text: David Daley, Ratf**ked: The True Story Behind the Secret Plan to Steal America’s
  Democracy (Liveright 2016), p. 5.
  24
  Alexander Keyssar, Why Do We Still Have the Electoral College? (Harvard
  University Press 2020).
  25
  531 U.S. 98 (2000).
  23
  
  313
  
  ❧ LIBER AMICORUM BESSELINK
  schap, en omdat binnen het Supreme Court een discussie woedt over
  de rol die de rechter kan spelen ten opzichte van het verkiezingsproces. Er is een stroming die de opvatting aanhangt dat slechts de wetgevende organen bevoegd zijn en dat de rechter in principe buiten
  het hele proces dient te blijven, en er is een stroming die de rol van de
  rechter essentieel acht om het kiesrecht van de burgers te helpen beschermen, desnoods tegen de wetgevende organen in.
   Wat kan er misgaan bij verkiezingen?
  Wij zijn er in Nederland aan gewend geraakt dat verkiezingen ordelijk
  en eerlijk verlopen. Ervaringen in het buitenland zijn niet altijd even
  opbeurend.  Het lijstje dat Pippa Norris geeft is niet eens uitputtend,
  maar wel goed om in gedachten te houden: het uitschakelen van politieke tegenstanders, het rommelen met districtsgrenzen, ongelijke
  kansen op het punt van campagnevoeren, het beïnvloeden van de
  media, burgers krijgen slechte informatie over de mogelijke keuzes,
  het verkiezingsproces wordt verstoord door bloedvergieten, de stembussen zijn niet adequaat en raken overvol, er wordt gerommeld met
  het tellen van de stemmen, oppositiepartijen trekken zich terug, sommige partijen weigeren de keuzes van het kiezersvolk te accepteren, de
  verkiezingen worden verstoord door protesten, er is misbruik van
  overheidsmiddelen door ambtsdragers en/of ambtenaren, kiezersregisters zijn verouderd, sommige kandidaten strooien met geld of
  gunsten, er worden stemmen gekocht, de media scharen zich achter
  de huidige machthebbers, campagnes gebruiken verborgen of onduidelijke fondsen, de regels met betrekking tot campagnefinanciering zijn te losjes, verkiezingsfunctionarissen beschikken niet over
  voldoende stembiljetten, zittende functionarissen zijn afgeschermd
  tegen uitdagers, bijeenkomsten lopen uit op rellen, er is discriminatie
  tegen vrouwelijke kandidaten, etnische minderheden worden
  vervolgd, de stemmachines begeven het, rijen voor het stembureau
  worden alsmaar langer, de verzegeling van stembussen wordt verbroken, sommige kiezers brengen meer dan 1 stem uit, er zijn wettelijke
  regelingen die bepaalde groepen kiezers uitsluiten van het kiesrecht,
  stembureaus zijn niet toegankelijk, software begeeft het, ‘veilige’ inkt
  314
  
  ROEL DE LANGE ☙
  kan makkelijk worden afgewassen, klachten over het verkiezingsproces worden door de rechter niet serieus onpartijdig behandeld.26
  In het licht van de Europese rechtspraak van het EHRM kan daaraan nog het een en ander worden toegevoegd: ontbreken van onpartijdige beoordeling van verkiezingsgeschillen,27 onduidelijkheden bij
  de telling van stemmen,28 uitsluitingen van kiesrecht van mensen die
  langdurig in een buitenland wonen, maar nog wel belasting betalen
  in het land van herkomst,29 onvoldoende waarborgen voor de eerlijkheid van beoordeling van handtekeningen die vereist zijn voor een
  kandidaatstelling, 30 afspraken binnen politieke partijen die ervoor
  zorgen dat de beslissing over het opzeggen van het lidmaatschap van
  eenmaal verkozen kandidaten bij de partijen ligt en niet bij de volksvertegenwoordiger zelf,31 discriminerende regelingen betreffende de
  vertegenwoordiging van minderheden, 32 onnodig restrictieve voorschriften ten aanzien van politieke advertenties in de media.33
  Als we met de Amerikaanse ervaringen in gedachten naar het Europese recht op het gebied van verkiezingen kijken, dient vooral de
  vraag zich aan welke elementen van het verkiezingsrecht door de Europese rechter als vallend binnen de nationale beslissingsruimte worden beschouwd. De margin of appreciation op dit terrein is betrekkelijk ruim.  26
  
  Pippa Norris, Strengthening Electoral Integrity (Cambridge University Press
  2017).
  27
  EHRM 10 juli 2020, nr. 310/15 (Mugemangango t. België).
  28
  EHRM 30 mei 2017, nr. 75947/11 (Davydov t. Rusland).
  29
  EHRM 7 mei 2013, nr. 19840/09 (Shindler t. Verenigd Koninkrijk).
  30
  EHRM 11 juni 2015, nr. 31953/11 (Tahirov t. Azerbeidzjan).
  31
  EHRM 24 mei 2016, nr. 41683/06 (Paunovic en Milivojevic t. Servië).
  32
  EHRM 15 december 2015, nr. 16732/05 (Ofensiva Tinerilor t. Roemenië).
  33
  EHRM 21 februari 2017, nr. 42911/08 (Orlovskaya Iskra t. Rusland).
   315
  
  ❧ LIBER AMICORUM BESSELINK
  Leren van de geschiedenis?
  Daarbij past meteen een kanttekening, die betrekking heeft op de
  mogelijkheid om te leren van de geschiedenis. ‘What May Be Unprecedented?’ vraagt Przeworski34 en dat is een goede vraag, omdat we altijd voor verrassingen kunnen worden gesteld. Taleb noemt dat
  ‘Anti-Fragile’ denken: een crisis kan altijd erger zijn dan alles wat we
  in het verleden hebben meegemaakt.35 Het staat immers niet vast dat
  de uitbarsting van de Krakatau in 1883 de ergste was die ooit kan
  plaatsvinden, en ook niet dat wij de bloedigste oorlog aller tijden al
  achter de rug hebben. Of dat de opwarming van de aarde wel mee zal
  vallen omdat er al vaker periodes van opwarming zijn geweest. Dat
  type ‘leren van de geschiedenis’ levert niet veel anders op dan naïeve
  clichés. ‘Will he go?’ vroeg Lawrence Douglas zich vorig jaar af toen
  het over het eind van het presidentschap van Trump ging, en ook dat
  was een goede vraag – waarbij aangetekend dat de mogelijke scenario’s van Douglas somber genoeg waren om dicht in de buurt te
  komen van wat zich daadwerkelijk heeft afgespeeld.36
  Politieke en culturele randvoorwaarden
  Voor de stabiliteit van politieke stelsels is meer nodig dan alleen goede
  constitutionele regelingen en instituties. De rechter, ook de Europese
  rechter, kan bijdragen aan de democratie, en vervult zo een democratische rol door de randvoorwaarden van het politieke proces
  grondrechtelijk in te kleuren. Hoe groot de kans op succes van de
  rechtspraak is, is niet altijd duidelijk. Ook binnen het Europese mensenrechtenkader zijn er van tijd tot tijd reacties van verdragsstaten die
  wijzen op niet-naleving. Het voorbeeld van de uitsluiting van
  kiesrecht van gedetineerden is bekend. Zowel het Verenigd Konink-
  
  34
  
  Adam Przeworski, Crises of Democracy (Cambridge University Press 2019),
  hoofdstuk 8.
   35
  Nassim Nicholas Taleb, Anti-Fragile: Things that Gain from Disorder (Penguin
  2013).
  36
  Lawrence Douglas, Will He Go? (Twelve / Hachette Book Group 2020).
  316
  
  ROEL DE LANGE ☙
  rijk als Rusland hechten zodanig aan hun stelsel van uitsluiting dat
  de arresten van het EHRM waarin een schending werd vastgesteld
  tot dusver geen merkbaar effect hebben gehad.
  Meer algemeen hangt de bescherming van de democratie minder
  van de rechter af dan juristen misschien soms prettig vinden.37 De
  rechter kan een bijdrage leveren, maar meer dan een bescheiden bijdrage kan dat waarschijnlijk niet zijn. Het succes ervan is afhankelijk
  van contextuele factoren zoals de politieke verhoudingen en de mate
  van democratische gezindheid van de burgers in het betreffende land.
  De instandhouding en bevordering daarvan is slechts in zeer beperkte mate een kwestie van staatsrechtelijke regulering. In de recent
  in Nederland totstandgekomen ‘Wet verduidelijking van de burgerschapsopdracht aan scholen in het funderend onderwijs’ – een wijziging van art. 8, derde lid van de Wet op het primair onderwijs en een
  aantal andere onderwijswetten38 – wordt ervan uitgegaan dat kennis
  van de Grondwet bijdraagt aan goed burgerschap. Maar misschien is
  het wel andersom: eerst moet leerlingen worden bijgebracht hoe je
  regels of ‘afspraken’ totstandbrengt, hoe je met conflicten omgaat,
  hoe je verschillen tussen mensen waardeert, welke uitingen wel en
  niet acceptabel zijn en waarom, voordat er enig begrip kan ontstaan
  voor de specifieke manier waarop een grondwet een aantal elementen
  hiervan reguleert op het specifieke terrein van de omgang tussen overheid en burger.
  ❦
  37
  
  Het recente boek van Michael Saward (Saward 2021) gaat vooral in op deze kant
  van de constitutionele problematiek van bescherming van de democratie.
   38
  De desbetreffende bepaling komt te luiden: ‘Het onderwijs bevordert actief
  burgerschap en sociale cohesie op doelgerichte en samenhangende wijze, waarbij het
  onderwijs zich in ieder geval herkenbaar richt op: a. het bijbrengen van respect voor
  en kennis van de basiswaarden van de democratische rechtsstaat, zoals verankerd in
  de Grondwet, en de universeel geldende fundamentele rechten en vrijheden van de
  mens, en het handelen naar deze basiswaarden op school;’ De Eerste Kamer stemde
  op 22 juni 2021 in met dit wetsvoorstel (Kamerstukken 35 352). Ten tijde van het
  afronden van deze bijdrage was de wet nog niet in het Staatsblad gepubliceerd.
  317.
  