text: In het vervolg van dit opstel zullen we nog gelegenheid hebben
  op te merken, dat aan allerlei mechanische methoden van
  bloedonttrekking vaak de bedoeling voorzit, om daardoor de
  materieel gedachte ziekteoorzaak, die men zich als het ware
  met het bloed vereenzelvigd denkt, een uitweg uit het lichaam
  te verschaffen. Houden we dit ook hier in het oog, dan schijnt
  het naar denzelfden gedachtengang verklaarbaar, dat men de
  poreuze steenen ook ging gebruiken tot bestrijding van allerlei
  andere ziekten, die men aan eene materiëele ziekteoorzaak
  toeschreef. Ja, men kan zich dan voorstellen, dat men diezelfde
  stoffen, waarvan men de uitwendige toepassing als doelmatig
  leerde kennen, met hoop op succes, ook inwendig ging gebruiken. Zelfs ten opzichte van de veel harder edelsteenen lezen
  we bij Fühner: «YVenn ein Gegenstand schon durch blosse
  Rerunning Veranderungen im Ktfrper hervorbringt, wie viel
  kraftiger mussen solche sein, wenn derselbe fein gepulvert,
  vielleicht noch geröstet, dem Inneren des Menschen einverleibt
  wird !» *
  In de tweede plaats zij opgemerkt, dat we in de reeds geciteerde passage uit Rumphius' meeraangehaald werk, waar hij
  het heeft over het gebruik der inboorlingen van Borneo's
  Westerafdeeling om kunstmatig apenbezoars te kweeken dooide dieren te verwonden, déze zinsnede vinden: «Nu heeft den
  Aap die manier, dat hij een gaatje in 't lijf krijgende het zelve
  ' G. E. Rnmphiiis: D'Amboin.scliP Rariteitkamor (1705) Blz. 292.
  « G. E. Rumphius: t.n.p. Blz. 320.
  » Dr. TI. Fnhner: Lithotlienipie (1902)
  Blz. 2.from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  Downloaded
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIl'EL.
   49
  
  met krabben groter maakt, daar na zoekt hij eenige Medicinale
  kruiden, die hij in den mond kauwt en daar mede de gaten
  stopt, en waar over liet vel toegroeit, waar uit dan metter
  tijd deze steenen groeijen, te weten uit de gekaude bladeren
  en het bloed dezes diers.» Indien men nu deze voorstelling in
  verband brengt met de toepassing dezer steenen tegen giftige
  beetwonden, dan ligt wel voor de hand, dat de logika dezer
  landslieden deze is, dat de wondkruiden, die de apen zichzelf
  uitkozen tot heeling hunner wonden en die daartoe proefondervindelijk gebleken zijn dienstig te zijn, ook een goed middel
  zullen wezen tot genezing van eigen wonden. Wèl een merkwaardig staaltje van het dierenexperiment bij een natuurvolk! '
  Is bedoelde logika inderdaad uit het Dajaksche brein ontsproten, dan wordt ze nog merkwaardiger, wanneer men leest,
  dat ze niet het geestesmonopolie der Dajak's is, maar dat ook
  de Indianen van Zuid-Amerika aan het gebruik van den bezoar
  het dierenexperiment ten grondslag leggen. Zoo schrijft de Vries
  over den Westerschen bezoar (een darmsteen van Lama en
  Vicuiïa): «De Materie, waer uyt deese Steenen voortkomen,
  syn eenighe kraghtighe seer ghesonde Kruyden, welcke deese
  Dieren eeten, om haere Gesondheyd te bewaeren, en allerley
  kranckheden, oock 't Vergif, t'overwinnen
  Men heeft uyt
  d'ervaerenheyd gheleerd, dat in de Landen, waer in de meeste
  Slanghen, Adderen en andere giftige Ongedierten werden gevonden, oock meer soodaenige Bezoar-steenen werden gegenereerd. Want vermits deese Dieren gantsch snel over al om
  loopen, soo werdense lightlijck van deese venynighe Beesten
  verseerd; en spoedighen sigh derhalven, door een Natuerlijcke
  drift, nae soodaenighe Kruyden, welcke haer daer tegens
  dienstigh zijn
  D'Indianen geven voor, van hare VoorVaderen en Oversten gehoort te hebben, dat in 't Landschap
  ' Volgens een dour mijn vader uit den mond dor Inlanders van Java's
  Oosthoek opgeteekend verhaal, zou een bij hen gezocht medicament tegen
  oogziekten op een dergelijk dierenexperiment berusten. „De raaf voorziet de
  vele oogzieken op Java van een wonderwerkond geneesmiddel. Hoe men er
  aan komt? Als zij jongen heeft, haalt men die uit. het nest, en steekt ze
  met eene naald of doorn in de oogen. Daarna worden de kleintjes er weer
  ingelegd. Zoodra nu de moeder het gebrek harer kindertjes merkt, stijgt ze
  onmiddellijk de lucht in, zoo hoog, dat men haar niet meer zien kan. Na
  een poos komt zij terug met enkele wortelreepjes, aan k o e n i r gelijk.  Downloaded from Brill.com 06/29/2024403:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  50
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL.
  Xauxa en andere Plaetsen in Peru veel giftige Dieren zijn,
  welcke 't Water, waer van sy drincken, en 't Gras, waer op
  sy weyden, vergiftigen. Dit Kruyd kennen de Vicunnas en
  andere Beesten, en eeten daer tegens een ander Kruyd, waer
  meê sy sich wapenen tegens de fenynige Weyden en Wateren.
  Van dit heerlijck Kruyd sou de Steen Bezoar in haere Maegh
  wassen, en daer door kraght bekoomen, om't Vergif te dooden,
  en andere wonderlijcke dingen uyt te wercken.» '
  De slangensteen eischt eene afzonderlijke behandeling, omdat
  hieronder te verstaan is een genus, dat vele species omvat.
  Beschouwen we eerst den echten slangensteen d. i. een concrement, dat, naar het geloof der Inlanders, uit den kop of
  uit den mond van eene slang afkomstig is. De naam moestika,
  dien de slangensteen met alle andere concrementen gemeen
  heeft, duidt die vermeende afkomst reeds aan, het woord is
  n. 1. identisch met het Skr. mastaka, dat kop beteekent. Het
  Jav. Ned. Handwoordenboek geeft (i. v. pastika) voor slangensteen: moestika oela (K. moestika sawër) en zegt ervan,
  dat hij in den kop van slangen gevonden wordt en als middel
  tegen vergiftige slangebeten gebruikt wordt. Hieraan beantwoordt
  geheel het Maleische moestika oelar, waarvoor men ook wel
  vindt goeliga oelar, batoe oelar en koemala oelar. * Dit
  . • S. de Vries: Curieuse aeninerckingeri der bysonderste Oost- en WestIndischo verwonderens-waerdigc dingen dl. II (1682) Blz. 902 vg.
  = Vgl. Dr. J. Pijnappel: Mal. Holl. Wdbk. 3« druk (1SS4) i. v. m a s t i k a.
   Volgens het Mal. Ned. Wdbk. v. Von do Wall dl. I l l (188I) zou m o e s t i k a
  echter eene verbastering zijn van 't Skr. s p h a t i k a , dat kristal beteekent.
  (Vgl. ook Jav. Ned. Hand. Wdbk. ï. v. pastikS,). Von de Wall geeft (i. v.
  b a t o e ) voor b a t o e o e l a r = „soort van zwarte steen, die, op den beet
  oener vergiftige slang of van een ander beest gelogd, het vergift uit de wond
  trekt on daarop blijft kleven." W. W. Skeat maakt onderscheid tusschen
  g o e l i g a o e l a r = een steen gevonden in den kop van eene slang en b a t o e
  o e l a r = een steen gevonden in den mond van eene slang. (Malay Magic
  (1900) Blz. 304). Verder schrijft hij: „The cobra ( u l a r t e dong) is said to
  havo a bright stone ( k ë m a l a or g ê m a l a ) in its head, the radiance of which
  causes its head to be visible on the darkest night." (Malay Magic: t. n. p.
  Blz. 303). Pijnappel's Wdbk. beschrijft k o e m a l a als een denkbeeldig, zeer
  schitterend gesteente, dat men zich voorstelt in den kop van slangen te
  vinden to zijn on waaraan men wonderbare geneeskracht toeschrijft; koem a l a o e l a r of n a g a , bezoarsteen (Skr. k a m a l a , lotus; geneesmiddel).
  (Vgl. ook Von de Wall's Wdbk. i. v. k o e m a l a (goemala) en Jav. Nod.
   Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  HandWdbk. i. v. koemala).
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  51
  
  geloof, dat de slangensteenen uit den kop, dan wel uit den
  mond van slangen zouden zijn voortgekomen, is reeds zeer oud
  en kwam, evenals het nu nog in alle Oostersche landen populair
  is, vroeger ook in Europa voor. '
  Ook van deze z. g. «ware» slangensteenen geldt, dat ze
  zooals Rumphius zegt «niet zijn eenderhande maar van verscheide substantie, koleur en gedaante, komen ook van verscheide slangen». ^ Hij noemt en beschrijft er de hieronder
  volgende species van in zijn «Rariteitkamer», die niet alleen
  onze voornaamste, maar vrijwel de eenige bron is voor de
  kennis dezer steenen in onzen Archipel.
   1". Moes tik a O el ar Mas. Deze op Java aangetroffen
  slangensteen zou naar R. gist afkomstig zijn van een »Cobra
  Cabelo», dus van een brilslang. * Hij schrijft over deze slang
  dat ze is «gespikkelt met rood, geel en zwart, aan den buik
  geel en blinkend als gout, waar van ze den naam heeft. Hij
  heeft veele tanden, en is op het hoofd versiert met eenen rooden
  kam, hij gaat met het hoofd opgericht, varkens en andere
  dieren aandoende, als hij vechten wil blaast hij de keel op, en
  spouwt zijn fenijn uit, het welk een mensch rakende doet
  opzwellen als waterzuchtig en al quynende sterven. In 't jaar
  1679 wierde mij de Ophitis of Mestica van deze Slange getoont
  in de grootte van een grauwe erweet, staande in een zilveren
  ring, want naar hun zeggen wil hij in geen gout staan, daar
  in hij zijne krachten verliezen zoude; hij is wit met blauw
  gemengt, half doorschijnende; boven op zag men een zonneken
  * W. W. Skeat: Snakeatones and stone thunderbolts as subjects for systematic investigation. Folk-lore dl. 23 (1912) Biz. 47. Herinneren we er nan,
  hoe eertijds in Europa ook de paddensteenen eene groote vermaardheid bezaten, als middel om gevreesde giftstoffen tot zich te trekken en hoe men
  zich deze steenen evenzeer afkomstig dacht uit de koppen van giftige padden.
  (Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleichende Volksinedizin dl. I
  (1908) Blz. 263; Phil. Baldaous: Naauwkeurige Beschrijvinge van Malabar en
  Choromandel (1672) Blz. 169; S. de Vries: Curieuse aenmerckingcn enz. dl. II
  (1682) Blz. 933).
  * G. E. Rumphius: D'Amboinsche Rnriteitkamer (1705) Blz. 305.
   ' Cobra Cabelo (lees: Cobra de Capello, van cobra = slang, en capello r=
  kap, monnikskap) is de Portugeesche naam van de bekende, zeer vergiftige
  brilslang van Indië. De brilslang van den Indischen Archipel (Naja sputatrix)
  is hiermede nauw verwant. (Vgl. Enoycl. N. I. dl. I (1896) i. v. brilslang Blz.
  287); bij do Maleiers op West-Soematra heet zij O e l a r • b i l o e d a q , op de
  Oostkust O e l a r - o e p a r , bij de Soendaneezcn O r a i - s i n d o e k of Oraib a b i enz. (Encycl. N 1. dl. III (1902) i.Downloaded
  v. oelar).
  from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  52
  
  VOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCIIIl'EL.
   en binnen in veele heldere, straalen, die zich verroerden als men
  hem beweegde, hij trekt al het vergift uit gestekene wonden,
  en in azijn met zout gelegt kookt hij, ook beweegt hij zich
  een weinig; hij was meest rond, behalven van onderen; daar
  hij in den ring stont, wat platachtig met een klein kuiltje niet
  diep in den steen gaande, waar mede hij zoo het scheen in
  een been van 't hooft gesteken hadde, de kas van den ring
  was van onderen open, zoo dat men den steen uitneemen en
  weder inzetten konde. Den uitgenomenen lag ik in wijn azijn,
  daar in wilde hij niet kooken, maar . wel in zap van Lemon
  nipis, en noch meer in sterk Saguweers-azijn , waar in hij veele
  bobbelen opwierp, doch zich niet verroerde, en uitgenomen
  was hij helderder dan te voren. Bij avont tegens Krystal of
  klaaren Keisteen geslaagen vuurde hij niet, welke beide kentekenen zijn van een Mestica». '
  2°. M o e s t i k a O e l a r Sawa. Van deze tot het Pythongeslacht (P. reticulatus) - behoorende fraai gekleurde slang,
  ook Pa to la (Mal.) en Torn ma L a b o e (Mak.) genoemd, naar
  welker, op haar huid voorkomende, ruitvormige figuren de
  bekende k a i n p a t o l a in hun schuine ruiten gelijken, zegt R.,
  dat ze is «gespikkelt van bruin, rood en zwart, met een plat
  hoofd, daar op staat een kring, en in den zelven een kruis,
  makende de gedaante van een oog, waar van hij in 't Sineesch
  den naam Backlyong heeft, maar in 't Makkassaarsch Tomma
  Laboe, omdat hij met het hoofd opgericht kan gaan; hij doet
  geen quaat aan de menschen, en word daarom van de Chinezen
  en Baliërs in hun vaartuigen en huizen opgevoedt en als een
  huisgodeken geëert, om dat hij hun goed geluk aanbrengt; hij
  zuigt egter d'eyers zeer graag uit en dat zoo behendig, dat
  men bijna geen gat daar in bemerken kan. Uit deze willen de
  Chinezen den regten Slangensteen hebben, den welken hij
  (naar hun zeggen) in 't hoofd zoude dragen, doch zoodanig
  dat hij hem afleggen kan, wanneer hij eeten of drinken wil,
  dan moet men snedig oppassen en den Steen wegroven, want
  ' G. E. Rumphius: D'Amboinsche Rariteitkamor (1705) BU. 305 vg.
   * Vgl. over deze Sawa-slang: Encycl. N. I. dl. III (1902) Blz. 618 i. v.
  slangen. De spelling saw ah, die men hier, o. a. ook nog in Veth's Java en
  in de meeste wdbk. vindt, is echter foutief en moet s a w a zijn, zonder ft;
  (Dr. H. N. van der Tuuk in ïijdschr. Bat, Gen. 1879 Blz. 332). Verg. Jav.
  Oela sawa.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-AKCIIIPEL.
   53
  
  die men van den doot geslagen krijgt, licht bij nacht geenzins
  gelijk hij anders doen moet; als de slang hem bij geval in 't
  water laat vallen, kan hij den zelven niet weer opnemen, en
  dan kan men hem ook krijgen». '
  3°. M o e s t i k a van eene onbekende slang, waarvan we bij
  R. lezen: «Deze is mij gebragt en gezonden van den Radja
  Tomboucco (lees: Toboengkoe of Tomboekoe), woonende op
  Celebes Oostkust, zijnde gekomen van een Slange, die zij mij
  zoo afgrijzelijk beschreven, dat de regte Basiliscus niet lelijker
  kan afgemaalt worden. In haar hooft wierde deze Steen gevonden; hij was in de grootte van een dubbeltje, aan d'eene
  zijde plat, aan d'andere bultig als een halve kegel, doch wat
  platter, klaar doorschijnende als een donker Krystal, doch d'eene
  helft was donkerder dan d'andere, en aan de scherpe kanten
  was hij glasachtig. De nachtlichtende Eigenschap was aan hem
  gansch niet te merken, maar tegen een Krvstal of klaaren Keisteen geslagen vuurde hij bij nacht, in azijn of limoen-zap wilde
  hij niet koken; dit aan den verkoper voorgehouden zijnde, dat
  zulks immers geen eigenschap van een Mestica was, gaf tot
  antwoord dat de nachtlichtende eigenschap bij den steen niet
  blijft, als het dier doot geschoten word, maar alleen bij die
  men van levende slangen krijgt.» '
  4°. M o e s t i k a , afkomstig van Mindanao (Philippijnen) en
  daar door de Inlanders gevonden in den kop van eene onbekende slang. «Hij was in de grootte en natuurlijke gedaante
  van een Roomsche boon, langs de rugge rondom met een uitstekende en glasachtige kant, veel klaarder dan de voorschreven,
  het Krystal of eenig Krystallijne glas zoo gelijk, dat men hem
  daarvoor aanziet. De verkoper zoude bij mij geen geloof gevonden
  hebben, had ik in de oude schrift niet gelezen; dat de opregte
  ' G. E. Rumphius: D'Amboinsohe Kariteitkamer (1705) Blz. 306. Hier wordt
  do slangensteen dus verondersteld uit den bek van de slang te komen. Analoog
  hiermede vermeldt Von Devvall van een Tidoengsoh hoofd (Z.O.afd. v. Borneo),
  dat in het bozit was van een bruinen, doorschijnenden steen, bekend onder
  den naam van „ k a m a l a sawa", welke gevonden zou zijn in den mond van
  een groote sawa-slang, en als talisman gedragen werd. (H. vonDewall: Aautoekoningen omtrent do Noordoostkust vau Borneo. Tijdschr. Bat. Gen. dl. 4
  (1855) Blz. 436).  Ditzelfde bericht Baldaeus ook van de Indische brilslang, waarvan de ware
  Indische slangensteen afkomstig zouDownloaded
  zijn (zie from
  hierna
  blz. (57.)
  Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  * G. E. Rumphius:
  t. a. This
  p. Blz.
  306,
  via Open Access.
  is an
  open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  54
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN
  
  INDISCIIEN-ARCHIPEL.
   Hovorka und Dr. A. Kronfeld: Vergleichondc Volksmedizin dl. I (.1908) Blz. 104).
  * Cx. E. Rumphius: D'Amboinsche Rariteitkamer (1705) Blz. 307.
  * G. E. Rumphius: t. a. p. Blz. 307. Onder M e s t i c a bia g a r u verstaat
  R. een bepaald soort schelpsteentjes (t. a. p. Blz. 128 en 312); Mal. bij a of
  b o j a = schelpdier.
  * G. E. Rumphius: t. a. p. Blz. 307.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   55
  
  verhaal: «Ik heb een jongen, of Slaaf, van den Ikan Swanggi
  gesteeken, en voor dood 't huys gebragt, met een Slangensteen
  in een half uur zien geneesen, en volkomen herstellen. De
  steen wierd op de steek gelegt, en'er ontrent 2 a 300 tellens
  op gelegen hebbende, valt hij, opdat hij door de kragt van 't
  vergift niet bersten zou, van zelf'er af, en men legt die in een
  kommetje laeuw water, of soete melk, ontrent 100 tellens lang,
  daar men 't fenijn blaeuw en groen er uyt bobbelen ziet, daar
  na neemt men den steen, en legt 'er die weder eenigen tijd op,
  dan legt men dien weer in de soete melk 't geen men zo lang
  vervolgt, tot de Lijder hersteld is. Zo als de steen'er de derde
  maal oplegt, en afgenomen was, sprong de voornoemde Slaaf
  overeynde, en liep weer henen, zonder dat hij zedert eenig
  ongemak daaraf voelde. De steen zuigt, of kleeft, zoo vast aan
  de wonde, dat men moeite heeft, om 'er die voorsigtig af te
  krijgen. Men droogt daarna den steen wel af, en legt die dan weg.»'
  Dat de Inlanders deze wijze van toepassen van den slangensteen van vóór 100 jaren ook nu nog onveranderd in praktijk
  brengen, blijkt uit de volgende daarvan gegeven levendige beschrijving, door Prof. Poensen aan het Midden-Javaansche blad
  Bromartani ontleend: «Daar was een desaman, die met een
  schepnet, een p ë t j a q in de rivier Poesoer visch ging vangen.
   Te middernacht ging hij huiswaarts met een goede vangt. Maar
  onderweg bedacht hij zich, dat hij graag nog wat meer visch
  wilde meebrengen, en besloot dus naar de rivier Djëbot te
  gaan, om daar nog eens zijn geluk te beproeven. Maar toen hij
  aan den oever zijn voet aan het water bracht, voelde hij, dat
  hij op een slangetje trapte, dat hem tegelijk onder den rechter
  enkel beet. Hij verschrikte, en trok zijn voet uit het water; het
  slangetje viel van zijn voet en verdween in de rivier. Hij wilde
  nu • naar huis gaan, maar kon niet loopen en wreef zijn voet.
  Hoewel hij slechts één paal had af te leggen, kwam hij toch
  pas tegen het aanbreken van den dag op het erf zijner woning
  met een tot aan de knie gezwollen been. Hem ziende kwamen
  er geburen naar hem toe, en vroegen wat hem scheelde. Hij
  vertelde hun het geval; dat hij zich benauwd in de maag (s ë n ë p)
  gevoelde , en haast geen adem kon halen (s ë s ë g). Toen zijne
  vrouw hem vóór het huis ( l a t a r ) als een lijk op den grond
  • P. Valentijn: Oud en Nieuw Oost-Indiën
  dl. II (1724) Blz. 25L>.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  56
  
  YOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCIIEN-AKCIIIPEL.
   zag liggen, verschrok zij en begon geweldig te schreeuwen en
  te weenen, als een vrouw bij het lijk van haren man. Toen
  kwam ook het desahoofd aangeloopen. Hij bezat gelukkig een
  ring met een edelen steen ( s u p e so tja), zwart van kleur, ter
  grootte van een k l o e n g s o e n g d j ë n t o e l (een tamarindepit,
  aan beide kanten bol) in goud gevat, van den vorm da p o e r
  b a n d i l l a n. Met den steen van dezen ring ging hij den voet
  wrijven; toen hij op de plaats van den beet kwam, bleef de
  steen kleven ; de zwelling verminderde onmiddellijk, nam al af
  en af, en werd weer gelijk als te voren. De steen liet eindelijk
  los en viel van de wond, als een bloedzuiger, die zich aan het
  lichaam had vastgehecht en nu verzadigd was. De visscher vertelde , dat toen de steen aan den voet was gekleefd, het precies
  was, alsof zijn wond uitgezogen werd. Al spoedig was de man
  volkomen hersteld.» De redactie van genoemd blad teekende
  hierbij nog aan, dat bedoelde steen genoemd wordt m a s t i k a
  s a w ë r (slangenbezoarsteen) en dat zij een Javaanschen prins
  had gekend, die ook zulk een steen bezat, welke na gebruik
  onmiddellijk eenigen tijd in melk gelegd moest worden, om het
  vergift te verwijderen ; de melk moest daarna worden begraven,
  anders zou de steen het vergift behouden en krachteloos worden. '
  Leggen we naast deze berichten omtrent slangensteenen in
  onze Oost de door Philippus Baldaeus als ooggetuige gegeven
  beschrijving van de uitwerking van den door hem genoemden
  «natuurlijke» slangensteen — uit den kop van de Indische brilslang afkomstig gedacht — bij de kustbevolking van Indië, dan
  valt de frappante gelijkenis direct in het oog. Hij schrijft:
  «Den Slangen-steen valt in India, zommige willen dat hij uyt
  het hooft van de Slange komt. Zij is zwartachtigh, met een
  * C. Poonsen: Kleine bijdragen betreffende liet- godsdienstig en intellectueel
  loven des Javaans. Mededeelingen Ned. Zend. Gen. 1909 Blz. 2y2 vg. Een
  dergelijke getuigenis omtrent den slangenbezoar op Java van Europeesche
  zijde afkomstig is nog deze: „De Javasehe vrouwen stellen veel prijs in liet
  bezit van zoodanigen steen; de geneeskracht van don/.clven is dan ook niet
  der daad hoogst merkwaardig.  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCIIEN-ARCIIIPEL.
   O/
  
  wit oogh in 't midden; andere zeggen, dat, wanneer men een
  Water-slange ophanght bij de staart, boven een pot met water,
  zoo dat hij daar na mach slikken, dat dan na zommige dagen
  een steen van hem zal uyt-gespuwt werden, welke in de pot
  met water vallende, de zelve doet uyt-droogen. Men oordeelt
  zoo een steen op de buyk gebonden van een Waterzuchtige
  goet te zijn om 't water te verdrijven. Deze steen werdt bij de
  Spangiaarts Piedro della Cobra genaamt, bij de Portugezen
  Pedra de Cobra, zij heeft de grootte van een dubbelde stuyver,
  nauwelijks van een halve schellingh. Den oprechten Slangen-steen
  komt van een Slangh die de Portugezen noemen Cobra de
  Cabelo, in 't Latijn Pilosus Serpens, welke is de aider venijnigste
  Slange. Den steen keurt men voor goet, indien hij in 't water
  gelegt zijnde, eenige kleijne bellekens opwerpt, zoo hij ook
  aan het gehemelte vast kleeft ende hangen blijft, op de wonde
  en de bete der Slang gelegt zijnde, zal hij ook kleven en vast
  blijven gehecht, zoo dat ghij hem met geweldt moet af-trekken,
  en in zoetemelk ofte zogh van een Vrouw werpen, om door
  het al te sterk trekken van 't venijn niet te bersten. Hij valt
  ook van zelfs af, wanneer hij al 't venijn uytgetrokken heeft,
  evenals den Bloet-zuyger. Wij hebben de uytwerkingc van dezen
  Slangen-steen gezien in een zwarte gebete Slaaf van den Oppcrkoopman Sr. Jorephaas Vosch op Jafnapatan.» '
  Van het gebruik van den slangensteen door de inboorlingen
  van Ceylon schrijft Tennent: «The use of the Pamboo-Kaloo,
  or snake-stone, as a remedy in cases of wounds by venomous
  serpents, has probably been communicated to the Singhalese
  by the itinerant snake-charmers who resort to the island from
  the coast of Coromandel; and more than one well-authenticated
  instance of its successfull application has been told to me by
  persons who had been eye-witnesses to what they described. *
  ' P. Baldaeus: Naauwkeurige beschrijvinge van Malabar en Clioromandel
  (1672) Biz. 168. Min of moer uitvoerige aanteekeningen omtrent den Iudischen
  slangensteen vindt men o. a. nog bij S. de Vries: Curieuse acnnierckiiigen
  enz. dl. II (1682) Blz. 924—928, in hoofdzaak komen ze echter overeen met
  wat Baldacus ervan zegt. Vgl. hierover nog J. B. Tavcrnicr's Los Six voyages
  en Turquie en Perse et aux Indes dl. II (1678) Blz. 410 vg.
   ' Vooral in de oudere reisbeschrijvingen vindt men soms do meest enthusiasts uitlatingen nopens de voortreffelijkheid van den slangensteen. Bijv.
  „boven maten en onfeylbaor-heelsaem voor den Beet van Slangen, behoudende de ghewonde ghewisselijck in 't leven, die anders binnen 24 uyren
  moesten sterven," (S. de Vries: Curieuse aenmerekingen enz. dl. II (1682)
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  58
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN
  
  INDISCIIEN-ARCHIPEL.
  On one occasion in March .1854, a friend of mine was riding,
  with some other civil officers of the government, along a
  jungle path in the vicinity of Bintenne, when they saw one of
  two Tamils, who were approaching them, suddenly dart into
  the forest and return, holding in both hands a cobra de capello
  which he had seized by the head and tail. He called to this
  companion for assistance to place it in their covered basket,
  but, in doing this, he handled it so inexpertly that it seized
  him by the finger, and retained its hold for a few seconds, as
  if unable to retract its fangs. The blood flowed, and intense
  pain appeared to follow almost immediately; but, with all
  expedition, the friend of the sufferer undid his waistcloth, and
  took from it two snake-stones, each of the size of a small
  almond, intensely black and highly polished, though of an
  extremely light substance. These he applied one to each wound
  inflicted by the teeth of the serpent, to which they attached
  themselves closely, the blood that oozed from the bites being
  rapidly imbibed by the porous texture of the article applied.
   The stones adhered tenaciously for three or four minutes, the
  wounded man's companion in the meanwhile rubbing his arm
  downwards from the shoulder towards the fingers. At length
  the snake-stones dropped off of their own accord; the suffering
  of the man appeared to have subsided; he twisted his fingers
  till the joints cracked, and went on his way without concern.» '
  Thunberg maakt gewag van een slangensteen, die op Ceylon
  in zijn bezit kwam en schrijft daarover: «Cette pierre est grosse
  comme une fève, plate d'un coté, arrondie de l'autre; elle se
  pétrit avec la eendre d'une certaine racine, et de la terre qu'on
  ramasse auprès de Diou: ces deux matières étant fondues et
  mêlées, on les fait bruler une seconde fois pour les repétrir et
  les laisser bien sécher au soleil. Leur couleur varie selon Ie
  degré de cuisson; les plus brüllées sont d'un gris blanc, les
  au tres d'un gris obscur, tachetées quelquefois de noir et de
  gris, et en même temps si fragiles, qu'elles se réduisent en
  Blz. 924, 926), of „il paroit certain qu'elle est d'une excellente vertu, pour
  toutes les morsures des Animaux venimeux (Histoire générale des voyages
  dl. 17 (1763). Histoire naturelle des Indes Orientales Blz. 74), of, zooals
  Ta vernier schrijft: „Quoy qu'il en soit elle a une excellente vertu pour tirer
  tont Ie venin quand on a esté mordu d'un animal venimoux" (Les six voyages
  de J. B. Tavemier en Turquie, en Perse et aux Indes dl. II (167S) Blz. 410.)
  » J. E. Tennent: Ce.ylou ;}• cd. dl. I (I860) Blz. 197 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   59
  
  miettes si on les laisse tomber sur du pavé. Elles ont beaucoup
  de pores si grands, qu'on les appergoit avec les yeux sans Ie
  secours d'une loupe. Dès qu'une personne a été mordue d'un
  serpent, on applique une de ces pierres sur la plaie, elle s'y
  colle et y reste jusqu'a ce que tous ses pores soient saturés de
  venin; alors elle tombe d'elle-même comme une sang-sue qui
  est gorgée de sang. On la met ensuite dégorger dans du lait,
  et on l'applique de nouveau sur la plaie pour s'assurer qu'il
  n'y reste plus de venin.» •
  Uit de beschrijving van de verschillende slangensteenen, die
  we hierboven achtereenvolgens de revue deden passeeren blijkt
  wel, dat ze bij alle onderling verschil dit met elkaar gemeen
  hebben, dat ze min of meer poreus zijn. Echter vindt men ook
  stoffen onder den naam van slangensteen vermeld, die juist het
  tegendeel van poreus zijn. Zoo kregen Dr. M. Weber en Dr.
   A. Wichmann in 1888 op het eiland Flores een slangensteen
  in handen, die beschreven wordt als: «ein rund abgeschliffenes
  Stuck schwarzen Kiesels", een harde compacte steen dus, maar
  die op de beetwonde eener slang gelegd, wonderen zou doen! Skeat noemt zelfs een soort van slangensteenen van metaal:
  «Another species of «snake-stone», which is said to be manufactured by Pawangs from gold, silver, amalgam (of silver and
  gold), tin, iron, and quicksilver, is called Buntat Raksa •"" , and
  is said to be invaluable in case of snake-bite. It is believed that
  this stone will adhere to the wound, and will not fall off until
  it has sucked out all the poison. One of these stones, which
  was sold to me in Selangor for a dollar, was about an inch
  long and oval in shape; it was evidently made of some mixture
  of metals, and was perforated so as to enable it to be carried
  on a string.» * De specimina van den slangensteen, die Mandt
  op Java te zien kreeg, waren volgens hem min of meer groote
  stukken van donker gekleurde agaat. *
  Stellen we ook thans, evenals wij dit bij de ware steenen en
  ' C. P. Thunberg: Voyages au Japon, par Ie Cap de Bonne Espérance,
  les isles do la Sonde enz. dl. II (1796) Blz. 439 vg. Zie ook dl. I Blz. 116.
  ' Dr. M. Weber: Ethnographische Notizon über Flores und Celebes. Intern.
  Arch. f. Ethnogr., III (Suppl.) 1890 Blz. 33.
  * Vgl. over b o e n t a t nt. 3 Blz. 40; r a k s a (rasa) = kwikzilver.
  « W. W. Skeat: Malay Magic (1900) Blz. 304.
  * C. C. W. Mandt: Doodelijke gevolgen van een slangenbeet. Goneesk.
  Tijdsckr. v. N. I. dl. 5 (1857) Blz. 959.
   Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  60
  
  YOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCIIEN-ARCHII'EL.
  de bezoarsteenen hebben gedaan , de vraag, waarop de Inlanders
  in onze Oost de aan de slangensteenen toegekende therapeutische waarde baseeren, dan geldt ook hier, dat aan een afdoend
  antwoord op die vraag noodwendig een, tot heden nog achterwege gebleven, analytisch onderzoek van die steenen vooraf
  moet gaan. Echter is dunkt ons wel bij voorbaat te zeggen,
  dat wat de harde steenen betreft (ware-, bezoar- en slangensteenen) hierbij het signaturenbijgeloof de basis is; en wat de
  poreuze steenen aangaat (bezoar- zoowel als slangensteenen), de
  porositeit (ervaringsfeit, dus geen bijgeloof) de grondslag vormt.
   Ontleenen we aan het reeds aangehaalde werk van Tennent
  thans nog een paar analytische onderzoekingen van Indische
  slangensteenen, die voor ons. daarom van belang zijn, omdat
  de slangensteenen uit Indië niet onwaarschijnlijk dezelfde of
  soortgelijke produkten zijn als de gelijknamige stoffen in onzen
  Archipel. Een der door hem tijdens zijn bezoek aan Ceylon in
  1854 verkregen en boven beschreven slangensteenen bleek
  volgens het onderzoek van Faraday te zijn: «a piece of charred
  bone which has been filled with blood perhaps several times,
  and then carefully charred again. Evidence of this is afforded,
  as well by the apertures of cells or tubes on its surface as by
  the fact that it yields and breaks under pressure, and exhibits
  an organic structure within. When heated slightly, water rises
  from it, and also a little ammonia; and, if heated still more
  highly in the air, carbon burns away, and a bulky white ash
  is left, retaining the shape and size of the stone. This ash as
  is evident from inspection, cannot have belonged to any vegetable substance, for it is almost entirely composed of phosphate
  of lime. Mr. Faraday adds that if the piece of matter has ever
  been employed as a spongy absorbent, it seems hardly fit for
  that purpose in its present state; but who can say to what
  treatment it has been subjected since it was fit for use, or to
  what treatment the natives may submit it when expecting to
  have occasion to use it?» ' Van een drietal kunst-slangensteenen
  op Ceylon aangetroffen verhaalt Tennent (op gezag van Johnston), dat één ervan eveneens bestond uit een tendeele verkoold
  stuk been, de andere uit kalk, en de derde uit eene plantaardige stof, evenals een bezoar. Hiervan bezat alleen de eerste
  J. E. Tennent: Ceylon 5* ed. dl. I (1860) Bk. 200.
   Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  61
  
  eene licht absorbeerende kracht, terwijl de beide andere onwerkzame stoffen waren. Nog een andere kunst-slangensteen, de
  z. g. piedra ponsona van Mexico, zou (volgens een geheim
  recept door R. \V. H. Hard}- gepubliceerd) uit een op bijzondere wijze geprepareerd stuk hoorn bestaan. De bereiding
  en het gebruik ervan komen hierop neer: «Take a piece of
  hart's horn of any convenient size and shape; cover it
  well round with grass or hay, and enclosing both in a thin
  piece of sheet copper well wrapped round them, and place the
  parcel in a charcoal fire till the bone is sufficiently charred.
  When cold, remove the calcined horn from its envelope, when
  it will be read)- for immediate use. In this state it will resemble
  a solid black fibrous substance, of the same shape and size as
  before it was subjected to this treatment. Use. The wound being
  slightly punctured, apply the bone to the opening, to which it
  will adhere firmly for the space of two minutes; and when it
  falls, it should be received into a basin of water. It should then
  be dried in a cloth, and again applied to the wound. But it
  will not adhere longer then about one minute. In like manner
  it may be applied a third time; but now it will fall almost
  immediately, and nothing will cause it to adhere any more.
   These effects I witnessed in the case of a bite of a rattle-snake
  at Oposura, a town in the province of Sonora in Mexico from
  whence I obtained my recipe.» '
  Dat bij de slangensteenmedicatie de suggestie een overwegenden rol speelt, blijkt reeds daaruit, dat men aan die
  steenen, (hetzij ze al clan niet poreus zijn) zooals we zagen,
  vaak de onaannemelijke getuigenis verbonden vindt, dat ze
  m o e s t i k a ' s (concrementen) zijn, afkomstig uit den kop van
  een of andere slang. Tavernier deed zeker het veiligst, toen hij
  zich ten aanzien van dit certificaat van oorsprong aldus uitliet:
  «Les Indiens disent qu'elle se forme sur la teste de certains
  i J. E. Tennent: Ceylon 5' ed. dl. I (1860) Blz. 201 nt. 2. G. P. Bouffaer deolt. non
  verhaal van Barros mede, waarin sprake is van een oud middel mot wonderlijk
  bloedstelpende kracht bestaande uit een armband van been, die in 1511
  door de Portugeezen in de buurt van Malakka op oen Guzeratsohen n a c h o d a
  werd buitgemaakt. (Bijdragen T. L. en Vk. dl. 50 (1899) Blz. 588 nt. 3)
  Van de Moeroet-Dajak's in Britseh Borneo wordt medegedeeld, dat ze hebben
  een „anti snake bite anklet called g l a n g a n t u " (H. Ling Roth: The natives
  of Sarawak and British North Borneo dl. I (1896) Blz. 298.)
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  62
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN
  
  INDISCHEN-ARCHirEL.
   serpens; mais je croirois plütost que ce sont les Prestres des
  Idolatres qui Ie leur font accroire.» '
  Prof. A. Wichmann, die zoo welwillend was ons op eenige
  der hier benutte litteratuuropgaven omtrent slangensteenen attent
  te maken, deelde ons ook mede, dat hij niet gelooft, dat
  een echte slangensteen n.l. een concrement uit het hoofd van
  slangen bestaat. Van waar dan dit toedichtsel, dat men in de
  berichten over slangensteenen telkens terugvindt ? De verklaring
  is o.i. niet ver te zoeken.
  Men heeft hier blijkbaar twee opvattingen vereenigd. De eerste
  is het oeroude geloof, dat sommige fabelachtige slangen een
  steen in den kop met zich meedragen (men denke bijv. aan de
  reeds genoemde drakensteenen in Europa en aan d e k o e m a l a ' s
  in onzen Archipel); en de tweede is het even antieke geloof,
  dat iets wat van slangen afkomstig is ook het beste middel is
  om de door die dieren toegebrachte wonden te genezen. Deze
  laatste opvatting leeft thans nog in haar volle kracht bij onderscheidene Indonesische stammen. In de volgende paragraaf,
  waar hierover uitvoeriger zal worden gehandeld, zullen we zien,
  dat vooral de hersenen van een slang (allereerst van de slang
  die de bete toebracht) het aangewezen middel is tegen hare beten.
  We stellen ons voor, dat de wijdverbreide reputatie, die de
  uit slangekoppen afkomstig gewaande concrementen genieten,
  als volgt is te verklaren. Het is duidelijk, dat het recept:
  slangen tegen slangebeten, hoe eenvoudig en deugdelijk ook
  in theorie, bij de toepassing bezwaren heeft. In de praktijk toch
  is de slang, die de bete toebracht, als regel wel niet te vinden.
   Vereischten voor een goed slangenmiddel zijn dus, dat dit niet
  alleen van slangen afkomstig is, maar dat men het ook gemakkelijk overal met zich meedragen kan. Het bestaande geloof,
  dat er steenen zijn uit slangekoppen afkomstig, komt aan die
  beide eischen tegemoet. Het laat zich verder denken, dat rondreizende amuletten-verkoopers — veelal vreemdelingen — dat
  geloof wel wisten te exploiteeren en den landslieden tegen
  hooge prijzen zulke steenen wel wisten te bezorgen. Waren dit
  daarbij poreuze stoffen, waarbij het daarvan verwachte vermogen,
  om vloeistoffen en dus ook het giftige bloed te kunnen opzuigen,
  door eene eenvoudige proef ad oculos kon worden gedemonstreerd,
  • J. B: Tavemier: Los six voyages de —, en Turquie, en Perse, et aux
  Indes (1678) dl. II Blz. 410.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN OEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  63
  
  dan was daarmede aan de volle maat der volksconscientie voldaan.
   Dat het niet de steen als zoodanig is, maar zijn slangenafkomst,
  waaraan zijne werkzaamheid tegen slangebeten wordt toegeschreven, blijkt ook wel hieruit, dat bij de Maleiers der Padangsche
  Bovenlanden, naar Ludeking verhaalt, de slangensteen (een
  doffe zwarte steen in een ring gevat en volgens de Inlanders
  uit Mekka aangebracht) eerst nog moet worden gekookt met
  het bloed uit de tong of den kop van de slang, die de bete
  toebracht, en dat eerst daarna met dit afkooksel de wond
  wordt ingewreven. ' Van den Indischen kunst-slangensteen
  schrijft de Vries, dat hij bereid werd uit allerlei deelen van
  slangen, «'t Zij dat sulcks geschiedede uyt 't Stof van Slangensteenen selfs, of uyt eenige deelen van 't Hoofd, 't Hert, de
  Leever en Tanden der gemelde slangen; of uyt eenighe andere
  't Gif kraghtigh nae sich treckende dinghen*. *
  In ons eigen werelddeel werden zelfs voorwerpen, die in
  kleur, of vorm op slangen geleken, als slangensteenen gebruikt.
   Plinius begreep daaronder, zooals dit tegenwoordig nog in Italië
  het geval is, de groen gevlekte serpentijnen, die aan de huid
  van slangen herinneren, en waarover we bij de Vries lezen:
  «Uyt de Serpentijn-steen werden Drinck-vaten gemaeckt, wijl hij
  den roem heeft bekomen , dat den daer in ghestaen hebbenden
  dranck seer gesond, en een tegenstreever des Vergifs is.» '
  Skeat vermeldt nog dat: «Henry III had a great spit of gold,
  (such as was used in place of a fork at that date), in which
  an alleged ««viper's tongue,»» (in the original Latin lingua
  serpentina or serpent's tongue), was set, this is a remarkablyearly example of a custom surviving to this day in the island
  of Malta, where certain small stones, coloured like the eyes,
  tongue, heart, or liver of serpents, found in the clay of the
  traditional cave of St. Paul, are still either set in rings and
  worn as a prophylactic against poison, or, more frequently,
  steeped in wine and drunk bij the natives as an antidote for
  the same reason. In the case of Henry III, it seems but reasonable to suppose that the golden spit thus furnished was employed as a safeguard against the poisoning of his food . . ..
  ' E. W. A. Ludeking: Natuur- en geneeskundige topograpliische scliels dcr
  Assistent-Residentie Agam. Geneesk. Tijdschr. v. N . I . dl. 9 (1HU2) Biz. 122.
  * S. de Vries: Curieuse nonmerckingen enz. dl. II (1682) Biz. 925.
  » S. de Vries: t. a. p. Biz. 934.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  64
  
  VOLK.SIIEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   The fact that such parts or supposed parts of a serpent were
  used as an antidote or safeguard against poison may be regarded
  as a striking instance of that sympathetic, or perhaps rather
  homoeopathic, magic which is best known to us by the expression ««a hair of the dog that bit you.»» '
  Behalve aan steenen, vindt men ook aan sommige metalen
  in de wondgeneeskunde der Inlanders eene belangrijke plaats
  ingeruimd, vooral is dit het geval met het goud en het koper.
  Stellen we het «edele» dezer beide metalen het eerst aan de
  orde, dan geldt ook hier, evenals bij de edelsteenen, dat de
  therapeutische toepassing ervan wel allereerst hierop gebaseerd
  zal zijn, dat de zeldzaamheid en de hooge waarde dezer mineralen de verbeeldingskracht van den mensch zoozeer hebben
  geprikkeld, dat hij daarin allerlei geheime krachten — ook
  geneeskracht — ging veronderstellen. «Die Wertschatzung» — zoo
  schrijven Hovorka en Kronfeld — «eines Arzneimittels nach
  seiner Seltenheit laszt sich durch die Geschichte aller Völker
  verfolgen. Daher sehen wir bei Chinesen und Indern, bei
  Griechen und Römern, spater bei den Arabern und durch das
  Mittelalter bis in die Neuzeit hinein das Gold immer als eines
  der vornehmsten Arzneimittel betrachtet». * Lichten we dit
  thans voor de Inlanders met eenige voorbeelden toe, voorzoover
  deze althans op hunne wondbehandeling betrekking hebben.
  