text: RECENSIES
  voor rechtsgeschiedenis. Maar toch betekent dit een verarming, vergelijkbaar met het verdwijnen
  van de BMHG in 1969.
  Pro memorie wijdt haar zesde jaargang geheel aan oral history. Achttien juristen uit Nederland
  en België kijken, in gesprek met een dertigtal interviewers, terug op hun leven en werken met het
  recht. Het is een uiterst boeiende en gevarieerde bundel geworden. Geen wonder, want deze
  rechtsgeleerden komen uit alle richtingen: uit wetenschap, praktijk en politiek en ze zijn
  specialisten op de meest uiteenlopende gebieden: burgerlijk en staatsrecht, mensenrechten (Theo
  van Boven), bestuursrecht (Tijn Kortmann en Michiel Scheltema), notarieel recht (Martin-Jan van
  Mourik), criminologie (L. Dupont), strafrecht (Th. W. van Veen), rechtsantropologie (J.
  Vanderlinden) en, zo waar, op de valreep een paar rechtshistorici (J. Th. de Smidt, Nico van
  der Wal en Piet Pestman). De laatste categorie is trouwens te beschouwen als een voortzetting van
  de serie die al begonnen werd in de eerste jaargang van Pro memorie en waarin onder anderen R.
  Feenstra en R. C. van Caenegem aan het woord kwamen.
  De heren die in deze bundel voor het voetlicht komen — dames zijn er niet bij — zijn van
  uiteenlopende leeftijd (geboren tussen 1918 en 1946), sociale achtergrond en temperament. De
  interviews zijn zo divers als de sprekers: sommigen zijn bescheiden of terughoudend, anderen
  nemen geen blad voor de mond. Civilist Schoordijk zegt, sprekend over zijn leermeester Paul
  Scholten in wiens verzamelde werken hij sterk het beeld van ‘God, Vaderland en Oranje’ ziet: ‘Ik
  heb niets tegen God, Vaderland en Oranje, maar wèl tegen die drie samen.’ Het pittigst van allen is
  wel Van Mourik die zijn kritiek, bij voorbeeld op de deskundigheid van kamerleden, niet onder
  stoelen of banken steekt. Een amusant en leerzaam gesprek.
   Kortom, een zeer interessante bundel die vele kijkjes achter de schermen en in keukens geeft,
  consciëntieus geannoteerd en van een register voorzien: een (rechts)bron van blijvende waarde
  over ‘mannen van betekenis.’
  A. H. Huussen jr.
  Ch. Janssen, Abgrenzung und Anpassung. Deutsche Kultur zwischen 1930 und 1945 im Spiegel
  der Referatenorgane Het Duitsche Boek und De Weegschaal (Dissertatie Nijmegen, Studien
  zur Geschichte und Kultur Nordwesteuropas VII; Münster: Waxmann, 2003, 390 blz., ISBN
  3 8309 1335 4).
  Het is in bepaald opzicht een verademing om deze dissertatie te lezen. Hier ligt een studie
  voor ons, die nu eens niet uitgaat van het moderne adagium, dat een historicus geen kritische
  oordelen zou mogen uitspreken over het optreden van personen in het recente verleden van
  interbellum en Duitse bezettingstijd.
  De jonge (literatuur)historicus Janssen durft gelukkig weer te zeggen waar het op staat, als het
  het innemen van standpunten betreft ten aanzien van ‘goed’ en ‘fout’ in die cruciale periode in
  onze geschiedenis. Zijn werk sluit aan bij enkele studies in Duitsland en de VS over de houding
  van germanisten in deze landen ten opzichte van het nationaal-socialisme en tevens bij de
  dissertatie van Paul Buurman over Duitse literatuur in Nederlandse dagbladen. Deze
  onderzoekers waren reeds tot de ontdekking gekomen, dat de meesten van de door hen
  behandelde germanisten in die jaren te weinig oog hadden gehad voor de beïnvloeding door de
  
  179
  
  RECENSIES
  nationaal-socialistische ideologie van literatuur en cultuur. Daardoor kwamen zij er toe de
  zogenaamde völkische auteurs over het algemeen positief te waarderen.
   Het tijdschrift Het Duitsche Boek werd in 1930 opgericht door Jan van Dam, Theodor van
  Stockum en Gerard Ras, die alle drie een belangrijke rol in de kleine wereld van de Nederlandse
  germanistiek zouden spelen. Het was hun bedoeling met dit tijdschrift een overzicht te bieden van
  wat er in het Duitse taalgebied aan boeken verscheen. Het werd geen doorslaand succes. Na drie
  jaar moest de uitgave door Meulenhoff worden gestaakt bij gebrek aan voldoende abonnees.
  In 1934 werd door een nieuwe uitgever, G. W. den Boer in Middelburg, met een gewijzigde
  redactie en wat meer variatie in de artikelen, het blad voortgezet onder de minder neutrale naam
  De Weegschaal. In 1943 kwam dit blad in handen van de nationaal-socialistische uitgeverij
  Oceanus, waarna veel leraren Duits, het voornaamste lezersbestand, hun abonnement opzegden.
  Omdat de redactie in de jaren dertig uitging van een zo neutraal mogelijke positie bracht dat al
  spoedig ingrijpende gevolgen met zich mee. Het blad was aangewezen op wat de Duitse uitgevers
  de redactie toezonden ter recensie. De meestal progressieve oudere Duitse schrijvers, die eerst nog
  aan bod waren gekomen, werden nu vrijwel geheel vervangen door oudere conservatieve auteurs,
  die zich aan het nazi-bewind aanpasten, en door jonge nationaal-socialistisch gezinde schrijvers.
  Als de redactie het contact met de Duitse uitgeverijen zou hebben verbroken, dan zou men alleen
  op de Duitse ‘emigranten’-literatuur aangewezen geweest zijn. Omdat Gerard Ras, een
  uitgesproken tegenstander van het nationaal-socialisme, deze situatie niet wenste te accepteren,
  trad hij al na twee jaar uit de redactie. Aan sommige, gematigde in ballingschap levende Duitse
  schrijvers werd ook na zijn vertrek nog wel eens aandacht geschonken.
   Janssen heeft voor een uitvoerige behandeling van de honderden recensies gekozen. Dat maakt
  de lezing van zijn omvangrijke werk niet altijd tot een vreugde. Hij hanteert een rigide gevolgde
  chronologische en thematische opzet, wat de overzichtelijkheid niet ten goede komt. Zo worden
  de besproken boeken ingedeeld naar tijdvak, omvang, fictie en non-fictie, waarbij deze beide
  laatste categorieën nog weer eens worden ingedeeld in genres en onderwerpen. Met name op de
  volgorde van behandeling is wel wat aan te merken. Waarom worden eerst de korte recensies
  besproken, vervolgens de grotere recensies en pas aan het eind van het boek de meest interessante,
  grote thematische beschouwingen? Pas op het eind van het boek lezen we over de visie van de
  voornaamste medewerkers op Stefan George, Rilke, Goethe, Schiller en Burckhardt, terwijl wij
  daarvoor honderden nu merendeels totaal onbekende auteurs de revue hebben zien passeren.
  Het voordeel van een dergelijk uitputtende behandeling van de stof is wel, dat heel wat kennis
  kan worden vergaard. Janssen reikt de lezer de helpende hand door precies te turven hoe vaak
  bepaalde schrijvers werden gerecenseerd. Zo leren wij, dat Otto Flake in de periode 1930-1933 de
  meest besproken auteur was en in de periode 1934-1940 de op één na meest besproken. Maar nu is
  deze expressionistische romanschrijver ook in Duitsland vrijwel totaal vergeten. Flake is een goed
  voorbeeld van de ‘aanpasser’. Voor 1933 was hij bij links Duitsland geliefd als voorvechter van
  vrouwenemancipatie, maar na het aan de macht komen van Hitler paste hij zich aan door de
  vrouwen in zijn romans uitlsuitend in hun bestemming als moeder en huisvrouw te schetsen. En
  die omslag werd in De Weegschaal door de Duitse recensent Emil Horbach positief gewaardeerd.
   Aan een typisch vertegenwoordiger van de ‘inneren Emigration’ als Werner Bergengruen werd
  relatief veel aandacht geschonken maar niet bepaald in positieve zin. De oppervlakkige Heimatromans van Hans Bartsch daarentegen werden door Van Dam ‘frisch und originell’ genoemd. Van
  
  180
  
  RECENSIES
  Dam zou tijdens de bezetting als secretaris-generaal voor onderwijs een belangrijke collaborateursfunctie vervullen.
  Met de vele oorlogsromans uit het interbellum hadden de meeste recensenten niet veel op. Van
  Stockum veroordeelde het ideologisch karakter ervan of dat nu anti-militaristisch of
  nationalistisch was. Ook het bekende Im Westen nichts Neues van Remarque werd door hem
  niet gunstig beoordeeld. En Horbach prees de nationalistische oorlogsromans, die aantoonden,
  dat ‘im deutschen Heere doch noch andere Helden waren, als die welche Remarque uns in seinem
  Buch so anschaulich zu schilderen weiss.’ (119) De Duitse hoogleraar in middeleeuwse
  geschiedenis in Utrecht Otto Oppermann was uitgesproken lovend over de radicaalnationalistische werken van Ernst Jünger, Frans Schauwecker en Edwin Erich Dwinger.
  In de periode 1934-1940 was de nog steeds veel gelezen Alexander Lernet-Hollenia de meest
  besproken auteur. Een conservatieve aristocraat, maar zeker geen nazi. Vanaf 1940 werden zijn
  boeken, die soms een verhulde kritiek op het nazi-regime bevatten, niet meer in De Weegschaal
  gerecenseerd. De ‘emigranten’-schrijvers werden over het algemeen als te ‘politiek’ beoordeeld.
  Van Dam zag in Canetti’s meesterwerk Die Blendung slechts een restant van een verouderde
  literatuuropvatting. Tijdens de Duitse bezetting werden ‘emigranten’ helemaal niet meer
  gesignaleerd en ontpopte De Weegschaal zich als een echt pro-Duits tijdschrift. Het aantal
  nationaal-socialistische recensenten steeg opvallend. Onder hen kwamen vooral de protestantse
  schrijver Roel Houwink, de Vlaming Marcel van der Velde en de historicus Hendrik Krekel naar
  voren. Tot de meest gewaardeerde schrijvers behoorde de wegbereider van de nazi-literatuur
  Erwin Guido Kolbenheyer.
   Naast belletrie werden ook wetenschappelijke werken besproken. Behalve Krekel en
  Oppermann werkten als historici de NSB-ers Paulina Havelaar en Johan Theunisz mee. J. S.
  Bartstra, de schrijver van het bekende vijfdelige handboek van de algemene geschiedenis sinds
  1648, nam naast Ras als enige medewerker een uitgesproken anti-nazi-standpunt in. Vanaf eind
  1938 verschenen echter van hem geen bijdragen meer in De Weegschaal.
  Janssen heeft met dit interessante boek een nuttige bijdrage geleverd aan onze kennis van de
  receptie van de Duitse nationaal-socialistische literatuur in Nederland. De al te strakke
  thematische structurering van zijn werk zal er wellicht toe leiden, dat het voornamelijk als
  encyclopedisch naslagwerk zal kunnen worden gebruikt.
  G. R. Zondergeld
  
  G. Groeneveld, Kriegsberichter. Nederlandse SS-oorlogsverslaggevers 1941-1945 (Nijmegen:
  Vantilt, 2004, cd + 424 blz., b 29,90, ISBN 90 77503 09 9).
  Onder de naar schatting 22.000 tot 25.000 Nederlandse vrijwilligers die tijdens de Tweede
  Wereldoorlog meestreden aan Duitse kant bevond zich ook een groep oorlogsverslaggevers, die
  tot taak had voor eigen land verslag uit te brengen van de strijd voor het ‘Nieuwe Europa’ en
  tegen het ‘joods-bolsjewistisch gevaar.’ In navolging van hun Duitse collega’s waren alle
  Westeuropese oorlogscorrespondenten, radiomakers, fotografen, filmers en tekenaars georganiseerd in speciale propagandacompagnieën, die aan de verschillende legeronderdelen waren
  toegedeeld. De meeste Nederlanders waren ingebed in het Vrijwilligerslegioen als achtste peloton
  
  181
  
  RECENSIES
  Dam zou tijdens de bezetting als secretaris-generaal voor onderwijs een belangrijke collaborateursfunctie vervullen.
   Met de vele oorlogsromans uit het interbellum hadden de meeste recensenten niet veel op. Van
  Stockum veroordeelde het ideologisch karakter ervan of dat nu anti-militaristisch of
  nationalistisch was. Ook het bekende Im Westen nichts Neues van Remarque werd door hem
  niet gunstig beoordeeld. En Horbach prees de nationalistische oorlogsromans, die aantoonden,
  dat ‘im deutschen Heere doch noch andere Helden waren, als die welche Remarque uns in seinem
  Buch so anschaulich zu schilderen weiss.’ (119) De Duitse hoogleraar in middeleeuwse
  geschiedenis in Utrecht Otto Oppermann was uitgesproken lovend over de radicaalnationalistische werken van Ernst Jünger, Frans Schauwecker en Edwin Erich Dwinger.
  In de periode 1934-1940 was de nog steeds veel gelezen Alexander Lernet-Hollenia de meest
  besproken auteur. Een conservatieve aristocraat, maar zeker geen nazi. Vanaf 1940 werden zijn
  boeken, die soms een verhulde kritiek op het nazi-regime bevatten, niet meer in De Weegschaal
  gerecenseerd. De ‘emigranten’-schrijvers werden over het algemeen als te ‘politiek’ beoordeeld.
  Van Dam zag in Canetti’s meesterwerk Die Blendung slechts een restant van een verouderde
  literatuuropvatting. Tijdens de Duitse bezetting werden ‘emigranten’ helemaal niet meer
  gesignaleerd en ontpopte De Weegschaal zich als een echt pro-Duits tijdschrift. Het aantal
  nationaal-socialistische recensenten steeg opvallend. Onder hen kwamen vooral de protestantse
  schrijver Roel Houwink, de Vlaming Marcel van der Velde en de historicus Hendrik Krekel naar
  voren. Tot de meest gewaardeerde schrijvers behoorde de wegbereider van de nazi-literatuur
  Erwin Guido Kolbenheyer.
  Naast belletrie werden ook wetenschappelijke werken besproken. Behalve Krekel en
  Oppermann werkten als historici de NSB-ers Paulina Havelaar en Johan Theunisz mee. J. S.
  Bartstra, de schrijver van het bekende vijfdelige handboek van de algemene geschiedenis sinds
  1648, nam naast Ras als enige medewerker een uitgesproken anti-nazi-standpunt in. Vanaf eind
  1938 verschenen echter van hem geen bijdragen meer in De Weegschaal.
   Janssen heeft met dit interessante boek een nuttige bijdrage geleverd aan onze kennis van de
  receptie van de Duitse nationaal-socialistische literatuur in Nederland. De al te strakke
  thematische structurering van zijn werk zal er wellicht toe leiden, dat het voornamelijk als
  encyclopedisch naslagwerk zal kunnen worden gebruikt.
  G. R. Zondergeld
  
  G. Groeneveld, Kriegsberichter. Nederlandse SS-oorlogsverslaggevers 1941-1945 (Nijmegen:
  Vantilt, 2004, cd + 424 blz., b 29,90, ISBN 90 77503 09 9).
  Onder de naar schatting 22.000 tot 25.000 Nederlandse vrijwilligers die tijdens de Tweede
  Wereldoorlog meestreden aan Duitse kant bevond zich ook een groep oorlogsverslaggevers, die
  tot taak had voor eigen land verslag uit te brengen van de strijd voor het ‘Nieuwe Europa’ en
  tegen het ‘joods-bolsjewistisch gevaar.’ In navolging van hun Duitse collega’s waren alle
  Westeuropese oorlogscorrespondenten, radiomakers, fotografen, filmers en tekenaars georganiseerd in speciale propagandacompagnieën, die aan de verschillende legeronderdelen waren
  toegedeeld. De meeste Nederlanders waren ingebed in het Vrijwilligerslegioen als achtste peloton
  
  181.
  