text: 1720 "Wij willen gaan, gij Bidu Dari, om verder te zwerven; / "Wij willen
  weer op stap in snelle gang. / "Goed verblijf gij mijn nichtje, gemili'steel; / "Het beste gij mijn dierbare, mais-korrel; / "Goeie dag gij mijn
  zusje, steel van placenta;
  1725 "Goed verblijf gij, mijn aangenomen zuster". / Dan staan Djenti Uat
  op en keren niet meer terug; / Zij vertrekken Djenti Njambau en
  aarzelen niet. / Zij verlaten het woonvertrek; / Zij, stappen op de
  richel balk overdwars gekapt;
  1730 Zij lopen links van de vierkante paal van medang-hout; / Omgorden
  hun zwaard met benen gevest; / Zij pakken hun jasje met rood garen; /
  Nemen op de rug hun draagman van gespleten djaung-bladeren. /
  Kedangkai, de kleine egel, gaat met hen;
  1735 Hen volgt de pas piepende Parkiet; / Snel achterna komt het Eendje,
  gestreept als een sprinkhaan; / Vertrekt ook de Neushoornvogel met
  pas uitkomende, witgepunte staart. / Tangkup Langgai grijpt de rand
  van haar versierde hoed; / Kedangkai Landak zwaaIt op haar rug haar
  mandje met versierde, opstaande rand.
   1740 Zij loopt langs de haard als een fraai gebogen sengkuang-tak; / Zij
  loopt langs de wand, Djuak Belimbing, van gespleten mang-hout; /
  Zij gaat naar de trap opening, naar de trap aan de voorkant; / Zij stapt
  op het bovenstuk van de trap, dat krakend piept als een springende
  musang; / Zij stapt op de steunbalk fraai gebogen als (de armen van
  iemand) die een lajang-schotel ophoudt;
  1745 Zij grijpt de bamboe-leuning met water in het kapgat. / Zij gaat over
  het wijde erf met de vruchten vàn het rode Malva-kruid; / Zij loopt
  163
  
  N jigung durung penanggung djelapang;
  Nengah pasah batungkah tiang;
  Niti djalai lenat tai dababat ganang-ganang;
  1750 Niti djalai bingkuk upa manuk nitir tunang;
  Niti djalai raja Punai Ara tai upa dada gana gali' telentang;
  Teka ngiliS ai' birang rendjang;
  Nengah pamah kampung sengkabang;
  Ngaliut djulut sambang temawang.
  1755 Ai s luah birang daseberang;
  Kampung dalam birang depangkajang;
  Darung-darung birang daselumbang.
  Teka ngusung pun gamalung langkang;
  Ngusung baruh tengang ulur tumbas mesa' tibangj
  1760 Gusung pun kiara' miang.
  Nudju pun gamalung langit;
  Ngusung dan djabai bulan tai baik tipan badjarang pisit;
  Nudju pumpun kedemba' bumbun batang gunang kagunang baring[git-ringgit.
  Dia' tapenung Kuku' Anggung setegal sadja' ;
  1765 Belepa Dara Ruai Kerapa raja pelama' ;
  Menapan Dudu Bajan semansak umpan, sadigah belanga'.
  Keba' Njai Tangkup Langgai kaki ka' ngai bedjalai ninga kudjung
  [djalai gelung munji baruntai-ratai buluh perak;
  Pending kudjung munji basukung tiang sandung gelung gatak kagatak;
  Pending ka lembang go' batang kiara' miang dadinga Dajang Telit
  [Benang munji betagang batang merambang sujak;
  1770 Teka takut saban Dudu Bajan nama ninga kudjung djalan gelung
  [munji babi bulan ntP mentan anak.
   Keba' ka' berani mah Ruai Peridi njau ka' takut;
  Ka' mansang Dajang Telit Benang njau ka' surut;
  
  1753 f!<muJh, laag liggend terrein, dat dikwijls overstroomd wordt, als lemaung maar
  uitgestrekter.
  1758 De reizigers klimmen hier steeds hoger de wolkenhemel in.
  1762 badjarang pisit, ver uiteen en dicht op elkaar d.w.z. een dichte kring van takken,
  maar onderling ver uit elkaar.
  1763 gunarng, overweldigend groot.
  baringgit, geschubd met allerlei kleuren; deze mythische kedemba' -boom is aldus,
  de gewone kedemba' niet.
  164
  
  langs de rijstschuurtjes met ronde schijven; / Tussen de bergschuurtjes
  door met kruisbalken tussen de palen; / Zij volgt een effen pad, dat
  geheel is opengekapt ;
  1750 Zij volgt een kronkelend pad als een dansende haan om zijn wijfje; /
  Zij volgt een brede weg, de Vruchtduif, als de borst van een schildpad
  op zijn rug liggend; / Zij loopt stroomaf met veel geruis van water
  (tussen de boomwortels) ; / Over lage grond met bos van tengkawangbomen; / Zij loopt rond de bosreserve, langs de vruchtboom-aanplant.
   1755 Vele brede rivieren worden overgestoken; / Diepe bossen worden
  doorkruist; / Vele dalen worden doorgetrokken. / Zij gaat naar een
  gamalung-Iangkang-boom; / Zij loopt onder een afhangende tengangliaan door, zo groot als een rijstkoker van boomschors;
  1760 Zij gaat naar een miang-vijgeboom. / Zij loopt naar een gamalunglangit-boom; / Zij gaat naar de takken van een djabai-vijgeboom,
  fraai kringvormig, etagewijs vertakt; / Zij richt zich naar een groep
  kedemba' -bomen met reusachtige, geschubde stammen. / Daar blij ft
  ze verbaasd staan, Kuku Agung, voor een ogenblik;
  1765 Daar toeft Dara Ruai Kerapa een tijdje; / Dudu Bajan rust gedurende
  de tijd nodig voor het koken van een pot rijst. / De voeten van Njai
  Tangkup Langgai willen niet meer verder, omdat zij aan het eind van
  de weg een ratelend geluid hoort als van een voortgesleepte bamboe met
  stuk geslagen uiteinde; / Horend aan het eind een geluid als wanneer
  (onder luid geschreeuw) een kaarsrechte sandung-paal gemeenschappelijk wordt gedragen; / Luisterend naar een geluid uit het dal van de
  miang-vijgeboom, hoort Dajang Telit Benang een rumoer als wanneer
  men vlug wegloopt voor een onverwacht neervallende, ingescheurde
  boom;
  1770 Zij is bevreesd en bang, Dudu Bajan, horend op het eind van de weg
  een geluid als van een maan-varken, dat zijn jongen bewaakt. / Zij wil
  dapper zijn, Ruai Peridi, maar wordt toch bang; / Zij wil verder gaan,
  Dajang Telit Benang, en wil ook terug; / Zij wordt bang, Ndu'
  
  1768 tialng SI1I1ItJun,g, ijzerhouten paal opgericht voor een koppensneller, vgl. vers 1326.
   1769 Toen het koppensnellen nog in zwang was, ging men steeds gemeenschappelijk
  bomen kappen voor het maken van een ladang, uit vrees voor de vijand; als er
  dan een boom dreigde te vallen eerder dan men verwachtte, was het een luid geschreeuw tegen een ieder om zich uit de voeten te maken. Nu kapt men zijn
  ladang hoewel ver en eenzaam, dikwijls alleen of hoogstens met z'n tweeën.
  1170 Er w~d dikwijls verteld over een wonderbaar groot wild zwijn, wit en daarom
  babi bulan geheten; mijn zegsman verklaart echter nooit zo'n varken gezien te
  hebben.
  165
  
  Ka' kadju' Ndu' Telingu' Mendu' njau undur buntut.
  Teka djerita mah Djenti Djanda njau tunggal kali' ;
  1775 Ba-andai Djenti Tembai njau tunggal igi'.
  ,Terudi ka kaki kami di' Tiung Bali ntP bedjalai;
  "Pupuh ka tubuh kami babuang buai;
  "Undan ka perakuan kami balimbai".
  Teka ngusung pun kiara' riung tumbas sebuah darung tai ngelin[dung mata hari;
  1780 Dendjang ka batang kiara' miang tai nadai alah kumbang lang sari;
  Nudju dan kiara' lengkan djama penepan burung sekeli.
  Dia' sida' belepa da kaju ara raja pelama' ;
  Menung semirah umbang mpa' ;
  Menapan da kiara' lengkan semansak umpan, sadigah belanga'.
  1785 Timbu' Djenti teka ngatji peseni da djari tint jin pemandang;
  Ngalatja petina' njala tai baik pengamulu dada beragai budjang;
  Njapai djalih ubung putih pengiku' kenawang;
  Meling ginting anjin dengau ninting nikam tengelang ;
  Njapai tukak bulu landak dengau betambak tempangan bukang.
  1790 Teka angkat sida' nadai bula' balang;
  Ambau sida' nadai mang-mang.
  Teka ngelasebu sida' nunda' abu numpu ka punggang belilang;
  Taketik nunda' manik umbang petebang;
  Teka mensujung nunda' burung lang;
  1795 Ngitap nunda' burung terbang.
  Niki' pagau nunda' djelu beruang;
  Niki' pangkap nunda' majau orang.
  Buang alih mansang l<;e balakang;
  Titi tali alan dakitang.
   1800 Djapai tjunggai kiara' djangkit;
  Pujung adjung gemalung langit;
  Nepan de dan djabai bulan baik tipan badjarang pisit;
  Pujung pumpun kedemba' bumbun baringgit-ringgit.
  Njau melandjung sida' kudjung gi';
  1779 kiora' riwng, in de volgende verzen ook genoemd kiara' miang en Ham' lengkan,
  is een reusachtige vijgeboom, waarop honderden lianen, waartegen men omhoog
  . klimt.
  1783 umbang mpa', uitgekauwde sirih-pruim, welke men uitspuugt.
  1785 De leider doet hier zijn amuletten aan, zo juist ontvangen; daardoor wordt hij
  sterk en klimt licht en snel steeds hoger.
  1796 pagau, klimmen met handen en tenen tegen de stam.
  166
  
  Telingu S Mendu" zij wil teruggaan. / Dan spreekt Djenti Djanda
  een maal;
  1775 Spreekt Djenti Tembai een keer. / "Volg onze voeten, gij Tiung Bali,
  als wij lopen; / "Volg ons lichaam waar dat gaat; / "Volg onze
  slingerende armen". / Dan gaan zij naar de riung-vijgeboom, die, zo
  groot als een heel dal, de zon afsluiert;
  1780 Zij stappen over de stam van de miang-vijgeboom, waar een kiekendief
  in één dag niet omheen kan vliegen; / Zij volgen de takken van de
  lengkan-vijgeboom, waar de (mythische) sekeli-vogel op pleegt neer
  te strijken. / Daar rusten zij een tijdje in de vijgeboom; / Zitten ze
  stil zo lang als voor het opkauwen van een sirih-pruim; / Rusten ze
  in de lengkan-vijgeboom zo lang als nodig voor het koken van een
  pot rijst.
   1785 Timbu S Djenti steekt de versiering aan zijn vinger, de ring ter aandenken; / Hij doet om het rode heupkoord fraai als de borstveren
  van de beragai-vogel; /Hij pakt het witgaren koord als de staart van
  een kenawang-slang; / Hij windt om het koord met kwastjes om te
  gebruiken bij het richten van de werpspeer; / Hij neemt de pin van
  het stekelvarken om in de grond te steken bij de onthoofde romp.
  1790 Dan stappen zij op en keren niet terug; / Zij vertrekken en aarzelen
  niet. / Zij lopen snel als de as, die wegvliegt voor de pijp van de bhas··
  balg; / Zij snellen weg als de wegspringende houtsplinters bij het
  kappen; / Zij vliegen omhoog als een kiekendief;
  1795 Zij stijgen als een biddende vogel. / Zij klimmen met handen en tenen
  als een beer; / Zij klimmen met de borst tegen de stam als een mensaap. / Zij kijken naar beneden en zien, dat ze de aarde achter zich
  hebben; / De hangende lianen zijn slechts hun houvast.
  1800 Zij grijpen de top van de djangkit-vijgeboom; / Pakken beet het uiteinde van de gemalung-boom; / Zij grijpen de takken van de djabaivijgeboom, mooi kringvormig, etagegewijs vertakt; / Zij pakken zich
  vast aan de kedembaS-boom met geschubde stam. / Zij springen naar
  een volgend einde;
  
  1797 pcvngkap, klimmen met de borst tegen de stam.
  1798 buang a/ih; men kijkt naar beneden en bemerkt, dat men de aarde niet meer ziet
  en men zegt: ah, sudah buang alih, ongeveer als: het contact verloren, een gebruikelijke uitdrukking.
  1799 t~ti ta/i, al de slingerplanten, waar men zich aan vasthoudt als aan een opgehangen
  leuning of alwn.
  1804 ",jou melamdjung, omhoogspringend ; men bereikt hier de top van andere bomen
  groeiend naar beneden vanuit de hemelregioon.
   167
  
  1805 Batundjun Dudu Bajan ke dan suti'.
  Tundjan ke dan kiara' lengkan maka' mila' ;
  Djapai tjunggai kiara' djabai tai birang panga' ;
  Pujung udjung kiara' riung palempang maja'.
  Dia' sida'; menung da udjung kiara' riung setegal sadja' ;
  1810 Dia' sida' be1epa Djenti Djanda tai miga ngumbang menua raja
  [pelama' ;
  Menapan de dan kiara' lengkan Dudu Bajan semansak umpan, sedi[gah belanga'.
  Dia' sida' batunggun pantung ribung da batang;
  Balepi' bakP penating djala djarang;
  Batjarik tjedik sirih nakang;
  1815 Babubuh bunjuh sabu kerang;
  Bapakai uai tandan pinang.
  Seleka djerita Djenti Djanda sida' belepa da kaju ara njau tunggal
  [kali' ;
  Ba-andai Djenti Tembai da tjunggai kiara' djabai njau tunggal igi'.
  "Ninga di' Dudu Bajan mpung kita menapan de dan kiara' lengkan,
  [meda' di' bulan sekaju terangajan, maluah djelapang.
  1820 "Ninga di' Ruai Ngumbau, meda' di' ke bung katau ia' tetau pian[dau banjau tai bekadilang berembing aba' sangking rang babi;
  "Ninga di' Terui Kuku, ia' piandau bepeda' kutu tai betungkah
  [belakang, dua èku' belaki bini;
  "Ninga Landai Lenguk, ia' tumpuk pepat Kelantimuk tai setumpak
  [ia' pepat Keladjuang bapantap ngau dadjap mata besi;
  
  1807 parn.ga', het bovenste gedeelte van een boom, waar nog alleen een kring van horizontale takken is.
  palempcmg nwja', als het uiteinde van het nwja' -kruid, aldus vertakt.
  1812 batwnggwn pantung, het handschrift had: batifHJk pontung, vgl. vers 180.
  1819 mpung, terwijl.
  terangajan, dunne boomstammetjes, welke met akar of liaan worden vastgebonden
  aan de pennen in de boomstam geslagen tot een ladder. Omdat het gaat over
  kleine stammetjes, zijn deze vrij kort: seájauh kaju tercmgajan is een gewone
  uitdrukking om een kleine afstand aan te duiden. Deze passage geeft een suggestieve beschrijving van de grote hoogte, waarop zij zich bevinden.
  1820 tetau, baan of reeks.
   pianáau banjau, ook genoemd bintang tahwn, het Zevengesternte, gebruikt als
  tijdsbepaling voor de veldarbeid.
   1821 pian4aru bepada' kutu. Het verhaal omtrent het ontstaan van dit sterrebeeld luidt
  in het kort als volgt. Er was eens een jongen, Barat geheten, en een vrouw
  Timur. Barat was het kind van Timur. Toen Barat eens zeer stout was, sloeg
  zijn moeder hem op het hoofd en verwondde hem aldaar. Barat liep weg en
  
  168
  
  1805 Dudu Bajan loopt weer over een nieuwe stam. / Zij loopt over de
  takken van een lengkan-boom met wijd uitstaande takken; / Zij grijpt
  de top van de djabai-boom met veel horizontale takken; / Pakt vast
  de top van de riung-boom, vertakt als het maja-kruid. / Daar toeven
  zij aan het eind van de riung-boom voor een ogenblik;
  1810 Daar rusten zij, Djenti Djanda, die de wijde wereld rondzwerven, een
  tijdje; / Zij zit op de takken van de Ie ngkan-boom , Dudu Bajan, voor
  de tijd nodig voor het koken van een pot rijst. / Daar steken zij een
  strootje aan dik als een stam; / Zij vouwen sirih-pruimen als de afhangende ringen aan een werpnet; / Zij scheuren een stuk af van het
  sirih-blad;
  1815 Zij strooien kalkpoeder er op van (gebrande) schelpen; / Eten sirih
  van de sirih-tros. / Dan spreekt Djenti Djanda daar rustend in de
  vijgeboom voor een keer; / Spreekt Djenti Tembai in de top van de
  djabai-boom voor een maal. / "Luister gij Dudu Bajan, terwijl wij hier
  uitrusten op de takken van de lengkan-boom, kijk eens de maan, niet
  verder af dan een stok voor een pinladder en zo groot als een schijf
  rond de palen van een rijstschuur ;
  1820 "Luister gij Ruai Ngumban, kijk eens omhoog daar het flonkerend
  Zevengesternte tezamen met het sterrebeeld Varkenskaak (Hyaden); /
  "Luister gij Terui Kuku, daar is het sterrebeeld van de twee die
  luizen zoeken achterwaarts zittend, man en vrouw; / "Luister Landai
  Lenguk, daar is een groep vederwolkjes van Kelantimuk en tezamen
  met ginds een groep schapenwolkjes van Keladjuang, fijn gekapt met
  het scherp van de parang; / "Kijk eens naar boven gij Ruai Ngumbau,
  
  ontmoette na veel omzwervingen een vrouw, die hij huwde. Toen de vrouw zich
  neerzette om het hoofd van Barat te zuiveren van ongedierte, zag zij het litteken
  op diens hoofd en ontdekte, dat de man haar zoon was.  1822 pepat kelootimuk, fijne vederwolkj es; pefNJlt, hakken.
  pepat kelandjuang, grovere schapenwolkjes; Kelootimuk en Kelandjuang zijn
  namen van mensen; het verhaal hieromtrent heeft schrijver nog niet opgetekend.
  1823 tinting keomarau, een heldere baan dwars over de hemel in de droge tijd vooral
  zichtbaar, na zonsondergang. J. P. Perham vertaalt het met "the Milky Way",
  doch in een voetnoot zegt hij: Literally: "the high ridges of long drought".
  (H. Ling Roth, o.c., Vol. 1 p. 171). Ook volgens door schrijver verkregen inlichtingen is het de Melkweg. Pintau kamarau l.c. is vermoedelijk een drukfout voor
  tinting kamarau, daar tintmg bergrug betekent. Perham schrijft daar ook: pandau
  bcmyak, stellig hetzelfde als piandou bonjau van vers 1821; het wordt dan ook
  vertaald met "the Pleiades".
  169
  
  "Meda' di' ke bung katau, di' Ruai Ngumbau, ia' tinting kemarau
  [tai pandjai djemalentang, lega' lama' keramau djadi;
  "Remang bagantung tai mitang-atung gelung melang-Iang, tutji
  [sebali nadai betali".
  1825 Sibau da langgai danau,
  Ungit nu'ku dua berapit;
  Udah Djenti Njambau nundjuk katau ka Ruai Ngumbau,
  Baru'mah Djenti Meli' milang ka.leman bukit.
   "Njin pundjung bukit Rabung, djalai keliung tjundung basembung
  [kandung pisang ajau, tjundung basembung kandung pisang senua' ;
  1830 "Ia' Rabung Sedingan di' Dudu Bajan, djalai pelian pisan besantan
  [ngau tandan njiur idjau, djalai pelian pisan besantan
  [ngau tandan njiur muda' ;
  "Ia' Rabung Seanji di' Ruai Peri di, djalai menani batiti ngau mata
  [isau, djalai kemara' bedadja' ngau mata lungga' ;
  "Ia S Tinting Tatah Ramping di' Djuak Belimbing, djalai manang
  [Saing nemu taring babi adjau, djalai manang Tjili
  [nemu gigi babi besanga' lima';
  "Ia" lenggang bukit Saran di' Dudu Bajan, dindang laman sida'
  [Sebajan Indjau, djalai Budjang sida' Seberuang
  [nemu bulang da kelang Tjuja' ;
  1829 RabuAf,g, een berg in Ulu-Ketungau. Sinji wist te vertellen, dat deze berg zeven
  toppen heeft, waarvan er nog genoemd worden in de volgende verzen. Mijn kaart
  geeft vijf toppen met name aan, met Kehuma als hoogste top. (Hind 1099
  Sheet 15-16/50-51 First edition). Dit is de berg, waar de manang's of zieners na
  hun dood voortleven.
  keliung, een andere naam voor ziener; hier wordt gedoeld op het zienerceremonieel
  genoemd "tampung aju", lett. "de levensgeest verlengen". Voor een pasgeboren
  kind wordt in een ceremonieel, genoemd ,fljagu aju keloogU" d.i. "de levensgeest
  opheffen ten hemel", door de ziener een pisang geplant bij de grote Ma:na:ng in de
  loogit, waarheen de reizigers in dit gezang op weg zijn.
   Deze pisang heet pisoog aju, pisang van de levensgeest. Wordt nu een kind ziek,
  dan is dit een teken, dat zijn lotverbonden pisang in de hemelregionen kwijnt en
  daarom moet deze verzorgd worden door de ziener in het ceremonieel genoemd
  "tamfrung aja". Dit gebeurt door twee zieners. Een van hen draagt in zijn sléndang een pisang als een kind. Deze ondergaat allerlei manipulaties, zo stopt de
  ziener allerlei magische zaken als agaatstenen en kralen, getoverd uit de bloemtros van een pinang, in de pisang. De andere ziener of helper van de ziener slaat
  hem terwijl hij met de pisang in een kring rondloopt met majoog pinoog, bloeitros
  van pinang. Bij zulk een gelegenheid sloeg nu, volgens het verhaal, deze helper
  te hard, zodat de ziener stierf en verhuisde naar de Rabung.
  Voor deze ceremonie mogen slechts drie soorten pisang worden gebruikt: pisoog
  ajau, pisa;ng senua' en pisoog bunga..
  1830 Het verhaal luidt, dat een ziener, pelian, een zieke behandelde met olie, besantoo,
  
  170
  
  daar is de wolkenstreep van de droge moesson zich lang uitstrekkend
  dwars (over de hemel ten teken) dat er een lange droge tijd zal zijn; /
  "De hangende wolken drijven zwevend helemaal vrij, heus niet aan een
  draad.
  1825 Een sibau-boom aan de punt van het meer,
  Mifn ungit-bomen twee bifeen;
  Djenti Njambau heeft getoond wat boven is,
  Nu gaat Djenti Meli 5 haar alle bergen wijzen.
   "Ginds de top van de Rabung, waar de ziener is, gestorven toen hij aan
  het bezweren was met een jonge ajau-pisang, gestorven bij de bezwering
  met een senua 5 -pisang;
  1830 "Daar is de Rabung Sedingan, gij Dudu Bajan, waar de ziener is, die
  bewusteloos viel toen hij (de zieke) bewerkte met olie uit een groene
  klapper, waar de ziener bewusteloos viel bij het maken van olie uit een
  jonge klapper; / "Daar is de Rabung Seanji, gij Ruai Peridi, waar de
  ziener is die als brug gebruikte het scherp van een parang, waar de
  ziener is die liep over het scherp van een rotan-splijtmesje; / "Daar
  is de Tatah Ramping bergrug, gij Djuak Belimbing, waar de ziener
  Saing een slagtand vond van een bont varken, waar de ziener Tjili een
  varkenstand vond met vij f punten; / "Daar is de rug van de Saran,
  gij Dudu Bajan, waar het veld is van de mensen uit de schimmenwelke hij zomaar uit een rijpe klapper haalde (n#ur idjoo is een soort klapper).
  De andere ziener overtroefde hem door hetzelfde te doen met een nog jonge
  klapper, waarop de eerste boos werd en laatstgenoemde neersloeg met de pinangbloesem.
   1831 Hier een zinspeling op een andere gebeurtenis tijdens het zienerritueel. Op een
  tikar of mat worden zeven kommen met gestampte rijst geplaatst met er tussen
  stukken bamboe met kleefrijst. Dit noemt men "toogg0 5 tnCIfI.(lng", trap van de
  ziener, waar de ziener - ook manani 5 en kemara 5 geheten - over loopt, batiti,
  terwijl hij op de kommen trapt, badadja 5 •
  Bij zekere gelegenheid liep een ziener over het scherp van een parang, mata isoo,
  maar de ander overtrof hem door over een vlijmscherp rotansplijtmesje, mata
  lungga 5 , te lopen. Toen de een volgens het ritueel als dood onder een deken ging
  liggen, - waarbij de ander er zingend om heen moet lopen, hem zachtjes slaande
  op voeten en hoofd, dramatiserend, hoe de ziel van de ziener op weg gaat om de
  aju te halen -, sloeg de ande( zo hard, dat de eerste dood bleef en naar de
  Rabung verhuisde.
  1832 Tmting Tatah Rcnnping, een berg in de Ulu-Sekadoo, de Ramping, waar de
  Menterap ontspringt.
  1833 Sebajoo indjoo, de eerste afdeling van de schimmenwereld of sebajoo; een tweede
  afdeling, moeilijker te bereiken voor de ziener, heet sebajan tulaJng.
  Budjamg, een bekende SeberUaJng-Dajak, die steeds won bij de hanengevechten,
  omdat, zoals men zeide, hij een draad voor een kunst spoor gevonden had op het
  terrein voor hanengevechten van de schimmen op de SaraJn, vgl. vers 1531.
  171
  
  "Ia' bukit Tutup di' Ruai Bangkut, tai anjut ka batang Ketungau,
  [djalai sida' mulau danau lena' kalena' upa segara';
  1835 "Ia' kaki bukit Seligi, djalai niang Sibi mati daterudi Pengajau,
  [djalai Sibi mati daterudi anak muda' ;
  "Ia' bukit Lelai di' Njai Tangkup Langgai, dindang kentai ruai
  [ngumbau tekandjat da ringkap pulah mensana'''.
   Ungit dua barapit,
  K umpang gelang da batang;
  Udah ku milang leman bukit,
  1840 Baru' ku milang tembawang.
  "Ia' tembawang Tampun Djuah di' Kelatan Tanah, djalai sida'
  [djerara' pambar aba' sa' Parimpah Pauh Rebah,
  [djalai sida' mabuk kulat perah seribu kaki;
  "Ia' tembawang Tampun Lama', djalai sida' pambar djerara'
  [tegah bala kakura' barindjing ti si ;
  
  1834 Tutup, gelegen op de grens van Sintang en Selimbau. Van deze 1220 M. hoge berg
  heeft men een gezicht op het uitgestrekte merengebied van LaJndja'. Deze berg
  gebruikte men op sneltocht om zich te oriënteren, muroo. Het merengebied behoort
  tot de Batang-Lufrair-landen, waarheen de Mualangers vroeger op sneltocht gingen.
  Dat de K etungoo op deze berg ontspringt is minder juist; wel de M eraka:i, een
  zijrivier van de Ketungau.
  1835 Seligt, volgens mijn zegsman behorend tot het Tutup-complex. Het gaat hier over
  twee verschillende personen, beiden Sibi geheten. (Mualangers plegen de naam
  van de pojang of overgrootvader over te nemen, die van de grootvader is nog
  pantang). De oudste Sibi, ongeveer 8 geslachten terug, was een groot koppensneller. Uitgenodigd op een koppensnellersfeest, volgde zijn zoon Pengajau hem
  stilletjes, waarbij deze de Ketungoo overzwom. Sibi bracht echter zijn zoon terug
  naar het Mualang-gebied. Toen deze na thuiskomst een muis wilde grijpen
  in een gat, werd hij gebeten door een slang en stierf daaraan. De oude Sibi was
  dodelijk bedroefd: hij hing een kudjur, speer, boven zijn borst en ging aldus
  slapen. Een kip, die wilde leggen, liep over de zolder, de speer viel en doodde
  Sibi, de oudere. Hij zou voorspeld hebben, dat na zeven geslachten er weer een
  Sibi zou opstaan, die hem zou navolgen.
   Sibi de jongere is ongeveer 50 jaar geleden gestorven. Hij was van kampong
  Tin/ing, in de bovenloop van de S. Ajak. Deze ging op sneltocht naar het BatangLupar-gebied. Dit is de sneltocht, welke door Kielstra wordt vermeld in zijn
  "Bijdragen tot de Geschiedenis van Borneo's Westerafdeeling", Derde gedeelte
  (overgedrukt uit de Indische Gids, Juli 1892-Dec. 1893), p. 141-142: "De BatangLoepar-Dajaks bleven zich verder bij voortduring rustig houden, zelfs toen door
  een in Sekadouw gevestigden stam (de Moealang-Dajaks) , in vereeniging met
  
  172
  
  wereld, waar Budjang, een Seberuang-Dajak, een draad vond van een
  kunstspoor op het Tjuja S -veld; / "Daar is de Tutup, gij Ruai Bangkut,
  waar de Ketungau ontspringt, vanwaar men in de verte de uitgestrekte
  meren ziet als een zee;
  1835 "Daar is de voet van de Seligi, waar wijlen Sibi stierf gevolgd door
  Pengajau, waar Sibi is gestorven gevolgd door zijn jongste kind; /
  "Daar is de Lelai, gij Njai Tangkup Langgai, waar nog de schelle
  roep klinkt van de argus fazant verschrikt op het zien van de strik,
  twee dagen te voren gezet".
  Twee ungit-bomen bij elkaar,
  Een kU1npang-boom met geringde stam;
  Ik heb de verschillende bergen genoC'md,
  1840 Nu ga ik de oude erven aanwijzen.
   "Daar is het oude erf van Tampun Djuah, gij Kelatan Tanah, waar
  men is gescheiden van de mensen van Parimpah Pauh Rebah, waar
  men begon te ijlen wegens het eten van duizend perah-paddestoelen; /
  "Daar is het oude erf van Tampun Lama s, waar men uit elkaar is
  gegaan, omdat men werd aangevallen door een leger van schildpadden
  
  Ketoengouw-Dajaks, in 1891 een sneltocht op hun gebied werd ondernomen,
  waarbij een persoon gedood werd. Ons bestuur slaagde er weldra in, de schuldigen
  in handen te krijgen .... In October 1892 werd, in tegenwoordigheid van den resident, eene verzoening tot stand gebracht tusschen beide partijen".
  Deze Sib~, die de titel van Sooggau voerde, werd gepakt en tezamen met zijn zoon
  Paroog te Sintang opgesloten. POIroog stierf daar in de gevangenis en Sooggaru
  S;'bi pleegde uit droefheid hierover zelfmoord.
  1836 Lelai, volgens mijn zegsman een berg in boven-Sanggau, in het oorspronggebied
  van de Sai, de Mengkioog en de Kembajoo. Schrijver heeft deze berg niet op de
  kaart kunnen vinden. Aldaar is nog uitgestrekt oerbos, het woonoord van de
  argusfazant.
  1841 Hier volgt in een levendige beschrijving de oude geschiedenis omtrent TOImpun
  Dîuah (zie inleiding).
  Parimpah Paruh Rebah, titel voor PooggQJU. De Buah Kooa waren reeds eerder
  vertrokken van TOImpun Djuah. Oorzaak van de verhuizing waren allerlei rampen,
  waarvan er hier enkele worden beschreven.
  Het eten van vergiftige paddestoelen verwekt een soort dronkenschap of delirium,
  waardoor men allerlei vreemde taal gaat uitslaan. Men vertelt, dat de eerste, die
  uit de verdoving ontwaakte zo'n taal sprak, de tweede weer een andere en aldus
  verklaart de mythe het ontstaan van de verschillende talen en dialecten op Borneo.
  Kulat perah, een "zoet" smakende paddestoel, welke dikwijls moet worden uitgeknepen, perah, alvorens geschikt te zijn voor consumptie.
   1842 TOImjnm lAma'. een andere tembcruJOOg in de buurt van Tampun Djuah, evenals
  TOImjNn Tu/oog. Omdat men daar lange tijd heeft gewoond, zijn er meerdere
  verlaten erven.
  173
  
  "Ia' tembawang Tampun Tulang di' Dajang Ruai Lalang, djalai
  [betang sida' rambang daserang bala binatang bilang ari.
  "Teka angkat bala bangat, daserang kuat tikup selepat nadai bula'
  [balang;
  1845 "Teka ambau sida' banjau selepat silau, di' Ruai Ngumbau, nadai
  [mang-mang ;
  "Teka ngelasebu bala aru daserang djelu, upa abu datumpu pung[gang belilang.
  "Dia' petjuai sida' lelai da ai' besai ka djalai sutP;
  "Ludjuk nundjuk ke bung kili' ;
  "Ritjik tagilik datumpu ai'.
  1850 "Dia' djalai nadai lagi' temu nur;
  "Sulang nadai temu insur.
  "Dia' bala birang nadai lagi' nemu sulang nama ai' ;
  "Teka njau mansang kiba' sida' teka teguang ka kenjalang ngeng[gang tengan besapi' ;
  "Djalai sida' kiung kakiung njelumbang kampung teka tegusung
  [ka raung melung tebing tinggi J ;
  1855 "Ai' masang teka ngelalui' ;
  "Nanga Panggau teka bedanau munji begeni'.
  "Dia' kita upa babi, di' Ruai Peridi, aba' sa:' Titi Lalau Adji nti'
  [dasalak asu' ;
  "Dia' kita upa keluang, di' Dajang Telit Benang, aba' sa' Lembang
  [Pemuang nama sulang nadai lagi-' matang da pala' segang,
  [nti' pamar tuku' ;
  "Dia' kita upa buaja, di' Dara Ruai Kerapa, aba' sa' Nanga Riam
  [Djadjaba nti' dategah indu' ;
  
  1843 rambarng, verlaten, leeg van een huis.
  1844 tikup selepat, de korte schemering na zonsondergang; ook genoemd selepat silau,
  omdat de glans, sillJ'U, van de zon nog zichtbaar is aan de avondhemel.
  1847 petjuai, een oud, esoterisch woord gebruikt op sneltocht i.p.v. het gewone woord
  ludjuk, een stok in de grond gestoken als richtingswijzer.
   1853 kenjalOl1lg ngenggang, neushoornvogel; ngenggang, onomatopee voor de zware,
  nasale roep van deze vogel. Het geluid, dat de jongen maken in het gat van de
  boom bij het voederen, besapis , klinkt ver en men meende daarin verre stemmen
  te horen van mensen.
  1854 kiung kakiung, onomatopee voor een lange, galmende roep: hoei.. hoei.., aldus
  roepend door de bossen op zoek naar makkers; men meende in de roep van kikvorsen weer stemmen te horen van kameraden.
  melung, onomatopee voor het zware geluid van kikvorsen.
  174
  
  met getand schild; / "Daar is het oude erf van Tampun Tulang, gij
  Dajang Ruai Lalang, waar het langhuis door de mensen werd verlaten,
  toen zij iedere dag door dieren werden overvallen. / "Toen is de
  menigte bij het vallen van de avond vertrokken, omdat ze hevig werd
  aangevallen en ze is niet meer teruggekeerd;
  1845 "Toen zijn ze vertrokken de vele mensen in de avondschemering, ja gij
  Puai N gumbau, zonder dralen; / "Zij vluchtten in wanorde overvallen door dieren als as weggeblazen voor de pijp van de blaasbalg. /
  "Daar is de richtingwijzer omgedraaid door een overstroming, naar een
  andere weg wijzend; / "Daar wees het teken stroomafwaarts; / "Daar
  werd de stok door het water opzij geduwd.
   1850 "Daar was de weg niet meer duidelijk; / "Daar vond men geen spoor
  meer op de weg. / "Daar vond de menigte geen weg meer wegens
  het water; / "Men sloeg toen links af in de richting van het geluid van
  een neushoorn-vogel, bezig zijn jongen te voeren; / "De mensen liepen
  luid roepend de rimba door, afgaand op het zware geluid van kikvorsen
  op de hoge berm;
  1855 "Het water kwam zeer plotseling op; / "De monding van de Panggau
  was één bruisend meer. / "Daar waren wij, 0 gij Ruai Peridi, en de
  mensen van Titi Lalau Adji als varkens door blaffende honden achtervolgd; / "Daar waren wij, 0 gij Dajang Telit Benang, met de mensen
  van Lembang Pemuang als een uit elkaar geslagen klucht van vleermuizen, omdat de weg niet meer zichtbaar was door het opkomende
  water; / "Daar waren wij, 0 gij Dara Ruai Kerapa, met de mensen van
  Nanga Riam Djadjaba als krokodillen-jongen, wanneer deze worden
  uiteengejaagd door de moeder;
  
  1856 Panggau, hier bedoeld de rivier, waarnaar de nederzetting der Buah Kooa is
  genoemd. De mythe wijst deze rivier aan als een zijrivier van de Ketungau,
  ongeveer tegenover de monding van de tegenwoordige Mualang-rivier. Evenwel
  is de Panggau nu verdwenen en haar monding geheel afgesloten door grote
  stenen.
  1857 Sas Titi Lalau Adji; sa' of sida', mensen, lui; bedoeld de Buah Kana, evenals
  in de volgende regels: saS Lembang Pemuang, saS Nanga Riam Djadja/)a en
  sa' Temparwang Bmu BOO/an.
  1858 nti' pamwr tukuS, hoort syntactisch bij keluang I
  1859 upa buaja, als de krokodilleneieren zijn uitgekomen, jaagt de moeder-krokodil,
  zo zegt men, haar broedsel uiteen: die naar de rivier vluchten worden tot krokodillen, die elders heen vluchten tot leguanen.
   175
  
  1860 "Vpa rian kelabuan, di' Ruai Ruajan, aba' sa' Tempangan Batu
  [Bawan ntP pamar kalu J •
  "Dia' kita, di' Njai, djalai nadai lagi' setiti:
  "Sulang nadai lagi' setarudi,
  "Dia' badu' mah kita sedatai ambi' gawai;
  "Nadai lagi' sasundang ambi' ngabang".
  1865 Kumpang nu' ku gelang da batang,
  Un dua bedapi' ;
  U daJ1, ku milang tembawang,
  BGlYu gusi' ku ngendi J ka sida J niki'.
  Teka ambau sida' banjau na' bula' balang;
  1870 Teka angkat Djenti Vat nadai mang-mang.
  Sabung sida' udjung gemalung langit;
  Tundjan dan djabai bulan bedjarang pisit;
  Pujung pumpun kedumba' bumbun baringgit-ringgit;
  Batagang da lawang pintu langit.
  1875 Dan kiara' lengkan njau dakilah;
  Vndjung kiara' riung njau dakalangkah.
  Teka nudju suit pintu langit;
  Guang sebang pintu remang;
  Gusung kuntji lawang ari.
  1880 Teka tukang sebang pintu remang njau dasilak;
  Kuntji lawang ari njau dabatak;
  Suit pintu langit njau dakupak.
  Tukang sebang pintu remang njau batikup;
  Ginsit suit pintu langit njau njatup;
  1885 Gusah pintu tanah njau batangkup.
  Dateradjang Djenti Budjang nadai talah kaki:
  Ka' dasilak nadai talah djari;
  Ka' dapantap Djenti Vat nadai telap mata besi.
  Mati budu Timbu' Djenti, ilang akal;
  1890 Mis pikir, mati karakau.
  Teka dapeda' Djenti Mba' tema-tema:
  Dapantau Djenti Njambau menjana-njana.
  1860 pamar of pambar, uit elkaar.
  ka/u', gezegd van veel durians dicht opeen hangend; de vertaling "tros" is minder
  juist. daar durians geen echte tros vormen.
  1875 Deze en de volgende regel zouden volgens de context beter staan na vers 1870.
   176
  
  1860 .. Als durians, 0 gij Ruai Ruajan, wij met de mensen van Tempangan
  Batu Bawan, wanneer de dichte tros uiteenvalt. / "Daar volgden we
  niet meer hetzelfde pad; / "Volgden we niet meer dezelfde weg; /
  "Daar was het afgelopen met het gezamenlijk opgaan naar een feest; /
  "En gingen we niet meer als medegenodigden tezamen op weg."
  1865 Mijn kumpang-boom met geringde stam,
  Twee uri-bomen bi} elkaar;
  Ik heb de oude erven aangewezen,
  Nu gaat l1vi}n mond verhalen hoe de mensen omhoog stijgen.
  Zij vertrekken, de velen, en keren niet terug;
  1870 Djenti Uat gaan op stap zonder dralen. / Zij maken een verbinding
  met de top van de gemalung-hemelboom; / Zij lopen over de takken
  van de djabai-maanboom kransvormig, etagewijs vertakt; / Zij grijpen
  de stammen van de kedumba 5 -boom met geschubde schors; / Met beide
  handen grijpen ze de hemeldeur.
  1875 De takken van de lengkan-vijgeboom zijn reeds voorbij; / De top van
  de riung-vijgeboom is reeds gepasseerd. / Zij gaan nu naar de wervel
  van de hemeldeur,; / Zij gaan naar de panelen van de wolkendeur ; /
  Zij gaan naar het slot van het hemelverblijf.
   1880 Zij duwen de wolkendeur open en ze is open; / Het slot van het
  hemelvertrek is geopend; / De wervel van de hemeldeur is verwijderd. /
  Zij duwen de wolkendeur open en deze gaat weer dicht; / Zij schuiven
  de wervel van de hemeldeur opzij en deze schiet weer toe;
  1885 Zij openen de met stenen versterkte deur en deze sluit zich weer. /
  Djenti Budjang trapt er tegen, maar zijn benen vermogen niets; / Hij
  wil ze openbreken maar zijn handen kunnen het niet; / Hij wil ze
  open hakken, Djenti Uat, maar het ijzer laat geen spoor achter. / Hij
  weet geen middel meer, Timbu' Djenti, weet geen raad;
  1890 Hij begrijpt niets meer, weet geen middel meer. / Dan ziet Djenti Mba'
  het duidelijk; / Hij ziet het, Djenti Njambau, heel helder. / Hij ziet
  de rechterarm van iemand die de regendeur tegenhoudt, inderdaad
  
  1880 tukang, openduwen.
  silak, openen, maar zelden gebruikt voor deur, gewoonlijk voor vruchten.
  1881 batak, open trekken.
  177
  12
  
  Teka meda'mah ia lengan kanan orang tai ngetan pintu udjan gelung
  [tudjuh teku';
  Meda' dai orang tai megai rantai pintu udjai upa gerit pemalu' ;
  1895 Meda' kedang balakang orang tai nagang sebang pintu remang,
  [patut gelung nadai alah tukang, upa sudu' siku'.
  Teka djerita Djenti Djanda tunggal kali';
  Ba-andai Djenti Tembai tunggal igi'.
  "Ninga di' rambai ku, tandan gemili ' ;
  "Ninga di' tampung ku, buah njeli';
  1900 "Ninga di' mandal ku, angku' menjadi'.
  "Tjoba di' nukang sebang pintu remang djalai kami kia' ;
  "Tjoba di' muka' suit pintu langit djalai kami mansa'''.
  Teka dadinga penunggu' kota njau beteli-teli;
  Dapending penunggu' binting bareti-reti.
  1905 Seleka djerita penunggu~ kota djampat njambut;
  SigP djaku' djampat njaut.
   "Ngai ku nukang sebang pintu remang, kita' datang ka' muang
  [la wang kami Tetai Bintang, pintu kalibak ;
  "Kita' datai ka' munuh inuh kami Nandju Derai matu anak".
  Lagi' batimbal sadua betatingka';
  1910 Basaut besasingga'.
  "Kami bukai bala birang, di' Kensual Kumang, datai nempuh;
  "Kami bukai munsuh datai munuh.
  "Kami datai ka' nemuai, di' uai, ka' njentamu;
  "Ka' mansa' sadja' ka' lalu.
  1915 "Kami nemuai, di' uai, ngimbai Kedangkai Anak Landak;
  "Ngembing Buing Anak Tingadak;
  "Ngundan Dungan Anak Djuak".
  "Ka' nukang sebang pintu remang, alah mèh ka' nimang ku ka ku[pang mpalang kudi;
  "Alah mèh ka' ngibai ku ka salai tudjuh ambung peninggi' diri;
  1920 "Ka' ku muka' kuntji lawang ari, alah mèh ka' meli ku ngau bini
  [sepasu padi".
  "Nti' di' ka' ngurai rantai pintu udjai, nti' pulai ku mintjai di'
  [ngau patunang pakai ngau salai tudjuh ambung peninggi' diri;
  
  1895 kedang belakang, het midden van de rug.
  1905 kuta, versterking, verschansing.
  1907 pintu kalibak, deur van boomschors; naar het schünt een "understatement" voor
  
  178
  
  zevenvoudig gebogen; / Hij ziet het voorhoofd van die de ketting der
  regendeur vasthoudt, gegroefd als een klopper voor boomschors;
  1895 Hij ziet de gebogen rug van die de wolkendeur verspert - het is te
  begrijpen dat ze niet kan opengeduwd worden - als een (gebogen
  staande) cobra. / Dan spreekt Dj enti Djanda een maal; / Spreekt
  Djenti Tembai een keer. / "Luister gij mijn bloedverwant, gemilPtros ; / "Luister gij mijn dierbare, maiskolf;
  1900 "Luister gij mijn nichtje, miJn aangenomen zus. / "Toe, doe jij die
  wolkendeur eens open, opdat wij naar ginds kunnen; / "Toe, doe jij
  de wervel van de hemelpoort, opdat wij er door kunnen". / Zij hoort
  het de bewaakster van de versterking en zij verstaat; / De bewaakster
  van de vesting verneemt het en zij begrijpt.
   1905 Een woord van de bewaakster der sterkte in snel wederwoord; / Een
  woord in snel antwoord. / "Ik wil de wolkendeur niet openen, de deur
  van boomschors, jullie komen om ons huis van Tetai Bintang uit te
  moorden; / "Jullie komen om de vrouwen te doden van Nandju Derai
  en de kinderen tot wezen te maken". / Zij spreken nog de twee over
  en weer;
  1910 Zij antwoorden elkaar in woord en wederwoord. / "Wij zijn geen
  leger, gij Kensual Kumang, dat komt aanvallen; / "Wij zijn geen
  vijanden, die komen doden. / "Wij komen als gasten, 0 gij beste, als
  bezoekers; / "Wij komen slechts als voorbijgangers, als reizÎgers.
  1915 "Wij komen als gasten ten geleide van Kedangkai Anak Landak; I
  "Ten geleide van Buing Anak Tingadak; / "Ten geleide van Dungan
  Anak Djuak".j "Ik wil de gepaneelde wolkendeur openen, als je mij tot
  vrouw wil nemen voor de prijs van een stuk edelsteen; / "Als je mij
  tot vrouw wil nemen voor zeven manden gerookt zo hoog als jezelf;
  1920 "Ik wil het slot openen van het hemelvertrek, als je mij tot vrouw wil
  kopen met vijf en twintig maten rijst". / "Als je de ketting van de
  regendeur wil losmaken, zal ik je bij mijn terugkomst meenemen als
  mijn bruid voor zeven hoge manden gerookt; / "Als je de wolkendeur
  
  de zware hemeldeur. De bewaakster meent, dat het mensen van Panggoo zijn, die
  komen snellen.
  1916 buing en tingadak, namen van vissen.
  1918 alah, lett. moeten; de vertaling met "als" is wat vrij.
  179
  
  "Nti' di' ka' nukang sebang pintu remang, nti' pulang ku mintjang
  [di' ngau tunang, ku kupang ka mpalang kudi;
  "Nti' di' ka' muka" kuntji lawang ari ka' ku meli di' ngau bini
  [sepasu padi".
   Baru' lawang pintu remang teka njau dasilak;
  1925 Pintu batu teka njau dakebak;
  Sebang pintu remang teka njau dabatak.
  Teka angkat Djenti Vat nadai mang-mang;
  Teka ambau Djenti Njambau nadai bula' balang.
  "Terudi ka kaki kami di' Beluh Bensi nti' bedjalai;
  1930 "Vndan perakuan ku balimbai;
  "Pupuh tubuh ku di' Nanjak Beluh babuang buai".
  Teka bedjalai djampat Djenti Vat aba' Talap Djalawat da kota
  [kawat teka munji mepat selubat upang;
  Tingkah kaki Timbu' Djenti da kuri lawang ari umba' megai djari
  [Beluh Bensi munji perari banting kidjang;
  Tingkah laka' Djenti Mba' upa rusa' belumba' da balajan lalang.
  1935 Kuntji lawang ari njau dakilah;
  Lawang pintu remang njau dakalangkah.
  Teka datai sida' ka tunggul ngentam da tengah djalan gelung
  Batu batangkup basanggu' -sanggu' ;
  [ngambu' ka ngambu' ;
  Tebalangking ngumbai gelung kito' kito';
  1940 Batu batinggang da tengan sulang gelung munji pambu'.
  Teka ka' mansang Dajang Telit Benang ka' surut;
  Ka' berani Tiung Bali ka' takut;
  Kaki Ruai Peridi ka' ngai bedjalai;
  Tubuh Nanjak Beluh ngai babuang buai.
  1945 Timbu' Djenti teka ngatji paseni tint jin pemandang;
  Ginting anjing dengau ninting nikam tengelang ;
  Ngatju benang biru tai upa bulu beragai budjang;
  Ngagih djalih ubung putih pengiku' kenawang.
  Tunggul ngentam da tengan djalan nadai lagi' ngambu' kangambu';
  1950 Batu batinggang da tengan sulang teka njau ilang da tint jin peman[ dang, nadai lagi' besanggu' -sanggu'.
  Tunggul ngentam njau dakilah;
  Batu betangkup njau dakalangkah.
   Teka nemu kota ulat bulu tumbas mesa' djelu mansak pisan;
  Teka tekandjat Ndu' Telingu' Mendu' meda' kota ulat ntadu'
  [tumbas mesa' langgu' ntimun bulan;
  
  180
  
  wil openen, neem ik je bij terugkomst mee als mijn verloofde voor de
  prijs van een edelsteen; / "Als je het slot van het hemelvertrek wil
  openmaken, wil ik je kopen tot vrouw voor vijf en twintig maten
  rij st". / Dan pas wordt de wolkendeur geopend;
  1925 De met stenen versterkte deur wordt opengedaan; / De wervel van
  de wolkendeur wordt vrijgeschoven. / Djenti Uat gaan verder zonder
  dralen; / Djenti Njambau gaan door en keren niet terug. / "Volg onze
  voeten, gij Beluh Bensi, waar wij gaan;
  1930 "Volg mijn slingerende armen; / "Volg mijn lichaam, gij Nanjak
  Beluh, bij het snelle lopen". / Dan lopen ze snel Djenti Uat met Talap
  Djelawat van de met ijzer versterkte vesting en (hun voeten) klinken,
  als wanneer men een nangka-vrucht fijn kapt; / De voeten van Timbu
  Djenti, als zij ijlings de vesting verlaten, Beluh Bensi bij de hand
  houdend, klinken als vluchtende wilde bantèngs en herten; / De voetzolen van Djenti Mba' gaan als een vluchtend hert door de dichte
  alang-alang.
   1935 De deur van het hemelverblij f is achter de rug; / De deur van het
  wolkenvertrek is gepasseerd. / Dan komen ze (aan een plaats), waar
  boomstronken dreigend op en neer gaan; / Stenen ploffend tegen elkander stoten; / Boskippen (lokkend) roepen als: naar hier, naar
  hier;
  1940 Stenen neervallen op de weg met een geluid als aan stukken. / Dan wil
  Dajang Telit Genang doorlopen en ze wil terug; / Zij wil dapper zijn,
  Tiung Bali, en ze wordt bang; / De voeten van Ruai Peri di weigeren
  verder te gaan. / Het lichaam van Nanjak Beluh wil niet meer voort.
  1945 Timbu' Djenti doet aan de versiering, de ring ter gedachtenis; / Het
  koord met kwastjes om de werpspeer te richten; / Hij doet om het
  blauwe koord als de borstveren van de beragai-vogel; / Bindt om het
  witte koord als de staart van de kenawang-slang. / De uitstekende
  stronken op de weg gaan niet meer dreigend op en neer;
  1950 De vallende stenen op de weg zijn verdwenen door de gedachtenisring
  en ploffen niet meer tegen elkaar. / De uitstekende stronken zijn voorbij; / De tegen elkaar stotende stenen zijn achter de rug. / Nu ontmoeten zij een haag van harige rupsen zo groot als een stinkdier met
  de kleur van rijpe pisang; / Zij schrikt, N du' Telingu' Mendu', ziende
  die haag van ntadu'-rupsen zo groot als de jonge vrucht van een maankomkommer;
  1953 djelu mansIJk pisan, een dier met de kleur van rijpe pisang, een soort stinkdier;
  pisang is terwille van het rijm veranderd in pisan, merkt Sinji zelf op.
   181
  
  1955 Kota ntadu' lawai Djelajan Gerai teka mekang djalai tumbas mesa'
  [takin penginan;
  Kota sampuk Djelajan Pengipuk tumbas tuntun djangan;
  Kota semada' Djelajan Tua' tuntun kelampisan;
  Kota lukung Tangkup Djalung sida' Tetai Untung tumbas tuntun
  [kelampetan.
  Teka djerita seleka Djenti Djanda njau tunggal kali';
  1960 Ba-andai gadai Djenti Tembai tunggal igi'.
  "Ninga kita' ulat bulu, nang nguda ku, ila' ku ngupah ka kantuk
  [majam tambang ;
  "Ninga kita' sampuk, bajah mah nugau ngaduk, ila' ku ngupah
  [kita' ka buruk gari' terand j ang ;
  "Ulat ntadu', bajah mah ditu', ila' ku ngupah ka kantuk keladi
  [sengkabang;
  "Kota lukung, bajah mah kita' mengkelung ke pun kudjung, ila' ku
  [ngupah kita' ka lembah tanah tembawang;
  1965 "Kota semada', bajah mah kita' diau dia', ila' ku ngupah ka tanah
  [njerubung njang".
  Kota sampuk Djelajan Pengipuk nadai bisi' lagi' dia';
  Kota ulat bulu Djelajan Pemeku nadai bisi' lagi' peda'.
  Teka njau mansang Djenti Budjang nendjang Dajang Telit Benang,
  [teka njau lalu;
  Teka mansa' Djenti Mba', njau madju mamadju.
  1970 Kota Djelajan Kaja nadai salapis;
  Kuri Djelajan Berani nadai sariris.
  Teka negah kota peredah Djelajan Mangah paba' beliung;
  Bekadesit kota sumpit sida' langit paba' atung;
  Kota lungga' sida' Tetai Badura' paba' piabung;
  1975 Ngelakitau kota marau Pinggan Kasau paba' tembung-tembung;
  Kota lang Tangkup Malang terbang njantabung.
  Teka dakatung Djenti Madjung munung pantjung sepunggang;
  Teka dakipas ka ketias dapulas batang;
  Teka dasampu' Djenti Tembu' ka laju kedumpai kalang;
  
  1955 ntadu', een soort rups, welke venijnig kan bijten.
  ntadu' lawai, zwarte rups met rode stippen.
  Djelajoo Gerai, het hoofd van de versterkte kampong; gerai is dapper; het is
  dezelfde als Djelajcm van vers 1684 en deze wordt nog met verschillende andere
  titels aangeduid in de volgende verzen.
  tokin pengÎnaJn, een oogstmandje, dat men voor de schoot vastbindt; mÏJnan, om
  het middel binden.
  