text: JOHANNNES VENATOR,
  EENE BIJDRAGE TOT DE VROEGSTEGESCHIEDENIS
  VAN HET REMONSTRANTISDME,
  DOOR
  J. LINDEBOOM.
  in ons vaderDe geschiedenis van het Protestantisme
  land voor 1610, - het jaar waarin men gewoonlijk aanneemt dat de Remonstrantsche
  beweging eenen aanvang
  is niet alleen een voor een groot deel nog
  neemt die men er
  onbekend gebied, maar ook de voorstellingen,
  reeds van heeft gevormd, kunnen nog niet altijd als juist
  De rol toch die gewoonlijk aan de
  worden beschouwd.
  in die tijden wordt
  verschillende
  kerkelijke stroomingen
  is
  de
  historische werkeweinig overeenkomstig
  toegekend
  Dat
  reeds
  voor
  Dordt
  de
  Calvinistisch-Gereforlijkheid.
  meerde leer hier te lande de toonaangevende
  en leidende
  zou zijn geweest, in dien zin, dat afwijkende opvattingen
  als tijdelijke afdwalingen kunnen worden beschouwd, is
  even onjuist als de opvatting, die in de Remonstrantsche
  beweging voorbijziet de lange en gewichtige voorgeschiedenis, welke haar in verband brengt met de eerste jaren
  niet alleen, maar ook met de eerste machten der Hervorhangt samen, dat men te
  ming. Met beide opvattingen
  
  14
  richgeringe beteekenis toekent aan de Reformatorische
  misschien
  naam
  met
  den
  die
  ting,
  "Dliddenstrooming"
  passend kan worden aangeduid, eene richting
  eenigszins
  die zich v66r en tijdens het opkomend Calvinisme krachtig
  deed gelden. V66r 1566, toen het Calvinisme hier nog
  weinig aanhangers telde, kon men reeds naast Lutherschen,
  Dooperschen, enz., zeer duidelijk het bestaan eener richting
  die waarschijnlijk vooral in den invloed van
  waarnemen,
  haren oorsprong
  Erasmus
  had, en die, hoewel Hervorzich
  vooral
  kenmerkt
  door vasthouden aan
  mingsgezind,
  de Katholieke Kerk. Als eenen voorstander dier richting
  kunnen we beschouwen Georgius Cassander, een geleerd
  theoloog tijdens de eerste helft der zestiende eeuw, geboortig uit Vlaanderen en in 1556 te Keulen overleden.
   Bij geen der partijen sloot hij zich aan; hij bleef Roomsch,
  de beschuldiging
  maar moest van de Roomschen
  van
  hinken over beide zijden hooren. Teekenend voor zijne
  "Hoewel ik erken,
  zijn de volgende woorden:
  richting
  dat in den akker der Katholieke Kerk het koren met
  onkruid is vermengd, en die dorschvloer des Heeren nog
  niet ten eenenmale van kaf is gezuiverd, toch meen ik,
  met Cyprianus,
  dat, al schijnt er in de Kerk onkruid te
  van de Kerk niet mag afwijken. En
  men
  daarom
  wezen,
  houd ik het er voor, , dat men om het
  met Augustinus
  kaf den dorschvloer
  niet mag verlaten". En elders zegt
  al de andere deugden, is in het
  evenals
  hij: "De Religie,
  midden van twee uitersten gelegen," en erkent hij onder
  de Protestanten
  die de
  "niet weinige vrome mannen,
  hoofdstukken
  van ons geloof belijden" 1). Deze laatste
  woorden vooral zijn om hunne vereenigende tegenstelling
  zeer merkwaardig.
  Cassanders
  "Over de plicht
  werkje:
  van den vrome in deze tijden van godsdienstige
  tweeals
  dracht" 2), gold hier te lande voor de "middenpartij"
  Met
  de
  soort
  eene
  hagepreeken
  beginselverklaring.
  1) Georgius Cassander, Opera quae reperiri potuerunt omnia, Parisiis
  1616, fol., p. 1212.
  2) De officio pii ac publicae tranquillitatis vere amantis viri W
  hoc religionis di&gidio,in de Opera, p. 781.
  -
  
  ,,.
   15
  hier het Calvinisme;
  misschien
  verscheen
  reeds Jan
  Arendsz, zeer zeker Datheen en Modet, deden Calvijns
  leer naar voren treden, en in den gevolgden strijd met
  Spanje waren de Calvinisten, vooral door hunne organisatie in Kerkeraden en hunne betrekkingen
  met buitenlandsche Kerken, de aangewezen leidslieden. Toen echter
  na 1581 de eerste, felste stnjd gestreden was, kwam de
  veelheid der Hervormde richtingen weer te meer aan het
  licht. Naast het Calvinisme trad de meer latitudinaristische
  weer op den voorgrond, die .o. a. in Coolhaas
  strooming
  een harer voorgangers telde, en die in 1609 in Arminius,
  tot uiting kwam. De
  nog later in het Remonstrantisme
  na
  1619
  van
  het
  die
  overheerschende
  Calvinisme
  glans,
  in
  heeft
  haar
  de
  schaduw
  Hare
  beteeafstraalde,
  gesteld.
  al
  met
  haar
  bestaan
  zoo
  men
  niet
  kenis,
  geheel en al
  onbekend was, werd later onderschat:
  men verloor haar
  uit het oog,
  verband met den lateren Remonstrantenstrijd
  deze
  steeds meer het
  en als natuurlijk
  gevolg kreeg
  binnen eene kleine
  karakter van eene nieuw-opgekomene,
  twintig jaren samen te vatten leer-afwijking.
  Dat over de kerkelijke toestanden dier tijden nog veelal
  onjuiste meeningen worden gehuldigd is zeker voor een
  van bronnen over
  groot deel te wijten aan schaarschheid
  dat tijdvak, die bovendien alle nog niet, of nog niet voldoende bewerkt zijn. Het volgende wil zijn eene poging
  om aan de hand van een tot dusver zoo goed als onbekend geschrift uit dien tijd, eenig licht te doen vallen op
  eene strooming,
  die men zoowel voortzetting der Erasder Remonstrantsche
  als
  miaansche,
  voor-geschiedenis
  kan
  noemen.
   richting
  te Alkmaar bevindt
  Bibliotheek
  In de Gemeentelijke
  zich een boekje, in den Catalogus opgegeven als: "Johannes Venator, ed. Ad. Tect. Venator. Enchiridion Contronostri temporis circa Religionem,
  versiarum praecipuarum
  Alcmariae 1605, kl. 8°." De naam Venator is voor hen,
  die met den Arminiaanschen strijd eenigszins nader hebben
  kennis
  Adolphus Tectander
  gemaakt,
  geen onbekende.
  van
  de
  voor
  ons
  de
  liggende uitgave,
  Venator,
  bezorger
  
  16
  is de bekende Alkmaarsche predikant, in 1597 daarheen
  beroepen, en die, na aldaar door houding en prediking
  de zaak van het latere Remonstrantisme
  te hebben bevorderd '), o. a. door het schrijven van eenige theologische
  werken, de gevolgen van zijn optreden moest dragen in
  en veelbewogen
  een zwervend
  leven, zoodat men zelfs
  dat
  te
  hij
  Parijs zou zijn gestorven;
  langen tijd meende,
  ten onrechte, want hij overleed te Alkmaar.
  Maar niet over dezen Venator hebben we hier voornamelijk te handelen, al danken we aan zijn- initiatief de boekje. Dit is geschreven
  uitgave van het bovengenoemde
  door zijn ouderen broeder Johannes, eveneens predikant.
  Wat we van dezen Johannes Venator weten buiten het
  ons in de Opdracht meegedeelde, is zeer weinig, en ook
  wat hier in te vinden is, is niet van dien aard, dat het
  den drang tot verder vragen te niet doet. Nadat mijn
  broeder, - zoo verhaalt ongeveer de Alkmaarsche Venain het graafschap
  tor in Duitschland,
  voornamelijk
  stond hij in Wezel gedurende
  Nassau, had gestudeerd,
  een jaar aan het hoofd van eene school, waarna hij als
  werd beroepen. De bekende
  te 's Heerenberg
  predikant
  van Arnhem bevestigde hem na geFontanus
  Johannes
  Na zes jaren verwishouden examen in het predikambt.
  met Nijmegen, waar hij, wederom
  selde hij 's Heerenberg
  na zes jaren, in 1598, aan de pest stierf, omstreeks dertig
  Joh.
   jaren oud, gelijktijdig met zijne beide ambtsbroeders
  Naeranus
  en Jac. Lomannus 2). Hij was "bedreven in
  Grieksch en Latijn", ervaren in Theologie.
  Hebreeuwsch,
  broeder
  rekent
  hem dan ook niet alleen de jaren
  Zijn
  van Nestor, maar zelfs Methusalems eeuwen waardig. Als
  na, benevens
  eenig geschrift liet hij het ,Enchiridion"
  Tectander
  koesterde
  het voorAdolphus
  eenige preken;
  zoo
  de
  ook
  deze
  uit
  te
  nemen
  ontvangst van het
  geven,
  1) Over Venator's verblijf te Alkmaar, zie: C. W. Bruinvis, Het
  Alkmaarsch Ker7cgeschil op 't Ergst, Alkmaar 1894, [niet in den
  handel].
  2) Lomannus had vroeger in Alkmaar gestaan, en was de aanleiding,
  dat A. T. Venator daarheen beroepen werd.
  17
  eerste zulk eene uitgave wenschelijk zou maken. Of hij
  heeft uitgevoerd is onzeker, en, met het
  dit voornemen
  
  '.
  oog op zijn veelbewogen leven, twijfelachtig.
  Wat andere bronnen ons over den Nijmeegschen predikant berichten, is van weinig beteekenis. Jocher's nGevermeldt:
  lehrtenlexicon"
  "Venator : Adolphus. Een Remonstrantsch Theoloog in Holland, leefde omstreeks 1610,
  veram et meram lactantium et
  en schreef: Theologiam
  Verder: "Venator, Adolphus
  in Christo."
  infantium
  Hollandsch
  een
  Theoloog, leefde 1605 te AmTectander,
  en
  schreef:
  Controversiarum
  nostri
  "Enchiridion
  sterdam,
  - Dat Jocher zich
  circa
  religionem."
  temporis
  vergist in
  de namen en de dingen verwart, behoeft geen betoog.
   De "Theologia vera et mera" is inderdaad een werkje
  van A. T. Venator t). Nergens is verder iets over
  Venator te vinden. Stedenbeschrijvingen
  Johannes
  geven
  geen licht. Het Nijmeegsche archief geeft slechts de datums
  van zijn beroep, 26 September 1592, en van zijnen dood,
  2 September 1598. Na zijn dood bleef de gemeente bijna
  twee jaren zonder voorganger; eerst in 1600 werd Henricus
  Lefferus uit IJsselmuiden
  beroepen. De Raadsde
  dien
  eenige bron, behelzen over dit
  tijd,
  signaten uit
  andere
  bijzonderheden dan overwegingen over
  punt geene
  de destijds moeilijke vraag: vanwaar de gelden voor de
  te vindea 2). Zou misschien de
  predikantstractementen
  dat de drie predikanten allen bezweken,
  omstandigheid,
  terwijl de sterfte overigens niet groot was, ons mogen
  doen besluiten, dat Venator en zijne collega's de plichten
  van hun herderlijk ambt niet licht telden ?
  Eene kleine vingerwijzing bezitten we in de "tl2atricula"
  van de in 1584 te Herborn in Nassau door den graaf
  Johan
  van Nassau-Catzenelnbogen
  gestichte, gedurende
  Van die
  twee eeuwen gebloeid hebbende
  universiteit.
  1) AdolphusTectander Venator, Theologia vera et mera. Een suyver
  fondament boeck door schriftueren alle kinderen Gods in de Hooftstucken dar Christeliyckereligie onderwvjzende,Alkmaar 1617.
  2) De laatste bijzonderhedendank ik aan de welwillende inlichtingen
  van den Heer Van Schevichaven,Gemeente-Archivariste Nijmegen.
  18
  "?Ctatricula" i) bestaat een uittreksel, bevattende de namen
  die in Herborn studeerden 2). Daarin
  van Nederlanders,
  lezen we: ,,4 Julii 1597, Adolphus Venator, DuisburgenBedenken we nu,
  sis." Dit is blijkbaar de Alkmaarder.
  hoe volgens diens mededeeling zijn broeder studeerde in
  het Graafschap Nassau, dan wordt het zoo goed als zeker,
  dat Johannes
  Venator Herbornsch
  student is geweest.
   komt
  in
  niet
  de
  Weliswaar
  "?atricula"
  hij
  voor, maar,
  met den Catalogus der Disputen toont aan,
  ,vergelijking
  dat het album te Herborn evenmin alle studenten omvat
  als dat van andere Universiteiten" 3). We moeten dan
  in Venator eenen leerling zien van den
  waarschijnlijk
  beroemden
  Piscator, het licht der Herbornsche Universiteit. Piscator nu was niet Luthersch, maar evenmin Calvinistisch, daar hij om zijne afwijkende Christologie op eene
  Calvinisten
  werd veroordeeld.
  synode van de Fransche
  behoeft echter niet bepaald een
  Venator's Latitudinarisme
  kort verblijf te
  gevolg te zijn van zijn waarschijnlijk
  Herborn. Piscator, die in Philipp. 4 3 eene aanwijzing
  der Praedestinatie
  dichter bij
  zag, stond waarschijnlijk
  dan
  Calvijn
  hij 4).
  Wat was de reden, dat Johannes Venator zijn ,Enchiridion" schreef? Hij had bemerkt dat velen, niet alleen
  in Gelderland,
  maar ook over het geheele land, werden
  de Gereformeerde Leer voor een nieuw
  die
  aangetroffen,
  uitvindsel hielden, nauwelijks honderd jaren oud, en met
  Wicklef, Husz, Luther en Calvijn ontstaan; die haar bevan allerlei kettersche
  schouwden
  als een samenraapsel
  en
  daarom
  door vroegere
  en
  dwalingen
  nieuwigheden,
  reeds
  sedert
  Concilie-besluiten
  jaar en dag vereigenlijk
  1) Dr. Ant. van der Linde, Die Nassauer Drucke der K6hfiglfich«
  Landesbfiblfiothekzu Wiesbaden, Wiesbaden 1882, S. 340-496.
  2) J. G. Frederiks, Nederlandsche Studenten te Herborn, in de :
  Handelsngen en Mededeelingen van de Maatschappij van Nederlandsche Letterkunde, over het jaar 1886, blz. 157-183.
  3) J. G. Frederiks, Nederlandsche Studenten te Herborn, biz. 160.
  4) Zie over Piscator o. a. Ilgen's Zeitschri ft fgr dis historische
  Theologie, 1841, Bd. XI, 4 Heft, S. 98-138.
  19
  nu wilde hij in zijn ,,Enchiridion"
  Daartegen
  Zeer
  opmerkelijk is nu evenwel, dat de aangeopkomen.
   niet alleen aan den Babel, maar
  haalde bewijsplaatsen
  latere theologische geschriften zijn
  aan
  en
  ook
  vroegere
  alleen
  ontleend. In dit feit
  ligt reeds iets bijzonders, hetwel
  besefte, daar hij sprak van
  geen Adolphus Tectander
  de bedenkingen, die tegen het werk zouden kunnen rijzen
  van den kant van hen, "die meenen, dat op de Schrift
  alleen gebouwd, en buiten die niets als bewijsgrond .mag
  aangehaald worden." "Weinig zal ik daar tegen inbrengen,"
  zegt hij; "mijn broeder wilde geenszins met deze handelwijze ook maar het minste gezag aan de Schrift onttrekken, daar toch deze alleen is en blijft de toetssteen,
  waaraan alle meeningen worden beproefd; maar wel wilde
  overeenstemming
  aanwijzen tusschen
  hij de voortdurende
  onze zienswijze en die der Orthodoxe Kerk in uitlegging
  van de Schrift." Eene dergelijke vrijzinnige beschouwing,
  Kerk zoo consequent
  die het begrip der Onzichtbare
  schroomt
  de
  dat
  niet
  ze
  doorvoert,
  uitspraken van goedRoomsche theologen naast Bijbelplaatsen aan te halen, is
  vooral wanneer we den Index der
  zeer merkwaardig,
  auteurs
  nagaan. Behalve Oostersche en Wesaangehaalde
  tersche Kerkvaders, van Clemens Romanus af, vinden we
  de namen van: Beda, Rabanus Maurus, Bertramus, Paschasius Radbertus, Bernardus, Petrus Lombardus, Albertus
  III, Haymo van Halberstadt, Thomas,
  Magnus, Innocentius
  Aeneas
  Sylvius, Erasmus, Cajetanus; verder
  Bonaventura,
  van
  het
  Concilium
  Carthaginense III, het Conuitspraken
  Decreta Romanorum Pontificum, enz.
  cilium Arausicanum,
  Eene dergelijke opvatting klinkt, voor dien tijd, verre van
  Gereformeerd, maar doet integendeel sterk denken aan de
  der Roomsche Kerk. Ze is dan
  voortdurende
  openbaring
  in
  ook alleen begrijpelijk
  verband met 's schrijvers
  begrip
  van Kerk. Hij behoort blijkbaar tot de velen, die eene
  van de beKatholieke Kerk wilden op den grondslag
  van b?lmengselen, die op grond van
  staande, gezuiverd
  Schrift en eigen uitgesproken traditie als met die Kerk
  strijdig moeten worden beschouwd. Hij is een man der
  oordeeld.
  20.
   die den naam Katholieke Kerk nadrukke"middenpartij",
  lijk voor zich opeischt, met dien verstande, dat hij en
  een groep uitmaakten,
  die
  zijne naaste geestverwanten
  Hoe groote
  niet ver afstond van de Gereformeerden.
  waarde hij aan het begrip Kerk hecht, blijkt bijv. op
  p. 46, waar hij in een syllogisme zegt: "Wat noch in de
  H. Schrift bevolen, noch in de oude Kerk als noodzakelijk
  geeischt is, daarmee mag het geweten der geloovigen niet
  bezwaard
  worden."
  Zijne bestrijding geldt dan ook het _
  Pausdom.
  en "Pontificium"
  zijn oorzaak van
  "Papatus"
  alle onzuiverheden,
  die de Kerk zijn binnengedrongen.
  "Het kan nauWelijks gezegd worden," zegt hij op p. 46,
  "hoezeer Satan het menschelijk geweten in het Pausdom
  heeft verleid." Dat het groote licbaam der Kerk een eenig,
  onsterfelijk hoofd noodig heeft, is duidelijk : dat hoofd is
  Christus; vandaar de schennis, die gelegen is in het aantitel door de Roomsche pausen. In
  nemen van hunnen
  Venator
  eene historische
  XIII
  geeft
  cap.
  uiteenzetting
  van die usurpatie;
  de traditioneele vermelding van een
  komeet en een viervoetig misgeboorte onder keizer Phocas
  van de suprematie van het Roomsche
  na de afkondiging
  niet. Over de bekende plaats Math.
   ontbreekt
  episcopaat
  citaat van Augustinus
  16 '8 haalt hij een merkwaardig
  dat
  Christus
  Petrus wel den
  aan, hierop neerkomend,
  welke
  maar
  niet
  de
  Rots
  Rots hij zelf
  noemde,
  Rotsman, 7
  was 1). - Dat iemand als Venator zich ingenomen betoont
  met Cassander,
  behoeft geen betoog; hij rangschikt hem
  onder de "viri pu et cordati", en haalt hem op p. 73
  met instemming aan in eene uiteenzetting over het gebruik
  van brood bij het Avondmaal2), zich aldus meer ingeno1) A Domino dictus est: ,Tu es Petrus; et super hanc petram
  aedificabo Ecclesiam meam," ut super hunc intelligeretur quem confessus est Petrus, dicens : "Tu es Christus Filius Dei vivi." Non enim
  dictum est illi: "Tu es Petra, sed tu es Petrus. Petra autem erat
  Christus quem confessus Simon dictus est Petrus." - Augustinus,
  Retractationes. Lib. I, cap. 21. Bedoeldwordt de plaats in de Opera,
  Antwerpiae 1700, Tom. I, col. 23, [editio ordinis S. Benedicti].
  2) G. Cassander, Liturgica, cap. 27, in de Qpera, p. 61.
  21
  betoonend met de "middenmannen",
  dan bijv. Beza
  v6or
  hem
  1).
  jaren
  eenige
  Zooals gezegd worden onder de "Pausgezinden"
  alle
  der
  ware
  Kerkleer
  Venator
  ziet
  tegenstanders
  samengevat.
  niet in, of schijnt niet te willen inzien, dat vele der door
  hem aangehaalde
  theologen wel degelijk goede "PausZoo
  geeft hij bijv. bij de uiteenzetting
  zijn.
   gezinden"
  van het aantal sacramenten geen getuigenis van Petrus
  Lombardus. Wie de Pausgezinden
  eigenlijk zijn, wanneer
  ze optreden, laat Venator liever onbepaald; dat hij als
  bepaalde aanduiding van de tegenpartij slechts eene enkele
  de Alliaco,
  maal de namen van Gabriel Biel, Petrus
  Michael Baius, Johannes Roffensis noemt, wil toch zeker
  niet zeggen, dat hij dezen juist als de vertegenwoordigers
  van de pauselijke leer beschouwt, maar wijst er veeleer
  als iets secundairs,
  als eene
  op dat hij het Pausdom
  in
  Kerk wil zien
  "de" Katholieke
  voorbijgaande
  phase
  '
  opgevat.
  De schrijver heeft zijne stof verdeeld over vier-en-dertig
  in het Latijn gehet geheele boekje hoofdstukken;
  schreven
  telt honderd vijf-en-dertig bladzijden. Van
  elk hoofdstuk is de eerste helft eene eigene beschouwing;
  dan volgen talrijke aanhalingen uit Bijbel en theologische
  schrij vers. Het geheel omvat ongeveer alle punten, die bij
  eene bespreking van de Gereformeerde leer tegenover het
  Na eene korte
  Pausdom aan de orde moeten komen. over het gezag der Heilige Schrift, waarbij
  bespreking
  wordt aangehaald hoe zelfs de Leuvenaar Michael Baius
  erkent dat de Schrift aan de Kerk gezag bijbrengt en
  niet omgekeerd 2), en waarbij de onbetrouwbaarheid
  der
  men
  
  1) Zie Theod. de Bdze, Histoire ecclisiastique des Eglises Rifori?ties
  au Royaume de France, d'aprgs l'idition de 1580 par P. Vesson,
  Toulouse 1882, 80., Vol. I, p. 148.
  2) Michael Baius, Literae ad Philippum Marnixum S'anctoaldegondium, Lovanii 1580. De plaats komt voor in: Michaelus Baius, Ad
  Quaestiones Philippi Marnixii Sanct-Aldegondi de Ecclesia Christi
  et Sacramento Altaris Responsio, Coloniae 1579, quatern a, fol. 8
  recto. [AmsterdamscheUniversiteitsbibliotheekJ.
   _
  
  z
  
  22
  wordt bewezen met een beroep op den ouden
  wordt hot recht om de Schrift
  der
  Paaschberekening,
  strijd
  te lezen voor de leeken opgeeischt. Het aantal kanonieke
  boeken wordt vastgesteld, waarbij twijfel wordt uitgesprovan den Hebreen-brief
  en de
  ken aan de authenticiteit
  IV
  wordt
  de
  door
  In
  het
  rechtvaardiging
  Openbaring.
  cap.
  met
  een
  Erasmus
  Geloof besproken,
  treffend beroep op
  1),
  en de bekende plaats Jac. 2 24 weerlegd door te zeggen,
  dat Paulus
  in zijne redeneering voortging van oorzaak
  . tot gevolg, Jacobus opklom van gevolg tot oorzaak 2). hoewel Gode welgevallig,
  De werken der wederborenen,
  zijn niet verdienstelijk
  (cap. V). De pauselijke aflaat is
  onwettig (cap. VI). Maar alle zonden zijn door Christus
  met eene aanhaling van Haymo:
  verzoend (cap. VII) "Het offer van Christus voldeed om voor eeuwig alle
  zonden der geloovigen te delgen" 3). - Cap. IX behandelt
  den Yrijen Wil. V66r den val was de wil vrij, na den
  val slechts tot het booze, evenwel slechts totdat men door
  den H. Geest is herboren. Met geen enkel woord wordt
  van de praedestinatie melding gemaakt; we mogen echter
  Venator's
  meening niet in dien zin opvatten alsof hij
  overhelde naar de later door Episcopius
  en Arminius
  zich
  dat
  mensch
  voor
  leer
  de
  de goddelijke
  voorgestane
  de
  die
  bewerkt, ontvankelijk kan
  genade,
  wedergeboorte
  maken. Immers, hij kenmerkt als beslist semipelagiaansche
  dwaling de volgende woorden van Thomas van Aquino:
  ,Ideo alus consentiendo dicimus, quod ad gratiam gratum
  facientem habendam, ex solo libero arbitrio homo se potest
  - Daarna
  over het
  praeparare" 4).
  volgen uiteenzettingen
  traditie
  
  1) Erasmus, Paraphrasis in Marcum, I. Bedoeld is : Opera omnia,
  Lugd. Bat. 1706, Tom. VII, p. 157 vlg.
   ,
  2) ,Paulus a causa ad effectum,Jacobusab effectuad causam procedit."
  3) Haymo,In epistolam ad Hebraeos, cap. 7. De plaats is te vinden
  in de uitgave van Haymo op naam van Remigius : Remigius Rhemensis,
  Ex.planationes Epistolarum Beati Pauli Apostoli, Moguntiae1514,
  p. 442.
  4) Thomas Aquinus, lib. 2, sententiarum distinctio 28. Bedoeldis:
  Scriptum 7XmFe in IV Libros Sententiarum Petri Lombardi,
  Venetiis 1586, fol. 95 recto, col. 2.
  23
  van de oorbiecht (cap. XI), met eene eenigszins
  "Petrus weende en
  koddige bewijsplaats nit Ambrosius:
  omdat
  als
  had. Ik vind
  mensch
  treurde,
  hij
  gedwaald
  dat
  wat
  weende"
  '). - Cap.
  hij zeide, alleen
  hij
  nergens,
  behandelt den staat der gestorvenen;
  2 Macc. 12 ¢3
  III
  wordt weerlegd. - De opvatting van hot Sacrament als
  "opus operatum" wordt bestreden (cap. XIV); het aantal
  der Sacramenten op twee bepaald, en deze beperking o. a.
  met een beroep op Augustinus
  gestaafd 2). - Van cap.
  XVII tot cap. L1:VIII
  wordt het Avo-ndmaalssacrame-nt
  behandeld. De ouden lagen aan aan tafel, wanneer zij de
  symbolen tot zich namen (cap. XVII) ; eene hostie was
  leeken en geestelijken ontvingen
  onbekend (cap. XVe);
  gelijkelijk de heilige teekenen
  (cap. XIX) ; het brood
  werd niet rondgedragen (cap. XX); de viering geschiedde
  met een beroep op
  onder beide gestalten (cap. XXI), het Avondmaal
  was algemeen, geen Mis
  Thomas - ;
  met een beroep op Albertus Magnus - ;
  (cap. XII) verandert
  niet (cap. XXIII), - waarbij
  de "substantia"
  eene verwijzing naar de Grieksche Kerk en naar de
  pogingen tot vereeniging van het Florentijnsch concilie -;
  de beteekenis van Christus' woorden is niet letterlijk te
  nemen (cap. XXIV); het lichaam van Christus wordt in
  den geest genuttigd
  (cap. XXV); goddeloozen genieten
  en werden oudtijds uitgesloten
  het niet (cap. XXVI),
  de
  XXVII);
  gave van Christus is ben ; geen her(cap.
   haalde Mis (cap. XXVIII). - Na een paar minder belangkomt in cap. XXXI ecne uiting, die
  rijke hoofdstukken
  een rechtzinnig hart eer zou aandoen : af beeldingen mogen
  in de Kerken niet voorkomen, veel minder aangebeden
  ontslaat van geloften, strijdig met
  worden. Cap. XXXII
  verkeerde
  
  1) Ambrosius, De Poenitentia, cap. Petrus, dist. I. - Venator ontleent hier blijkbaar aan het Corpus Juris Canonici, Dccretum van
  Gratianus, Tractatus de Penitentia, Dist. I, cap. 1. In de ed. Friedberg,
  Lipsiae 1879, p. 1159. Bij Ambrosius, OPera, Parisiis 1686, Tom. I,
  col. 1523 (editio studio monachorum ordinis S. Benedicti].
  2) Augustinus, De Doctrina Christiana, Lib. 3, cap. 9. In de Opera,
  Antw. 1700, Tom. III, col. 37.
  24
  van het coelibaat. Cap.
  Gods woord, met eene afkeuring
  XXXIII
  is zeer merkwaardig:
  "Over het vasten der
  met de schijnheiligen."
  in tegenstelling
  De
  Christenen
  Schrift kent twee soorten van onthouding:
  geestelijke en
  lichamelijke. De geestelijke onthouding is zich verre houden van de zonde ; de lichamelijke is het betrachten van
  den regel, die het lichaam bewaart voor alles wat het
  maat prikkelt en schaadt, zooals:
  de gewone
  buiten
  levenswijze,
  overdadige
  kleedij, gebruik van
  weelderige
  het echtelijk bed, en muziek, opdat het lichaam zoodoende
  worde ten gebede. Deze lichamelijke ontte geschikter
  - in
  is
  gevaar of politieke omstandigopenbaar
  houding
  naar
  dien ieder ze zich naar
  of
  heden,
  persoonlijk,
  naar
  van
  of
  die
  behoefte
  zijn naaste oplegt (2 Sam.
  eigen
  12 '6, 1V'eh. 1 4). Evenwel kan eene dergelijke onthouding nimmer dienen om het eeuwige leven te verwerven:
  dat bewerkt alleen het bloed van Christus. - Het laatste
  hoofdstuk
  eindelijk bestrijdt de prediking in eene andere
  dan de landstaal, en geeft eenige scherpe uitlatingen in
  dien zin van Erasmus 1).
   van den inhoud doen
  Moge deze korte samenvatting
  dat
  Venator "in theologicis" geen vreemde was. Zijne
  zien,
  bekendheid met oudere en jongere theologische schrijvers
  is meer dan gewoon. Mogen de citaten ook al eens den
  indruk maken van er bij de haren te zijn bijgesleept,
  van
  staan een groot aantal aanhalingen
  daartegenover
  De stijl verraadt hoezeer
  waarde voor de bewijsvoering.
  de schrijver de Scholastieken had beoefend, bijv. in een
  van het syllogisme, zelfs bij de minst
  herhaald gebruik
  beteekenende
  stappen in de bewijsvoering. Maar het gevan
  heel levert eene geenszins
  onbelangrijk getuigenis
  wat een predikant
  op het einde der zestiende eeuw op
  wetenschappelijk gebied wist voort te brengen.
  dan als wetenschappelijk
  werk is
  Maar belangrijker
  dit boekje waar het ons inlicht over de plaats die de
  1) Erasmus, In praefatione paraphra8eos in Matthaeum. Bedoeld
  is. Opera, Lugd. Bat. 1706, Tom. VII, quatern 2, fol. 2 verso.
  25
  innam tegenover
  de kerkelijke
  Nijmeegsche voorganger
  Aan
  den
  eenen
  kant
  staat hij in
  beweging zijner dagen.
  verband
  met
  de
  in
  de
  Roomschnauw
  middenstrooming
  aan
  anderen
  den
  Katholieke Kerk,
  verschijnt hij in sommige punten als een van hen, die een twintigtal jaren
  felle bestrijding en vervolging
  later als Remonstranten
  Maar ver staat hij in allen geval
  zouden ondervinden.
  van het leerstelsel van Calvijn; de leer der praedestinatie
  is hem vreemd, en zijne uiteenzetting over den Yri?en
  Wil, die eenen Calvinist tot aanstoot moest zijn, zouden
  een Baius, een Jansenius onderschreven hebben. Zoo zien
  die geen
  we in Venator een Gereformeerd
  predikant,
  Calvinist was, en die zich toch in geen enkel opzicht
  schijnt te beschouwen als eenen vreemde in zijne Kerk.
   Stelt zijne persoon ons zoodoende in staat om eenen
  kleinen trek toe te voegen aan het veelkleurige beeld,
  dat de Gereformeerde
  Kerk op het einde der zestiende
  eeuw moet vertoond hebben, tevens verschijnt hij als
  een schakel in den nog niet geheel bekenden keten, die
  verbindt.
  Arminius
  en de zijnen met den Reformatietijd
  Leiden,.
  