text: 70
  
  Recensies
  
  NIEUWE GESCHIEDENIS
  
  G. Birtsch, M. Trauth, I. Meenken, Grundfreiheiten. Menschenrechte 1500-1850. Eine internationale Bibliographie, I (Stuttgart (Bad Cannstatt): Frommann-Holzboog, 1991, liv + 563 blz.,
  DM480,-, ISBN 3 7728 1356 9); idem, II (Ibidem: idem, xiii + 778 blz., ISBN 3 7728 1357 7).
  Sinds het midden van de jaren zeventig wordt aan de universiteit van Trier, met subsidie van de
  stichting 'Volkswagenwerk', onderzoek gedaan naar de vergelijkende geschiedenis van de
  grondrechten in Europa. De resultaten van twee internationale symposia (1979 en 1983) zijn
  gepubliceerd in een serie 'Veröffentlichungen zur Geschichte der Grund- und Freiheitsrechte'
  I, II (1981, 1987), verzorgd door Günter Birtsch. Dezelfde editor is primair verantwoordelijk
  voorde uitgave van een bibliografie op het terrein der grondrechten—een project waarvan wel
  niemand in de beschaafde wereld het 'nut' in twijfel zal trekken. Gezien de overstelpende
  hoeveelheid bronnen en literatuur hebben de editoren zich grenzen moeten stellen. Zij constateren dat de middeleeuwen weliswaar al exemplarische charters kenden van het type 'magna
  charta', maar dat pas in de zestiende eeuw discussie en publicistiek losbarstten. Men kan dat
  argument respecteren maar het toch betreuren dat de rechtstraditie nu wel van een erg
  willekeurige cesuur wordt voorzien. Geografisch is gekozen voor het Angelsaksische cultuurgebied, voor Frankrijk, het Duitse Rijk en de Nederlanden. Over Italië, Zwitserland enz. valt te
  twisten; wij concentreren ons hier op de Nederlanden.
   Eerst moet dan nog wel aangegeven worden hoe de editoren de zakelijke inhoud van hun
  onderwerp hebben afgegrensd. Daar ligt wellicht de grootste moeilijkheid omdat die 'mensenrechten' zelf in discussie en in ontwikkeling waren, naar hun definitie en inhoud. In de woorden
  der uitgevers: 'Es musste deshalb ein universales Kriterium der bibliographischen Einschlägigkeit bestimmt werden, das es erlaubte, den allgemeinen Freiheitsbegriff der theologischen oder
  philosophischen Anthropologie zuverlässig aus dem Berichtsfeld auszugrenzen. Als geeignet
  erwies sich hierfür der Bezug auf die politische Ordnung, den Staat'. Alleen die geschriften die
  expliciet vrijheidsrechten in of tegenover de staat formuleerden, mochten hier een plaats vinden:
  niet 'libertas' maar 'liberum libertatis exercitium in re publica' behoorde bibliografisch object
  te zijn (xxi). Allicht bestaat hier een ruime marge voor subjectieve interpretatie.
  Nog een paar beperkingen schenen nodig: terzijde bleven de tijdgebonden rechtspostulaten als
  het recht op lichaamsverzorging, kleding en dergelijke, en de burgerrechtelijke literatuur die de
  bestaande rechtsregels slechts beschreef. Daartegenover hebben de editoren ruimhartig literatuur over armenzorg en het Angelsaksische 'libel'-proces opgenomen.
  Deze bibliografie kent een tweedeling in de tijd: voor en na 1850. De beide thans verschenen
  delen betreffen de periode tot 1850; ze is geografisch ingedeeld naar de vier genoemde
  cultuurgebieden. Nog twee delen zullen volgen die in thema's zullen zijn verdeeld. Als
  afsluiting is een omvangrijk registerdeel voorzien. Binnen de vier cultuurkringen zijn de
  boektitels slechts alfabetisch geordend. Aan de titels zijn echter sigla toegekend die herordening
  in een systematisch register mogelijk maken en die nu al direct laten zien in welke categorie de
  editoren een titel hebben geplaatst, bijvoorbeeld mensenrechten-algemeen, bescherming en
  emancipatie van minderheden (respectievelijk joden, katholieken, protestanten), vrijheid van
  vereniging, stakingsrecht enz.
   De Nederlanden tussen 1500 en 1850 beslaan in deel II de bladzijden 527-778 (nrs. 72838957). We vinden er titels over slavernij, abolitie, drukpers, kettervervolging, scheiding van
  kerk en staat, de Opstand, remonstranten, hugenoten, de Afscheiding, duivelsgeloof, gelijke
  
  Recensies
  
  71
  
  rechten voor mannen en vrouwen, de doodstraf en dergelijke — ongetwijfeld een rijk en nuttig
  scala. De editoren hebben zich vooral gebaseerd op Arrenberg en Brinkmans catalogus, de
  pamflettencatalogi van Van der Wulp, Petit en Knuttel (niet Van Alphen) en op de lijsten van
  Van Doorninck/De Kempenaer (die wat de oplossing der pseudoniemen betreft, niet in alle
  opzichten de huidige stand van kennis weergeven). In hoeverre zij van speciale bibliografieën
  en bronnenuitgaven gebruik hebben gemaakt, wordt hier (nog) niet duidelijk. Denkelijk hadden
  J. J. Poortmans Repertorium der Nederlandse wijsbegeerte ( 1948 met supplementen) of de Texts
  concerning the Revolt of the Netherlands uitgegeven door E. H. Kossmann en A. F. Mellink
  (1974) wel relevant materiaal opgeleverd. Zonder in details te treden, signaleer ik een paar
  opvallende omissies. Het politieke werk van Pieter van Woensel ontbreekt. De rubrieken
  armenzorg en slavernij of doodstraf zijn verre van volledig (zie voor beide laatste bijvoorbeeld
  Register van academische dissertatien en oratien betreffende de geschiedenis des vaderlands
  ... (Leiden, 1866). Over de emancipatie van de joden behoort naast Knuttel geraadpleegd te
  worden Jacob da Silva Rosa, Bibliographie der Literatur über die Emanzipation der Juden in
  Holland (Frankfurt am Main, 1912). Merkwaardig zijn enkele lacunes in de opgaven betreffende de Nederlandse grondwetten: wel de Belgische constituties en de 'Nederlandse' staatsregelingen van 1798 en 1801, maar niet de grondwetten van 1805,1806,1814,1815,1840 en 1848.
   Noch van Colenbranders Gedenkstukken noch van De Gou's uitgaven schijnen de bewerkers
  gebruik te hebben gemaakt, hoewel zij wel de memories signaleren die enkele representanten
  in 1796 naar aanleiding van het Plan van constitutie publiceerden (behalve die van Van Manen).
  Meer fundamenteel, tenslotte, is misschien het ontbreken van aanwijzingen omtrent autopsie
  der titels: vaak zijn aantallen bladzijden opgegeven, soms niet. Het gaat vrijwel uitsluitend om
  zelfstandig verschenen publikaties. Op die regel vindt men echter een paar merkwaardige
  excepties: artikelen in De Katholiek (nrs. 7535,7536,7880), Bijdragen tot regtsgeleerdheid en
  wetgeving (8205), Themis (8544).
  Een definitief oordeel over de bruikbaarheid van deze bibliografie kan natuurlijk pas worden
  geveld als het vijfde deel is verschenen. Voorlopig lijkt het mij een bijzonder nuttig instrument
  dat velen met vrucht zullen hanteren.
  A. H. Huussen jr.
  J. Ph. S. Lemmink, J. S. A. M. van Koningsbrugge, ed., Baltic affairs. Relations between the
  Netherlands and North-Eastern Europe I500-1800. Essays (Baltic Studies I; Nijmegen:
  Instituut voor Noord- en Oosteuropese studies, 1990, x + 440 blz., ƒ65,-, ISBN 90 73432 01 4).
  Het mag waar zijn dat de handelsgeschiedenis van de Republiek op dit moment in vergelijking
  met andere specialismen op het terrein van de economische geschiedenis betrekkelijk weinig
  belangstelling ondervindt, met de in 1989 verschenen bundel From Dunkirk to Danzig en de hier
  gesignaleerde bundel Baltic affairs (in 1990gepubliceerd als nr. 1 in de'Baltic Studies'van het
  Instituut voor Noord- en Oosteuropese studies in Nijmegen) zijn mogelijk de zwaluwen
  gearriveerd die na Interactions of Amsterdam and Antwerp with the Baltic Region, 1400-1800
  uit 1983 zomer in onze pre-industriële handelsgeschiedenis gaan maken.
  Baltic affairs, aantrekkelijk uitgegeven door J. Ph. S. Lemmink en J. S. A. M. van Koningsbrugge, telt in totaal twintig bijdragen, waarvan zo ongeveer de helft tot de economische, c. q.
   handelsgeschiedenis mag worden gerekend; 'zo ongeveer', want het begrip economische
  geschiedenis kan uiteraard breed of minder breed worden opgevat. In het bijzonder in de.
  