text: University of Groningen
  
  Schleiermacher's anthropologie
  Jonges, Pieter
  
  IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
  it. Please check the document version below.
  Document Version
  Publisher's PDF, also known as Version of record
  
  Publication date:
  1942
  Link to publication in University of Groningen/UMCG research database
  
  Citation for published version (APA):
  Jonges, P. (1942). Schleiermacher's anthropologie. Koninklijke Van Gorcum.
  Copyright
  Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
  author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
  The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
  More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
  Take-down policy
  If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
  and investigate your claim.
  Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
  number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
  Download date: 14-07-2024
  
  INLEIDING.
  Ret zou van nalviteit getuigen een studie over SchIeiermacher
  te schrijven zonder zich rekenschap te geven van de huidige theo­
  logische situatie. SchIeiermacher is vanaf het oogenbIik, dat hij in de
  openbaarheid is getreden, een veelomstreden figuur geweest. De
  strijd om Sch1eiermacher is de Iaatste twintig jaar opnieuw opge­
  laaid en in een nieuw en heftiger stadium getreden, hij houdt
  verband met de crisis, waarin de theo1ogie en in het bijzonder de
  wijsbegeerte van cle Godsclienst gekomen is door het optreden der
  z.g. dialectische theo1ogie.
   Deze strijd he eft een toespitsing gevonclen in het boek van
  Brunner, "Die Mystik und das Wort", waarin een zeer felle aanval
  op SchIeiermacher wordt gedaan. Volgens Brunner zou er nu van
  geen strijd meer sprake kunnen zijn, omdat Schleiermacher geheel
  verslagen is, er een algeheele afrekening heeft plaats gevonden.
  In de taa1 van een andere woordvoerder der dia1ectische theologie:
  "noch heute gelangt kein deutscher Theologe zur inneren Freiheit,
  wenn er nicht zuvor mit SchIeiermachers Ideen abgerechnet hat"
  (Treitschke).
  Tegen deze afrekening rijzen echter ernstige bedenkingen.
  "Schleiermacher ist wahrhaftig zu gross und steht in vie1 zu reichen,
  viel zu verwickelten Zusammenhangen als dass ein kiihner Rusaren­
  ritt auf einem einzigen Pfade zu einem richtigen Verstandnis seiner
  Theologie fiihren konnte" 1). Brunner misbruikt SchIeiermacher
  om een antithese te scheppen tegenover zijn eigen positie. Dit zou
  niet ernstig zijn, zoo het tot eenig resultaat voerde. Deze clialectiek
  houdt echter bij het stellen van de these en antithese halt. De
  problemen, waarmede Schleiermacher heeft geworsteld, worden
  door deze tegenstelling niet opgelost, maar ze worden tot schijn­
  problemen verk1aard en daarna ais dwaalwegen terzijde gesteld.
  Brunner richt zich zelfs niet direct tot Schleiermacher. "Wir
  haben es nur indirekt mit ihm zu tun, nur mit clem Schleiermacher
  1) Horst Stephan, Der neue Kampf urn Schleiermacher, Z. Th. u. K 1925,
  bIz. 183.
   9
  
  ,,
  
  namlich, der ein Gegenwartiger ist", "Unter Theologen bedarf
  die Behauptung Schleiermacher sei ein Gegenwiirtiger keiner
  Rechtfertigung" 1). Brunner geeft een systematische behandeling
  van deze z.g. tegenwoordige Schleiermacher aan de hand van
  citaten van de oude Schleiermacher. Dit is een systematiek van
  eigenaardige soort. Brunner bekommert zich daarbij niet om de
  bedoelingen, die Schleiermacher gehad heeft, maar ordent uit­
  spraken uit verschillende werken en poneert deze als de theologie
  van die Schleiermacher, die "ein Gegenwartiger" is. Bij een dergelijke
  handelwijze begint de dappere huzarenrit, waarmede Horst Stephan
  het boek van Brunner vergelijkt, weI iets te gelijken op de rit van
  Don Quichotte. Bnmner strijdt tegen een fictieve Schleiermacher,
  wanneer hij met beslistheid afwijst zich rekenschap te geven van
  de bedoelingen, die Schleiermacher gehad heeft. Brunner zegt van
  zichzelve, dat hij te werk gaat als een "urn die Reinheit der Lehre
  aIle in bekiimmerter Systematiker" 2). "Lehre", zegt Brunner, "ge­
  rade wie Verkiindigung, ist eine :Macht fiir sieh, aueh ohne die da­
  hinter stehende Person. 1st
  einmal ausgesprochen, so ist sie
  juris publici und als :;olehe, abgesehen von der urspriinglich hinter
  ihr stehenden Absicht, zu beurteilen."
  Dit standpunt zou gerechtvaardigd zijn, als de formuleeringen
  van Sehleiermaeher, waarop Brunner steunt, als zoodanig pasmunt
  zouden zijn geworden. De stelling van Brunner: "wirksam waren
  in der Theologie des letzten ] ahrhunderts nieht "die letzten Ab­
  siehten" Schleiermachers, sondern seine "bestimmten Lehren und
  Gedanken"" 3), is nimmer houdbaar. Uitspraken functioneeren
  nooit qua talis, maar zijn steeds met een duiding verbonden. Hier
  Eggen voor de Schleiermacherstudie de grootste moeilijkheden.
   Schleiermaeher's werken vertoonen een denkwijze van een eigen,
  zeer gecompliceerde structuur. Deze denk\v'ijze hangt samen met
  in zijn hjd gangbare denkbeelden en de toenmalige stand van ver­
  schillende takken van wetenschap. De biologie, de natuurweten­
  schappen en de philosophie hebben ieder op hun eigen wijze bij­
  gedragen om de structuur van dit denken te bepalen. Schleiermaeher
  valt niet uit deze factoren te verklaren. Hij is geen eclecticus, die
  de verschillende ideeen gebundeld heeft en uit de analyse van deze
  1) Brunner, Die 1vIystik und das ~Wort: 2e Auf!. bIz. 7.
  2) Geschichte oclcr Offenb,nu:ng, Z. Th. u. K, '25, bIz. 266.
  3) idem, bJz. 267
  
  10
  
  bundeling begrepen zo
  persoonlijkheid geweest,
  met de denkmogelijkhe
  wijze waarop dit streveI
  niet uit elkaar worden 1
  met elkander moeten we
  (im weitesten Sinne des
  der Ergriffenen, der TIl
  in der Abstraktion, nur.
  im wirklichen Geistesle
  wirkt der Inhalt, der e~
  Wanneer wij Schleie:
  symbolen en de voorst(
  van elkander seheiden.
  Sehleiermaeher en in zij
  waarde, zooals Dilthey :
  Weltansicht, und seint
  Verstandnis biografiseh
  laten leiden door de
  zullen ons ook moeten
  macher gehad? Deze la.
  weinig verdieping in de
  te constateeren, dat z
  systeem vormt en dat
  Er ligt waarheid in de 1
  gebrekkigheid ons hel
  wahrhaft grossen Denk
  artige Gedankenmasser
  bunden sind, am deut1i(
  und von dem Sinn d
  meende echter zelf, dat
  te bouwen.
   Systematiseh vormE
  gesloten beeld. Gingen
  dan zouden versehillel
  kunnen worden. Hoe\'
  
  1) H. Stephan, Der NeUE
  
  2) DilthtY, Leben Schle
  3) H. Stephan, Der Neu
  
  bundeling begrepen zou kunnen worden. Schleiermacher is een
  persoonlijkheid geweest, die zijn idee en heeft trachten uit te werken
  met de denkmogelijkheden van zijn tijd. Ret streven zelf, en de
  \vijze waarop dit streven vorm en gestalte heeft gekregen, mogen
  niet uit elkaar worden los gemaakt, maar zullen steeds in verband
  met elkander moeten worden gezien. "Auf dem Gebiet der Religion
  (im weitesten Sinne des Wortes), hangt ja zuletzt alles am Zeugnis
  der Ergriffenen, der Trager des Geistes. Form und Inhalt sind nur
  in der Abstraktion, nur in der Lehre yom Geistesleben, aber niemals
  im wirklichen Geistesleben von einander zu trennen. 1m Zeugnis
  wirkt der Inhalt, der es hervorruft" 1).
  \Vanneer wij Schleiermaeher reeht willen doen, mogen wij de
  symbol en en de voorstellingen die daarmede geduid worden, niet
  van elkander scheiden. Ristorisehe verdieping in de persoon van
  Schleiermacher en in zijn tijd is daarom een onontkoombare voor­
  waarde, zooals Dilthey sehrijft: "Sehleiermaehers Bedeutung, seine
  Weltansieht, und seine Werke, bediirfen zu ihrem griindliehen
  Verstandnis biografischer Darstellung" 2). Wij mogen ons dus niet
  laten leiden door de vraag: wat staat er geschreven, maar wij
  zullen ons ook moeten afvragen: welke bedoelingen heeft Schleier­
  mac her gehad? Deze laatste vraag is geen eenvoudige. Er is slechts
  weinig verdieping in de werken van Schleiermacher voor noodig om
  te constateeren, dat zijn geestelijke nalatensehap geen gesloten
  systeem vormt en dat de bedoelingen niet altijd doorzichtig zijn.
   Er ligt waarheid in de uitspraak van Horst Stephan, dat juist deze
  gebrekkigheid ons helpt om de bedoelingen te verstaan. "Bei
  wahrhaft grossen Denkern reden die Nahte, in denen verschieden­
  artige Gedankenmassen kiinstlich und miihsam miteinander ver­
  bunden sind, am deutlichsten von dem \Verk, das es zu leisten galt,
  und von dem Sinn des gesamten Versuchs" 3). Schleiermacher
  meende eehter zelf, dat hij er in geslaagd was een gesloten systeem
  te bouwen.
  Systematisch vormen Schleiermaeher's werken allerminst een
  gesloten beeld. Gingen wij volgens een citeerende methode te werk,
  dan zouden verschillende beelden van Schleiermachcr geteekend
  kunnen worden. Hoewel het de sehijn heeft, dat deze citeerende
  1) H. Stephan, Der Neue Kampf urn Schleiermacher, Z. Th. u. K. '25, biz. ISS.
  2) Diltl"y, Leben Schleiermachers, biz. XV, uitg. .\'ruled.
  3) H.
  Der Neue Kampf um Schleiermacher, Z. Th. u. K., bIz. 182.
  11
  
  methode de meest objectieve is, kan deze v:illekeuriger zijn dan die
  welke tracht de bedoelingen te verstaan. Een subjectieve factor is
  bij deze laatste methode onvermijdelijk, daar het ook een waar­
  deerende methode is. Deze methode vindt haar begrenzing in de
  mogelijkheden van degene, die haar hanteert.
  Daar wij moeten rekenen met naden en spanningen, is het nood­
  zakelijk de vraag te stellen, hoe de werken uit de verschillende
  perioden van Schleiermacher's leven ten opzichte van elkander
  gewaardeerd mocten worden. Hoe moeten v.ij deze werken zien?
  Is er een voortschrijdende ontplooiing en verrijking te constateeren,
  of is dat niet het geval? \Vehrung stelt na een diepgaand verge­
  lijkend onderzoek naar de verschillende lezingen der dialectiek de
  vraag: "ist es denn erlaubt, dass das Vorurtheil yom geradlinigen
  Werdegang Schleiermachers immer weiter geschleppt wird?" 1).
   Het antwoord op deze vraag ligt in de vraagstelling besloten. Er
  is zelfs geen sprake van een belangrijke ontwikkeling. Schleiermacher
  zegt in zijn Reden van zichzelf nadrukkelijk, dat hij zichzelf ge­
  bleven is, trouw is gebleven aan zijn oude inzichten. Dit zelf­
  getuigenis is echter maar betrekkelijk waar. Waar is, dat Schleier­
  macher gepoogd heeft trouw tc blijven.
  De wcrken moeten m.i. zoo gczien worden, dat na de eerste
  baanbrckende werken, de Reden en de Monologen, de verdere arbcid
  een poging is om het daar gestelde dod systematisch uit te werken.
  Deze pogingen kunnen niet in aIle opzichten geslaagd heeten.
  Schleiermachcr schreef zijn Reden in een terminologie, die weI al­
  reeds gangbaar was in een bepaalde kring, maar die nog geen
  geslagen munt was geworden. Schleiermacher werkt in de Reden
  meer met duidingen dan met klare begrippen. Hij gebruikt termen,
  die nog niet begripmatig zijn bepaald; "Universum", "die Welt",
  "das Eine und Ganze", "der hohe \Veltgeist", "der Geist des
  U niversums", "die Gottheit", "Gott" worden door elkander ge­
  bruikt. "Anschauung" en "Gefiihl" , "Gemiith", "innere Natur"
  worden gehanteerd zonder dat er rekenschap van wordt afgelegd
  welke inhouden of welke voorstellingen daarmede corrcspondeeren.
  Het zijn duidingen van weinig concrete grootheden. "Der Verfasser
  dieser Schriften besass seine im wesentlichen einfache Welt- und
  Lebensansicht noch nicht in einem Zusammenhang ml';taphysischer
  Begriffe, sondern in der anschaulichen Form in welcher er sie
  ') G. \Vehrung. Dil' Dia]ektik Schlcierm3chers, bIz. 262.
   12
  
  ausspricht", "Die Reden bescl
  noch metaphysisch erortert
  religioser Anschauungen UTI(
  In de latere werken, de E
  tracht Schleiermacher tot
  kamen. Hij poogt daar het g
  inhouden te geven. Maar iec
  in de Reden en de Monolog
  vervorming en verstarring I
  samengevat wordt tot een i
  daarom geen verrijking te nc
  hoe zeer Schleiermacher gew(
  Toch kunnen wij niet, zooa
  naden 'opsporen, vandaar d4
  de naden te dichten door of
  werken. Deze opgave kunneI
  macher's uitgangspunten d(
  De taak, welke ik mij in de
  welke structutlr de anthrop
  toont; welke strev'ingen da
  moeten waardeeren. Het i:
  teekenen in een enkelvow
  Schleiermacher geen geslot
  Er vallen bij Schleierma
  scheiden: de vroegste period
  periode; het is niet mogeli
  perioden aan te brengen, d4
  van de romantiek op de relig
  invloed en reikt veel verder
  Schleiermacher's anthrop
  wegelijke karakter het best
  duidelijk twee aspecten t
  religieus aspect. De kennel
  eigen aspect in de anthn
  onder het ethische gevat.
  Zoowd het ethische als
  schillende perioden nog st
  moeten worden in hun F
  
  1) Dilthey, Leben Schleierm
  
  ausspricht", "Die Reden beschreiben von einem weder psychologisch
  noch metaphysisch erorterten Grundfiinomen aus den Umkreis
  religiOser Anschauungen und Gefiihle" 1).
  In de latere \\uken, de Ethik, de Dialektik en de Psychologie
  tracht Schleiermacher tot een gesloten voorstellingswereld te
  komen.
  poogt daar het gevoel, het zelfbevi11stzijn enz. concrete
  inhouden te geven. Maar ieder streven om concreet te maken wat
  in de Reden en de Monologen nog vloeiend en illffuus
  brengt
  vervorming en verstarring mede en groote spanning wanneer illt
  samengevat wordt tot een gesloten beeld. De latere werken zijn
  daarom geen verrijking te noemen. Uit latere werken begrijpen wij,
  hoe zeer Schleiermacher geworsteld heeH om tot klaarheid te komen.
   Toch kunncn wij niet, zooals Horst Stephan de opgave stelt, de
  naden opsporen, Y8.ndaar de taak opnieuw opvatten en trachten
  de naden te dichten door op de oude vooronderstellingen voort te
  werken. Deze opgave kunnen wij niet aanvaarden, omdat Schleier­
  macher's uitgangspunten door 011S niet aanvaard kunnen worden.
  De taak, welke ik mij in deze studie gesteld heb, is te onderzoeken,
  welke structuur de anthropologie in Schleiermacher's werken ver­
  toont; welke strevingen daarin tot uiting komen en hoe wij die
  moeten waardeeren. Het is niet mogelijk deze anthropologie te
  teekenen in een enkelvoudig beeld, doordat de werken van
  Schleiermachcr geen gcslotcn systeem vormen.
  Er vallen bij Schleiermacher duidelijk drie perioden te onder­
  scheiden: de vroegste periode, de romantische periode, en de latere
  peri ode; het is niet mogelijk scherpe scheidingen tusschen deze
  perioden aan te brengen, de overgangen zijn vloeiend. De invloed
  van de romantiek op de religieuze beschouwingen is van vee1 grooter
  invloed en reikt veel verder dan in de ethische beschouwingen.
  Schleiermacher's anthropologie \vordt door het vloeiende en be­
  wegelijke karakter het best gevat onder aspecten. Er vallen daarbij
  duidelijk twee aspecten te onderscheiden: een ethisch en een
  religieus aspect. De kennende functie van de mensch vormt geen
  eigen aspect in de anthropologie, maar wordt nagenoeg gehee1
  onder hd ethische gevat.
  Zoowcl het ethische ais het religieuze aspect wisselt in de ver­
  schillendc perioden nog sterk. De aspect en zullen dus geteekend
  moeten worden in hun proces. reder werk van Schleiermacher
  1) Dilthey, Leben SchIeiermachers, bIz. 338.
  13
  
  vormt bovendien een op zich zelf staand, afgerond geheel, het is
  een zelfstandige schepping. In dit opzicht is Schleiermacher
  romanticus geweest en gebleven.
   De begrippen functioneeren daardoor steeds in een bepaald
  verband. Het anthropologisch aspect is zeer sterk aan de ver­
  schillende werken gebonden. In de systematische behandeling
  zullen daarom de verschillende werken in historische orde gevoIgd
  moeten worden.
  MEN
  HET ETHISCH
  
  A. SCHLEIERMA
  
  De mensch auto'YI
  
  De wer ken waarin d.
  anthropologie gevonden ..
  geschrift "Uber den Wer
  preek van 1792. Deze tn
  vonden in de Monologel1
  In de Monologen en h{
  komt een zelfde streven t
  loopen beide sterk uit
  SchIeiermacher in deze P'
  elementen zijn anthropo
  den Wert des Lebens" 1
  Monologen. Sommige for
  Monologen teruggevond
  questie van vorm. Bij r
  wijzigingen hebben pIa:
  schomvingen.
  De eerste sporen van
  In het eerste werk wore
  De mensch wordt geziel
  wereldbeschouwing die
  leven biedt de mens.
  wikkeling en ontplooiin.
  dass es doch wahre Fre1
  Ordnung der Dinge, in
  gesetzt sind, dass \vir
  k6nnen, die unmittelba
  dass auch eben die EiT!
  
  14.
  