text: B O E K B E S P R E K IN G E N
  L E IS T IIN G S M E S S U N G D U RCH W E R T SC H Ö P F U N G SR E C H N U N G.
  door Prof. Dr. M. R. Lehmann.
  door W. van Bruinessen, ec. drs.
  Als tweede deel in de serie „Grundfragen und Sachgebiete der industriellen Betriebs­
  statistik” is bovenstaand werk, waarvan de inhoud zich richt op een bepaald gebied
  van de bedrijfseconomische statistiek, verschenen. In dit boek wordt de vraag behan­
  deld of het mogelijk is de collectiviteit van de prestaties van industriële ondernemingen
  op zodanige wijze te meten, dat men voor de individuele onderneming de ontwikkeling
  van deze prestaties kan volgen en dat men de gelijktijdige prestaties van een reeks
  ondernemingen kan vergelijken. De prestaties, welke dienen te worden gemeten, worden
  omschreven (pag. 10) als het aandeel van de individuele onderneming in het maat­
  schappelijk inkomen. Hiertoe introduceert schrijver het begrip waardecreatie (W ert­
  schöpfung) welk begrip wordt omschreven als het verschil tussen de omzet en de waarde
  van de verbruikte werkeenheden van grond- en hulpstoffen, duurzame productiemidde­
  len en de diensten van derden, de z.g. Vorleistungskosten. Uit deze omschrijving blijkt,
  dat het begrip Wertschöpfung niet identiek is met het begrip toegevoegde waarde.
   Het aldus omschreven begrip waardecreatie is beperkt: „D ie Wertschöpfung stellt eine
  Rechnungsgrösse dar, die mit der produktionswirtschaftlichen oder der betrieblichen Seite
  der industriellen Betriebswirtschaft zu tun hat. (pag. 17) D as bedeutet gleichzeitig, dass
  aus ihm die kreditwirtschaftlichen Beziehungen zu den Lieferanten und Kimden als be­
  reits finanzwirtschaftlich gedanklich herausfallen. (pag. 2 1 )"
  De waarde creatie valt in drie componenten uiteen:
  •— de beloning van de factor arbeid in ruime zin, derhalve inclusief sociale lasten;
  — de naar de winst geheven belastingen;
  •— de opbrengst van het in het bedrijf (als technische eenheid) geïnvesteerde ver­
  mogen.
  Behalve van de waardecreatie als absolute grootheid wordt gebruik gemaakt van
  „Wertschöpfungs-orientierten Relativzahlen” :
  a. de arbeidsopbrengst, n.1. de waardecreatie als absolute grootheid gedeeld door
  het aantal arbeidskrachten;
  b. de vermogensopbrengst, n.1. de waardecreatie gedeeld door het geïnvesteerde
  vermogen;
  c. de kapitaalintensiteit, n.1. het geïnvesteerde vermogen, gedeeld door het aantal
  arbeidskrachten (pag. 26 t/m 29).
  Beide eerstgenoemde kengetallen kunnen alleen dan doelmatig worden gebruikt, in­
  dien bij het volgen van de ontwikkeling van de waardecreatie in één bedrijf de kapitaal­
  intensiteit volgtijdig niet verandert dan wel in geval van bedrijfsvergelijking deze be­
  trekking heeft op bedrijven met een ongeveer gelijke kapitaalintensiteit. In hoofdstuk II
  wordt hierop nader ingegaan.
   Bij de bepaling van de Vorleistungskosten dient aandacht te worden geschonken aan
  de vraag, of door het bedrijf duurzame activa worden gehuurd. Is dit het geval dan
  dienen de kosten van deze activa te worden begroot, als of het bedrijf eigenaresse is van
  deze activa. De begrote kosten zullen uit een tweetal componenten bestaan, n.1. het
  rentebestanddeel dat onderdeel vormt van de waardecreatie en de overige kostenele­
  menten welke deel van de Vorleistungskosten vormen (pag. 34.). Verschillen tussen
  deze kosten en de „vereinbarte Pacht oder Miete” zijn van „finanzwirtschaftlichen”
  aard en behoren daarom niet tot het terrein van de waardecreatie.
  Om dezelfde reden dienen bij de bepaling van de waardecreatie alle overige factoren
  „finanzwirtschaftliches Charakters" eveneens geëlimineerd te worden. Daarom moeten
  (pag. 36) op de bedragen van aankopen van grondstoffen en verkopen van producten
  de in de bedrijfstak usantiële kortingen in mindering gebracht worden. Het verschil tus­
  sen deze „auskalkulierte Skonti” en de in werkelijkheid genoten resp. gegeven kortingen
  dienen op de „Gesamt-Erfolgsrechnung” te worden opgevoerd.
  In het bijzonder bij de bedrijfsvergelijking kan enig probleem ontstaan ten aanzien van
  de bepaling van de noemer van de breuk, met behulp w aarvan de arbeidsopbrengst
  bepaald wordt, omdat bij strikte toepassing van bovenvermelde formule de arbeidsop­
  brengst afhankelijk is van het deels door incidentele factoren bepaalde aantal arbeids­
  krachten.
  Als eerste mogelijkheid om de invloed van deze incidentele factor op de arbeidsop­
  brengst uit te schakelen vermeldt de schrijver de mogelijkheid om in plaats van uit te
  gaan van het aantal arbeidskrachten, uit te gaan van het totale arbeidsloon en dit ar­
  beidsloon te delen op de waardecreatie.
   m ab
  
  blz. 39
  
  Bij de bedrijfsvergelijking komt als mogelijkheid in aanmerking om de berekening van
  de arbeidsopbrengst te normaliseren door de gemiddelde beloning per arbeidskracht, de
  sociale lasten etc. daaronder begrepen, te berekenen voor de reeks van bedrijven, w aar­
  op de bedrijfsvergelijking betrekking heeft. Door deze gemiddelde beloning te delen op
  de totale arbeidsbeloning per bedrijf, kan men het aantal „ausgeglichene” (genormali­
  seerde) arbeidskrachten berekenen, waarna bovenvermelde formule voor de berekening
  van de arbeidsopbrengst kan worden toegepast.
  W at de bepaling van de vermogensopbrengst betreft .merkt de schrijver op (pag. 49
  e.v.) dat als geinvesteerd vermogen in de Wertschöpfungsrechnung slechts rekening mag
  worden gehouden met het vermogen dat in het bedrijf in engere zin geinvesteerd is. Het
  is daarom dan ook noodzakelijk „der Umfang des betrieblichen Sachkapitals” te bere­
  kenen, ten aanzien w aarvan het volgende wordt opgemerkt:
  a. V oor zoverre activa gehuurd of gepacht worden, dient in het vermogen begrepen
  te zijn de getaxeerde waarde van deze activa, (pag. 53)
  b. De overige activa dienen voor de berekening van het geïnvesteerde vermogen te
  worden opgenomen tegen de vervangingswaarde.
  c. Bij aanwending van duurzame activa dienen de afschrijvingen gecorrigeerd te wor­
  den, indien de technische vooruitgang dit noodzakelijk maakt.
  Een probleem is gelegen (pag. 64) in het feit, dat de arbeidsopbrengst en de vermo­
  gensopbrengst „über die Kapitalenintensität der Produktionsweise funktionell miteinan­
  der Zusammenhängen” . Daarom mogen deze beide grootheden niet geisoleerd worden
  beschouwd, tenzij
  a. de kapitaalintensiteit een constante grootte heeft, of
  b. de opbrengst van het geinvesteerde vermogen een constante grootte heeft.
   Aangezien aan deze voorwaarden in de practijk zelden of nooit zal worden voldaan
  werkt schrijver een tweetal technieken uit met behulp waarvan de W ertschöpfungs­
  rechnung in de practijk tot stand kan worden gebracht. V an deze beide technieken is
  de tweede techniek, waarbij de invloed van verschillen in de kapitaalintensiteit door
  middel van indexcijfers wordt uitgeschakeld, naar onze mening het meest doelmatig
  (pag. 70 e.v.)
  Het laatste hoofdstuk tenslotte omvat o.m. een critische vergelijking van enkele in
  Duitsland gepropageerde systemen van meting van de waardecreatie.
  Kennisneming van de inhoud van dit boek kan worden aanbevolen in het bijzonder
  voor die accountants, die als vertrouwensinstantie fungeren voor de uitwisseling van
  gegevens tussen ondernemingen in eenzelfde bedrijfstak.
  BE TR IE BSW IR TSC H A FTLIC H E M A R K T FO R SC H U N G
  door E. Schäfer.
  door Prof. Dr. P. ]. Verdoorn
  De naam van Schäfer op het gebied van het wetenschappelijke marktonderzoek waar­
  borgt ook in het geval van een eenvoudig gestelde inleiding als de onderhavige, dat een
  goed verantwoorde en in zekere zin gedegen tekst ter tafel komt. Het kenmerkende verschil
  tussen Schäfers standaardwerk „Grundlagen der Marktforschung, Marktuntersuchung und
  Marktbeobachtung” (herdrukt in 1953) en soortgelijke Amerikaanse leerboeken is het
  voorbijgaan aan statistisch-technische bijzonderheden en verfijningen met het daarentegen
  leggen van de volle nadruk op de economisch-analytische aspecten van de markt als zo­
  danig. Hoe de voor de praktische analyse vereiste gegevens worden verkregen stelt hij
  daarbij — van zuiver analytisch standpunt bezien ook terecht — als secundair. Daarom
  kan men het nauwelijks als een bezwaar voelen, dat de laatste druk van zijn hoofdwerk
  wat de statistische analyse en enquête betreft, onvolledig en verouderd was.
  Zijn thans verschenen inleiding vertoont dit zelfde beeld in nog iets versterkte mate.
   Als lezers stonden sehr, in de eerste plaats studerenden zowel als specialisten op andere
  vakgebieden voor ogen. Daarbij doet het zich niet zozeer als een bezwaar gevoelen, dat in
  deze inleiding de techniek vrijwel geheel is komen te vervallen, als wel dat ook het
  analytische gezichtspunt, dat de bekoring van zijn hoofdwerk uitmaakt, thans tussen stoel
  en tafel is terechtgekomen. In feite geeft het boek een beschrijving van de belangrijkste
  facetten van een markt: economische, institutionele etc., waarmede men bij een praktische
  marktanalyse te maken krijgt, alsmede de daarbij behorende denkcategorieën. Niet echter
  mag men verwachten in deze zelfde 150 pagina’s tevens nog de rol beschreven te vinden,
  die dezer denkcategorieën spelen zodra ten behoeve van de verkooppolitiek een inter­
  
  ma b
  
  blz. 40
  
  pretatie van het marktgebeuren wordt gevraagd. Ofschoon een schildering gegeven wordt
  van de verschillende praktische problemen, waarvoor het marktonderzoek vaak een oplos­
  sing kan bieden, ontbreekt ook hier weer de band met de eigenlijke analyse.
  Zodoende geeft het boek wèl wat men in eerste instantie nodig heeft om zich verder in
  de marktanalyse om zijns zelfs wille te verdiepen. In zoverre is het als inleiding dan ook
  zeker geslaagd. Dit mede door een goede keuze der statistische illustraties. Juist gezien
  is in dit verband het doorlopend teruggrijpen op eenzelfde markt, i.c. die voor rijwielen.
  Als vluchtige oriëntering voor de kringen die de auteur bij het schrijven voor ogen
  stonden, lijkt het echter minder op zijn plaats.
   PROF. P. DE WOLFF: „OPERATIONS RESEARCH ',
  door Ir. J. Sandee
  „Dit geschrift geeft de tekst weer van een tweetal zg. heroriënterings-colleges voor
  de afgestudeerden van de faculteit der economische wetenschappen van de Universiteit
  van Amsterdam” . De schrijver heeft zich dus ten doel gesteld, in kort bestek de on­
  ingewijde een indruk te geven van aard en mogelijkheden van „operations research”.
  Hij doet dit door middel van voorbeelden. Achtereenvolgens laat hij de lezer diepte­
  bommen afstellen, duikboten opsporen, grondstoffen bestellen, een produktieprogramma
  kiezen, havenarbeiders in dienst nemen, blokken walsen en nogmaals duikboten op­
  sporen, thans met radar. En passant behandelt hij „lineaire programmering” en „spel­
  theorie” , twee onderdelen van „operations research” die elk voor zich al op een om­
  vangrijke literatuur kunnen bogen.
  De behandeling is zo helder en elegant, en binnen de zeer beperkte ruimte zo gron­
  dig, dat deze 37 bladzijden wel het beste overzicht van „operations research” bieden
  dat tot dusver gepubliceerd is. Men kan de schrijver slechts verwijten dat hij door zijn
  kortheid en duidelijkheid een al te simpel beeld van de praktijk van „operations re­
  search” geeft, vooral van de moeilijkheden bij de probleemstelling. Met de hier ge­
  volgde, aanschouwelijke methode kan men de praktijk eigenlijk alleen waarheidsgetrouw
  uitbeelden door alle mislukte probeersels uitvoerig te behandelen en de geslaagde pro­
  bleemstelling als een min of meer toevallige vondst te voorschijn te laten komen. D aar­
  voor zijn 37 pagina’s natuurlijk veel te weinig, en de overmoedige adspirant-beoefenaar
  van „operations research” zal dan ook door ervaring wijzer moeten worden. Misschien
  had een klein literatuurlijstje hem nog even verder op weg kunnen helpen.
  m ab
  
  blz. 41.
  