text: 140
  
  Recensies
  
  oordeel te zijn. Wat dit betreft lijkt de terloopse opmerking (31) over een ‘totaal gebrek aan
  politiek inzicht’ van Wilhelmina in haar Londense jaren een uitschieter.
  Over een deel van de behandelde onderwerpen is — ook in het recente verleden — al het
  nodige geschreven, maar dit belet niet dat het boek een nieuw licht op de gebeurtenissen doet
  schijnen door deze vanuit de positie van het bankwezen te beschouwen. Verder blijkt duidelijk
  dat de wijze van opereren van de grotere banken (door Van Tielhof herhaaldelijk met het
  germanisme ‘grootbanken’ aangeduid) geenszins identiek was. Dit versterkt het genuanceerde
  beeld van deze geschiedenis.
  Af en toe is de auteur wellicht wat stellig. Zo meent ze (120-121) in afwijking van L. de Jong
  (en Presser) dat ‘men’ wel degelijk geloof hechtte aan de schaarse berichten over het noodlot
  van de gedeporteerde joden. Verder noemt Van Tielhof de beruchte Wannseeconferentie (64)
  ‘een beslissende stap’ op weg naar de moord op de joden, maar dit is alleszins de vraag. (P.
  Klein, Die Wannsee-Konferenz vom 20. Januar 1942. Analyse und Dokumentation, 5.)
  Ten slotte twee kleine onnauwkeurigheden: het Liro-kantoor Sarphatistraat (77) lag niet in de
  eigenlijke Jodenbuurt. (Statistische mededelingen van het Bureau van statistiek der gemeente
  Amsterdam, no. 123, De verkiezingen in 1946, 7.) In de tweede plaats zou het gezien de spelling van de namen van de door Van Tielhof behandelde banken consequent zijn geweest om
  ‘Joodsche Raad’ (onder andere 121) met ch te schrijven. Een en ander doet uiteraard niet
  noemenswaardig af aan de bijzondere kwaliteiten van het boek, waarvan de impliciete conclusie is dat de waarheid in het midden ligt.
   W. L. Korthals Altes
  
  I. Schiweck, … weil wir lieber im Kino sitzen als in Sack und Asch. Der deutsche Spielfilm in
  den besetzten Niederlanden 1940-1945 (Dissertatie Düsseldorf, Niederlande-Studien XXVIII;
  Münster, New York, München, Berlijn: Waxmann, 2002, 452 blz., ISBN 3 8309 1106 8).
   De Nederlandse televisie is herhaaldelijk verzocht om ‘die mooie Duitse film’ uit te zenden,
  waarvan men in de oorlog zo genoten had. Deze mooie film was Die goldene Stadt, een Ufafilm onder regie van Veit Harlan met in de hoofdrol de lieftallige Kristina Söderbaum. Deze
  film uit 1942 was dé absolute bezettingskaskraker in Nederland, waarover in oktober 1943
  werd meegedeeld dat er in elk geval meer dan anderhalf miljoen kaartjes waren verkocht. In
  dat jaar 1943 waren in totaal 55,4 miljoen kaartjes in Nederland verkocht, tegen 40,4 miljoen
  in 1939. Toegegeven, er was ook een toeloop van Duitse soldaten en andere Duitse officials,
  die voor half geld binnen mochten, maar het resultaat is indrukwekkend. Het was dan ook niet
  gek dat deze film onderwerp van een stevige discussie was tijdens een conferentie in 1990
  over amusement en propaganda in de bioscoop tijdens de bezetting. De één vond het een
  antisemitische Blut- und Boden-film, die absoluut niet in het openbaar vertoond mocht worden
  en de ander vond dat wij dat er nu in zagen, maar dat het publiek in 1943 het een leuke en
  onderhoudende film vond, waarbij het kleurgebruik ook zeer tot de verbeelding sprak. Ook
  Ingo Schiweck ontkomt niet aan Die goldene Stadt in zijn proefschrift over de Duitse speelfilm gedurende de bezetting. Zelf neemt hij in zijn inleiding nogal omslachtig afstand van de
  tijdens de genoemde conferentie nog welig tierende tegenstelling tussen goed en fout. Voor
  een Nederlands publiek is het een opsomming van wat ze al weten en een Duits publiek zal er
  mijns inziens niet mee uit de voeten kunnen.
   In een kleine 400 pagina’s schildert Schiweck de verschillende Duitse en niet-Duitse organi-
  
  Recensies
  
  141
  
  saties op filmgebied, elkaar bestrijdend in plaats van samenwerkend, de Duitse penetratie in de
  Nederlandse bioscoopwereld en het bioscoopbezoek in de bezettingstijd. Om met het laatste te
  beginnen; het was al eerder bekend, en ook opgeschreven, dat het bioscoopbezoek ná de Duitse
  inval even inzakte, maar daarna weer toenam, flink toenam zelfs. Het was een doorn in het oog
  van sommige verzetsbladen, die er geen goed woord voor over hadden, dat het publiek niet en
  masse de bioscopen boycotte, waarin naast ‘onschuldige’ films óók de Duitse Wochenschau
  vol oorlogspropaganda werd gedraaid. Maar waren al die niet-propagandafilms wel zo onschuldig; wiegden zij het publiek niet in slaap?
  Het nieuwe departement van volksvoorlichting en kunsten zou een nationaal-socialistisch
  speerpunt in Nederland moeten zijn, maar de nijvere ambtenaren kwamen er snel achter dat de
  Duitse belangen voorop stonden en dat er geen sprake was van een ‘eigen’ Nederlandse nationaal-socialistische inbreng. De Nederlandse centrale filmkeuring bleef na wat aanpassingen
  bestaan, maar hun werk, onder leiding van de leider van het Filmgilde, de NSB’er G. J. Teunissen,
  stelde steeds minder voor. Als zij bijvoorbeeld coupures op Duitse films (veel andere waren er
  niet) voorstelde, werd dat bijna altijd teruggefloten door hun Duitse vrienden.
   De inval in Nederland, maar ook in de andere Europese landen, maakte het de Duitse filmindustrie mogelijk een monopoliepositie op deze bezette markt te veroveren. De Amerikanen
  hadden in het interbellum vanzelfsprekend hun best gedaan Hollywood stevig in Europa te
  verankeren en dat diende teruggedraaid te worden. Door de import en de vertoning van Engelse, en later ook Amerikaanse films eenvoudigweg te verbieden, was al een stevige stap in
  de goede richting gezet. Het opkopen van Nederlandse bioscopen, waarbij joodse eigenaren
  natuurlijk helemaal aan het kortste eind trokken, was een logisch vervolg. De productie van
  Duitse films in Nederland liep zeer op, mede vanwege de bombardementen op Duitsland en er
  werden in de Haagse en Amsterdamse filmstudio’s achttien avondvullende speelfilms geproduceerd. De vakpersinteresse in de Rembrandt-film van Hans Steinhoff, die eind 1941 in
  Amsterdam werd geproduceerd, was overweldigend en de kritiek erop was even groot. ‘OnNederlands’ was de term en Schiweck wijst er fijntjes op dat Duitsland meer buren had dan
  Nederland en dat deze film niet alleen voor Nederland bestemd was.
  Het uitgebreidst behandelt de schrijver het bioscoopbezoek, waarnaar zijn titel ook verwijst;
  150 pagina’s met meer dan 600 voetnoten. Er was aan de ene kant een overweldigende bioscoopbelangstelling, maar dat betekende niet dat alle voorstellingen gladjes verliepen; op een gegeven moment waren meer dan 500 controleurs actief, die moesten opletten of de bioscoopeigenaar niet eigenmachtig uit het filmnieuws had gesneden of dat het publiek niet luidkeels
  van zijn afkeuring van de Nieuwe Orde liet blijken. En nieuws werd dan ook niet in de echte
  bioscoopdonkerte getoond, maar met halve verlichting. Revue-film, circusfilms, ‘Wiener’films en vooral films met Heinz Rühmann en Zarah Leander, het Nederlandse publiek genoot
  met volle teugen, tot woede van sommige verzetsbladen.
   De auteur heeft veel uitgezocht, archieven in Den Haag, Amsterdam en Berlijn doorgeploegd,
  tientallen betrokkenen geïnterviewd en de relevante literatuur bestudeerd. Maar hij heeft ook
  alles op papier gezet, terwijl hij met minder had kunnen volstaan. In de epiloog wordt aandacht
  besteed aan de Nederlands-Oostenrijkse zanger Johan Heesters en komt in het bijzonder de
  naoorlogse verhouding met zijn oude vaderland aan bod, zonder dat duidelijk is, waarom dat
  in dit boek moet. De hoofdstukken hebben ook nog Exkursen, waar weer wat nieuws in wordt
  behandeld en na de epiloog en het slotresumé volgen nog acht inhoudelijke bijlagen. Het is
  echt te veel van het goede. In zijn, terechte, poging om buiten goed en fout te blijven, blijft de
  auteur daar ook te dicht bij zitten. Als Trouw schrijft over ‘de geest van oppervlakkige genotzucht’ en stelt dat de jeugd bedorven wordt door ‘ongeoorloofde omgang met het andere ge-
  
  142
  
  Recensies
  
  slacht’, lees je niet alleen een verzetskrant, maar ook een calvinistische afwijzing van de film
  in zijn algemeenheid, bezetting of geen bezetting.
  David Barnouw
  
  J. Oegema, Een vreemd geluk. De publieke religie rond Auschwitz (Amsterdam: Balans, 2003,
  376 blz., ISBN 90 5018 586 x).
  Over de vervolging en vernietiging van de joden in Europa kan op heel veel verschillende manieren worden gesproken: als misdaad tegen de menselijkheid, uitkomst van een complexe
  historische samenhang, oorzaak van psychisch leed. De laatste twintig jaar is naast deze manieren van spreken nog een ander vertoog duidelijk hoorbaar geweest. Dit is het verhaal van de
  cultuurcritici, die de jodenvervolging opvatten als definitief bewijs dat de Westerse cultuur op
  een dood spoor is beland. Vaak heeft deze zienswijze ook een religieuze lading. De dood van
  God, sinds de negentiende eeuw diverse malen afgekondigd, zou geleid hebben tot de dood
  van het door God uitverkoren volk.
   Deze manier van denken over de jodenvervolging heeft de laatste jaren niet alleen op grote
  populariteit kunnen rekenen, maar bij veel anderen de nodige ergernis opgewekt. In het boek
  van Jan Oegema, Een vreemd geluk. De publieke religie rond Auschwitz, worden beide reacties
  serieus genomen. Dat maakt het tot een krachtig en intrigerend werk. Aan de ene kant bekent
  Oegema dat ook hij gegrepen is door de cultuurkritische fascinatie voor de holocaust (zoals
  veel van deze cultuurcritici de jodenvervolging noemen). Met name het werk van Etty Hillesum
  voedde bij hem het idee dat de jodenvervolging gezien moet worden als een offer, zoals Jezus
  dat bracht aan het kruis. Dat beeld paste niet alleen bij Oegema’s gereformeerde opvoeding,
  maar bood ook een verontrustend soort bevrediging, die Oegema ontleedt aan de hand van een
  passage uit L’homme révolté van Albert Camus: ‘Na het leed, dat Christus vrijwillig had ondergaan, was geen enkel lijden meer onrechtvaardig; integendeel, alle leed was noodzakelijk… Indien alles tussen hemel en aarde zonder uitzondering is overgeleverd aan leed, dan
  blijkt een vreemd geluk mogelijk.’
  Tegelijkertijd brengt Oegema de ergernis onder woorden, niet alleen over het geluk, of zelfs
  de lust die sommigen ervaren in het aangezicht van de jodenvervolging, maar ook over de
  ‘Schwärmerei’ met het leed van anderen en de onbeschaamde annexatie van de jodenvervolging voor een nieuwe christelijke agenda in postconfessionele tijden. Daarmee is Een vreemd
  geluk een boek geworden dat ingaat op een wijdverbreid fenomeen in de omgang met de
  jodenvervolging en bovendien het gat vult dat de wetenschappelijke studies over dit onderwerp, In de schaduw van Auschwitz van Frank van Vree en in nog sterkere mate mijn studie Na
  de ondergang, hebben laten vallen. In mijn geval heeft de ergernis over het verschijnsel zeker
  bijgedragen aan het onvermogen om iets zinnigs te zeggen over deze materie. Ik ontbeer de
  metafysische gevoeligheid die Oegema onmiskenbaar wel heeft en die nodig is om dit onderwerp te behandelen.
   Kern van Oegema’s betoog is dat de hierboven benoemde fascinatie onderdeel is van een
  nieuwe ‘publieke religie’ rond de herinnering aan de jodenvervolging. De term ‘publieke religie’ heeft Oegema ontleend aan het werk van de Amerikaanse godsdienstsocioloog Robert
  Bellah. Deze doelde daarmee op de rituele en emotionele herbevestiging van grondwaarden
  van samenleving, die met name vorm krijgt tijdens nationale feestdagen, rond nationale monumenten en in voordrachten van staatshoofden. Na de Tweede Wereldoorlog kreeg in Neder-.
  