text: M. Hekker
  Mapalus in Nederland; Cultuurherstel onder Minahassische immigranten
  In: Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 143 (1987), no: 1, Leiden, 105-124
  
  This PDF-file was downloaded from http://www.kitlv-journals.nl
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  M. HEKKER
  
  MAPALUS IN NEDERLAND
  Cultuurherstel onder Minahassische
  Immigranten*
  
  Inleiding
  Hoe verhoudt een emigrantencultuur zich tot de cultuur van de samenleving van herkomst? Is een emigrantencultuur een verlengstuk of een
  kopie van de oorspronkelijke cultuur? In praktijk zal dit zelden het geval
  zijn. Emigranten vormen immers doorgaans een kleine groep die niet
  representatief is voor de bevolking van de samenleving van herkomst,
  terwijl zij zich bovendien moeten aanpassen aan een vreemde omgeving.
  Toch hoeft de oorspronkelijke cultuur nietjverloren te gaan. De vraag is
  echter, welke cultuurelementen worden gehandhaafd, veranderd of hersteld en op welke wijze dat gebeurt. In wezen is dit het probleem van de
  continuïteit en de discontinuïteit van een cultuur, maar dan onder emi-.
  granten buiten de oorspronkelijke samenleving. In een woord, het gaat
  hier om cultuurverandering, in meest ruime zin van het woord.
   De vraag naar cultuurverandering onder emigranten lijkt op het
  eerste gezicht aan te sluiten bij de huidige tendens in het minderhedenonderzoek, waarbij men zich richt op de ethniciteit of ethnische identiteit van immigranten. In tegenstelling tot het oudere migratie-onderzoek, waarbij het ging om aanpassing, assimilatie en integratie, is nu de
  ethnische groepering zelf het object van onderzoek, binnen de context
  van de omringende samenleving. De grondslag voor deze benadering is
  in 1969 gelegd door Barth met zijn inleiding op de bundel Ethnic Groups
  and Boundaries (Barth 1969:9-38). Barth vroeg zich af hoe ethnische
  * Graag wil ik prof. dr. O. D. van den Muijzenberg en dr. J. Oosten bedanken voor hun
  kritische op- en aanmerkingen bij eerdere versies van dit artikel.
  Bij de schrijfwijze van het Maleis is de spelling gevolgd van de auteurs uit wier publikaties is geput. Alleen bij het begrip mapalus volg ik consequent de moderne Indonesische
  spelling.
  M. W. M. HEKKER, die een doctoraal geschiedenis en culturele antropologie behaalde
  aan de Rijksuniversiteit te Leiden en thans werkzaam is als eerste beleidsmedewerker bij
  de afdeling Opvang Vluchtelingen, Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur,
  is voornamelijk geïnteresseerd in emigratie en emigrantenculturen, vooral m.b.t. Indonesië en de 'Indische Nederlanders'. Hij publiceerde: 'De fakkel brandend doorgeven:
  Een Nederlandse kolonie in Frankrijk', Antropologische Verkenningen 2, 1983, pp. 57-72.
  Drs. Hekker is bereikbaar op Westeinde 41, 2512 GT Den Haag.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  106
  
  M.Hekker
  
  groepen zich handhaven in een samenleving, terwijl zij zelden in een
  volledig isolement leven. Zijn conclusie is, dat een ethnische groep het
  produkt is van afbakening en identificatie van de groepsleden zelf.
   Cultuurelementen spelen hierbij wel een rol, maar op zich is de cultuur
  van de ethnische groep niet de bepalende factor. De kern van het
  probleem vormen de grenzen die de ethnische groep afbakent. De
  cultuurelementen die men handhaaft zijn slechts een symbool van deze
  grenzen.
  In navolging van Barth is een overvloed van studies over ethnische
  groepen verschenen, waarin op deze wijze de kwestie van de ethniciteit
  wordt beschreven en geanalyseerd (zie Cohen 1978; Epstein 1978; De
  Vos 1975). Aanvankelijk werd deze benadering toegepast bij onderzoek
  naar ethnische groepen die reeds vele generaties in een samenleving zijn
  gevestigd. Het lag echter voor de hand dat ook groepen immigranten in
  dit kader zouden worden beschreven. In Nederland heeft Vermeulen
  recentelijk onderzoek gedaan naar de ethniciteit van enkele ethnische
  minderheden. Ethniciteit definieert hij als een vorm van sociale identiteit, dat wil zeggen, onderlinge verbondenheid van de leden van een
  migrantengemeenschap. Deze verbondenheid berust op de overtuiging
  dat men een gemeenschappelijke afstamming, geschiedenis en culturele
  erfenis heeft (Vermeulen 1984:11-31).
  De focus op ethniciteit heeft echter zijn beperkingen. Men wijst
  terecht op het selectieve aspect van het handhaven van bepaalde cultuurelementen, maar het valt te betwijfelen of dit wel zo willekeurig
  gebeurt. Juist het handhaven van bepaalde cultuurelementen vereist een
  meer systematische analyse. De culturele dimensie is niet uitsluitend
  secundair, juist het 'ethnische' van de ethnische identiteit moet worden
  verklaard. Een dergelijke analyse van een emigrantencultuur betekent
  een dubbele vergelijking met de samenleving van herkomst, namelijk
  ten opzichte van de oorspronkelijke cultuur op het moment van de
  emigratie en ten opzichte van de huidige cultuur in die samenleving.
   Deze vergelijking beperkt zich niet tot de vorm van de cultuurelementen, die door de emigranten worden gehandhaafd, veranderd of hersteld, maar strekt zich ook uit tot hun functie. Deze functie kan immers
  een andere zijn dan de oorspronkelijke, ondanks schijnbare overeenkomsten in vorm.
  Wat de immigranten in Nederland betreft kan de vraag naar de emigrantencultuur met recht worden gesteld voor de 'Indische Nederlanders. Lange tijd is aangenomen dat de integratie van de Indische
  Nederlanders in Nederland zonder al teveel moeilijkheden is verlopen.
  Het waren immers koloniale immigranten, afkomstig uit het voormalig
  Nederlands-Indië en dus bij voorbaat op Nederland georiënteerd. Onderzoeken uit de jaren vijftig en zestig hadden assimilatie en integratie
  als onderwerp en negeerden de ethniciteit van deze immigranten (Kraak
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  Cultuurherstel onder Minahassische Immigranten
  
  107
  
  1957; Ex 1966). Cottaar en Willems (Cottaar en Willems 1984) en
  Ellemers en Vaillant (Ellemers en Vaillant 1985) hebben recentelijk
  geprobeerd de mythe van de geruisloze aanpassing te ontzenuwen, maar
  sluiten alleen al door hun bronnengebruik in feite aan bij het eerdere
  onderzoek. De culturele dimensie blijft buiten beschouwing. In dit artikel wil ik een analyse geven van de cultuurverandering onder Indische
  Nederlanders, dat wil zeggen onder de Minahassers in Nederland. Deze
  immigranten worden in het algemeen beschouwd als Indische Nederlanders (zie Ellemers en Vaillant 1985:17-20; 88-89). Zij verschillen
  echter in zoverre van de Indo-Europeanen dat zij qua ethnische herkomst Indonesisch zijn.
   De Minahassers zijn afkomstig uit de Minahasa, in de uiterste noordpunt van Sulawesi, Indonesië. Van oudsher nam de Minahasa een enigszins aparte positie in binnen Nederlands-Indië. Als gevolg van zendingsactiviteiten sedert het begin van de vorige eeuw is de Minahassische
  bevolking al betrekkelijk vroeg overgegaan tot het protestantse Christendom. Een bijkomend resultaat van deze zending was, dat het onderwijs al in de loop van de negentiende eeuw vrij goed was georganiseerd.
  Ondermeer als gevolg van dit goede onderwijs trokken veel Minahassers, vooral sinds het begin van deze eeuw, naar andere delen van
  Nederlands-Indië. Zij zijn terechtgekomen in middenkaderfuncties bij
  de Koninklijke Pakketvaart Maatschappij of de Bataafsche Petroleum
  Maatschappij, of hebben dienst genomen in het Koninklijk NederlandsIndisch Leger (KNIL). Niet alleen maatschappelijk, ook politiek waren
  zij over het algemeen sterk gericht op Nederland en het Nederlandse
  Gouvernement. Opvallend is, dat men zich nooit onderworpen heeft
  gevoeld aan Nederland, iets wat in gesprekken met immigranten telkens
  naar voren werd gebracht. Men wees hierbij op een verbond dat in 1679
  op voet van gelijkheid werd gesloten tussen de V.O.C, en enkele clanhoofden.
  Voor 1942 zijn er al Minahassers naar Nederland gegaan om zich hier
  blijvend te vestigen. Dit waren voornamelijk ambtenaren met verlof,
  Minahassers die hier een opleiding wilden volgen en gelijkgestelden, dat
  wil zeggen Minahassers met dezelfde juridische status als Europeanen.
  De meerderheid is echter na de Tweede Wereldoorlog gekomen, voornamelijk omdat men zich bedreigd voelde binnen de onzekere politieke
  verhoudingen in Indonesië of omdat men een politieke tegenstander van
  Sukarno was. Een aantal jongeren is destijds in Nederland gaan studeren
  met een Malino-beurs, uitgegeven door de Negara Indonesia Timur, de
  Staat Oost-Indonesië, die van 1946 tot 1950 heeft bestaan. In 1951 is
  een groep gedemobiliseerde KNIL-militairen naar Nederland gekomen.
   Rond 1960 is weer een aantal Minahassers geëmigreerd. De aanleiding
  was het neerslaan van de Permesta (Perjuangan Semesta)-opstand door
  de centrale overheid. Deze opstand was in 1958 begonnen op Sumatra
  en in de Minahasa uit verzet tegen centralisme vanuit Java. De laatste
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  108
  
  M. Hekker
  
  categorie immigranten bestaat uit mensen die individueel in de afgelopen jaren naar Nederland zijn gekomen. Doorgaans gaat het om
  Minahassers die gehuwd zijn met een Nederlander of een Minahasser in
  Nederland. Dit is een vrij kleine groep.
  In 1957 is in Nederland de Perkumpulan Kawanua opgericht. Uit
  deze vereniging is in 1960 de huidige Bond van Minahassers in Nederland voortgekomen. De aanleiding voor de oprichting van de Bond was
  de Permesta-opstand, waarvoor een bepaalde groep Minahassers in
  Nederland geld wilde inzamelen.1 In de loop der jaren is de Bond meer
  een gezelligheidsvereniging geworden, waaruit het politieke element is
  verdwenen. Tot op heden is de Bond de grootste en belangrijkste organisatie van de Minahassers in Nederland.
   Ik heb nog niet kunnen vaststellen hoeveel Minahassers er precies in
  Nederland zijn en kan niet meer dan een ruwe schatting geven. De
  meeste informanten noemden een getal van enkele duizenden. Het
  adressenbestand van de Bond bevatte in 1985 850 leden, zowel gezinnen als alleenstaanden. Wordt dit getal met vier vermenigvuldigd
  voor het aantal gezinsleden, dan kom ik op 3400 individuen.2 Hieronder
  zijn overigens ook de Nederlandse 'sympathisanten' begrepen, die lid
  van de Bond zijn. Het aantal voormalige KNIL-militairen en hun gezinnen dat indertijd naar Nederland kwam wordt door informanten op
  ongeveer 1000 geschat. De KNIL-militairen houden zich in het algemeen afzijdig van de Bond van Minahassers. Het aantal niet-georganiseerde Minahassers dat buiten deze categorieën valt is niet te achterhalen.
  Mapalus in de Minahasa
  
  Ik beperk mij tot één Minahassisch cultuurelement, de samenwerkingsverbanden voor onderlinge hulp, zoals deze overigens in veel gebieden
  voorkomen (vgl. Herskovits 1952:99-108). In de Minahasa worden
  deze in het algemeen aangeduid als mapalus. Het woord mapalus is
  samengesteld uit ma enpalus. Ma duidt op een herhaalde, voortdurende
  handeling. Palus betekent 'raken', zowel in concrete als in abstracte zin.
  Mapalus betekent 'elkaar voortdurend raken' of 'elkaar helpen'. In de
  verschillende streken van de Minahasa bestaan er verschillende woorden voor. Het woord mapalus wordt gebruikt in Tombulu, Tontemboan
  en Tonsea, dus ruwweg het noordwesten. In Tondano wordt menepalus
  en in Tonsawang en ook wel in Tontemboan, dus globaal de oostelijke
  helft van de Minahasa, wordt maando oimaendo gebruikt (Taulu 1952:
  82). Met het begrip mapalus wordt een samenwerkingsverband voor
  onderlinge hulp in ruime zin van het woord bedoeld, dus ongeacht doel,
  deelnemers en bestaansduur. Het woord duidt zowel de wederzijdse
  bijstand aan als de min of meer permanente groepen die hiervoor
  worden gevormd.
   De mapalus zijn een vorm van onderlinge hulp die is gebaseerd op
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  Cultuurherstel onder Minahassische Immigranten
  
  109
  
  reciprociteit. Deze wordt meestal verwezenlijkt in een roulerend systeem, waarbij de deelnemers bij toerbeurt worden geholpen door de
  anderen. De deelname aan een mapalus is op zich vrijwillig, maar als
  men eenmaal deelneemt is de reciprociteit dwingend, zo niet door
  bepaalde strafmaatregelen dan zeker door de sterke sociale controle. De
  mapalus moet daarom niet geïdealiseerd worden. Het is een sociale
  plicht en geen vrijblijvend hulpbetoon, eerder een vorm van dienstbaarheid. Er wordt precies bijgehouden welk aandeel men levert en dat krijgt
  men exact terug. Als men ziek is of verhinderd moet men voor een
  vervanger zorgen in de persoon van een familielid. Indien men de hulp
  van de anderen niet vergeldt hoeft men in de toekomst ook niet meer op
  hun hulp te rekenen (Kalangie 1977:54-55).
  De deelnemers aan een mapalus kunnen zowel mannen als vrouwen
  zijn. Meestal is men lid namens een gezin. Het aantal deelnemers varieert ook sterk, van enkele mensen tot vele tientallen. De recrutering is in
  feite afhankelijk van de aard van de werkzaamheden. De mapalus blijft
  beperkt tot het dorp en eventueel de streek waar men woont. Hier vormt
  men groepen van buren, kennissen en vrienden. Een directe relatie met
  het verwantschapssysteem van de Minahasa is er niet. De enige uitzondering is de famWie-mapalus, die uitsluitend uit afstammelingen van
  bepaalde voorouders bestaat. Lundström-Burghoorn veronderstelt
  echter dat binnen het diffuse, wijdvertakte cognatische verwantschapssysteem van de Minhasa de mapalus het middel is om formele groepen te
  vormen (Lundström-Burghoorn 1981:178-180).
   Mapalus werden en worden ingezet voor vele, zeer uiteenlopende
  werkzaamheden, zoals het bouwen van een huis, het aanbrengen van
  nieuwe, dakbedekking, het organiseren van begrafenissen, feesten rond
  geboorte en huwelijk, het halen van hout, atap en andere bosprodukten
  voor de huizenbouw, het organiseren van gezamenlijke maaltijden en in
  vroeger tijden het bouwen van prauwen. Veel mapalus werden georganiseerd voor de landbouw, zoals voor het ontginnen van een stuk bos,
  het wieden van de tuinen en het binnenhalen van de oogst. Deze landbouw-mapalus is het meest gedetailleerd beschreven. De eerste vermelding dateert van 1825 en is van de hand van de toenmalige assistentresident van Manado, J. Wenzel (Wenzel 1872). In de tweede helft van
  de vorige eeuw en in de jaren twintig is de landbouw-mapalus eveneens
  uitgebreid beschreven, waarschijnlijk vanwege het opvallende uiterlijk
  vertoon waarmee de activiteiten van deze mapalus gepaard gingen
  (Riedel 1864; Graafland 1867:49-56; Van Eek 1882:962-965; Beek
  1922; Adam 1925:496-499; Supit 1929).
  Tot de Tweede Wereldoorlog bestonden er twee typen landbouwmapalus. Ten eerste de mawean koeman, 'elkaar te eten geven', of
  mawengian, 'tot zonsondergang werken'. Dit was een grote mapalus met
  40 tot 100 deelnemers. De eigenaar van de tuin die werd bewerkt moest
  zorgen voor een maaltijd voor de mapalus, wat de naam verklaart. Ten
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  110
  
  M.Hekker
  
  tweede de mawewenangan, ook wel mesapoetan of maerenan genoemd,
  de kleine mapalus, die uit ten hoogste 10 mensen bestond. De eigenaar
  van de tuin hoefde geen maaltijd te verschaffen.
  Alvorens de tuinen te bewerken werd de stand van de sterren geraadpleegd. Was deze gunstig, dan werden er mapalus gevormd. De initiatiefnemer kondigde dit enkele dagen van tevoren aan in het dorp.
   Bovendien ging iemand het dorp rond om andere dorpsgenoten op te
  roepen, waarbij hij op een trommel, de tifa, letek of kimbal, of op
  bekkens, de kolintang, sloeg of blies op een grote schelp, de pintoelang.
  Tja ontstonden er meerdere mapalus per dorp. Dit kon gebeuren per
  dorpswijk, wat soemanaloeloekar werd genoemd, van loekar, 'dorpswijk'.
  Bij de grote mapalus werd een bestuur gekozen. Aan het hoofd stond
  de leider, de soemesoeweng, ook wel tua im palus of kepala mapaloes
  genoemd, die de zaken regelde en het werk verdeelde. Als beloning
  kreeg hij een dubbel aandeel in de maaltijd. Hij werd bijgestaan door de
  meweteng, die de spijzen verdeelde, en door de tamboer, de toemetamor,
  loemaletek of koemekimbal. Dit kon ook iemand zijn die op het bekken
  sloeg, de mememomong oïmememaloe, of iemand die op de grote schelp
  blies, de soemesemboeng. Deze muzikanten gaven het begin en einde
  van het werk aan en begeleidden de mapalus van en naar de tuinen.
  Tenslotte was er de oppasser, de mopangkol, die erop toezag dat iedereen zijn werk goed deed. Bij de kleinere mapalus was er alleen de leider,
  de soemesoeweng, die alles regelde. De mapalus kregen van het dorpsof districtshoofd de — Nederlandse — vlag. Bestonden er meer mapalus in
  een dorp, dan kregen zij verschillende namen.
   De avond tevoren bepaalde de leider op wiens akker de volgende dag
  zou worden gewerkt en wat voor werk men zou gaan doen. Die dag werd
  men gewekt door de tamboer, die de deelnemers opriep zich te verzamelen. Onder fluitmuziek en tromgeroffel ging men naar de akkers,
  de vlag voorop. Daar aangekomen verdeelde de leider de grond in
  vakken, die hij aan ieder toewees. Soms werkte men in een lange rij naast
  elkaar. Na afloop van de werkdag keerde het gezelschap naar het dorp
  terug. Voorbijgangers moesten de optocht beleefd groeten en opzij
  gaan. Mapa/MS-gezelschappen waren ook verplicht elkaar te groeten en
  riskeerden grote vechtpartijen als dit werd nagelaten. In sommige streken, met name in het zuidelijke Ratahan, ging men naar het huis van het
  dorps- of districtshoofd, die men eerbied betuigde door de hoed af te
  nemen en huidezangen aan te heffen. Het gezelschap werd getracteerd
  op arak en tabak, waarna de mapalus werd ontbonden en iedereen naar
  huis ging. De grote mapalus werkte om de twee of drie dagen. Op de
  tussenliggende dagen maakte de leider een plan voor de komende
  werkzaamheden en werd eten gekookt. Intussen werkte men in kleinere
  verbanden.
   Tot ongeveer in de jaren vijftig bestonden er voor deze mapalus
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  Cultuurherstel onder Minahassische Immigranten
  
  111
  
  tamelijk strikte voorschriften en bepalingen, die voornamelijk betrekking hadden op het naar behoren uitvoeren van het werk. De straffen
  waren meestal lijfstraffen en bestonden uit slagen met de rotan, toegediend door de oppasser. In de jaren twintig werden deze straffen langzamerhand vervangen door geldboetes, die werden afgedragen aan de
  leider van de mapalus en gebruikt voor het feest bij de ontbinding van de
  mapalus (zie 'Mapaloes' 1926; Adam 1925:497-498; Supit 1929:8).
  Een tweede type mapalus dat redelijk goed is beschreven is de mapalus uang, ook wel maka kayaan genoemd, het 'elkaar overreiken', van
  kaya, 'overreiken'. Deze mapalus is een vorm van roterende spaar- en
  kredietassociatie, die waarschijnlijk in de jaren twintig is ontstaan (Van
  Doorn 1926; Supit 1929:9). De deelnemers komen op vaste tijden,
  bijvoorbeeld een keer per maand, bij elkaar en leggen ieder een bepaald
  bedrag aan geld in. Het totale ingelegde bedrag wordt bij toerbeurt aan
  een van hen uitgekeerd.
   Van Doorn heeft in de jaren twintig twee voorbeelden uit de praktijk
  beschreven, het dorp Kaima in Tonsea en het dorp Taler in Tondano
  (Van Doorn 1926:180-181). In Kaima, dat toen 1000 inwoners telde,
  bestonden 8 mapalus uang. Bij sommige was het aantal deelnemers
  groot, ongeveer 60 per mapalus, de inleg klein, ƒ0,05 tot ƒ0,50, en de
  termijn kort, ongeveer een week. Bij andere was het aantal deelnemers
  juist klein, ongeveer 10, de inleg hoog, ongeveer ƒ 10,— en de termijn
  lang, ongeveer een maand. De volgorde in de cyclus van uitbetaling werd
  meestal door loting bepaald, maar men kon zijn plaats verkopen aan
  iemand die later kwam. Als men te lang wachtte met betalen of te laat
  kwam moest men boete betalen. In Taler namen rijk en arm deel aan
  eenzelfde mapalus, die elk ongeveer 30 leden telden. De inleg en de
  uitbetaalde bedragen waren daardoor verschillend. Men had een bestuur, bestaande uit een kepala djaga en meestal een goeroe. Het dorpshoofd hield toezicht. Te laat betalen en te laat komen werden ook hier
  beboet.
   De inleg kan dus verschillen, zoals al blijkt uit deze voorbeelden van
  Van Doorn. Soms wordt een vast bedrag afgesproken, soms kan men
  inleggen naar vermogen, al of niet boven een basisbedrag. In principe is
  de mapalus uang een middel om renteloos krediet te krijgen. Niettemin
  komen in ieder geval sinds de Tweede Wereldoorlog ook regelmatig
  mapalus uang met twee geldcircuits voor, waarbij voor een van beide wel
  rente wordt berekend (Lundström-Burghoorn 1981:164). Er is in dat
  geval het reguliere circuit, waar ieder een gelijke bijdrage in stort waarvan de som wordt uitgekeerd aan de gastheer van het moment. Hiernaast is er een algemeen fonds waar men een kleiner bedrag in stort. Uit
  dit fonds kan geld worden geleend tegen een rente van maximaal 10%
  per week, zodat het fonds gestaag groeit. Aan het eind van de cyclus
  wordt dit fonds evenredig verdeeld onder de deelnemers. Soms kunnen
  ook per persoon verschillende bedragen in dit tweede circuit worden
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  112
  
  M. Rekker
  
  ingelegd of eruit geleend. Wat men erin heeft gestort ontvangt men later
  met rente terug. De inleg en de leningen uit dit tweede circuit worden in
  een apart kasboek bijgehouden.
   De regels voor en de frequentie van de bijeenkomsten verschillen,
  maar het verloop is overal hetzelfde. Na aankomst van de deelnemers
  wordt de bijeenkomst geopend met een toespraak, waarna een gebed
  volgt en men enige - Christelijke - liederen zingt. Hierna houdt iemand
  een Bijbellezing en eventueel een preek. Na de nodige huishoudelijke
  mededelingen gebruikt men gezamenlijk de maaltijd. Dan stort men
  op verzoek van de penningmeester de verschuldigde financiële bijdrage. De sluiting bestaat weer uit liederen en een gebed, waarna men
  meestal nog lang nablijft. Is men verhinderd, dan moet men een vervanger sturen met het geld. Soms moet men een boete betalen als men
  niet inlegt. Deze boete wordt in een gezamenlijke pot gestopt voor
  diverse doeleinden.
  Naast de \andbouw-mapalus en de mapalus uang bestaan er nog
  diverse andere mapalus, maar deze zijn vrijwel niet beschreven. De
  . enige mapalus die op verwantschap is gebaseerd is de famihe-mapalus.
  De leden zijn in principe de bilaterale, consanguine verwanten die
  afstammen van een bepaald voorouderpaar of een bepaalde voorouder,
  meestal uit de vorige eeuw, en in hetzelfde dorp wonen. Soms gaat men
  nauwkeurig de afstammingslijnen na alvorens iemand toe te laten tot
  deze mapalus. Deze mapalus wordt geleid door het plaatselijk hoofd van
  de familie, de tua un teranak. Deze tua un teranak is de oudste manlijke
  afstammeling van een bepaalde voorouder. Bij een activiteit selecteert
  hij zijn medewerkers en verdeelt de taken. Het doel van deze mapalus is
  in de eerste plaats het vasthouden en versterken van de familieband,
  maar doorgaans gaat het ook om praktische onderlinge hulp, zoals bij
  geboortefeesten, huwelijken en begrafenissen.
   In het geval van een begrafenis kunnen de zaken ook geregeld worden
  door een mapalus kedukaan. Deze wordt op dorpsniveau georganiseerd
  en bestaat juist niet uit de familieleden, omdat men deze wil ontlasten
  van allerlei taken. De leden van deze mapalus maken de kist, bouwen
  een sabuah, dat wil zeggen een afdak van atap om de gasten te ontvangen, zij graven het graf, halen een vergunning bij het dorpshoofd,
  zorgen voor het eten en drinken voor de gasten en nodigen de voorganger voor de dienst uit. Op andere dagen, zoals de duminguan, de
  zondag na het overlijden, en op de empatpuluh malam, de veertigste
  nacht na het overlijden, zorgt deze mapalus ook voor het eten en drinken
  van de gasten. De reciprociteit schuilt hierin, dat de verwanten van de
  overledene noteren wat men aan hulp heeft ontvangen opdat men dit bij
  een andere gelegenheid kan retourneren. De ontvangen hulp moet
  worden vergoed. Bepaalde taken worden soms ook door de familiemapalus uitgevoerd. In sommige gevallen is het juist de familie-mapalus
  die de maaltijden verzorgt, om de directe verwanten van de overledene
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  Cultuurherstel onder Minahctssische Immigranten
  
  113
  
  te ontlasten. De familie-mapalus zorgt in ieder geval voor het onderhoud van de familiegraven.
  Tenslotte moeten de kaum ibu en de kaum bapak nog worden genoemd, respectievelijk de vrouwenvereniging en de mannenvereniging.
   Deze verenigingen worden georganiseerd op initiatief van en in samenwerking met de kerk. Het doel is onderlinge hulp voor de leden en soms
  sociaal werk ten behoeve van derden. Ook worden diverse feestelijkheden georganiseerd door vooral de kaum ibu. Is er bijvoorbeeld een
  huwelijk van een van de kinderen van de leden, dan helpt de kaum ibu bij
  de organisatie en verzorgt de maaltijden. Er wordt in beide verenigingen
  contributie geheven onder de leden om de activiteiten te bekostigen, om
  verwanten financieel te steunen of om leningen te verstrekken.
  Strikt genomen is de reciprociteit bij deze fam'üie-mapalus, kaum ibu
  en kaum bapak minder sterk aanwezig. Niettemin worden zij beschouwd
  als behorende tot dezelfde categorie samenwerkingsverbanden als de
  andere mapalus. Het was echter niet na te gaan in hoeverre deze mapalus en de minder sterke reciprociteit het produkt zijn van recente
  ontwikkelingen. Er is namelijk een zekere verandering te bespeuren in
  het voorkomen en de vorm van de mapalus in de Minahasa. De grote
  Iandbouw-mapfl/us is geleidelijk verdwenen. Scholte schreef in 1931
  dat de landbouw-ma/?a/i« als instelling achteruitging (Scholte 1931).
  Kroeskamp beweert zelfs dat deze mapalus al in de vorige eeuw in
  onbruik raakte (Kroeskamp 1974:102-103, vgl. Lundström-Burghoorn
  1981:164) en sluit hiermee aan bij Graafland, die in 1864 schreef dat de
  mapalus dreigde te verdwijnen (Graafland 1864:10, vgl. Graafland
  1867:50). De \andbouv/-mapalus heeft echter tot in de jaren vijftig
  bestaan. Lundström-Burghoorn noteerde bij veldwerk in 1974 en 1975
  dat haar informanten zich toen nog spectaculaire \andbouw-mapalus
  herinnerden, met strenge regels en straffen, overvloedige maaltijden en
  grote leiders. Tegenwoordig bestaan er nog alleen kleine landbouwmapalus (Lundström-Burghoorn 1981:164-167).
   Er lijkt zich echter tegelijkertijd een andere ontwikkeling te hebben
  voorgedaan, hoewel de literatuur niet volledig is op dat punt. De diversiteit van de andere mapalus lijkt sterk te zijn toegenoemen, zeker sedert
  de jaren twintig, toen de mapalus uang ontstond. Lundström-Burghoorn
  beschrijft een veelheid aan mapalus die weinig met landbouw te maken
  hebben maar voor zeer uiteenlopende doeleinden zijn opgericht. In dit
  verband is het ook tekenend dat men tevens andere woorden voor het
  begrip mapalus is gaan gebruiken. Tegenwoordig spreekt men ook over
  kumpulan, terwijl men de onderlinge hulp karakteriseert als tolong
  menolong (Lundström-Burghoorn 1981:163-168). De mapalus uang
  wordt naar Javaans voorbeeld arisan genoemd. De toenemende invloed
  van de Bahasa Indonesia zal duidelijk zijn. Hoewel beide termen, mapalus en kumpulan, doorgaans als synoniem worden gebruikt, verwijst
  mapalus in strikte zin naar werkelijke reciprociteit, terwijl met kumDownloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  114
  
  M. Hekker
  
  pulan een samenwerkingsverband in meer algemene zin wordt bedoeld.
  De ï&miWt-mapalus en de kaum ibu worden vaak kumpulan genoemd.
   Mapalus in Nederland
  
  Hoeveel mapalus bestaan er in Nederland en welke typen komen hier
  voor? Om daar achter te komen heb ik tussen 1984 en 1986 onderzoek
  gedaan door regelmatig bijeenkomsten van Minahassers te bezoeken,
  zowel van mapalus als van andere organisaties, en door enkele tientallen
  informanten uitgebreid te interviewen. Ik heb mij daarbij beperkt tot de
  eerste generatie immigranten. Voor de Minahassers in Nederland betekent het woord mapalus 'samenwerken', 'elkaar helpen'. Het is onderlinge hulp die 'rondgaat', zoals men het uitdrukte: het rouleren is belangrijk. Na enige verwarring werd mij duidelijk dat het begrip in drie
  betekenissen wordt gebruikt, die vaak door elkaar lopen. Ten eerste
  wordt er saamhorigheid mee bedoeld, met name tussen de Minahassers
  in Nederland onderling. Ten tweede duidt het min of meer permanente
  organisaties voor onderlinge hulp aan, in welke vorm dan ook. Het zijn
  verenigingen met een bepaald doel, die langere tijd bestaan en waarvan
  de leden regelmatig bij elkaar komen. Ten derde verstaat men onder
  mapalus incidentele onderlinge samenwerking om een bepaalde activiteit te organiseren, zoals een feest, begrafenis of huwelijk.
  Als uitleg voor de term mapalus gebruikt men ook wel de woorden
  tolong menolong, bantu membantu of gotong royong, 'elkaar helpen'.
   Men wijst er echter op dat dat woorden uit de Bahasa Indonesia zijn, die
  de lading eigenlijk niet dekken. De bijeenkomsten van de mapalus
  noemt men kumpulan. Het spaarsysteem noemt men mapalus uang,
  maar vooral arisan. Het woord maka kayaan wordt slechts door een
  enkeling gebruikt. Als andere termen werden genoemd arisan doi of
  mapalus doi, van het Menadonees-Maleise woord doi, dat 'geld' betekent, en perkumpulan. Men maakt een subtiel onderscheid tussen
  mapalus'en arisan. Algemeen gezegd is een mapalus een werksysteem,
  een vorm van samenwerking, terwijl een arisan een spaarsysteem is. De
  arisan vindt echter plaats in de sfeer van de mapalus en de deelnemers
  van de arisan vormen een groep mensen die het mapalus-systeem toepassen in de vorm van een spaarsysteem. De arisan is dus een bepaalde
  vorm van mapalus, waarbij ieder het zijne bijdraagt in de vorm van geld.
  Mapalus voor het werk in tuinen of voor het bouwen van een huis of
  een prauw bestaan niet in Nederland. Mapalus voor onderlinge hulp op
  ander gebied bestaan echter wel degelijk. In 1985 waren er 19 permanente mapalus in Nederland. Hieronder bevonden zich 12 arisan, zoals
  de informanten het noemden, en 7 mapalus voor samenwerking in het
  algemeen. Een van deze arisan bestaat overigens uit leden van een
  mapalus, zodat hier eigenlijk van een dubbeltelling sprake is. Tussen
  1983 en 1985 zijn nog 5 pogingen gedaan om een arisan op te richten,
  waarvan er 2 in ieder geval zijn mislukt.
   Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  Cultuurherstel onder Minahassische Immigranten
  
  115
  
  De beschrijving van de arisan is bij alle informanten nagenoeg hetzelfde. Bij het begin van de cyclus wordt de inleg bepaald. Dit is een
  vast bedrag per deelnemer per maand. Bij een oudere arisan legde men
  in het begin, in de jaren zeventig, naar draagkracht en behoefte in, totdat
  men een vast bedrag afsprak. Op dit moment wordt in één arisan
  door sommige leden lager ingelegd dan het vastgestelde bedrag. Dit
  wordt dan weer verrekend. De hoogte van het bedrag dat bij een arisan
  wordt ingelegd wordt in onderling overleg geregeld. Op mijn vraag om
  welke bedragen het ging waren de antwoorden eensluidend. In alle
  gevallen werd ƒ 100,— genoemd, ook al sprak men van een fictief
  voorbeeld. Wordt het aantal deelnemers op 10 gesteld, wat aan de lage
  kant is, dan ontvangt men dus ƒ900,—. Een informant merkte hierbij snaaks op dat dit geld gewoonlijk uit de huishoudpot van het gezin kwam. Meestal is de arisan een niet al te grote groep van 10
  tot 20 mensen. Een grotere groep zou weliswaar meer geld opleveren,
  maar het duurt te lang voor de cirkel weer rond is en men geld heeft
  gekregen of afbetaald. Zo gebeurt het ook wel dat men een groep in
  tweeën splitst omdat er teveel mensen meedoen en de cyclus te groot
  dreigt te worden. Na het beëindigen van de cyclus kan desgewenst weer
  opnieuw worden begonnen, zodat een arisan jaren kan bestaan met
  telkens nieuwe cycli.
  De plaats die men in de cyclus heeft wordt door loting bepaald.
   Degenen die al een beurt hebben gehad doen hierbij niet meer mee. De
  loting vindt telkens plaats op een bijeenkomst, voorafgaande aan debijeenkomst waarvoor men loot. Meestal wordt er voor twee of drie keer
  vooruit geloot. Het bepalen van de plaats in de cyclus gebeurt ook vaak
  in overleg, vooral als er meer mensen zijn die dringend geld nodig
  hebben en dus snel aan de beurt willen zijn. Iemand die minder dringend
  geld nodig heeft kan zijn beurt aan een ander geven. De cyclus staat dus
  niet helemaal van tevoren vast, maar, zoals een informant het uitdrukte,
  'als je brutaal bent kun je het beïnvloeden ten gunste van jezelf, hoewel
  men in het algemeen wel rekening houdt met elkaar.
  Over het uitgekeerde bedrag wordt geen rente berekend. Soms is dit
  wel het geval, als iemand meer geld uitgekeerd wil hebben dan waar hij
  recht op heeft. In bepaalde gevallen kent men een vrijwillige inleg, naast
  het vaste bedrag, die in hoogte kan verschillen naar gelang de draagkracht van de betrokkene. Als dit bedrag wordt geleend door een andere
  deelnemer dan moet het precies zo worden terugbetaald. Men is volkomen vrij in de besteding van het geld dat men uit de reguliere cyclus
  ontvangt. Er is geen vast doel waaraan men het besteedt, hoewel men
  het dikwijls reserveert als zakgeld voor een reis naar Indonesië. Het geld
  wordt beschouwd als iets extra's.
   De deelnemers zijn niet per se familie van elkaar. In het algemeen zijn
  het vrienden en kennissen en mensen die enigszins bij elkaar in de buurt
  wonen. In enkele gevallen bestaat een arisan uit mensen die uit hetzelfde
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  116
  
  M.Hekker
  
  dorp in de Minahasa afkomstig zijn. Een vaste regel voor de recrutering
  is er niet. Volgens sommigen zijn de vrouwen lid en gaan de mannen
  slechts mee. De vrouwen organiseren de arisan, terwijl in praktijk zowel
  de vrouwen als de mannen meedoen. Andere informanten omschrijven
  deze situatie door te zeggen dat het gezin, dat wil zeggen het echtpaar,
  als zodanig lid is. Een scherp verschil tussen mannen en vrouwen wilmen
  in dit verband niet zien. In één arisan is men persoonlijk lid, in een
  andere zijn uitdrukkelijk de vrouwen lid en in een derde de mannen,
  maar mede namens de vrouwen. Een arisan ontstaat meestal op een
  bijeenkomst waar veel Minahassers komen, zoals een verjaardag of
  huwelijk. Iemand neemt het initiatief en vraagt vrienden, familie en
  kennissen om mee te doen. De initiatiefnemer kan iemand zijn die
  dringend geld nodig heeft en er daarom voor zorgt het eerst aan de beurt
  te zijn in de cyclus.
  De arisan in Nederland kent slechts een klein bestuur. Zelden is er
  een voorzitter, een ketua, die bepaalt wie aan de beurt is in de cyclus.
   Gewoonlijk worden de beurten in onderling overleg geregeld en weet
  iedereen min of meer welke plaats hij heeft. Meestal is er wel een
  penningmeester, de bendehara. Dit is een vaste kracht die door de
  deelnemers is aangewezen. Het is meestal iemand die altijd bij de
  bijeenkomsten kan zijn, centraal woont en natuurlijk capabel is. De
  penningmeester houdt de kas bij, haalt het geld op en keert de totale som
  uit.
  - De bijeenkomsten vinden een keer per maand plaats, bij voorkeur op
  de eerste of de laatste zaterdag of zondag van de maand, want dan heeft
  iedereen zijn salaris ontvangen. Men heeft liever geen bijeenkomst op
  bijvoorbeeld een verjaardag van een van de leden, want men wil er geen
  buitenstaanders bij hebben. De bijeenkomsten worden telkens bij een
  andere deelnemer gehouden, niet noodzakelijk bij degene die op dat
  moment geld ontvangt. De gastheer of gastvrouw zorgt voor het eten,
  dat wil zeggen de rijst en de drank. De anderen nemen de gerechten mee
  of geven een bedrag aan geld. Soms kookt de gastvrouw alles en betalen
  de deelnemers haar onkosten.
  De bijeenkomsten hebben globaal hetzelfde verloop. Men komt in de
  namiddag aan. Er wordt geopend met een gebed, eventueel gevolgd
  door een Bijbellezing. Er is geen vaste voorganger; wie zich geroepen
  voelt of door de anderen daartoe wordt aangezet verzorgt dit gedeelte.
   Vervolgens verzoekt de penningmeester de aanwezigen om het geld in te
  leggen. Wanneer men heeft ingelegd en de boekhouding, dat wil zeggen
  de presentielijst, is gecontroleeerd, wordt het totaalbedrag direct uitgekeerd. De ontvanger telt het niet meer na. Het geld wordt dus pas op
  de bijeenkomst zelf ingelegd en uitgekeerd. Er moet altijd contant
  betaald worden. Hierna wordt er uitgebreid gegeten en daarna wordt
  vastgesteld wie de volgende keer de inleg ontvangt. Het is overigens
  geen strikte regel of het geld voor of na het eten wordt ingelegd en
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  Cultuurherstel onder Minahassische Immigranten
  
  117
  
  uitgekeerd. Rond negen uur 's avonds gaat men langzamerhand naar
  huis.
   Het viel mij op dat het inleggen en uitkeren van het geld nogal
  heimelijk gebeurde. Bij navraag werd dit door een van de informanten
  bevestigd. 'Het inzamelen van het geld en het geven daarvan aan degene
  die er recht op heeft gebeurt het liefst niet al te openlijk. Dat is een
  kwestie van innerlijke beschaving. Over geld wordt liever niet gepraat,
  dat is pijnlijk voor een Minahasser. Als er geld wordt ingezameld, dan
  loopt men er niet mee te koop. Dat laten we niet aan iedereen zien,
  alleen aan de leden van de arisan. Daarom zondert men zich desnoods
  af. Als iemand niet kan inleggen wordt dat ook onderling geregeld. Het
  wordt heel fijntjes aan elkaar gevraagd, wat even pijnlijk is omdat het
  gevoelig ligt.'
  Echte strafbepalingen voor het niet nakomen van de verplichtingen
  zijn er niet bij. Als iemand is verhinderd geeft hij het geld mee aan een
  ander of stuurt het op, want er moet worden ingelegd. Theoretisch kan
  iemand zich tussentijds terugtrekken uit een arisan en zijn schuld niet
  afbetalen, daar zijn geen maatregelen tegen. Men selecteert daarom de
  deelnemers op betrouwbaarheid. Zou iemand toch tussentijds stoppen,
  dan dekt de rest van de groep de financiële schade. Dit is voorzover de
  informanten zich kunnen herinneren nog nooit gebeurd.
   Vaak organiseren ama/i-groepen ook andere projecten of leveren
  een financiële bijdrage aan bepaalde activiteiten. Dit wordt in de arisan
  gezamenlijk geregeld, waarbij in onderling overleg de taken worden
  verdeeld. Naast de reguliere cyclus wordt om deze reden wel eens extra
  geld ingezameld. Dat gebeurt bij belangrijke gebeurtenissen of wanneer
  men geld naar de Minahasa wil zenden voor een sociaal doel. De hoogte
  van deze inleg wordt naar eigen inzicht bepaald. Hetzelfde gebeurt als er
  een bijeenkomst plaatsvindt op de verjaardag van de gastheer of gastvrouw. De deelnemers doen ieder geld in een envelop, die dan namens
  de arisan aan de jarige wordt overhandigd. Er is één arisan die als
  nevenactiviteit het verzorgen van rijsttafels voor derden heeft. De opbrengst hiervan is bestemd voor de Minahasa.
   Er zijn in Nederland twee permanente famihe-mapalus. Ik neem aan
  dat de informanten aan dergelijke temilie-mapalus denken als zij beweren dat er een verband bestaat tussen verwantschap en de recrutering
  voor de mapalus, in zoverre dat het familieverband het meest voor de
  hand ligt voor de mapalus. De mapalus is in dit geval het middel om de
  familieband vast te houden en te versterken. Een van beide familiemapalus is een verlengstuk van een dergelijke mapalus in Jakarta en
  Manado. Door een van de betrokkenen werd deze omschreven als een
  vereniging van familieleden en niet zozeer een mapalus in de strikte zin,
  want een mapalus in de Minahasa hoeft niet zozeer te bestaan uit
  verwanten. Het doel is onderlinge hulp. Als het nodig is, onderneemt
  men gezamenlijk iets. In Nederland zouden er ongeveer 100 potentiële
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  118
  
  M.Hekker
  
  deelnemers zijn. Men beschouwt dit nog niet als een echte organisatie,
  maar meer als een familieverband met de mapalus-gedachte op de
  achtergrond voor onderlinge hulp en het gezamenlijk organiseren van
  activiteiten.
   De tweede iamWiQ-mapalus bestaat sinds 1981. Deze werd opgericht
  op voorstel van een uit Indonesië overgekomen familielid van een van
  de leden. Het doel hier is weer onderlinge hulp en «contact en het
  bestendigen van de familieband. Men wil elkaar regelmatig zien en het
  sociaal verkeer bevorderen. De leden zijn afstammelingen van één
  overgrootvader, die op het eind van de vorige eeuw districtshoofd in de
  Minahasa was. Niet alle afstammelingen in Nederland zijn lid, de
  deelname is vrijwillig. Het bestuur wordt gevormd door een echtpaar
  dat de kas beheert en de convocaten verzorgt. De onderlinge hulp
  bestaat uit ondermeer ziekenbezoek en het bijwonen van begrafenissen
  namens de mapalus. Enkele keren per jaar komt men bij elkaar. Het
  programma van een bijeenkomst bestaat uit Bijbellezen en zingen,
  gezamenlijk eten en informeel samenzijn. Gezongen worden Nederlandse, deels christelijke, liederen en Minahassische beurtzangen
  {pantun). De gastvrouw zorgt voor de rijst, de leden brengen de bijgerechten mee.
  In de meeste gevallen is een famiWe-mapalus in Nederland echter een
  tijdelijke aangelegenheid, waarvan meestal de aanleiding is het overlijden van een familielid. De naaste verwanten van de overledene verzoeken een ander familielid, soms het hoofd van de familie in Nederland, een mapalus te vormen uit de bredere kring van verwanten. Deze
  mapalus regelt alle zaken rond de begrafenis. Recentelijk zijn dergelijke
  fam'iWe-mapalus georganiseerd in 1983, 1984 en twee keer in 1985.
  Niettemin is in 1985 het initiatief genomen om een permanente mapalus
  voor rouwceremonies te organiseren, onder de naam tolong menolong
  kedukaan. Het doel van deze organisatie is, in voorkomende gevallen de
  rouwplechtigheden in de derde en de veertigste nacht na het overlijden
  met name financieel mogelijk te maken. Deze mapalus is niet gebaseerd
  op verwantschap.
   In Nederland bestaat ook een kaum ibu. Deze is in 1982 opgericht
  met als doel het inzamelen van geld voor sociale projecten in de Minahasa, vooral door middel van bazaars en het verzorgen van rijsttafels.
  Inderdaad is er geld ingezameld en opgestuurd naar de Minahasa, bijvoorbeeld in 1984 naar aanleiding van de uitbarsting van de vulkaan
  Soputan. De bijeenkomsten van de kaum ibu verlopen volgens het
  bekende patroon: een opening met gebed, een Bijbellezing, gezang, de
  vergadering zelf, een gebed en tenslotte de gezamenlijke maaltijd. Als
  gevolg van interne tegenstellingen is de activiteit van de kaum ibu
  recentelijk aanzienlijk verminderd.
  De activiteiten van de overige mapalus bestaan uit het regelmatig
  houden van bijeenkomsten, het verlenen van onderlinge hulp door het
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  Cultuurherstel onder Minahassische Immigranten
  
  119
  
  inzamelen van geld bij huwelijk, ziekte of overlijden en het organiseren
  van activiteiten rond huwelijk en begrafenis, evenals de rouwplechtigheden in de derde en veertigste nacht na het overlijden.
  In feite was de vroegere vereniging van de gedemobiliseerde KNILmilitairen, de Perkumpulan Kawanua, de eerste mapalus in de jaren
  vijftig. Formeel was het een vereniging, maar er zat wel degelijk een
  mapalus-gedachte achter. De statuten bepaalden onder artikel 3 dat het
  doel van de vereniging ondermeer was: 'het bevorderen van wederzijds
  hulpbetoon: (1) bij overlijden van een verenigingslid of een der zijnen,
  (2) bij huwelijk van een lid of een zijner kinderen' (Christoffel e.a.
  