text: RECENSIES
  naam gemaakt heeft dan de regionaal gebonden Servaaslegende?) is het MaasRijngebied werkelijk een factor geweest in de vroege verspreiding van de
  Franse traditie in het Germaanse taalgebied. Voor veel andere teksten en
  bewegingen is dit territorium-idee veel minder relevant dan de gedachte dat
  verkeersaders als de Rijn of de handelswegen tussen Keulen en Vlaanderen via
  Brussel literatuuruitwisseling bevorderden.
  Populair gezegd: Tervooren heeft het Maas-Rijngebied overtuigend op de
  kaart gezet voor literatuurhistorici, maar juist daarom zullen Tervoorens
  collega’s zich gaan afvragen hoe groot of klein die kaart van de middeleeuwse
  Duits-Nederlandse literatuurbetrekkingen uiteindelijk moet gaan worden. Of
  moeten we ons in de tijd van Google-earth, verdiepen in de eindeloze
  mogelijkheden van in- en uitzoomen? In dat opzicht prikkelt Tervooren met
  zijn handboek tot nadenken.
  G. Warnar
  
  Schmidt, G., Gelderen, M. van, Snigula, Chr., Kollektive Freiheitsvorstellungen im frühneuzeitlichen Europa (1400-1850) (Jenaer Beiträge zur Geschichte VIII; Frankfurt am Main, [etc.]: Peter Lang, 2006, x + 558 blz.,
  €80,40, ISBN 3 631 54949 0).
   In een Nederlands boekwerk over het begrip vrijheid1 haalde een van de
  redacteuren van de hier te bespreken congresbundel de diplomaat kardinaal
  Guido Bentivoglio aan, die in 1611 schreef dat vrijheidsliefde nergens zo sterk
  was als in de Nederlanden. Vandaar misschien dat dit dikke boek met een
  verzameling opstellen over het vrijheidsbegrip in het vroegmoderne Europa
  niet zonder aandacht voor de Lage Landen tot stand kon komen. De nadruk
  ligt daarbij op het collectieve, dus met anderen gedeelde, denkbeeld der
  vrijheid, hetgeen natuurlijk beschouwingen over de rol van het individu in die
  gemeenschappelijke vrijheid niet uitsluit. Belangrijk is daarbij de vraag, hoe de
  collectieve vrijheid wordt gelegitimeerd, bijvoorbeeld in rechtsfilosofisch en
  politiektheoretisch opzicht. Daarom is het ook heel passend dat de bundel
  aanvangt met een samenvatting van het laatmiddeleeuwse juridische discours
  over het onderwerp van de hand van Helmut G. Walther. In de gehele bundel
  is de hoofdrol weggelegd voor die corporatieve vrijheden – van standenvergaderingen en steden bijvoorbeeld, maar ook van religieuze groeperingen – die
  zich niet zozeer in de politieke theorie als wel in de praktijk van alledag
  manifesteerden. De traditionele tegenspelers waren daarbij de landsheren, en
  later de min of meer absolutistische heersers van de zeventiende en achttiende
  eeuw.
  Wat de Nederlanden betreft: Martin van Gelderen vat zijn reeds uit zijn
  boek The Political Thought of the Dutch Revolt 1555-1590 (Cambridge, 1992)
  1
  
  E. O. G. Haitsma Mulier, W. R. E. Velema, ed., Vrijheid. Een geschiedenis van de vijftiende
  tot de twintigste eeuw (Amsterdam, 1999) 27.
   137
  
  RECENSIES
  bekende relaas over de strijd voor vrijheid – inclusief gewetensvrijheid – en de
  reeds gegeven en dus ook werkzame rechten en privileges der staten ten tijde
  van de Nederlandse Opstand samen in een kort artikel. Hugo de Groot komt
  eventjes voorbij, als peetvader van een universeel rechtssysteem waarin vrijheid
  voor alle mensen diende te gelden, in de bijdrage van Klaus Dicke over de rol
  van vrijheden in het vroegmoderne volkenrecht, maar verschijnt ook weer in
  het tweede samenvattende stuk van Van Gelderen, over de subtiele verhoudingen tussen kerk, geweten en vrijheid in Engeland en de Republiek
  omstreeks de eerste helft van de zeventiende eeuw. Ook is er een artikel over
  de receptie van klassiek-Romeinse denkbeelden over collectieve vrijheid bij
  Erasmus en Ulrich von Hutten van Meinolf Vielberg, dat echter wat betreft
  Erasmus niet steunt op veel kennis. De Oostenrijkse Nederlanden komen aan
  bod in het tijdperk der grote revoluties aan het einde van de achttiende eeuw.
  Geert van den Bossche beschrijft fraai het proces waardoor traditionele
  denkbeelden over corporatieve vrijheden hebben kunnen evolueren tot dragers
  van revolutionair elan in de Brabantse Revolutie. Zijn verrassende conclusie is
  dat dit proces nu juist bijdroeg tot de wording van een Belgische natie en staat
  waarin gelijkheid en vrijheid voor alle burgers geen rol van betekenis speelden,
  zodat Edmund Burke met instemming kon spreken over de Brabantse
  Revolutie als een terugkeer naar de oude waarden en staatsinrichting.
   In deze bundel, die geheel Europa, oost en west, noord en zuid bestrijkt en
  alleen daarom te loven is, zijn enkele bijdragen te vinden die niet alleen
  substantieel zijn, maar ook door een rode draad met elkaar kunnen worden
  verbonden: die over de ‘Duitse vrijheid’. Allereerst vraagt Georg Schmidt
  aandacht voor dit fenomeen, dat hij beschouwt als een leidend begrip in de
  politieke cultuur van het Duitse Rijk. De tegen de keizer gerichte publicistiek
  beklemtoonde immers inperking der monarchale macht vanwege deze naar zo
  oud mogelijke bronnen, zelfs naar Tacitus’ Germania verwijzende traditie der
  ‘Duitse vrijheid’. De verbinding van dit collectieve vrijheidsbegrip in steden en
  regio’s met het probleem der individuele godsdienstvrijheid in het Rijk wordt
  besproken door Volker Leppin en Luise Schorn-Schütte voor de zestiende en
  zeventiende, en Andreas Klinger voor het eind van de achttiende eeuw. Terecht
  merkt Georg Schmidt op dat het discours over deze ‘Duitse vrijheid’ rond
  1550 veel overeenkomsten vertoont met de pamfletten der Nederlandse
  opstandelingen uit dezelfde tijd. (174) En zo zouden er wel meer parallellen te
  trekken zijn tussen de ontwikkelingen in het Rijk en in de vroegmoderne
  Nederlanden. Misschien iets voor een volgend congresje.
  M. E. H. N. Mout
  
  Prak, M. R., Lis, C., Lucassen, J., Craft Guilds in the Early Modern Low
  Countries. Work, Power and Representation (Aldershot: Ashgate, 2006, xii
  + 269 blz., ISBN 0 7546 5339 0).
   138
  
  RECENSIES
  This collection of eight papers by thirteen authors reports on a joint
  Dutch-Flemish project on the history of guilds. A number of studies, products
  of that research initiative, have already appeared in Dutch and the volume
  offers some summary findings for English readers. In the last two decades
  there has been a revitalization of the study of guilds, their character and
  function in the European economy and society from their foundation in the
  high Middle Ages to their abolition around 1800. The work of a number of
  scholars, many of them represented in this volume, has demonstrated that the
  traditional division between liberals who condemned guilds for restricting
  individual freedom and restraining economic growth on the one hand and
  romantics who lauded guilds for offering people a sense of community on the
  other is false and uninformative. To get beyond such simple caricatures the
  contributors have set out to compare craft guilds in three different regions –
  Flanders and Brabant, Holland and Zeeland, and the eastern Netherlands –
  examining various aspects of their political, social, and cultural functions. An
  overview of the state of research and an inventory of the corporative
  institutions sets the framework for subsequent discussion. Not surprisingly the
  authors find similarities and differences among guilds but in the process they
  point to the importance of local politics and prevailing religious practices in
  determining the character of the guilds. This is a work with few novel
  discoveries. Rather it offers a nuanced and precise understanding of what
  shaped guilds and how they functioned in Low Countries towns. Above all
  guilds survived, grew and thrived down to their abolition so they must, all
  authors agree, have provided valuable services to have enjoyed such success for
  so long.
   The comparison among the three different geographical areas graphically
  illustrates the influence of economic structures on guilds. The domination of
  all aspects of urban life in the Dutch Republic by merchants meant guilds
  appeared there later than in the South, had less political power and often none,
  and were greater in number but more concerned with the internal operation of
  the trade than with the representation of the organization to the larger public.
  The guilds in the South did promote export industries, especially textiles.
  Guilds in the North tended to be relatively egalitarian, allowing more women
  and those following religions other than Calvinism to join and be full
  members. The Reformation took away the religious and often original function
  of guilds in the North and East, but it also affected the South where some of
  the fun was driven out of guild life with social events curtailed and given a
  more somber tone. In the North guilds were more Spartan, having fewer
  possessions and rarely owning their own buildings or paintings or paraphernalia. In the South guilds tended to acquire more goods and to increase their
  religious involvement through participation in processions and the enhancing
  of altars devoted to the patron saint. In the North guilds’ social contribution
  was more typically some form of support to poor, sick, or aged brothers, paid
  for by contributions from members or from investments made by the guild.
  The problem for what were in essence insurance schemes was that if numbers
  were small funds were inadequate to meet the wide fluctuations in benefits that
  had to be paid out. The number of such funds among journeymen increased
  139.
  