text: WEST-INDISCHE PREDIKANTEN
  DOOR
  
  S. KALFF
  
  I I (S/o<)
  
  In Berbice was, volgens de opgave bij Hartsinck, reeds
  een predikant werkzaam tijdens het bestuur van den kommandeur v. Berkel (1671—1674) toen die kolonie nog
  van zeer geringe beteekenis was. Deze eersteling was ds.
  Abraham Westhuizen. Maar gelijk elders bleef het predikambt hier somtijds geruimen tijd onvervuld; in eene Instructie van 1733 werd den kommmandeur opgedragen
  om, zoolang er geen predikant was, toch des Zondags
  openbare godsdienstoefening te doen houden „door psalmen zingen en 't lezen van Gods heyligh woord, of andere
  stigtelijke predicatiën van bekende en orthodoxe godgeleerden". De aanvragers van concessies voor nieuwe plantages moesten zich verbinden voor een jaarlijksch kerkgeld van / 25, dat later gebracht werd op 2 stuivers voor
  iederen akkergrond; hieruit werd ten deele gevonden het
  salaris van den predikant. In 1735 werd als zoodanig aangesteld Johann Christian Frauendorff, een Sakser van geboorte en te voren predikant te Namen, die jaarlijks / 900
  ontving, met een half oxhoofd wijn, een anker brandewijn, vrije kost en woning voor zich en zijn gezin. Een
  door hem aanbevolen voorlezer uit Namen werd tegelijk
  benoemd tot schoolmeester, koster en voorzanger in Berbice. Frauendorff nam zijn intrek bij den kommandeur in
  het fort Nassau, doch toonde zich spoedig zulk een onverdraagzaam en onhandelbaar persoon, dat men zoo ras
  mogelijk een eigen woning voor hem bouwde bij de kerk
  aan de Wironje-kreek, terwijl directeuren hem / 300 tafelWest Indische Gids X
  
  30
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:48:03AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  466
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  geld toelegden om in zijn eigen voeding te voorzien. Zijne
  vele brieven (in het Rijksarchief) steeds vervuld van reclames en grieven, gaven geen hoog denkbeeld van zijn
  karakter en ontwikkeling; herhaaldelijk werd hij berispt over zijne intolerantie en onchristelijke opvattingen.
  Hij bleef echter in functie tot aan zijn dood, in 1759.
  Zoo het schrale salaris en de ongeregelde uitbetaling
  daarvan de kandidaten in 't vaderland vaak afschrikten
  van eene predikantsplaats in deze koloniën, ook het klimaat en de toestanden stonden slecht te boek. Menige landverhuizer was daar tot een bedorven man geworden, en
  dit gaf aanleiding dat men in Zeeuwsch Vlaanderen hoorde zeggen, voor iets wat z'n ondergang tegemoet ging:
  „Alles gaat naar Lesjiskeep" (Essequebo), of: „Alles gaat
  naar de Barrebiesjes" (Berbice) Anderen verplaatsten
  den oorsprong van die zegswijze echter naar het jaar 1803
  toen Berbice by capitulatie aan de Engelschen werd overgegeven i). (In 1814 stond Nederland de drie koloniën,
  Demarary, Essequebo en Berbice, aan Engeland af).
   Ds. Frauendorff werd opgevolgd door Jonas van Petersom Ramring, die hem een jaar vóór zijn overlijden als
  hulpprediker was toegevoegd. Deze werd bij den grooten
  slavenopstand van het jaar 1763 met vrouw en zuster
  door de zwarte rebellen gevangen genomen in zijne pastorie, die naast de plantage „de Peereboom" was gelegen;
  en een oogenblik scheen 't als zou hij het deerlijk lot van
  ettelijke, op barbaarsche wijze vermoorde Europeanen
  deelen. Doch hij werd op last van den negerhoofdman
  Coffy vrijgelaten, omdat hij een man was „die met God
  sprak, en ook voor de negers gebeden had". Hij bracht
  den gouverneur v. Hoogenheim in het fort de boodschap
  van Coffy over, dat alleen de wreede behandeling der slaven door met name genoemde planters oorzaak van den
  opstand was. Ramring haastte zich echter de kolonie te
  verlaten, tegelijk met den Lutherschen predikant Muller, toen onder de paniek door dezen opstand teweeggebracht bijna alle Europeanen slechts op zelfbehoud be') De Navorscher. XXXII bl. 483.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:48:03AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  467
  
  dacht waren, en hun heil zochten op de vertrekkende
  schepen.
   De predikanten hielden godsdienstoefening beurtelings
  in het fort Nassau en aan de Wironje-kreek; daarna een
  uur catechisatie. Enkele malen 's jaars begaven zij zich
  naar de plantages aan de Canj e-rivier of in de boven-Berbice om voor de Europeesche bewoners te preeken of den
  doop te bedienen. Aan den aandrang van de Luthersche
  kolonisten om naast den Herv. predikant ook een leeraar
  van hun kerkgenootschap te benoemen, hadden directeuren eerst niet willen toegeven, omdat zij vreesden dat
  de bestaande krakeelen daardoor slechts vermeerderd
  zouden worden. Zij duchtten een „verkeerden ijver van
  beide de zijden, en vooral van de Luyterssen, die dikmaals meer drift hebben als 't behoort, en minder toegeventheyt als de religie en reeden dicteren". Zij stelden
  eindelijk als voorwaarde, dat de Lutherschen een „bekwaam, zedig en vredelievend persoon" zouden opsporen,
  en zelve voorzien in het salaris en een eigen kerkgebouw.
  Deze nieuwe steenen kerk met pastorie was gelegen in
  Nieuw Amsterdam, bij het fort Nassau; als eerste Luthersche predikant werd aangesteld Johan Hendrik Farkenius. Bij zijn overlijden in 1755 werd hij opgevolgd
  door J. F. M. Gröschner, en deze in 1761 door S. F. Muller. Twee jaren later brak de slavenopstand uit, die hem
  met zooveel anderen de kolonie uitdreef. Nadat die opstand in bloed gesmoord was kwam in 1765, tegelijk met
  den nieuwen gouverneur van Berbice, een nieuwe Herv.
  predikant in de plaats van den uitgeweken ds. Ramring,
  nl. Johannes Reiniers; en beiden vonden, ieder op zijn eigen gebied, ruimschoots werk in de ontredderde kolonie.
  Reiniers werd bij zijn overlijden in 1767 vervangen door
  ds. Sporon, Waalsch predikant te Sas van Gent, en deze
  in 1776 door Jacobus Gargon, gereformeerd predikant te
  St. Petersburg. Het inkomen was toen nog hetzelfde als
  in 1735, behalve dat er 12 akkers grond voor een tuin bij
  gekomen waren *).
   Netscher. Geschiedenis van Essequebo, Demerary en Berbice.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:48:03AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  468
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  Ouder dan de Herv. gemeente te Paramaribo was die
  op Curacao, waar reeds een paar jaren nadat het eiland in
  1634 op de Spanjaarden vermeesterd werd de proponent
  Fredericus Vitteus of Viteus voor den kerkelij ken dienst
  was aangewezen. Hij was voor 3 jaren benoemd op/ 42 's
  maands, met rantsoen en vrije woning. Vooreerst, meende de Comp., zou voor zulk eene kleine gemeente een proponent wel voldoende wezen, terwijl op de kleinere posten (eilanden) een voorlezer, ziekentrooster of schoolmeester belast werd met „het oeffenen van de publicque
  gebeden, voorlesen van het oudt en nieuw testament, gedruckte predicatiën ende singen der psalmen". Maar tien
  jaren later was de gemeente groot genoeg geworden voor
  een predikant, want men leest dat hier in 1645 werkzaam
  was ds. Johannes Backerus, die twee jaren later den gouverneur Pieter Stuyvesant vergezelde naar Nieuw-Nederland. In rang kwamen de predikanten onmiddelijk na den
  commissaris van den slavenhandel (het meest bloeiend
  bedrijf op Curacao) derhalve nog vóór alle burgerleden
  van den Kolonialen Raad; doch in 1787 werden zij geplaatst na den secretaris van dien Raad.
   Hun inkomen was ook zooveel hooger dan dat, waarop
  Vitteus uitgezonden was; ds. Philippus Speght, tevoren
  rector te Kuilenburg, bekwam / 800 's jaars benevens het
  aequivalent in beestialen, vivres en behoeften van de tafel van den directeur. Daarbij kwamen de stille winsten,
  waarvan velen „jouisseerden". In Oostindië dreven vele
  predikanten op hunne dienstreizen den kerkelij ken handel, en te Makassar was er een, die een slavendepot hield,
  van waar hij de zg. lij f eigenen naar de slavenmarkt te
  Batavia zond; in Westindië hadden zij evenzeer hunne onheilige buiten voordeden. Volgens zeggen der Engelschen,
  die zich langen tijd op de markt van Curacao van slaven
  voorzagen, was daar het gezegde in omloop: Jezus Christus is goed, maar de handel is beter, en met dien handel
  bemoeiden zich ook de predikanten. Ds. Speght stond er
  voor te boek dat hij niet alleen negotie dreef, maar ook
  eene tapperij hield; althans, hij werd voornamelijk om die
  redenen geschorst door den gouverneur Doncker. Hoewel
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:48:03AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  r
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  469
  
  hij zich na aankomst in Nederland bij bewindhebbers
  trachtte vrij te pleiten, werd hij toch niet in zijn ambt hersteld. Te voren was ten zijnen aanzien reeds de volgende
  resolutie genomen:
  „Ter vergaderinge voorgedragen synde dat ds. Philippus Speght, predicant op Curacao, volgens d'advysen
  van daar gekomen met allerhande soort van coopmanschappen, ende specialyk met het verkoopen van bier,
  wijn ende brandewijn, selffs 't sijnen huyse, sigh was bemoeyende, ende daarbij geconsidereert sijnde dat den directeur Otterinck over de impertinente bejegeningen van
  den voorsz. predicant was dagende; soo is goetgevonden
  dat den voorsz. predicant het miscontentement deser vergaderinge desaangaande in civiele termen bekent gemaackt, ende serieuselyck tot weghneminge van alle ergernissen tot desselfs devoir vermaant sal werden".
   De predikanten werden veelal door tusschenkomst van
  de gedeputeerden tot de Indische zaken als vertegenwoordigers der dassen uitgezonden, maar niet steeds uit Nederland. Men vond er een, die in de Molukken was werkzaam geweest; een ander, Nicolaas Verkuyl, die zijn dienst
  gedaan had bij de Hollandsche gemeente te Jarmuyden
  (Yarmouth), een derde, Henricus Beys, die van NewYork kwam, waar hij hoogloopende geschillen had gehad
  met de zg. Torrisse-partij. Deze werd voorloopig aangesteld door den directeur J. P. v. Collen, doch bewindhebbers ontboden hem naar Nederland om zich te verantwoorden over eene klacht, die door de classis Amsterdam
  tegen hem was ingebracht. NI. dat hij, tijdens zijn verblijf
  te New-York, naar Londen was gegaan om er door den
  bisschop tot Episcopaalsch predikant te worden aangesteld, waardoor hij „de formulieren van de Nederduytsche
  Kercke deser Landen had afgezworen". Hij was uit het
  vendel geloopen, zoodat de classis hem „als een verwerpelijk lit afsneet, als die tot hun niet meer behoorde, totdat hij hier en in zijnen kerck sig selven heeft verdedigt,
  en gesuyvert is geworden". Hierin slaagde ds. Beys ook,
  zoodat hij in 1714 als tweede predikant naar Curacao
  werd gezonden, maar onder bepaling dat zijne gage niet
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:48:03AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  470
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  ten laste van de Comp., maar van de gemeente op het
  eiland zou komen.
  Later werd op verzoek der ingezetenen zulk een tweede
  predikant doorloopend aangesteld, o.a. op grond dat door
  de herhaaldelijk invallende vacatures de gemeente soms
  geruimen tijd van godsdienstige leiding verstoken bleef.
   Inderdaad kwamen er onder de predikanten vele sterfgevallen voor, 't geen in verband werd gebracht met den
  grooten omvang van het diocees, dat zij moesten bedienen, en met de verplichting om in de Comp. pastorie
  in het fort Amsterdam te wonen. De gouverneur Faesch
  had zich tegen de aanstelling van een tweeden predikant
  verklaard, omdat hij vreesde dat er alsdan nog meer oneenigheden zouden komen dan er reeds waren. Hij schreef
  daarover: „Het eenige, waarvoor ik bevreesd ben, is dat
  de een aan den ander niet zal willen gesubordineerd zijn
  en dat dit groote facties op het eiland zal kunnen causeeren, daar de menschen hier te lande al te lichtgeraakt
  zijn". Deze gouverneur scheen derhalve het oude spreekwoord indachtig te zijn: „Twee maters in één convent,
  twee kassen in één kerck, twee groote masten op één
  schip, en dienen niet". Doch bewindhebbers meenden dit
  bezwaar te kunnen ondervangen door de bepaling, dat de
  oudste predikant in dienstjaren steeds als eerste predikant zou worden beschouwd. Gelijk onder officieren gaf
  de anciënniteit hier den doorslag.
   Het was den predikanten voorgeschreven, dat zij op 't
  geregeld bijwonen van de godsdienstoefeningen en de dagelij ksche gebeden steeds moesten aandringen „seer instantelyck ende met alle soeticheyt, conste ende vlijticheyt, tijdelyck ende ontijdelijck". Maar dit liet in de
  praktijk veel te wenschen over. Uit een religieus oogpunt
  was Curacao eene verdorde provincie, en betoonden de
  meeste inwoners zich in hunne handelingen aanzienlijke
  ketters. Dit wisten bewindhebbers ook, en men hoorde
  als 't ware de waarschuwende stem van de classis van Amsterdam in hun vertoog van het jaar 1694 aan den gouverneur. Bernagie:
  „Nu weten wij wel, ende het is ons oock bekent dat de
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:48:03AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  471
  
  dagh des Heeren op Curacao is een dagh van een Bacchusfeest en niet een dagh om God na behoren te dienen.
  Van de ongeregeltheden en ongebontheden, die op dien
  dagh gepleegt werden, sullen wij hier geen groot verhaal
  maken, als ons refereerende tot de kennisse, die U.E.
   selve daarvan heeft. UE. weet dat alle Christen overheden altoos tegens het misbruyck van dien dagh hebben
  gevigileert, ende daarin door wetten en straffen hebben
  voorsien, opdat Gods toorn over onse sonden geboet en
  afgebeden mogte worden. Het is dan meer als hoogh tijd
  dat UE. op Curacao daarinne voorsie en die ordres te
  stellen, dat so wel diegene die leert als die geleert worden,
  yder sigh op den dagh des Heeren schicke tot devotie,
  dat men op dien dagh geene drinckhuysen opene of gelagen zette, dat men niet en gaa uyt de kerk na het verkeerbort, maar dat yder sigh in alle stilligheyt en modestie gedrage, opdat Gods slaande hand sigh van Curacao
  afwende".
   Bewindhebbers wilden, dat gouverneur en raden een
  Zondagsreglement zouden opstellen en daarbij het advies
  inwinnen van den predikant; waarbij zij opmerkten dat
  deze laatste wel wat meer rekenschap had mogen geven
  van zijn dienst over de kerk en gemeente, die hem toevertrouwd waren, 't Een en ander behoorde echter tot de
  vrome wenschen; de geest eener koloniale samenleving
  liet zich door geen reglementen veranderen, terwijl de geringe resultaten in zake slavenbekeering niet het minst
  aan de regeering zelve te wijten waren. Want, gelijk Hamelberg terecht opmerkte, „de omtrent slaven heerschende meeningen waren er geheel mee in tegenspraak hen
  als „broeders in den Heere" te beschouwen. Waar de Compagnie zelf de slaven liet brandmerken als het vee, evenals van dit vee ook van de slaven aan den directeur
  „de aantelinge" op het hart drukte, op gruwelijke verminkingen van hen door beulshanden slechts aanmerkingen maakte indien daarvan ongeschiktheid voor
  hun werk het gevolg was, kortom, in den slaaf den
  mensch geheel over het hoofd zag, daar is het wel aan
  te nemen dat er van de zijde der aan haar ondergeschikte
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:48:03AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  472
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  overheden weinig voor de bekeering der slaven werd
  gedaan" *).
   Met „ieverloose"predikantenen een zwijmelgeest vaardig over heel deze insulaire samenleving, was het niet te
  verwonderen dat de „drinckhuysen", waarvan bewindhebbers gewaagd hadden, beter bezocht waren dan de
  kerken. De gouverneur Rodier kon de klachten van den
  kerkeraad in dit opzicht niet weerleggen, schrijvende: „ik'
  avoueer met leetweesen, al sugtende, dat de kerk seer
  spaarsaam door 't algemeen werd gefrequenteert en principaal door de rijkste familjes". Ook was dit geen verschijnsel, dat uitsluitend aan eene Westindische maatschappij eigen was; het kerkelijk indifferentisme was onder de tropen vrij algemeen. Ook in Oostindië, waar de
  Hervormde kerk op zooveel breeder grondslag was georganiseerd, waren in 't algemeen de kerken schaars bezocht en lag het kerkelijk leven op doodstroom. In later
  tijd bracht daar de voormalige Waalsche predikant Busken Huet het beweren ter sprake dat, zoo de Regering
  niet in het onderhoud der leeraars voorzag, er met uitzondering hier en daar eener kleine afgescheiden gemeente met een ijverig herder aan het hoofd, binnen den tijd
  van één menschenleven nergens meer in Ned. Indië eenig
  uitwendig teeken van protestantisme zichtbaar zou
  zijn ^).
  Op Curacao ontstond herhaaldelijk botsing tusschen
  het kerkelijk en het wereldlijk bestuur, wanneer een van
  beide zich op een gebied begaf dat niet het hunne was.
  Zoo ontzegden de gouverneur en zijn raad aan de predikanten de bevoegdheid om zonder hunne vergunning
  kinderen ten huize der ouders te doopen, of in particuliere
  woningen huwelijken in te zegenen, ofschoon dit een oud
  gebruik was. Aan den anderen kant verstoutten zich de
  predikanten om, in het jaarlijksch verslag aan bewindhebbers over den toestand der gemeente, bestuursdaden te
  veroordeelen of den magistraatspersonen, gelijk dominee
  ') De Nederlanders op de W. I. eilanden. II. 100.
  •) Nalezing, bl. 107.
   Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:48:03AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  473
  
  Valentijn het uitdrukte, „een Afrikaanschen houw over
  den neus te geven". In 1737 ontstond ter zake een conflict, waarbij de gouverneur v. Collen den predikant Rasveldt vooreen jaar schorste. In 1768 matigde dekerkeraad
  zich het recht aan om den predikant Kuypers te schorsen, doch bewindhebbers desavoueerden dat besluit en
  stelden de klachten tegen Kuypers in handen van de classis van Amsterdam. Deze weigerde op Curacao een anderen predikant dan de geschorste te erkennen, en de
  zaak kwam eerst tot eene oplossing door het overlijden
  van Kuypers. Tot zijn opvolger werd benoemd Johannes
  Ellis, die op Curacao geboren was en tot een der aanzienlijkste families van het eiland behoorde. Deze schreef aan
  bewindhebbers, dat hij die benoeming niet zou hebben
  aangenomen indien hij zich niet in de vriendschap en achting van zoovele burgers mocht verheugen. „Want God
  beware alle brave mans kinderen voor zulk een dienst.
   Classicale consequentiën en procedures! Wie kan in dien
  hoon met zijn familie of huisgezin op dit land blijven leven!"
  Vóór het uitwendige van den Herv. eeredienst was 't
  een voordeel, toen in 1763 gevolg werd gegeven aan de
  reeds lang gekoesterde plannen om het oude kerkgebouw
  te herstellen en te verfraaien. Het bekwam toen o.m. een
  sierlijk verwulfsel in duurzaam mahoniehout, terwijl de
  gewezen koopvaardij kapitein Dirk v. d. Meer aan de gemeente een uurwerk schonk, ter plaatsing in het koepeltorentje van de kerk, en de koster en voorzanger Hendrik
  v. Hulst het ontwerp voor een orgel maakte. Dit werd
  echter door den predikant Wildrik te nietig geoordeeld;
  hij wenschte „een extra-stuk, zoo sierlijk van ornamenten
  als mogelijk was", en hechtte vervolgens zijne goedkeuring aan het ontwerp voor een orgel van 14 registers. De
  restauratie duurde tot het jaar 1771 en vorderde eene uitgave van Ps. 5500, grootendeels ten laste van de kerkekas. De bres in die kas werd des te grootef, toen het bleek
  dat de administrateur de kerkelijke middelen voor een
  aanzienlijk bedrag had gefraudeerd. Overigens werd hier
  niet alleen eene verbetering in het kerkgebouw tot stand
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:48:03AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  474
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  gebracht, doch later ook in den staat der kerk zelve.
  Hetgeen in vroeger tijd niet gelukt was, werd in 1825
  tot een voldongen feit: de samensmelting van de Hervormde met de Evangelisch Luthersche gemeente tot
  één kerkelijk lichaam, de Vereenigde Protestantsche
  gemeente.
  Op menige figuur in de rij der Westindische predikanten i) valt uit de oude kronieken een onvoordeelig licht.
   „Wij willen gelooven", schreef Wolbers, „naar den aard
  der liefde die alle dingen hoopt en gaarne het beste denkt,
  dat onder hen waardige mannen werden gevonden, al
  is het dat wij uit gebrek aan bescheiden hiervan weinig
  hebben mede te deelen". Zulke mannen ontbraken ook
  niet geheel, al behoorden ze veelal tot eene latere generatie. Met onderscheiding mocht b.v. genoemd worden
  Gerardus Balthasar Bosch, die pas 20 jaren oud tot predikant op Curacao werd benoemd. Deze voedsterling van
  de akademie te Utrecht, die in 1815 na Napoleon's terugkeer van Elba als vrijwilliger bij de Utrechtsche studentenkompagnie den veldtocht in Frankrijk had meegemaakt, deed zich ook in de letterkunde opmerken door
  zijne reisbeschrijvingen in de Faier/awdsc/ze Z-^teroe/^mwgew. Als schoolopziener bracht hij voor het onderwijs op
  Curagao veel goeds tot stand, en wist de kerkelijke geschillen op het eiland bij te leggen; het was voornamelijk
  door zijne bemoeiingen dat de beide voornaamste gezindten vereenigd werden tot ééne Evangelische gemeente. Zulk eene gemeente stichtte hij ook op Aruba; zijne
  verdiensten voor kerk en school werden erkend door zijne
  benoeming tot ridder van de Ned. Leeuw. In 1829 met
  verlof in Nederland zijnde publiceerde hij daar het eerste
  deel van zijne ivWzew i» Wes/mdië Ö» ioor eew gei^/te waw
  iVoord £W Z m i ^ w m ' k , waarop later een tweede deel
  volgde. Dit werk had o.a. de verdienste, dat het veel licht
  over de Westindische koloniën verspreidde, en ettelijke in
  het moederland heerschende dwaalbegrippen terecht
  ') Lijst van 24 predikanten op Cura$ao tusschen de jaren 1635 en 1789
  bij Hamelberg, „De Nederlanders op de W. I. eilanden". II. bl. 223.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:48:03AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  475
  
  wees. Het derde deel van zijn werk werd na zijn dood uitgegeven door zijn broeder J. Th. Bosch, later administrateur van financiën op Curacao. Dit behandelde inzonderheid Suriname; de schrijver trok daarin te velde tegen de
  slavernij en betoogde de noodzakelijkheid van hare afschaffing. Een levensbeschrijver getuigde:
  „Men leert Bosch uit zijne geschriften kennen als een
  man begaafd met een geest van fijne opmerking, die zeer
  goede inzigten had ook in die onderwerpen, die niet tot
  zijne betrekking behoorden; als een man die nuttig trachtte te zijn niet alleen door prediking en leering in zijne gemeente ; maar door ten goede te werken ook in uitgebreider kring. Ziekte en een vroege dood (hij stierf in 1839 op
  de buitenplaats Leewwrnstem, bij Arnhem) beletten hem
  er meerdere bewijzen van te geven".
  (Tot zijne familie van moederszijde behoorde zijn tijdgenoot de onderwijzer Poel, schrijver van geschiedkundige Mengelingen in de Cwrapaosc/ze Co«ya«^).
  Mede uit een letterkundig oogpunt onderscheidde zich
  ds. Cornells van Schaick, tusschen de jaren 1851 en 1863
  predikant te Paramaribo. Hij was de auteur van een
  .Dic/^èww^e/^'e voor de Surinaamsche jeugd, van Z>£ Ma«;a, familietafreel uit het Surinaamsche volksleven, en van
  de Byiragtftt tot de geschiedenis der Herv. kerk in Suriname. (Tijdschrift „West-Indië" 1854). Het ware te wenschen dat dit laatste onderwerp nog eens mocht worden
  voortgezet en uitgebreid tot een breeder opgezet en systematisch behandeld werk over de kerkelijke geschiedenis der Westindische koloniën, waarvoor de archieven,
  zoo in de kolonie als in het moederland en het buitenland, zeker nog vele bouwstoffen bevatten. Als onderwerp voor eene akademische dissertatie zou eene historische schets in die richting reeds hare waarde hebben.
   En evenzeer ware te wenschen dat onder de epigonen
  van een ds. Vos, Ypey, Dermout, Hofstede, v. Troostenburg de Bruyn en zooveel andere kerkelijke geschiedschrijvers een navorscher te voorschijn kwam die, bij het
  betreurenswaardig gemis van een algemeen biografisch
  woordenboek van de koloniale mannen van beteekenis, de
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:48:03AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  476
  
  WESTINDISCHE PREDIKANTEN
  
  letterkunde alvast verrijkte met een der onderdeelen van
  zulk een standaardwerk, met een biografisch woordenboek van Westindische predikanten en ziekentroosters,
  gelijk dat voor Oostindië reeds voorlang tot een fakkel der
  geschiedenis geworden is.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:48:03AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  