text: STUDIËN
  
  OP HET
  
  GEBIED
  
  DER
  
  DRENTSCHE
  
  KERKGESCHIEDENIS,
  DOOR
  Jhr. Mr. B. M. DE JONGE
  
  IV. De Drentsche
  onder
  het stelsel
  gerk en
  Staat').
  -
  
  VAN ELLEMEET.
  Hervormde
  van Scheiding
  (Slot).
  Gemeente
  tusschen
  
  even stilstaan, al zal ik
  Wij moeten bij de Staatsregeling
  tot
  enkele
  opmerkingen bepalen, aangezien zij
  mij slechts
  - voor Drente
  zooals aanstonds
  blijken zal
  weinig
  heeft gehad 2). Artt. 19-23
  beteekenis
  der
  practische
  stellen het been staatkundige
  grondregels"
  "Burgerlijke
  van den Staat in het algemeen,
  ginsel van de neutraliteit
  waaronder
  art. 21: "elk kerkgenootschap
  zorgt voor het
  van zijnen eerdienst, deszelfs bedienaaren en
  onderhoud
  Dit laatste wordt in de 6 eerste additioneele
  gestigten".
  nader uitgewerkt.
  artikelen tot de acte van staatsregeling
  De gemeenten der voormaals heerschende
  kerk - ni6t
  de functionarissen
  zelve
  blijven 3 jaren lang de gewone leeraarsen hoogleeraarstractementen
  en kindervan
  uit
  's
  lands
  kvas
  gelden bij wijze
  pensioen
  genieten,
  teneinde
  inmiddels de noodige schikkingen over de verdere bezoldiging te treffen (artt. 1 en 2).
  1) Vervolg der voorafgaandestudie hiervo6r, blz. 61 e.w.
  2) 0. a. afgedrukt in het Dagverhaal IX, blz. 298 e. v,
  
  282
  Ue op 1 Januari 1798 gepensioneerd
  zijnde leeraars,
  hoogleeraars en weduwen blijven levenslang in het genot
  van hun pensioen - mits bewijzend ,hunne verknogtorde van zaken" (art. 3).
  heid aan de tegenwoordige
  De geestelijke goederen en fondsen, waaruit tot dusver
  e. d. der voormaals heerder leeraars
  de tractementen
  worden
  nationaal verklaard,
  kerk
  werden
  schende
  betaald,
  behoudens de aanspraak, die eenig lichaam daarop met de
  Lichaam kan
  noodige bewijzen aan het Vertegenwoordigend
  maken.
  Uit
  die
  inkomsten
  worden
  allereerst
  aannemelijk
  de nog blijvende tractementen
  en pensioenen betaald, doch
  een vast fonds aangelegd "voor de nationale
  vervolgens
  opvoeding en ter bezorginge der behoeftigen" - de pneuzooals ik dit in een vorig stuk
  trale pieuse bestemming",.
  qualificeerde 1) (art. 4).
   Het eigendom van kerkelijke goederen, bij gift, erfmaking of aankoop door eenig kerkgenootschap
  verkregen,
  zullen de plaatselijke
  blijft erkend (art. 5). Daarentegen
  en pastorie-huizen
  besturen betreffende de kerkgebouwen
  der voormaals heerschende kerk, voor zooverre deze niet
  blijkens aanbouw uit afzonderlijke gemeente-kas
  bijzonder
  eigendom zijn, binnen 6 maanden na aanneming der staatsalle kerkgenootschappen
  een vergelijk
  tusschen
  regeling
  hebben te treffen. Het kerkelijk genootschap, dat ter plaatse
  de relatieve meerderheid heaft, zal daarbij voorkeur hebben
  van kerk en pastorie, onder veromtrent
  de ,naasting"
  van
  evenwel
  geldelijke uitkeering aan de andere
  plichting
  naar
  evenredigheid harer getalsterkte, welke
  kerkgemeenten
  laatsten dan tevens geacht worden ,voor altijd afstand gedaan
  te hebben van de gemeene aanspraak".
  ,Do alzoo genaaste
  en pastoryen blyven ten allen tyde onder de bekerken
  en het speciaal onderhoud dier kerkzitting, beheering
  gemeenten, aan welken dezelven volgends het hier voorgaand
  daarover ontstaande
  onderling contract zyn toegewezen";
  geschillen worden ten spoedigste door het Vertegenwoorde torens aan de
  digend Licbaam beslist. Uitgezonderd
  i) Hiervoir deel XIV, blz. 185.
  283
  gehecht en de klokken: zij "worden verkerkgebouwen
  klaard eigendommen te zyn en te blyven der burgerlyke
  (art. 6).
  gemeenten"
  De redactie vooral van het laatste artikel is bijzonder
  en heeft dan ook tot de grootst mogelijke
  ongelukkig
  moeilijkheden
  aanleiding
  gegeven. Ik acht het, nog eens
  dezer
  het
  karakter
  monographie,
  gegeven
  onnoodig in die
  finesses te treden en bepaal mij tot een enkele algemeene
  opmerking.
  De torens en
  worden verklaard
  
  aan de kerkgebouwen
  gehecht
  eigendom te zijn en te blijven der burgeromtrent
  de losstaande torens - die,
  lijke gemeenten :
  de
  Republiek in den regel ook onder
  vergis ik mij niet, onder
  - achtte
  het beheer van kerkmeesters
  ressorteerden x)
  men gemeentelijk
  eigendom blijkbaar van zelf sprekend.
   gennelijk dus hebben de samenstellers zich gesteld op het
  der plaatselijke burgerlijke gevan eigendom
  standpunt
  de opvatting der Nationale Vermeente, overeenkomstig
  gadering 66n jaar tevoren 2). De term ,gemeene aanspraak"
  der verschillende
  betreffende de
  gemeenten
  plaatselijke
  en
  herrinnert
  ook aan het:
  kerkgebouwen
  pastoriehuizen
  en
  de
  zij (nl.
  publieke kerkgebouwen
  pastoriehuizen)
  door de natie erkend te zijn eigendommen van
  "worden
  de gesamenljjke ingezetenen en bewoonderen van elke stad,
  dorp of plaats, in welke dezelve gelegen zijn, zonder onderuit de ontwerp-constischeid van eenig kerkgenootschap"
  tutie van 1797 3).
  ,
  Gesproken wordt. van "gemeente",
  "kerkgenootschap",
  in al die gevallen is m. i. sprake van
  "kerkgemeente" ;
  het zelfde begrip, plaatselijke kerkelijke gemeente. In ieder
  te denken b.v. aan "de" Hergeval is het irrationeel
  vormde Kerk, een creatie, die aan de 19e eeuw was voor-.
  klokken
  
  1) Ni6t in de Meierij van 's-Hertogenbosch blijkens het reglement
  op de aanstelling van kerk- en armmeesters d.d..1700 art. 16, afgedrukt in het Groot Placaet-boeck IV, 352.
  2) Hiervoor, bla. 72.
  3) Hiervoor, blz. 73.
  284.
  ..
  '
  
  zich van inmenging
  behouden, terwijl onze revolutionairen
  in het interne der kerken wel hebben onthouden 1 1)
  Resultaat van het door het plaatselijk bestuur te treffen
  moet
  waarbij vroeger bijzonder ,eigendom"
  vergelijk
  - zal zija
  met
  zijn uitgesloten
  "naasting",
  nafstand van
  voor de anderen: de goederen
  de gemeene aanspraak"
  komen voor goed onder "de bezitting, beheering" van de
  partij, aan wie zij volgens het contract zijn ,toegewezon".
   Het lijdt m. i. geen twijfel, of de bedoeling in dezen is
  door een dergelijk contract voor de verkrijgende partij een
  titel van eigendom te creeeren, die immers tot dusverre
  niet aanwezig was. Het zelfde denkbeeld trouwens hadden
  ten vorigen jare de ontwerpen A en B duidelijk uitgesproken,
  ontwerp zich bepaald had tot geterwijl het definitieve
  eigendom der gezamenlijke ingezetenen,
  meenschappel?k
  zouden getroffen woromtrent welks gebruik schikkingen
  den 2). De enkele in 1798 en volgende jaren tot stand
  gekomen schikkingen elders, welke ik onder oogen kreeg,
  spreken m. i. duidelijk dergelijke vestiging van eigendom
  ten behoeve van de kerkelijke gemeente ter plaatse uit 3) ;
  i) Hiervobr, blz. 72..
  2) Hiervoàr, blz. 71 en 73.
  3) Naastingscontract Zierikzee d.d. 5 Dec. 1798 (afgedrukt bij 0.
  Groeneyk, Kronylc van Zierikzee, blz. 55 e. v.) : "En verklaarden de
  comparanten ter eenre [gecommitteerden van de Nederduitsche Gereformeerde gemeente binnen deze. stad] in naam en van wegens
  hunne gemeente te naasten en in vrijen eigendom over te nemen de
  Groote of St. Lievens Monster-Kerk met deszelfs erve of kerkhof en
  graven mitgaders de Kleine Kerk binnen deze stad met alle de baten,
  eigendommen, lasten en schulden, zooals dezelve kerken zich thans
  bevinden.... En verklaren de comparanten ter andere zijde [gecommitteerdens van de Roomsch Katholijke Gemeente alhier] hiermede
  volkomen genoegen te nemen en daardoor afstand te doen voor' nu
  en altijd van alle regt en reclame van proportionale eigendom op de
  voorz. kerkgebouwen en daartoe behoorende eigendommen of inkomsten" enz.
  Naastingscontract betreffende de Groote Kerk te Tholen d.d. 16
  Dec. 1798 tusschen gequalificeerden van den Raad en de verschillende
  kerkgemeenten der stad : "Eerstelijk dat het gebouw der voornoemde
  Groote Kerk benevens het daarom en aan liggende oude kerkhof met
  de gevolgen en aankleven van dien en overzulks met al hetgeen
  
  '.
   285
  vele andere zullen tenminste door de rechterlijke macht
  bona fide worden aanvaard,.
  als titel van bezitsverkrijging
  door verjaring in eigendom overgegaan.
  Tot zoover de bepalingen der staatsregeling zelve; over
  do- uitvoering voor zoover Drente rakend thans een enkele
  mededeeling.
  Reeds dadelijk hadden de staatsgreep van 22 Januari
  in een intermeen de omzetting der landschapsregeering
  ook hier haar invloed doen
  bestuur
  diair administratief
  van 20 Februari
  gevoelen. Bij publicatie
  gelastte het
  Administratief
  Bestuur
  het verbod der NaIntermediair
  van 18 Augustus 1796 om kerkelijke
  tionale Tergadering
  buiten de
  te draonderscheidingsteekenen
  kerkgebouwen
  buiten de ker'ken te houden en
  'gen, godsdienstoefeningen
  de klokken te luiden, na te leven I). Den 24en Februari
  verklaarde het bestuur zich onbevoegd om de predikants"vermids bij speciale
  beroeping te Norg te bekrachtigen,
  en Constituerende
  resolutie
  van de Nationale
  Yergadevan
  1796
  en
  1798
  de
  kerk is
  January
  Augustus
  ringen
  daaraan aard-, nagel- wortelvast en eigen is, in vollen en bijzonderen
  eigendom zal overgaan aan de Nederduitsche Hervormde Gemeente
  alhier, welke die kerk na ruim twee eeuwen tot hare godsdienstige
  bijeenkomsten heeft gebruikt" enz.
  Naastingscontract d.d. 24 Dec. 1798 tusschen gecommitteerden van
  het Nederduitsch Hervormd, Waalsch, Engelsch, Roomsch Catholiek en
  Evangelisch Luthersch Kerkgenootschap te Middelburg :"Eerstelijk dat
  aan het Hervormd Nederduitsch Kerkgenootschap worden afgestaan, gecedeert en in vollen eigendom overgedragen de Oude Kerk, de Nieuwe
  Kerk, Choorkerk, de Oostkerk, de Vismarktkerk, zullende mitsdien de
  voorschreve vijf kerken en derzelver annexe gebouwen, uitgezonderd het
  auditorium van de Choorkerk, met primo Januarij 1799en vervolgeng
  ten allen tijde onder de besitting, beheeringe en het speciaal onderhoud der Hervormde Nederduitsche kerkgemeente verbli ven" enz.
   De Raad het contract den 29en Dec. d. a. v. bekrachtigend, autoriseerde tevens de griffiers ten comptoire van de registrature "om
  alle kerkgebouwen der voormaals heerschende kerk ten registre van
  eigendom bekend te maken en te stellen op de namen der onderscheidene kerkgenootschappen, aan wien deselve bij het voorenstaande
  contract zijn afgestaan, geceedeert en in vollen vrijen eigendom overgedragen".
  1) Notulen i. d. (fol. 4).
  286
  "
  afgescheiden van den staat" 1). Met een zelfde motiveering
  uit om dissprak het 5 Maart d. a. v. zijn incompetentie
  te
  van
  het
  verleenen
  afnemen
  van
  pensatie
  afzonderlijk
  en
  examen
  betreffende
  te
  Koepreparatoir
  den
  peremptoir
  kange beroepen predikant 2). Eerst nu dus is voor Drente
  de scheiding tusschen kerk en staat werkelijkheid geworden.
  Ter uitvoering van additioneel art. 6 heeft het Uitvoerend Bewind 12 Juli 1798 een publicatie uitgevaardigd,
  de wijze, waarop het treffen van schikkingen
  aangevend
  en pastoriehuizen
  diende te worden
  omtrent kerkgebouwen
  deze publicatie en. het addigeprovoceerd 3). Betreffende
  van altioneel artikel zelf zijn nog eenige beslissingen
  aard gevolgd. Een publicatie van
  gemeenen interpretativen
  het Uitvoerend Bewind van 11 Oct. 17 98 gaf een offici6ele
  van de in art. 6 voorkomende
  interpretatie
  uitdrukking
  ,Ieden der onderscheiden kerkgenootschappen"
  4). De Tweede
  Kamer heeft 30 Nov. 1798, bekrachtigend
  een besluit der
  naar aanleiding van geschillen over de kerkgoeEerste,
  deren te Roordahaisum,
  aangegeven, wat onder "leden van
  was
  te verstaan 5). Evenzoo gaf zij
  kerkgenootschappen"
  12 Februari 1799 uitsluitsel, wat met de ,baten en lasten"
  in art. 2 der publicatie van 12 Juli werd bedoeld 6). Doch
  het merkwaardigst
  is wel hare beslissing van 12 Januari
  1799: minder deze, dat de kerkhoven in den regel als.
   annex der kerkgebouwen
  zijn te beschouwen, dan wel
  de
  kerken
  "dat
  op zoodaanige plaatsen, waar de bewooners
  een en dezelfde gezindte zijn toegedaan, niet vallen in de
  termen van tauxatie en het vergelijk bij het 6 der additioneele articulen bepaald, maar dat in die plaatsen de kerken
  ,
  1) T. z. p. i. d. (fol. 17).
  2) T, z, p, i. d. (fol. 33 vA).Soortgelijke beslissingen nog aldaar i. d.
  9 Maart (fol, 40 vO),25 Mei (fol. 131), 30 Mei (fol. 134).
  3) Publicatien IX, no. 18, Notulen Interm. Adm.- Best i. d. 16 Juli
  (fol. 191 VII).
  4) T. z. p. no. 45.
  5) Notulen Interm. Adm. Best. i. d. 13 . Dec..1798 (fol.'211 vl') jO,
  Staten-archieven no..138 a., blz. 411.
  6) Notulen Interm. Adm. Best. i. d. 28 Febr. (fol. 110 vO)en 5
  Maart 1799 (fol. 118 vO)jO.Staten-archieven no. 138 b., blz. 305.
  ,
  
  287
  aldaar zonder eenige uitkeering beaan de ingezetenen
  hooren te verblijven" 1). Dat een dergelijke beslissing de
  deed toenemen, is duitoch reeds schromelijke verwarring
  in
  werkte
  de
  het
  natuurlijk
  hand, dat in dergelijke
  delijk:
  akte
  is
  geen
  opgemaakt, waardoor
  plaatsen hoegenaamd
  de gelegenheid
  vele kerkelijke gemeenten
  hebben laten
  voorbijgaan om zonder kosten zich een ontwijfelbaren titel
  van ·eigendom te verschaffen.
  Het is bekend, dat de uitvoering van art. 6 op ontelbare
  moeilijkheden is gestuit: het Yertegenwoordigend Lichaam
  werd met verzoeken om beslissingen van speciale gevallen
  als bestormd. Ook tegenwerking
  van de zijde der kerkebleef niet uit: vandaar het bevel van het
  lijke besturen
  Uitvoerend Bewind van 29 September 1798 aan de Intermediair Administrative
  Besturen
  om de kerkeraden aan
  te schrijven om op eerste aanmaning den municipaliteiten
  onverwijld de gerequireerde
  opgaven te verschaffen, documenten ter staving van rechten te produceeren e. d. 2).
   Ook het voorschrift, dat binnen zes maanden de schikkinbesturen
  dienden getroffen te
  gen door de plaatselijke
  bleek
  in
  de
  onuitvoerbaar
  :
  practijk
  worden,
  bij de reeds
  van
  11
  het
  October
  1798
  verklaarde
  genoemde publicatie
  dat
  6
  niet
  Uitvoerend
  de
  van
  maanden
  Bewind,
  termijn
  als peremptoir was te verstaan, doch dat voor November
  de schikking omtrent de kerkgebouwen
  en pastoriehuizen
  door de Plaatselijke Besturen diende geentameerd te zijn
  of door de belanghebbende kerkgenootschappen
  de aanspraak
  moest zija ingediend.
  In Drente is vrij zeker van ten uitvoerlegging
  van art.
  6 geen sprake geweest. In de notulen van het gewestelijk
  bestuur trof ik daarvan niet de minste
  (departementaal)
  sporen aan. Een speciaal onderzoek in het oud-archief van
  Meppel leidde eveneens tot geheel negatief resultaat. Te
  1) Publicatien X, no. 71, Notulen Interm. Adm. Best. i. d. 28 Jan.
  (fol. 52 vO)en 30 Jan. 1799 (fol. 57 vO)jO.Staten-archieven no. 138 b.,
  blz. 125.
  2) Notulen Interm. Adm. Best. i, d. 17 Oct. 1798 (fol. 10t vO)jo.
  State?.-archicven no. 138a., blz. 362.
  '.
  288
  Coevorden heeft de magistraat van de kerkgenootschappen
  opgaaf van getalsterkte en bezittingen gevorderd en bekomen en 29 Januari
  1799 uit overweging
  "dat het
  onderhoud van torens en klokken voortaan zal komen tot
  van de gemeente" besloten, dat de gelden
  onderhoudinge
  van het luiden over gestorvenen zouden komen aan de
  stad; en tevens dat de kerkvoogd voortaan niet meer aan
  het gemeentebestuur,
  doch aan den kerkeraad rekening en
  van zijn beheer zou afleggen 1).
  verantwoording
  Wat de voorloopig gecontinueeTde betaling der predikantstractementen
  e. d. aangaat het volgende. In afwachvan
  het
  brengen der geestelijke goederen en fondsen
  ting
  onder nationale
  administratie
  additioneel
  overeenkomstig
  art. 4 gelastte het Uitvoerend Bewind 11 October 1798
  den betreffenden
  ambtenaren
  met de
  "om provisioneel
  te
  daarvan
  continueeren
  den
  voet"
  betaaling
  op
  voorigen
  2).
   Een definitieve regeling volgde 21 Mei 1799 3), terwijl
  het Vertegenwoordigend
  Lichaam 8 April 1800 verklaarde,
  van
  de
  keuze
  kerkelijke ambtenaaren overeenkomstig
  ,dat
  den geest der Acte van Staatsregeling
  ter dispositie van
  in den zijnen is en wordt overieder kerkgenootschap
  staatsgelaaten 4)." Ook in dezen stokte de revolutionaire
  den
  Maart
  het
  machine : nog
  1801 zag
  27en
  VertegenLichaam zich verplicht den bestuurscolleges
  woordigend
  te gelasten om binnen 6 maanden opgaaf te doen van de
  onder hun beheer staande geestelijke goederen en fondsen
  in te lichten; inmiddels
  den aard daarvan
  en omtrent
  van drie jaren met nog
  werd de fatale uitbetalingstermijn
  e6n jaar verlengd 5).
  i) Oud-archief Coevordeninv. no. 88, blz. 174, 185, 101, 105, 106,
  107,156.
  2) Publicatiin IX, no.
  3) T. z. p. XI, no. 100, geamplieerd 16 Nov. d. a. v. betreffende de
  sohoolmeesters-kosters : XII, no. 143.
  4) T. z. p, XIII, no. 180. vergelijk ook Decreten Const. Yerg. i. d.
  30 April 1798 (bl. 630), id. Interm. Wetg. Lichaam i. d. 29 Jnni (blz.
  393), 3 Juli (blz. 60) en 11 Juli (blz. 172) d. a. v.
  5) T. z. p. XV, no. 243, Notulen der Commissie van Financie in htt
  voormalig gesaest Drente i. d. 15 April 1801 (fol. 136 va); het betreffend rapport aldaar i. d. 25 Sept. 1801 (fol. 124
  
  289
  besloot men ook in Drente evenals elders
  Intusschen
  om aanspraken op de geestelijke goedete
  doen
  pogingen
  ren te laten gelden. In verband met de door het Wetgevend
  Lichaam gegeven bevoegdheid om inzage te bekomen van
  's lands protocollen e. d. '), wees de classis Roldana 4 Sept.
   1801 haar lid Ds. Aartsen aan om tot staving van het
  recht der Hervormde gemeenten op de geestelijke goederen en subsidien
  een onderzoek in te stellen, bij welk
  besluit de beide andere classes zich aansloten 2). In de
  bzjeenkomst der classis Roldana van 5 Mei 1802 bracht
  Ds. Aartsen omtrent zijn onderzoek rapport uit, 27 April
  . 1803
  "ter betoog van
  gevolgd door een concept-deductie
  het regt van eigendom
  der predicanten,
  weduwen
  en
  predicants-kinderen
  op de fondsen en kerkelijke goederen";
  het stuk is blijkbaar verloren gegaan: het zal wel - et
  even irrelevant als soortgelijke elders gepour cause l '
  weest zijn.
  Men had trouwens
  in deze jaren van beroering ook
  van kerkelijke zijde niet stil gezeten. In verband met de
  dreigende maatregelen der Nationale Vergadering hadden
  uit de Utrechtsche synode in Maart 1797
  gecommitteerden
  de andere synoden dringend verzocht in April naar Utrecht
  te zenden
  De Drentsche visitatoren, het
  afgevaardigden
  wendden zich uiterst serviel tot Restuk ontvangend,
  met de vraag, hoe zij in dezen hadden te
  presentanten
  heeren namen du haut de leur grandeur de
  de
  handelen;
  voor
  notificatie
  zonder meer alan 4). 11 April kwavraag
  de
  te Utrecht bijeen: Drente ontbrak
  men
  afgevaardigden
  op het app6l, maar verzocht wel afschrift der te nemen
  besluiten 5). In het algemeen werd de stand van zaken
  1) Zie noot 5, vorige blz.
  2) Acta classis Boldanae i. d. ; idem Emmanae i. d. 2 Sept, 180i en
  21 April 1802; de acta der classis Meppelana zijn over deze periode
  niet meer aanwezig.
  3) De oproeping is aanwezig in Kerkellyke Archieven inv. no. 7 i. d.
  4) Notulen Representanten i. d. 14 Maart 1797 jO.Acta classis Roldanae i. d. 3 Mei d. a. v.
  Archieven inv. no. 89.
   5) Zoodanig afschrift aanwezig in Kerkelijke
  r,
  
  290
  met een adres kwam de vergadering bij de
  besproken:
  Nationale Yergaderirig op voor de rechten der Hervormden, dat echter eerst inkwam, toen het desbetreffend beslut
  reeds gevallen was! 1) Men besloot onmiddellijk weer
  voor
  bijeen te komen, wanneer de Nationale Vergadering
  de Hervormden
  besluiten
  zou
  nemen.
  bedenkelijke
  gaan
  dat men het volgend jaar na aanneming der
  Vandaar,
  weer bijeen is: van de vergadering is een
  Staatsregeling
  schrijven uitgegaan aan de verschillende synoden, hoe in
  . verband met de aangenomen
  staatsregeling diende te worden gehandeld 2). Ook nog in volgende jaren zijn bijeenkomsten gehouden :
  o, a, is gehandeld over het vormen
  van fondsen tot instandhouding
  van den eeredienst;
  de
  waren verdeeld
  over de vraag, of dergelijke
  meeningen
  fondsen een algemeen, provinciaal of plaatselijk karakter
  zouden dragen. Ook is van Gecommitteerden
  uit de commissi6n der meeste gemeenten, tot de Zuid- en NoordHollandsche
  synoden behoorende, een ontwerp uitgegaan
  kerkwezen in Nederland eene
  »om aan het Hervormde
  te geven of te doen behouden,
  vastheid of vereeniging
  zooals tot bevordering van den godsdienst noodig ware".
  In vervolg van tijd schijnt deze gansche kerkelijke actie
  had zij door de
  te zijn doodgebloed:
  weldra trouwens
  haar raison d'etre ververanderde politieke verhoudingen
  loren en algemeene
  resultaten
  heeft zij niet
  practisohe
  in
  zoo
  verre belangIntusschen
  verdient
  zij
  opgeleverd 3).
  i) Dagverhaal VI, blz. 95 e. v.
   2) Een gedrukt exemplaar is aanwezig in Serkelvjke Archieven
  inv. no. 7 i. d. De commissie (of commission), die het concept in
  iedere gemeente wenscht te zien ingesteld tot behoud of verkrijging
  van kerkgebouwen en tot onderhouding van den eeredienst, moet
  allen gevalle.... dadelijk door de Gemeente gequalificeerd worden, al is het ook dat zij den Kerkenraad zelve - gelijk in kleindere Gemeentens - daartoe benoemen wilde, hetwelk of door ondertekening van de Gemeente of door verbaal dier volmagtiging uit de
  Acten des Kerkenraads, ten allen tijde zal moeten kunnen blijken"
  (Hdst. I, art. 4 jO. hfdst. II, art. 1).
  3) Vergelijk voor het medegedeelde: Ypey en Dermout, Geschiedenis der Nederlandsche Hervortnde Kerk IV, blz. 158 e. v., 178 e. v.
  en de betreffende ?anteekeningen.
  '.
  ,
  
  291
  stelling, dat zij een beeld geeft van de toenmalige kerkevan e6n Hervormd Kerkgenootschap
  lijke verhoudingen :
  is destijds nog geen sprake, van het nemen van voor
  allen bindende besluiten hebben de heeren zich wel ontmet het oog op het allen
  honden .en zich tot aansporingen
  dreigend gevaar bepaald!
  Wij zouden ons gaarne een duidelijk beeld maken van
  in Drente in deze
  de toenmalige kerkelijke verhoudingen
  uit6rst belangrijke jaren van overgang: helaas doen de
  zeer korte acta der classes Roldana en Emmana uit die
  jaren daarvoor te weinig gegevens aan de hand; intusschen
  mag dat weinige niet onvermeld blijven. Men realiseere.
  zich den stand van zaken :' de klemmende overheidsband
  doch ook het
  met al zijn bezwaren,
  is weggevallon
  Ter
  van het bestaande
  handhaving
  dwingend kerkverband.
  was men thans op onderling goedvinden aankerkverband
  gewezen : maar dan was ook thans het oogenblik daar,
  Het is bekend genoeg,
  geweest om dit te consolideeren.
   dat men deze gelegenheid heeft laten voorbg gaan: zich
  aan het overheidsveel liever weer heeft. vastgeklampt
  . gezag, zoodra die overheid weer neiging tot herstel der
  '
  toonde.
  vroegere verhoudingen
  In de Drentsche kerken blijkt het bewustzijn der verwel niet geheel te hebben ontbroken.
  anderde verhoudingen
  Doch men hield zich toch liever aan de van ouds betreden paden. Het bezwaar, dat er sinds 1793 geen synode
  was gehouden, deed zich langzamerhand
  eenigszins gevoelen. De visitator voor de classis Emmana wenschte wegens
  ouderdom in 1797 van zijn functie te worden ontheven :
  men maakte bezwaar "welk het classis oordeelde niet
  in haar magt te staan" 1). In 1799' drong de synode van
  Stad en Lande er bij de classis Roldana op aan om naar
  hun synode voortaan een correspondent
  te zenden en gezamenlijk een biddag te houden: men difficulteerde, "deels
  omdat wij voorheen niet gecorrespondeert.
  hadden, deels
  omdat albier geen synodus
  althans
  tot hiertoe plaats
  1) Acta i. d. 6 Sept. jo. i. d. 8 April 1801.
  '.
  '
  
  292.
  hadde" 1). Als in 1800 namens de Noordhollandsche
  synode
  het voorstel inkomt "om alle de synodens ineen te smelten en als uit e6n centrum te doen werken", verklaart de
  classis zich incompetent,
  ,aangezien in de Landschap thans
  werd"
  2). Nog in het zelfde jaar
  geen synode gehouden
  stelde de classis Meppelana den beiden anderen classes
  voor synode te honden : . Roldana stemde toe, Emmana
  achtte het onnoodig 3). Eenige jaren later zullen wij
  aanstonds zien - is in de Drentsche classes ernstig overmet de Overijselsche synode uit
  wogen een samensmelting
  te lokken.
  Inmiddels
  is aan dezen toestand van onzekerheid en
  een einde gekomen, doordat de staatsregeling
  verwarring
  van 1798 den haar toegemeten
  tijd van vijf jaren niet
  overleefde, maar in 1801 voor een gansch nieuwe plaats
  had te maken.
   In dit verband zijn van bijzonder belang de artikelen
  12-15
  der nieuwe staatsregeling.
  Art. 13 verklaart, dat ieder kerkgenootschap
  onherroevan
  in
  bezit
  met
  den
  het
  blijft
  hetgeen
  aanvang
  pelijk
  dezer eeuw door hetzelve werd bezeten. Men stelle hierwetten en bepalingen,
  naast art. 15: "Alle algemeene
  welke sedert het begin van den jare 1795 gederogeerd
  of wettig verhebben aan de waarde van eigendommen
  aan
  herziening onderworpen. Een
  kregen bezittingen, zijn
  ieder die door dezelve benadeeld is geworden, kan zich
  /
  deswegens aan het Staatsbe,wind vervoegen, hetwelk naar
  bevind van zaken de afschaffing of verbetering van die
  wetten alsmede een billyke schadeloosstelling
  voordraagt
  aan het Wetgevend Lichaam". Van Hervormden zijde heeft
  men zich blijkbaar de illusie gemaakt, dat men op grond
  van deze bepaling zou kunnen terugkomen op naastingen
  in 1798 en volgende jaren tot stand gekomen. Dergelijke
  heeft het besluit van het Uitvoerend Bewind
  verwachtingen
  1) Acta i. d. 18 Sept.
  2) Acta i. d. 30 April..
  3) Acta classis Roldana i. d. 17 Sept:, Emmana i. d. 8 April 1801.
  293
  van 28 September 1801 afgesneden, verklarend "dat het
  15 art. geene de minste bedoeling heeft om in het bezit
  van eenige genaaste kerk wederom verandering te maken,
  gelyk dit uit de vergelyking met art. 13 bovendien zonneklaar blijkt" 1). Aan art. 13 heeft men m. i. geen andere
  beteekenis te hechten, dan dat de staatsmacht den bij den
  der 19e eeuw bestaanden
  feitelzjken toestand
  aanvang
  betreffende kerkgebouwen
  en pastoriehuizen
  consolideerde
  zonder meer: de nog hangende geschillen over eventueele
  werden afgesneden 2). Aan den term "bezit" de
  naasting
  van juridisch
  beteekenis
  bezit, animo et corpore, te
  in eigendom zou zijn
  dat dan door verjaring
  hechten,
  overgegaan, acht ik absurd 3).
   Een novum op kerkelijk gebied brengt art. 12: "Elk
  hoofd eens huisgezins en op zich -zelf staand persoon van
  beiderlei kunne, mits den ouderdom van veertien jaar bereikt hebbende, doet zich inschryven
  by een of ander
  kan
  hetwPlk
  verlaten worden
  vrywillig
  kerkgenootschap,
  om tot een ander over te gaan. Yoor ieder kerkgenootscbap wordt van de alzo ingescbreven leden tot onderhoud
  van deszelfs dienaren en eigendommen
  eene jaarlyksche
  niet
  te
  boven
  zekere bepaalde
  een
  gift gevorderd,
  gaande
  dit
  een en ander
  som, achtereenvolgens
  hetgene aangaande
  de
  wet
  zal
  worden
  In
  by
  vastgesteld".
  onmiddellijk verband hiermede
  14:
  art.
  .... "De hoogleeraren,
  bepaalt
  leeraren
  en kerkelyke
  bedienden der voormaals bevoorrechte kerk blyven, zooverre die by de aanneming
  dezer
  1) Afgedrukt bij Mr. W. J. C. van Hasselt, Ver2'ameling van Nederlandsche Staatsregelingen en Grond:oetten achter de Staatsregeling
  van 1801.
  2) Notulen Staatsbe:oind i. d. 19 Oct. 1801 (nos. 26 en 28), 30 Oct.
  (nos. 15 en 16), 10 Nov. (no. 22) enz.
  3) Om in juridisch bezit te blijven mag men toch als primairen
  eisch stellen, dat v66r dien zoodanig bezit heeft bestaan ! Bovendien
  bezigt de staatsregeling den term "kerkgenootschap" kennelijk in den
  huidigen zin, veel uitgebreider dan plaatselijke gemeente: eigendom
  of bezit der "Hervormde Kerk" is in 1801 nog ondenkbaar. Den in
  den tekst gewraakten uitleg geeft het arrest van den Hoogen Raad
  in zake de Waalsche Kerk te Rotterdam d.d. 31 Mei 1907 (Wbl. v.
  h. Recht, no. 8554).
  '
  
  294.
  in dienst zyn gesteld en uit eenige politieke
  staatsregeling
  kassen worden gesalarieerd
  of gepensioneerd,
  hunne tract
  tementen
  of pensioenen
  totdat
  het
  genieten
  bepaalde by
  art. 12 in werking zal zyn gebragt". Ook betreffende art.
   12 heeft het Uitvoerend Bewind bij het zoo even reeds
  genoemde besluit van 28 Sept. 1801 een officieele intermet de woorden
  hetpretatie gegeven:
  achtervolgens
  dit
  een
  en
  ander
  de
  wet
  zal
  nader
  by
  gene aangaande
  zou niets anders zijn bedoeld, "dan
  worden vastgesteld"
  dat bij eene wet zal worden vastgesteld de hoeveelheid
  voor de leden van elk kerkgenootschap,
  der contributie
  hetwelk buiten staat zal zyn om buiten dien voor zyn
  bestaan te zorgen; mitsgaders dat de wet zal bepalen de
  wyze, waarop de contributie in ieder kerkgenootschap onder
  de respective gemeenten zal worden verdeeld en geenzins
  dat de wet zich verder met de godsdienstige
  schikkingen
  van elk kerkgenootschap
  en inrichtingen
  zoude bemoeyen".
  Men schijnt zich werkeliak de illusie te hebben gemaakt,
  dat een dergelijke ingrijpende regeling, die toch ook weer
  de interne aangelegenheden
  der kerkgenootschappen
  zou
  besliste
  ontzien, tot stand zou komen. Het Staatsbewind
  in kerkelijke zaken in
  alle hem voorgelegde geschillen
  dier regeling en gelastte nog 18 Juni 1802
  afwachting
  den Raad van Binnenlandsche
  zaken "alle vereischte informatien in te winnen, ten einde het in werking brengen
  van het 12e articul der
  te verhaasten en
  Staatsregeling
  mede
  omtrent
  alle
  andere
  en verdere
  deswegens
  gelijk
  tot
  van
  den
  schikkingen
  bevoordering
  kerkelijken en godsvrede
  dezer
  landen
  het
  Staatsbewind
  te dienen
  dienstigen
  van consideratien
  en advis" 1). Intusschen
  is mij zelfs ook
  maar van een begin - van uitvoering
  van art. 12 geen
  spoor gebleken.
  brengt de nieuwe staatsregeling
  Op kerkelijk terrein
  weldra volkomen reactie. "Dus waren dan nu de donkere
  die der Nederlandsche
  Hervormde
  kerk eene
  wolken,
  volslagene
  verwoesting
  gedreigd hadden, weggedreven,
  t) Zie ook aldaar i. d. 23 Juli (no. 48).
  '
  
  295
  stralen
  terwijl de zon van voorspoed hare verkwikkende
  weer
  deed
  nedervallen.
   De
  Hervormde
  kerk
  dezelve
  op
  weder
  een
  aanzien
  en
  van Nederland
  kreeg
  vervrolijkt
  haren vorigen fleur" juichen Ypey en Dermout 1). Zondagsviering wordt weer van overheidswege voorgeschreven,
  voor de regenten worden in de kerken weer speciale zitplaatsen gereserveerd, de overheid approbeert weer kerkedoen weer op de
  lijke beroepingen, commissarissen-politiek
  synoden hun intrede en de klokken worden weer bij aanvang der godsdienstoefeningen
  geluid. Wat bepaaldelijk
  Drente aadgaat 2) : het Departementaal
  Bestuur van Over- schreef in
  ijsel - waaronder Drente thans ressorteerde
  24 Januari 1803 een alvan het Staatsbewind
  opdracht
  biden
  uit
  dankdag
  gemeenen
  tegen 2 Maart, welke met
  den Overijselschen
  voor
  den oogst zou samenbiddag
  ook
  de volgende jaren. Te
  en
  herhaalde
  zulks
  vallen,
  Coevorden kwam het stadsbestuur reeds in November 1801
  terug op zijn besluit van 1799 betreffende den kerktoren
  en de klokken 3). Te Meppel herstelde het gemeentebestuur
  I) T. a. p. IV, blz. 188/9.
  2) Zie ook art. 23 van het Reglement voor het Departement Overvjssel: Het Departementaal Bestuur draagt 2?orgevoor de ongestoorde
  en regelmatige uitoefening van den godsdienst der ingezetenen binnen de daartoe geschikte kerkgebouwen: alsmede voor alles, wat dit
  articul in 't generaal zoude kunnen gerekend worden te specteren,
  en weert alle wanorde, die daartegen zoude knnnen aanlopen, onverminderd het oppertoezicht van het Staatsbewind, als hiervoren in
  art. 30 [lees : 20].
   3) Oud-archief Coevorden no. 92, blz. 485 e. v. De Kerkeraad der
  Gereformeerde Gemeente requestreerde 24 Nov. bij het plaatselijk
  bestuur, "menende gentiegzame gronden te hebben om te mogen
  reclameren zo het nuttige als het voordelige der klokken in ons
  kerkgebouw, waaraan gylieden zedert .t796 (sic !) volgens de toen geemaneerde publicatie uit den Haag gederogeert hebt; zo is het dat
  de kerkenraad voornoemd, gerugsteund door het tegenwoordig aangenomen Plan van Staatsregeling en de thans plaats hebbende orde
  van zaken met verschuldigd respect van uwl. versoekt om ons kerkgenoodschap desselfs klokken en toren weder terug te geven ten gebruike in allen opzigte als voorheen". Daarop werd 28 Nov. besloten
  ,,aan het Gereformeerde Kerkgenoodschap alhier by dezen terug te
  geven het eigendom van de toren en klokken, op het kerkgebouw
  van gemelde gemeente zich bevindende, door dit bestuur bij resolutie
  
  _.
  296
  in 1804 de voor 1795 gegolden hebbende wijze van beheer der kerk (en kerspels!) goederen: het afleggen van
  de kerkrekening
  voor de wijkmeesters
  op het kerspelhuis - waartegen kerkvoogden evenwel in verzet kwamen 1).
  De in afwachting van de door art. 12 voorgeschreven
  aan
  regeling
  voortgezette uitbetaling van tractementen
  leeraren
  en
  bedienden
  verklaarde
  hoogleeraren,
  kerkelijke
  het Staatsbewind
  kosook toepasselijk op schoolmeesters,
  emeriti, catechiseer-.
  krankenbezoekers,
  ters, voorzangers,
  en organisten 2).
   meesters, predikantsweduwen
  Alleen onderging - voor zooveel Drente betreft - de
  wijze dier uitbetaling eenigen tijd later een wijziging door
  een schijnbaar onschuldigen administratieven
  maatregel van
  het Departementaal
  Bestuur. Dit toch autoriseerde 13 Januari 1804 den ontvanger-generaal
  van Drente "om voortaan
  in
  alle tractementen
  van predicanten
  en schoolmeesters
  Drenthe
  -, tot hier
  except die op het Kloosterveen
  toe uit onderscheidene
  comptoiren op ordonnantien betaalt,
  uit de huishoudelijke
  kas op behoorlijke
  departementaale
  te betaalen". Dien tengevolge komen deze uitquitantie
  van Assen en Dikbetalingen voortaan in de rekeningen
  niet
  meer
  voor
  en
  is
  sindsdien
  het
  verband tusschen
  ninge
  der kloosterdeze uitbetalingen
  en de pieuse bestemming
  verbroken.
  goederen voorgoed
  Mede in afwachting van de inwerkingtreding
  van art.
  12 werden bij besluit van 11 Augustus
  1803 de uit-
  
  '
  
  -
  
  van den 29 January 1799 volgens de toen bestaande Staatsregeling
  genaderd en zulks zodanig als gemelde gemeente dit eygendom voor
  het nemen van voormelde resolutie en het bestaan van voornoemde
  Staatsregeling heeft gehad, blyvende dus aan dit bestuur het recht
  om op gemelde eigendom zqdanige magt uit te oeffenen en daarvan
  zodanig gebruik te maken, als het tydelyke bestuur dezer stad daarop
  voorheen heeft gehad en genoten". - Niet is doorgegaan een voorstel om in het algemeen overal in den lande inzake de kerktorens
  den toestand van voor 1795 te herstellen : zie Notulen Staatsbewind
  i. d. 28 Febr. 1803 (no. 35).
  .I) Notulen Departementaal Bestuur (Staten archieven no. 1813)
  i. d. 6 Febr. 1805 (fol. 40 vu).
  2) Notulen Staatsbewind 1802: 21 Jan. (51), Ir Febr. (30), 12 Febr.
  (60), 22 Febr. (6). 7 Dec. (48), 10 Dec. (15).
   '
  
  297
  betaling van landswege van classicale en synodale gelden
  weer op den ouden voet gewaarborgd i). Evenwel onder
  dat vooraf als van ouds aan het Staatsdeze voorwaarden,
  bewind vergunning tot het houden van synode diende te
  dat de vergadering
  worden gevraagd,
  zelf door een of
  twee door het Staatsbewind
  aan te wijzen commissarissen"om by dezelve te
  politiek zou worden bijgewoond
  en inzonderheid
  adsisteeren
  toe te zien, dat op dezelve
  geene politicque zaken worden verhandeld ofte ietwes, hetgeen de openbare zekerheid van den staat zoude kunnen
  en dat na afloop van dien de
  stooren, ondernomen"
  en het Departementaal
  acta bij het Staatsbewind
  Bestuur
  dienden te worden ingezonden.
  Op dit besluit werd ook in Drente onmiddellijk ge21 September
  d. a. v, besluit reeds de classis
  reageerd.
   Roldana ook de andere classen aan te zoeken om samen
  1) De considerans is bijzonder typeerend: .... ,fin aanmerking genomen zijnde, dat hoezier ook de Maatschappy aan elk harer leden
  eene onbepaalde vryheid moet laten om zoodanigen godsdienst te belyden en aan te hangen, als dezelve voor hun nuttig en noodzakelijk
  oordeelen, mits in dezelve niets worde geleerd hetgeen de gevestigde
  regeering of openbare rust kome te storen, het echter niet min zeker
  is, dat de invloed van den godsdienst op het bestaan en voordduuring
  van de burgerlyke Maatschappy van dat uiterste gewigt zy, dat
  dezelve niet geheel aan het oppertoezicht van de politicque regeering
  behoort te worden onttrokken; dat dit te gevaarlyker zoude zijn in ."
  een staat, alwaar de leeraars der voormaals heerschende kerk alnog
  aan de gedtablisseerde en nimmer door eene wettig geconstitaeerde
  magt afgeschafte kerkordening zijn verbonden, op dezelve zijn aangesteld en in hunnen dienst bevestigd, alsmede daarop den eed afgelegd
  hebben en dus als leden van het geheele lichaam der kerk verpligt
  zijn niet alleen consistoriale maar ook classicale en synodale vergaderingen en andere daaraan verbondene werkzaamheden waar te
  nemen; dat vooral de synodale vergaderingen, alwaar niet alleen de.
  belangen van de Hervormde kerken van 66n Departement, maar ook
  door de subsisteerende correspondentidn met de synoden der andere
  Departementen, die van alle de Hervormde kerken in het Bataafsch
  Gemeenebest worden behandeld en behartigd en die vergadering
  eigenlijk gezegd moet worden te zijn eene zekere kerkelyke rechtbank in het hoogste ressort en welkers uitspraken soms van het
  hoogste gewigt op de burgerlyke Maatschappy kunnen zijn, een zeker
  politicq toezicht behoeven tot voorkoming van alle verwarring en
  nadeelige botzingen" enz.
   298
  te vragen tot het houden van synode en bp
  vergunning
  herstel der kerkvisitatie
  door deputaten als van ouds aan
  te dringen. Ook de classis Emmana had 7 Sept. op instigatie der classis Meppelana besloten om het houden van
  synode te moveeren; een voorstel om alsdan zich met de
  vond geen insynode van Overijsel te ,incorporeeren"
  stemming.
  De resultaten
  bleven niet uit: 13 April 1804 qualificeerde het Departementaal
  Bestuur "ten overvloede" de
  van Gasselte, Diever en Oosterhesselen .,om
  predikanten
  als van ouds de gewoone synodale kerkvisitatie te moogen
  '
  doen" ; 19 April 1805 verleende het Staatsbewind. vergunning tot het houden van synode..
  De synode werd 11 Juni en volgende dagen van hetzelfde jaar te Assen gehouden 1), bijgewoond door het lid
  van het Departementaal
  Bestuu'r J. H. Oosting als comBesloten werd o. a. de approbaties van
  missaris-politiek.
  voortaan
  weer aan het politiek
  predikants-beroepingen.
  bestuur
  te verzoeken., De onderbroken
  der
  herziening
  kerkenorde
  zou weer worden opgevat. Bovendien was
  men van meening, "dat de approbatie der acten van deze
  Bestuur zal
  H. Kerkvergaderinge
  bij 't Departementaal
  moeten geschieden". Dientengevolge verzochten visitatoren
  11 Juni 1806 aan het Landschapsbestuur
  autorisatie tot
  het doen van visitatie en tevens approbatie der acta synodalia voor zoover hun aanstelling betrof: de autorisatie
  werd verleend, "ofschoon het bestuur der landschap Drenthe zig niet kan houden gemagtigd de acta synodi....
  geheel of gedeeltelijk goed te keuren".
  Inmiddels hadden - gelijk bekend genoeg is - wederom
  op politiek terrein groote veranderingen plaats gehad, welke
  den band tusschen kerk en staat steeds meer hadden toe°
  van 1805 had
  gehaald. Reeds art. 4 der staatsregeling
  alle bestaande kerkgenootbepaald, dat het gouvernement
  schappen zou handhaven in ,de ongestoorde uitoefening
  van hunne kerkelijke instellingen":
  "het neemt de nodige
  1) De acta zijn aanwezig in het Archief der Drentsche Synode.
   '
  
  299
  van
  welke de bijzondere
  omstandigheden
  maatregelen,
  met
  tot
  de
  deze kerkgenootschappen
  betrekking
  openbare
  rust en algemeene welvaart vereischen". De constitutie
  Holland van het volgend jaar ging
  van het goninkrijk
  echter nog een belangrijken stap verder: door den Koning
  aldus art. 6 - wordt bepaald "al hetgeen
  en de Wet noodzakelijk
  geoordeeld wordt betreffende de organisatie,
  en de uitoefening van alle eerdiensten".
  de bescherming
  Van deze bevoegdheid heeft koning Lodewijk niet gete maken.
  Zoo werd als bezuinigingsaarzeld gebruik
  van 5 Sept. 1807 inbesluit
  koninklijk
  bij
  maatregel
  combinatie
  van
  en
  vacant
  komende predikantskrimping
  die
  uit
  's
  lands
  kas
  plaatsen,
  bezoldigd werden, voorgeschreven.
  ,
  Van veel ingrijpender
  belang echter was het koninkbesluit
  van
  1808, in het bijzonder hanlijk
  Augustus
  de verdeeling van
  delend over de predikantstractementen,
  en
  de
  der
  eerediensten
  kerkelijke goederen
  organisatie
  van den Hervormden
  De predikanten
  godsdienst
  aldus art. 1 - blijven in het genot van de hun totdusver toegekende tractementen.
  Daarnaast zullen, voorzoover
  in
  het vervolg ook bezoldigd
  de schatkist
  zulks toelaat,
  van
  worden
  andere
  ,
  geestelijken
  gezindten, die tot dusverre
  niet door den Staat zijn onderhouden
  (art. 2). De uitkeeringen uit de publieke kassen aan kerkelijke bedienden
  als kosters, voorlezers, organisten, catechiseermeesters
  e. d.
  komen met 1 Januari 1810 te vervallen (art. 6).
  Wat de kerken, de gebouwen tot den openbaren eeredienst geschikt, en de daaraan behoorende fondsen aangaat bepaalt art. 9, dat men dadelijk zal overgaan tot
  het maken van schikkingen, welke het meest overeenkomen
  met de gesteldheid der onderscheidene
  godsdienstige gein iedere stad of plaats. Daartoe zullen comzindheden
  missi6n worden benoemd; het werk zal in 1809 moeten
  worden ten einde gebracht. "Nadat voorschrevene schikkin1) Afgedrukt bij Van de Poll, Verzameling van vaderlandsche
  Wotten en Bealuiten, blz. 419.
  I
  
  °.
   300
  gen zullen zija gemaakt, zal het onderhoud der kerken
  tot den eeredienst gebruikt woren andere gebouwen,
  ten
  laste
  van
  de'
  godsdienstige
  gezindheid komen,
  dende,
  welke het gebruik en bezit derzelven zal hebben".
  En eindelijk houdt art. 13 in, dat de Minister van
  uit de erkende godsdienstige
  Eeredienst
  gezindheden commissi6n zal benoemen ter advies "wegens de te nemen
  tot het definitivelijk regelen van al hetgene
  schikkingen
  den eeredienst
  der onderscheidene
  betreft".
  gezindheden
  Wat de uitbetaling van tractementen
  aan leeraars van
  andere
  als de Hervormde
  aangaat wijs ik
  gezindten
  van
  14 Maart 1809
  dat
  ministerieele
  bij
  beschikking
  erop,
  voor den pastoor
  een jaarlijksch tractement van f 400,van
  de subsidieering
  te Coevorden
  werd uitgetrokken;
  en Luthersche
  in
  het
  Roomsch Katholieke
  voorgangers
  van
  11
  besluit
  1809
  werd
  bij koninklijk
  algemeen
  Sept.
  voor 1810 op f 120,000 bepaald 1).
  In zake de te treffen schikkingen over de kerkgebouwen
  en goederen zijn nog verschillende koninklijke beslissingen
  "dat het
  gevolgd. 23 September reeds werd gedecreteerd,
  niet
  is
  om
  door de
  geweest
  meening
  Zijner Majesteits
  een generaal
  onderzoek te
  daarbij bedoelde commissie
  laten doen en schikkingen te projecteren omtrent de kerken in alle steden en plaatsen, maar alleen om dezelve
  te doen werkzaam
  zijn op plaatzen, alwaar reeds geover het bezit der kerken exteren". Laatstelijk
  schillen
  is bij koninklijk besluit van 10 November 1809 bepaald,
  dat na e6n maand na publicatie geen reclames betreffende
  meer werden- aangenomen,
  en goederen
  kerkgebouwen
  hebbende gezindten geacht
  zullende de niet gereclameerd
  worden van hun recht te hebben afstand gedaan. Terwijl
  de Drentsche
  Landdrost
  volstond met deze beslissingen
  als "alhier van geene applicatie" voor kennisgeving
  aan
  te nemen 2), heeft hij wel krachtens aanschrijving van den
  'I
  
  1) Zie ook : Gedcrekstukken V2, blz. 477 e. v.
   2) Verbaal i. d. 4 Oct. (fol. 15), 29 Dec. 1808 (fol. "464 vO)en 17
  Nov. 1809 (fol.
  _'
  
  301
  en Binnenlandsche
  Zaken met
  van Eeredienst
  Minister
  aan
  art.
  9
  de
  den
  in
  het oog op
  gestelden termijn
  plaatselijke
  autoriteiten
  gelast "te zorgen, dat zoodanige kerkgebouwen,
  als thans mogten zijn onder de behering van plaatselijke
  bestaren, worden overgegeven en in administratie gelaten
  aan de kerkelijke gemeenten, welke daarvan op den len
  Louwmaand aanstaande bet bezit en gebruik zullen hebben ; mitsgaders dat zoowel het onderhoud als de inkomsten
  aan genoemde kerkgenootschappen
  wordier gebouwen
  den overgelaten" 1).
  Nog in de laatste periode zijner regeering heeft Koning
  - bij besluit van 18 Mei 1810 de burgerLodewijk
  de
  aan
  de
  pastorieen
  kerkelijke in
  lijke gemeenten gelast
  over
  te
  dragen 2).
  eigendom
  resultaten
  hebben deze laatste
  Practisch
  aanwijsbare
  besluiten zooveel Drente aangaat niet opgeleverd, zoodat
  ik in het kader dezer monographie met deze vermelding
  zonder meer meen te kunnen volstaan.
  Betreffende de organisatie der verschillende eerediensten
  een consuwijs ik erop, dat voor dien der Hervormden
  die
  in
  leerende commissie is benoemd,
  Augustus 1809
  een "concept-reglement
  op de organisatie van het Herin het koningrijk Holland" 3) bij
  vormd kerkgenootschap
  den Minister van Eeredienst
  indiende, hetwelk o.a. een
  inhield. Tot uitvoering is het
  uitvoerige
  beheersregeling
  evenwel niet gekomen ; w6l was reeds bij koninklijk besluit van 7 April 1809 een algemeen reglement voor alle
  Hervormde gemeenten ingevoerd betreffende de waarneming
  '
  der vacatures.
  Ten besluite van de bespreking
  der periode van het
  1.) T. z. p. i. d. 14 Dec. 1809 (fol. 452).
   2) Ook dit besluit achtte de Landdrost "alhier van geene applicatie"
  op grond van de hem door de kwartierdrosten uitgebrachte rapporten,
  ,,dat alle de pastoryhuizen sedert ondenkelijke tijden in eigendom
  hebben toebehoord aan de respective Hervormde gemeenten in dit
  departement" (Yerbaal i, d. 29 Mei 1810 fol. 336 vO,20 Juli fol.117).
  3) Het concept - voorzien van een historische inleiding - is afgedrukt bij C. Hooyer, Oude Kerkordeningen der Nederlandsche Hervormde Gemeenten, blz. 489 e. v.
  302
  Holland
  wil ik nog wijzea op een koninklijk
  Eoninkrgk
  1
  van
  decreet
  April 1809, waarbij bedragen werden uitvan kerkegetrokken voor het houden van vergaderingen
  of synodi contractae,
  welke niet door,
  lijke commissien
  zouden worden bijgewoond. Diencommissarissen-politiek
  - voor het laatst ! tengevolge is de Drentsche synode
  15 Augustus en volgende dagen van hetzelfde jaar bijeen
  geweest in den vorm van een synodus contracta 1). ,
  Ook bij de kortstondige ialijvingsperiode dienen wij even
  stil te staan, aangezien zij hetgeen na 1814 geschiedde
  verklaart en eenigermate rechtvaardigt.
   Het keizerlijk decreet van 18 October 1810, bevattend
  een algemeene organisatie der Hollandsche Departementen
  voor 1811, handhaafde op kerkelijk gebied den bestaanden
  toestand. Het keizerlijk decreet van 29 Oct. 1811 evenwel
  hield in, dat in 1812 de eerediensten in Holland zouden
  in overeenstemming
  met dye wetten
  worden georganiseerd
  '
  van het geizerrijk;
  zou worden in het
  een commissie
  des cultes
  leven geroepen
  pour
  pr6parer l'organisation
  aux lois, qui r6gissent cette partie de l'adconform6ment
  ministration
  publique dans 1'Empire, proposer la r6partition des 6difices entre les diverses communions
  et la
  division da territoire en cures, succursales, consistoires et
  der commissie
  fabriques" 2). De benoeming
  volgde bij
  decreet van 24 Januari 1812; haar werd nogmaals met
  nadruk voorgehouden :
  devront
  ,Ies projets d'organisation
  etre conformes aux lois et d6crets, qui r6gisgent le reste
  de l'Empire et notamment a la loi organique du 18 Germinal an X" 3). Een uitvoerig rapport der commissie is
  . in
  1811 door d'Alphonse naar Parijs verzonden,
  Augustus
  maar uitvoerende maatregelen zijn achterwege gebleven.
  In welken toestand de Hervormde gemeenten door deze
  1) De acta zijn aanwezig in het Archief der 13?-entscheSynode.
  2) Gedenkstukken VI2, blz. 787. Vergelijk voor dit en het volgende :
  Dr. H. T. Colenbrander, Inlijving en Opstuncl, blz. 37 e. v.
  3) T. a. p., blz. 794. De wet is afgedrukt bij L. Rondonneau, Collection des lois frangaises ... exicutoires dans les Departemens de la
  Hollande et autres riunis à la France depuis 1810, VI, blz. 370 e. v.
   303
  voorschriften
  zijn goraakt, is niet geheel duidelijk: onwas
  er onzekerheid en verwarring. 30 Augustus
  getwijfeld
  van de
  de Prefect in het Departement
  1811 brengt
  ter kennis o. a. van deputaten der synodb
  Wester-Eems
  Drente en de classen een
  in het voormalige departement
  van den Minister van Eeredienst, houdend
  aanschrijving
  dat "hoezeer art. 206 van het decreet van den 18 October
  dat de organisatie van de Protestant1810 medebrengt,
  sche geestelijkheid, tbans bestaande, zal worden in stand.
  gehouden in 1811, echter aan de andere kant de wet
  lode jaar in gemeld(e) Departevan den 18 Germinal
  moeten
  worden en dat die
  heeft
  gepubliceerd
  ment(en)
  wet moet worden ter uitvoer gebragt, voor zooverre destaat van orzelve bestaanbaar is met de tegenwoordige
  bewaarvan
  voorschriften
  op grond
  eenige
  ganisatie",
  treffende de vervulling van vacatures worden gegeven 1).
  16 Juli 1812 doet de Onder-Prefect
  toezegging mede te
  zullen werken, dat de Assensche kerk tot een consistoriale
  wordt verklaard 2). In deze jaren zijn de classen als
  van synodale vergadering
  vroeger blijven bijeenkomen :
  schijnt geen sprake te zijn geweest. Groote verwarring
  Den
  ontstond in de betaling der predikantstractementen.
  6en Jan. 1812 bracht de Prefect ter kennis, dat volgens
  het reeds genoemde keizerlijk decreet van 29 Oct. 11. de
  kosten op de eerediensten
  vallende over 1811 door de
  dienden te worden gedragen, welke daartoe
  gemeenten
  1/t5 hunner inkomsten over 1811 nog in 's rijks schatkist
  hadden over te storten 3) . De keizer trouwens had die
  posten reeds van het budget voor 1811 geschrapt. In
  Juni 1812 was er over 1811 nog niets uitbetaald!
  Ook
  1) Staten-archieven no. 1663 i. d. 6 Sept. 1811 (no. 26).
  2) T. z. p. i. d. (no. 3).
   3) T. z. p. i. d. 12 Jan. 4812 (no. 54) ; aan den maire van Havelte
  berichtte de Onder-Prefect 28 Aug. 1813 (no. 3), "dat het onderhoud van de kerk en kerktoren in u we gemeente volgens de tegenswoordige orde van zaken door de gemeente moet worden gedragen".
  Een zelfde beslissing betreflende kerk en school te Sleen 1 Oct. 1813
  (no. I).
  304
  hier evenals elders regende het dan ook klachten 1). Vandaar dat dan ook Willem I spoedig na de restauratie,
  reeds bij souverein
  besluit van 19 Jan. 1814 de uitbetaling der tractementen
  op den voet van voor 1810 her- '
  steld heeft.
  het
  Wij zijn hiermede gekomen tot de eind-periode;
  karakter
  dezer monographie
  veroorlooft
  wel haar zoo
  vluchtig mogelijk te doorloopen.
  De betreNende bepalingen der grondwet van 1814 getuigen nog van zekere voorkeur voor den ,,Christelrjkon
  Hervormden"
  dezen zal 'de Souvereine Yorst
  godsdienst:
  aan
  "de Christelijke Hervormde kerk"
  belijden (art. 133),
  wordt in het bijzonder de betaling der traktementen
  ge(art. 136). Maar de medaille heeft haar keerwaarborgd
  - aldus art. 139 zijde : "onverminderd"
  "het regt en
  de
  
  van den Souvereinen
  Vorst om zoodanig
  gehoudenis
  over
  alle
  de
  uit te
  toezigt
  godsdienstige
  gezindheden
  als
  voor
  de
  van
  den
  Staat dienstig zal
  oefenen,
  belangen
  bevonden worden, heeft Dezelve bovendien in het bijzonder
  het regt van inzage en beschikking omtrent de inrigtingen
  van die gezindheden, welke volgens een der voorgaande
  artikelen
  eenige betaling of toelage uit "s Lands kas geDeze voorkeur en beschikkingsrecht
  nieten".
  zijn bij de
  in 1815 ten gevolge van de vereeniging met
  herziening
  vervallen (artt. 190 e. v.).
   Belgie begrijpelijkerwijs
  Het is bekend genoeg, dat Willem I niet geaarzeld
  heeft het punt van organisatie der Hervormde Kerk te
  entameeren 2). De Raad van State adviseerde 3), dat de
  van
  van den Yorst zich tot beschikkingen
  bemoeiingen
  aard zouden beperken en daartoe een confinancidelen.
  1) Zie b.v. Yerbaal Onder-Prefect i. d. 12 Sept. 1811 (fol. £4I).
  2) Betreffende het Israelitisch kerkbestuur was reeds ingegrepen
  bij souverein besluit van 26 Febr. 1814 (Stbl. no. 30), "houdende vernietiging der tegenwoordige organisatie van het Israelitisch kerkbestuur en vaststelling van nadere bepalingen dienaangaande".
  3) Het hier volgende ontleend aan C. Hooyer, KcrkeliJke Wetten
  voor de Hervormden in het Koningrijk der Nederlanden, blz. 21 e. v.,
  alwaar ook afgedrukt het reglement van 1816 en de wijziging van
  art. 15.
  305
  suleerende commissie zou worden benoemd. De benoeming
  van een zoodanige commissie
  is bij geheim besluit van
  28 Mei 1815 gevolgd : aan elk der leden heeft de Secretaris van Staat voor de Binnenlandsche
  Zaken een onderhands ontworpen algemeen reglement 17 Juni toegezonden. Het ontwerp is eind October, door den commissarisgeneraal eenigszins gewijzigd, den Koning aangeboden en
  tusschen 3 leden
  nogmaals gewijzigd na onderhandelingen
  uit den Staatsraad
  en den Commissaris-Generaal.
  Ten
  slotte is bij koninklijk besluit van 7 Januari 1816 het
  voor het Bestuur der Hervormde
  "Algemeen
  Reglement
  Kerk in het goningrijk
  der Nederlanden"
  uitgevaardigd,
  dat "met den meesten spoed en in deszelfs geheel" nog
  in het zelfde jaar diende in werking te worden gebracht.
  Ter uitvoering daarvan heeft de Commissaris-Generaal
  het
  v.
  1
  d.
  a.
  