text: 121
  een puur intellect, met andere woorden de werkelijkheid is niets anders dan datgene wat een
  of ander intellect ermee doet.
  Tot slot vermelden we nog dat het boek een tweehonderdentwee titels tellende
  bibliografie bevat ( waarvan op één na alle naar artikels en boeken verwijzen die verschenen
  zijn tussen 1978 en 1985).
  Lode FREDERIX
  
  ***
  NIETZSCHE EN PLATO'S SOCRATES
  V. TejeraNietzsche and Greek Thought. Dordrecht/Boston/Lancaster,M.
  Nijhoff, 1987, 167 blz. Hfst. 78, ISBN90 247 3475 4
  
  Zoals algemeen bekend, studeerde Nietzsche geen theologie of filosofie, maar klassieke filologie. Gedurende ongeveer tien jaar was hij daarenboven hoogleraar in Basel voor
  deze discipline. Zijn kennis van de cultuur van de Griekse oudheid was dan ook ruim en
  diep. Een belangrijk gedeelte van zijn denken kan als een min of meer impliciete dialoog
  met de filosofie van de oudheid worden gelezen. Het thema dat door de titel van dit boek
  wordt gesuggereerd, is daarom relevant en belangrijk. De lectuur van dit boek biedt echter
  minder dan de titel doet vermoeden. Het enige probleem dat de auteur min of meer uitwerkt,
  is of Nietzsches Socrates met deze van Plato in overeenstemming is. Het antwoord van de
  auteur is zonder meer ontkennend. Datgene wat Nietzsche over Plato zegt, is enkel op een
  schraal platonisme van een latere traditie van toepassing, echter niet op de Plato van de
  dialogen zelf (de brieven - ook de beroemde zevende - worden als onecht bestempeld: p. 90).
   De auteur houdt een pleidooi voor een 'dialogische lezing' van de geschriften van
  Plato. Dit impliceert vooreerst dat het dramatisch personage 'Socrates', dat in de platoonse
  dialogen bijna steeds optreedt, niet (of niet noodzakelijk) met de historische figuur Socrates
  samenvalt. Op basis van Plato, maar evenzeer van Aristophanes, van Xenophon of van
  Diogenes Laertius, blijft ons de historische figuur van Socrates onbekend. Datgene wat Plato
  Socrates in zijn dialogen laat zeggen, moet niet datgene zijn wat de historische Socrates
  zegde. Ten tweede is datgene wat de dialoogfiguur Socrates zegt niet steeds identiek met
  datgene wat Plato zelf als correct zou poneren.Van Plato bezitten we geen tractaten, waarin
  hij als het ware in de eerste persoon spreekt. Men kan dus niet (en zeker niet eenduidig)
  vaststellen waarin 'de filosofie van Plato' bestaat. Ten derde is zelfs Plato's Socrates niet
  iemand die we kunnen vastpinnen op een geheel van logisch verbonden uitspraken. Hij geeft
  geen systematisch exposé. Het dialogisch karakter van de teksten van Plato heeft dus voor
  gevolg dat de gesprekspartners restloos in een proces verwikkeld zijn, waarin ze op een
  bepaald ogenblik een bewering doen, die ze evenwel op een later ogenblik moeten terug-
  
  122
  nemen; waarin ze logische redeneringen opstellen,die later louterrhetorische blijken te zijn;
  waarin ze de indruk geven van iets ernstig overtuigd te zijn, wàt later echter louter ironie
  bliJ1ct te zijn, enzovoort. Plato is niet de dogmatische systeembouwer zoals hij vaak door de
  traditie wordt gezien, maar de aporetische anti-systematicus. Plato's Socrates vertelt verhalen, citeert dichters, creëert mythen, maakt woordspelletjes, ironiseert of misschien toch
  ook niet, enzovoort.
   Nietzsche interpreteert echter Plato zoals de traditie hem steeds geïnterpreteerd heeft,
  nameliJ1c als iemand die tot de pythagoreïsche school gerekend moet worden en een
  metafysisch-idealistische doctrine verdedigt, die aan de basis van het christendom zal lig. gen. Deze interpretatie is volgens Tejera onjuist. Het is verwonderlijk dat Nietzsche als
  filoloog en als kunstenaar zich niet van deze traditionele lectuur van Plato heeft kunnen losmaken. Immers zoals Plato ensceneert en dramatiseert ook hij zijn filosofie. Hij gebruikt
  gedeeltelijk dezelfde literaire procedees. Daarenboven doorbreekt hij met zijn aforistisch
  denken de systeemdwang die zo typisch voor de westerse filosofie is.
  De grondgedachte van het boek, die tot in het oneindige wordt herhaald, handelt dus
  eerder over Plato en hoe zijn geschriften moeten worden gelezen, dan over Nietzsche en hoe
  zijn geschriften vanuit de filosofie van de oudheid kunnen worden begrepen. Dit is niet verwonderlijk want Tejera is blijkbaar een specialist van de Griekse wijsbegeerte en meer in
  hetbijzondervandezevanPlato,overwiehijreedseenboekpubliceerde(Plato's Dialogu.es
  One by One).
  Als men het boek vanuit zijn grondstelling leest verschijnt evenwel een aantal bladzijden als overbodig. Het eerste hoofdstuk, dat over de geschiedenisopvatting van Nietzsche
  handelteneenaantalgedachtenvanOvernutennadeelvandehistorievoorhetlevensamenvat, brengt weinig of niets bij ter verduidelijking vanNietzsches visie op de oudheid en meer
  specifiek op Plato. Ook het derde hoofdstuk - over de lezing door Nietzsche van een aantal
  presocratici (Anaximander, Heracleitos, Parmenides) - voert het betoog niet verder. Zelfs
  het vierde hoofdstuk, dat een uiteenzetting van Die Geburt der Tragödie bevat, stapt om
  deze reden zeer vlug van de geboorte naar de dood van de tragedie over, een dood die volgens Nietzsche door het rationalisme van Socrates zou zijn veroorzaakt. Tevens lijken mij
  de verspreide opmerkingen over Aristoteles eerder vrijblijvende uitweidingen te zijn.
   Tenslotte weze nog opgemerkt dat de hoofdstelling van het boek in verband met de interpretatie van Plato een vruchtbare onderzoekshypothese lijkt, die evenwel waarschijnliJ1c
  dient afgezwakt en genuanceerd te worden. Bestaat er tussen Plato van de dialogen en het
  latere platonisme een volledige scheiding?
  ErikOOER
  
  ***.
  