text: OVERZICHT VAN BUITENLANDSCHE'TIJDSCHRIFTEN.
  J a h r b i i c h e r ffi.r N a t i o n a l e k o n o m i e und Statistik.
  Aug.~--Dec. 1914. ( V e r v o l g ).
  De theoretische economie wordt in de buitenlandsche
  tijdschriftlitteratuur niet verwaarloosd. Drie belangrijke opstellen vinden wij in de hierbovengenoemde afleveringen.
  In de Jahrbiicher van A u g u s t u s is v. B6hm's tegenstander Stolzmann aan het woord in een opstel, dat hij
  betitelt: ,,Die Kritik des Subjectivismus an der Hand der
  sozialorganischen /Vlethode." Na het uitvoerige r6sum~ dat
  wij in de Januari-aflevering vail v. B6hm's artikel gaven,
  moeten, maar mogen wij ook, hierover thans korter zijn.
  Het daar bestreden standpunt wordt hier gehandhaafd, en
  verdedigd op offensieve wijze. Het offensief is Stolzmann's
  kracht, zijn zwakheid begint daar, waar hij niet meer
  openingen in des tegenstanders wapenrusting heeft te ontdekken, maar eigen stelling moet gaan opwerpen.
  B6hm Bawerk heeft Stolzmann ergens ongeveer als volgt
  geschetst: ,,lk kan het zelden langer dan een paar zinnen met
  hem eens zijn, maar hij interesseert mij altijd. Te bewonderen
  valt in hem : Zijn gloeiende en eerlijke ijver voor de waarheid ;
  zijn vrij zijn van bureaucratischen geest; zijn streven naar
  een grondige uiteenzetting van meeningen strijdig met de
  zijne; zijn levendigheid van denken en van taal; op d6tailpunten geeft hij dan ook juiste en pakkende uitspraken. /Viaar
  zijn groote lout is zijn vooropgezette meening; den splinter
  ziet hij als criticus, den balk niet als dogmaticus".
   Zoo is inderdaad Stolzmann: en zijn vooropgezette,
  immers nergens degelijk gestaafde meening deze: dat door
  de menschen die achter de productiefactoren staan, de
  belooning diet factoren af te dwingen is. Deze meening
  strookt niet met de grenswaardetheorie. Dus wordt deze
  theorie door hem op alle detailpunten bestookt in dikke
  boeken en ook weer in deze bijdrage. De ,,Robinsoniade" en de ,,Forffallgedanke" worden bespot; de grens-
  
  264
  waardeleer wordt verweten, dat zij de eenheid niet geven
  kan waarnaar de waarde zich richt: ,,Richt de koffieprijs
  er zich naar, of d..e huisvrouwen ze in grootere of kleinere
  quantiteit gewQon zijn in te . k o o p e n ? " De gr~nswaardetheorie geeft slechts feiten, geen verklaring. Whhrom schatten
  de koopers zoo, de verkoopers zoo, df~t moet volgens hem
  verklaard worden. De grootheden waarmede de grenswaardetheorie werkt, zijn alle labiel, men kan er nooit, tot de
  berekening der waarde mee komen. Geheel tekort schiet de
  leer volgens Stolzmann waar zij opereert met de subjectieve waarde voor den verkooper. Men kan volgens
  Stolzmann nooit tot de marktwaarde komen doorsubjectieve
  waardeeringen, daar moet een objectief element tusschen
  komen. In de kostenleer culmineert de strijd tusschen
  subjectivisme en objectivisme. Met instemming haalt Stolzmann de uitspraak van v. Wieser aan, dat ieder individu als
  deel van het productieproces zijn schattinge n zoo moet
  inrichten, dat ze bij de liquidatie op de groote markt bewaarheid w o r d e n . In de wijze waarop dit volgens hem
  gebeurt ligt zijn verschil met de ,,subjectivistische" school.
  Alle waardeering gaat weliswaar van het individu uit maar
  de motieven voor de waardeeringen komen voort uit wat
  hij de doelbetrekkingen van het sociale geheel noemt.
   De prijs richt zich naar de productiekosten, d.w.z, naar het
  d o el van degenen die het artikel maakten, en wel uitsluitend
  hun doel, om er geld mee te verdienen. De ware sociale
  waardebron ligt in het sociale productieplan, volgens hetwelk men voor anderen produceert, met her doel echter
  eigen behoeften te bevredigen. Hij verwijt B6hm Bawerk
  niet te denken om de personen achter de productiefactoren,
  alleen om de consumenten, niet om de producenten. Achter
  de subjectieve schattingen staat de dwang der sociale verhoudingen die beslissen, hoe hoog men schatten kan, mag
  en moet. Op dit laatste komt het natuurlijk aan voor
  Stolzmann's theorie: want de subjectivisten, zooals hij ze
  noemt, zien toch zeker niet voorbij, d a t e r tegenwoordig
  voor de markt en niet voor eigen gebruik wordt geproduceerd.
  Stolzmann's geheele, Zoogenaamd sociaal-organische.,,Zweck"
  theorie is een zeepbel die bij een zuchtje uiteen berst, en
  waar niets van overblijft dan de bewering : dat de producenten
  
  265
  ook de m a c h t hebben den prijs af te dwingen dien zij
  wenschen te maken.
  Maar achter deze theorie zit het sociale sentiment, dat
  men in de huidige eco,nomie ieder oogenblik te voorschijn
  ziet komen. Hoe sympathiek en vruchtbaar op zichzeif,
  wanneer het er met de logica v~.n doorgaat zooals bij
  Stolzmann is het een gevaarlijk ding. Met andere woorden:
  Om doettreffende sociale maatregelen door te voeren is
  allereerst een juist inzicht noodig in de economische
  wetten. Alleen op die manier kan sociaal gevoel de Maatschappij tot zegen zijn.
  Waar dit artikel hoofdzakelijk afbrekend was, belooft
  Stolzmann een volgend, dat opbouwend zal zijn. 1)
  De aflevering bevat verder o.a. S y r u p Die Arbeitszeit in
  dee Oroszeisenindustriek
  Overzicht van balansen wan Duitsche kreditbanken in '13.
   Wa e n t i g. Die japanische Statistik als wissenschaftliches
  Quellenmaterial (gaat volgens den Schrijver z ~ r vooruit,
  al is ze nog niet met de Europeesche te vergelijken.)
  S e p t e m b e r - a f l ev e r i rig. O.a. B la n k. Die FabrikantenKartelle im Conflikt mit den Abnehmerverb~inden.
  S t 6 w e s a n d. Die wirtschaftliche Gesetzgebung der kleinen
  deutschen Bundesstaaten im Jahre '13.
  K~ithe W i n k e l m a ~ . Wohnungsffirsorge in England.
  K 0 p p e . Die Tarifvertriige im deutschen Reich am Ende
  des Jahres '12.
  D i e t r i c h. Zur Ordnung unsrer Wissenschaft.
  J oh. M / i l l e r . Der Personenverkehr in Berlin und Paris.
  October-aflevering:
  F r i e d m a n n . l]ber die Berechtigung yon Staatsanleihen (blijkbaar v66r het uitbreken van
  den oorlog geschreven.) De conclusie van den Schrijver is
  deze: dat het aangaan van leeningen alleen geoorloofd is
  wanneer de noodige middelen in de toekomst beter te
  vinden zullen zijn dan thans, door stijging van welvaart,
  't zij tengevolge van het bereiken van het doel der leening
  zelf, 't zij door andere oorzaken; ~f wel om andere redenen
  in de toekomst gemakkelijker opgebracht kunnen worden.
  S t 0 w e s a n d. Die wirtschaftliche Gesetzgebung Oesterreichs.
  1) Her is thans in de Febr.-aflevering verschenen, en zal een
  volgend maal besproken worden.
  266
  P. K o c h . Zur Oewinnbeteiligung der Arbeiter.
  R. K o b a t s c h . Der Streit tim die Weltwirtschaftslehre.
   (breekt een lans voor een afzonderlijke Weltwirtschaftslehre
  en polemiseert in 't bijzonder tegen Diehl. De nieuwere tijd
  zou door het internationale verkeer niet alleen de oude
  problemen vergroot, maar ook nieuwe gesteld hebben: zoo
  zou de mercantilistische leer vali de handelsbalans omvergeworpen zijn door de internationale kapitaalverplaatsing).
  A r t h u r L e h l n a n n . Die Hauptwerte und ihreVerwendung
  in der Preisstatistik (moeilijkheden bij het vinden van de
  te noteeren prijzen behandelend.)
  K. S c h 6 n h e y d e r opent de November-aflevering met een
  beschouwing over: D i e T ~ t i g k e i t a l s G r u n d b e g r i f f
  der Oekonornie und der Volkswirtschaft.
  De Schrijver beweegt zich hoofdzakelijk in de psychologische grenszOne der economie, en beschouwt de productie
  als beweegkracht der cultuur. Een levendig geschreven,
  maar naar her ons voorkomt eenigszins onvruchtbaar opstel.
  Bevrediging van behoeften is kenteeken van alle leven.
  De mensch onderscheidt zich van andere levende wezens
  door doelbewuste bevrediging. Aan de hierdoor geschapen
  ontwikkelingsbasis is niets onnatuurlijks; her is bet natuurlijke gevolg van het menschelijke verstand, de menschelijke
  gedachte. (Zoo ook Philippovich, Grundrisz, blz. 3). De
  mensch gaat de natuur omvormen. Hij heeft al dadelijk
  naast btoot organische behoeften hoogere behoeften, uit
  bloot organische behoeften alleen zou die omvorming niet
  kunnen ontstaan. By. de bloot organische behoefte aan
  eten kan nooit ten gevolge hebben, de behoefte aan gebraden eten. M~t de omvorming der natuur gaat gepaard
  een omvorming der behoeften zelf.
   Hierop wordt de geheele cultuur opgebouwd. Want in
  omvorming van natuur en behoeften ligt tevens een omvorming v a n ' s menschen werkzaamheid. Deze wordt een
  planmatige, voortgezette, voortdurende bevrediging der behoeften, d i e het cultuur-niveau steeds in beweging houdt;
  de bevrediging der behoeften wordt een economisch systeem.
  De werkzaamheid wordt zelf een behoefte, die geheel buiten
  de organische behoeften ligt; de werkzaamheid op zich zelf
  geeft bevrediging zoodat zij zelf ten slotte samenvalt met de
  
  267
  bevrediging. De werkzaamheid is voor den mensch de verlossende ethische macht.
  De bevrediging door werkzaamheid (ik vertaal voortdurend
  ,,T~itigkeit" door werkzaamheid, een andere uitdrukking weet
  ik er niet voor) is zooveel omvattender, dan de bevrediging
  door arbeid, als de werkzaamheid zelf omvattender is dan
  arbeid. De menschelijke werkzaamheid is het grondbegrip van
  de economische wetenschap en deze zelf is de wetenschap
  van de wet der menschelijke werkzaamheid en de hoofdwetenschap van de kultuurwetenschappen. Want de heele
  maatschappij is ontstaan door de werkzaamheid. Productie
  is alleen een technisch begrip, werkzaamheid is een economisch begrip.
  De economische wetenschap begrijpt het begrip: kapitaal
  niet, omdat men het wezen en de beteekenis van de ,,T/itigkeit" niet begrijpt. Kapitaal is niet productiemiddel, maar
  middel in dienst van de werkzaamheid, waartoe zoowel produceeren als in bet verkeer brengen en consumeeren behoort.
  Kapitaal is zoowel voorraad als werktuig. Eerst met het
  verbruik gaat het kapitaalvoorwerp te niet. De kapitaalvoorwerpen zijn vergankelijk, het kapitaal zelf is onvergankelijk, en wordt steeds in wezen gehouden door de
  werkzaamheid. Kapitaal is middel, werktuig, niet rijpende
  vrucht zooals B6hm-Bawerk zegt.
   Door de werkzaamheid is in de menschen eene economische cultuurbeschouwing van de middelen tot bevrediging
  en genot ontwaakt. Cultuurgoederen zijn geen toekomstig
  goed, maar middelen tot een dadelijke bevrediging. AI die
  cultuurmiddelen zijn bet platform waarop de werkzaamheid
  van den cultuurmensch zich afspeelt ; zij toonen zijn standard
  of life aan. Hij begeert ze om huns zelfswille, het zijn geen
  toekomstgoederen. Zoodra de werkzaamheid een aanvang
  neemt, komt echter de tijdvraag in de economie. B0hm Bawerk
  die dit terecht inzag is her volgens den schrijver niet gelukt
  tot her inzicht van de ware natuur van de omvorming der
  behoeften te komen. Het is een geheel ander soort bevrediging, die de omvorming der natuur geeft: een ,,culturelle"
  in plaats van een natuurlijke bevrediging. Tegenover de
  organische behoeften zou de kapitalistische productie een
  omweg zijn, tegenover de cultuurbehoeften, is het de directe
  Eco~r 1915.
  17
  
  268
  weg. De kapitalistische productiewijze geeft geen quantitative
  maar een ~qualitative verandering van productiviteit. Een huis
  i s ' n i e t zooveel duizend steenen, maar lets heel anders.
  Die qualitatieve vergrooting is alleen door het waardebegrip
  uit ~te drukken.
  Nu de schrijver bier aangeland is, vraagt men zich af,
  Waarin zijn oppositie tegen BOhm Bawerk zit. De schrijver
  beziet alleen her vraagstuk van een anderen kant, van de
  cultuurzijde en de psychologische zijde: de wisselwerking
  van bevrediging en behoeften op elkaar ; terwijl B6hm Bawerk
  zich bij het strikt ekonomische waardebegrip houdt. Her
  schijnt den schrijver zelf niet voldoende duidelijk voor
  oogen te staan, dat hij en BOhm Bawerk zich op ander
  terrein bewegen. Dezelfde vraag rijst aan het slot, waar
  de schrijver een eigen kapitaalrente-theorie geeft.
   Het rijpings-proces is geen eigenaardigheid van her kapitaal, alles gebeurt in den tijd, ook het rijpen van natuurlijke
  vruchten. Maar het rijpingsproces met kapitaalgebruik is
  productiever dan dat zonder, omdat, zoo zegt de schrijver
  weer, het kapitaal geen quantitatieve maar een qualitatieve
  verrijking geeft. Maar de grondrente dan?
  Zeker is her waar dat het kapitaal wat anders geeft dan
  een quantitatieve vermeerdering van de allerprimitiefste
  bevredigingsmiddelen aIleen. Maar dit wordt in de economische theori~n uitgedrukt door het waardebegrip ; vooropgezet
  wordt ook daar, dat de behoeften des menschen, menschelijkerwijs gesproken, voor onbeperkte uitbreiding vatbaar
  zijn. Hetzelfde wat de schrijver dichterlijk aldus uitdrukt:
  ,,Zonder kapitaal is de werkzaamheid ~ n toon, met kapitaal
  wordt zij een groote symphonie."
  Wat wint men er echter mee, zoo men voor productie
  in economischen zin het woord ,,T~tigkeit" in de plaats
  zet. Anderzijds is het weer niet duidelijk wat de schrijver
  met het onderscheid tusschen arbeid en ,,T~tigkeit" bedoelt.
  Wat wint men verder met uitspraken als: ,,De werkzaamheid
  is het grondbegrip der economische wetenschap", en dergelijke; of het begrijpen ook van gebruiksvoorraad onder
  den term ,,kapitaal".
  Aan het slot ook hier de sociale noot: een sociaaleconomisch probleem is het, dat door de sociale verhou-
  
  269
  dingen niet v oortgebracht wordt, wat de grootste waarde
  voor allen geeft, maar wat dengenen die produceert 't
  mees~e opbrengt; dat de inachtneming der algemeen maatschappelijke belangen wijkt voor die van het,private kapitaal.
  Dit vraagt ontwikkeling van het kapitaal als socialen factor..
  De aflevering bevat verder: een verklaring met tekst
  van de nieuwe Amerikaansche bankwet door B e n d i x. e n
  Jastrow,
  P f i t z n e r . . Ist die Statistik eine Methode oder eine
  Wissenschaft.
  Die Entwicklung des Viehstandes w~ihrend den letzten
  Dezennien in Europa.
   U I1 I. Die Bedeutung und bisfierigen Erfolge der deutschen
  0berlandcentrale.
  S ige r u s. Die Statistische Beobachtung des Wohnungsbedarfs der Eheschlieszenden.
  De D e c e m b e r aflevering geeft ten slotte een zggr lijvige
  studie van j o a c h i m Te b u rt i u s, eveneens op het heden ten
  dage veel doorploegde grensgebied van psychologie en economie: D e r B e g r i f f d e s B e d f i r f n i s s e s , : s e i n e
  psychologische Grundlage und seine Bedeutungffir
  die Wirtschaftswissenschaft.
  Een afzonderlijke paragraaf wijdt de schrijver zelf aan de
  verhouding tussch-en economie en psychologie.
  Onjuist is volgens hem in economische leerboeken een
  hoofdstuk over de motieven van den menschelijken arbeid
  en de natuur der economische doeleinden een psychal.ogische
  inleiding te noemen. De psychologie houdt zich niet bezig
  met de bedoeling van een gebeuren in de ziel, maar verklaart het in zijn ontstaan. Maar de economie kan haar
  taak, om de arbeidspraestaties te onderzoeken niet vervullen,
  zonder nauwkeurige kennis van de psychische voorwaarden,
  waaronder de gevoelens en handelingen die economisch van
  belang zijn tot stand komen. De psychologie moet de
  economie den weg wijzen om de omstandigheden te begrijpen, die een behoefte doen ontstaan, groeien, afnemen
  en verdwijnen.
   Het grootste deel van schrijvers studie nu is psychologisch,
  en behandelt met groote uitvoerigheid de litteratuur, vooral
  Gurewitsch en Cuhel. Het begrip ,,Behoefte" (Bediirfnis, dus:
  
  2"/0
  de gemoedstoestand, wel te onderscheiden van behoefte in objectieven zih : Bedarf) omschrijft Tibertius aldus : een verlangen
  ontstaa'n uit eef~ gevoel van oogenblikkelijke onlustgepaard
  aan een voorstelling van toekomstig genot; met tot einddoel
  her herstel van het evenwichts-gevoel, waartoe de gewenschte
  materieele verandering slechts een middel is. Naar mate het
  vgriangen meer of minder bewust of sterk is, onderscheidt
  hij drift, instinct, wensch en wil.
  Uit de wetten volgens welke de behoeften groeien en
  weer afnemen, vloeit bet begrip grenswaarde voort, dat de
  sleutel is tot vrijwel iedere economische verklaring.
  Waar Gurewitsch de oorzaak van de ontwikkeling der
  behoeften ziet in nabootsing en zucht zich te onderscheiden,
  zoekt de schrijver ze in een resultante van deze beide krachten, samenwerkende met een neiging tot veredeling, terwijl
  de bron dezer krachten een hoogere eenheid is: de drang,
  die in den mensch gelegd is, de eigene mogelijkheden tot
  scheppen en beleven te volmaken, den categorischen imperatief van GSthe: ,,werde, was du bist".
  Het is moeilijk te zeggen of er vooruitgang is te bespeuren in de ontwikkeling der behoeften, of dat er alleen
  vermeerdering is. Op het eene punt gaan wij vooruit, op
  bet andere achteruit. 'In ieder geval mogen wij van vooruitgang spreken, waar de behoeften van individu en algemeenheid in overeenstemming zijn met bet economisch
  ideaal, overal zoo groot mogelijke resultaten met zoo gering
  mogelijke kosten te bereiken.
   Economisch van beteekenis zijn die behoeften, die men niet
  bevredigen kan, zonder gebruik van opgespaarde kracht. Dit is
  wel te onderscheiden van wat de schrijver een economische
  handeling noemt ; n.1. eene handeling, waardoor met de kleinste
  kosten het grootste doel bereikt wordt, i) Van eene conomische
  behoefte kan men dus niet spreken, slechts van een behoefte
  aan een economische handeling. Een altruistische behoefte
  kan evenzeer drijfveer tot een economische handeling zijn als
  1) Blijkbaar behoort de schrijver tot degenen, die economische
  handelingen als her gebied tier economische wetenschap beschouwen,
  in afwijking van degenen, die meenen dat het voorzien in de
  stoffelijke behoeften der menschheid als her onderwerp diet wetenschap moet worden beschouwd. (Philippovich. Grundrisz. blz. 2.)
  
  271
  
  een egoi'stische.,Met welke maat moet nu de economie de
  verschillende behoeften meten? De strijd om het rec.ht van
  on-economische maatstaven is zoo oud. als de economie
  zelf. Men moet alleen vragen, of iets invloed heeft op den
  gang van het volkshuishouden, niet hoe h o o g het op de
  ethische ladder staat. Maar wat uit een maatschappelijk
  oogpunt economisch i s - - d u s niet voor het individu maar
  voor het algemeen her meeste bereikt met de geringste
  middelen, - - moet tegelijk moreel zijn. De harmonie van
  wat maatschappelijk economisch is met wat zedelijk is,
  wordt echter eerst op een hoogen trap van ontwikkeling
  ingezien. Maar ook draagt alles wat daartegen ingaat,
  doordat bet een botsing van individu met algemeen tengevolge heeft, de kiem van de vergankelijkheid in zich.
  De schrijver e i n d i g t waar Sch6nheyder begon:
  leven is: behoeften hebben en bevredigen. In zoover de
  leer van de menschelijke behoeften licht werpt op de economische gevolgen der waardevoorstellingen, behoort ze tot
  de economie.
   Wie niet psychologisch geschoold is, zal het meeste geboeid
  worden door de hoofdstukken over de ontwikkeling der
  behoeften en de behoeften als richtsnoer van het volkshuishouden; zeer interessant vooral is schrijvers weergeven
  van en kritiek op Gurewitsch en diens historisch-phycho..
  logische uiteenzettingen.
  Op economisch gebied behandelt de Schrijver voornamelijk
  alleen schoolvragen omtrent de begrenzing der wetenschap.
  Van zuiver economische vraagstukken roert hij slechts de
  weelde aan, die hij economisch wenschelijk acht, ook waar
  ze moreel afkeurenswaardig moge zijn. Wij zouden juist
  het tegenovergestelde standpunt willen innemen!
  De aflevering bevat verder : E r n s t M ti 11e r. Bev61kerungsdichtheit im K. Bayern.
  W a I t e r H o f f m a n n. Die geschichtliche Entwicklung des
  Depositen-Kassenwesens in Deutschland.
  S t r e h 1o w. Die Industriebezirke und Industriegemeinden.
  Dr. Else Kesten-Conrad. jahresbericht der W/irttemb.
  Wohnungsinspector, 1911 en 1912.
  D.
  