text: Daarentegen vindt men dan weer, bij de -heemn.amen,
  geen weerga van de bepalingen die met voorliefde gebruikt
  werden bij het vormen van -zelenamen : heer, linde, baar,
  aard, hore, meld, els, doorn, varen, water, riet, mein, vraam,
  voorme, bijna alle in meer dan één exemplaar, soms tot
  vijf en zes, bij de -zelenamen voorhanden. Ook ontbreken,
  bij de -heemnamen, de bepalingen ontleend aan de veefokkerij.
  In het levend taalgebruik moet zele al zeer vroeg verdwenen zijn : ér zijn geen samenstellingen met kerk (de
  grote ontwikkeling van het , parochiewezen valt alhier in
  den Karolingischen tijd), molen, rode, stok en dergelijke,
  die nochtans niet ontbreken met -heem (Kerkem, Mollem,
  Rotem, Stokkem, enz.).
  De -zelenamen bereiken ternauwernood, door verre uitlopers, de taalgrens en overschrijden ze maar in uiterst
  zeldzame gevallen ; de kernen liggen een heel eind meer
  noordwaarts. H eemnamen daarentegen vindt mep. nog
  talrijk verspreid tot diep in het Romaanse gebied, in
  
  124
  
  JAN LTNDEMANS
  
  Henegouwen, Artesië, ja tot in het Seine- en Loiregebied.
  Zele behoorde niet tot den woordenschat van de naar het
  Zuiden oprukkende Franken.
  Het besluit dringt zich dan ook op : wij hebben hier te
  doen met twee toponymische verschijnselen, die verschillen
  in ruimte en tijd en zin, die dus moeten toegeschreven
  worden aan twee verschillende Germaanse volksgroepen.
  Besluiten voor de kolonisatiegeschiedenis
  Men heeft de zelenamen steeds voorgesteld als een typisch
  teken van de Frankische Kolonisatie (aldus o. a. KURTH,.
  VERCOULLIE, MANSION). G. DES MAREZ (Le Problème de
  la Oolonisation Franque, 1926) heeft zelfs gepoogd, aan de
  hand van de -zelenamen, een beeld op te hangen van het
  geleidelijk voortschrijden van de Frankische invasie. Voor
  hem waren de groepsgewijs opgestelde zele's verdedigingsposten, die het veroverde land moesten beveiligen (1).
   Indien het juist mocht blijken dat de -zele- en -heem(1) Hij schrijft o. a. : ,,Il est curieux d'observer que les villages
  ou établissements en -sali jalonnent la lisière du pays salien ... Ce
  groupement nous paraît à tel point systématique qu'il ne peut
  être que voulu. Il se rencontre, en effet, aux endroits plus particulièrement menacés, par exemple au nord de Cassel et au cap
  Gris-Nez, ainsi qu'à la lisière de la Forêt Charbonnière" (t. a p.,
  blz. 39). ,, ... Ils y fondèrent sur des éminences ou à fl.anc de cöteau,
  les sali ou postes-frontière de Gysenzeele, Moortzeele, Oosterzeele,
  Vlierzele, et· Wanzele, avec Herzele, près de Sotteghem, comme·
  pointe avancée" (blz. 32). ,, ... Les stations de Vremdezeele, Ochtezeele, Lederzele, Broxeele, complétaient ce groupe compact, orienté·
  vers la mer, comme si quelque danger pouvait menacer de ce cöté
  les positions conquises" (blz. 35). ,, ... Le résultat final de la lutte
  fut le triomphe des Francs. Ceux-ci s'avancèrent jusqu'au cap
  Griz-Nez et là fondèrent, face à l'envahisseur, cinq positions :
  Floringuezelle, Framezelle, Waringuezelle, Haringuezelle et Audresselles >> (blz. 37). - Op het willekeurige in Des Marez' voorstelling
  werd door ons reeds gewezen (J. LINDEMANS, De Toponymische
  argumenten in G. Des Marez' Le Problème de la Colonisati on.
  Franque, ESB, XIII (1930), 117-193.
   TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  125
  
  namen niet gelijktijdig ontstonden en zelfs aan verschillende
  volksstammen moeten toegeschreven worden, welke van de
  twee formaties moet dan voor rekening van de Salische
  Franken gelaten worden 1 Hier kan, dunkt ons, maar één
  antwoord op gegeven worden : het zijn wel de -ingaheemnamen die met de Frankische kolonisatie moeten verbonden worden ; en wel om de volgende afdoende redenen :
  alleen de -heemnamen geven ons een beeld van een massale
  nederzetting van honderden gezinnen, die hun taal konden
  in stand houden ; -alleen de heemstichters bezetten het
  vruchtbare kouterland, te voren reeds ontgonnen door
  Nerviërs, Menapiërs en Morinen; - alleen uit deze talTijke, levenskrachtige groep konden de strîjdbare mannen
  -0pgroeien die later Gallië overweldigden. Het zeleverschijnsel daarentegen is vrij beperkt en verbeeldt zeker
  geen volksmassa.
  Wij houden nog steeds vast aan de chronologie van de
  Salische kolonisatie, zoals die, in de grote lijnen, voor
  'teerst door KuRTH voorgesteld werd : een massale inval,
  -o m het jaar 370, die de bezetting voor gevolg had van de
  streek tussen Zenne en Leie en verder het kustgebied tot
  . tegen Boulogne, zijnde het noordelijk gedeelte van de
  Civitas Nerviorum en het grootste gedeelte van de Civitates
  Menapiorum en Morinorum. Op deze vestiging volgde een
  rustperiode van ongeveer 80 jaar; waarna, om het midden
  van de 5e eeuw, de verdere zegevierende opmarsch ter
  verovering van Gallië volgde. Tussen die twee historische
  bewegingen is een grondig verschil : de eerste was een
  volksverhuizing, met vrouwen en kinderen, have en goed,
  de tweede een veroveringstocht waar alleen krijgsvolk aan
  deelnam ; de eerste had voor gevolg een volksnederzetting
  en een taalgrens; de tweede, een machtsuitbreiding van de
  heren, zonder vestiging van de taal.
   De nieuwe chronologische voorstelling door CH. VER-
  
  126
  
  JAN LINDEMANS
  
  LINDEN opgebouwd (1), hoe voortreffelijk en zelfs definitief
  zij ook moge wezen voor een aantal détails, heeft er ons
  niet kunnen van overtuigen dat het anders zou geweest
  zijn. Hij zegt ons immers niet wat er gebeurde tussen 373,
  - toen de Saksers teruggeslagen werden bij Deusone in
  regione Francorum, waarmede wel Diesen zal bedoeld zijn,
  en niet Doesburg, zoals M. GYSSELING zopas overtuigend
  heeft bewezen (2), - en ca. 446-451, toen de Franken door
  Aëtius, bij Vicus Helena, tot den terugtocht gedwongen
  werden. Het lijkt ons wel duidelijk dat Aëtius de Saliërs
  opwachtte, toen ze uit het door hen, sedert jaren, bezette
  gebied oprukten en in het nog . steeds door de Romeinse
  legioenen gecontroleerde gedeelte van Gallië wilden binnenvallen ; - niet toen ze reeds een langen tocht, met als
  uitgangspunt de IJselstreek zouden achter den rug gehad
  hebben. Wat we wel kunnen onthouden, uit Verlinden's
  uiteenzetting, is dat de Ripuarische Franken, door .Aëtius,
  nog steeds in bedwang gehouden werden in het Rijnland
  tot ca. 446. De slag bij Vicus Helena moet in het zelfde
  licht gezien worden : een moeizame grensverdediging,
  tegen Germanen die uit het door hen bezette land wilden
  uitbreken, om meer ruimte te verkrijgen voor hun groeiende
  bevolking. Maar zelfs de campagnes van Aëtius in het
  Rijnland bewijzen nog niet dat Ripuarische elementen al
  niet vroeger (ca 388) zouden doorgedrongen zijn tot de
  omgeving van Maastricht, Tongeren en in Haspengouw.
  In alle geval is daar de N otitia dignitatum, uit de laatstejaren van de 4e eeuw, die de Romeinse rijksgrens bepaalt
  op de lijn Mark-Famars-Tongeren, wat helemaal klopt
  met de verdediging van de rijksgrens door Aëtius.
   (1) CH. VERLINDEN, De Franken en Aëtius, in Bijdragen voor de
  Geschiedenis der Nederlanden, I (1946). - Dezelfde, Deusone in
  regione Francorum, in HCTD (1946), 63-81.
  (2) M. GYSSELING, Deusone in regione Francorum, in Hand.
  Maatsch. voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent, n. r. III (1948)~
  88-92.
  '
  
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  1
  
  rn7
  
  De toponymie leert ons dat geen lang hiaat kan bestaan
  hebben, te onzent, tussen de Gallo-Romeinse overheersing
  en de Frankische kolonisatie, vermits tal van plaatsnamen
  (ongeveer alle riviernamen, maar ook een betrekkelijk groot
  aantal dorpsnamen) door de nieuwgekomenen uit de taal
  van de autochthonen overgenomen werden. Ook de historische topografie zegt ons dat niet alleen akker- en weideland, door de vroegere bevolking aangelegd, onmiddellijk
  weer in gebruik genomen werd door de indringers, maar
  ook dat de woongelegenheden en de begraafplaatsen, tot
  zelfs de administratieve indelingen, als van hand tot hand
  overgingen.
  De archaeologie bevestigt dat de laatste Romeinse villa's,
  in onze streken, vernield werden vóór 't einde van de
  4e eeuw, uitgeplunderd en verbrand. Door wie1 Er was
  wel een doortocht van Wandalen alhier in 406, maar de
  vernieling moet vroeger geschied zijn. De archaeologie
  brengt ons trouwens een ander bewijs: de laatste Romeinse
  munten, nog tamelijk overvloedig in onzen bodem gevonden, zijn die van keizer Constantius II (328-361), o. a.
  te Assche, waar in de vondsten, alle keizers vertegenwoordigd zijn, tot Constantius II. Munten van Julianus (355-363)
  en Valentinianus (364-375) zijn zeldzaam. Het einde van de
  Romeinse overheersing valt dus, in het •Vlaamse land, om
  het jaar 370.
   En vermits geen hiaat mogelijk is, moet de Salische
  kolonisatie wel in die jaren plaats gevonden hebben. Er
  waren dan wel een paar generaties nodig om weer "op verhaal" te komen, alles weder op te · bouwen, de bevolking
  te laten aangroeien to~ er weer ruimte te kort was. Het
  nieuwe avontuur kon dan gewaagd worden, bij het verval
  van het Keizerrijk, in het midden van de volgende eeuw.
  De vraag kan gesteld worden of de zelelieden hier soms
  niet gevestigd waren vóór de Franken, in vollen Romeinsen
  
  128
  
  JAN LINDEMANS
  
  tijd, b. v. in de 3e eeuw, daar het toch bekend is dat, af
  en toe, Germaanse invasies en plundertochten plaats
  hadden. Het is mogelijk, maar weinig waarschijnlijk ; de
  Romeinen zouden ze wellicht geduld hebben in het moerasgebied van. de Schelde en in de Kempen, maar niet dicht
  bij Kassel en Boulogne.
  Dan blijft alleen over ze te beschouwen als een latere
  nederzetting en wel als de overplaatsing van een overwonnen, deels uitgeroeiden volksstam, waarvoor dan, op
  de randen van het reeds betrekkelijk dichtbewoonde gebied, hier en daar waar er gelegenheid .was, soms op verre
  afstanden, gronden beschikbaar gesteld werden ter ontginning. Dit kan gebeurd zijn ten tijde van Hlotharius II
  , (t 628), die zijn gezag had uitgebreid van de zee tot de
  Wezer. Wij mogen immers niet uit het oog verliezen dat
  de kern van zelenamen in Westfalen hierbij moet betrokken
  worden.
   Welke volksstam dan? Hi~r zijn hypothesen goedkoop,
  maar de bewijzen? In alle geval lijkt het ons dat we te
  doen hebben met een volksstam die een woordenschat
  bezat nauwer verwant met dien van de Angelen en Saksers,
  dan met dien van de Franken (b.v. vrame, voorme, buggin,
  vliet). En toch waren het noch Angelen noch Saksers, vermits zele in Engeland zeer zeldzaam is. Misschien waren
  zij de resten van de Wamen die, na hun nederlaag in 595,
  uit de geschiedenis verdwijnen? Liefst blijven wij hier het ·
  antwoord op schuldig. Toch hopen wij een vruchtbare
  bijdrage geleverd te hebben tot een betere kennis van het
  Oudnederlands, met de -zelenamen uit het, tot nog toe
  onvoorwaardelijk aanvaarde verb~nd met het Frankisch
  te lichten.
  ••
  
  0
  
  •
  
  Zele in plaatsnamen
  
  L::\ :r-{J Klêigronden
  k '.-\;:,:•:) :3 Klei -en zandgronden
  1
  J Zandgronden
  Polder
  Alluvium
  j%0M Condrusiaansche kleigronden
  -·-·-·-··Staatsgrens
  ___ Huidige taalgrens
  
  Kaart samengesteld door
  JAN LINDEMANS
  Schaal
  
  1
  640.000.
  