text: RECENSIES
  
  tities over de Spaanse burgeroorlog, een mengeling van stripverhaal, documentatie en informatie; Bert Hogenkamp, 'No Pasaran! Film en de Spaanse burgeroorlog.
  Met speciale nummers over de burgeroorlog kwamen de libertaire tijdschriften De Vrije,
  (zomer 1986) v-vii, 84 blz., en De As, LXXIV (april-juni 1986) 40 blz., het historische
  tijdschrift Leidschrift (november 1986) vii, 138 blz., het 'kleurenkatem' van Vrij Nederland,
  xxx (26 juli 1986) en De Tijd (week 27, 4 juli 1986) met een 'special'.
  Rudolf de Jong
  
  Wim Kan, Burmadagboek 1942/1945, F. Rühl, ed. (Amsterdam: De Arbeiderspers, 1986,
  268 blz., ƒ34,50, ISBN 90 295 2500 2).
  Wim Kan behoeft geen introductie; evenmin het feit, dat hij van 1942 tot 1945 als krijgsgevangene aan de Burmaspoorweg te werk werd gesteld. Nog afgezien van het verslag, dat
  hij hierover met Corry Vonk in 1946 publiceerde in 100 dagen uit en thuis, werd dit
  gegeven bij het grote publiek vooral bekend door zijn felle stellingname bij het inofficiële
  bezoek van keizer Hirohito aan Nederland in 1971. Zijn dagboek over deze oorlogsperiode
  is nu door zijn schatbewaarder en literaire executeur-testamentair Frans Rühl, die vanaf
  1968 als zijn persoonlijke en artistieke rechterhand fungeerde, persklaar gemaakt. Met de
  uitgever maakte Rühl er ook typografisch een prachtig boek van.
   Het dagboek loopt van 31 mei 1942, toen Kan nog in Bandoeng geïnterneerd was tot 8 november 1945 en eindigt met de korte notitie 'Ontmoeting met Olie (Corry Vonk, E. L.-S.) in
  Thailand Hotel! Einde POW dagboek' (248). Alleen in de eerste bladzijden, die nog op Java
  spelen, tot oktober 1942, heeft Rühl verkortingen aangebracht. Herhalingen, de inhoud van
  dromen en ideeën voor nooit geschreven toneelstukken schrapte hij, overigens zonder die
  plaatsen aan te geven. Een korte biografische schets, een verantwoording, een beperkt
  notenapparaat en een lijst met Japanse en Maleise woorden maakt het boek voor een breed
  publiek toegankelijk.
  Het door Rühl beheerde Kan-archief bestaat uit 110 dikke dagboeken plus vele blocnotes
  aantekeningen en correspondentie. Met het Burma-dagboek is dus maar een klein deel bloot
  gegeven van het leven van een man, die publiciteit rond zijn persoonlijk leven schuwde en
  deze eens beschreef als verstikkende klimop, door de kunstenaar in het prille begin van zijn
  carrière zelf als klein stekje geplant. Het is ook het meest bekende deel van zijn leven. Op
  tournee door Indië met hun ABC-cabaret werden Wim Kan en Corry Vonk door de oorlog
  in de Pacific overvallen. De gemobiliseerde soldaat Kan raakte in maart 1942 in krijgsgevangenschap en werd op 13 maart 1942 geïnterneerd. Om zijn vrouw Corry later te
  informeren over zijn wel en wee tijdens de oorlog hield hij een dagboek bij.
   Dit dagboek, van een onderkoelde stijl, bevat korte notities over de eigen stemming (vaak
  down en vol verlangen naar Corry en huis), zijn gezondheid, gelezen boeken, gevoerde
  gesprekken en vooral zijn werk. Niet de fysieke arbeid. Uit deze aantekeningen wordt niet
  duidelijk of Kan zelf heeft gewerkt aan de spoorweg, of dat hij was vrijgesteld om op te treden voor zieken en gezonden. Naast zijn dagboek schreef Kan in ieder geval in deze jaren
  meer dan 100 liedjes, 6 revues en 4 toneelstukken. De gehele periode is hij opgetreden met
  cabaretprogramma's (vaak eenmaal per maand een nieuw), lezingen en/of toneel. Tal van
  liedjes zijn in deze publikatie verwerkt. Opvallend is de discrepantie tussen de korte, per96
  
  RECENSIES
  
  soonlijke aantekeningen en de scherpe waarnemingen van kampverhoudingen en mensen
  met hun lief en leed, zoals die in de liedjes naar voren komen. Wie in zijn aantekeningen de
  grondstoffen verwacht voor zijn teksten, zoekt, op enkele uitzonderingen na, tevergeefs.
  Dagboek en liedjes waren twee verschillende uitingsvormen op verschillende niveaus. Eens
  te meer kan men daaruit afleiden, hoezeer dit werk niet alleen anderen houvast bood, maar
  — naast de hoop Corry terug te zien — als overlevingsstrategie voor Wim Kan zelf fungeerde.
  De historicus biedt dit boek opnieuw inzicht in het dagelijks leven van de Japanse kampen.
   Vooral de liedjes vormen een prachtige illustratie van de sociale omstandigheden ter plaatse:
  de rol van geruchten, de altijd levende hoop op bevrijding, de blijvende hiërarchie, de kleinen grootmenselijkheid in die situatie. Het boek geeft nauwelijks materiaal voor Kans latere
  optreden tegen Hirohito. In zijn onderkoelde stijl passen geen vertogen tegen Japan of de
  Japanners. In de eerste helft van 1942 vond er af en toe nog verbroedering met Japanse
  soldaten over de harmonica plaats. Het deed de oorlog nog groter waanzin lijken. Misschien
  is dat een verklaring: als de oorlog alleen door de groten der aarde werd gewild, dan was de
  grootste in Japan schuldig. Maar Kan zwijgt daar verder over. Zullen zijn 109 overige
  dagboeken op dit punt uitsluitsel geven? Als deze uitgave als proefballon voor verdere publikaties is opgelaten, dan mogen we daarop hopen. Het is een prachtige uitgave van een indrukwekkend ego-document.
  E. B. Locher-Scholten
  
  J. B. Jaspers, Het medische circuit. Een sociologische studie van de ontwikkeling van het
  netwerk van afhankelijkheid tussen cliënten, artsen, centrale overheid, ziekenfondsen en
  ziekenhuizen in Nederland (1865-1980) (Utrecht-Antwerpen: Bohn, Scheltema & Holkema,
  1985, xi + 213 blz., ƒ51,50, ISBN 90 313 0680 0).
   Netwerkanalyse is een methode om de samenhang tussen elementen te beschrijven. De socioloog Jaspers past deze methode in zijn proefschrift toe om het proces van toenemende
  afhankelijkheid tussen de partijen in de gezondheidszorg gedurende de afgelopen eeuw in
  kaart te brengen. Centraal in zijn onderzoek staan de artsen en hun organisaties, de
  (K)NMG, de LSV en de LHV. Deze aandacht voor de artsen hangt samen met zijn theoretische stellingname tegenover auteurs, die naar zijn mening de macht van de artsen primair
  toeschrijven aan de kenmerken van hun beroep. Jaspers gaat in het bijzonder in op de
  professionalisering bij E. Freidson cum suis en de medische technologie bij een auteur als
  Ch. Perrow. Hoewel op zijn interpretatie van met name Freidson het nodige is aan te
  merken, wil ik hier met name ingaan op de uitwerking van zijn eigen verklaringsmodel.
  Jaspers gaat er van uit, dat de ontwikkeling van de macht der artsen samenhangt met de
  verschuivende machtsafhankelijkheidsbetrekkingen binnen de gezondheidszorg.
  Gedurende de negentiende eeuw wisten de academisch gevormde medici het monopolie op
  de uitoefening van de geneeskunst te verwerven (bekroond in 1865). In de volgende periode
  bouwden ze dankzij de hoge organisatiegraad van de (K)NMG een sterk overwicht op ten
  opzichte van de versnipperde ziekenfonds- en ziekenhuiswereld. Een en ander was mogelijk
  door de terughoudende opstelling van de centrale overheid.
  Na het Ziekenfondsenbesluit van 1941 wijzigden de machtsverhoudingen zich evenwel. De
  97.
  