text: Ik hoorde eens een merkwaardige, geheel uit eigen beweging gegeven "kunstcritiek" van een Mualang-Dajak uit Djanang Ran. Hij noemde bedjuru het
  mooiste ,,sebab tidak bisa dikiaskwlt lagi, tWrok bisa dilebihkan lagi" waarmee
  bedoeld werd, dat bedjuru een vaste vorm en inhoud had verkregen, waaraan niets
  meer kon worden "verfraaid" en uitgebreid. Het bezwaar van deze "kunstcriticus"
  ten opzichte van de tegenwoordige Kana was, dat deze de aloude "klassieke"
  vorm had verloren, dat er te veel toevoegsels waren bijgekomen en "teriaJu
  dikiaskarn" d.i. te druk en overdadig in vergelijkingen. Ik meen zijn bedoeling het
  best weer te geven met wat wij te barok zouden noemen tegenover de klassieke
  eenvoud van de oudere vormen. En daarna overgaand van de strikte kunstcritiek
  naar de morele constateerde hij, dat allerlei liefdesavonturen met wat daarmee
  gepaard gaat, als overspel en echtbreuk, niet voorkomen in hun oudste vormen
  van poëzie, terwijl juist deze onderwerpen, volgens hem, de verschillende kana
  zo populair maakten. De K ana Sera was onder de verschillende kana de oudste
  en meest sobere. Dit oordeel kwam van een man, die nooit op school is geweest
  en slechts onderhands wat lezen en schrijven heeft geleerd. Zulk een zelfstandig
  en critisch oordeel verwacht men niet onder deze bevolkingsgroep.
  413) De grote voorliefde voor binnenrijm dwingt wel tot zulk een vrije syntaxis.
  Binnenrijm noemt de Mualanger rambai, tros(rijm) en eindrijm heet Senatn. Een
  bewonderende uitroep luidt: Sadja pandai ia ngerambai-njenan 1 Wat kan hij
  rijmenl
  
  mam
  
  20
  
  eens beter dan minder goed gelukte en tenslotte hebben we deze ook
  dikwijls onvertaald gelaten. Een bijzondere moeilijkheid gaven die titels
  en namen gevolgd door een uitwijdende beschrijving, welke alleen zin
  heeft, als men de letterlijke betekenis van titel of naam kent, wat een
  meer parafraserende vertaling tengevolge had of een verklaring in een
  commentariërende noot.
   Dikwijls voelden we ons gebrek aan taalvaardigheid en met name
  een te arm vocabulair bij die rijkdom aan synoniemen in de oorspronkelijke tekst en naarmate we getroffen werden door de prachtige taal
  en klank en de soms verrukkelijke beelden en vergelijkingen, werden
  we ons meer bewust van de meermalen zo gebrekkige weergave. Edoch,
  "metius sic esse quam non esse", was onze laatste rechtvaardiging voor
  de publicatie in deze vorm van dit ons dierbare stuk Dajakse letterkunde.
  ***
  Wat de commentaar betreft, zijn we uitgegaan van de mening, dat er
  beter wat te veel dan te weinig kan worden gegeven. Bij de veelvuldig
  wederkerende woorden, uitdrukkingen en namen is dikwijls een verklaring gegeven bij het eerste voorkomen, echter ook dikwijls bij een
  latere ontmoeting en ook is herhaling niet altijd vermeden.
  Natuurlijk heeft iemand, die lange tijd verkeerde in het milieu van
  dit gezang en met de mensen er in beschreven een andere instelling dan
  een buitenstaander en daarom zal hij het antwoord wel eens schuldig
  zijn gebleven op vragen welke bij de lezers opkomen of een antwoord
  geven op een niet gestelde vraag. Daarbij staan we ook zelf voor nog
  vele onbeantwoorde kwesties.
  Een kaart van het gebied in dit gezang bezongen, met enkele schetsen
  en foto's moge bijdragen tot een beter begrip van de inhoud van dit
  gezang.
  Gaarne betuig ik hierbij mijn grote dankbaarheid aan Prof. Dr
  A. A. Cense en Prof. Dr E. M. Uhlenbeck voor hun belangstelling,
  hulp en raad tijdens mijn werk aan dit gezang en heel bizonder voor
  de zorg die zij op zich hebben willen nemen wat betreft de uitgave
  en de correctie der drukproeven, daar schrijver, verblijvend in het
  binnenland van Borneo, deze zorg niet zelf op zich kon nemen.
  Sekadau, Kal. Barat, Januari 1955.
  P. DONATUS DUNSELMAN O.F.M.Cap.
   21
  
  KANA SERA
  Ari diganti Kaloi udah bel aki bukai malam;
  Randang dabilang Ruai Lalang udah betunang bukai bulan;
  Taun dapun Ajun Dundun udah betunang beikun setaun padi dimakan
  Djerita seleka Punai Ara aba s Tunang Gara njau limpang lilai;
  ) SigP djaku' Ndu' Telingu S Mendu' aba s Tunang Dangku S njau
  [pandjang anjai;
  Tjakap Talap Djelawat aba' Tuang Padat njau seberang sungai.
  .,Kati kini kakiku, mèh laki, serandang ini: asa darunti ka ui sega S
  [seluai?
  "Ngapa dalamku, Tunang Padan, sekong randang bulan: asa
  [darendam ka asam tuai ?
  "Kati tulangku, mèh tunang, asa datjentjang ka kabang bait rangkai?
  10 "Ngapa palasku, Tunang Djangka', asa datempenga' ka isau andai?
  "Ngapa mataku, mèh Tunang Gara, asa mpeleman leka buah melai?
  "Tubuhku asa dapansuh nanjak seluai?"
  Seleka djerita djara S sedua njau mah besaut-saut;
  SigP djaku S njau betuntut-tuntut;
  
  1 Kaloi, naam van een vis, een soort guram,i, mogelijk Osphromenlts trichopterIts
  Pall. De vrouw over wie de eerste 400 regels handelen en daarna het meisje, dat
  de hoofdpersoon wordt, worden bij voorkeur aangeduid met namen van vissen
  en vogels, associaties van schoonheid en gratie. Enkele slechts hebben we nader
  kunnen determineren.
  bukai ma/am, lett. andere nachten.
  3 doJmn, van da-apun, voorbij zijn, -gaan.
  Ajun Dundun, een vogel, onomatopeisch voor een zacht wiegend geluid.
  be-ikun, gezegd wanneer een huwelijk geheel is voltrokken; ikun, iets vol tederheid en zorg bewaken, beschermend tegen zich aandrukken.
  4 Umpcmg-lilai, onordelijk over alles en nog wat praten.
  5 NdJu', titel, vriendelijke aanspreking voor vrouw of meisje.
  Telingu' Mendu', een vogel; tingu' of telmglt', het hoofd heen en weer bewegen, zoals deze vogel, wanneer hij neerstrijkt op een tak.
   6 Talap Djelawat, djelawat, een zeer geappreciëerde riviervis; talap, in het wateroppervlak happen. L. C. Westen enk noemde de Belitang-rivier (gebied der Mualangers) zeer visrijk, toen hij daar in Maart 1895 een bezoek bracht en noemt
  met name djelwwat en kaloi. (De Muàlang- en Sekàdau-Dajaks. Een reisverhaal, Tijdschr. voor Indische Taal-, Land- en VolkenkWlde, deel 39 (1897), p.
  22
  
  ZANG DER ZWANGERSCHAP
  De dagen zijn elkaar opgevolgd sinds Kaloi is gehuwd en zo ook de
  nachten; / Men heeft de manen geteld sinds de Argusfazant is verloofd,
  reeds meerdere maanden; / Een jaar is verlopen sedert Ajun Dundun
  is getrouwd en een oogstjaar verbruikt. / (Dan) spreekt de Vruchtduif
  tot haar geliefde man met veel omslag van woorden;
  5 Een verhaal van de Wiegende Vogel aan haar beminde bruidegom
  lang en breed verteld; / Een gesprek van de Happende Vis met haar
  getrouwe echtgenoot van de hak op de tak. / "Wat is het toch met mijn
  benen, mijn man, deze maand, alsof men met rotan er omheen schuurt? /
  "Waarom voel ik me van binnen, beminde echtgenoot, al een maand lang
  alsof vol zure vruchten? / "Hoe voel ik mijn beenderen, gij mijn bruidegom, dor en droog alsof geslagen met een klopper van boomschors?
  10 "Waarom voel ik mijn hoofd, geliefde man, als ha.kte men erop met een
  sier-parang? / "Waarom voel ik mijn ogen, 0 gij mijn beminde bruidegom, als geraakt door een zeggekorrel ?/ "Mijn lichaam als een bamboekoker met kleine visjes geroosterd boven vuur?" / (Aldus) loopt het
  gesprek der getweeën in woord en wederwoord; / Een samenspraak
  over en weer.
  305-326). Het viel hem bij dat bezoek ook op, dat de Mualang niet danst,
  wel "berplll/ltun" en dat "erg vervelend, uren achtereen". Dat zal wel "bakana"
  geweest zijn.
   7 mèh of mih, soms mbèh, aanspreekwoord voor mannen, indien van gelijke of
  mindere rang of stand.
  asa; zich gevoelen.
  darunti, schurend om iets heen trekken. Men pleegt segaJ-rotan schurend om een
  boomstam of huispaal te trekken, om aldus de buitenste bast af te schaven.
  9 kabaJllg, gezegd van iets, dat nog pas half af is i.c. de geribbelde klopper voor
  boomschors; hier als epitheton uitsluitend wegens euphonie.
  buit, een harde houtsoort o.a. gebruikt voor zulk een klopper.
  11 mpeletrtan, ontstoken, pijnlijk van oog, doordat er iets is ingekomen; hoewel de
  ondervinding mij heeft geleerd, dat het niet denkbeeldig is bij het lopen langs
  manshoge zegge, dat de ogen pijnlijk worden geraakt door de bruinrode vruchtpluimen, is toch euphonie de reden, dat juist deze oorzaak wordt genoemd.
  13 djara J , een in de spreektaal veelvuldig gebruikt modaal woordje, gaarne ter afsluiting of afronding van een zin met zwak bevestigende betekenis.
  njau, aanduidend, dat een handeling of toestand aan de gang is, voortduurt; wel
  te onderscheiden van udah, aanduidend, dat iets gebeurd, afgelopen is, hoewel
  njau meermalen wordt gebruikt, waar men in het Maleis sudah zou gebruiken.
  23
  
  15 Kenandi laki Ruai Peridi njau djampat njambut:
  "NtP di' ka' mati lenjau: tada' berau kita sebuah tadjau ngau
  [beras penjemuran;
  "Tada' manuk kita sebuah biduk ngau pampas-penselan;
  "Tada' babi kita serenti ngau belian njaman;
  "Tada' pulut kita sekambut ngau tungkat njembajan".
  20 Betimbal semiku' lagi betingka' -tingka', besaut besesinga'.
   "Mimpi makai sibau ku, mèh Tunang Kerakau, da Laut Ambau
  [tumbuh da takau buluh laki;
  .,Mimpi meda' tjekala' ku, mèh Tunang Kedeka', da Djawa
  [Landa' tumbuh da tangga' Bua' Bui;
  "Mimpi meda' tingkas berambai da Laut Lawai bedjuntai langgai
  [aba' pauh djenggi;
  "Mimpi meda' asam munung da Laut Mentung tumbuh da pajung
  [mata ari;
  25 "Mimpi meda' selang asam mbawang tai beketupang ka mas-mansi;
  .,Mimpi meda' asam kemantan da Dj awa-Djingan, tumbuh da
  Seleka djerita nadai ia medjah;
  [djamban Pangiran Adji"
  
  16 di', aan spreekwoord voor vrouwen, indien van gelijke of mindere rang of stand.
  ngau, ook nggau (in Iban-dialect unggau), gebruiken, om te, voor, met.
  penjemuran, ook penjemburan.
  17 biduk, naam van een vaartuig; de kippen worden gevoerd op een onder het huis
  hangende, hol uitgekapte plank, gelijkend op een prauw; ook wordt er wel een
  versleten prauw voor gebruikt. Bij het voeren is zo'n voederplank één krioelen
  van kippen.
  pampas-penselan, een dubbelvorm voor: het voorhoofd tekenen met bloed, gewoonlUk alleen penselan ; pampas, uitstorten, morsen.
  18 serentt, een maat voor het meten van varkens; men gaat uit van de omtrek van
  's mensen hoofd, één gesloten vuist daarop is één ren ti. (vgl. Bijdr. Deel 106,
  p.35)i.
  belion njaman, een term voor een ziener-ritueel waartoe men overgaat niet omdat
  iemand ziek is, maar meer als een feestje, bizonder ter versterking van de aju
  of levensgeest val1 een kind; daarom genoemd njaman, prettig. In dit verband,
  n.m. wegens ziekte van de vrouw, zou men dit ritueel niet gebruiken, doch dit
  is een dichterlijke vrijheid weer wegens euphonie en rijm. Daarom ook de
  Maleise vorm njaman, welke in Mualang-dialect njamai is.
  19kambut, een zak van boomschors, nog veelvuldig in gebruik.
   njembajoo of njemajan, naam voor een ziener-ritueel, o.a. in de volgende punten
  verschillend van het belian-ritueel: a. njemajoo gebeurt in het woonvertrek (bilik)
  alleen voor isi' bilik, het huisgezin, terwijl belioo geschiedt op de voorgalerij of
  rum voor al de bewoners van het langhuis of isi' rutnaih; b. bij njemajan wordt
  slechts een kip geslacht, bij belian moet een varken geslacht worden. Een veel
  voorkomende reden, dat men tot het njemajan overgaat, is een kwade droom om
  de voortvluchtige se_gat of ziel (wel te onderscheiden van de aju of levens-
  
  24
  
  15 Zacht spreekt de man der Argusfazant (haar) vlug antwoordend: /
  "Indien je je voelt als te zullen sterven: veel rijst hebben we, een
  tempajan vol, om je mee te bestrooien; / "Talrijk zijn onze kippen,
  een prauw vol, om je te bestrijken met bloed; / "Talrijk onze varkentjes voor een ziener-ritueel; / "Overvloedig onze kleefrijst, een
  zak vol, voor een offer-bamboe".
   20 (Zo) praten ze over en weer in woord en wederwoord. / "Ik droomde,
  dat ik sibau-vruchten at, mijn geliefde man, van Laut-Ambau groeiend
  aan rijk vertakte bamboe; / "Ik droomde, dat ik asam-vruchten zag,
  mijn beminde, van Dj awa-Landa , , groeiend aan de trap van Bua'
  Bui; / "Ik droomde, dat ik een tros zure rotan-vruchten zag van LautLawai, afhangend met pauh djenggi; / "Ik droomde, dat ik zure
  munung-vruchten zag bij Laut Mentung, groeiend onder de zonneschijf;
  25 "Ik droomde, dat ik rinse embawang-vruchten zag, die men schilt, met
  gouden kelk; / "Ik droomde, dat ik zure kemantan-vruchten zag te
  Djawa Djingan. groeiend op het vlot van Pangiran Adji". / Geen enkel
  woord wijst hij af; / Niet één woord van de geliefde bruid keurt hij
  
  geest} terug te roepen. Dit gebeurt met een bamboe-koker gevuld met kleefrijst,
  tungkat njemajan, welke de ziener vasthoudt, terwijl hij met een doek over het
  hoofd de semangat terugroept.
   21 Loot Ambl1'u, titel voor Djawa; zo ook in de volgende regels: Djawa Landa',
  Loot Lawai, Loot Mentfmg, Djawa Djmgan. Een nadere aardrijkskundige bepaling kon mijn zegsman niet geven. Wel mogen we zeggen, dat op de vraag naar
  hun afkomst bij vele Dajakstammen ons bekend, telkens weer genoemd wordt
  Labai Lawai, ook wel Labi Lawai, het tegenwoordige Sukadana in de afdeling
  Ketapang, als plaats vanwaar men zich, gekomen van Djawa, verder in Borneo
  heeft verspreid. Ook de Mualangers zouden vóór zij te Tampun kwamen te
  Labai Lawai hebben gewoond. Omtrent Lawei tekent Veth bij de vermelding van
  de instructie van Wijbrandt van Waerwijck aan François Wittert in September
  1603 aan: "Men leest bij de schrijvers van dien tijd herhaaldelijk van de
  rivier Lawe of Lauw, waarmede de Kapoeas bedoeld wordt .... Waar echter
  Lawe of Lauw als naam van een landschap of plaats voorkomt, wordt, naar het
  schijnt, Landak.... bedoeld" (P. J. Veth, Borneo's Wester-Afdee1ing, Dl. 1,
  (1854) p. 199, nt 1). Volgens de Dajaks wordt er echter Sukadana mee bedoeld, wat
  goed te verenigen is met Veth's voorzichtige mening, daar Sukadana in het begin
  der 17e eeuw reeds met Landak onder één vorst stond (l.c. p. 201) en omdat de
  diamanthandel met Landak voornamelijk over Sukadana ging. Zoals ook uit
  Veth blijkt is de Javaanse heerschappij en kolonisatie via Sukadana West-Borneo
  binnengekomen. J. J. K. Enthoven zegt uitdrukkelijk, dat Labai Lawai het
  vroegere Sukadana is. (Bijdragen tot de Geographie van Borneo's Westerafdeeling,
  1903, pp. 136, 158, 673).
  22 Bua' Bui, een soort reus, een slaaf, die de wondere tuin van de ziener te Djawa
  bewaakt.
  23 tjeklJla', een soort asom-vrucht.
  25
  
  SigP djaku' ntung Tunang Angku' nadai ia njalah.
   Atjukah badju rentaga benang;
  30 Ngelatja Serbaja djera dabunga muduh da tampang;
  Ngatji bati' Betawi tai betisi ka bati' Tjemarang;
  Ngambi' tengkelai langki' dua uti' ngempulur senggang;
  Ngatju gantung alu seribu numpu ka bulik kedang.
  Sikap genap, mis tjawis ;
  35 Baban dasimpan lengis-Iengis.
  Angkat nadai bula' balang;
  Ambau nadai mang-mang.
  At ju ramu bi rang senata;
  Apis tjawis tjukup semua;
  40 Sikap genap birang pengkira.
  Djapai sapai badju benang;
  Bawa' tumpa' lebang tulang;
  Kampil kedil djaung rirang;
  Tangkin tilin ulu tulang;
  45 Katung sentupung bul u kenjalang;
  Tanggung paung sumpit tapang;
  San tunam bangku senapang.
  Da-ajak-ajak bau nandan;
  De-ntak-ntak betis ngentam.
  SO Ngembing dinding rirang sengkadjang;
  Suruk pituk padung pantang ;
  Tidjak tangga' anak kementjiak munsang muang;
  Genti' alau munti' bisi' ai' tempangan punggang;
  Tudjai sempana landai baik penantai pinggai lajang;
  
  32 tengkelai langkiS , ring gedragen om bovenarm, gemaakt van een groot soort
  slakkenhuis of langki s.
  senggang, mogelijk Donax CanMiformis met wit merg of empulur; de vezelige bastschil wordt gebruikt om er o.a. rijstwannen van te maken.
  33 gantung alu, lett. hangende rijststamper ; bedoeld een halssnoer van rode agaten,
  waarvan de onderste en langste dwars op de borst hangend wordt vergeleken met
  een rijststamper horizontaal opgehangen aan twee rotans om deze aldus gemakkelijker te kunnen polijsten. Zulk een oud halssnoer door ons nader bekeken bestond
  uit tien agaten afgewisseld met West-Friese munten, waarop stond: West
  Frisiae 1785 en op de keerzijde twee leeuwtjes onder elkaar.
  bulik kedang, witte, langwerpige stenen, ronde en vierhoekige. Een ander halssnoer door ons bekeken bestond uit achthoekige agaten afgewisseld met deze
  bulik kedang en er tussen rode en witte kraaltjes, marik, en wat grotere blauwe,
  kasuput.
  numpu, ergens bijzetten, bij staan.
   26
  
  af. / Hij doet aan zijn jasje met rode band;
  30 Hij windt om zijn hoofddoek met rode bloemen en purperen rand: /
  Hij schikt zijn Batavia-batik-doek met rand van Semarangs batik: J
  Hij neemt zijn twee armbanden, wit als het merg van de senggangstengel :/Hij doet om zijn halssnoer van duizend agaatstenen, hangende
  rijststamper, gepaard met stenen van bulik-kedang. / Dan is hij klaar,
  geheel gereed;
  35 Al zijn benodigdheden volledig gepakt. / Hij vertrekt zonder weifelen; / Hij gaat op weg en treuzelt niet. / Hij ordent zijn benodigdheden, van allerlei; I Gans volledig, van alles genoeg;
  40 Geheel compleet, velerlei zaken. / Hij grijpt zijn zelfgeweven jasje met
  rood garen; / Neemt de pagaai van leban-hout, hard als been; / De
  draagmand fijn gevlochten van gespleten bladnerf; I De fraaie parang
  met benen handvat;
  45 Hij zet op zijn hoofdbedekking met veren van neushoornvogel; / En
  legt over de schouder het blaasroer van tapang-hout; J Hij neemt op
  de schouder de kolf van zijn geweer. / Hij stapt voort met heen en
  weer gaande schouders; / En met trillende kuitspieren.
  50 Hij loopt langs de wand met planken van sengkadjang-hout; / Onderdoor de balkverbinding van de pantang-zolder; / Hij stapt op het
  bovenstuk van de trap, dat krakend piept als een springende munsang; /
  Hij grijpt de bamboe-leuning met water in het kapgat ; / Hij stapt
  op de steunbalk fraai (gebogen) als (de armen van) iemand, die een
  lajang-schotel ophoudt;
  
  41 SlJpai, eigen geweven jasje met suppletoire inslag, luJin pooggit geheten.
  43 kampil, hoge, smalle draagmand met diep overschuivend deksel, gevlochten van
  djaung, gedoornde bladeren gelijkend op pandan.
  45 sentupong, hoofddeksel van bamboe-vlechtwerk voor mannen, gaarne versierd met
  veren van de neushoornvogel.
  46 paung, de lange doorboorde steel van het blaasroer.
   47 t'llnam, synoniem van bamgku, kolf van het geweer.
  51 paxiong pootoog, zolder boven de gaanderij, teluk, langs de woonvertrekken, waar
  allerlei zaken worden geborgen, welke niet mogen gezien worden door vrouwen,
  zoals werktuigen voor koppensnellen.
  52 toogga 5 anok, het bovenste gedeelte van de huistrap, dat 's avonds kan worden
  binnen getrokken, vroeger voor de veiligheid en nu o.a. om de honden te beletten
  naar boven te komen.
  53 munt~5, een bamboe-soort.
  54 sempana loodai, steunpalen met dwarsbalk, waarop het eind van de vaste trap,
  tangga 5 ~"ndu5, steunt. Het einde van de intrekbare trap glijdt in de boven uitgekapte trap, welke verbinding bij een nieuwe trap een piepend geluid maakt als
  men erop stapt.
  pinggat lajoog, een ouderwetse schotel, waarop vroeger een vrouw de gesnelde
  
  27
  
  55 Tegu' tangga' indu' munji teraku' babi belang.
  Tengah menala luah miah buah dje1umpang benang;
  Sigung durung penanggung djelapang;
  Tengah pasah betungkah tiang.
  Ngili' ai' bi rang rendjang;
  60 Ngeliut djulut sambang tembawang;
  Nidjak latak surung unggak papung batang;
  Nengah ai' luah udah dapulah batang penjeberang;
  Niki' bukit tinggi' dapulah igi' tangga' buang.
  Ngusung pengkal balai kesiban;
  ,
  65 Ngusung bandung serungkung kadjang;
  Guang perau timbau mango
  Atji kemudi pengidung munsang;
  Kena' ketumpa' leban tulang;
  Katung dajung betungkah belakang;
  70 Surung kait ngait dän mpana lintang;
  Surung tumbuk engkerangan kerang;
  U dj ung pand j ai sekali' ngerumpak;
  U al narik sekali' nand jak;
  Batang melintang sekali' betetak ;
  75 Kapar njegang sekali' beradak.
  Ngusung apu pulang ka ulu;
  Datai ka Kapuas upa ladang kapas;
  ---------~-------
  
  kop ceremonieel ontving met wat naar buiten gebogen armen, zoals men kan
  zien op een foto genomen b~j de Mualangers van kampong Mpadjak in 1948 en
  o.a. gepubliceerd in de luxe uitgave "Tanah Air Kita", samengesteld door N. A.
  Douwes Dekker, p. 89.
   55 t!!raku', het geluid van hongerige varkens wachtend op voedering aan de voet
  van de trap. Een ieder die, vooral 's morgens, de huistrap afdaalt van een Mualang-kampong, zal ondervinden, hoe realistisch deze bijstelling is. Het is dan
  moeilijk de voeten op de laatste treden te zetten wegens de snuiten der varkens,
  56 djelumpllng, een overal op erven groeiende malvacee met rose bloempjes en
  klistervruchten.
  57 djelapang, ronde, houten schijven rond de palen van de rij stschuurtj es, in het
  bizonder tegen muizen.
  58 pasah, schuurtjes ter berging van de bezittingen der Dajaks, zoals martavanen,
  gongs en tawaks, kommen, borden en schotels. Tegenwoordig ziet men dergelijke
  schuurtjes niet meer. Men bewaart nu deze zaken in het woonvertrek, echter in
  veel kleiner aantal.
  59 rendj(]!ll,g, een kleine stroomversnelling langs de oeverrand veroorzaakt door boomwortels.
  60 djulut, een stukje primair bos dicht bij huis, dat men niet heeft omgekapt voor
  ladang, omdat het vruchtbomen bevat of nuttige bosproducten zoals rotan oplevert
  voor dagelijks gebruik.
   28
  
  55 Hij daalt af de vaste trap, (waaronder staan) de smakkende, gevlekte
  varkens. / Hij stapt over het wijde erf, opzij drukkend het rode
  Malva-kruid; / Loopt vlak langs de rijstschuurtjes met ronde, houten
  schijven; / Langs de bergschuurtjes met kruisbalken tussen de
  palen. / Hij loopt stroomaf, waar het water ruist tussen de boomwortels;
  60 Hij gaat in een bocht langs de bos-reserve aansluitend aan de vruchtboom-aanplant; / Hij stapt door de modder over opwippende stukken
  hout; / Hij kruist het water, waar een brug is gemaakt van een boomstam; / Hij beklimt een hoge heuvel, waartegen een trap is gemaakt
  van stukken hout. / Hij richt zijn schreden naar de aanlegplaats der
  prauwen;
  65 Naar zijn vaartuig met palmbladeren dak; / Naar zijn prauw met
  opgebouwde boord van mang-hout. / Hij ordent de achtersteven (slank)
  als de snuit van een civet-kat; / Hij grijpt zijn pagaai van leban-hout,
  hard als been; / Pakt de roeiriem, achterwaarts zittend;
  70 Hij slaat zijn trekhaak vast in de dwarstakken der mpana-bomen; /
  Hij duwt zijn vaarboom tussen de stenen der grintbank ; / Over de
  hele lengte ineens vooruitschietend ; / In één keer snijdend door het
  schuimende water; / In één keer schietend over dwarsliggende boomstammen;
  7S In één keer schurend door versperrende houtophoping. / Hij nadert
  open water: het water komt stroomop; / Hij komt uit op de Kapuas
  sambang, rand.
  tembOOJang, een aanplant van nuttige bomen rond een huis. Zulke aanplanten
  blijven de zichtbare aanwijzingen van vroegere woonplaatsen en worden zo tot
  voorvaderlijke erven en "mijlpalen" in de geschiedenis-overlevering, vgl. de verzen
  184Q e.v. en 2628 e.v.
  djulut scmlban.g tembwwoog is geworden tot een vaste kana-uitdrukking.
   70 In deze en volgende verzen blijkt, als op vele andere plaatsen, de voorliefde voor
  een stijlfiguur door de mensen zelf genoemd pudjian of timbangan d.i. lofprijzing
  bestaand uit een overdadige schildering - overdadig als de tropische plantengroei
  - hier van een handeling, waarbij de feitelijke handeling wordt overwoekerd door
  allerlei bijkomstige handelingen, ook al zijn deze "logisch" daarmee in strijd:
  in feite gaat de man zonder gezel stroomaf en wel peddelend met de pagaai, maar
  tevens wordt geschilderd, hoe hij de roeiriem gebruikt, welke men alleen zijnde
  nooit gebruikt; ook hoe hij de trekhaak in de takken der bomen slaat, in feite
  alleen gebruikt bij sterke stroom naar boven varend, alsook de vaarboom. Het is
  een "totalitaire" schildering van een prauwreis, naar aanleiding van deze feitelijke
  prauwreis.
  77 ladang kapas, een plakkaat gezuiverde katoen. Komend uit de donkere, door
  bomen overhuifde kleine zijrivieren, wordt men steeds getroffen door het wijde
  watervlak van de Kapuas in het witte zonlicht.
  Ook nu nog spint de Mualang-vrouw zelf haar garen uit eigen geteelde katoen,
  
  29
  
  Datai ka segara' tai lena'-lena' ;
  Datai ka laut tai mubut-mubut.
  80 Lepa tulang nadai belengah;
  Tumpul isau nadai ngasah;
  Antjur liur nadai nge1udah.
  Ngusung sida' Tebelian-Tai-Banjau-Rangau;
  Ai' Djemeririh Djemeriau, Batang Mawang Bugau;
  85 Ai' Menua Lambur Bebunga di siku Laut Mansau, berandjau
  [dje1a'-djela' ;
  Saringan Batu Tadjam, Pengundjam Mata Panggut, Penjalin Sikin
  [Mata Lungga' ;
  Batu Bedugu Keliling Lumut dindang Telandjing beranak muda' ;
  Udjan Ngumban dalumba' ribut, penampun ubun pundjung pala' ;
  Guntur Besigung dua' besaut, pemumpung udjung kaju rimba' ;
  90 Keturau Djawa Bunga Dadaup, dua lagi nama Bunga Lalanda' ;
  Mping Padi benama Ampa' Pulut, dua lagi nama ka Ampa' Dj awa ,.
   Dia' belepa Tunang Gara Ruai Karapa da Benua Katurau Djawa,
  [setegal sad ja' ;
  Dia' menung Tunang Untung Ruai Kampung da bumbung Padi
  [Sagaung, raja pelama' ;
  Dia' menapan Tunang Pandan Ruai Ruaian da laman Padi Pandan
  [sida' Laut-Matan, semasak umpan, sedigah belanga';
  95 Keba' tebe1anga Tunang Gara Ruai Kerapa meda' mens ia da tanah
  [Djawa bekaul-kidul;
  Dia' Tunang Pagah Kelatan Tanah meda' rumah sida' Laut
  [Mempawah upa serak tungkul.
  hoewel al veel industrie-garen wordt gebruikt en bij gebrek hieraan ook dikwijls
  een lap industrie-katoen uiteen wordt gerafeld om de draad weer opnieuw te weven
  tot eigen kain kebat, ikat-weefsel, of kaïn pooggit, weefsel met suppletoire inslag.
  83 Tebelioo etc., naam van een kampong te Djawa. Ai' Djemeririh en Batang
  Mawcmg Bugau, andere namen voor dezelfde plaats.
  85 Lambur Bebunga, titel van een beroemd man te Djawa, gevolgd door een litanie
  van andere titels; de eigenlijke naam wordt genoemd in vers 91 n.m. M ping
  Podi, wat letterlijk betekent: geplette en gerooste rijst. Deze persoon lbehoort ook tot de Buah KO#I(j, die men pleegt te bezingen, ofschoon hij nooit in
  het land der Dajaks is geweest. Hij is echter door familierelaties verbonden met
  de beroemde mannen van Pcmggou (zie inleiding). De vader van de beroemde
  P1~ngg(J' en de vader van Mpt'ng Pooi waren broers. De vader van Pungga'
  wordt genoemd Tukang Kawah, de vader van Mping Pad~ Tukcmg Kuntji, resp.
  ongeveer ketelsmid en slotenmaker.
  Hoezeer men door de oude zangen bekend is met deze personen, blijkt uit het
  feit, dat toen door mij aan een Mualang-schooljongen te Sekadau werd gevraagd:
  "Wie is Mping Pooi?", deze vlot antwoordde: "Adik sepupu si Pungga''', d.i.
  30
  
  als een plak (witte) watten; / Hij bereikt de oceaan, onmetelijk uitgestrekt; / Komt uit in de zee, onafzienbaar.
   80 Zijn vermoeide leden gunt hij geen rust; / Het botte mes wordt niet
  bijgeslepen; / Het opkomende speeksel niet doorgeslikt. / Hij gaat
  door naar de mensen van Tebelian-boom met veel bladerloze takken; /
  Naar Helder Schitterend Water, naar Batang Mawang Bugau;
  85 Het land van Lambur Bebunga aan de baai van de Mansu-zee, de
  roodstralende ; / Rand van scherpe stenen, Slijpsteen voor vlijmscherp
  mes, Aanzetsteen voor rotan-splijtmesje; / Onwrikbaar rotsblok met
  mos begroeid, woonplaats van Telandjing met zijn kroost; I Stortregen opgejaagd door de wind, hamerend op de kruin, op de schedel; /
  Rollende donder slag op slag, brekend de kruin der woudreuzen;
  90 Keturau Djawa, Bunga Dadaup, nog een tweede naam Bunga Lalanda ; /
  Mping Padi, ook genaamd Ampa s Pulut, nog een. tweede naam
  Ampa' Djawa. / Daar rust de geliefde bruidegom der Argusfazant
  in het gebied van Keturau Djawa, een ogenblik slechts; / Daar toeft
  de gelukkige echtgenoot van de Bosfazant in het huis van Padi Sagaung, geruimere tijd; / Daar zit hij gezellig bijeen, de gemaal der
  Argus fazant, in het huis van Padi Padan, bij de mensen van Laut
  Matan, gedurende de tijd nodig voor het koken van rijst, voor het
  koken van een pot water.
   95 Daar staat hij verwonderd, de geliefde bruidegom der Argusfazant,
  ziende de mensen van Djawa zo overtalrijk ; / Daar ziet de schone
  echtgenoot van de Kelatan-vogel de huizen der mensen van Laut
  Mempawah talrijk als de bloesem in de kolf van de pisang. / Maar
  
  volle neef van Pungga'. Het ligt voor de hand, dat de man, die op reis is naar
  de grote ziener te Djawa, even aangaat bij deze Mping Padi, een zeer machtig
  man, "radja besar di DjawU:', wiens macht wordt bezongen in deze litanie van
  epitheta. Hij is volgens de overlevering ook nauw verwant aan de Sultan van
  Bantam.
  87 Telcmdjirng, een soort geest, die zich in allerlei gedaanten vertoont en op sneltochten ook een beschermgeest is. Rev. E. R. Dunn noemt deze geest "the goddess
  of the gushing water-fall" in het grote Iban-gezang Mengap Bungai Taun vers 308
  (Anthropos 7 (1912) p. 135-154, 634-648; 8 (1913) p. 22--39; 9 (1914) p. 494528, 873-913; 10--11 (1915) p. 332--357, 817-843. Zie ook de aantekening bij
  vers 150.
  91 Ampa' Pulut, lett. kaf van kleefrijst.
  Ampa' Djawa', lett. kaf van gierst.
  94 Loot Matcm, hier blijkt de primitieve aardrijkskundige kennis omtrent de ligging
  van Djawa; zo ook weer in regel 96, waar men spreekt van Laut Mempawah; dat
  Matcm en Mempawah, resp. het zuidelijk en zuidwestelijk gedeelte van WestBorneo, aan de zee grenzen, was blijkbaar voldoende voor associatie met Djawa.
  31
  
  Olèh lagi' mansang Tunang Ruai Lalang, lagi' madju kamadju;
  Lagi' mansa' Tunang Kedeka' Menteba' Lemba', lagi' lalu kalalu
  Menua Padi Rara njau dakilah;
  100 Negeri Mping Padi njau dakelangkah.
   Teka kajuh kisai Tunang Ambai Pantil Punai upa ngisai djala tengang ;
  Katung dajung Tunang Untung Ruai Kampung ke bung ke belakang;
  Surung tumbuk Tunang Umpuk Landu' Lenguk ka engkerangan
  Kajuh tjulik pemandi lalajang;
  [kerang;
  105 Surung tungkah Tunang Pagah Kelatan Tanah ka papung batang.
  Nudju ka tepu sa' Rendu Sekaju Pelampika;
  Guang sa' Batang Mawang Buda;
  Nudju ka rumah sa' Buah Djambu Laka;
  Ngembing ka Pating Kedumpai Tjina;
  110 Nudju ka Pumpun Palis Lada;
  Guang Ai' Balik N anga ;
  Ngusung bumbung sa' Betung Berurung Mentara Benua.
  Ia' menua Manang Tedung Piang;
  Ia' negeri Menani Tedung Pusi;
  115 Ia' laman Pantan Pelian sa' Laut-Matan, tai pandai nampal tepajan
  [pesuk;
  Ia' menua Kebaju sa' Laut-Apu, tai pandai babaru djelu buruk;
  Ia' negeri Menani Tedung Pusi, tai pandai badiri batang repuk;
  Betang Manang Tedung Piang, tai pandai ngedang kaju bingkuk.
  Guang batang djamban, djama djalai pengentak besa' ;
  120 Ngusung djamban Pantan Pelian, djama djalai betimba' ;
  Guang bukur, djama djalai pambira'.
  Teka guang ka batang sengkuang nudjai;
  Gusung ka udjung djambu bunjai.
  Teka batantjang da punggang rangkang rangkai;
  125 Datambit sakapit tali sakapai;
  Da-mbing ka tebing timbau sakaping, Tunang Banding Tinting
  [Belimbing daimbai ka.pantai.
  Dia' sema' tumpul isau Tunang Kerakau Ruai Ngumbai, dia 'm ia
  Sema' ka antjur liur, dia' ngaludah;
  [ngansah;
  
  96 Kelatrm Tanah, een grondvoge1, wegens zijn kleuren genoemd naar kelatrm of
  Xantholaema haemocephala indka.
  98 Menteba' Lemb(j', een soort vliegenvanger met fraaie, lange staart: T erpsiphonl!
  paradisi affinis Stuart Blake.
  113 Man.ang, ziener; andere namen in de volgende verzen: menani en pelian.
   32
  
  hij gaat weer door, de echtgenoot van de Argusfazant, weer verder en
  verder; / Voort gaat hij, de geliefde man van de Menteba$-vogel,
  immer door en door. / Het gebied van Padi Rara is reeds gepasseerd;
  100 Het land van Mping Padi is reeds voorbij. / Hij pagaait verder en doet
  het water kolken, de dierbare bruidegom van de Vruchtduif, als wanneer men uitwerpt een werpnet van tengang-vezel; / Hij heft de
  roeiriem, de gelukkige man van de Bosfazant, achterwaarts; / Hij
  strekt de vaarboom, de wettige echtgenoot van de Landu $-vogel, tussen
  de stenen van de grintbank ; / Licht dipt hij de pagaai in het water
  zoals zwaluwen baden;
  105 Duwt zich achterwaarts af, de bruidegom van de Kelatan-vogel, tegen
  drijvende boomstammen. / Hij vaart in de richting van het erf der
  mensen van Rendu Sekaju Pelampika; / Naar de mensen van Batang
  Mawang Buda; / Hij stuurt naar het huis der lieden van Buah Djambu Laka; / Hij nadert Pating Kedumpai Tjina;
  110 Hij stuurt naar Pumpun Palis Lada; / Naar Ai' Balik Nanga; / Hij
  gaat naar het huis der lieden van Betung Berurung Mentara Benua. /
  Dat is het land van de Manang Tedung Piang; / Dat is het gebied van
  de ziener Tedung Pusi;
  115 Dat het erf van Pantan Pelian, iemand van Laut Matan, die kan lappen
  een lekke martavaan; / Dat is het land van de Kebaju, iemand van
  Laut Apu, die weer vers kan maken adellijk wild; / Dat is de stad van
  de ziener Tedung Pusi, die kan oprichten reeds vergane boomstammen; / Het huis van Manang Tedung Piang, die kan recht maken
  kromme bomen. / Hij gaat naar het vlot van boomstammen, dat wordt
  gebruikt om kleren te wassen;
  120 Hij stuurt naar het vlot van Pantan Pelian, dat wordt gebruikt om
  water te scheppen; Hij gaat naar het vlot, waar men zijn behoefte
  pleegt te doen. / Hij stuurt naar de overhellende stam van een sengkuang-boom; / Naar een djambu bunjai-boom. / Dan bindt hij zijn
  prauw aan een dorre, schorsloze stronk;
  125 Hij maakt vast het touw van zijn vaartuig; / Legt vast tegen de kant
  zijn sampan met opgebouwde boord, de onvergelijkelijke bruidegom van
  Tinting Belimbing, vlak tegen de oever.  116 Kebaju, titel voor de helper van de fI'U1J1U1Ing, hier synoniem met mammg.
  126 Tmting Belimbing, titel voor de vrouw; bij uitzondering geen vogel- of visnaam :
  tintiong, heuvelrug; beUmbing, een vrucht.
  33
  3
  
  Lepa tulang Tunang Ruai Lalang da batang Manang Tedung Piang,
  [ dia' m ia belengah.
  130 Teka angkat Tunang Padat Talap Djelawat nadai mang-mang;
  Teka ambau Tunang Karakau Ruai Ngumbau nadai bula' balang.
  Teka datangkin ia tilin ulu tulang;
  Katung semandung sabila' kumpang;
  Teka dasan ia tunam bangku senapang;
  135 Datanggung ia paung sumpit tapang;
  Ma' kampil djaung rirang;
  Teka angkat nadai bula' balang.
  Teka niti panti besi batatah kudi mesa' ati buah pinang;
  Tundjan panti tebelian sekilan tempangan punggang;
  140 Titi panti kaju baik sapu ka mentemu pulang;
  Titi panti mas upa panas balabuh niang;
  Tidjak panti pèrak tampak bakederang.
  Tengah menala luah miah buah djelumpang benang;
  Tengah menala tepu daïnang sabu engkerangan kerang.
  145 Tegu' tangga' indu' munji teraku' babi belang;
  GentP alau munti' bisi' ai' tempangan punggang;
  Biuh alau buluh tukang Maluh Lambing Gajang;
  Sigung alau lampung baik tibung ka tulang urang;
  Tudjai tempanan landai baik penantai pinggai lajang.
  150 Temu tempangan batu daïnang sengalang pentik kumpang;
  
  132tilin, naam voor een sier-parang, welke men meeneemt op vreedzaam bezoek;
  op het heft is een versiering van koper of zilver, die versiering heet tilin.
  133 setnaJrU1lm.g, een groter soort parang.
  bila', een gespleten stuk brandhout.
  139 panti, een houten plankier op palen, dat naar de huistrap leidt; nu niet meer in
  gebruik bij de Mualang-huizen.
  batotah kud-i, bedoeld als een hyperbolische lofprijzing van al de pennen en
  spijkers (pasak-paku) in zo'n plankier.
  140 mentemu pulang, curcuma, afgekapt en afgebrand bij het maken van een ladang
  en met de padi weer uitlopend, wordt beschouwd als van betere kwaliteit.
   147 Maluh, een Embaloh-Dajak van Embaloh-Kapuos, één van de vele slaven, die
  een aanzienlijk man heeft. Ofschoon te DjatWa is de locale kleur geheel Mualangs.
  148 lompung, een stuk hout, dat ontdaan is van de schors.
  tulang urang, in de tijd van het koppensnellen gebruikte men pinnen van mensenbeenderen tot bevestiging van de leuning .lan de steunbalk.
  150 tempangan batu, een bij gekapte steen, waarop ruw gesneden kleine afweerbeeldjes,
  pentik, staan, dicht bij de huistrap. Van onder is de zware steen met opzet wat bol
  gehouden, zodat deze gemakkelijk schommelt als men er langs loopt, waardoor de
  beeldjes bewegen "alsof ze leven". De beeldjes worden gemaakt van kumpanghout, omdat dit hout een rood melksap heeft, gelijkend op bloed. Ook zijn volgens
  
  34
  
  daar zal hij het slijpen; I Als nu het speeksel opwelt, daar zal hij het
  doorslikken; I Vermoeid zijn de leden van de bruidegom der Argusfazant bij het huis van de ziener Tedung Piang, daar neemt hij rust.
   130 Hij staat op, de trouwe gemaal van de Happende Vis, zonder weifelen; I Hij gaat aan land, de geliefde echtgenoot van de Argusfazant
  en aarzelt niet. I Hij bindt zijn parang om met benen gevest; I Hij
  neemt op zijn zwaard breed als een stuk gespleten kumpang-hout; /
  En legt over de schouder de kolf van zijn geweer;
  135 Hij neemt op zijn blaasroer van tapang-hout; / Draagt op de rug zijn
  mand van gespleten bladnerf; / Hij gaat op pad, niet meer terugkerend. I Dan stapt hij over de brug met goud ingezet, zo groot als
  het hart van de pinang-vrucht; I Hij loopt over de brug van ijzerhouten planken, een span dik op de kapzijde ;
  140 Hij loopt over de brug van prachtig hout als bestreken met nieuw uitgeschoten curcuma; / Hij stapt over de brug van glanzend goud als
  de eerste zonnestralen; I Wandelt over de brug van flonkerend zilver. / Hij kruist het wijde erf, opzij duwend het rode Malva-kruid; /
  Hij kruist het schone erf bedekt met wit zand van de grintbank.
  145 Hij beklimt de vaste trap, (waar staan) de smakkende, gevlekte
  varkens; I Hij grijpt de bamboe-leuning met water in het kapgat ; /
  Hij omvat de bamboe-leuning gemaakt door Maluh Lambing Gajang ; I
  Elleboogt tegen de gladde leuning met fraaie pennen van mensenbeenderen ; I Hij stapt op de steunbalk fraai (gebogen) als iemand,
  die een lajang-schotel ophoudt.
   150 Hij komt langs de gekapte steen, waarop staan de sacrale afweereen mythe de eerste mensen gemaakt van dit hout. Tegenwoordig ziet men deze
  stenen met pentik-beeldjes niet meer; ze zijn verdwenen met het koppensnellen,
  zegt Sinji. Wel ziet men nog dergelijke pentik gewoon in de grond gestoken bij
  de toegangsweg naar een kampong, naar aanleiding van een of ander onheil, waarvoor men de 11WIIIcmg heeft geroepen.
  da-inoog, ook gespeld da-Ïlfldang en dinang, van Ïlfldang, ergens aanwezig zijn, iets
  bewonen.
  sengaJcmg, mijn voornaamste zegsman Sinji verklaarde niet precies te weten, wat
  met dit epitheton wordt bedoeld. Het is niet geest of Se11Wl/lgat, zegt hij, en vóórdat het beeldjes zijn, kan men ook niet van sengaJang spreken, en het kan ook
  nooit van een mens gezegd worden.
  De heer Buan, een Mualanger van kampong Djanang Ran en een zeer goed adatkenner, deelde mij het volgende mede: sengalcmg betekent zoveel als sakti of met
  bovennatuurlijke macht begiftigd en wordt in het bizonder gebruikt voor de zeven
  omen-vogels, die ook gezamenlijk worden aangeduid als SengaJcmg Burung. De
  kenjaJang- of neushoornvogel, hoewel grotelijks geëerd, behoort niet tot de omenvogels en krijgt ook niet de titel sengaloog maar demia, een titel gegeven aan
  dieren, die optreden, of wier rok of geest optreden, als beschermgeesten van de
  mens in zaken vallend buiten het koppensnellen en het zienerschap ; telcmdjing
  
  35
  
  Betundjan da papan ladang medang;
  Ngembing dinding rirang mang;
  Ngusung ringka' kawing djalai njauh tilin ulu tulang;
  Da lemajan bidai djalai ngelempai sapai badju benang;
  155 Da punggang kepan djalai manggai tunam bangku senapang;
  Datisi dinding djalai njelit kingking pendawan tanggang.
  Legai dua berimbai,
  Sibau di langgai danau;
  Udah djenggaiku nelesai ka {aki Pan til Punai,
  160 Rendau ku begurau ka manang kabiau.
   Njau belantjau ngerembai bidai pakan melintang;
  Ngambi' uri' nanji' tai upa lampi' muanji' idang;
  Ngatji peremudani ngamulu remaung dandjang;
  Ngantjau siana djawa ui sega' seluang;
  165 Ngerembai tikai andai karawang punggang;
  
  is een dergelijke titel, maar gegeven aan dieren, die optreden als beschermgeesten
  voor koppensnellers en 11'UJlI1aIng' s of zieners en tenslotte is er nog de analoge titel
  sengi-ang, welke alleen wordt gegeven aan zaken. Buan gaf deze wel zeer systematische onderscheidingen geheel uit zichzelf als vrijwel onmiddellijk antwoord op
  mijn vraag naar de betekenis van sengalang. Ik maakte de opmerking, dat men
  spreekt van sengia:ng naga voor een draak op de deur van een woonvertrek, waarop
  hij direct repliceerde, dat dit als voorstelling een zaak was en geen dier. Ik vond
  het onderscheid nogal subtiel en dacht toen niet aan het voorbeeld sengalang
  pentik. Evenwel hetzelfde vragend omtrent sengiang naga aan een Mualangschooljongen te Sekadau, kreeg ik hetzelfde antwoord: dat is geen dier maar
  een zaak. Omtrent sengalang pentik wist deze schooljongen geen opheldering te
  geven, maar zijn verklaringen omtrent demia en telandjing kwamen zakelijk
  overeen met die van Buan. Zo pleegt b.v. een demia een verdwaald kind te verzorgen en thuis te brengen, gaf de schooljongen als voorbeeld.
  Wij hebben vroeger sengiang vertaald met sacraal in een bezweringsformule van
  rijst (Bijdr. Deel 106, p. 43, 45) en meenden sengalang voorlopig ook niet beter te
  kunnen vertalen dan met sacraal. Hardeland geeft voor sangiang: sind gute,
  hülfreiche Wesen. (Dajacksch-Deutsches Wörterbuch 1859, p. 505).
  In het Iban-gezang Mengap Bungai Taun wordt aan echte omen-vogels de titel
  toegevoegd van Lemambang: Lemambang Bragai en Lemambang KatujJong Bagak,
  vers 34 en 36 (Dunn, o.c. 7, p. 143-144).
  151 ladang, grote, brede planken, niet gezaagd maar gekapt met de dissel.
   medang, een niet duurzame houtsoort; Heijne geeft in zijn "Nuttige Planten van
  Indonesië (1950), een kleine vijftig soorten medang.
  152 rirang, splijten, in repen snijden; hier bedoeld gelijkmatig gezaagde planken in
  tegenstelling met ladang; vgl. vers 50 en in Mengap Bungai Toon l.c. vers 176:
  Nyau ngembing ka dinding sanggit Luing sirang sengkajang.
  153 ringka' kmmng, aan de huispalen op de voorgalerij heeft men in alle Mualanghuizen hertegeweien (ringka') gebonden met rotan, tegenwoordig ook gespijkerd,
  
  36
  
  beeldjes van kumpang-hout; / Hij loopt over de brede planken van
  medang-hout; / Loopt langs de wand met planken van mang-hout; /
  Naar de paal met hertengewei om op te hangen zijn parang met benen
  handvat; / Naar de dwarshouten voor de matten om over te hangen
  zijn roodgaren jasje;
  155 Naar de uitstekende dwarsbalken om op te schuiven de kolf van zijn
  geweer; / Naar de rand van de wand om er tussen te steken zijn lans
  met uitstaande weerhaak.
  Twee legai-bomen bij elkaar,
  Een sibau-boom aan het eind voo het meer;
  Mijn keel heeft gezongen van de man der Vruchtduif,
  160 Nu ga ik verhalen van de ziener die bewuift.
  Hij haalt de matten en rolt uit de rotan-mat met dwarsbanden van
  boomschors; / Hij haalt zijn siermat, als de honigraten van een verlaten bijennest; / Spreidt zijn tapijt, als de huid van een boomtijger ; /
  Rolt uit de mat van rotan-repen van Java van fijne rotan-sega' ;
  165 Spreidt ziJn pronkmat met opengewerkte rand; / Op het verhoog
  waaraan men bij thuiskomst, alvorens het woonvertrek binnen te gaan zijn parang
  ophangt; omdat deze pleegt na te schommelen: het epitheton kawing, schommelen.
  De rij huispalen langs de smal\e gaanderii voor de woonvertrekken heet tiang
  ringka' kcçwimg (zie de schets van een Mualang-huis in de appendix).
   154 lemajoo bwai, op de ruai of voorgalerij zijn dwarshouten met rotan aan de zolderbalken gebonden om de grote bwai's of matten van gevlochten rotan en boomschorsrepen (vgl. vers 161) opgerold overheen te schuiven na gebruik voor padi
  drogen of dorsen of voor een gast. Als er geen matten op liggen, pleegt men over
  deze dwarslatten ook wel zijn kleren na een warme tocht op te hangen.
  Deze schilderingen van aankomst en vertrek, welke meermalen terugkeren, stemmen nog volkomen overeen met het tegenwoordige leven van iedere dag.
  156 kingking, een lans met weerhaak of pendmwan.
  157 Een nieuw gedeelte wordt telkens ingeleid door een mededeling van de zanger
  in pootwn-vorm.
  160 bia1t, ceremonieel bewuiven met een kip onder het uitspreken van een bezweringsformule en/of zegenwens door de ziener; vandaar het epitheton.
  Voor een bekibau-formule zie Bijdr. Deel 106 p. 36 e.v.
  Voor de uitvoerige schildering in de volgende verzen geldt weer de opmerking
  gemaakt bij vers 70.
  162 uri' nanji', een fraaie, geornamenteerde mat, nu niet meer in gebruik.
  lampi' , een nest door de bijen verlaten.
  woog, heengaan, weg.
  163 ngamulu, lett. als de haren, bulu.
  remaung dan, feUs nebulosus volgens Rev. E. Dunn (Dunn, o.c. 7, p. 139, vers 16).
  dandjang, oud, volwassen; epitheton voor het rijm.
  164 simna djOfWa, een mat van uitsluitend rotan-sega' -repen naast elkaar bevestigd,
  niet gevlochten. In de Mengap vers 174: njau beVndik ka smna Jawa (Dunn, o.c.
  p.647).
  37
  
  Ka atau mpanggung tuntun pinggang ;
  Ka pindai pandjai belantai lintang;
  Ka bangka manawa bansa tekelang;
  Duduk da kursi ui tulin sega J seluang.
  170 Dia' batunga' laki Menteba' Lemba' aba' Manang Kemara' upa
  (kiara' tundjang seribu;
  Duduk babandung-bandung upa kabaung sagu· tangkabu;
  Badendjang-dendjang upa tapang kaju pintu;
  Berapit-rapit upa bait kaju alu;
  Bakeman-keman upa keladan tai bedahan njiku.
   175 Dia' sida' batjarik tjedik sirih nakang;
  Bapakai uai tandan pinang;
  Bakaruping kiping gambir dagang;
  Babubuh bunjuh sabu kerang;
  Batjabut lumut tembakau kerandjang;
  180 Betunggun pantung sida' rebung da batang.
  Djerita seleka Manang Kamara' njau balabuh nanja' ;
  Andai gadai Manang Mansunai da Laut Lawai njau balabuh ngereta':
  "Kikai pamansang mèh laki Dajang Telit Benang, kikai palalu?
  "Kikai pamansa' mèh laki Ngaja', kikai pamadju?
  185 "Kikai panamuai mèh laki Njai, kikai panjantamu?
  "Kikai pangili' mèh laki Indi', kikai pangulu?
  166 mpanggung, een groot raamwerk met opstaande plankenranden en een bodem van
  rotan-vlechtwerk gebruikt voor het dorsen van padi met de voeten. Buiten de
  oogsttijd wordt zulk een raam, gewoonlijk op een paar rijstblokken als onderlaag, veel gebruikt voor Iig- en slaapplaats met een of meer matten gespreid over
  het vlechtwerk van rotan. Schrijver slaapt nog dikwijls in zulk een mpooggung.
  168 tekekmg, van keioog, streep: decoraties aangebracht op de randen van zulk een
  slaapplaats met kalk, kunjit en verfstoffen uit hout. Tegenwoordig ziet men zulke
  slaapplaatsen vrijwel niet meer.
  170 kemara', een gebruikelijke bijstelling bij mcmang, betekenis onbekend.
  upa kwa', de uitgestrekte armen, waarmee men enigszins achterover leunend
  op de vloer steunt, zittend in een kring, worden vergeleken met de luchtwortels
  van de kiara' of ficus.
  171 tangkabu, een epiphytische groei zoals b.v. een combinatie van nest- en hertshoornvarens, op de takken van de kabaung, welke aldus deze groei ondersteunt,
  sagu.
  172 upa ta/><mg, als tapoog-bomen; de welgevormde, opgerichte lijven worden vergeleken met de kaarsrechte tapoog-bomen, Koompassia excels(J Tauh, waarvan de
  plankwortels worden gebruikt voor het maken van deuren en tegenwoordig ook
  voor tafelbladen.
  174 keiadm, Dipterocarpus gracilis BI.
  175 sirih tUJkang, een soort sirih met vertakkingen, takang.
  uai, een oud woord voor pinang; bij de Batang-Lupar's nog gebruikt in gewone
  taal, zegt Sinji.
   38
  
  reikend tot aan de heup; / Op de lange rustplaats met dwarsliggende
  planken; / Op de ruime slaapplaats met ornamenten. / Hij laat hem
  zitten op de stoel van echte rotan, de fijne sega'-seluang.
  170 Daar zet zich neer de man van MentebaS-Lemba' tezamen met Manang Kamaras als de waringin met duizend luchtwortels; / Zij zitten
  dicht bijeen als epiphyten op een zware rimba-boom; / De rompen
  dicht bij elkaar als stammen van de tapang-boom gebruikt voor het
  maken van deuren; / Dicht bijeen als stammen van bait-bomen gebruikt voor het maken van rijststampers ; / Met velen tezamen als de
  keladan-boom met hoekige takken.
   175 Daar scheurt men een stuk af van het sirih-blad; / Men neemt een
  stuk van de pinang-noot; / Men breekt een stukje af van de gambir,
  bij de handelaren gekocht; / En strooit er op uit kalkpoeder van gebrande schelpen; / Men trekt uit elkaar de wierdraden van de tabak
  uit de mandjes;
  180 Men steekt aan het gerolde strootje als een fakkel. / Dan spreekt de
  Manang Kamaras en begint te vragen; / Langzaam spreekt de beroemde ziener van Laut-Lawai, openend het gesprek: / "Waar gaat gij
  heen, gij echtgenoot van de jonge vrouw Telit Benang, waarheen is
  uw tocht? / "Waar gaat gij naar toe, gij man van de schone Ngaja',
  waarheen is uw reis?
  185 "Waarheen als gast, gij echtgenoot van Njai, wie gaat gij bezoeken? /
  "Waarheen stroomaf, gij echtgenoot der Vrouwe, waarheen stroom-
  
  180 Omtrent deze regel, nog meermalen terugkerend, bestaat twijfel aangaande de
  betekenis. Aanvankelijk had Sinji het verklaard voor sirih- of betelpruim gebruiken en stond er: batipak j>antung; batipak is kappen, inkepingen maken. Sinji
  verklaarde, dat men vroeger bij gebrek aan sirihblad, zoals in de droge tijd, en
  bizonder op langdurige sneltochten stukjes kapte (batipak) uit de stam (batoog)
  van de sirih (pantwng) om deze te kauwen en daartoe had men een dikke, malse
  (rebung) stam nodig.
  Echter komt in vers 890 de regel terug als: betunggwn pantung; betunggun,
  aansteken, branden. De oudere broer van Sinji, Temanggung van MerbangMpadjak, verklaarde, dat het hier ging over roken. Vroeger rookte men eigenteelt en draaide men die tabak niet in nipah-blad maar in de bladeren van tulang
  salai, een kruid. Pantung wordt ook genoemd een soort fakkel van samengebonden sirih-stengels, waarmee men bijennesten uitrookt en zo bedoelt men hier met
  panflm,g de gerolde "sigaar" die men opsteekt.
  