text: US WURK LXIX (2020), p.
  1
  
  [1494] Heinrich Bernhard von dem Appelle en de studie van
  het Fries in de eerste helft van de achttiende eeuw
  Redmer Alma
  Zusammenfassung. Bislang war völlig unbekannt, dass zu denjenigen, die
  sich während der ersten Hälfte des 18. Jahrhunderts mit dem Studium des
  Friesischen beschäftigten, auch der ostfriesische Adlige Heinrich Bernhard
  von dem Appelle (1686-1767) gehörte. Das lässt sich dadurch erklären,
  dass von dem Appelle nichts darüber veröffentlichte, ganz im Gegensatz zu
  seinem Landsmann Matthias von Wicht (1694-1778), der aufgrund der von
  ihm besorgten wichtigen Herausgabe des ostfriesischen Landrechts (1746)
  zu Ruhm gelangte als Pionier im Bereich der Studie des altfriesischen
  Rechts. Das politische Schisma Ostfrieslands während des zweiten Viertels
  des 18. Jahrhunderts hat, seit dem Ausbruch des eben nach von dem Appelle
  benannten Appelle-Krieges (1725-1727), einen aktiven Austausch zwischen
  den beiden an ähnlichen Sachverhalten Interessierten verhindert, waren sie
  doch prominente Anhänger der beiden konkurrierenden Parteien.
  Von dem Appelles Hauptverdienst ist zweifelsohne die Entdeckung der
  ersten Hunsingoer Handschrift (H1) im Jahre 1715. Er stellte die von ihm
  verfertigte Abschrift dieser Handschrift von Wicht, mit dem er damals noch
  nicht verfeindet war, zur Verfügung, der in seinem Magnum Opus ausführlich über dieses Manuskript berichtete, jedoch ohne jegliche Erwähnung
  von von dem Appelles Namen. Obwohl von Wicht die Originalhandschrift
  niemals zu Gesicht bekommen hat, ist sie dennoch – somit zu Unrecht – als
  „Ms. Wicht‟ bekannt geworden.
   Aus von dem Appelles umfangreichem, aber zerstreutem Nachlass sowie
  aus den bisher ebenfalls noch nicht von der Forschung ausgewerteten
  handschriftlichen Aufzeichnungen von von Wicht, lässt sich ein ziemlich
  scharfes Bild der östlich der Ems während der ersten Hälfte des 18. Jahrhunderts aufblühenden friesischen Sprachforschung zeichnen. Hierzu sei
  angemerkt, dass diese Forschung in Gang gesetzt wurde von in der Isolation operierenden Interessierten, die durch die beschränkte Verfügbarkeit
  von Quellen und Literatur behindert wurden. Diese Hindernisse sollten erst
  während der zweiten Hälfte des achtzehnten Jahrhunderts durch die Aufdeckung von weiteren altfriesischen Rechtshandschriften, eine bessere KomUs Wurk 69 (2020), s. 1-37; https://doi.org/10.21827/5e95aae828cd4
  
  US WURK LXIX (2020), p.
  2
  
  munikation und die Fortschritte im Bereich der Sprachwissenschaft
  weitgehend beseitigt werden.
  Wenn auch von dem Appelles Tätigkeit für die Frisistik als von beschränkter Bedeutung gewürdigt werden muss, so ist er dennoch als einer
  der Pioniere dieses Zweiges der Germanistik einzustufen, dessen Vorgehensweise als charakteristisch für die wissenschaftliche Praxis seiner Zeit
  betrachtet werden kann.
   1. Een onderbelicht man1
  Een veelzijdig man met een leven dat vele facetten kende, zo kan men Heinrich Bernhard von dem Appelle (1686-1767) zonder overdrijving karakteriseren. Zijn leven was lang, zijn carrière kort maar onstuimig. In 1718 werd
  hij administrator van de Oost-Friese ridderschap om deze functie na zes jaar
  weer te verliezen toen de strijd tussen de Oost-Friese standen en de graaf tot
  uitbarsting kwam, een burgeroorlog die naar hem, als aanvoerder van het
  militaire verzet tegen de graaf, bekend is komen te staan als Appelle-Krieg
  (1725-1727). Tot het uitsterven van het gravenhuis en de overgang van
  Oost-Friesland naar het koninkrijk Pruisen in 1744 verbleef hij vervolgens
  in ballingschap, o.a. in Groningen en Den Haag. Pas in dat jaar werd hij in
  het bezit van zijn geconfisqueerde goederen hersteld en kreeg hij zijn functie als administrator terug, om deze al in 1749 weer te verliezen. Uiteindelijk heeft hij in zijn tachtigjarige leven slechts tien jaar lang een bezoldigde functie bekleed.
  Maar het is niet alleen zijn politieke leven waarvoor hij de aandacht van
  het nageslacht verdient. Hij was een veelzijdig amateur-wetenschapper en
  liet een grote erfenis aan handschriften, archieven en oorkonden na. Veel
  van zijn activiteiten waren genealogisch en heraldisch van aard en op dat
  gebied was hij niet alleen een belangrijk en ijverig verzamelaar, zoals meer
  van zijn tijd- en standsgenoten, maar zijn werken getuigen van een opmerkelijke kritische vaardigheid. Hij schreef honderden oorkonden af, excerpeerde cartularia en handschriften, beschreef grafzerken, glas-in-loodramen
  en andere gedenkwaardigheden in kerken en huizen en zo zijn er vele thans
  verloren bronnen die wij enkel dankzij zijn nauwkeurige registraties kennen.
   In het Ostfriesisches Urkundenbuch zijn honderden middeleeuwse oorkonden opgenomen waarvan de inhoud enkel door zijn prachtig gecalligrafeerde
  afschriften overgeleverd is. Niet alleen verzamelde hij, maar – en dat onder1. De auteur dankt Philippus Breuker, Henk Meijering, Anne Popkema en Oebele Vries
  voor waardevolle opmerkingen en aanvullingen.
  US WURK LXIX (2020), p.
  3
  
  scheidt hem van veel andere antiquaren uit zijn tijd – hij gebruikte en interpreteerde de bronnen kritisch bij het samenstellen van genealogieën en andere onderzoekjes.
  Het wonderbaarlijkste van deze man is echter dat hij, ondanks zijn belang
  voor vele aspecten van de Oost-Friese geschiedenis, nog niet eens een eigen
  Wikipedia-pagina heeft en een biografie ontbeert die aan alle facetten van
  zijn leven aandacht besteedt.2 Met name zijn wetenschappelijke en literaire
  arbeid is nog nauwelijks belicht. Een belangrijke reden hiervoor is natuurlijk
  dat hij zelf nooit een werk in druk heeft laten verschijnen,3 anders dan zijn
  tijdgenoot Matthias von Wicht (1694-1778), die met zijn uitgave van het
  Oost-Friese Landrecht in 1746 terechte aandacht en respect van de frisistiek
  verwierf. Een andere reden ligt hierin dat zijn collectie handschriften na de
  dood van zijn zoon in 1792 uiteen viel.4 Tientallen handschriften heb ik tot
  dusver kunnen lokaliseren, verspreid over verschillende collecties. Daaronder zijn afschriften van boeken en bronnen van zijn hand, eigen geschriften
  en door hem verzamelde of verkregen handschriften. Niet altijd is duidelijk
  welke geschriften hij uit hoofde van zijn functie opstelde en behield, en welke hij uit eigen interesse verzamelde. Dat geldt in het bijzonder voor de juridische en rechtshistorische handschriften.
   In dit artikel besteden wij aandacht aan het belang van Von dem Appelle
  voor de studie van het (Oud)Fries en het Oudfriese recht. Dat belang is beperkt en indirect. Bij mijn weten is binnen de frisistiek zijn naam nog niet
  2. De op zich mooie biografie van De Vries (J.F. de Vries, „Heinrich Bernhard von dem
  Appelle‟, Jahrbuch der Gesellschaft für bildende Kunst und vaterländische Alterthümer
  zu Emden VII, Heft 2 (1888) 73–103) besteedt met name aandacht aan zijn politieke en
  persoonlijke leven en wel beperkt tot de periode tot 1744. Korte biografische schetsen
  geven Tileman Dothias Wiarda, Ostfriesische Geschichte VIII. von 1734 bis 1758
  (Aurich 1798) 479; M. Herborg, Das gelehrte Ostfriesland im 18. und 19. Jahrhundert,
  Handschrift, Johannes-a-Lascobibliothek Emden (hierna: JaL-B), Ms. Kunst, nr. 325
  (oud 685), s.v. Appelle.
  3. Ruim een eeuw na zijn dood verscheen zijn in 1717 geschreven „Kurtze und eilfertige
  Nachricht wegen des Uhralten Geschlechts derer von Beninga von Anfang biß itzt zu‟
  (Albert Pannenborg, „Heinrich Bernhard von Appell über das Geschlecht der Beninga‟,
  Ostfriesisches Monatsblatt für provinzielle Interessen VI (1878) 433-442, ald. 435-442,
  vermoedelijk naar het handschrift in Dep. 40a, inv.nr. 11, momenteel onvindbaar). Verder zijn vele door hem verzamelde genealogische schema‟s, oorkonden en grafzerken
  door anderen gebruikt en uitgegeven, maar eigen pennenvruchten zijn verder bij mijn
  weten nooit gepubliceerd. Tenzij anders vermeld berusten de hierna aangehaald archieven in het Niedersächsisches Landesarchiv - Abteilung Aurich.
  4. Zie uitgebreider: Redmer Alma, „Die Grimersumer Kiste‟, Emder Jahrbuch 100 (2020)
  353-367.
  US WURK LXIX (2020), p.
  4
  
  eerder gevallen.5 In het algemeen is in de (Nederlandse) literatuur over de
  geschiedenis van de frisistiek en het Oudfriese recht zelden of nooit gebruik
  gemaakt van handschriftelijke bronnen of archieven in Oost-Friesland, maar
  heeft men zich daarvoor enkel gebaseerd op informatie uit gedrukte werken.
   De paedwizers ten oosten van de Eems in de eerste helft van de achttiende
  eeuw en hun onderlinge samenhang zijn daardoor structureel onderbelicht
  gebleven6 en in die lacune willen wij hier ten dele voorzien. Na een overzicht van de beginsituatie rond 1700 zullen we min of meer chronologisch
  de hoofdrolspelers en hun onderlinge samenhang volgen, met vanzelfsprekend met name aandacht voor de activiteiten van Von dem Appelle.
  2. Friese bronnen in het begin van de achttiende eeuw
  De wetenschappelijke studie naar het Fries en het Oudfriese recht werd rond
  1700 sterk gehinderd door het vrijwel geheel ontbreken van bronnen. De
  belangrijkste Oudfriese bronnen die wel beschikbaar waren, werden gevormd door de teksten die in 1658 door Schotanus waren uitgegeven: de
  incunabel met het Westerlauwers-Friese landrecht, beter bekend als Druk,
  de Willekeuren van de Opstalsboom, het Tractaat van de Zeven Zeelanden
  en de Willekeuren van Wildinge.7 Verder was de uitgave van de Lex Frisionum van Siccama uit 1617 bekend, waarin Oudfriese fragmenten opgenomen zijn.8 Een andere belangrijke bron voor de kennis van het Fries waren
  de door Gabbema opgenomen teksten in de Friesche Rymlerye van Gysbert
  Japicx (1681-1684).
  Het „Fivelgoër‟ handschrift (F) was al vroeg voor onderzoekers beschikbaar, in elk geval toen het in de zeventiende eeuw in eigendom was van de
  Groninger raadsheer Warnerus Emmen (1626-1679). Simon Abbes Gabbema (1628-1688) en Franciscus Junius (1589-1677) hebben het toen kunnen
  
  5. Recentelijk A.P. de Jong, Knooppunt Halbertsma. Joast Hiddes Halbertsma (17891869) en andere Europese geleerden over het Fries en andere talen, over wetenschap
  en over de samenleving (Hilversum 2009).
  6. H.T.J. Miedema, Paedwizers fan de Fryske filology (Leeuwarden 1961) 20.
   7. Christianus Schotanus, De geschiedenissen kerckelyck ende wereldtlyck van Friesland
  Oost ende West; beginnende van d'eerste geheuchenis ende vol-trocken tot op het iaar
  na Christi Geboorte 1583 (Franeker 1658), Tablinum, 18-20, 75-76; dez., Beschryvinge
  van de heerlyckheydt van Frieslandt tusschen ‟t Flie end de Lauwers (Franeker 1664).
  8. Sibrandus Siccama, Lex Frisionum sive antiquae Frisiorum leges, a reliquis veterum
  Germanorum legibus separatim aeditae et notis illustratae (Franeker 1617). Vgl. H.
  Nijdam en A. Versloot, „Kodeks Siccama: spoaren fan in ferdwûn Aldwestfrysk rjochtshânskrift‟, Us Wurk 61 (2012) 1-56.
  US WURK LXIX (2020), p.
  5
  
  raadplegen.9 Een eeuw later was het in bezit van D.F.J. van Halsema (17361784), maar in de tussenliggende periode was de verblijfplaats aan geïnteresseerde onderzoekers niet bekend. Het Tweede Hunsingoër Handschrift
  (H2) was eerder al gebruikt door Ubbo Emmius (1547-1625) voor zijn
  Historia Frisiae. Het afschrift van de Oudfriese tekst van zijn hand is door
  D.F.J. van Halsema in 1778 uitgegeven, maar in de tussenliggende 150 jaar
  was het voor onderzoekers onvindbaar.10 Het handschrift zelf kwam pas
  weer tevoorschijn in 1783. Evenmin wist men dat Johan Rengers van ten
  Post (1542-1626) van hetzelfde handschrift een afschrift had vervaardigd.
   De interesse voor het Fries was in de zeventiende eeuw in Oost-Friesland
  grotendeels beperkt tot twee personen, Imel Agena (ca. 1575-1640/1641) en
  Johannes Cadovius Müller (1650-1725). Imel Agena schreef en publiceerde
  in 1632 een Fries bruiloftsgedicht ter gelegenheid van het huwelijk van een
  achterneef.11 Van hem is daarnaast nog enige activiteit op het terrein van het
  Oudfriese recht bekend. Hij schreef uit een verloren gegaan middeleeuws
  rechtshandschrift de Zes Overkeuren en de Emsiger Domen over. Deze
  Overkeuren zijn door Von Wicht in 1746 gepubliceerd en zo voor het
  nageslacht bewaard gebleven. Het afschrift van de Emsiger Domen, door
  Agena in de marge van een handschrift met het Oost-Friese landrecht
  genoteerd, is bij mijn weten nog niet teruggevonden.12 Müller liet een
  belangrijk (Oost-)Fries woordenboek in handschrift na, het Memoriale
  linguae Frisicae, waarin hij tevens een Friestalig gedicht opnam.13 Zijn
  9.
  10.
  11.
  12.
  13.
  B. Sjölin, Die „Fivelgoer‟ Handschrift (Den Haag 1970) 5-6. Warnerus Emmen was
  geen familie van Ubbo Emmius, zoals dikwijls ten onrechte beweerd wordt.
  D.F.J. van Halsema, Het aloude Ommelander wetboek van Hunsingo, in de oude oorspronglijke Friesche landtale omtrent ‟t midden der dertiende eeuw vervaardigd, uit
  een egt afschrivt naar ‟t pergamenten uitgegeven (Groningen 1778).
  F. Holthausen, „Ostfriesische Studien‟, „4. Das Hochzeitsgedicht des Imel Agena von
  1632‟, in: Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur L (1927) 6071; Marron Fort, „Das Hochzeitsgedicht des Rentmeisters Imel Agena van Upgant aus
  dem Jahre 1632‟, Jahrbuch für das Oldenburger Münsterland XLIX (2000) 204-211.
   C. Borchling, Die niederdeutschen Rechtsquellen Ostfrieslands I (Aurich 1908), noch
  W. Schulz, „Die Studien zur Genese und Überlieferung des ostfriesischen Landrechts‟,
  Jahrbuch der Gesellschaft für bildende Kunst und Vaterländische Altertümer zu Emden 72 (1992) 81-169, of andere auteurs op het terrein van het Emsingoër recht maken
  melding van een handschrift met deze marginale aantekeningen. Elders hoop ik hier
  nader op in te gaan.
  Johann Cadovius-Müller, Memoriale linguae Frisicae mit Zugrundelegung der in
  Aurich befindlichen Originalhandschrift, L. Kükelhan ed. (Leer 1875); dez., Memoriale linguae Frisicae: nach der Jeverschen Originalhandschrift, Erich König ed.
  (1911, 20172).
  US WURK LXIX (2020), p.
  6
  
  werk is tekenend voor de rond 1700 ontluikende belangstelling van geleerden in de gesproken taal als historisch-taalkundige bron, die hieronder zal
  blijken. Daarmee hebben we de actieve beoefening van het Fries in de zeventiende eeuw ten oosten van de Eems geheel behandeld.
  Het werk van Müller sluit aan op een derde aspect – naast rechtsbronnen
  en gesproken taal – dat in de vroeg-achttiende-eeuwse frisistiek aandacht
  kreeg: de lexicografie. Hier moest men het voor wat betreft het Oudfries
  doen zonder voorbeelden. Johan Rengers van ten Post stelde een woordenlijst samen van 94 Oudfriese woorden en uitdrukkingen.14 In de zeventiende
  eeuw werden lexicografische pogingen ondernomen door Franciscus Junius
  (1591-1677), Jan van Vliet (1620-1666) en Simon Abbes Gabbema).15 Pas
  in 1778, toen D.F.J. van Halsema aan zijn uitgave van H1 en H2 een
  glossarium toevoegde, verscheen een algemeen toegankelijke Oudfriese
  woordenlijst en in 1786 was het aan de Oost-Fries Tileman Dothias Wiarda
  (1746-1826) om het eerste Oudfriese woordenboek te laten drukken.16 Geen
  van de eerdere woordenlijsten of aanzetten tot woordenboeken waren rond
  1700 aan geïnteresseerde onderzoekers bekend.
   Ziedaar de stand van zaken met betrekking tot de kennis van het
  (Oud)fries en de middeleeuwse rechtsbronnen bij het ingaan van de achttiende eeuw. Als we het corpus van de tien thans bekende Oosterlauwerse
  Oudfriese handschriften overzien,17 dan was geen ervan bij de aanvang van
  de achttiende eeuw voor onderzoekers beschikbaar, terwijl zij een eeuw
  later alle tien waren herontdekt.
  Toch was in materieel opzicht het Oudfriese recht in Oost-Friesland
  dichterbij dan elders. Omstreeks 1520 heeft graaf Edzard het vigerende
  (vooral Emsingoër) recht laten samenbrengen en bewerken tot een algemeen
  geldend Oost-Fries landrecht. Na bijna twee eeuwen was deze verzameling
  middeleeuws recht, vergeleken met dat van de andere Friese landen, een
  archaïsch rechtsboek geworden, dat bovendien enkel in handschrift
  beschikbaar was. Dit was de reden dat Matthias von Wicht opdracht kreeg
  14. P. Gerbenzon, „In Aldfrysk glossarium fan Johan Rengers fan Ten Post‟, Us Wurk X
  (1961) 39-43.
  15. Ph.H. Breuker, „On the course of Franciscus Junius Germanic studies, with special
  reference to Frisian‟, in: R.H. Bremmer, G. van der Meer en O. Vries (red.), Aspects of
  Old Frisian philology (1990) 42-68; R.H. Bremmer, „De leksikografy fan it Aldfrysk‟,
  in: A. Dykstra en R.H. Bremmer, In skiednis fan ‟e Fryske taalkunde (Leeuwarden
  1999) 75-76; O. Vries, „In ûnbekend Aldfrysk glossarium fan S.A. Gabbema‟, Us
  Wurk 52 (2003) 120-129.
  16. Bremmer, „De leksikografy‟, 76-77.
  17. Van oost naar west: R1-2, B1-2, E1-3, F en H1-2.
  US WURK LXIX (2020), p.
   7
  
  een editie voor te bereiden. Omdat dit landrecht voornamelijk een compilatie van Oudfriese rechtsteksten was, was vergelijking met de middeleeuwse bronnen voor de interpretatie en de rechtshistorische genese van
  belang. Von Wicht nam die taak voortvarend ter hand. Vijftien jaar later
  leidde dat in 1746 tot zijn enige serieuze publicatie op het gebied van het
  Oudfriese recht, maar die telde dan ook 1.170 pagina‟s, exclusief de
  registers, en daarmee vestigde hij blijvend zijn reputatie.18 Ook zijn succesvolle pogingen om rechtshandschriften tevoorschijn te brengen, zijn gewaardeerd, wat hieruit blijkt dat maar liefst drie handschriften (B1, E3 en H1)
  lange tijd bekend hebben gestaan als „Ms. Wicht‟.
   3. Het Eerste Rüstringer handschrift
  Het eerste van de tien Oosterlauwerse Oudfriese rechtshandschriften dat
  ontdekt werd, was het eerste Rüstringer handschrift (R1). Het werd in 1703
  gevonden in het Oldenburger archief door Johann Christian Schroetern
  (1672-1719), predikant te Strückhausen en Ovelgönne (in de omgeving van
  Bremen).19 Schroetern deelde zijn vondst met en zond gedeeltelijke afschriften ervan aan geleerde germanisten als Johannes Moller (1661-1725),
  Johann Hinrich Eggeling (1639-1713), Gottfried Wilhelm Leibniz (16491716), Johann Georg von Eckhart (1664-1730) en Diederik von Stade
  (1637-1718), die zich er dankbaar op stortten.20 Von Stade meldt al op 25
  november 1709 dat hij „mit dem Glossario hoffe bald fertig zu werden‟.21
  Uit de correspondentie tussen deze geleerden blijkt hoe men probeerde
  de taal van dit handschrift een plaats te geven temidden van de andere
  Germaanse talen. Schroetern denkt dat het Rüstringer handschrift geschreven is in „die alte Friesische Sprache, so mit der alten Fränkischen einige
  Gemeinschafft hat‟22 en Mollerus stemt daarmee in.23 Zijn aarzelende
  constatering is niet verwonderlijk, want er waren nauwelijks bronnen waaraan men kon refereren. De werken van Gysbert Japicx waren uiterst lastig te
  
  18. M. von Wicht, Das ostfriesische Land-Recht, nebst dem Deich- und Syhlrechte
  (Aurich 1746).
  19. Niet te verwarren met de veel bekendere rechtsgeleerde Johann Christian Schröter
  (1659-1731).
  20. Zie ook: W.J. Buma, De Eerste Riustringer Codex (‟s-Gravenhage 1961) 4.
  21. Memoria Stadeniana, sive de vita, scriptis ac meritis Diederici a Stade commentarius,
  I.H. a Seelen ed. (Hamburg 1725) 289.
  22. Memoria Stadeniana, 286.
  23. Memoria Stadeniana, 298.
  US WURK LXIX (2020), p.
   8
  
  vinden, zeker in de omgeving van Bremen.24 Ook de nog bestaande spreektaal was vanuit de studeerkamers nog geen voor de hand liggende bron, zo
  blijkt uit een van de observationes van Diederik von Stade: „Dass die
  Friesische Sprache im Lande Wursten bey den Friesen noch im Gebrauch,
  solches habe aus der Erfahrung, und hat mir bey der Visitation ein Friese
  selbst gesagt, dass er in seinem Hause mit Frau und Kindern immer
  Friesisch rede. So berichten auch Pastores zu Imsum, besage Protocolli
  Visitationis de a. 1686 d. 24 Jul., dass bey den Friesen bey einer Leiche eine
  Friesische Abdanckung geschehe. Miscell. p. 277.‟25 Dat het Fries uit het
  Angelsaksisch stamt, kan volgens hem verklaard worden uit de vroegere
  intensieve handelscontacten, zoals blijkt uit de vele kerken in Wursten die
  van „Dopfsteen‟ zijn gebouwd, die daar te lande niet gevonden wordt, maar
  wel in overvloed in Engeland aanwezig is.26
  De worsteling van de germanisten en de wijze waarop men zich op
  kenbronnen beriep, komt op ons komisch over – er waren zelfs geleerden
  die de gotische bijbelvertaling van Ulfilas voor het oudste Fries hielden.27
  Het schetst hoe men nog zocht naar classificatie en onderlinge verhoudingen
  van de verschillende talen en dialecten. Het geleerde discours van die dagen
  kon nog niet steunen op wat voor ons vanzelfsprekend „Fries‟ is. Pas enige
  jaren later kreeg men beperkt beschikking over echte Friestalige teksten in
  Westerlauwerse publicaties, zoals Siccama en Gysbert Japicx.
  Eckhart kende in 1711 de uitgave van de (Latijnse) Lex Frisionum door
  Sibrandus Siccama uit 1617 en de daarin opgenomen passages uit een Oudfries rechtshandschrift.28 Hij voegde er de wens aan toe dat de recentere
  wetten die in de „patria lingua‟ waren opgesteld, uitgegeven zouden worden.
   24. „Rarissimus est hic liber tum alibi, tum in ipsa Frisia‟. Gerhard Outhof schrijft aan
  Christianus Funck, predikant te Aurich: „Tot antwoordt op des Hr. Vonks begeerte
  diendt, dat ik van dat werk van Gisberts Iapix Friesche Rymeleryen wel gehoordt
  hebbe; maar ik hebbe het niet, en kan der ook geen nader berigt van doen. Unde
  summa libri raritas satis apparet. (Memoria Stadeniana, 97-99).
  25. Memoria Stadeniana, 367.
  26. Memoria Stadeniana, 380-381: „In specie Frisicam linguam hac de causa ex A.S.
  natam statuo, ob convenientiam vocum. Et Frisios quidem et A. Saxones olim maius
  habuisse commercium, ac nunc, inde liquere puto, quod in nostra Frisiorum Wursatia
  in Wremen tot Ecclesia ex lapide, quem Dopfsteen vocant, exaedificata sit, qui lapis
  apud nos non invenitur, in Anglia vero copia istius maxima reperiatur, Collect. Misc.
  in 8. p. 41 sq.‟ Vgl. het commentaar van Von Wicht op deze passage: Dep. 1 Msc.,
  inv.nr. Q 153, fol. 256v.
  27. Memoria Stadeniana, 56.
  28. J.G. Eccardus, Historia studii etymologici linguae Germanicae hactenus impensi
  (Hannover 1711), 68.
  US WURK LXIX (2020), p.
  9
  
  Hiervan waren immers zeer oude exemplaren in bibliotheken van geleerde
  mannen bewaard gebleven.29 Eén voorbeeld uit een dertiende-eeuws handschrift heeft hij gezien, R1, waarvan hij het door Schroetern verstrekte
  fragment opneemt.30 Uit de andere teksten die hij in het vervolg noemt,
  blijkt dat hij niet specifiek op Oudfriese handschriften doelt die daadwerkelijk in bibliotheken van geleerde mannen beschikbaar zijn.31 Meer Oudfriese
  teksten dan de door Siccama uitgegeven fragmenten en het nieuw gevonden
  R1 kende hij niet.
  Interessant is overigens dat Eckhart de hem onbekende taal als „patria
  lingua‟ aanduidt, terwijl Eggeling zelfs spreekt over „unsere liebe alte
  Mutter-Sprache‟.32 Hun wetenschappelijke interesse wordt blijkbaar versterkt doordat zij de taal verbinden met hun historische identiteit.
   In 1725 geeft Johann Henrich von Seelen (1687-1762) postuum de
  geschriften van Von Stade uit. Hieruit blijkt dat de laatste de werken van
  Gysbert Japicx gekend heeft33 en er zelfs een glossarium op vervaardigd
  heeft.34 De door Schotanus uitgegeven Oudfriese teksten waren al deze
  Noord-Duitse taalkundigen onbekend, evenals de lokale initiatieven op het
  gebied van het Wurstfriesisch door Luder Westing (1688) en D.A. Witte
  (ca. 1720).35 Wel kende Leibniz het Memoriale linguae Frisicae antiquae
  van Johannes Cadovius Müller.36
  We zijn wat nader ingegaan op deze geleerden om te laten zien hoe zij
  opereerden op een eiland, binnen hun germanistische discipline, sterk gehinderd door een beperkt overzicht van referentieliteratuur uit de Nederlanden.
  Hun overlijdensjaren verklaren waarom hun activiteiten enkel in hun taalkundige publicaties werden vastgelegd, maar verder geen direct gevolg
  29. „Et extant hinc inde in bibliothecis virorum doctorum exemplaria vetusta‟. Eccardus,
  Historia, 69.
  30. Eccardus, Historia, 69-70.
  31. „Deinde dialectos singularum provinciarum Germanicarum, nec non Belgicam,
  Frisicam, & magnae Scandinaviae, Anglo-Saxonicam item veterem & Gothiam in
  auxilium voco.‟ Eccardus, Historia, 329.
  32. Memoria Stadeniana, 281.
  33. Memoria Stadeniana, 56, 74.
  34. „Voces quaedam Frisicae ex Gisberto Iapix‟. Memoria Stadeniana, 144-145.
  35. R.H. Bremmer, „The Study of Frisian to the End of the 19th Century‟, in: H.H. Munske
  (red.), Handbuch des Friesischen (Tübingen 2001) 1-11, 3; T.L. Markey, Frisian (Den
  Haag, Parijs en New York 1981) 253; [Johann Hinrich Pratje], Altes und neues aus
  den Herzogthümern Bremen und Verden IV (Stade 1771) 382.
  36. N.a.v. het woord hevdling: „teste Mullero MS. Fris. Indice‟. G.G. Leibnitzius, Collectanea etymologica illustrationi linguarum, veteris Celticae, Germanicae, Gallicae,
  aliarumque inservientia (Hannover 1717) 258.
  US WURK LXIX (2020), p.
   10
  
  kenden. We mogen Von Seelen dankbaar zijn dat hij in 1725 in de Memoria
  Stadeniana de correspondentie in druk heeft laten verschijnen, waardoor het
  spoor door latere onderzoekers met succes kon worden vervolgd.
  De inhoud van het Eerste Rüstringer handschrift bleef voorlopig enkel
  door de gepubliceerde fragmenten bekend. Na het overlijden van Schroetern
  in 1719 kwam zijn afschrift in bezit van Theodor Hase (Hasaeus) (16821732).37 Deze had goede contacten met Oost-Friese onderzoekers, zoals E.F.
  Harkenroth (1670-1732),38 maar ik heb geen aanwijzingen gevonden dat R1
  onderwerp van hun correspondentie geweest is. Het zou nog enige decennia
  duren voordat het handschrift voor meer onderzoekers beschikbaar was.
  4. Heinrich Bernhard von dem Appelle en het Eerste Hunsingoër Handschrift
  Het tweede van de Oosterlauwerse rechtshandschriften dat werd herontdekt,
  was het Eerste Hunsingoër Handschrift. De eer van de ontdekking komt aan
  Von dem Appelle toe. Hij beschrijft zelf hoe hij in de zomer van 171639 in
  de Ommelanden bij zijn verre achterneef Carel Ferdinand van In- en Kniphuisen op Nienoord verbleef en daar een vierhonderd jaar oud perkamenten,
  in gotisch boekschrift geschreven Fries rechtshandschrift, een codex jurium
  provinciae Frisiae, afschreef.
  Cum Anno 1716 aestivo tempore in agro Groningano apud Fredowoldios
  versarem ibique cognatum Carolum Ferdinandum Comitem a Cnyphusen
  visitarem, in bibliotheca ejus inveni Codicem perantiquum Juris
  Provincialis Frisici, ante quadringentos annos in membranis literis uti
  vocant Monachalibus exaratum, ex illo antiquitatum tum non aeque ut
  nunc curiosus, neque in hoc studii genere versatus, sequentia excerpsi.40
  Hij schrijft dus dat hij toen een extract had gemaakt, maar dat hij nog niet
  37. Memoria Stadeniana, 180.
   38. Dep. 4 IX, inv.nr. 24. „Sammlung einiger Schriften des Predigers Harckenroth unter
  der Hand des Herrn vom Appelle mit Anmerkungen von dem Professor Haase in
  Bremen‟, o.a. 1. Ad Hasaeum de Martino Fabri et Familia Hadriani VI. Papae; 3.
  Excerpta ex litteris Eilhardi Folkhardi Harckenrohtii ad Theodorum Hasaeum ad
  historiam ecclesiasticam Frisiae Orientalis XVI. saeculi; 5. E.F. Harckenroht ad Th.
  Hasaeum ad historiam sacram et literariam saeculi XVI.‟
  39. Elders dateert hij een bezoek, waarbij hij schilderijen beschreef en genealogische en
  heraldische gegevens noteerde, op 1715. Dep. 4 IX, inv.nr. 13, inv.nr. 157, fol. 82r:
  „Wie ich im Jahr, ni fallor, 1715 mich einige Zeitt zu Nienoort bey dem letzten Grafe
  v. Cnyphusen aufhielte, ...‟. Dep. 4 IX, inv.nr. 9a, fol. 116r, geeft: „Im Jahr 17...‟.
  40. Dep. 1 Msc., inv.nr. 60, pag. 32, fol. 17v.
  US WURK LXIX (2020), p.
  11
  
  „zoals nu‟ nieuwsgierig was naar dergelijke oudheden noch in dat soort studie bedreven was. Op Nienoord noteerde Von dem Appelle vooral genealogische en heraldische zaken. Het extract van het Oudfriese handschrift
  maakte hij slechts terloops. Enige jaren later was zijn interesse wel gewekt
  en voegde hij het extract samen met afschriften uit Schotanus en Siccama,
  waarmee hij een overzicht had van het meeste wat er aan Oudfries op dat
  moment voor de geleerde wereld beschikbaar was. Hij was vermoedelijk
  nog onkundig van de correspondentie die de hiervoor genoemde geleerden
  gevoerd hadden over R1.
  Om een beeld van de wetenschappelijke belangstelling van Von dem
  Appelle te krijgen geven we een overzicht van de handschriften die Von
  dem Appelle verzamelde, afschreef, excerpeerde en samenstelde. We kunnen daarbij grofweg de volgende categorieën onderwerpen onderscheiden:
  - Genealogische en heraldische werken en bronnen. Deze handschriften
  vormen het leeuwendeel van zijn verzameling.
   - Cartularia en oorkonden betreffende Oost-Friesland. Hieronder is de
  tweedelige Farrago diplomatum Ostfrisicarum,41 een uiterst belangrijke
  bron voor oorkonden die grotendeels in origineel verloren zijn gegaan.
  - Grafzerken, monumenten, glas-in-loodramen, wapenkwartierstaten, opschriften, voornamelijk in Oost-Friesland, maar ook in Groningen42 en
  elders.
  - Juridische en politieke bronnen, o.a. met betrekking tot de verhouding
  van de graven tot de Oost-Friese standen.
  - Stukken van en over de gebroeders Harkenroth, o.a. over het proces tussen de graaf en Jacobus Isebrandus Harkenroth, en correspondentie met
  deze laatste.
  - Samenvattingen en afschriften van historische werken.
  - Stukken betreffende zijn eigen rechtsstrijd tot herstel in zijn goederen.
  - Reisverslagen, door Nedersaksen, naar Münster en Paderborn en naar
  Potsdam, met uitgebreide beschrijving van Sanssouci.
  - Bronnen met betrekking tot de plaats en kerk te Groß Midlum.
  - Zegels en munten uit Oost-Friesland
  - Diversen: „Zufällige Gedanken von allerhand Sachen‟, over het noorderlicht, over grote stukken geschut, Arminius, buskruit, foreestrecht, vrije
  41. Aldus de titel die Von dem Appelle aan de verzameling gaf. Ten rechte zou het „ostfrisicorum‟ moeten luiden.
  42. R. Alma, 'Gebrandschilderd glas aan de Grote Markt', Hervonden stad 4 (1999) 97102.
  US WURK LXIX (2020), p.
   12
  
  rijkssteden, vrouwenheerschappij, hogescholen, de familie van Hugo de
  Groot, bijzondere machines, reusachtige dieren en bomen, enz. enz.43
  Dat Von dem Appelle een brede belangstelling had, is geen gewaagde conclusie als wij zijn werken overzien en nog meer als wij de catalogus van zijn
  bibliotheek bekijken.44 Naast de bovenstaande onderwerpen is er nog een
  aantal handschriften en teksten die kunnen dienen om zijn werkzaamheden
  met betrekking tot het Fries en het Oudfriese recht beter te duiden. Dat hij
  geïnteresseerd was in historische taalkunde, blijkt uit een aantal handschriften. In het bijzonder de geschiedenis, duiding en etymologie van toponiemen, zowel die uit historische bronnen als nog bestaande, hadden zijn
  bijzondere belangstelling:
  - „Collectanea geographiae Frisiae Orientalis‟.45
  Verzameling vermeldingen van en aantekeningen over eilanden, landen, ambten en plaatsen in Friesland van Vlie tot Wezer, uit gedrukte werken en oorkondelijke bronnen.
  - „Collectaneen ad geographiam Medii Aevi‟.46
  Verzameling vermeldingen van vroeg- en hoog-middeleeuwse toponiemen in
  verschillende gedrukte werken, zowel in de Nederlanden als (voornamelijk
  Noord-)Duitsland.47
  
  - „Collectanea etimologiae linguae Germanicae‟.48
  Op de inhoud van dit handschrift gaan we hieronder in.
  Puur taalkundig was een middeleeuwse Latijnse grammatica, een handschrift uit het klooster Ebstorf, hem van zijn tante aangeërfd,49 maar daarmee lijkt hij zelf niets gedaan te hebben.
  In de moderne talen was hij zeer goed thuis. Hij beheerste tot op zeker
  niveau Hoogduits, Nederduits, Nederlands, Engels, Frans, Latijn, Italiaans
  43.
  44.
  45.
  46.
  47.
  Dep. 28b, inv.nrs. 334 en 335.
  Dep. 4 IX, inv.nr. 63.
  Dep. 1 Msc, inv.nr. 61.
  JaL-B, Ms. Kunst, nr. 18 (oud 29).
   Met betrekking tot Friesland betreft dit o.a. Cornelius Kempius, De origine, situ,
  qualitate et quantitate Frisiae (Keulen 1588), Suffridus Petri, Historia veterum episcoporum Ultraiectinae sedis, & comitum Hollandiae (Franeker 1612), Ubbo Emmius,
  Rerum Frisicarum historia (Leiden 1616), Menso Alting, Descriptio secundum antiquos Agri Batavi & Frisii una cum conterminis. Sive notitia Germaniae Inferioris
  (Amsterdam 1697), J.F. Schannat, Corpus Traditionum Fuldensium (Leipzig 1724),
  J.F. Falck, Codex traditionum Corbeiensium (Leipzig 1752).
  48. Dep. 4 IX, inv.nr. 12.
  49. JaL-B, Ms. Kunst, nr. 539 (oud 76). „Grammatica Latina seculo decimoquarto in usum
  oenobii monialium Saxon. Infer. conscriptum, junctis precibus Latino Germanicis ut
  videtur exercitii gratiam Latinae a moniali quadam scriptae‟.
  US WURK LXIX (2020), p.
   13
  
  en, naar we zullen zien, Oudfries en Fries.50 Het handschrift „Zeitt Vertreib
  müssiger Stunden‟ bevat vertalingen van Engelse, Franse, Latijnse en Italiaanse gedichten, alsmede gedichten van zijn eigen hand.51
  Richten wij ons op de handschriften die concreet van belang zijn voor
  zijn interesse in het (Oud-)Fries, taalkundig en rechtshistorisch, dan treffen
  we aan:
  - „Linguae antiquae Frisiacae monumenta et glossarium‟.52
  - „Iuris Provincialis Frisiae Orientalis collatio ex diversis manuscriptis‟.53
  - Landrecht van graaf Edzard.54
  - „Dat olde Landrecht der Vryen Fresen, ante tempora Comitum‟, een
  Nederduitse vertaling van de Zeventien Keuren en de Vierentwintig Landrechten, van een andere hand, maar afkomstig uit de bibliotheek van Von
  dem Appelle.55
  Van zijn collectie handschriften op het gebied van de literatuur noem ik,
  als voor Friesland van belang, enkel een album amicorum van Take van
  Aylva uit 1575 en een autograaf van Anna Maria van Schurman (16071678), „Eerste beginselen der christelijcke religio‟.56 Dit laatste handschrift
  is vermoedelijk afkomstig van Adelgunt van Diepholt (1622-1684), de eerste vrouw van Von dem Appelles vader, een van de leden van het Fries-
  
  50. Zie ook: T.D. Wiarda, Ostfriesische Geschichte, VIII. von 1734 bis 1758 (Aurich
  1798) 480.
  51. JaL-B, Ms. Kunst, nr. 47 (oud 74).
  52. Dep. 1 Msc, inv.nr. 60.
  53. Dep. 1 Msc, inv.nr. 62.
  54. Dit handschrift is na de dood van Von dem Appelles schoondochter ingevolge haar
  testament overgedragen aan de Ostfriesische Landschaft (Dep 28b, inv.nr. 336, fol.
  399 en Dep. 4 II c, inv.nr. 9, fol. 386r; zie Alma, „Grimersumer Kiste‟, 364-365), maar
  ik heb het nog niet teruggevonden. Het betrof een afschrift van het exemplaar van het
  Hofgericht, zoals we hieronder zullen zien.
   55. Dep. 1 Msc., inv.nr. 58, fol. 3r-73r. Inc.: Dit Boeck tönet und wijset uns die soventhein
  Willekür, und die 24 Landtrechten, de Koninck Carel hefft gegeven allen Freesen...
  Expl.: Die Moder mach nehmen van eren Kinderen des Jahrs vijff schill. vor Luider
  Lohn, wanner sie einen anderen man hefft genomen, und de Kinder dan mit sick heft
  all, tho dat sie vii Jar alt sijn, und se eres Vaders Gudt nicht en besittet. Finis.
  56. Dep. 4 IX, inv.nr. 63, pag. 191: „Take v. Ailva, Hand oder Stamm- und GedächtnisBuch mit vielen heroldmäßig gemahleten Wapens, Devisen und Nahmen, 1575‟, resp.
  „An. Mar. Schurmann, Beginselen der christelycken religie (ofte catechismus in vraeg
  ende antwoord van A.M. Schurmann eygen hand)‟.
  US WURK LXIX (2020), p.
  14
  
  Groninger netwerk van dichteressen dat met Anna Maria van Schurman in
  contact stond.57 Dit handschrift is bewaard gebleven.58
  Het belangrijkste handschrift is echter helaas onvindbaar: een door hemzelf samengesteld glossarium van de Oost-Friese volkstaal. Hierop komen
  we hieronder terug.
  5. Linguae antiquae Frisiacae monumenta et glossarium
  Het handschrift waarin Von dem Appelle zijn afschrift van H1 opnam59,
  heeft de volgende inhoud.
  S. 1-6, Fol. 2r-4v
  
  Statuta Upstallesbomica
  Willekeuren van de Opstalsboom, 1323, met Duitse vertaling
  Naar Schotanus, Tablinum, 18-19.
  S. 7-9, Fol. 5r-6r
  
  Annotatio de septem Selandis tempore statutae legis
  precedentis sub Frisia comprehensis
  Tractaat van de Zeven Zeelanden, met Duitse vertaling
  Naar Schotanus, Tablinum, 19-20.
  S. 10-13, Fol. 6v-8r
  
  Willekeuren van Wildinge, 1379, met gedeeltelijke
  Duitse vertaling
  Naar Schotanus, Tablinum, 75-76.
  S. 14-26, Fol. 8v-14v Excerpta ex Sibr. Siccama notis ad antiquas Frisiorum Leges, editis Franequ. 1617 in 4to
  Aantekeningen naar Sibrandus Siccama, Lex Frisionum
  sive antiquae Frisiorum leges, a reliquis veterum
  Germanorum legibus separatim aeditae et notis
  illustratae (Franeker 1617).
  S. 27-32, Fol. 15r-17v Samenvatting van Siccama, Lex Frisionum, 1-62.
   S. 32-39, Fol. 17v-21r Excerpta codicis Jurium Provinc. Frisiae
  Extract uit H1, met fragment-glossarium op de Hunsingoër Keuren van 1252
  S. 40, Fol. 21v
  Overzicht van Friestalige stukken in Schotanus
  
  57. Zie: Ph. Breuker, „Vrouwelijke kunstenaars en hun kringen in het midden van de zeventiende eeuw‟, in: Margareta de Heer (circa 1600-circa 1665) (Leeuwarden 2002)
  41-56, ald. 50; R. Alma, „Occa Johanna Ripperda. Mutige Entscheidungen einer jungen
  Witwe‟, in: K.-D. Voß (red.), Freie Friesentöchter – Tradition und gelebte Wirklichkeit (Oldenburg 2019) 149-156; Alma, „Grimersumer Kiste‟, 358-359.
  58. JaL-B, Ms. Kunst, nr. 541 (oud 95).
  59. Dep. 1 Msc, inv.nr. 60.
  US WURK LXIX (2020), p.
  15
  
  S. 41-83, Fol. 22r-42r Alfabetisch glossarium op de Friestalige stukken in
  Schotanus
  S. 84, Fol. 42v
  Lijst van munten in de Friestalige stukken in
  Schotanus
  Los voorin het handschrift (S. 1a, Fol. 1r) ligt een concept of afschrift
  van een Friestalige brief (met gedeeltelijke Franse interlineaire vertaling) in
  de hand van Von dem Appelle, geschreven door „jon e. tjenneres‟ aan „myn
  greate stalcke, in heag geachte meegh, tha Heera v. Kr., fioerste tjenner fen
  the Broer fen the Konige fen Pruessen to Berlin‟, gedateerd „Emden, de tua
  in twyntigste dey in hea moanne‟ [22 juli]. Op deze merkwaardige brief
  wordt hieronder nader ingegaan.
   Het handschrift is niet alleen interessant omdat het getuigt van de vondst
  van H1 en de bezitsgeschiedenis daarvan enige decennia verder terugvoert,
  maar ook omdat het inzicht geeft in de lexicografische en vertaalarbeid die
  Von dem Appelle zich getroostte door zonder enig voorbeeld of woordenboek Oudfriese teksten te ontcijferen en te duiden. Een drietal teksten (Willekeuren van de Opstalsboom, Tractaat van de Zeven Zeelanden, Willekeuren van Wildinge) schreef hij over om te vertalen. Hij maakte een alfabetisch glossarium op alle Oudfriese woorden die hij bij Schotanus vond, en
  noten met woordverklaringen bij de tekst van de Hunsingoër Keuren van
  1252 in H1. Dit laatste apparaat heeft hij slechts ten ten dele voltooid.60 Het
  
  60. Beide glossaria zijn hieronder als bijlage opgenomen.
  US WURK LXIX (2020), p.
  16
  
  lijkt erop dat hij abrupt de pen heeft neergelegd, halverwege de vertaling
  van de Willekeuren van Wildinge en het annoteren van H1.
  De glossaria die Von dem Appelle op Schotanus en H1 vervaardigde,
  passen geheel in de belangstelling van zijn tijd. Verschillende woordenlijsten en glossaria, al of niet voltooid, hebben we hiervoor al ontmoet en
  hierna zullen er nog enkele volgen. Bijzonder is vooral dat het resultaat van
  Von dem Appelle ook overgeleverd is, waar die ons bij de meeste anderen
  onbekend zijn. Inhoudelijk is zijn glossarium overigens wel veel beperkter
  dan het Vocabularium Frisicum glossatum van Matthias von Wicht.61 Ook
  dit Oudfriese woordenboek, een kleine halve eeuw vóór dat van Wiarda samengesteld, is in de literatuur onbekend gebleven, net als Von Wichts
  overige handschriftelijke nalatenschap van de hand van zijn zoon, waaruit
  we in het vervolg nog uitgebreid zullen putten.
   6. Het Landrecht van graaf Edzard
  In het handschrift „Iuris Provincialis Frisiae Orientalis collatio ex diversis
  manuscriptis‟ analyseert Von dem Appelle verschillende exemplaren van
  het Oost-Friese Landrecht. Hij begint met een beschrijving van de inhoud
  van de Codex Emdanus (1571), die hem in 1728 door het Emder stadsbestuur ter beschikking was gesteld. Vervolgens wijdt hij nog enige woorden
  aan het schrift en de mogelijke schrijver van het handschrift:
  Hrr. Pastor Eilh. Folckard Harckenroth, dem ich dieses geschriebene
  Landrecht gezeiget, meinete daß der Caracter solcher Schriftt völlig übereinkäme mit einigen geschriebenen Briefen Hadriani Hamstedii, die er in
  Handen hätte; Es ist dieser Adrianus Hamstedius ein Niederländer, und
  wie Hrr. Haase in Fascic. Bremens. Cl. 5 fasc. 4 p. 71562 meldet, ein
  Seeländer, und zu Zeiten der Reformation ein eiferiger Theologus gewesen, der zu Beförderung der Reformation von der Kirche zu Emden nach
  Antwerpen, Aachen, Groninngen und London gesandt, wie an besagten
  Orth weitläuffiger gemeldet worden, daselbst meinet aber ged. Hrr.
  Haase daß er Anno 1562 in Friesland verstorben, welches jedoch nicht
  seyn könte, wann er dieses Buch solte geschrieben haben, alß welches
  Ao. 1571 geschehen, unterdessen kommen die Buchstaben zu Ende
  dieses MS. wie oben gezeiget hiermit gar wohl überein.
  61. Een uitgave wordt voorbereid door Riemer Janssen, Anne Popkema en schrijver dezes.
  62. Bibliotheca historico-philologico-theoogica. Classis quintae fasciculus quartus (Bremen 1721), Excerpta ex literis Eil. Folc. Harckenrothii ad Theod. Hasaeum, 707-727,
  ald. 715, noot c.
  US WURK LXIX (2020), p.
   17
  
  Met zijn bedenkingen over de schrijver van de Codex Emdanus zat Von
  dem Appelle in de goede richting, maar het verband is juist andersom:
  Adriaen van Haemstede overleed wel degelijk in 1562 en kan daarom onmogelijk de schrijver van het handschrift zijn geweest. Ik heb dit fragment
  uitgebreider aangehaald omdat het Von dem Appelles kritische benadering
  van zijn bronnen illustreert. In de tweede helft van zijn handschrift analyseert hij de verschillen tussen de Codex Emdanus en zijn eigen afschrift van
  het exemplaar van het Hofgericht,63 welkt origineel voor hem inmiddels onbereikbaar was geworden sinds zijn ontslag in 1724.
   Eilhardus Folkardus Harkenroth, met wie Von dem Appelle van gedachten wisselde over de schrijver van de Codex Emdanus, was predikant te
  Emden. Tegenwoordig is hij vooral bekend door zijn uitgave van de kroniek
  van Eggerick Beninga in 1723. Eilhardus en zijn al even productieve broer
  Jacobus Isebrandus (1676-1736), predikant in Appingedam, correspondeerden regelmatig met Von dem Appelle over historische of genealogische
  zaken. Dat zij intensief contact met hem hadden, is niet verwonderlijk in het
  licht van het Oost-Friese politieke schisma. In het eerste kwart van de achttiende eeuw was kanselier Enno Rudolph Brenneysen een ijverig voorvechter van een absolute regering van de graven. In geschriften richtte hij zijn
  pijlen op de al bijna een eeuw eerder overleden Ubbo Emmius en diens
  conclusies over de verhouding tussen grafelijkheid en standen. Jacobus Harkenroth stelde zich daartegen teweer en raakte daardoor sinds de eerste
  uitgave van zijn Oostfriesche oorspronkelijkheden in 1712 verwikkeld in diverse processen over zijn publicaties. In 1722 verruilde hij daarom de kerk
  te Larrelt voor die van Appingedam. Niet verwonderlijk dat we onder de
  handschriften van Von dem Appelle ook geschriften van de gebroeders Harkenroth vinden,64 processtukken in de processen tussen de graaf en Jacobus
  Harkenroth65 en correspondentie met hem.66
  Alles wijst erop dat Von dem Appelle deze collatio van het Oost-Friese
  landrecht al vrij kort na 1728 heeft samengesteld, toen hij in Emden verbleef
  en inzage kreeg in de Codex Emdanus. Dit wordt ook bevestigd door het
  sterfjaar (1736) van Eilardus Harkenroth. Het werk heeft na de uitgave van
  Von Wicht natuurlijk veel van zijn waarde verloren, maar het blijft inter63. Dep. 1 Msc, inv.nr. 62. Dit eigen exemplaar van het Landrecht, dat omstreeks 1797
  aan de Landschaft werd overgedragen (Alma, „Grimersumer Kiste‟, 365), is nog niet
  teruggevonden. Het originele exemplaar van het Hofgerecht is wel bewaard gebleven.
   64. Dep. 4 IX, inv.nr. 24.
  65. Dep. 4 IX, inv.nr. 22 en 23.
  66. Dep. 4 IX, inv.nr. 10a.
  US WURK LXIX (2020), p.
  18
  
  essant omdat het enig zicht geeft op het netwerk van Von dem Appelle en
  ook op zijn tekstkritische vaardigheid in de vergelijking van de twee handschriften.
  Net als ten aanzien van de meeste van Von dem Appelles handschriften
  is het moeilijk vast te stellen in welke fase van zijn lange leven hij dit
  samengesteld heeft. Veel van zijn verzamelwerk, zowel van handschriften
  als van teksten en wapens op objecten, lijkt in de jaren tien en twintig van
  de achttiende eeuw te zijn verricht. Na het uitbreken van de Appelle-Krieg
  en zijn daaropvolgende ballingschap lijkt zijn Oud-Friese juridische interesse verflauwd te zijn. Hij moet op een gegeven moment geweten hebben
  van de ontdekking van R1, toen hij de Memoria Stadeniana uit 1725 in
  handen kreeg, maar hij maakt bij mijn weten nergens melding van R1, zelfs
  niet bij het lemma „Aasdoem, Asigadoem‟ in zijn Collectanea etimologiae
  linguae Germanicae,67 ondanks dat hij op dat moment de Memoria Stadeniana al wel kende.68 Zijn interesse in toponiemen en de etymologie daarvan was echter blijvender.
  Dit alles overziende kom ik tot de conclusie dat Von dem Appelles werkzaamheden op het terrein van de Oudfriese rechtsbronnen beperkt is
  gebleven tot ca. 1730. De reden daarvoor lag, naar ik vermoed, in de activiteiten van de volgende speler op dit podium: Matthias von Wicht.
   7. Matthias von Wicht
  De activiteiten van Von Wicht op het terrein van het Oudfriese recht zijn
  door hemzelf uitgebreid gedocumenteerd in zijn uitgave van het Oost-Friese
  Landrecht uit 1746. In de literatuur is dat ook de enige gebruikte bron voor
  zijn werkzaamheden. In Oost-Friese archieven en bibliotheken is echter
  meer van zijn schriftelijke nalatenschap bewaard gebleven dat inzicht geeft
  in zijn activiteiten op dat terrein. Om de relatie met Von dem Appelle te
  bepalen en diens rol in een bredere context te plaatsen zullen we daar
  dankbaar gebruik van maken.
  Von dem Appelle en Von Wicht hadden veel gemeenschappelijk. Zij
  waren geboren Oost-Friezen, generatiegenoten en bereikten beiden een hoge
  leeftijd. Zij hadden een brede interesse, die op het gebied van de historische
  taalkunde en in het bijzonder met betrekking tot het Fries overlapte. Aan een
  aantal voorwaarden voor een vruchtbare samenwerking was dus voldaan.
  In 1719 schreef Matthias von Wicht een verhandeling over de vraag of
  67.
  68.
  Dep. 4 IX, inv.nr. 12, pag. 44, fol. 21v.
  Dep. 4 IX, inv.nr. 12, pag. 16, fol. 8v.
  US WURK LXIX (2020), p.
   19
  
  paus Leo III aan de Friezen het zeendrecht gegeven had.69 In dit stuk maakt
  hij enkel gebruikt van gedrukte bronnen, met name Siccama70. Hij promoveerde in 1724 in Groningen op een dissertatie over ultimogenituur in het
  Oost-Friese recht.71 In hetzelfde jaar culmineerde de strijd tussen de vorst
  van Oost-Friesland aan de ene kant en de Oost-Friese standen en de stad
  Emden aan de andere kant op 23 november in het ontslag van het administratorencollege in Emden en de inrichting van een nieuw college in Aurich,
  namens de „gehorsame Stände‟. Op 27 juli 1725 trok Von dem Appelle zich,
  na een mislukte poging om hem gevangen te nemen, in Emden terug, waar
  de administratoren namens de „renitente Stände‟ bleven optreden. Matthias
  von Wicht trad in 1726 in dienst van het concurrerende college in Aurich en
  publiceerde in hetzelfde jaar een Accordenmäßige Gegenanweisung des ...
  Unfugs deren Renitenten in Puncto Submissioni.72 Men kan zich voorstellen
  dat daarmee geen goede basis gelegd werd voor een vriendschappelijke
  correspondentie met Von dem Appelle, die lange tijd van amnestie werd
  uitgesloten en nog vele jaren in ballingschap zou verblijven. Een vruchtbare
  uitwisseling op basis van hun gemeenschappelijke interesse heeft dan ook
  niet plaatsgevonden.
  Toch heeft Von Wicht kennisgenomen van de ontdekking van H1 door
  Von dem Appelle en diens extract gebruikt. Het afschrift dat Von Wicht
  daarvan maakte, is bewaard gebleven en zijn gelijknamige zoon heeft
  hierbij, na zijn vaders dood, de bron vermeld:
  Extract aus einem alten Landrecht von Hunsingo, welches den Grafen
  von Nienoort zugehörig gewesen, jetzt aber in unbekannten [i.m.:
  vermuthl. bey dem Groningischen Bürgermeister Gerdes,73 ehemaligen
  69. Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 153, fol. 1r-27r. Zijn auteurschap blijkt uit verwijzingen op fol.
  