text: WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  DOOR
  
  S. KALFF
  
  I
  Hetgeen de kroniekschrijvers over de predikanten in
  Westindië opgeteekend hebben, mag als eene bijdrage beschouwd worden tot de kennis van de koloniale toestanden in de 17de en 18de eeuw en laat eenig licht vallen op
  personen en zaken, welke vaak sprekend en kenmerkend,
  ofschoon geenszins voorbeeldig zijn te noemen.
  Echter is de geschiedenis inzonderheid van de Hervormde kerk onvolledig bekend geworden, mede door den
  brand te Paramaribo van het jaar 1821, waarbij de kerk
  der Hervormden door het vuur verwoest werd en tal van
  belangrijke bescheiden en archivalia verloren gingen. De
  wedergade van zulke werken als Hofstede's
  , v. Troostenburg de Bruyn's
  . Oos^mdzëen .Bzogytf^/nsc/z Woordmèo^ i>aw O. /. />r£is voor Westindië niet aan te wijzen, en het blijft
  de vraag of dit hiaat ooit aangevuld zal worden.
  De opkomst der Herv. kerk in Suriname was schamel
  genoeg; er was eene kleine gemeente, maar geen kerkgebouw, en in tegenstelling met Batavia, waar wel eens tien
  predikanten een werkkring vonden, was Paramaribo de
  standplaats van slechts een enkelen leeraar, aan wien
  eerst later een ambtgenoot als tweede predikant werd toegevoegd. Trouwens, volgens de opgave bij Hartsinck was
  Paramaribo in 1684 nog slechts een vlek van 27 of 28 huizen, waarbij een bedenkelijk aantal herbergen en kroegen.
  Als de eerste predikant stond te boek ds. Johannes Basseliers *), ook voorkomende onder de namen Baselier en
  ') Zie over Baseliers „Stewimew rfes /yds, maawdscAn// t/oor
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  404
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  Baselius, die in 1668 met de vloot van admiraal Crynssen
  in de kolonie kwam. Hij was de zoon van een gezeten burger te Middelburg, van beroep ijzerhandelaar, studeerde
  te Utrecht in de theologie en werd na den vrede van Breda in 1667, waarbij Suriname aan Nederland werd toegewezen, door de classis van Walcheren uitgezonden. Hij
  was ruim 18 jaren in de kolonie werkzaam; in 1689 nam
  zijne betrekking tot het wingewest een einde. Hij kwam
  ook in wereldlijke zaken genoegzaam naar den voorgrond
  om verkozen te worden tot lid van het Hof van Politie,
  welke benoeming hij echter niet aannam. Over de regeling zijner geldelijke aangelegenheden had hij alleszins reden zich te beklagen, want een jaar na zijne komst waren
  zijne overtochtskosten hem nog niet ten volle uitbetaald,
  en in 1676 had hij niet minder dan 8 jaren traktement te
  goed. Het spreekwoord dat wie het altaar bedient, moet
  van het altaar leven, scheen destijds voor de kolonie als
  niet geschreven te zijn.
  Als de eerste diaken der Herv. gemeente fungeerde in
  1669 Nicolaas Combé. Als kerk diende een gedeelte van
  het gebouw op het Kerkplein, dat tevens de bestemming
  van raadhuis en gasthuis had. Nog in 1744 werden de
  godsdienstoefeningen gehouden op de bovenzaal van het
  Hof van Politie, en het duurde tot 29 Mei 1817 alvorens
  te Paramaribo de eerste Herv. kerk kon worden ingewijd.
  De vereeniging van kerk en raadhuis in één gebouw werd
  trouwens ook in andere koloniën aangetroffen; te Batavia
  b.v., waar het stoffelijk overschot van Jan Pietersz. Coen
  in het Stadhuis ter aarde werd besteld, en eerst na de voltooiing van de Hollandsche of Kruiskerk derwaarts werd
  overgebracht. Ook in Suriname bestond dit uit het vaderland overgenomen gebruik om notabele personen in de
  gewijde aarde eener kerk te begraven.
   Met het optreden van den gouverneur Cornelis van
  Aerssen van Sommelsdijck in 1683 kwam er eene opleving
  in de kerkelijke toestanden in de kolonie. Ofschoon in de
  gedenkschriften van den huisonderwijzer Jean Rou diens
  ew Cw/taM»"". October 1919: „Owd-Ao//a«<2scA£ Zewdiwg tw Swrtwame", door
  Dr. A. A. van Schelven.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  405
  
  beeld in een ongunstig licht verschijnt, zoo had hij toch
  volgens den geschiedschrijver Hartsinck „eene zonderlinge (bijzondere) liefde voor den godsdienst, achting voor
  de godvreezenden en iever om hen te beschermen en te
  begunstigen". Met hem waren vele Fransche réfugiés in
  Suriname gekomen, die er weldra eene eigen gemeente
  stichtten, terwijl hij ook de Labadisten steunde, die zich
  in 1684 op de plantage „La Providence" vestigden, en
  voor eene kerk in de Commewyne zorgde. Vóór 1682
  stond de oudste Hervormde kerk aldaar, onder de hoede
  van ds. A. Backer, op den hoek Cales, d.i. den hoek van de
  Commewyne en de Casewinica, tegenover de Bottelkreek. Sommelsdyck deed eene kerk verrijzen bij het fort,
  aan de samenvloeiing van Commewijne en Cottica, welke
  in 1688 werd ingewijd door ds. Antonius Ketelaar. De
  gemeente Commewyne bestond gedurende 69 jaren; na
  1757 werden er geene godsdienstoefeningen meer gehouden. De kerk was bouwvallig geworden en de middelen
  tot herstel ontbraken; ze werd in 't eind gesloopt, 't
  Laatst werd, in 1757, P. C. Johanzon tot predikant beroepen, doch dit beroep was provisioneel en in 't volgend
  jaar werd hij geplaatst bij de gemeente te Perica en Cottica i).
   Deze laatste bezat in 1691 een eigen leeraar in den persoon van ds. Paules Kley, doch verkreeg eerst in 1721 een
  eigen kerk, welke gebouwd werd op een terrein van de
  plantage „Hulshof", aan de Cottica-rivier, en ingewijd
  door ds. Henricus Entrop. Onder de predikanten bij deze
  gemeente *) onderscheidde zich door ijver en werkzaamheid ds. Emanuel Vieira, een bekeerde Israëliet, die in
  1758 als buitengewoon predikant naar Paramaribo werd
  beroepen. Daarentegen werden twee anderen, Jan Martin Kleyn en Johan Willem Kals) ter zake van hun slecht
  gedrag en onstichtelijken levenswandel door het Hof van
  Politie uit de kolonie gezet.
  Deze laatste, een voormalige Jezuït, had zich in 1726 te
  Utrecht als student in de theologie laten inschrijven, had
  ') Lijst der predikanten het tijdschrift „West-Indiè" 1854, C. v. Schaick.
  Bijdrage tot de gesch. d. Herv. Kerk in Suriname.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  406
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  daar het proponents-examen afgelegd en was in 1730 als
  predikant naar Suriname vertrokken, waar hij ongeveer
  twee jaren doorbracht.
   't Waren voor hem jaren van tegenspoed, van onrust en
  aanvechting; eensdeels, naar de biograaf (v. Schelven) *)
  getuigt, „door het onvreedzame leven dat er tusschen hem
  en zijne vrouw, Anna Twisker, bestaan heeft, anderzijds
  door de bejegening van de zijde der koloniale autoriteiten
  en predikanten. Kals toch ging in menig opzicht te keer
  tegen dier mannen materialisme, machtswellust en verachting van de kleurlingen, die de 18de eeuwsche Surinaamsche maatschappij ontsierden". Ten gevolge van die
  vijandige verhouding met zijne omgeving werd hem ter
  hoofdplaats de grond te heet onder de voeten en verwisselde hij zijne standplaats aldaar met die in de meer afgelegen gemeenten Cottica en Perica, waar hij de nieuwgebouwde kerk inwijdde. Doch de moeilijkheden hielden
  daarmee niet op; ook daar geraakte hij in doornige kwesties. Door zijne tegenstanders werd hij aangeduid als „een
  persoon van een onrustig en querelleus humeur, die zich
  noch aan wereldlijke, noch aan geestelijke regten en vermaningen wilde onderwerpen, maar zich halstarrig meerder en meerder in onrusten inwikkelde". Men bracht het
  zoo ver dat eerst voor een half jaar de „harde censuur"
  over hem werd uitgesproken, en in 1733 zijne verbanning
  (verzending) naar het moederland.
  In Nederland verkreeg hij de genoegdoening, dat de
  classis Amsterdam zijne afzetting niet rechtmatig oordeelde. Doch dit bracht hem voorshands niet verder; maatregelen om hem in zijn werkkring in Suriname te herstellen werden niet genomen. In 1737 aanvaardde hij toen een
  beroep naar Stevensweerd (Stephenswaard in de classis
  Nijmegen), doch werd ongeveer vier jaren later ook daar
  geschorst; d.i. hij legde zijn ambt neer „om een onregtveerdige sententie te ontgaan". Van Amsterdam, waar
  hij eenigen tijd in zijn onderhoud voorzag door lessen te
  •) „De H^indiscAe Gids", 4e jg. (1922) blz. 65—90: „Suriname in de
  18e eeuw. (Ervaringen en idealen van Ds. Joa. Guil. Kals)", door Prof. Dr.
   A. A. van Schelven.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  407
  
  geven, trok hij naar Leiden, welke stad hij weer verlaten
  moest door de ruchtbaarheid van eene Watsow met zijne —
  ook niet onbesprokene — dienstbode. Hij ging daarop
  naar Engeland, waar 't hem gelukte hooge beschermers
  te vinden, en eene betrekking als „geadmitteerd onderwijzer in de oostersche talen" aan de universiteit te Oxford. Daar schreef hij zijn werk Gnmmafo'ca //eèraeo-AarfMom'ca, doch dewijl hij dit in Engeland, waar het lettermateriaal ontbrak, niet gedrukt kon krijgen, verhuisde
  hij naar Bremen, waar hij begin 1754 eenigen tijd als
  leeraar aan het gymnasium fungeerde. Ook daar bleken
  de middelen om zijn boek te drukken niet voorhanden,
  waarom hij in 't laatst van hetzelfde jaar naar Amsterdam
  vertrok. Zijne pogingen om op nieuw naar Suriname te
  worden uitgezonden, mislukten; bewindhebbers wilden
  zelfs de opdracht van een zijner werken niet aanvaarden,
  noch op de gepubliceerde lijsten van Surinaamsche predikanten zijn naam vermelden. Blijkbaar stond hij op de
  ingekomen rapporten als het zwarte schaap onder de
  kudde te boek; en hetgeen er na zijn terugkeer met hem
  te Stevensweerd en Leiden was voorgevallen, was weinig
  geschikt om hem te rehabiliteeren.
   Doch zeker vormde hij hierin eene uitzondering op de
  predikanten van zijn tijd, dat hij eene ongewone kennis
  van oostersche talen bezat, en tegen maatschappelijke
  euvels den strijd durfde aan te binden. Zijne werken, waar
  in hij te velde trok tegen het „verzuym van de Bekeringe
  der Heydenen" en tegen „de bedorvene zeden der Voorgangeren" zouden er van getuigen. Zijne vroegere gemeente van Perica en Cottica werd in 1797 opgeheven,
  nadat haar laatste predikant J. C. de Cros naar Paramaribo was vertrokken. Ze had ruim een eeuw bestaan; er bleven daarvan geene sporen over behalve de ruïne aan de
  Cottica en een paar zilveren Avondmaalsbekers.
  Veel korter bestond de gemeente te Thorarika, ook
  Santo Bridges *) genaamd, vroeger het hoofdkwartier der
  ') Zie „Gttiana Diocesan Magasine and Diocesan Gareffe /or CAwcA and
  Co/o«y", May 1919: „TAe CAurcA o/ £«g/ano" in 5t«-inam", by Fred. Oudschans Dentz.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  408
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  Engelschen. De plaats telde een honderdtal huizen en een
  kapel; de gemeente, waar Bernhart Ter Maath als predikant werkzaam was, leidde slechts een paar jaren een
  zelfstandig bestaan en werd in 1700 vereenigd met de
  gemeente te Paramaribo. Van latere dagteekening, nl.
   van het jaar 1845, was de gemeente aan de Saramacca,
  waar de landverhuizers onder leiding van de predikanten
  Coupijn en v. d. Brandhoff zich op den post Groningen
  hadden gevestigd. Toen deze kolonie werd opgeheven,
  hield ook de gemeente op te bestaan. Te Nickerie werden
  de godsdienstoefeningen gehouden in een houten gebouw,
  't welk de plaats innam van de vroegere kerk te Nieuw
  Rotterdam. Vóór het jaar 1823 werd door den predikant
  van Paramaribo in de geestelijke behoeften der bevolking
  voorzien, doch in dat jaar werd voor dit doel de zendeling
  F. A. Wix uit Nederland gezonden. In 1855 werden voor
  't eerst ouderlingen en diakenen voor deze gemeente benoemd door den kerkeraad der Herv. gemeente te Paramaribo, en drie jaren later vormde zij zich tot eene zelfstandige gemeente, buiten verband met die ter hoofdplaats.
   Er bestond aldaar een conventus deputatorum, een
  kerkelijk college ingesteld onder het bestuur van den gouverneur Scharphuysen, dat eenmaal 's jaars eene vergadering hield ter bespreking van de zaken en belangen der
  kerk, en de behoeften der gemeenten in de kolonie. In
  deze vergadering hadden zitting twee leden van het Hof
  van Politie in de kwaliteit van commissaris politiek, uit
  hetzelfde beginsel waarom zulke gouvernements dwarskijkers ook in Oostindië bij den kerkeraad te Batavia,
  een oog in 't zeil hielden. De regeering wilde toezicht hebben op de „gedoentens" der geestelijke heeren, en zich
  overtuigen dat zij zich uitsluitend met kerkelijke belangen bezig hielden. De overheid zag in de predikanten uitsluitend personen, welke door bewindhebbers der Compagnie werden aangesteld en betaald, terwijl de predikanten het beginsel handhaafden dat de Kerk hare rechten
  had en de regeering zich niet behoorde te bemoeien met
  zaken, die van zuiver kerkelijken aard waren. Zelfs wa-
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  409
  
  ren er, die geen dienaren van de Comp. wilden heeten,
  maar alleen dienaren van Jezus Christus. (Bij wien ze dan
  hun traktement moesten halen, dit werd wijselijk in het
  midden gelaten).
  In deze vergadering te Paramaribo kon het vaak heet
  toegaan, zoo door de krakeelen van de predikanten onderling als met de kerkeraden en het Hof van Politie.
   Men zag er soms zulke ergerlijke tooneelen, dat de commissarissen politiek zich genoopt zagen de vergadering
  op te heffen. Gedurende de hevige debatten kwam maar al
  te vaak aan het licht de waarheid van de bijbelsche uitspraak: „Die zijnen mond bewaart, behoudt zijne ziel;
  maar voor hem is verstoring, die zijne lippen wijd open
  doet" i). De Notulen van het Hof van Politie en de Journalen der gouverneurs gewagen herhaaldelijk van deze
  kerkelijke krakeelen. In een brief van 1749 door de classis van Amsterdam, waaronder Suriname kerkelijk ressorteerde, tot het conventus deputatorum gericht, werd
  de droefheid der vergadering kenbaar gemaakt „over de
  zware twisten, ja droevige oneenigheden, die zoover gingen dat de eene dienstknecht des Heeren den andere wel
  eens openlijk hoonde, schold en liefdeloos behandelde, terwijl HH. predikanten zich niet ontzagen om door onbetamelijke uitdrukkingen enz. de hooge regeering te beleedigen". In een brief van 1750 door de classis tot gouverneur en raden gericht, werd verzocht den voornaamsten woelgeest, den Franschen predikant Duvoisin, als
  een ontaarden zoon tot rede en een betamelijk gedrag te
  brengen. Onder den gouverneur Mauricius trof men het
  ongelukkig met zekeren ds. Hoevenaar, die met recht
  een wargeest was; bij de minste tegenspraak geraakte hij
  in drift, rekende zich in zijne eer beleedigd en dreigde den
  beleediger met degen of pistool tot zwijgen te brengen —
  na korten tijd werd hij volslagen waanzinnig ^).
  Het behoorde tot de instructie der predikanten, dat zij
  het licht van het Evangelie zouden verspreiden onder de
  „blinde heydenen", in dit geval de negerslaven der plan') Spreuken XIII. 3.
  •) Wolbers. Gesch. v. Suriname, bl. 196.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  410
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  tages, doch van hun bekeeringswerk zag men slechts poovere uitkomsten. Hetgeen er in dit opzicht tot stand werd
  gebracht, ging veelal uit van de paters der R. K. missie en
  van de Hernhutters. 'n Enkele maal slechts werd er een
  zieltje gewonnen voor de „ware gereformeerde religie",
  zooals in 1747, toen de Societeitsneger Benjamin zijne
  geloofsbelijdenis aflegde" met groote deftigheid, tot verbazing der aanwezenden". Hij werd daarop tot lidmaat
  der Herv. kerk aangenomen en gedoopt onder den naam
  van Jan Jacob van Paramaribo. Later werden nog een
  paar andere aangenomen; doch ten aanzien van een derde
  werd door ds. de Ronde, die hem in den christelijken godsdienst onderwees, bij den fiskaal de klacht ingebracht
  dat deze kandidaat-christen door zijn meester, den jood
  Machielse, werd mishandeld juist omdat hij christen wilde
  worden. In 1749 werd door den burger Picorna vrijlating
  verzocht voor zijne slavin Elisabeth met hare drie reeds
  gedoopte kinderen, hetgeen hem werd toegestaan. Doch
  andere burgers ondervonden van den kant der predikanten soms tegenwerking in plaats van medewerking, wanneer zij de kinderen, bij eene slavin „geprocreërt", in de
  christelijke leer wilden opvoeden. Zoo schreef kapt. J. G.
   Stedman in zijne te« m *fe èmwen/aM^^w vaw Swm«?w0
  over den predikant Suiderhans te Paramaribo, zoon van
  een grofsmid, dat deze weigerde om in de christelijke religie te onderwijzen het kind door Stedman bij de mulattin
  Johanna gewonnen. De predikant grondde deze weigering op het feit, dat Stedman de kolonie ging verlaten,
  derhalve niet in staat zou zijn om voor eene christelijke
  opvoeding van zijn zoon zorg te dragen. Het antwoord
  dat de knaap twee wakkere voogden had, welke die zorg
  op zich hadden genomen, kon aan zijn besluit niets veranderen; hij was voor alle vertoogen „zoo doof als zijns
  vaders aanbeeld en waarachtig zoo ledig als zijns vaders
  blaasbalg". De schrijver vervolgde deze mededeeling met
  de regels:
  „Eindelijk wierd ik zijne dweepzugtige onbeschoftheid
  moede en zwoer dat ik den jongen liever als een heiden
  zoude zien sterven dan hem door zulk een domkop tot het
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  411
  
  Christendom te laten brengen, en daarmede gong ik
  henen".
  Dezelfde auteur gewaagde van het concubinaat, aan
  hetwelk zulke kinderen het aanzijn dankten, als van eene
  gevestigde instelling, welke tot de zeden des lands behoorde. Zoowel mulattinnen als negerinnen en Indiaansche vrouwen werden als bijzit genomen; zelfs van den
  gouverneur Sommelsdyck wiens vrouw in Nederland was
  achtergebleven, werd bericht dat hij met eene vrouw van
  de laatste soort zulk eene ongewijde verbintenis had gesloten. Het geval was onder de gouverneurs ook niet
  eenig; de Indische landvoogd baron G. W. van Imhoff,
  wiens vrouw in 1744 was gestorven, verwekte vier kinderen bij eene Bonische slavin, gedoopt onder den naam
  van Helena Pieters, en liet die kinderen legitimeeren.
   Stedman gaf te verstaan dat ook de ambtgenooten van ds
  Suiderhans van dit gebruik niet afkeerig waren, schrijvende :
  „Alle schatten zij zig gelukkig met eenen Europeaan te
  leeven en zij dienen hem inderdaad ook bijna altoos met
  de grootste liefde en trouw, waarmede zij niet weinig tot
  verwijt verstrekken aan de ontelbare schoonen, die zig
  niet ontzien heiliger en plegtiger banden te schenden.
  Ook wordt dit gebruik aldaar zoo weinig gelaakt dat,
  zoo lang het meisjen den man, die het kiest, getrouw blijft
  haare vrienden en nabestaanden, welke dit als een wettig
  huwelijk beschouwen, haar steeds achten en ondersteunen. Geestelijke persoonen zelve ontzien zig niet deeze
  gewoonte te volgen".
  De gouverneur Jan Jacob Mauricius, die een kerksch en
  godsdienstig man was, gaf zich veel moeite om het onderricht in de christelijke leer onder de slaven te bevorderen.
  Hij was trouwens gehouden de instructie voor de predikanten te doen naleven, welke voorschreef „dat alle devoiren bij haar aangewent zullen werden omme de Portugeese, Spanjaarden ende haar kinderen te onderweyse
  in de fondamenten van de Christelycke Religie, alsmede
  de swarte ende Indianen". Doch hij stuitte bij zijne pogingen in die richting op den tegenstand van het Hof van
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  412
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  Politie, waarvan de leden alle slavenhouders waren en die
  het eene bedenkelijke zaak achtten den slaaf zulke begrippen bij te brengen. Zij betrachtten op hunne wijs ten aanzien van den zwarten dienstbare het woord van den apostel, „dat hij niet wijs boven hetgeen men behoort wijs te
  zijn, maar dat hij wijs zij tot matigheid". *) In 1751 beklaagde Mauricius zich bij bewindhebbers dat zijn streven
  voor de evangelisatie onder de slaven vruchteloos was geweest, en ook zijne bemoeienis ter zake bij de predikanten, waarbij hij de snijdende opmerking voegde dat een
  voornaam beletsel was „het quaad exempel dat de meeste
  meesters aan hunne slaven gaven, zoodat de bekeering der
  zoogenaamde Christenen in de kolonie diende vooraf te
  gaan eer men van de bekeering der Heidenen iets hoopen
  mogt".
   Ook voor de verkondiging van het evangelie onder de
  militairen gaven de predikanten zich weinig moeite. Ten
  einde op Zon- en feestdagen een voorganger te vinden bij
  het gebed en het voorlezen eener predikatie in het fort,
  moest men zijn toevlucht nemen tot een geschikt soldaat,
  zekeren Jan Ark, die daarvoor / 15 's maands en dubbel
  rantsoen bekwam. Dezelfde deed ook dienst als ziekentrooster, bij gelegenheid dat twee veroordeelde deserteurs
  op den dood moesten voorbereid worden, 't Een en ander
  behoorde tot de besognes van den predikant. Daarentegen toonden deze eerwaarde broederen zich naijverig genoeg, wanneer 't hun toescheen dat hunne belangen bedreigd werden. Zoo kantten zij zich langen tijd tegen de
  vestiging eener Luthersche gemeente te Paramaribo, en
  namen tegenover de Hernhutters, die zooveel beter dan
  zij hunne geestelijke plichten betrachtten, eene wantrouwende houding aan. 't Was op hun aandrijven dat het
  Hof van Politie aan deze broeders verbood openlijke godsdienstoefeningen te houden, of ook toehoorders bij den
  huiselijken dienst toe te laten. In het conventus deputatorum van 1749 werd „over de Hernhutteren gevoelens gedelibereerd en besloten steeds tegen dezelve te blijven
  waken".
  ») Romeinen XII. 3.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  413
  
  Ten einde in het gebrek aan predikanten te voorzien en
  in de gestadige vacatures bij vertrek of overlijden, werden
  wel eens plannen gemaakt, maar niet uitgevoerd. Men
  bracht het in dit opzicht niet zoo ver als in Oostindië,
  waar eenige proponenten en predikanten konden optreden, die afkomstig waren van de Leidsche kweekschool
  van prof. Walaeus; en waar te Batavia een seminarie voor
  de opleiding van Indische predikanten werd gevestigd
  (welke instelling echter slechts een tiental jaren bestond).
   Bewindhebbers van de W. I. Comp. hadden in de predikantsplaatsen te voorzien, doch waren daartoe niet altijd bij machte, zoo min als dit het geval was bij de O. I.
  Comp. Art. 28 van het octrooi bepaalde dat zij moesten
  zorgen", dat de coloniers ten allen tijde zijn voorzien van
  een of meer Bedienaers des Goddelijken woorts, na dat de
  gelegentheydt van de colonie het zoude moghen komen
  te vereysschen, ten eynde de coloniers en de verdere opgezetenen aldaer in de vreeze des Heeren ende de leere
  der zaligheyt geleydt ende onderwesen mogen werden,
  mitsgaders tot het gebruyck der Heylige Sacramenten
  bequame occasie hebben, zullende de voornoemde Predikanten niet bij de voorz. compagnie, maar bij de coloniers
  en opgezetenen zelve onderhouden werden uyt een middel ofte fonds, dat den gemelten Gouverneur en de Raden daertoe op approbatie van de Bewindhebberen zullen mogen ordonneren te heffen".
  Doch de kandidaten voor den dienst in Westindië
  waren vaak even moeilijk te vinden als voor dien in Oostindië, de gevaren en risico's van de zeereis, vooral in tijd
  van oorlog, schrikten vele af, evenals de gevaren van het
  klimaat en de inheemsche ziekten. Bij de gemeenten aan
  de Commewyne, Perica en Cottica, was de sterfte onder
  de predikanten inderdaad belangrijk geweest. Ook de
  stoffelijke voordeden der betrekking waren weinig uitlokkend, en het voorbeeld van dien eersten predikant,
  Joh. Basseliers, die 8 jaren salaris te vorderen had, eene
  waarschuwing. (In Oostindië lieten speculatieve Comp.
  dienaren hun salaris niet zelden over de laatste jaren van
  hun diensttijd oploopen ten einde het zich na hunne repa-
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  414
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  trieering in 't vaderland te laten uitbetalen). Om eenigszins in het voortdurend te kort aan predikanten te voorzien, waardoor ook in de oudere gemeenten hun plaats
  vaak jaren lang onbezet bleef, deed ds. Vieira het voorstel om, boven het gewone aantal predikanten, twee of
  meer proponenten in Nederland aan te vragen. Voorts
  om in het weeshuis te Paramaribo of op de scholen om te
  zien naar kinderen, bij welke men „een snedig verstand,
  goed begrip en leerlust" bespeurde, ten einde hen ter opleiding naar Holland te zenden. Zij zouden zich na volbrachte studiën, moeten verbinden om naar Suriname terug te keeren, waartoe zij des te eerder geneigd zouden
  zijn dewijl zij daar hunne bloedverwanten en betrekkingen hadden. Wellicht zou men in zulke voedsterlingen
  eener vaderlandsche universiteit ook de personen vinden
  geschikt om als lectors of preceptors op te treden bij instellingen van kunst of wetenschap. Doch deze plannen
  namen nimmer een vasten vorm aan, veel minder kwamen ze tot een begin van uitvoering, 't Bleef bij discussiën, in eene gemeente van lauwe Laodiceërs hadden die
  plannen geen toekomst en een enkele zeloot gelijk ds.
  Vieira was niet bij machte om de bakens te verzetten.
   De predikanten der Herv. gemeente, die zoozeer geijverd hadden tegen de oprichting van een Luthersch
  kerkgenootschap, en daarna ook het denkbeeld van eene
  fusie van beide gezindten hadden verworpen, kwamen wel
  in eene scheeve positie toen de brand van het jaar 1821
  hun kerk had verwoest en zij genoodzaakt waren om bij
  de Lutherschen onderdak te komen. Die kerk was op 29
  Mei 1814 ingewijd en voorzien met een uit Engeland ontboden orgel; alles, ook het archief, werd een prooi der
  vlammen. Maar in 1832 verbrandde ook de Luthersche
  kerk, en waren beide gemeenten onbehuisd. In 't volgend
  jaar werd toen de eerste steen gelegd voor een achthoekig
  steenen kerkgebouw op het Kerkplein, dat op 5 Juli 1835
  werd ingewijd in tegenwoordigheid van prins Hendrik,
  die als jeugdig zeeofficier eene reis naar de koloniën volbracht. Het voor die kerk bestemde orgel was door schipbreuk verloren gegaan, doch werd in 1846 vervangen door
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  415
  
  een nieuw. En dit laatste werd in 1908 nog eens verwisseld voor een beter instrument. De kerk bekwam in 1902
  'n soort van filiale door de stichting van het bedehuis Annetta op 's Landsgrond Boniface, 't Had de bestemming
  om te voorzien in de geestelijke behoeften van buitenleden der Herv. gemeente, die te ver van de hoofdplaats
  woonden, o.a. van de boeren-kolonisten uit den omtrek.
   In de koloniën Essequebo en Berbice had men te kampen met dezelfde moeite om geschikte predikanten te vinden, dezelfde strubbelingen en dezelfde perioden van
  stilstand in het geestelijk werk als in Suriname. In het
  eerste gewest kwam reeds in 1688, als eerste predikant in
  het fort Kijkoveral, Rudolphus Heynens. Na hem traden
  op Jodocus Bate, Johannes van Golsbergen (die als planter in de kolonie bleef) en, tusschen de jaren 1719 en 1724,
  Zacharias Hofman. Van hen werd weinig goeds gezegd,
  zij werden beschreven als onverdraagzaam, aanmatigend
  of twistzoekend, of ook met recht ontevreden wanneer de
  planters, die den toeslag van 8 a / 900 op het karige salaris van / 400 moesten leveren, in de uitkeering daarvan nalatig bleven.
  Als een sieraad van zijn stand werd daarentegen geroemd Hubertus Grevenbroek, die in 1730 het predikambt in Essequebo aanvaardde. Hij stond te boek als een
  belangeloos man, vroom, eenvoudig en vredelievend van
  aard, die gedurende 31 jaren de kolonie ten zegen verstrekte. Hij werd dan ook zeer gewaardeerd en herhaaldelijk, wanneer hij gelijk zijne voorgangers naar Nederland
  wilde terugkeeren, werd hem door bewindhebbers dringend verzocht om op zijn post te blijven. In den regel
  werd kerkdienst gehouden in het fort Zeelandia op het
  Vlaggen-eiland (later Fort-eiland genaamd) waar zich
  een steenen kerkje en ook de pastorie bevond. Voorts
  nam hij den dienst waar in het kerkje op den post Ampa,
  tegenover de samenvloeiing van Essequebo en Mazarouni,
  doch, gelijk hij in een zijner brieven vermeldde, preekte
  hij daar nagenoeg voor stoelen en banken. Ook bezocht
  hij sommige plantages, waar eenige prijs werd gesteld op
  kerkelijk bezoek. Ds. Grevenbroek was algemeen be-
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  416
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  mind, in 't bijzonder bevriend met den directeur-generaal
  Storm van 's-Gravesande en de schoonvader van den secretaris Adriaan Spoors. Zulke familie-betrekkingen en
  zulke vriendschapsbanden bewogen hem in de kolonie
  te blijven, telkens wanneer bewindhebbers daarvoor bij
  hem aandrongen; doch eindelijk werd hem in 1761 op zijn
  herhaald verzoek, wegens hoogen leeftijd en wankele gezondheid, zijn emeritaat verleend 5fl/wo /zowore rf ewo/wmewfo's (met behoud van titel en ambtsvoordeelen).
  Hij werd opgevolgd door Isaac Lingius, die eveneens
  een reeks van jaren in Essequebo doorbracht, en wien
  werd opgedragen om tweemaal 's jaars te Demarary „den
  heiligen dienst en het uytdeelen der Bondzeegelen te gaan
  verrigten". De kolonisten aldaar woonden nl. te ver van
  het fort Zeelandia om daar de godsdienstoefening bij te
  wonen; reeds in 1753 hadden de Engelsche planters onder hen van de Kamer Zeeland vergunning bekomen om
  zich te bedienen van een Engelschen voorlezer, die van
  Saba afkomstig was. Het duurde tot 1766 alvorens voor
  Demarary de eerste geregelde predikant werd aangesteld
  in den persoon van Hermanus Lingius, waarschijnlijk een
  broeder van Isaac Lingius. Nog omstreeks het jaar 1850
  werd in het fort Zeelandia nu en dan godsdienstoefening
  gehouden door den laatsten Ned. Herv. predikant in
  Britsch Guiana, ds. G. Drost, die echter op de hoofdplaats
  Georgetown woonde.
  ,
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:53:46AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  