text: bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 135 (2020) | review 50
  
  Werner Neuhaus (red.), Belgische Zwangsarbeiter im Kriegsgefangenenlager Meschede im Ersten
  Weltkrieg. Texte und Dokumente zum Wirken des katholischen Lagerseelsorgers Ferdinand
  Wagener. Historische Belgienforschung 8 (Münster/New York: Waxmann, 2020, 154 pp.,
  isbn 978-3-8309-3854-5).
  Belgische Zwangsarbeiter im Kriegsgefangenenlager Meschede im Ersten Weltkrieg is
  gebaseerd op een gelukkige vondst: in het parochie-archief van Meschede
  bevinden zich drie delen van handgeschreven notities door de katholieke
  kamppastoor Ferdinand Wagener uit de jaren 1914 tot 1919, die pas enkele
  jaren geleden zijn ontdekt. Deze bron is ontcijferd door Werner Neuhaus,
  een historicus en gepensioneerd gymnastiekleraar uit het dorp Sundern, niet
  ver van Meschede. Hij publiceerde al enkele opmerkelijke werken over de
  regionale geschiedenis van het Sauerland en schreef in 2016 voor het eerst
  over Wageners dagboeken. Voor Neuhaus zijn de dagboeken de belangrijkste
  bron over de geschiedenis van het krijgsgevangenkamp Meschede, waarover
  tot nu toe weinig literatuur verscheen. Ook het aantal archiefbronnen en
  persartikelen over het kamp, dat in 1915-1916 werd gebouwd, is zeer klein.
  Met een capaciteit voor maximaal 11.000 krijgsgevangenen was
  kamp Meschede een van de grootste van de 175 krijgsgevangenenkampen
  in het Duitse Rijk tijdens de Eerste Wereldoorlog. Aanvankelijk werden
  er vooral Franse krijgsgevangenen geïnterneerd. Van oktober 1916 tot het
  voorjaar van 1917 huisvestte het bijna uitsluitend duizenden gedeporteerde
  Belgische dwangarbeiders. Terwijl de geschiedenis van de ongeveer 60.000
  gedeporteerde Belgische dwangarbeiders sinds 2007 in de context van het
  Duitse oorlogsbeleid kan worden geplaatst dankzij Jens Thiels fundamentele
  werk Menschenbassin Belgien (‘Menselijk bassin België’), blijft de geschiedenis
  van de meeste kampen tot op de dag van vandaag bijna onbegrijpelijk door
  een gebrek aan bronnen. Het dagelijks leven van de gevangenen en hun
  gevoelens zijn daarentegen inzichtelijk gemaakt door talrijke herinneringen
  die later werden vastgelegd.
   De publicatie richt zich op de aantekeningen van Wagener (66-108)
  voor de periode van 16 november 1916 tot 16 november 1917, die Neuhaus in
  talrijke voetnoten kritisch becommentarieert of toelicht. Uit de lezing blijkt
  dat de pastoor in dit egodocument vooral zijn visie op de pastorale zorg in
  het krijgsgevangenkamp Meschede wilde vastleggen. In zijn aantekeningen
  noteerde hij onder meer de hoeveelheid kerkdiensten en hun bezoekers, en
  het aantal overledenen met soms informatie over de overledenen. Ook legde
  hij gegevens vast over het geloof van de gevangenen en hun aanvankelijke
  houding ten opzichte van de pastorale zorg van het vijandelijke Duitsland.
  Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
  Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License
  doi: 10.18352/bmgn-lchr.10837 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505
  
  Deze beschrijvingen domineren de opgeschreven herinneringen van de
  pastoor.
   In de dagboeken noemde de pastoor echter ook geregeld belangrijke
  details van het kampleven, zoals cijfers over de aankomst of het vertrek van
  de gedeporteerden, gegevens over het aantal dwangarbeiders in het kamp,
  de tekortschietende huisvestingsomstandigheden, en de gevolgen van
  de ijzige kou en de ontoereikende voorziening in basisbehoeften voor de
  kampbewoners maar ook voor de lokale bevolking in het Sauerland tijdens de
  zogenaamde ‘Steckrübenwinter’ van 1916-1917. Daarnaast beschreef Wagener
  in zijn notities de Duitse strafmaatregelen tegen de gedeporteerden, zoals het
  korten op voedsel en dwangarbeid, de behandeling van de dwangarbeiders
  in de verschillende fabrieken in de regio, uitingen van ongenoegen door
  de gedeporteerden, en de reacties van de gedeporteerden op anti-Duitse
  activiteiten van de Belgische geestelijkheid in België. Ondanks dat Wagener
  schreef dat hij vrij goed Frans sprak en bijna geen Nederlands, lijkt hij veel
  beter contact te hebben gehad met de Vlamingen. Hoewel het Meschedekamp
  nooit een centrum van de Duitse ‘Flamenpolitik’ is geweest, ging de pastoor
  herhaaldelijk in op de ‘verschillende houdingen van Walen en Vlamingen
  – niet alleen in religieuze, maar ook in taalkundig-culturele en politieke
  termen’ (20) en toonde hij zich zeer gevoelig voor de Vlamingen en de Vlaamse
  kwestie.
   In de dagboeken verborg Wagener zijn eigen rol in het kamp niet:
  ‘[i]k moet de Belgen een gevoel van orde en gehoorzaamheid aanbevelen’
  (23 november 1916), ‘[d]e commandant vroeg me om het volk te kalmeren
  en eventueel in alle drie de missen te preken’ (25 november 1916). Hoewel
  hij deel uitmaakte van het kampregime, oordeelde de kampkapelaan altijd
  gedifferentieerd en ook empathisch over de gedeporteerden. Als directeur
  van de Höhere Stadtschule in Meschede werd hem herhaaldelijk door
  zijn Duitse medeburgers verweten dat hij zich teveel bekommerde om de
  krijgsgevangenen en gedeporteerden. Wagener was de enige priester in het
  bisdom Paderborn die de zorg voor Vlaamse en Waalse dwangarbeiders en
  burgerarbeiders op zich nam.
  Neuhaus onderzocht voor dit boek de weinige bronnen over
  krijgsgevangenkamp Meschede uit de literatuur, de parochie- en
  gemeentearchieven van de regio Sauerland, de archieven van de
  aartsbisdommen van Keulen en Paderborn, en het Federaal Archief
  in Berlijn. Ook bestudeerde hij de opgetekende herinneringen van
  Vlaamse gevangenen. Neuhaus reproduceert dit materiaal echter niet
  alleen in het uitgebreide documentgedeelte (50-147). Ook slaagt hij
  in een zeer gedetailleerde evaluatie en succesvolle contextualisering
  van de bronnen (9-49), waaruit hij de geschiedenis van het kamp volgt
  en het lot van de Belgische dwangarbeiders van november 1916 tot
  november 1917 reconstrueert. Neuhaus plaatst de geschiedenis van het
  krijgsgevangenkamp in de context van de Duitse oorlogspolitiek en de
  
  Belgische bezettingspolitiek. Hij voert een dialogisch herinneringswerk uit,
  omdat hij herhaaldelijk egodocumenten van Vlaamse krijgsgevangenen uit
  gepubliceerde herinneringen opneemt en zo een veelzijdig Duits-Belgisch
  geschiedkundig werk schrijft.
   Thematisch gezien had Neuhaus zijn onderzoek kunnen verdiepen
  door de betekenis van de ontvoeringen van Belgen in het communicatieve en
  culturele geheugen van de Belgen en de Duitsers te vergroten. Terecht schrijft
  hij dat de honderdste verjaardag van het begin van de Eerste Wereldoorlog
  in 2014 in heel Europa veel aandacht heeft gekregen. In het najaar van 2016
  was de situatie echter heel anders: ‘[i]k heb geen enkel artikel gezien in een
  nationale Duitse krant die dit trieste jubileum herdenkt’ (9). Van de ongeveer
  61.000 naar Duitsland gedeporteerde Belgische dwangarbeiders zijn er
  bij benadering 12.000 gestorven, en in België vormen ze tot op de dag van
  vandaag een belangrijk onderdeel van het culturele geheugen van de ‘Grote
  Oorlog’.
  Toch is dit grondig onderbouwde en aangenaam leesbare werk een
  belangrijke bijdrage aan de geschiedenis van de Belgische dwangarbeiders,
  omdat het essentiële en goed gecontextualiseerde informatie verschaft over
  zowel de dagelijkse ervaringen van de gedeporteerden als over de organisatie
  en het functioneren van de kampen in het algemeen. Tegelijkertijd geeft het
  boek belangrijke, voorbeeldige informatie over een krijgsgevangenkamp.
  Hiermee wordt weer een gat gedicht in de geschiedenis van de Duitse
  krijgsgevangenkampen van de Eerste en Tweede Wereldoorlog, waarvan de
  individuele verhalen tot op de dag van vandaag vaak slechts fragmentarisch
  bekend zijn door een gebrek aan bronmateriaal.
  Carlo Lejeune, Zentrum für Ostbelgische Geschichte.
  