text: 3.5
  
  Het gebruik van middelen uit het Europese Sociale Fonds (ESF 3)
  
  De informatie over de bestedingen van de fondsgelden wijst er op dat de doelstelling
  van veel fondsen in de loop der jaren steeds verder is verruimd. Behalve de
  bekostiging van functiegerichte bijscholing behoort ook het stimuleren van de
  instroom van werkzoekenden én het stimuleren van de deelname aan het reguliere
  beroepsonderwijs (met name het onderwijs dat mensen van een startkwalificatie
  voorziet) inmiddels tot de kernactiviteiten van de meeste O&O fondsen. Deze
  verruiming van de doelstellingen sluit duidelijk aan bij de accenten die in het
  overheidsbeleid worden gelegd. Tijdens de Europese top van 2000 in Lissabon
  hebben de lidstaten van de Europese Unie afgesproken dat Europa in 2010 de
  belangrijkste kenniseconomie ter wereld moet zijn. Het verhogen van het percentage
  
  65
  
  werknemers met een startkwalificatie is daarop één van de speerpunten geworden
  van het beleid van het Nederlandse kabinet.
  Samenwerkingsverbanden van werkgevers en werknemers kunnen sinds Juni 2001
  in aanmerking komen voor subsidies van het Europees Sociaal Fonds (ESF). De
  ESF subsidieregeling loopt tot en met 2006.43 De ESF 3 subsidie geldt voor
  activiteiten die gericht zijn op scholing tot op het startkwalificatieniveau of verdere
  scholing tot op het niveau van vakopleidingen of middenkaderopleidingen. Ook
  bedrijfstakoverstijgende scholing gericht op mobiliteitsbevordering en activiteiten
  gericht op het opstellen van bedrijfs- en/of persoonlijke opleidingsplannen zijn
  subsidiabel. Inmiddels zijn ongeveer 53 fondsen gemandateerd om aanvragen in te
  dienen voor subsidie in het kader van maatregel C.44 De aanvragen worden
  ingediend bij het Agentschap SZW, de uitvoerende instantie van de ESF regeling.
   De O&O fondsen hebben er in het kader van de ESF subsidieregeling van de
  Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid een belangrijke taak bij gekregen,
  namelijk het coördineren van aanvragen voor subsidies ten behoeve van de
  cofinanciering van scholingsprojecten gericht op werkenden, werkzoekenden en het
  reguliere beroepsonderwijs. Tabel 3.11 laat zien dat O&O fondsen tot 1 Juli 2003 op
  basis van 83 aanvragen in totaal voor iets meer dan 154 miljoen Euro aan ESF 3
  subsidie toegewezen hebben gekregen. Dat is 40% van de in totaal aangevraagde
  ESF 3 subsidies. De overige 60% van de verstrekte subsidies ging naar Gemeenten
  en enkele Ministeries.
  Lang niet alle gemandateerde O&O fondsen hebben echter al subsidieaanvragen
  ingediend bij het Agentschap SZW. Door de O&O fondsen in de landbouw en de
  kwartaire dienstensector was in juli 2003 nog geen enkele ESF 3 subsidie
  aangevraagd.45 Maar ook in andere sectoren benutten de O&O fondsen de door ESF
  3 geboden kansen vooralsnog slechts in geringe mate, al mag verwacht worden dat
  het aantal aanvragen en het gebruik van ESF 3 in de tweede helft van de looptijd van
  het ESF 3 programma sterk zullen toenemen. Van de voor juli 2003 aangevraagde
  subsidies, blijkt echter dat bijna 60% van het aangevraagde subsidiebedrag op het
  conto van slechts drie fondsen moet worden geschreven (CA-ICT, SOL en OVP). De
  meeste subsidie is mede door de inspanningen van deze drie fondsen dan ook
  aangevraagd door de voedingssector (ruim 44 miljoen Euro), de chemie (ruim 27
  miljoen) en de sector transport en communicatie (bijna 22 miljoen).
  43. Projecten kunnen echter nog aangevraagd worden en doorlopen in 2007.
   44. Het ESF-3 programma kent zeven verschillende maatregelen, die vallen binnen drie
  ‘prioriteiten’. Maatregel C is één van de drie maatregelen binnen de prioriteit ‘behoud van
  een inzetbare beroepsbevolking’ en richt zich op de scholing van werkenden. Voor
  projecten die binnen deze maatregel C vallen is 8% van het totale ESF-3 geld gereserveerd.
  45. J. Mevissen, et al. (2003), Midterm-evaluatie ESF 3 in Nederland. Resultaten en ervaringen
  halverwege de programmaperiode 2000-2006; samenvattende rapportage, Regioplan
  Beleidsonderzoek: Amsterdam/Den Haag.
  66
  
  Fondsen die nog geen gebruik maakten van ESF 3 subsidies geven vaak aan dat het
  veel tijd kost om de aanvragen goed voor te bereiden. Andere fondsen geven aan
  dat de slechte ervaringen die in het verleden met ESF zijn opgedaan, het moeilijk
  maken om partijen te vinden die willen deelnemen. De private cofinancieringseis
  vormt in de praktijk een belangrijke drempel. Het geld dat O&O fondsen en andere
  sociale fondsen beschikbaar hebben voor scholing in de sector is volgens de
  Europese Commissie niet te beschouwen als privaat geld, maar als publiek geld en
  als zodanig niet als private cofinanciering in te zetten. Naast de cofinancieringseisen
  maken de administratieve verplichtingen het zeker voor het MKB erg om moeilijk
  aanvragen in te dienen.
  “Bezwaarlijk is vooral dat ESF-3 subsidies voor de scholing van
  werkenden, als gevolg van de administratieve rompslomp én de
  private cofinancieringseis, feitelijk niet of nauwelijks beschikbaar zijn
  voor het MKB. De regelgeving is complex en aanvragers moeten aan
  erg veel voorwaarden voldoen. Het aanvragen van ESF-3 subsidie
  voor de scholing van werkenden vergt een hoge mate van
  deskundigheid.”
  “Vanuit de Stichting A en O lopen nu 19 aanvragen, van vooral grote
  bedrijven die in het algemeen ook al substantieel aan opleiding deden.
   Slechts één klein bedrijf is erg actief met het aanvragen van
  subsidies.”
  De belangstelling voor ESF 3 subsidies is de laatste tijd overigens wel flink aan het
  toenemen. Uit meer recente informatie van het Agentschap SZW blijkt dat er in april
  2004 reeds 265 aanvragen waren gehonoreerd voor een totaal subsidiebedrag van
  286 miljoen euro en een beoogd deelnemersaantal van ruim 350.000 werkenden.
  Uit gesprekken met de O&O fondsen blijkt dat de ESF subsidies mogelijk ook een
  nuttige rol kunnen vervullen voor het enigszins op peil houden van de scholingsactiviteit in de huidige recessieperiode.
  “We zien wel een toename van de belangstelling voor ESF en andere
  subsidies. De slechte vooruitzichten voor de sector zijn daarvoor
  waarschijnlijk medeverantwoordelijk. De laagconjunctuur heeft immers
  een zuigende werking op de subsidies. Vooral grotere bedrijven die
  voorheen met gepaste trots weigerden subsidie aan te vragen vragen
  nu juist wél subsidies aan.”
  Een vergelijking van de resultaten uit tabel 3.11 met kolom 4 van tabel 3.7 laat
  overigens zien dat vooral in de sectoren waar O&O fondsen relatief grote reserves
  hebben weinig ESF subsidie wordt aangevraagd. Zo is er in de bouwsector slechts
  4,6 miljoen Euro aan ESF subsidie aangevraagd. Dit kan een aantal oorzaken
  hebben. Allereerst is de behoefte aan extra subsidie waarschijnlijk kleiner bij fondsen
  die al over ruime middelen beschikken. Daarnaast speelt de private cofinancieringseis bij ESF 3 subsidie aanvragen mogelijk een rol. De middelen die bedrijven
  67
  
  in het verleden hebben afgedragen aan de fondsen worden, zoals reeds werd
  aangegeven, door de Europese Commissie beschouwd als publieke middelen,
  omdat de fondsen onderdeel zijn van een algemeen verbindend verklaarde CAO.
   Daardoor kunnen deze middelen niet worden gebruikt voor de cofinanciering van een
  ESF 3 subsidie aanvraag. In de sectoren waar de bedrijven al een relatief grote
  reserve aan fondsmiddelen hebben opgebouwd, zal het animo van bedrijven om
  daarnaast nog extra middelen te genereren voor de cofinanciering van ESF 3
  subsidies echter gering zijn.
  Tabel 3.11
  ESF 3 subsidies aangevraagd door O&O fondsen, per bedrijfssector, tot 1-7-2003
  
  Bedrijfssector
  
  Aantal aanvragen
  
  Toegewezen
  In miljoenen €
  
  Landbouw en visserij
  Voeding
  Chemie
  Metalektro
  Overige industrie
  Energie
  Bouw
  Handel
  Transport en communicatie
  Bank- en verzekering
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Kwartaire diensten
  Overheid en onderwijs
  
  0
  7
  4
  19
  4
  3
  1
  6
  16
  2
  20
  0
  1
  
  0
  44,3
  27,5
  10,4
  11,9
  2,3
  4,6
  16,4
  21,8
  0,6
  12,6
  0
  2,3
  
  Totaal
  
  83
  
  154,5
  
  Bron: Agentschap SZW, 2003
  
  “Bedrijven nemen ten aanzien van ESF geen risico’s meer en hebben
  geen zin meer in alle problemen en rompslomp rondom een ESF
  aanvraag. Eén van de belangrijkste oorzaken voor het feit dat veel
  subsidiegeld blijft liggen is dan ook de kopschuwheid van bedrijven.”
  “Bij aanvang van ESF-3 was er voor de fondsen die de aanvragen
  deden nog wat discussie- en interpretatieruimte voor wat betreft de
  precieze regelgeving. Die ruimte is steeds meer beperkt door ad-hoc
  aanpassingen van regels en procedures. Eenduidigheid en continuïteit
  in de regelgeving en procedures rondom ESF-3 subsidies voor de
  scholing van werkenden zou de beschikbare middelen toegankelijker
  kunnen maken”.
  Ook het aanbestedingsmodel dat wordt gebruikt voor de toekenning van subsidies in
  het kader van de ESF-3 regeling wordt genoemd als een drempelverhogende factor.
   “Het aanbestedingsmodel stuit in veel bedrijven op onbegrip en wordt
  als een onnodig complicerende factor ervaren. Vooral voor grotere
  bedrijven met hun eigen opleidingsinstituut is het onzinnig te verlangen
  dat er drie offertes van opleidingsinstituten worden meegestuurd met
  een subsidieaanvraag. Opleidingsinstituten gaan vanzelfsprekend
  
  68
  
  geen tijd steken in het opstellen van een offerte als ze van tevoren al
  weten dat ze geen enkele kans maken op een opdracht. Het verkrijgen
  van de benodigde offertes is daarom voor zowel de aanvragende
  partijen als voor veel opleidingsinstituten tijd- en geldverspilling.”
  In de metalektrosector blijkt slechts 5% van de bedrijven tot op heden gebruik te
  maken van ESF 3 subsidies. Bij de bedrijven die gebruik maken van ESF subsidie,
  wordt in totaal 18% van de totale scholingskosten bekostigd uit de subsidiegelden. Dit
  is ongeveer een even grote bijdrage als de subsidies van het A&O fonds leveren aan
  de bekostiging van de scholingsuitgaven van de metalektrobedrijven. 80% van de
  bedrijven geeft aan dat de ESF subsidies een duidelijk positief effect hebben op de
  cursusparticipatie van hun technisch personeel. Voor de A&O subsidies is dat slechts
  bij 57% van de metalektrobedrijven het geval.46
  De besteding van ESF subsidies
  Onderzoek naar de besteding van de ESF subsidies laat onder andere zien dat de
  middelen vooral worden ingezet voor projecten gericht op het voorkomen van
  competentieveroudering, waardoor mensen niet meer goed zouden kunnen
  functioneren in hun huidige functie (zie tabel 3.12). Van de 28 onderzochte projecten
  waren er 21 hierop gericht. Het door middel van scholing vergroten van de kansen op
  de externe arbeidsmarkt behoorde voor 11 projecten tot de doelstellingen. Meer dan
  de helft van de onderzochte projecten is gericht op het vergroten van de externe
  mobiliteit bínnen de branche. Slechts 4 van de 28 projecten hebben tot doel de
  externe mobiliteit buiten de eigen branche te vergroten.
   Tabel 3.12
  Doel van projecten waarvoor subsidie werd verkregen
  
  Aantal projecten
  (N=28)
  Blijven functioneren in huidige functie
  Nieuwe functie bij het huidige bedrijf
  Behalen van startkwalificatie
  Vergroten kansen externe arbeidsmarkt
  
  21
  18
  14
  11
  
  Gericht op positie bínnen het bedrijf
  Vergroten externe mobiliteit binnen de branche
  Vergroten externe mobiliteit buiten de branche
  
  14
  16
  4
  
  Bron: Regioplan (2003)
  
  Dit betekent dat ook de ESF middelen met name worden ingezet voor het bekostigen
  van sectorspecifieke scholingstrajecten. Een van de doelstellingen die voortvloeit uit
  het Enig Programmeringsdocument Europees Sociaal Fonds Doelstelling 3, namelijk
  dat O&O fondsen uit verschillende bedrijfstakken meer aandacht zouden moeten
  schenken aan samenwerking, wordt daarmee tot op heden onvoldoende
  
  46. A. de Grip, J. van Loo en I. Sieben (2004), Arbeidsmarktmonitor Metalektro 2003, ROA-R2004/2, Maastricht.
  69
  
  gerealiseerd. Sectoroverstijgende scholing en mobiliteit krijgt echter de laatste jaren
  langzaam maar zeker meer aandacht.
  “De trend in de opleidingen waarvoor subsidie wordt aangevraagd is
  dat er steeds meer aandacht is voor bredere opleidingen. Niet alleen
  voor de voor elk bedrijf min of meer verplichte veiligheidscursussen,
  maar ook voor algemene cursussen zoals computercursussen of
  cursussen gericht op managementvaardigheden wordt ESF subsidie
  aangevraagd.”
  Ook projecten gericht op die sectoroverstijgende scholing en mobiliteit krijgen mede
  onder impuls van de sociale fondsen langzaam maar zeker meer aandacht.
  Recentelijk is bijvoorbeeld door enkele samenwerkende branches een aantal
  subsidieaanvragen ingediend.47 De Stichting Opleidingsfonds Groothandel heeft
  bijvoorbeeld 11,5 miljoen Euro subsidie toegewezen gekregen voor een project dat
  zich richt op het voorkomen van de uitval van medewerkers door het aanbieden van
  gerichte ARBO-, PC-, export- en communicatietrainingen. Ook enkele andere
  branches participeren in dit project (busbedrijven en detailhandel) en er wordt
  overleg gevoerd over sectoroverstijgende samenwerkingsverbanden met de branche
  transport en logistiek.
   “De Stichting A en O coördineert ook een aantal clusteraanvragen. De
  aanvragen van meerdere bedrijven worden geclusterd omdat opleidingen waarvoor subsidie wordt aangevraagd grote gelijkenis vertonen. In dat kader behoort ook samenwerking met andere fondsen,
  zoals de OOM, het fonds voor de kleinmetaal, tot de mogelijkheden.”
  De initiatieven van enkele fondsen daargelaten is er over het algemeen, zo blijkt ook
  uit tabel 3.12 nog maar weinig structureel beleid wordt gevoerd dat gericht is op de
  omscholing van werkenden die zich vanwege competentieveroudering in welke vorm
  dan ook niet meer op de arbeidsmarkt van hun huidige sector kunnen handhaven.
  Wel is er steeds meer sprake van onderling overleg en onderlinge afstemming van
  bijvoorbeeld brede scholingstrajecten, zodat kennis wel steeds meer onderling
  uitwisselbaar wordt. Sectoroverstijgende mobiliteit wordt daarmee in zekere zin wel
  steeds meer gefaciliteerd.
  Het evaluatieonderzoek van Regioplan toont ook aan dat ESF subsidies nauwelijks
  aan de scholing van vrouwen worden besteed (zie tabel 3.13). Slechts 11% van de
  deelnemers aan de 20 onderzochte scholingsprojecten is vrouw, terwijl in 1999 nog
  20% van de door O&O fondsen gesubsidieerde projecten door vrouwen werd
  gevolgd. De geringe deelname van vrouwen aan de ESF 3 scholingsprojecten is
  overigens eenvoudigweg het gevolg van het feit dat de ESF 3 subsidies vooral zijn
  aangevraagd in sectoren waar relatief veel mannen werkzaam zijn.
  47. Zie: Nieuwskrant Agentschap SZW, (2003), Special voor O&O fondsen, ESF Doelstelling 3,
  Den Haag.
   70
  
  Een zelfde ontwikkeling doet zich voor bij de oudere werknemers. Terwijl in 1999 nog
  bijna een kwart van de door O&O fondsen gesubsidieerde projecten specifiek gericht
  was op ouderen (zie tabel 3.10), is slechts 11% van de deelnemers aan ESF
  gesubsidieerde scholing ouder dan 50 jaar. Dat terwijl van de totale beroepsbevolking bijna 20% in die leeftijdscategorie valt. Dit wijst erop dat de inzet van ESF
  middelen slechts een beperkte bijdrage levert aan het curatieve beleid gericht op
  mensen die reeds te kampen hebben met één of meerdere vormen van competentieveroudering.
  Tabel 3.13
  Deelnemers aan ESF gesubsidieerde scholing
  
  %
  Geslacht
  Man
  Vrouw
  
  89
  11
  
  Leeftijd
  < 30 jaar
  31-40 jaar
  41-50 jaar
  > 50 jaar
  
  26
  38
  26
  11
  
  Bron: Regioplan (2003).
  ESF gelden worden vooral ingezet voor de scholing van mannen in de
  leeftijdscategorie 30 tot 50 jaar oud. Hieruit zou men kunnen afleiden dat de inzet
  van ESF subsidiemiddelen eerder een preventief karakter ter voorkoming van de
  competentieveroudering van de werkenden die reeds het best inzetbaar en
  doorgaans ook het meest productief zijn.
  “De Stichting A en O voert in haar ESF beleid geen doelgroepenbeleid.
  Voorheen zijn er wel wat allochtonenprojecten en meisjesprojecten
  uitgevoerd, maar die projecten waren niet echt een succes, mede door
  de hoge uitval die optrad. De marktwerking vormt het uitgangspunt
  voor de Stichting. Dat houdt ook verband met de doorgeefluik-functie.
   De Stichting A en O promoot de mogelijkheden voor ESF subsidie,
  maar voert daarin geen doelgroepenbeleid. Bedrijven vragen subsidie
  aan, daar waar ze het nodig hebben en als ze geld nodig hebben voor
  allochtonenprojecten dan wordt de aanvraag net zo goed ingediend als
  wanneer projecten op alle werknemers betrekking hebben. In de
  meeste gevallen ziet de Stichting A en O ook niet wie er nu daadwerkelijk deelnemen aan de scholing waarvoor subsidie is verstrekt.
  Dat is de zaak van bedrijven zelf.”
  
  3.6
  
  Scholing, risicofactoren en ESF: 13 sectorprofielen
  
  Tot slot van dit hoofdstuk zal voor de 13 onderscheiden bedrijfssectoren een
  overzicht worden gegeven van:
  
  71
  
  - de scholingsparticipatie;
  - de risico’s op verlies van werk vanwege competentieveroudering;
  - de mate waarin de sector gebruik maakt van ESF subsidies voor scholingsactiviteiten die deze risico’s zouden kunnen verminderen. Bij het sectorprofiel van
  de agrarische sector wordt aangegeven welke tabellen en figuren de basis vormen
  van deze sectorprofielen.
   Voor de agrarische sector (landbouw, veeteelt en visserij) is de zeer beperkte
  aandacht voor ESF 3 subsidies zonder meer een aandachtspunt. De scholingsdeelname is, zo blijkt uit de tabellen 3.1 en 3.6, in het algemeen zeer beperkt. De
  werkgelegenheid in de landbouwsector zal echter naar verwachting de komende
  jaren fors blijven krimpen (zie tabel 2.1). Bovendien is de fysieke belasting van het
  werk in de sector relatief hoog (zie figuur 2.1) en hebben de werkenden in de
  landbouwsector te maken met flinke verschuivingen in de gevraagde competenties
  (zie figuur 2.6). Hierdoor worden de risico’s van verlies van werk vanwege competentieveroudering nog vergroot. ESF-3 zou daarom in deze sector veel meer gebruikt
  kunnen worden ter cofinanciering van scholingsprojecten gericht op behoud van werk
  voor diegenen die als gevolg van de werkgelegenheidskrimp, de hoge fysieke
  belasting en/of de verschuivingen in de gevraagde competenties bedreigd worden
  met verlies van werk. Het probleem dat zich hierbij echter voordoet is dat het in de
  agrarische sector met name gaat om vormen van competentieveroudering die
  omscholing vereisen gericht op werk in andere bedrijfssectoren. Daardoor zal
  cofinanciering vanuit de sector vaak moeilijk gerealiseerd kunnen worden. In plaats
  daarvan zouden sectoroverstijgende samenwerkingsverbanden moeten worden
  gecreëerd, of men zou er toe moeten overgaan de vraaggestuurde financiering van
  scholingsactiviteiten meer via de individuele werkenden te laten lopen.
   In de voedingsindustrie is er relatief veel aandacht voor ESF 3 subsidies. Op 1 Juli
  2003 waren er vanuit de voedingssector 7 subsidie-aanvragen voor een totaalbedrag
  van ruim 44 miljoen Euro ingediend. Daarmee is de voedingssector één van de
  meest actieve sectoren voor wat betreft het aanvragen van ESF 3 subsidies. In de
  voedingssector is er de laatste jaren als een van de weinige sectoren ook sprake van
  een duidelijke toename van de scholingsparticipatie. Inmiddels is de voedingssector
  zelfs uitgegroeid tot de sector waar, na de energiesector, het meest aan scholing
  wordt deelgenomen. De risico’s op verlies van werk vanwege competentieveroudering in de sector zijn met name gerelateerd aan de relatief hoge fysieke
  belasting van het werk in een aantal beroepsgroepen. Daarnaast is er meer agressief
  gedrag van klanten en/of collega’s dan in de meeste andere sectoren. ESF 3
  subsidies worden onder andere ingezet op trainingen gericht op veiligheid en
  hygiëne.48 Daarmee wordt ESF 3 subsidie dus duidelijk ingezet om verlies van werk
  vanwege competentieveroudering als gevolg van de relatief hoge fysieke en
  psychische belasting in het werk te voorkomen. Niet alleen veiligheid krijgt echter
  aandacht. Ook sectorspecifieke cursussen gericht op het bevorderen van de vakbekwaamheid en de productkennis en meer algemene scholing gericht op organisatie,
  48. Zie: Nieuwskrant Agentschap SZW (2003), Special voor O&O fondsen, ESF Doelstelling 3,
  Juli.
  72
  
  verkoop en communicatie (Nederlands als tweede taal) krijgen veel aandacht en
  worden mede gefinancierd met ESF 3 subsidies.
  Ook in de chemie wordt relatief veel ESF 3 subsidie aangevraagd. De scholingsdeelname in de chemische industrie is echter in de jaren 2000-2002 flink afgenomen
  ten opzichte van de periode 1998-2000. Dit is temeer opvallend omdat in deze sector
  technologische en organisatorische ontwikkelingen elkaar relatief snel opvolgen.
   Bovendien zal de werkgelegenheid naar verwachting de komende jaren krimpen en
  is er vaker sprake van agressief gedrag van collega’s dat werkenden in hun sociale
  veiligheid aantast. Niet alleen veranderen functies dus relatief snel van inhoud en
  verdwijnen er de komende jaren banen, maar ook als gevolg van psychische
  belasting dreigt voor sommige werknemers verlies van werk. Ondanks de aanwezige
  risico’s op competentieveroudering behoort de chemiesector, samen met de
  landbouw, de overige industrie en de handelssector inmiddels tot de vier sectoren
  met de laagste scholingsparticipatie. Waarschijnlijk hangt dit samen met het feit dat
  de chemiesector van oudsher een erg conjunctuurgevoelige sector is. In tijden van
  economische teruggang wordt de chemiesector over het algemeen relatief hard
  geraakt. Dat heeft vrijwel direct gevolgen voor de middelen die worden vrijgemaakt
  voor de scholing van werkenden. De mogelijkheden van het O&O fonds om een anticyclisch scholingsbeleid te voeren zijn bovendien vrijwel niet aanwezig, omdat het
  fonds hiervoor onvoldoende reserves heeft. Wellicht dat de chemiesector door
  middel van de aangevraagde ESF 3 subsidies de terugval in de scholingsparticipatie
  enigszins kan afremmen. In de eerste twee jaar dat de subsidies beschikbaar én
  aangevraagd zijn is daarvan echter nog maar weinig terug te zien.
   In de metalektro zijn op 1 juli 2003 19 aanvragen ingediend voor ESF 3 subsidie,
  waarmee een totaalbedrag gemoeid is van ruim € 10 miljoen. De metalektro heeft de
  scholingsdeelname de afgelopen jaren wat zien afnemen. Echter niet meer dan in
  andere sectoren. Het bedrag waarvoor de metalektrosector ESF3 subsidie heeft
  aangevraagd is relatief hoog. In combinatie met de reserves die de fondsen in deze
  sector hebben opgebouwd, bieden de ESF subsidies goede mogelijkheden om
  adequaat in de scholing van werkenden te investeren. Omdat de werkgelegenheid in
  de metalektro naar verwachting de komende jaren verder zal krimpen en er
  bovendien sprake is van een naar verhouding hoge fysieke belasting, zou de
  scholing waarop wordt ingezet gericht moeten zijn op behoud van werk in de
  breedste zin, dus ook omscholing naar een andere sector of beroep. De namen van
  de projecten49 waarvoor voor 1 Juli 2003 subsidie is aangevraagd laten zien dat ESF
  3 subsidie inderdaad vooral wordt ingezet op projecten waarin toekomstperspectief
  en employability centraal staan. Gezien de in de komende jaren fors krimpende
  werkgelegenheid in de sector (jaarlijks bijna 2%) lijkt dat een goede zaak. Door de
  hoge fysieke belasting die het werk in de sector met zich meebrengt, is het
  bovendien voor de werkenden in de metalektro van belang dat ESF 3 subsidies nu
  ook beschikbaar komen voor (1) scholing die werknemers leert om zo goed mogelijk
  om te gaan met de fysiek belastende arbeidsomstandigheden die hun werk met zich
  49. “Investeren in de toekomst”, “Op weg naar morgen”, “Employability als onderdeel van de
  HRM praktijk” en “Een toekomst met perspectief” zijn enkele voorbeelden.
  73
  
  meebrengt, en (2) omscholing van werkenden die hun huidige functie niet of niet lang
  meer kunnen uitoefenen vanwege de hoge fysieke belasting die het werk met zich
  meebrengt.
   In de overige industriesectoren wordt het minste aan scholing gedaan van alle
  sectoren. De fondsen in deze sector vragen met een totaal bedrag van bijna €12
  miljoen euro wel redelijk wat ESF subsidie aan. Dit duidt er op dat men zich in de
  sector wel bewust is van de risico’s die werkenden lopen op verlies van werk en dat
  er activiteiten worden ondernomen om competentieveroudering te voorkomen.
  Werknemers in de overige industriesectoren hebben over het algemeen te maken
  met technologische en organisatorische vernieuwingen die elkaar snel opvolgen.
  Bovendien hebben veel werkenden te maken met een hoge fysieke belasting van het
  werk, een krimpende werkgelegenheid én substantiële verschuivingen in de
  gevraagde competenties. Redenen genoeg om aan te nemen dat de scholingsparticipatie te gering is om werkenden tegen deze cumulatie van risico’s op
  competentieveroudering te wapenen. ESF 3 subsidies zouden derhalve voor de
  sector een belangrijke toegevoegde waarde kunnen krijgen, nu de subsidie ook
  aangevraagd kan worden voor de financiering van (bij)scholing gericht op het
  inspelen op de veranderingen in de eigen functie, of scholing die de werkenden in
  staat stelt zo goed mogelijk om te gaan met fysiek belastende arbeidsomstandigheden. In gevallen waarin de werkgelegenheid krimpt of de fysieke belasting die het
  werk met zich meebrengt het voor werkenden niet langer mogelijk maakt om hun
  functie nog langer te blijven uitoefenen, ligt omscholing gericht op het verkrijgen van
  ander werk meer voor de hand. Daarbij zal het ook moeten gaan om
  sectoroverstijgende scholing, waar momenteel nog onvoldoende aandacht voor is.
   Vanuit de energiesector kwamen er drie aanvragen voor ESF subsidie. Het betreft
  relatief kleine aanvragen voor een totaalbedrag van € 2,3 miljoen. De energiesector
  onderscheidt zich doordat het de sector is met de hoogste scholingsparticipatie. Die
  scholing is waarschijnlijk afdoende, al wordt er in de energiesector relatief veel
  beeldschermwerk verricht waardoor werkenden RSI risico’s lopen. Daarnaast is er
  sprake van veel verschuivingen in de gevraagde competenties die werkenden zich
  eigen moeten maken om adequaat te blijven functioneren.
  In de bouwsector wordt redelijk wat aan scholing gedaan. Het is opmerkelijk dat
  vanuit de bouwsector slechts één aanvraag voor ESF-3 subsidies is ingediend.
  Mogelijk is dit toe te schrijven aan de forse reserves waarover de fondsen in de
  bouwsector beschikken. Hierdoor worden er wellicht minder snel subsidies
  aangevraagd, waarvoor cofinanciering van de bouwbedrijven vereist is. In de
  bouwsector is vooral de hoge fysieke belasting tijdens het werk een belangrijke
  oorzaak van verlies van werk vanwege competentieveroudering. Nu ESF subsidie
  ook aangevraagd kan worden voor scholingsprojecten gericht op de veiligheid op het
  werk en het beperken van de fysieke belasting, zal er vanuit de bouwsector mogelijk
  meer belangstelling komen voor het aanvragen van ESF-3 subsidies. Daarvoor is het
  uiteraard gewenst dat de fondsen in de bouwsector bekend zijn met deze nieuwe
  mogelijkheden. Vermoedelijk vormt het feit dat de middelen van de fondsen niet als
  cofinanciering van de ESF aanvragen kunnen worden ingezet echter voor veel
  74
  
  bedrijven in de bouwsector een belangrijke drempel om voor hun scholingsactiviteiten ESF 3 te gebruiken.
   De handelssector kent het grootste aantal O&O fondsen. Daarvan mogen er echter
  maar enkelen aanvragen indienen voor ESF 3 subsidies. Met 6 aanvragen waarmee
  in totaal een bedrag van ruim €16 miljoen gemoeid is, is de sector echter wel vrij
  actief te noemen. De scholingsinspanningen blijven in de sector echter al langere tijd
  wat achter bij die in andere sectoren. De handel behoort dan ook nog steeds tot de
  sectoren met de laagste scholingsparticipatie. De scholingsdeelname is bovendien
  flink aan het afnemen (zie tabel 3.1). Dit zal voor een belangrijk deel het gevolg zijn
  van het feit dat de handelssector een erg conjunctuurgevoelige sector is, waardoor
  de scholingsparticipatie in de huidige recessie sterk is afgenomen. De aandacht voor
  ESF 3 subsidies is echter relatief groot en de scholingsparticipatie zou de komende
  jaren met behulp van deze subsidies dan ook weer wat kunnen aantrekken. Gezien
  de risico’s op verlies van werk vanwege competentieveroudering in de handel zou
  ESF 3 subsidie kunnen worden aangevraagd voor trainingen die gericht zijn op het
  beter omgaan met agressief gedrag van klanten. In de detailhandel wordt overigens
  al veel gedaan aan het bevorderen van de sociale veiligheid van werkenden in de
  sector. Dat gebeurde in het verleden onder andere met ESF 4 subsidie.50 Wellicht dat
  nu de ESF 3 subsidie ook kan worden aangevraagd voor scholing gericht op veilig
  werken, er weer nieuwe initiatieven kunnen worden genomen, gericht op het
  bevorderen van de veiligheid in de winkel. Daarnaast vormt de omscholing van
  diegenen die als gevolg van agressief gedrag van klanten en daarmee samenhangende psychische klachten hun functie niet meer kunnen uitoefenen een belangrijk aandachtspunt.
   In de sector transport en communicatie wordt na de voedingssector en de chemie de
  meeste ESF 3 subsidie aangevraagd. De 16 aanvragen die op 1 juli 2003 vanuit de
  sector waren ingediend (en toegewezen) vertegenwoordigen een totaalbedrag van
  bijna € 22 miljoen.51 Dat er relatief veel ESF 3 subsidie werd aangevraagd, ligt ook in
  het verlengde van het feit dat de scholingsparticipatie in de sector – in tegenstelling
  tot in veel andere sectoren – de afgelopen jaren nauwelijks is gedaald. De
  scholingsparticipatie is overigens nog altijd niet hoog te noemen. In veel gevallen is
  subsidie aangevraagd voor projecten gericht op scholing van werkenden in ICT
  bedrijven. “Scholing in de ICT” en “Vakscholing ICT” zijn enkele voorbeelden van
  deze sectorspecifieke scholingsprojecten. Daarnaast wordt ESF 3 subsidie gebruikt
  voor het opstellen van de opleidingsplannen van een aantal grote ICT bedrijven. Hier
  betreft het eveneens sectorspecifieke of zelfs bedrijfsspecifieke scholing. Voor de
  transportbranche, waar het risico op competentieveroudering en verlies van werk
  vanwege een krimpende werkgelegenheid relatief groot is, is het echter van belang
  dat er voldoende wordt geïnvesteerd in sectoroverstijgende scholing. De scholings50. Stichting Opleidingsfonds Detailhandel (2002), Beleidsplan Stichting Opleidingsfonds
  Detailhandel 2003-2004.
  51. De meeste aanvragen komen van het Centrum Arbeidsvraagstukken Informatie en
  Communicatie Technologie (CA-ICT), Het CA-ICT heeft in totaal 33 aanvragen ingediend
  voor bedrijven in drie verschillende bedrijfssectoren (metalektro, horeca en zakelijke
  dienstverlening en transport en communicatie).
   75
  
  participatie in de transportbranche ligt overigens op een relatief laag niveau. Dit heeft
  mogelijk te maken met de relatief hoge tijdsdruk, waarmee veel van de werkenden in
  de sector te maken hebben. Om hen te bewegen meer aan scholing deel te nemen
  gericht op het behoud van werk, zou wellicht eerst iets gedaan moeten worden aan
  de tijdsdruk. Chauffeurs, die tijdens hun werk te maken hebben met een hoge
  tijdsdruk, zouden in dit kader een belangrijke doelgroep kunnen vormen.
  Het bank- en verzekeringswezen onderscheidt zich momenteel als de sector waar de
  werkenden met de meeste risico’s op verlies van werk vanwege competentieveroudering worden geconfronteerd. Niet alleen hebben technologische en organisatorische ontwikkelingen een grote impact op de inhoud van het werk, ook combineren
  veel werkenden langdurig computerwerk met een hoge tijdsdruk, waardoor
  werkenden het risico lopen op verlies van werk vanwege RSI. Bovendien hebben
  werkenden in het bank- en verzekeringswezen relatief vaak te maken met zowel
  agressief gedrag van klanten als agressief gedrag van collega’s of leidinggevenden.
   Gezien al deze risico’s is het niet verwonderlijk dat er in de sector naar verhouding
  veel aandacht is voor scholing. ESF 3 subsidies worden echter nauwelijks
  aangevraagd. In de eerste twee jaar dat ESF 3 beschikbaar was zijn slechts twee
  aanvragen ingediend. Daarmee was niet meer dan € 600.000,- gemoeid. Deze
  aanvragen zijn overigens niet ingediend door een O&O fonds binnen de sector banken verzekeringswezen, maar door het CA-ICT.52 Doordat de banksector geen O&O
  fonds heeft, en dus ook geen fonds dat als zodanig is geregistreerd bij het
  Agentschap SZW, is het voor banken iets lastiger om subsidies voor ESF 3 aan te
  vragen aangezien zij een ander fonds moeten benaderen. Gezien de risico’s op
  verlies van werk vanwege competentieveroudering die de werkenden in de sector
  lopen, ligt het echter wel voor de hand dat wordt nagedacht over het verbeteren van
  de beschikbaarheid van de ESF 3 subsidies voor de financiële instellingen. Zeker nu
  er ook subsidies kunnen worden aangevraagd voor scholingsprojecten gericht op het
  verbeteren van bijvoorbeeld de werkhouding en het voorkomen van (gedeeltelijk)
  verlies van werk als gevolg van bijvoorbeeld RSI. In het verzekeringswezen is één
  O&O fonds actief, dat echter (nog) niet behoort tot de fondsen die een aanvraag
  kunnen indienen voor ESF subsidie.
   Tot 1 juli 2003 zijn de meeste ESF 3 subsidie aanvragen ingediend door fondsen in
  de horeca en zakelijke dienstverlening: 20 aanvragen, waarmee in totaal ruim €12,5
  miljoen is gemoeid. Vooralsnog is de scholingsparticipatie in de sector niet meer dan
  gemiddeld (zie tabel 3.1) en bovendien is de scholingsdeelname de afgelopen jaren,
  evenals in veel andere sectoren, met zo’n 10% punt gedaald. Het lijkt er dus op dat
  de ESF 3 subsidies voor een welkome stimulans van de scholingsparticipatie zouden
  kunnen zorgen. Gezien het feit dat met name beeldschermwerk en een hoge
  tijdsdruk in de zakelijke dienstverlening een grote rol spelen en competentieveroudering als gevolg van deze beide factoren een relatief recent verschijnsel is, is
  het belangrijk om in deze sector scholingsprojecten gericht op het voorkomen van
  verlies van werk als gevolg van RSI van de grond te krijgen en daarnaast aandacht
  52. Het betreft 2 aanvragen, één in naam van een de SNS bank NV en één in naam van de
  verzekeraar Interpolis NV.
  76
  
  te hebben voor de omscholing van werkenden die als gevolg van RSI hun huidige
  werk niet meer goed kunnen uitoefenen. De inzet van ESF 3 subsidies zou hieraan
  een waardevolle bijdrage kunnen leveren.
  Behalve beeldschermwerk en een hoge tijdsdruk vormt met name in de horeca ook
  agressief gedrag van klanten een risicofactor, die tot verlies van werk kan leiden. Het
  is overigens gezien de risico’s op competentieveroudering en de afnemende én
  relatief geringe scholingsparticipatie in de horecasector opvallend dat de bij het
  Agentschap SZW geregistreerde fondsen in de horeca vóór 1 juli 2003 geen enkele
  subsidie aanvraag hebben ingediend, terwijl zij daartoe wel bevoegd zijn.
   Vanuit de kwartaire dienstensector (voornamelijk de gezondheidszorgsector) waren
  er in juli 2003 nog geen aanvragen voor ESF 3 subsidie ingediend. Daarmee laat de
  sector duidelijk middelen liggen om de vele risico’s op verlies van werk als gevolg
  van competentieveroudering te beperken door het initiëren van de noodzakelijke bijof omscholingsactiviteiten. Vooral de hoge tijdsdruk waaronder er in de gezondheidszorg wordt gewerkt en de agressie van patiënten waar nogal wat werkenden in de
  sector mee te maken krijgen, vormen belangrijke risico’s op verlies van werk, waarop
  door het geven van trainingen zou kunnen worden ingespeeld. Daarnaast vormen
  ook de snelle ontwikkelingen op technologisch en organisatorisch vlak en de
  verschuivingen in de gevraagde competenties belangrijke risicofactoren voor de
  werkenden in de kwartaire dienstensector. Enkele fondsen in de sector zijn overigens
  wel door het Agentschap SZW gerechtigd om aanvragen te doen voor ESF 3
  subsidies.53
  Vanuit de sector overheid en onderwijs er is slechts één aanvraag ingediend voor
  ESF 3 subsidie. Deze aanvraag komt uit de hoek van de gemeentelijke overheid.
  Mogelijk is er maar weinig animo voor ESF 3 subsidies, omdat de scholingsparticipatie in de sector al erg groot is, waardoor het aanvragen van scholingssubsidies
  weinig prioriteit geniet. Er is de laatste paar jaren echter wel sprake van een daling
  van de scholingsdeelname, maar deze daling is niet groter dan in andere sectoren.
  De afname van de scholingsparticipatie verdient overigens wel bijzondere aandacht,
  omdat met name snelle technologische en organisatorische vernieuwingen het risico
  op verlies van werk vanwege competentieveroudering vergroten. Zonder adequate
  bijscholing zijn deze vernieuwingen moeilijk bij te benen. ESF 3 subsidies zijn tot nu
  toe aangevraagd om lager opgeleide ambtenaren (op) te scholen, maar zouden
  bijvoorbeeld ook kunnen worden ingezet voor trainingen gericht op het voorkomen
  van RSI.
   In het onderwijs is er, opmerkelijk genoeg, geen aandacht voor het aanvragen van
  ESF 3 subsidies voor de scholing van leerkrachten of ander onderwijspersoneel.
  Zeker nu het mogelijk wordt om ESF 3 subsidies aan te vragen voor scholing gericht
  op veiliger werken en het (om)scholen van werkenden die als gevolg van fysiek of
  psychisch belastende arbeidsomstandigheden slecht in staat zijn de huidige functie
  53. Het gaat hier om de Stichting Arbeidsmarktbeleid Zorg en Welzijn, Sofokles (academische
  ziekenhuizen) en de Stichting Vakopleiding Gezondheidstechnische Beroepen.
  77
  
  uit te oefenen, is het echter juist ook voor de onderwijssector zeer interessant om
  van deze mogelijkheden gebruik te gaan maken. De subsidies zouden hierbij
  bijvoorbeeld kunnen worden aangevraagd ter cofinanciering van scholingsprojecten
  gericht op het omgaan met bijvoorbeeld de hoge tijdsdruk in de sector of de
  toenemende agressie van leerlingen. 54
  
  54. P. Willemsen (2003), Arborisico’s in de branche: Onderwijs, TNO Arbeid: Hoofddorp.
  78
  
  4
  4.1
  
  De effectiviteit van scholingsinspanningen
  Inleiding
  
  Zoals in hoofdstuk 1 al naar voren kwam, is het scholen van werknemers een
  belangrijk middel om competentieveroudering tegen te gaan. In het vorige hoofdstuk
  werd de scholing van werkenden uitgebreid geanalyseerd. Hierbij werd de
  scholingsdeelname vanuit verschillende invalshoeken belicht. Het deelnemen aan
  een bepaalde scholingsactiviteit zegt echter nog weinig over de effectiviteit van de
  scholinginvesteringen. De effectiviteit van scholing kan op verschillende manieren
  worden geanalyseerd. Zo kan er bijvoorbeeld gekeken worden naar de mate waarin
  bepaalde opleidingen bijdragen aan het competentieniveau van werknemers: Levert
  de deelname aan scholing ook werkelijk iets op in termen van de ontwikkeling van
  iemands competenties? Daarnaast kan er gekeken worden naar de effectiviteit van
  verschillende soorten scholing bij het verminderen van het risico op verlies van werk
  vanwege competentie-veroudering.
   In dit hoofdstuk zal de effectiviteit van scholing nader worden geanalyseerd. De
  eerste analyse richt zich op de vraag in hoeverre er een duidelijke relatie is tussen
  het volgen van bepaalde soorten scholing en het competentieniveau van
  werknemers (zie paragraaf 4.2). De tweede analyse richt zich op de vraag in
  hoeverre het volgen van scholing kan bijdragen tot het verminderen van het risico op
  verlies van werk vanwege de competentieveroudering waarmee iemand te kampen
  heeft (zie paragraaf 4.3). In paragraaf 4.4 combineren we de cijfers over de
  scholingsparticipatie in de verschillende bedrijfssectoren uit het vorige hoofdstuk met
  de mate waarin de verschillende soorten scholing bijdragen aan het competentieniveau van werkenden uit paragraaf 4.2. Dit geeft een indicatie van de mate waarin
  er in de verschillende bedrijfssectoren sprake is van een effectieve scholingdeelname. Paragraaf 4.5 sluit het hoofdstuk af met enkele conclusies.
  4.2
  
  Scholingsdeelname en competentieniveau
  
  Helaas is er geen informatie beschikbaar over de competentie-ontwikkeling van de
  gehele werkzame bevolking. Het effect van scholing op de ontwikkeling van het
  competentieniveau van werkenden kan echter wel worden geanalyseerd met behulp
  van de gegevens uit het SchoolverlatersInformatieSysteem (SIS) van het ROA (zie
  ook paragraaf 2.4). Het SIS is een groot opgezette enquête onder schoolverlaters
  van het Nederlandse onderwijs die circa anderhalf jaar na het behalen van hun
  diploma schriftelijk of via internet worden bevraagd over uiteenlopende onderwerpen.
  Daarbij wordt er onder meer aandacht besteed aan de arbeidsmarktsituatie, de
  kenmerken van de baan die men heeft, de aansluiting tussen de gevolgde opleiding
  en de huidige baan, de eventueel gevolgde om- of bijscholing en het niveau van
  bepaalde competenties.
   79
  
  Aangezien het SIS alleen gegevens over schoolverlaters bevat, wordt het effect van
  scholing op de ontwikkeling van het niveau van de competenties van werkenden in
  feite alleen geanalyseerd voor de starters op de arbeidsmarkt. Aangenomen mag
  worden dat deze analyses echter ook van belang zijn voor werknemers die al langere
  tijd op de arbeidsmarkt actief zijn. Juist het feit dat de analyses uitgevoerd worden
  met een qua werkervaring relatief homogene groep van startende schoolverlaters,
  kan zelfs meer betrouwbare informatie opleveren over de effectiviteit van scholing.
  Opzet van de analyse
  De beschikbare informatie maakt het ook mogelijk een onderscheid te maken tussen
  de effectiviteit van verschillende soorten cursussen. In totaal kunnen tien verschillende soorten cursussen worden onderscheiden:
  • Cursus automatisering, tekstverwerking
  • Cursus administratie, economisch.
   • Cursus talen, verzekeringen, commercieel
  • Cursus communicatie, leidinggeven, managementtraining
  • Cursus recht, bestuurlijk, juridisch
  • Cursus techniek
  • Cursus vervoer, transport
  • Cursus milieu, veiligheid, arbeidsomstandigheden
  • Cursus medisch, verplegend en verzorgend
  • Andere cursussen
  Ook het competentieniveau van werknemers kan op verschillende manieren in beeld
  worden gebracht. Zo kan er bijvoorbeeld gekeken worden naar sterk beroepsgebonden competenties, zoals bijvoorbeeld de in een bepaald beroep vereiste
  vakkennis, maar ook naar meer algemene competenties zoals bijvoorbeeld het
  kunnen leidinggeven of zelfstandig werken. In totaal worden er tien verschillende
  competenties onderscheiden, waarvan er twee vakspecifiek zijn en acht als meer
  algemene competenties kunnen worden gezien:
  Vakspecifieke competenties
  • Vakkennis
  • Gebruik van vakkennis in de praktijk
  Algemene competenties
  • IT-vaardigheden
  • Plannen en organiseren
  • Communicatieve vaardigheden
  • Werken in teamverband
  • Zelfstandigheid
  • Initiatief/creativiteit
  • Aanpassingsvermogen
  • Nauwkeurigheid
  80
  
  Voor deze tien competenties wordt het door de respondenten aangegeven competentieniveau (op een 5-punts schaal) gerelateerd aan de eventueel gevolgde
  cursussen. Bij de analyses wordt uiteraard ook gecorrigeerd voor de bedrijfssector
  en het beroep waarin iemand werkzaam is, de initiële opleiding die men heeft
  gevolgd en de leeftijd en het geslacht van de werkende. Figuur 4.1 geeft een
  overzicht van het onderzoeksmodel.
  Figuur 4.1
  Onderzoeksmodel voor de relatie tussen scholingsdeelname en het niveau van de
  competenties
  Scholingsdeelname
  Cursus automatisering, tekstverwerking
  Cursus administratie, economisch.
   Cursus talen, verzekeringen, commercieel
  Cursus communicatie, leidinggeven, managementtraining
  Cursus recht, bestuurlijk, juridisch
  Cursus techniek
  Cursus vervoer, transport
  Cursus milieu, veiligheid, arbeidsomstandigheden
  Cursus medisch, verplegend en verzorgend
  Andere cursussen
  
  Achtergrondvariabelen
  Beroep
  Bedrijfssector
  Opleidingsniveau
  Leeftijd
  Geslacht
  
  Competentieniveau
  Vakspecifieke competenties
  
  Algemene competenties
  
  Vakkennis
  Gebruik van vakkennis in de praktijk
  
  IT-vaardigheden
  Plannen en organiseren
  Communicatieve vaardigheden
  Werken in teamverband
  Zelfstandigheid
  Initiatief/creativiteit
  Aanpassingsvermogen
  Nauwkeurigheid
  
  Resultaten
  In tabel 4.1 wordt een overzicht gegeven van de uitkomsten van de analyse. De tabel
  laat zien dat verschillende cursussen sterk uiteenlopende effecten hebben op de
  competenties van werkenden. Zo heeft het volgen van een cursus 'recht, bestuurlijk,
  juridisch' een relatief groot effect gehad op de vakkennis van degenen die een cursus
  op dit terrein hebben gevolgd. Ook blijkt het volgen van deze cursussen de
  betrokkenen beter in staat te stellen hun vakkennis in de praktijk te gebruiken. Het
  volgen van een cursus ‘communicatie, leidinggeven’ of een managementtraining
  blijkt eveneens een betrekkelijk groot effect te hebben op het niveau van iemands
  vakkennis. Dergelijke cursussen hebben ook een positief effect op de competentie
  van werkenden om hun vakkennis in de praktijk toe te passen. Het valt dus op dat
  algemeen gerichte cursussen in de praktijk grote effecten hebben op het niveau van
  81
  
  iemands vakspecifieke competenties. Het niveau van de competenties op het vlak
  van informatietechnologie (IT) wordt, zoals verwacht mocht worden, vooral beïnvloed
  door cursussen automatisering en tekstverwerking. Ook het volgen van een
  technische cursus blijkt het niveau van de IT competenties te verhogen.
  Een cursus administratie, economisch’ heeft een aanzienlijk niveauverhogend effect
  op diverse algemene competenties. Zowel het kunnen plannen en organiseren, als
  iemands communicatieve vaardigheden en capaciteiten om te kunnen werken in
  teamverband blijken gebaat te zijn bij het volgen van een dergelijke cursus.
   Zoals de tabel laat zien spelen cursussen op het gebied van ‘communicatie,
  leidinggeven en managementtrainingen’ een belangrijke rol bij de opbouw van
  diverse algemene competenties. Het sterkst zijn de effecten op iemands communicatieve vaardigheden, aanpassingsvermogen en creativiteit. Cursussen op het terrein van automatisering en tekstverwerking en cursussen ‘recht, bestuurlijk of
  juridisch’ blijken ook een positief effect te hebben op de nauwkeurigheid waarmee
  iemand werkt.
  Om het totale effect van de cursusdeelname op verschillende competenties te kunnen bekijken zijn in de laatste kolom de verschillende significante effecten op de tien
  onderscheiden competenties gesommeerd. De drie cursussen met de grootste totale
  effecten zijn cursussen op het terrein van administratie, economisch’, cursussen
  ‘communicatie, leidinggeven, managementtraining’ en cursussen ‘recht, bestuurlijk of
  juridisch’. De aard van deze cursussen geeft duidelijk aan dat de scholing van
  werkenden vooral in de kantoorberoepen een belangrijke bijdrage levert aan de
  competentieontwikkeling van werkenden.
  4.3
  
  Scholing en de kans op behoud van werk
  
  In de vorige paragraaf zagen we dat het volgen van scholing inderdaad een positief
  effect heeft op het niveau van iemands competenties. Dit brengt ons bij de vraag in
  hoeverre het volgen van scholing effectief is in het verminderen van het risico op
  verlies van werk vanwege de competentieveroudering waarmee iemand te kampen
  heeft.
  In deze paragraaf zal hier nader op worden ingegaan. De analyses spitsen zich toe
  op de werkenden die, gezien hun leeftijd, het grootste risico lopen op verlies van
  werk vanwege competentieveroudering: de werkenden van 40 jaar en ouder.55 Voor
  de analyses wordt gebruik gemaakt van het OSA aanbodpanel. Allereerst is gekeken
  welke rol scholing speelt in het verminderen van de risico’s op verlies van werk voor
  werkenden die in hun functie te maken hebben met fysiek of psychisch belastende
  werkomstandigheden, of vaak herhalende werkzaamheden moeten uitvoeren.
   55. Strikt genomen hebben de analyses betrekking op de werkenden van 40-63 jaar; dit om te
  voorkomen dat werkenden van 63 en 64 jaar, die twee jaar later zijn gepensioneerd in de
  analyses worden meegenomen.
   82
  
  .60
  .32
  .37
  23.928
  0.122
  
  Agrarisch
  
  Lerarenopleiding
  
  Andere cursussen
  
  Aantal waarnemingen
  
  Verklaringskracht van de analyse (R2)
  
  x
  
  x
  
  x
  
  0.131
  
  .43
  
  .32
  
  .51
  
  .30
  
  .23
  
  .22
  
  .18
  
  .39
  
  .68
  
  .46
  
  .40
  
  .35
  
  .39
  
  Gebruik vakkennis in
  praktijk
  
  x
  
  x
  
  0.101
  
  .27
  
  .36
  
  x
  
  .23
  x
  
  0.141
  
  x
  
  -.33
  
  .30
  
  .46
  
  .12
  .33
  
  x
  
  .31
  
  .30
  
  .46
  
  .56
  
  .37
  
  .56
  
  .34
  
  x
  
  0.142
  
  .33
  
  .36
  
  x
  
  .21
  
  .27
  
  -.24
  
  .30
  
  .34
  
  .33
  
  .59
  
  .60
  
  .49
  
  .50
  
  .32
  
  Plannen Communien organicatieve
  seren
  vaardigheden
  
  x
  
  .33
  
  .08
  
  x
  
  -.05
  
  .26
  
  .24
  
  .59
  
  .51
  
  .47
  
  .51
  
  .53
  
  .60
  
  IT
  
  Algemene competenties*
  
  x
  
  x
  
  0.15
  
  .29
  
  .41
  
  x
  
  .49
  
  .24
  
  -.17
  
  .37
  
  .30
  
  .33
  
  .35
  
  .50
  
  .40
  
  .46
  
  .34
  
  Werken
  in teamverband
  
  Bron: Schoolverlatersinformatiesysteem ROA, 2001
  x
  * Gemeten op een schaal van 1-5 ; ** De referentiecategorie is het niet volgen van een cursus ; niet significant
  
  x
  
  .34
  
  Medisch, verplegend en verzorgend
  
  x
  
  .20
  .25
  
  Persoonlijke verzorging
  
  -.01
  
  Vervoer, transport
  
  Milieu, veiligheid, arbeidsomstandigheden
  
  .41
  
  Techniek
  x
  
  .47
  .82
  
  .45
  
  Talen, verzekeringen, commercieel
  
  Recht, bestuurlijk, juridisch
  
  .36
  
  Administratie, economisch
  
  Communic., leidinggeven, m-menttraining
  
  .32
  
  Automatisering, tekstverwerking
  
  Cursusparticipatie**
  
  Vakkennis
  
  Vakspecifieke competenties*
  
  Tabel 4.1
  De invloed van cursusparticipatie op het niveau van de competenties van werkenden, 2001
  
  x
  
  x
  
  0.099
  
  .33
  
  .20
  
  x
  
  .54
  
  .23
  
  .12
  
  .26
  
  .13
  
  .26
  
  .52
  
  .49
  
  .36
  
  .41
  
  .35
  
  x
  
  0.149
  
  .28
  
  .32
  
  x
  
  .47
  
  .24
  
  .07
  
  .23
  
  .34
  
  .25
  
  .37
  
  .50
  
  .39
  
  .38
  
  .32
  
  Zelfstan- Initiatief/
  digheid
  creativiteit
  
  x
  
  0.134
  
  .27
  
  .31
  
  x
  
  .21
  
  .29
  
  -.08
  
  .33
  
  .33
  
  .30
  
  .48
  
  .54
  
  .37
  
  .47
  
  .34
  
  Aanpassingsvermogen
  
  x
  
  x
  
  x
  
  0.116
  
  .27
  
  .22
  
  .41
  
  .22
  
  .02
  
  .22
  
  .15
  
  .35
  
  .71
  
  .37
  
  .37
  
  .37
  
  .40
  
  3.18
  
  2.81
  
  1.60
  
  2.43
  
  0.00
  
  2.69
  
  1.62
  
  3.51
  
  5.48
  
  4.96
  
  4.11
  
  4.39
  
  3.70
  
  Nauw- Totaal
  keurigheid
  
  Uit tabel 4.2 blijkt dat degenen die in 1998 met belastende werkomstandigheden
  werden geconfronteerd en geen training volgden, inderdaad vaker hun werk verloren,
  terwijl dat niet het geval was bij de werkenden met belastende werkomstandigheden
  die wel training volgen. Het is echter opmerkelijk dat deze effecten in 2002 niet
  optraden. Dit zou te maken kunnen hebben met de conjuncturele situatie in 2002. In
  de laagconjunctuur van dat moment lopen immers ook de werkenden in functies
  waarin geen sprake is van belastende arbeidsomstandigheden een groter risico op
  verlies van werk. 