text: tussen heiligenverering en de verspreiding van
  
  Middelnederlands of net omgekeerd (zie: K.
  het leven van een bepaalde heilige. Met andere
  
  Goudriaan, ‘Het Leven van Liduina en de Moderne
  
  woorden: het is niet omdat in de vijftiende eeuw de
  
  Devotie’, Jaarboek voor middeleeuwse geschiedenis 6
  
  vita van bijvoorbeeld Christina Mirabilis voorkomt
  
  (2003) 161-236)?
  
  in vele handschriften uit het Rijnland dat men ervan
  
  Grondig en analytisch. Dat zijn samengevat
  twee kernwoorden waarmee de methodiek
  
  was in deze regio. Zoals Folkerts terecht aanstipt,
  
  van Folkerts kan worden samengevat. De
  
  worden heiligenlevens in de late middeleeuwen
  
  handschriften die de Vita Christinae bevatten
  
  gewaardeerd om hun morele voorbeeldfunctie of
  
  worden nauwgezet onder de loep genomen en
  
  hun memoria-functie. Hagiografie is niet meer het
  
  geanalyseerd, met aandacht voor alle details,
  
  ‘cultuspropagandavehikel’ uit de vroege en volle
  
  zowel codicologische als linguïstieke. Soms leidt
  
  middeleeuwen.
  dit tot uiteenzettingen die ietwat lang en moeilijk
  
  Als er een woordje van kritiek gegeven moet
  
  uitvallen voor een lezer die niet vertrouwd is met
  laatmiddeleeuwse hagiografie, zoals op de pagina’s
  
  draad van het boek niet altijd gemakkelijk te volgen
  
  102-116. Maar precies dit oog voor detail wijst op
  
  is omdat dikwijls zijpaden betreden worden. De
  
  de uitgebreide mogelijkheden die doorgedreven
  
  klemtoon ligt – te oordelen naar de ondertitel van
  
  handschriftonderzoek kan opleveren. Laat het voor
  
  het boek – op Christina’s leven, maar daarnaast
  
  velen een aanmoediging zijn om de tot op de draad
  
  wordt ook de receptiegeschiedenis van vele andere
  
  uitgeplozen tekstedities nu maar te laten voor wat
  
  twaalfde- en dertiende-eeuwse lekenheiligen
  
  ze zijn en weer de bibliotheken in te duiken op
  
  uitgebreid besproken. Het is een medaille met
  
  zoek naar de handgeschreven bronnen.
   een keerzijde: enerzijds fungeren de dossiers van
  de andere heiligen als mooi vergelijkingsmateriaal
  
  valerie vermassen, hillegem
  
  maar anderzijds verliest de lezer af en toe de weg
  in deze uitweidingen.
  Positief is dan weer dat de auteur de virtuele
  muur sloopt die in de hagiologie nog steeds de
  
  Robbe, Joost Roger, Der mittelniederländische
  
  volkstalige levensbeschrijvingen scheidt van de
  
  Spieghel onser behoudenisse und seine lateinische
  
  Latijnse vitae. In de late middeleeuwen evolueert
  
  Quelle. Text, Kontext und Funktion (Dissertatie
  
  men naar een evenredig aantal hagiografische
  
  Münster 2009, Niederlande-Studien 48; Münster
  
  teksten in de volkstalen en in het Latijn. Dit is
  
  [etc.]: Waxmann, 2010, 468 blz., isbn 978 3 8309
  
  onder meer te danken aan de emancipatie van de
  
  2345 9).
  stedelijke bevolking en de groeiende alfabetisering,
  ook van vrouwen. Toch houdt in de hagiologie – de
  
  Het hier te bespreken boek is de handelseditie van
  
  wetenschap van het bestuderen van hagiografische
  
  het proefschrift van de Belgische germanist Joost
  
  teksten – het traditionele onderscheid tussen
  
  Roger Robbe. De auteur is een kind van deze tijd
  
  volkstalige en Latijnse teksten hardnekkig stand.
   van internationalisering. Hij studeerde in Leuven,
  
  Folkerts maakt korte metten met deze artificiële
  
  gaf Nederlands aan de Deense universiteit in
  
  dichotomie en beschouwt de volkstalige teksten
  
  Aarhus en promoveerde op een Middelnederlandse
  
  als evenwaardige levensbeschrijvingen, eerder dan
  
  tekst aan de universiteit van Münster. Onderwerp
  
  als loutere vertalingen van het Latijnse origineel. In
  
  van dit boek is een uit de Noordelijke Nederlanden
  
  bepaalde gevallen, zoals bij Lidwina van Schiedam,
  
  afkomstige Middelnederlandse versie van
  
  was het lange tijd zelfs niet duidelijk in welke
  
  het Speculum humanae salvationis, waarvan
  
  richting het vertaalproces verliep: van Latijn naar
  
  hij een studie en editie presenteert. De in de
  
  ­111
  bmgn-lchr | deel 126 - 4
  
  worden op dit proefschrift, is het dat de rode
  
  middeleeuwen
  
  kan uitgaan dat er een bloeiende Christina-verering
  
  recensies
  middeleeuwse literatuur veel voorkomende term
  
  bedoeld. De auteur moet een geleerde geestelijke
  
  Speculum of Spiegel is afkomstig van Augustinus en
  
  zijn geweest, die de tekst tussen 1300 en 1320,
  
  werd gebruikt voor uiteenlopende werken. Het kon
  
  waarschijnlijk in Italië, heeft geschreven. De meeste
  
  gaan om werken die een encyclopedisch overzicht
  
  handschriften stammen uit een monastieke
  
  van bestaande kennis gaven, tot educatieve werken
  
  omgeving, maar uit de proloog van het Speculum
  
  die met voorbeelden van gewenst en ongewenst
  
  blijkt dat de tekst voor leken was bedoeld.
   gedrag een bepaald ideaal presenteerden. Het
  
  Robbe onderbouwt dit wanneer hij ingaat
  
  onderhavige religieuze Speculum diende tot
  
  op de populariteit van Latijnse en Franse versies
  
  ondersteuning van het geloofsonderricht en was
  
  aan het Bourgondische hof in de Zuidelijke
  
  bedoeld voor een breed publiek. Van de tekst
  
  Nederlanden en de daarmee verbonden
  
  zijn een korte en lange versie bekend die in 408
  
  geestelijkheid, adel en burgerij. Vooral hertog
  
  handschriften zijn overgeleverd, 328 Latijnse en 80
  
  Philips de Goede (1419-1467) was zeer actief in
  
  volkstalige. De Noord-Nederlandse overlevering
  
  de verbreiding van de tekst. Hij liet een Franse
  
  steekt daarbij bleekjes af. Van de 29 in de Lage
  
  vertaling maken en verwierf daarnaast nog twee
  
  Landen vervaardigde handschriften, voornamelijk
  
  Franstalige handschriften. In dit kader bespreekt
  
  vijftiende-eeuws, komen hooguit vier uit het gebied
  
  Robbe de handschriften van het Speculum in de
  
  van het huidige Nederland. Slechts twee hiervan,
  
  Nederlanden, waaronder twee Gelders-Rijnse
  
  de enige Middelnederlandse en een Latijnse geven
  
  handschriften. Hij wijst bovendien op de grote
  
  indicaties over de herkomst, vermoedelijk Utrecht
  
  mate van (politieke) functionaliteit van het
  
  of omgeving.
  hertogelijke boekenbezit, waarbij het Speculum
  
  Het Speculum is al vroeg in druk verschenen.
  of de Miroir uitstekend past. Hij betoogt dat de
  
  In Nederland zijn vier incunabelen, twee met een
  
  oorspronkelijk monastieke tekst via de adel de
  
  Latijnse en twee met een Middelnederlandse
  
  burgerij moet hebben bereikt.
  versie, uit de late vijftiende eeuw bekend die tot
  
  Ook uit de Zuidelijke Nederlanden is slechts
  
  de oudste hier gedrukte boeken worden gerekend.
  één Middelnederlands handschrift bekend dat een
  
  Deze spelen een belangrijke rol in het onderzoek
  
  berijmde, maar onvolledige versie weergeeft. De
  
  naar de geschiedenis van de boekdrukkunst.
  hierin door de vertaler aangebrachte stilistische
  
  Veel tekstgetuigen van het Speculum bevatten
  
  en inhoudelijke vereenvoudigingen duiden
  
  illustraties die door kunsthistorici zijn bestudeerd.
   tevens op een beoogd publiek van leken. De
  
  De enige in handschrift (Haarlem, Stadsbibliotheek,
  
  Noord-Nederlandse vertaler heeft het Latijn
  
  II 17, 1464) overgeleverde Middelnederlandse
  
  getrouwelijk gevolgd, maar ook hij werkte voor
  
  tekst, waar het hier om gaat, is nog niet eerder
  
  een leek, namelijk Cayman Janszn. van Zierikzee,
  
  onderzocht.
  lekenbroeder en portier van het kartuizerklooster
  
  Robbes boek is overvol en dit gaat ten koste
  van de evenwichtigheid. De tekst waar het hier
  
  Nieuwlicht bij Utrecht.
  Robbe laat de Bourgondiërs opnieuw
  
  om gaat komt bijvoorbeeld pas op pagina 150 aan
  
  ten tonele verschijnen bij de behandeling
  
  de orde. De auteur begint met een voorbeeldig
  
  van de Nederlandse incunabelen en de druk
  
  overzicht van de Latijnse traditie en een analyse
  
  van Johan Veldener (Culemborg 1483). Deze
  
  van de structuur en inhoud van de tekst. Na
  
  bevatten de verkorte vorm van het Speculum. De
  
  uitvoerige weergave van de status quaestionis
  
  Middelnederlandse versies gaan niet rechtstreeks
  
  komen lokalisering, datering en auteurschap aan
  
  terug op het Haarlemse handschrift. Robbe begint
  
  de orde. Hij concludeert dat het Speculum tot
  
  met een breedvoerig betoog over het ontstaan
  
  het genre van de religieuze specula behoort en
  
  van de boekdrukkunst in de Nederlanden.
  als didactische tekst voor een breed publiek was
  
  De constructie van de zogenaamde Coster-
  
  Houthuys, Astrid, Middeleeuws kladwerk. De
  
  de boekdrukkunst, en de ontkrachting hiervan
  
  autograaf van de Brabantsche yeesten, boek
  
  worden uitputtend besproken. Hij besluit met de
  
  VI (vijftiende eeuw) (Dissertatie Katholieke
  
  hypothese dat de Bourgondiërs de boekdrukkunst
  
  Universiteit Brussel 2007, Schrift en schriftdragers
  
  naar de Nederlanden hebben gebracht. De
  
  in de Nederlanden in de middeleeuwen 4;
  
  Utrechtse bisschop David van Bourgondië, bastaard
  
  Hilversum: Verloren, 2009, cd-rom + 370 blz., isbn
  
  van Philips de Goede, zou de opdrachtgever van de
  
  978 90 8704 063 5).
  genoemde drukken (kunnen) zijn geweest.
   Vanzelfsprekend ontbreekt een codicologische
  
  Na het verschijnen van de dissertatie van de
  historicus Robert Stein (Politiek en historiografie.
  een taalkundige analyse van de Spieghel niet.
  Het ontstaan van de Brabantse kronieken in de
  
  Hierbij is ook een vergelijking met de editie
  
  eerste helft van de vijftiende eeuw (Leuven 1994)) is
  
  van het Latijnse Speculum, die eveneens in het
  
  de autograaf in de aandacht gekomen van boek
  
  apparaat van zijn editie zichtbaar zijn gemaakt.
  VI van de Brabantsche yeesten, het eerste boek
  
  Tot slot geeft hij een verantwoording van zijn
  
  van de twee boeken die de vijftiende-eeuwse
  
  werkwijze als editeur. Hoewel dit de ogenschijnlijk
  
  voortzetting uitmaken van de rijmkroniek van Jan
  
  chronologische structuur van het onderhavige
  
  van Boendale uit het midden van de veertiende
  
  boek zou doorbreken, was de structuur van dit
  
  eeuw. In de onderhavige studie, gebaseerd op
  
  boek logischer geweest als deze paragrafen direct
  
  haar in 2007 verdedigde dissertatie, heeft Astrid
  
  aan de editie voorafgingen.
  Houthuys op microniveau gekeken naar deze
  
  Bij alle rijkdom van Robbes boek stelt het
  
  autograaf, het handschrift dat door de auteur zelf
  
  onderzoek naar de tekst die hier gezien de
  
  van deze voortzetting is gemaakt, waarbij ze een
  
  titel centraal staat teleur. De auteur vermeldt
  
  geslaagde poging ondernam om op grond van de
  
  vanzelfsprekend de inhoud van het Haarlemse
  
  veranderingen in het klad van de auteur te komen
  
  handschrift, een verzamelhandschrift dat behalve
  
  tot beter inzicht in de werkwijze van een vijftiende-
  
  de Spieghel ook twee dodenboeken bevat,
  
  eeuwse dichter-historiograaf.
   die elk uit verschillende, door hem niet nader
  
  Van groot belang is het hoofdstuk waarin over
  
  gespecificeerde teksten bestaan. Bij een eerdere
  
  autografen in het algemeen wordt gesproken (51-
  
  bespreking van twee verzamelhandschriften wijst
  
  92). Enerzijds, omdat er voor het eerst een poging
  
  de auteur op het belang van de handschriftelijke
  
  is gedaan om een lijst te geven van alle uit de Lage
  
  context voor begrip van de functie van een
  
  Landen overgeleverde autografen (opgenomen
  
  tekst. Bij zijn onderzoek naar de Spieghel in het
  
  als Bijlage I op de cd-rom), anderzijds omdat het
  
  Haarlemse handschrift blijft dit evenwel geheel
  
  begrip ‘autograaf’ indringend wordt behandeld.
  buiten beschouwing. Is Robbe niet op de hoogte
  
  De lijst van autografen kan aanzetten tot nader
  
  van het onderzoek naar verzamelhandschriften
  
  onderzoek van de (Middelnederlandse en Latijnse)
  
  dat sinds het einde van de vorige eeuw zo’n grote
  
  autografen uit de Lage Landen; de overwegingen
  
  vlucht heeft genomen? Hierin ligt de nadruk op de
  
  over het begrip ‘autograaf’ zijn voor de
  
  relatie tussen tekstdrager en tekst. De codicoloog
  
  mediëvistiek in het algemeen zeer nuttig. Mocht
  
  J.P. Gumbert heeft voor de beschrijving van dit
  
  het ooit, zoals de auteur hoopt, tot een kritische
  
  type handschriften richtlijnen opgesteld die
  
  uitgave van boek VI komen, dan zal meegewogen
  
  inmiddels standaard worden toegepast. Dit is een
  
  moeten worden dat we in het ene handschrift van
  
  gemiste kans, vooral met betrekking tot de in de
  
  de autograaf maar liefst vier auteursteksten kunnen
  
  titel genoemde Kontext und Funktion.
  onderscheiden (331). Dat studie van autografen
  nuttig is, is in deze studie zeker aangetoond.
  renée nip, haren
  
  ­113
  bmgn-lchr | deel 126 - 4
  
  beschrijving van het Haarlemse handschrift en
  
  middeleeuwen
  
  mythe, Laurens Jansz. Coster als uitvinder van.
  