text: RECENSIES
  
  633
  
  voorlopig moeilijk toegankelijk. Het bewaarde archief is daarenboven weinig systematisch onderzocht. Een excursie is gewijd aan het archief van de gereformeerde gemeenschap, dat begint in 1595.
  H. Schilling, 'Reformierte Kirchenzucht als Sozialdisziplinierung? Die Tätigkeit des
  Emder Presbyteriums in den Jahren 1557-1562' (261-327), is een uitvoerig onderzoek
  naar het optreden van de kerkeraad te Emden gesteund op een kwantitatieve bewerking
  van de bewaarde kerkeraadsprotocoUen. De studie is voor de lezers van dit tijdschrift niet
  alleen belangrijk omdat de Emdensé kerkgemeenschap heel wat emigranten uit de Nederlanden omvatte, maar ook omdat de auteur voortdurend verwijst naar de toestanden in
  Groningen en Leiden.
  H. Diederiks, 'Amsterdam 1600-1800. Demografische Entwicklung und Migration'
  (328-346), betreft haast uitsluitend de immigratie in Amsterdam die in haar evolutie en
  in haar bestanddelen werd onderzocht. Opmerkelijk is het grote aandeel der buitenlandse
  immigranten, vooral bij de mannen, ofschoon de toevloed uit het buitenland in de loop
  van de achttiende eeuw afnam. De studie steunt voor een belangrijk deel op cijfergegevens die door S. Hart werden gepubliceerd, maar daarnaast op de archieven van de
  Lutherse en gereformeerde kerkgemeenschappen in de stad.
  E. Buffering, 'Niederländische Exulanten in Frankenthal, Neu-Hanau und Altona: Herkunftsgebiete, Migrations wege und Ansiedlungsorte' (347-417). Gereformeerde emigranten uit de Nederlanden stichtten nieuwe nederzettingen te Frankenthal (1562), NeuHanau (1587) en Altona (1602) in de Palts, de eerste twee vanuit Frankfurt, de derde
  vanuit Hamburg. Vier kaarten bieden een goed overzicht van de herkomst van de immigranten.
   A. Hanschmidt, 'Niederländische und kurkölnisch-münstersche Neutralitätspolitik und
  Franz von Fürstenbergs Plan einer Neutralitätsassoziation während des Bayerischen
  Erbfolgestreits 1778-1779' (418-442). Fürstenberg, minister van de vorst-bisschop van
  Munster Maximiliaan Frederik van Königsegg tevens keurvorst-bisschop van Keulen,
  beijverde zich om in het Duitse rijk een groep kleinere staatjes te verenigen als een
  neutraal blok tussen Pruisen en Oostenrijk. De traditioneel een neutraliteitspolitiek
  beoefenende Verenigde Provincies zouden in zijn visie daarbij kunnen aanleunen. Zijn
  plan mislukte echter.
  H. Lademacher, 'Die Niederlande und Deutschland 1945-1949: Wirtschaftsfragen und
  territoriale Korrekturen' (456-511) is een uitvoerig verslag van de Nederlandse standpunten en van de geallieerde reacties daarop naar aanleiding van een mogelijke economische ontmanteling en gebiedsverlies van het Duitse Rijk na de tweede wereldoorlog.
  R. van Uytven
  Klaus Friedland, ed., Gilde und Korporation in den nordeuropäischen Städten des späten
  Mittelalters (Quellen und Darstellungen zur Hansischen Geschichte, Neue Folge XXIX;
  Keulen-Wenen: Böhlau Verlag, 1984, 114 blz., DM 38,-, ISBN 3 412 06883 3).
  De koopmansgilden en ambachtscorporaties uit de middeleeuwen genoten tot voor de
  tweede wereldoorlog veel belangstelling, voornamelijk in Duitsland en de Nederlanden.
  In de laatste jaren schijnen zij plotseling de historici weer aan te spreken. Getuige
  hiervan het haast gelijktijdig verschijnen van deze bundel en van de volumineuze door
  B. Schwineköper bezorgde band over Gilden und Zünfte (Vorträge und Forschungen 29).
  In de hier te bespreken bundel zijn acht referaten opgenomen van een colloquium dat in
  1982 te Boedapest plaatsvond. Achteraan wordt ook de discussie aldaar weergegeven.
   Vier lezingen betreffen de Scandinavische wereld. G. A. Blom heeft het over de oor-
  
  634
  
  RECENSIES
  
  sprong van de Noorse gilden, T. Nyberg over de gilden in Denemarken en Zweden,
  K. Horby over de Deense koninklijke koopliedengilden en E. Hoffmann over de Knoetgilden in Schleswig. Voor de geschiedenis van de beroemde Friese handelaren uit de
  vroege middeleeuwen is het laatste opstel beslist niet te verwaarlozen, omdat zij in de
  steden van Schleswig en de gilden aldaar een rol hebben gespeeld. G. Dilcher van zijn
  kant maakt de status questionis op rond het probleem van de nawerking van de associatieve en corporatieve elementen in de vóór-stedelijke periode op de structuren in de vroegmiddeleeuwse steden.
  Twee bijdragen hebben nauwelijks enig verband met de titel die de bundel werd
  meegegeven. Bij H. Samsonowicz die de functionele inrichting en indeling van de
  stedelijke ruimte, speciaal in Oost-Europa, onderzoekt, kan men nog enig verband vermoeden met de koopliedengilden die soms bij de oprichting van de steden betrokken
  zouden zijn geweest; bij W. Erdmann, die de evolutie van het koopmanshuis te Lübeck
  schetst, is de band helemaal zoek.
  Voor de lezers van dit tijdschrift is de belangwekkendste bijdrage in de bundel die van
  J. P. Sosson over 'Die Körperschaften in den Niederlanden und Nordfrankreich: neue
  Forschungsperspektiven' (79-90), niet alleen omdat hier een gebied wordt behandeld dat
  hem rechtstreeks aangaat, maar vooral omdat de auteur, met het gezag en de kennis van
  zaken die hem eigen zijn in deze materie, een soort programma voor nieuw onderzoek
  ontvouwt en dit illustreert met concrete gegevens van al verkregen resultaten, onder
  meer door zijn eigen opzoekingen. De bijdrage betreft hoofdzakelijk de ambachten, maar
  zijn suggesties kunnen met evenveel vrucht toegepast worden op de gilden, broederschappen en andere associatieve groeperingen.
   R. van Uytven
  W. J. Alberts, ed., De stadsrekeningen van Arnhem, V, 1428-1432 (Arnhem: Gemeentearchief, 1985, x + 413 blz., ISBN 90 70220 19 9).
   W. J. Alberts, die in 1967 het eerste deel Stadsrekeningen van Arnhem publiceerde,
  heeft zijn werkzaamheid op dit terrein afgesloten met deel V. De wijze van uitgave is
  gelijk aan die van het vorige deel. In de inleiding van enkele pagina's plaatst Alberts de
  rekeningen in hun politieke context. Hoewel het eindjaar door praktische overwegingen
  werd bepaald — de rekeningen waren tot 1432 voor uitgave bewerkt —- vormt het geen
  slecht slot van de serie. In 1429 werd de Stichtse vete door een zoenverdrag afgesloten,
  een oorlog waaraan de Arnhemmers met zo weinig enthousiasme deelnamen dat in het
  laatste jaar burgers en zelfs een deel van de schutterij het lieten afweten toen zij voor
  militaire expedities werden opgeroepen: een aantal posten in de rekening betreffen dit
  opmerkelijke verschijnsel. Hoewel de politieke problemen met het verdrag nog geenszins van de baan waren, mede vanwege de dubieuze legitimiteit van de macht van de
  hertog van Gelre, tonen de rekeningen van de laatste jaren vooral grote activiteit op het
  terrein van publieke werken: nieuwbouw, maar ook veel reparatie aan blijkbaar verwaarloosde gebouwen en wegen. Het feit dat de Gelderse geestelijkheid zich bij de dubbele
  bisschopskeuze van 1423 achterde tegenstander van Rudolf van Diepholt had geplaatst,
  maakte bij plechtige kerkdiensten speciale maatregelen nodig om Stichtsgezinden te
  verhinderen de orde te verstoren; die hadden kennelijk effect. Het register is even onbeholpen als dat van vorige delen: zo verschijnen diegenen die nu eens met, dan weer
  zonder achternaam (of beroepsnaam) in de posten voorkomen, ook hier als twee
  verschillende personen in de index. En wat moeten we nu met, bijvoorbeeld, een
  losstaande Johan, Heer,-? De post waarin hij voorkomt, noemt hem even eerder Her.
  