text: STUDIËN
  
  OP HET
  
  GEBIED
  
  DER
  
  DRENTSCHE
  
  KERKGESCHTEDENIS,
  DOOR
  Jhr. Mr. B. M. DE JONGE
  
  II.
  '.
  °.
  '_.
  De
  
  VAN ELLEMEET.
  Drentsche Reformatie
  
  (2de stukl).
  Thans over de kerkelijke, geestelijke goederen.
  De bespreking van dit onderwerp geschiedt wellicht het
  duidelijkst door achtereenvolgens
  bis drie categorieen dier
  goederen stil te staan: 1°. de eigenlijke kerkelijke, kerk2°. de predikants-inkomsten,
  fabrieks-goederen ;
  waarbij
  dienen te worden,
  de pastoralia besproken
  voornamelijk
  doch waarmede tevens ook de costerie- en vicariegoederen
  en 3°. de kloostergoederen.
  zullen worden behandeld ;
  Yooraf echter een tweetal opmerkingen al die goederen
  in het algemeen betreffende.
  In de eerste plaats moet hier met een enkel woord gevan kerkelijke en geeswezen worden op de verdaistering
  dat
  zich in bedenkelijke
  een
  symptoom,
  telijke goederen,
  mate niet alleen in den allereersten
  tijd der Reformatie,
  maar ook nog jaren later heeft voorgedaan. Al zal in
  dezen de (antipathie tegen de nieuwe leer ongetwijfeld een
  hoofdrol hebben gespeeld, daarbij bedenke men toch ook,
  1) Zie het 1e stuk in deel XIII blz. 301 e. v
  
  I.
  '.
  51
  hoe Drente in deze periode hoogst critieke jaren van overgang doormaakte, zoodat hetzelfde euvel zich b.v. ook ten
  voordeed. In de reopzichte van de domein-goederen
  van
  den
  Drost
  en Gedeputeerden
  van
  soluti6n
  Landdag,
  wordt
  telkens
  de
  van
  de
  klacht
  en
  Synode
  vernomen, dat
  tot
  doeleinden
  de pieuse goederen
  worden gebruikt
  private
  dat wellicht het weligst tierde bij de
  een misbruik,
  en dat zij maar al te vaak strekken
  -,
  vicariegoederen
  tot bezuiniging voor de publieke kas 1).
   Nog v66r dat Willem Lodewijk de Reformatie in Drente
  ter hand nam zagen wij -, heeft hij de kerkelijke en
  geestelijke goederen offici6el doen registreeren 2) ; op rectificatie dier opgaven is nog in vervolg van tijd herhaal3). Zelfs zijn Gedeputeerden
  delijk met klem aangedrongen
  er in 1603 toe overgegaan een specialen ambtenaar, advocaat-fiscaal, aan te stellen, uitsluitend belast met de taak
  om verduisterde goederen op te sporen 4) ; in 1611 echter
  besloot de Landdag "als bevindende
  genouchsaeme
  richticheit in kercklicke goederen gemaeckt te wesen" het ambt niet verder te vervullen, hoezeer toen Willem
  later nog de Synode herhaaldelijk op contiLodewijk en
  hebben 5). Yolstaan werd
  nuatie dier. functie aangedrongen
  sindsdien met in ieder voorkomende geval een advocaatflscaal ad hoc aan te wijzen 6).
  In de tweede plaats mag hier volledigheidshalve niet verzwegen worden een zeer radicale resolutie, genomen door
  der Landtschap Drente binnen Groningen
  "Gedeputierden
  den 29 Octobris anno 1600 ten huise des heren drosten" '1).
  1) Zie behalve de bij de volgendealinea ggplaatsteaanteekeningeno. a.
  Reitsma en Van Veen, t. a. p., blz. 14, 17, 58, 80, 91 enz.
  2) Zie het voorafgaandestuk blz. 305 en 306.
  3) Plakkaat van Willem Lodewijk d. d. 29 Sept. 1600 (Archief
  Drentsche øynode inv. no. 2). Landdag (F)res. d. d. 29 Oct. 1600
  (Staten-arch. no. 2), Plakkaatboek no. &7 (jO Staten-arch.' no. 42 i. d.
  15 Nov. 1602):
  4) Plakkaatboek nos. 89 en 90. Zie ook aldaar no. 139.
  5) T. a. p. no. 200; vergelijk b.v. aldaar no. 485.
  6) T. a. p. no. 322.
  7) Statm-archi,."en no. 2.
   52
  Terwijl het bevel tot aanbreng van verduisterde
  goederen
  werd herhaald, aan collatoren van vicariedu of prebenden
  werd gelast hun titels over te leggen en aan predikanten
  werd toegekend het recht om de kerk-verpachtingen
  en kerkrekeningen bij te wonen: ,is volgens by die ahnwesende
  dat alle die voers. geestlicke guederen ineene
  geaccordiert,
  werden ende daerenboven een schadt roggen
  sollen
  gesmolten
  elck vul arve, een half arve ende een koeter na advenant,
  wel verstaende vulle buir in die kercke vulle buir in die
  mercke, van erven ende guederen, die gebout ende ge- _
  bruickt werden, omme daerover eenen rentmeister by der
  te stellen ende toe ontfangen ende volgens
  Landtschap
  eens ijders onderholt der predicanten daervan betaelt ende
  te werden, alles by provisie ende tot wederuuthgekiert
  ende
  naerder dispositie der Landtschap Drente".
  roepinge
  Het springt in 't oog, dat doorvoering van dezen maatregel zeer ingrijpende gevolgen zou gehad hebben. Men
  de
  vraagt zich trouwens af, of bewuste "(?edeputeerden"
  portee van bun besluit behoorlijk hebben ingezien, daar
  naast het onderhoud der predikanten dat der kerkgebouwen
  zeker niet minder urgent
  was: in elk geval - zooals
  uit de verdere behandeling
  voldoende
  is
  blijken zal
  van eenige uitvoering der resolutie geen sprake geweest.
  Alleen vind men een dergelijk denkbeeld nog eens herhaald in de van de ' z@de der Ridderschap
  ontworpen inin de definitieve
  voor Drost en Gedeputeerden;
  structie
  - daarvan
  instructie
  evenwel is° gelijk bleek
  geen
  sprake 1).
  L De kerkelijke goederen.
  - bevel van Willem
  Bij bet - vroeger besproken 2)
  Lodewijk van 10 Mei 1598 aan de pastoors en vicarissen
  te onthouden en
  om zich voortaan
  van den kerkdienst
  1) Zie het voorafgaandestuk bl. 316 aanteek.
  2) T. a. p., blz. 307.
  ,.
   53
  kerken en pastoriedn te ontruimen, werd bun gelast dit
  ten overstaan van kerkvoogden
  laatste te bewerkstelligen
  en oudsten van het kerspel. In dit voorschrift ligt reeds
  de stilzwijgende
  dat de
  aanstonds
  erkenning opgesloten,
  Willem
  Lodewijks ingrijpende maatkerkvoogdijen ongeacht
  moesten
  als
  Van een
  blijven functioneeren.
  vroeger
  regel
  cre6eren van nieuwe toestanden in die administrati6n blijkt
  dan ook geen spoor: alleen het zoo juist besproken beder Landschap van 29 October
  sluit van Gedeputeerden
  indien
  daaraan
  pitvoering was gegeven, ook
  1600, zou,
  in dezen misschien radicale verandering-hebben
  gebracht,
  ook wel de
  daar men onder den maatregel misschien
  zou begrepen
  hebben. De vele van overkerkgoederen
  in vervolg van tijd getroffen maatregelen beheidswege
  zooals aanstonds
  uitsluitend
  blijken zal oogden van het bestaande en dus handhaving van
  conserveering
  van stichtingsgoed
  der kerkelijke goederen
  bet karakter
  inderdaad bebenevens controle, dat de beheerscolleges
  Aan
  de
  continuit6it
  functioneerden.
  hoorlijk
  der kerkvoogvalt dan ook niet te twijfelen.
  dijen met de Reformatie
  Een aanwijzing in dien geest zie ik b.v. in den volgenden
  passus, voorkomend in het register der kerkadministratie
  te Roderwolde, ook nog uit anderen hoofde van belang i) :
  ?op huyden den XXVIen Julij anno 1601 heeft Roloff
  Datema in presenty van pastoer, egenerffden ende gemeene
  gemeente van Roderwolde zijn rekenscap gedaen van den
  verleden jaren van 1600 van all zijn ontfanck ende uuthgave, soe hie Roloff als kerckvoecht van Roewolde tot
  dato deeses ontfangen heeft van de kerckenlanden.
   Ende
  is in guede rekeninge bevonden, dat Roloff meer uutbgelecht als ontfangen te hebben de somma van 26 £, st: 1
  blanck. Ende also Roloff Datema vors. een tyt in d'administracij van den voechdije is geweest, heeft de gemeene
  gemeente geleeft, dat hij Roloff eene uuth de gemeente zall
  nemen, 7 de hem in de administracij sall helpen wes tot
  anno 1602. Daerop heeft Roloff
  toekomstich
  Sacramenti
  1) Staten-archieven no. 374 fol. 32 vO.
  ',
  
  54
  vors. tot zijn adjunct gekooren in de presentie der geheelen gemeente
  zijn guede naber ende kerspellman Egbert
  om
  de
  voechdije met hem te administrieren.
  Cornelijs
  anno 1601. Ende
  Actum den XXVien,Julfj
  de gemeente
  heeft nevens hoer voechdije hoer beyde 'voechden ende
  naedeen' de truble lange geduyrt heeft,
  kerckvoechden,
  hoer twe belast, doch niettemin vruntlick begeert, dat zy
  beyde voechden alle lasten ende olde restanden zullen in
  te vorderen
  (hebben), tselve zij voechden nae hoer verende willen nae haer beste _
  mogen hebben angenomen
  tselve geerne vollenbrengen".
  Er is hier dus
  vermogen
  van het verleden. Evenzoo b.v.
  voortzetting
  eenvoudig
  Drost en Gedeputeerden
  9 September 1603 de
  gelastten
  16
  a
  17
  de
  laatste
  te Roden kerkvoogd
  jaren
  personen, die
  te maken en rekening te
  waren geweest, zich kenbaar
  en kerkvoogden van
  komen afleggen, waren zij ,pastoir"
  Rolde 8 Juli 1608 behulpzaam om van de stad Groningen ten profijte hunner kerk betaling te bekomen van in
  1590 geleverde '"clockspijse"
  en regelden zij 8 Juli 1613
  de aflossing van een door pastoor en kerkvoogden van
  Roderwolde in 1573 ten laste van de kerkvoogdij aangegane hypotheek 1). Bovendien herinner ik er nog aan, dat
  aan Drost en Gedeputeerden
  bij hun instructie van 1601
  in
  ter
  voorziening
  behoorlijk onderhoud der
  (en 1603)
  was
  o.a.
   opgedragen te vorderen, so dickwijls
  predikanten
  nodich wesen sall, de rekeninge van de kerkvoechden"
  en dat de Landdag hun "de quaestien, vallende over de
  goederen totte fabrique der kercken gedestineert"
  ter, be'
  ,
  rec,hting had opgedragen 2).
  In de eerste jaren der Reformatie kwam het er bovenal
  op aan om, zoodra een kerspel van een predikant was
  dat de pastorie bewoonbaar
  voorzien, te bewerkstelligen,
  voor den kerkdienst in orde
  gemaakt en het kerkgebouw
  gebracht werden. Herhaaldelijk worden door het College
  aan kerkvoogden of
  bevelen in dien zin uitgevaardigd
  1) S'taten-archieben no. 162 fol. 1 vO,Besolutiln Dr. on Ged. d.d.
  % Zie het voorafgaandestuk bl. 315 en 317.
  55
  ook wel aan de kerspelen zelf, veelal onder bedreiging, dat
  bij gebreke van dien het College zelf voor de uitvoering
  op dubbele kosten zal zorg dragen 1).
  Normaal betreft de controle van het College in de eerste
  plaats, of het personeel der kerkvoogden aan verschillende '
  hun te stellen eischen voldoet. Herhaaldelijk wordt vooral
  in den eersten tijd hetgeen mede wijst op de zooeven
  der kerkvoogdijen - de klacht geuit,
  betoogde continuiteit
  niet voorstanders
  dat kerkvoogden
  zijn van de Gereformeerde religie. Zoo worden de ingezetenen van Wasterveen met nadruk 17 Juni 1602 door het College aangemaand tot kerkvoogden personen te benoemen, ,doweicke
  ende de Gereformeerde
  religie waeren
  goede patrioeten
  de
  kerl?visitatie
  in
  1608 blijken
  thogedaen" 2). Bij
  generale
  te Emmen niet alle kerkvoogden "der religie ... verwant"
  te zijn en ontpopt zich een der kerkvoogden te Roderwolde
  als Mennist 3). 20 November 1618 stellen Drost en Geals eisch, dat te Zuidlaren althans 66n der
  deputeerden
  lidmaat der kerk behoort te wezen 2).
   twee kerkvoogden
  En nog in 1624 beklaagt de Drentsche Synode er zich
  over bij den heer van Ruinen, dat te Blijdenstede "tegens
  alle gode kercklike ordre tot kerckvogeden gecoren werden
  nicht dejenige, d'welcke der waeren Gereformeerden religion
  sijn togedaen, maer directelic derselvigen contrarieren" 4).
  Op sommige plaatsen schijnen wel zeer ergerlijke wantoestanden
  te hebben geheerscht. Zoo komt aan Gedeputeerden 20 Mei 1603 ter oore, "dat de kercke tho Eelde
  met gene kerckvoegden. tegenwoerdich si versien, tot groeten ondienst der kercklicke goederen aldaer" 5). Den prevan den preekstoel
  dikant wordt gelast de ingezetenen
  aan te manen binnen acht dagen eenige eigenerfden tot
  zullende bij gebreke daarvan
  kerkvoogden te ,beraemen",
  I) Zie o. a. Resotutien Dr. en Ged. d.d. 5 Nov. 1602, 10 Aug. i603,
  25 Oct. 1604 enz.
  2) ResodutienDr. en Ged. d.d.
  3) Reitsma en Van Veen, t. a. p., blz. 82 en 98.
  4) Archief hearly7cheidBuinen, inv. no. 43.
  5) BesodutienDr. en Ged. d.d.
  \.
  '
  _
  
  56
  het College zelf tot benoeming overgaan. Men schijnt te
  wesende" Eelde laksch gebleven, te zijn : ,verstaen
  van Drost en Gedeputeerden
  beet bet in de resolutie
  van 12 December 1610 -, ,dat bij dien van Eelde onlanx sekere kerckvoogden gekoren sijn, de Gereformeerde
  religie niet verwant sijnde, dewelcke van de opkompsten
  der kercken ofte van de reparatie van deselve geen werck
  waerom goet gevonden is, dat men dien van
  maeckten,
  Eelde anschrijven sal zoo datelick ordre te stellen, dat de
  kercke van Eelde terstondt met andere kerckvoogden werde
  versien ende opten 9en Januarij 1611 adverteren,
  wat bij daerinne
  henlieden
  zij gedaen ende oock naamhaftigh
  maecken de persoonen, die bij henlaiden tot kerckvoogden
  sullen zijn gestelt".
   Te Roden schijnt de wanorde wel het bedenkelijkst te
  zijn geweest. In 1607 blijken daar reeds sinds jaren geen
  te zijn en niemand is genegen dien post op
  kerkvoogden
  zich te nemen 1). Via den schulte wordt niet zonder pressie
  waaruit
  door het College drie
  een nominatie
  uitgelokt,
  worden
  tot
  kerkvoogd
  aangewezen,
  "dewelcke
  personen
  neffens den pastoer aldaer de voechdye der kercken soe
  lastende
  deselve sich in de
  daetelick
  sullen anneemen,
  van de kerckengoederen
  administratie
  volgens haere conscientie te quyten ende sich te bevlijtigen, dat alle kercksoelicke-, pastorijen-, vicarijen- ende costerijen-goederen,
  ende verkofte, als
  wel versettede, verpachte, veralieneerde
  de landen, noch in wesen ende in trein wesende, tusschen
  ordentdit ende S. Johannes tot Midsoemer ankompstich
  lick in een register sullen doen stellen ende deselve tegens
  voers. S. Johannis-dach
  oevergeeven om te strecken naer
  de eed voor getrouw beheer
  hun
  Ook werd
  behoeren".
  afgevorderd. Toen het volgend jaar een dier kerkvoogden
  tot schulte benoemd werd en een andere bleek overleden
  te
  werd aan Roderwolde wederom gelast binnen drie
  weken twee andere kerkvoogden te kiezen 2).
  1) Staten-archieven no. 162 fol. 31 e. v., no. 27 i. d. 24 April 1607.
  - 2) Staten-arch?ienenno. 162 fol. 41 vO.
   °
  
  57
  werd als regel incidenteel
  Door Drost en Gedeputeerden
  controle uitgeoefend
  door, zoodra hun wanbeheer eener
  waartoe vaak de Synode
  kerkvoogdij ter oore kwam miste om
  het initiatief nam, welke zelf gezagsrechten
  handelend
  dergelijke
  gevallen
  eigener beweging_ 'in
  op te
  treden 1) - van haar rekening en verantwoording
  te vorderen, meestal tevens met overlegging van staat en inventaris der goederen 2). Aan een dergelijke vordering werd
  zoo noodig kracht bijgezet: toen kerkvoogden te Diever
  difficulteerden, werd bij plakkaat alle uitbetaling aan hen
  de kerkvoogden te Vledder werden ieder perverboden,
  met
  boete bedreigd 3). Van een geregelde herhasoonlijk
  van
  ling
  dergelijke controle is geen sprake; wel is een
  enkele maal van alle kerkvoogdijen tegelijk rekening en
  afgevorderd : in 1608 als uitvloeisel der
  verantwoording
  en in 1625 naar aanleiding van
  kerkvisitatie
  algemeene
  het rapport van kerkvisitatoren 4). Natuurlijk ontbrak het
  zoo vaak ergens kerkvoogden aan
  niet aan aanmaningen,
  hunner taak dienden herinnerd te
  behoorlijke opvatting
  worden 5).
  Met het dagelijksche beheer van kerkvoogden zelf liet
  het College slechts in zo6 verre zich in, dat het machtiwelke de
  ging, had te verleenen tot beheershandelingen,
  van het kapitaal konden schaden. Zoo worden
  integriteit
  van Emmen 1 Juni 1602 door Gedeputeerkerkvoogden
  den gemachtigd
  om geld op te nemen tot herstel der
  20
  November
  1607 krijgen kerkvoogden van
  pastorie;
  Anloo toestemming
  om in hun request gespecificeerde
  - blijkbaar van landerijen - te
  posten
  gelde te maken,
  onder verplichting
  om van den verkoop rekening af te
  leggen 6); kerkvoogden van Gieten worden 16 October 1607
  ..
  '
  1) Vergelijk Reitsma en Van Veen, t. a. p., blz. 212.
  5
  Dr. en Ged. d.d. 26 Febr., Nov. t6o2, 14
  2) Zie b.v. Besolutiin
  '
  Juli 1609.
  3) Besolutiën Dr. en Ged. d.d. 4 Jan. 1603 en 4 Juni 1617.
  4) Plakkaatboek nos. 163 en 387.
   5) Zie b.v. Besolutën Dr. en Ged. d.d. 25 April en 6 Sept. 1610.
  6) In een uitspraak van bet College d.d. 22 Dec. 1604 (Statln-
  
  _
  
  °.
  58
  
  '
  
  van kerkreparatiën
  om ter bekostiging
  een
  gemachtigd
  Aan predikant, kerkvoogden en ingeklok te verkoopen.
  zetenen aldaar wordt 13 October 1609 vergund een stuk
  kerkland onderling te verdeelen, "ten ansiene van tselve
  erve midts de swaere wtthgaende lasten jaerlix niet schaedeloes blijven kan": ,midts dat si de specificatie van de
  in de Collegie exhibeeren
  sullen ende wat
  verdeilinge
  totte
  wedderom
  ende
  reparatie
  een iegelick
  onderholdinge
  van de kercke ende wedeme jaerlix geeven ende betaelen
  sall in plaetse van tgene si vant erve, in desen geroert,
  om sulx gesien, tselve in francijn
  coemen te genieten,
  met
  's
  ende
  Landtschaps
  segel bekreftiget te
  geschreeven
  het
  kwam
  het
  er soms op aan te
  In
  werden".
  bijzonder
  der
  financi6n
  van kerk en kerwaken tegen vermenging
  16
  het
  December
  1603 den buren
  College
  spel ; zoo gelastte
  te
  restitueeren
  de gelden, door hen
  te Peize aan de kerk
  gelicht uit de geestelijke goederen tot betaling van renten,
  en kregen 21 December 1604 de ingezetenen van Zuidlaren het bevel om aan kerkvoogden
  op te brengen de
  waarde eener klok, door hen te gelde gemaakt tot betaling van contributie 1).
  over dat beheer van
  Thans nog eenige opmerkingen
  kerkvoogden zelf.
  Hoe kerkvoogden b.v. te Roderwolde werden aangesteld,
  Uit de resolutie van Drost en Geis zooeven gebleken.
  1618 volgt, dat te Zuidvan
  20
  November
  deputeerden
  de kerkvoogden
  laren op St. Pietersdag de kerspellieden
  Van
  van
  den door de
  verkiezen.
   te
  inwilliging
  plachten
  dat
  de
  in
  1619
  wensch,
  Synode
  uitgesproken
  predikant
  qua talis stem zou hebben in het verkiezen van kerkvoogden 2), is mid niet gebleken. In het plakkaat van Willem
  0
  archieven no. 162 fol. 22) inzake een geschil tusscben den advocaatfiscaal en den schulte van Diever komt de overweging voor : (dewile
  de ingesetenen in Dieier niet vermoegen haere kerckenlanden te veralieneeren ofte versettens.
  i) Statm-archieven no. i62 fol. 7 en 20 vO.
  2) Reitsma en Van Veen, t. a. p., blz. 244.
  59.
  Lodewijk van 29 September 1600 1) wordt aan kerkvoogden
  o. a. gelast, "dat sie een prediger als oppersten kerckvoget
  mede sitten laten over die rekeninge ende niet met allen
  verhuiren noch uithdoen sonder syn overstaen", op straffe
  van nietigheid. Deze positie van predikant als opperkerkvoogd vindt men nog herbaaldelijk uitgesproken 2), maar
  waarschijnlijk is dit een yrome wensch gebleven, daar nog
  de Synode van 1619 er op aandrong, dat de predikant zou
  geroepen worden over het afleggen der kerkrekening 3).
  strekt zich uit over bet
  Het beheer van kerkvoogden
  kerkgebouw en de daaraan verbonden goederen, depastorie4)
  en blijkbaar ook den kerktoren 5). Van de bezittingen legaltbans behoudens tegengen zij registers aan, waaraan in rechten bewijskracht wordt toegekend 6). Op
  bewijs die registers werden blijkbaar ook de plaatselijke pastorie-,
  vicarie- en costerie-goederen
  gebracht, zij het 'ook dat b.v.
  van
  van
  inkomsten
  pastoralia ten behoeve van
  bezigen
  het kerkgebouw ongeoorloofd was 7).
   der kerken over het
  In Drente waren de inkomsten
  en
  onvoldoende
  om
  daaruit
  het onderhoud
  algemeen gering
  van kerkgebouwen
  enz. te bekostigen. Door kerkvoogden
  van Anloo hooren wij zelfs 5 Februari 1624 voor Drost
  en Gedeputeerden
  verklaren, "dat sy noyt heller ofte penofte opkompsten ontfangen
  ninck van de kerckengoederen
  de
  dat
  oick
  kercke
  hadden,
  geene goederen sij hebbende,
  soe an de kercke
  mair dat alle noedige reparatie-costen,
  als wedeme ende costers huisen, van tijt tot tijt gevonden
  oever tgeheele carende betaelt werden bij ommeslach
  buidel
  spel, vuith ieders ingeseten eigen
  pro quote, gelijck
  1) Archief Drentsche synode inv. no. 2.
  2) Zie b.v. de Resolutie"nvan Dr. en Ged. d.d. 2t Jan. en 5 Nov.1602.
  3) Reitsma en Van Veen, t a. p., blz. 244.
  4) Bssolutiën van Dr. en Ged. d.d. 5 Nov. 1602 en 10 Dec. 1608;
  vergelijk ook Reitsma en Van Veen t. a. p. bl. 261.
  5) Alsvoren d.d. 10 April en 10 Oct. 1616. ,
  6) Alsvoren d.d. 17 Nov. 1602, 7 Sept. 1603, 2 Aug. 1604, 25 Jan.
  1615 en 16 Dec. 1624.
  7) Alsvoren d.d. 16 Dec. 1624, Staten-archieven no. 162 fol.40,
  Reitsma en Van Veen, t. a. p., blz. 238.
  '
  
  60.
  dan oick eenige jaeren geleden seecker giestelick goet bij
  consent van den heere Drost ende Gedeputeerde waere verkoft omme de gedaene kercken-reparatie-costen
  daervuith
  te vervallen" 1). Als regel moesten dan ook de ontbrekende
  worden bij omslag. Meermalen beinkomsten
  gevonden
  Drost en Gedeputeerden
  een dergelijke "uitkrachtigen
  die dan tevens voor de executie hulp van den
  setting",
  schulte en desnoods van de manus militaris toezeggen 2).
   wordt dan ook bij het College tegen een
  Daartegenover
  dat al of
  vastgestelden
  omslag wel bezwaar ingediend,
  niet van waarde wordt verklaard 3). De kerklast rust zakelijk op den grond 4) ; zij komt ten laste van de eigenaars
  en niet van de meiers, die hoogstens voor de eigenaars
  dienen voor te schieten en gehouden zijn bij het transte helpen-5). Een onbebouwde
  van materialen
  porteeren
  niet
  mede
  te betalen 6).
  heeft
  keutersplaats
  Er bestaat analogie met de heffing der buurlasten:
  dat een boer in de mercke
  wordt geobserveert,
  ,overal
  van gelijken een boer in de kercke gehouden wordt" 7) ;
  zij bestaat ook in de Wijze, waarop buur- en kerklasten.
  geheven worden °).
  aan een kerkvoogdij uit f.ondsen der LandUitkeering
  in excepschap geschiedt slechts bij hooge uitzondering
  tioneele gevallen als brand e. d. tot opbouw der kerk.
  .A.ls kosten drukken op de kerkadministrati6a
  behalve
  de kosten tot voorziening van het
  die van onderhoud,
  synodale en classicale kosten e. d. 9). Op een
  Avondmaal,
  van Westerbork
  van
  den kerkvoogd
  beslisten
  request
  .__.
  ,
  1) Resolutiln Dr. en Ged. d.d.
  2) Aldaar 17 en 25 Aug. 1602, 23 Sept. 1602, 20 Juli 1608.
  3) Aldaar 14 April 1608, 12 Nov. 1612, 10 Maart 1614.
  4) Aldaar 14 Oct. 1602, 9 Aug. 1610, 13 Nov. 1611.
  5) Plakkaatboek no. i28, I?eaolutien Dr. en Ged. d.d. 25 Aug. 1606,
  8 Maart, 16 Nov. 1610.
  6) Aldaar 18 Febr. 1613.
  7) Zie b.v..8esolutie Dr. cn Ged. d.d. 9 Aug. 1610, Plakkaatboek
  nos. 109 en 214.
  8) BesolutioFnDr. en Ged.d.d. 26 April 1604,22 Jan. 1.612,10April 1616.
  9) Zie Plakkaatboek nos. 80 en 143.
  61
  25 October 1604: ,dewile alhijr
  Drost en Gedeputeerden
  de
  tot Westerborck geene middat
  kercke
  verclaert wordt,
  ende
  de
  delen heft
  giestelicke costen t' betaelen, sijDOdale
  den
  w.
  so wordt
  Landscbaps]executeur
  [t.
   geordonneert
  van nu voertan deselve t' versoeken
  van llet gemeene '
  carspell".
  II.
  De
  
  predikants-inkomsten.
  De vraag, hoe de predikanten in Drente bezoldigd zouden worden, was zeker een der belangrijkste punten, die
  zich aanstonds bij de invoering der Reformatie- opdeden.
  hadden reeds dadelijk bij het verleeDe Staten-Generaal
  nen hunner volmacht aan Willem Lodewijk om de religiehier tot stand te brengen uitdrukkelijk beverandering
  kosten - speciaal de betaling der predidat
  de
  dongen,
  kanten - ten laste van- Drente en niet van de Generaliteit
  zouden komen, een waarschijnlijk niet overbodig beding
  met het oog op den berooiden staat, waarin de Landschap
  verkeerde. Een van Willem Lodewijk's eerste maatregelen
  was dan ook geweest om te doen onderzoeken, welke
  in de verkerk-, pastorie-, vicarie- en costeriegoederen
  waren
  :
  als
  resultaat
  schillende
  werd
  parochies aanwezig
  aan Menso Alting gemeld, dat er zeven kerspelen waren,
  die behoorlijk een predikant konden onderhouden, zoodat
  die kerken in de eerste plaats van een predikant dienden
  voorzien te worden. 10 Mei 1598 volgde Willem Lodewijk's plakkaat, waarbij aan pastoors, priesters, vicarissen
  enz. aangezegd werd zich terstond van den kerkdienst te
  onthouden
  en binnen drie weken kerken, pastorieen en
  te ontruimen, een bevel, dat het volgend jaar
  pastoralia
  nog eens diende te worden herhaald.
  Vervolgens zijn
  steeds meer predikanten in Drente beroepen,
  stelselmatig
  de eerste maal met voorbijgaan van collatoren 1).
  Hoe nu al deze maatregelen in dye,eerstvolgende jaren
  zijn vervolgd, is niet volkomen duidel?k. Wij weten, dat
  1) Zie het voorafgaandestuk biz. 30&-308.
  62
  Willem Lodewijk 19 Juni 1600 een bevel is uitgevaardigd aan de schulten "van pastorien- ende vicarienaen handen van de predicanten
  te leveren ....
  goederen.
  haren
  ende
  upcumsten
  mitssgaderss
  gerechticheiden, so van.
   oltss tot olts tot dzelvige hoerich" 1), maar het bevel zelf
  schijnt niet meer aanwezig te zijn. Wij 'zagen, dat van
  der landtschap, Drente" 29 Ochet door ?Gedeputierden
  tober 1600 geopperde plan, om een algemeen fonds voorte vornamelijk tot betaling der predikantstractementen
  me,n uit alle geestelijke goederen en over alle buren te _
  heffen omslagen, niets gekomen is. Aan het nieuw opgerichte college van Drost en Gedeputeerden
  werd bij hun
  de voorziening van vacante plaatsen met preinstructie
  en kosters, benevens hun "noetdikanten, schoolmeesters
  druftich
  onderholtt"
  op het hart gedrukt. Het College
  1604 vereenigd
  met een voorstel
  beeft zich 4 Januari
  der predikantsover de regeling
  van den stadhouder
  worden
  een
  tractementen.
  register "van
  Opgemaakt zou
  ende custori6n geallen den goeden tot die pastorien
  '
  van den vicarijen ende prebenden,
  hoerende, eensaementlich
  bereit bekent sijnde". Alsdan zou dienen te worden na*
  gegaan, "off de respective predigers daervan noetdruftich indien niet, sall men einen
  onderholt
  connen hebben:
  over het cerspell doen in plaets
  ommeslach
  redelicken
  over doeden
  van de proufijten, so die papen hirvoermaels
  ,
  ende andersints te genieten plachten, daermede de predigers
  sich in der billicheit
  nevens sine andere pastori-goederen
  ende te behelpen hebben". Het College
  te contenteeren
  het laatste punt eerst de
  evenwel betreffende
  wenschte
  te
  van
  den
  weten, alvorens daaraan
  Landdag
  meening
  te
  Het
  blijkt niet, dat deze zich over
  geven 2).
  uitvoering
  zoodat blijkbaar aan het plan
  de zaak heeft uitgesproken,
  in zijn geheel geen gevolg is gegeven.
  in de verschillende
  van predikanten
  Bij het plaatsen
  parochi6n voor de eerste maal, voornamelijk door toedoen
  door
  
  1) Vergelijk Reitsma en Van Veen, t. a. p., blz. i7, 18.
  2) Plakkaatbock no. 101.
  I
  
  '
  
  63
  
  I
  
  van Van Reyd en den drost Van Ewsum, schijnt hunne
  flnanciedle positie aanstonds bij akten te zijn vastgelegd.
   van Drost en Gedeputeerden
  In de resolutien
  toch is
  22en
  van
  den
  contract
  "het
  Februarij 1602 [tussprake
  schen schulte en kerkvoogden?]
  opgerichtet ende bi den
  ondertekent"
  (Beilen), "de ordonnantie van den
  pastoer
  1601 bi den drost Euwsum
  8en xaij
  ende Reidanum
  ondertekent''
  (Dalen), "de beroepinge ende verdrach tusschen hem [t. w. den predikant] ende de gemeente aldaer
  opgericht" (Zuidlaren), "den coerbreeff ende verdrach met
  den pastoer in anno 1601 den 26 Aprilis opgericht"
  (Nijeveen) 1). Of het vastleggen van des predikants financie6le positie bij solemneele akte sindsdien gewoonte is
  gebleven, blijkt niet; wel acht ik het waarschijnlijk, vooral
  zich tot suppleering bij om'slag
  zoo vaak de parochianen
  hadden te verbinden. Alleen betreffende Beilen en Westerbork zijn dergelijke akten bewaard gebleven, doch het is
  niet onmogelijk dat op die plaatsen eenigszins formeeler
  gehandeld werd, daar de Landschap zelf daarbij uit hoofde
  van collatierecht
  wegens Dikninge onmiddellijk geinteresseerd was.
  Als voorbeeld kies ik de stukken betreffende Wester'
  '
  bork 2).
  van schulte,
  V ooraf gaat een-ongedateerde-verklaring
  de
  dat
  en
  gansche gemeente,
  zij Eilardus
  kerkvoogden
  Huijsman beroepen "omme onssen prediger twerden, tsin
  ende ad vitam usque tbliven omme uns de lher des H.
  Evangelii suijver unde reijn toe predigen, de Sacramenten
  nae Christi insettinge unde aerdt der Gereformirde kerckenordinge uith te deilen, de krancken toe visitiren und alles
  zelensorger
  betamet, eget
  tdoen, wat einen godtzaligen
  und behort tdoen". Daartoe staan zij den predikant tot
  toe "onssen
  tractement
  pastorie, vicarie nnde kosterie
  1) Aldaar d.d. 23 Maart, 13 April 1602, 16 Juni 1603 en 22 Maart
  i604.
  2) In Staten-archienen no. 354. Zie betreffende Westerbork ook :
  Besolutie Dr. en God. d.d.' 16 Oct. 1607 ; betreffende Beilen: aldaar.
  d.d. 6 Aug. 1607.
  ,.
  '
  
  '
  
  64
  ?Darto sollen und wijllen
  myth horen annexe toebehoer".
   yarlijckes genomden ,prediger
  geven elck vull huis ein
  schat rogge, soe (?) de van oldes gegeven hebt, wel verstande
  die met haer ploech pleghen 1) te essche faeren, unde die
  koeters enen spint mijt 21/ Br. st. op Midden winter voerschenen". 30 September 1608 volgt de bekrachtiging door
  Drost en Gedeputeerden,
  voir d'halve
  "als collateuren
  stemme van wegen die van Dickninge ende mede uitth
  cracht van haere officie". Het genot der pastorie-, vicariewordt nog eenigszins nader omschre- _.
  en costerie-goederen
  ven : ,sulm dat hi op Midwinter ontfangen sall de clockrogge ende op volgende Meij de Meij-pachten ofte erffachtige mudden; sal oick volgens alle de bouwlanden moegen
  te holte, te velde, te wair ende schair, sonder
  gebruicken
  eenige exceptie; item de campen ende hoeilanden. Insgelix sal hi op Jacobi van het gewass ontfangen de derde
  zal hij o. a. "gehoaden wesen nae
  garve". Daartegenover
  ouder gewoente de schoele te bedienen ofte van de voers.
  te houden eenen bequaemen schoelmeister".
  opkompsten
  overzicht der door de Drentsche prediEen algemeen
  kanten genoten inkomsten verschaft een staat, door Drost
  in 1632 en 1633 opgemaakt 2).
  en Gedeputeerden
  der predikanten-inkomsten
  Hoofdbestanddeel
  vormen de
  komen
  doch
  niet
  - pastoralia;
  daarbij
  meestal,
  altijd, costeriein hoeverre dat het geval was, zal
  en vicarie-goederen ;
  aanstonds afzonderlijk dienen te worden onderzocht.
  De reeds zooeven geopperde twijfel, of de financi6ele
  verhouding tusschen predikant en gemeente steeds in een
  solemneele akte werd vastgelegd en de omstandigheid, dat
  slechts een zeer enkele dergelijke akte bekend is, weerhouden mij van de uitspraak, dat het door Drost en Geberoep zonder meer reeds den
  bekrachtigde
  deputeerden
  predikant -recht gaf op de pastoralia, al acht ik zulks wel
  waarschijnlijk. De enkele nog aanwezige contracten kennen
  1) De akte heeft kennelijk bij vergissing: tpleghen ploecht.
   2) Staten-archieven no. 367; een niet geheel volledig overzicht
  daarvin geeft Magnin, Serkelvjke Geschiedenis, Bijlagen, bi. 142 e. v.
  65
  den betreffenden predikant kortweg recht op de pastorialia
  toe en van afdingen op die inkomsten is mij nimmer gebleken. Veeleer vermoed ik dan ook dat de quintessens
  dier contracten
  gelegen was in de daarin vastgelegde
  der
  parochianen tot suppleering. Ik geef nu
  verplichting
  enkele voorbeelden.
  In het geschil tusschen den predikant te Rolde en zijn
  21 Januari
  1602 1),
  Gedeputeerden
  gemeente gelastten
  voerss.
  sall
  den
  alle
  genieten
  ,datt
  predicant
  d'opkompsten tho de pastorije ende costerije gehoerende, midtsgaeders een halff mudde rogge van elck buirhuis, ende
  de coeters nhaer advenantt, gelijck d'ingestenen van Rolde
  nae luitth hun eigen beloftenisse hem voermaels hebben
  1603 2) gaan Gedeputeerden
  16 Februari
  over
  beloeft".
  Willenius als predikant
  tot het beroepen van Hilbrandus
  te Rolde, nadat deze naar genoegen ter plaatse proefhad gedaan:
  "op alsulcken
  tractement,
  predikatie
  opals
  ende
  voergaende
  gerecbticheiden,
  pastoren
  kompsten
  sedert de reductie
  der stadt Groningen ontfangen ende
  hadden de kerspelsvolmachten
  hebben";
  hierbij
  genoeten
  dat hi sich allenelich
  ,midts
  uitdrukkelijk
  gestipuleerd:
  sulde genoegen laeten mette opkompsten van de pastorijenende vicarijen-goederen
  aldaer, sonder denselven Hilbrando
  meer te willen toeleggen". 16 Juni 1603 3) bekrachtigde het
  College het door de ingezetenen van Zuidlaren uitgebracht
  ,sulx dat de pastoer volberoep op Joannes Wirichius,
  verdrach
  tusschen hem ende de
  ende
  de
  pns
  beroepinge
  sall
  aldaer
  opgericht,
  genieten ende ontfangen
  gemeente
  alle goederen ende opkompsten totte
  tot sija onderholtt
  Als het College 6 Augustus 1607,L)
  pastorije gehoerende".
  ende vorwaerden,
  de condition
  op dewelcke de samptlicke ingesetenen van Beiler carspel den weerdigen ende
  Paulum
  Antonii ... ,
  tot haeren prediger
  welgeleerden
  hebben",
  bekrachtigt, blijkt
  beroepen ende angenoemen
  1) lùaolutiln L d.
  2) Staten-archüvm no. 27 i. d.
  3) Beaolutiën i. d.
  4) Beaolutiln i. d.
  '
  
  '
  
  '.
   ,
  
  66
  voorop te staan : "dat den prediger Paulus Antonii
  voer
  sijnen dienst sall hebben te genieten d'opkompjaerlix
  8ten van alle de giestelicke goederen, totte pastorije, costerije
  ende vicarije gehoerende, ghene daervan wtthbesondert".
  Toegekend dus worden in al die gevallen de pastoralia,
  vaststaand van oudsher. Zoo leggen
  een goederen-complex
  naar aanleiding van de klacht
  Drost en Gedeputeerden
  van den predikant van Westerbork tegen zijn parochianen,
  dat deze hem de tot de pastorie behoorende inkomsten
  niet laten volgen, nog eens speciaal al die posten in hun _
  1602 vast: 11.... midtsgaeders
  resolutie van 13 Januari
  oick alsulcke geltpachten,
  gelijck de olde pastoer datt
  dewelcke
  geholden sall wesen pertinente
  plecht t'ontfangen,
  over
  tho
  leveren
  an des tegenwoerdigen
  daervan
  register
  predicants handen". Het College bekrachtigt 8 September
  1603 1) het door schulte en volmachten van Beilen uitgebracht beroep op Schrodaerus:
  ,op alsulcken tractement
  ende opkompsten,- als voergaende pastoeren t'allen tijden
  aldaer genoeten ende ontfangen hebben". Een vordering
  van roggepacht ten bate van de
  van den advocaat-fiscaal
  van Sleen en Emmen, waartoe een beroep op
  predikanten
  een testament van 1482 was gedaan, werd door de tegenJan Soeberinge
  ,dewile
  partij weerlegd:
  [de gedaagde]
  den tijtt van
  de handt van Johannes
  Steenbergen,
  37 jaeren pastoir tot Sleen gewest sijnde, bewijst, dat hi
  bij sijnen tijde noit de questioese pachten ontfangen oft
  bevonden heft" 2). 0mgekeerfl
  in geene kerckenregisteren
  van Vries veroordeeld tot betaling
  wordt de predikant
  van tiendrogge met een beroep op een in 1572 door den
  toenmaligen landdeken gegeven beslissing 3).
  Ook ten opzichte van de pastorialia bestaat dus onmiskenbaar continuiteit met het v66r-Reformatorische
  verleden.
  Van secularisatie,
  confiscatie is geen sprake:
  met de
  in statu quo en kwam
  Reformatie
  bleven de pastoralia
  daarin
  
  i) Besolutiën i. d.
  2) Staten-archuven no. 162 fol. 43 vo (24 Juni it3O8).
   3) Besolutien Dr. en Ged. d.d. 14 Oct. 16,13.
  67
  van overheidsslechts tengevolge van de religie-verandering
  wege mutatie in de tot de pastoralia rechthebbende
  personen. Hot recht van den predikant
  op die goederen
  ontleent deze dus voortaan aan zijn qualiteit van Gereformeerd pastoor.
  gevestigd te worden op
  Nog dient hier de aandacht
  in geld of natura, die de meeste predidie praestaties
  buren
  en keuters
  kanten
  hunner
  genieten van a lle
  dezer
  was
  De
  meermalen
  praestaties
  rechtsgrond
  parochie.
  als hoedanig zij dan ook in de
  louter een contractueele,
  waren vastgelegd, al zaf ook zeker vaak
  beroepingsakten
  daarmede een reeds sinds lang bestaande verhouding zijn
  Zoo kwam in het medegedeelde beroepingsgeformuleerd.
  Westerbork
  een dergelijke bepaling
  betreffende
  contract
  Rolde
  bestond de vervoor. Ook te
  zagen wij sall yaerlix an den
  "dat een voll buirhuis
  plichting,
  pastoer betalen een halff mudde rogge ende de coeters
  een halve daeler" en wel blijkens resolutie van Gedevan 3 Juni 1602 krachtens
  "het verdrach
  puteerden
  van 't carspell
  bi den pastoer ende den volmachtigen
  bi den drost Euwsum voermaels ende naeopgerichtet,
  mals bi de heren Gedeputeerden geconfirmeertt".
  Het reeds
  ingegenoemde onderzoek door Drost en Gedeputeerden,
  steld in 1632 en 1633 naar de inkomsten der predikanten 1),
  sluit wat Norg betreft met de mededeeling : "bij resumptie
  dat ijder volle bourstede op alle nijen jaeren
  bevonden,
  een halff mudde rogge aen den prediger betaelt, die halve
  boursteden ende coeters naer advenant, doch seggen daertoe nijet geholden te sijn, maer vrijwillich ende sonder
  consequentie ingewillicht te hebben". Welke bewering dat zij j juist was dus het recht inhield
  aangenomen
  om desgewenscht de praestatie te verminderen of te doen '
  ophouden.
  Ook is
  
  waarbij dergelijke
  mij 66n geval voorgekomen,
  van
  hooger hand werd opgelegd. Op een request
  uitkeering
  n.l. van den predikant te Eelde om tractementsverhooging
  1) Staten-archieven no. 367.
   68
  16 Mei 1605 als beschikgaven Drost en Gedeputeerden
  wordt
  dat hi van elcke
  king : "den pastoer
  geordonneert,
  volle buirhuis
  in Eelder carspell tot subsidie van sijn
  bi provisie jaerlix ontfangen sall
  onderholt
  nu voertan
  een halff mudde rogge ende van de coeters - vier op
  een voll buirhuis gereeckent - nae advenant,
  ter tijtt
  andere
  met
  middelen sall
  gemelte pastoer
  noetdruftige
  dat
  sonder
  het
  wordden
  versien,
  gemelte halff mudde
  sall
  wordden
  in consequentie".
  rogge eenichsins getrocken
  die
  Somtijds waren
  verplichtingen
  ongetwijfeld reeds
  van ouderen datum. Zoo werd door Gedeputeerden
  10
  van Borger gelast
  December. 1602 t) aan de ingezetenen
  hun predikant
  op te brengen ,sodaenen
  spint rogge, als
  deselve hem volgents een breeff onder 's
  coninx zegell
  daervan wesende, schuldich sijn". Sommigen zullen welzelve dateeren en van den
  licht van de kerkstichting
  aanvang af aan het bezit van bepaalde gronden zijn verbonden of wel door verloop van tijd een min of meer
  zakelijk karakter hebben gekregen. Reeds toen was kende oorspronkelijke
  titel niet meer aannelijk meermalen
  Drost
  en
  26 November
  zoo
  beslisten
  Gedeputeerden
  wezig :
  1612 1) in het geschil tusschen eigenerfden en keuters te
  Vries "oever de settinge van seeckere mudden rogge, die
  den pastoir aldair tot sijn onderholt boeven sijn ordinaris
  sijn", dat deze zouden opgebracht
  pachten
  toegelecht
  olde
  worden
  het
  behoudens recht
  kerckenregister"
  "nae
  der
  kon zoo noodig
  van reclame.
  praestatie
  Opbrengst
  worden
  zelfs
  werd
  de wijze om
  rechtens
  ingevorderd
  2) ;
  van 8 Februari 1627
  zulks te doen bij landdagresolutie
  vergemakkelijkt 3).
  De aard dezer praestaties in het algemeen vast te stellen is dus stellig onmogelijk : de historische
  gegevens
  zullen dus voor ieder op zich zelf staand geval hebben
  1) Besolutiën i. d.
  Zie ?Zesolutle Dr. en Ged. d.d. 13 Oct. 1614; Bechtdagresolutie
  2) Zie
  (Staten-archieven no. 1720) d.d. 21 Maart 1628.
   3) Pdakkaatboek no. 409.
  69
  te beslissen, doch deze zullen vrij zeker wel in den regel
  zoodat men doorgaans wel met het sustenu,
  ontbreken,
  dat de uitkeering reeds van ouds heeft plaats gehad, zal
  moeten genoegen nemen.
  Ten besluite van dit punt van bespreking nog eenige
  losse opmerkingen.
  De onder de pastoralia herhaaldelijk voorkomende z.g.
  - welke natuurlijk van v66r de Reformatie
  getijdegelden
  dateeren
  zijn in vervolg van tijd meerendeels door
  doch een algemeene regeling
  vervangen,
  roggepraestaties
  is uitgebleven 1). De pastoralia genieten in de kerspelen
  vrijdom van contributie 2). Voor verkoop van pastoralia
  werd machtiging van den Landdag vereischt, die daaraan
  wel als voorwaarde verbond, dat de kooppenningen weder
  ten bate van de pastorie zouden worden belegd 3).
  In 1620 heeft de Synode zich tot den Landdag gewend
  met het verzoek, "ten einde de voers. Landtschap, anvan de respective carveerdende
  de pastorijen-goederen
  den
  derselver
  ieder een
  Landtschap,
  predigers
  spelen
  naer
  redelickheit
  te
  tractement
  gelieve
  passeeren".
  jaerlix
  Het verzoek is toen geweigerd:
  "is geresolveert den staet
  van de Landtschap....
  jegenwoerdich niet te connen lijden
  hun int versochte t'accomodeeren"
  4). Later zijn Ridderdeze
  en
  op
  weigering teruggekomen
  schap
  Eigenerfden
  en besloten zij 14 Februari 1632, "dat alle de pastorijenin dese Landtschap in een
  goederen ende -opcompsten
  massam ende in een gemeenen buidel gebracht ende by
  daertoe te stellen ontfangen ende daereen rentemeester
  uijth aen de samptlicke predigers van de geheele Landtschap haere gagien alle vierendeelen jaers betaelt sullen
  1) Resolutie Dr. en Ged. d.d. 26 Jan. 1615, Resoiutie Ridd. en E.
  d.d. 10 Jan. 1625 (fol. 309), Reitsma en van Veen t. a. p. bl. 14 en 84.
  Vergelijk ook mijn eerste artikel in dit tijdschrift: deel XIII bl. 185.
   2) Plakkaatboek no. 278, BesolutioFnDr. en Ged. d.d. 6 Nov. 1602,
  19 Mei, 16 Juni, 30 Nov. 1603 en 18 Juni 1606.
  3) Resolutiën Ridd. en E. d.d. 16 Febr. 1629 (fol. 50), 1 Maart
  1636 (fo1.181) en 21 Febr. 1637 (fol. 200 vU.),
  4) Plakkaatboek no. 3ii,
  
  _
  
  70
  1). Daartoe werd aan Drost en Gedeputeerden
  staet van alle
  op te maken "een pertinenten
  opgedragen
  van alle ende ieder pastorijen", hetgeen
  de opcompsten
  is geschied;
  op dien staat is in het voorafgaande herhaaldelijk een beroep gedaan 2). Den volgenden Landdag
  heeft de Synode nog een poging gedaan om het besluit
  ongedaan te krijgen, maar tevergeefs 3). Intusschen is het
  tot een verdere uitvoering niet gekomen.
  inkomsten der predikanten zijn
  Bij deze verschillende
  in latere jaren nog gekomen de door den Landdag
  toevooral uit Dikninge
  en Assen. Het
  gekende bijdragen,
  eerst is op den Landdag van 20 Februari
  1626 op een
  van
  Zuidwolde
  van
  request
  ingezetenen
  "versoeckende
  hun
  eenige subsidie tot onderholt van haren prediger" uit
  's
  100.jaars
  provisioneel f
  Dikninge
  toegekend,
  aan Koekange werd verleend.
  ook tegelijkertijd
  hetgeen
  Dergelijke toelagen zijn weldra toegenomen 4). Welk karakter zij dragen, kan beter worden nagegaan bij de behandeling der kloostergoederen.
   Uit deze bron was trouwens vroeger reeds geput bij
  het crederen der nieuwe predikantsplaats
  Assen. Op voorstel van Drost en Gedeputeerden
  "ten einde binnen
  Assen een bequaem prediger tot gerie? van de inwoenderen aldair, als den vrembden passeerenden
  man, midtsvuith der Landtschap soe op
  den comparanten
  gaeders
  landtsdagen als anderen bijeenkompsten werde beroepen" werd hun 8 Augustus 1615 door den Landdag machtiging
  verleend
  tot een beroep over te gaan: "sullende deselve
  jaerlix vuith den convente van Assen hebben te genieten
  een hondert Carolus-gl., vuith het convent van Dickninge
  hondert vijftich gl. ende vuith de rantzoenpenningen
  van
  t'elckens vijftich gulden ende neffens
  elcke verpachtinge
  worden"
  
  1) Aldaar no. 484.
  2) Staten-archieven no. 367, waarin ook de desbetreffendeaanschrijving van Drost en Ged. d.d. 24 Sept. 1632 en de herhaalde aanschrijving d.d. 22 Dec. d. a. v.
  3) Plakkaatboek no. 500.
  % 4) Zie een overzicht bij Magnin,KerlceUjk8Geschieàenis,blz. 23?e. v.
  71
  werden met een paye onder een
  geaccommodeert
  voet
  te
  bij ordre van den heere Drost ende
  compaignie
  de wijdere onderholdinge
  tot
  verblijvende
  Gedeputeerde,
  inwoenderen".
  de
  werd den nieuw
  laste van
  Daarentegen
  benoemden tweeden predikant te Coevorden door Ridder16 Februari
  1630 provisioneel een
  schap en Eigenerfden
  's jaars toegekend, uit "de gevan f 150."subsidie"
  meene middelen tot Coevorden".
  Thans een enkel woord over de reeds meer malen genoemde costerie-goederen.
   althans aanyankelijk - veelal
  Wij zagen reeds, dat
  deel uitmaakten van het inkomen
  ook de costerie-goederen
  der predikanten. Zoo was in het aangehaalde contract van
  de parochianen
  van Westerbork en hun
  1608 tusschen
  nieuw benoemden
  66k de
  predikant
  aan laatstgenoemde
  costerie met toebehooren als tractement aangewezen, onder
  "nae ouder gewoente de schoele te bedienen
  verplichting
  ofte van de voers. opkompsten te houden eenen bequaemen schoelmeister" 1). Op een klacht van de ingezetenen
  van Zweeloo, "dat den prediger naer behoeren den schoeldienst niet vertret,
  daerop hem nochtans d'opkompsten
  werd hun door Drost
  van de costerije sijn geaccordeert",
  en Gedeputeerden 17 September 1607 tot bescheid gegeven:
  "dat de gemeente metten pastoer sullen sien te veraccordeeren oever d'opkompsten van de costerije ende ondervan den schoeldienst;
  ende indien si hem
  holdinge
  van deselve costerije niet solden willen
  d'opkompsten
  volgen laeten, dat si hem alsdan een ander tractement
  in plaets van de costerije sullen moeten toeleggen, ten
  ansiene deselve pastoer claecht andersints geene middelen
  te hebben om te leeven" 2).
  dan is de schoolIs deze combinatie niet aanwezig,
  van den koster
  als tevens de kerkdiensten
  meester uitoefenend bij uitsluiting
  op het genot der costerieZoo wordt door Gedeputeerden
  aangewezen.
  goederen
  dien
  
  1) Hiervoor, blz. 64.
  3) Resolutiln I, d. jOt 3 Sept.
  72
  7 December 1602 aan ' de ingezetenen van Vries gelast,
  "dat se Joannem Judoci so daetelick in den schoeldienst
  ende tot dien einde hem opruimen het
  sullen instellen
  desen tegenwoerdigen
  laetende
  schoelschoelhuis .....,
  meister met einen wege volgen de volcoemen opcompsten
  van
  totte costerije gehoerende" I). Aan de ingezetenen
  dat zij BertholRolde beveelt het College 26 April.1604,
  ende schoelmeister"
  dus Soetefl.eisch,
  "coster
  aldaar,
  laeten alsulcke opkompsten
  totte schoele ende
  ,volgen
  als des suppliantts
  voersaete Lamcosterije gehoerende,
  bertus hirbevoerens
  gehadt heft" i).
   Het laat zich gemakkelijk begrijpen, dat het onderwijs
  zelf niet bijster gebaat was bij een regeling, volgens welke
  de predikant 6f zelf voor het onderwijs had te zorgen, of
  die taak tot zijnen laste door een ander deed waarnemen.
  wantoestand
  Den daardoor
  hebben
  reeds
  dreigenden
  Willem Lodewijk en de andere tot de visitatie van 1602
  aangewezen personen willen keeren. "Ende also" - leest
  men in hun besluit van 13 October "bevonden wort,
  dat eenige predigers in der Drenthe boven die opcomsten
  der pastorien noch die custorien an sich getrocken hebben
  met laste alleenlic van eenen schoelmeister
  daruijt te gageren, daerdoer dan gesciet, dat vast doergaens onbequame
  is gepersonen tot den schoeldienst gebruijct worden resolveert, dat Sijn Genade den heeren Gedeputeerden zal
  versoecken
  omme den schoelmeisters
  een seker billick
  tractement toe te leggen ende te doen betalen uijt de opcomsten van den predigers, so bevonden worden die costerien ende anders onder sich geslagen te hebben; wel
  dat alwaer hier voermaels geene opkomsten
  verstaende,
  vor den schoelmeisters zijn geweest, die vors. heeren Geden kerspelluijden aldaer zullen bevelen een
  deputeerden
  redelick onderholt voer eenen schoelmeister uijt haer corpus bij ommeslach of anders te vinden" 2).
  1) Xesotuti?n i. d.
  2) Staten-archieven no. 27 i. d. Zie ook Reitsma en Van Veent. a. p.
  bL 51.
   -
  
  73
  In vervolg van tijd werd consequente scheiding tusschen
  te noodzakelijker, toen de
  costerie- en pastoriegoederen
  der
  Drentsche
  Synode op verbeteLanddag op aandrang
  het
  van
  onderwijs krachtig ging aansturen. 12 Fering
  1628
  namen
  bruari
  Ridderschap en Eigenerfden het besluit,
  alle
  carspelen in der landtschap Drenthe tusschen
  "dat
  naestcoemenden
  ende
  dit
  Meij elck een bequaemen ende
  schoelmeester,
  by de respective classen
  gequalificeerden
  goet gekent, sullen aennemen" 1). Twee jaren later wordt
  het bevel herhaald en de financieele positie der schoolbbhalve de schoolmeesters geregeld 2). Zij zullen 100 gulden 's jaars
  genieten, "tot welcken ende
  gelden
  voereerst ge6mployeert sullen werden de opcompsten ende
  goederen in de respective carspelen tot de costerijen ende
  van
  schoelmeesterijen
  gehoerich". Voorts 1 stuiver 's jaars
  ieder mud land en desnoods nog suppletie uit de "clooster11 Februari 1634 werd de aangenomen regeling
  goederen".
  door den Landdag nog nader aldus gepreciseerd : " ....
  met
  sulcken verstande nochtans, dat de costerijen ende andere
  opcompsten, tot den schoeldienst gehoerende, niet by den
  predigers genoeten, maer den schoelmeesters gevolgt sullen
  worden, tenwaere de predigers aen de schoelmeesters hondert Carolus-gl. jaerlix wilden laeten toecoemen" 3).
  Welke positie thans de schoolmeester heeft bekomen,
  blijkt m. i. duidelijk uit de akte van 16 April 1637, waarbij
  van Oosterhesselen
  de "samptlicke carspelluiden"
  Johannes Conradi tot schoolmeester
  aannemen.
  functiba
  Zijn
  worden aldus omschreven:
  "getroulick te verwaeren in de
  ende
  kercke het voorsingen,
  voorlesen, klocken-trecken
  wat daeran hangigh mochte zijn, item unse junghe jeucht
  in lesen ende schriven ende voorts in andere godtsaelighe
  deuchden ende oeffeningen nerstelick t'onderwijsen". Yoor
  deze diensten zal hij genieten "uut die costerie-opcomsten
  jaerlicx een hondert Carolus-gl., welcke hem van die kerck1) Plakkaatboek nos. 432 en 439.
  2) Aldaar nos. 468 en 475.
  3) Besolutiln i. d. (fol. i42)..
  '
  
  ..
   74
  carspels in twe termijnen sullen
  voogden des vornoemden
  betaelt
  worden, ende hierboven noch het schoolgelt van
  die kinders,
  bij hem ter schoell gaende, van elck kint
  de
  10 st."
  Bg ondergeschreven
  verklaring
  "aquasiert"
  dit beroep, "mits dat sick den schoolclassis Emmana
  meister nae sinodaele ende classicaele resolutien sall hebben
  ende zinen respectiven prediger sal voor oogen
  t'regulieren
  holden nae behoren" i).
  Assen,
  
  Gegevensbetreffende de inkornsten der
  1) Staten-archieven no.
  schoolmeestersin de verschillende kerspelen, ook in latere jaren, aldaar
  no. 356.
  