text: Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Causaliteit in het Belgisch strafrecht
  Joëlle Rozie en Thierry Vansweevelt*
  
  ‘Felix qui potuit rerum cognoscere causas’1
  
  I
  
  Inleiding, methodologie en afbakening
  
  1. Causaliteit houdt de mensheid al eeuwenlang bezig. Zo hield Aristoteles in de
  vierde eeuw v.Chr. reeds voor dat niets niet iets kan teweegbrengen. Als er iets is dan
  moet dit iets wel door iets anders komen en derhalve door dit andere iets zijn veroorzaakt. Deze redenering zou ad infinitum kunnen worden doorgetrokken tot men
  botst op de zogenoemde ‘eerste onbewogen beweger’ die het universum in beweging
  houdt zonder zelf door iets of iemand anders te worden bewogen.2 Dit uitgangspunt
  kwam weer in de schijnwerpers te staan met de ontdekking in de kwantumfysica
  (meer bepaald van de Nobelprijswinnaars Englert en Higgs) dat zonder dat ene elementair deeltje dat alle andere deeltjes massa geeft, niets anders kan bestaan.
  2. De vraag naar causaliteit is zonder twijfel een uitdagende vraag, ook in het recht.
   Wanneer men spreekt over causaliteit in het recht, kijkt men bijna reflexmatig naar
  het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht. In die rechtstak wordt de problematiek van het causaal verband als een van de moeilijkst te doorgronden vraagstukken gecatalogeerd.3 In het strafrecht werd aan dit onderwerp tot nu toe veel
  minder aandacht besteed, maar ook daar wordt de problematiek als complex en
  zelfs obscuur afgeschilderd.4
  Strafrecht en buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht: geen jurist die het
  nochtans in zijn hoofd zou durven halen beide rechtsdisciplines over dezelfde kam
  te scheren. In de literatuur wordt zelfs in de verf gezet dat ‘het wellicht onbegonnen
  werk is alle verschilpunten tussen de strafrechtelijke en civielrechtelijke aansprakelijkheid op te
  sommen’.5 Het uitgangspunt kan dan misschien wel zijn dat het buitencontractueel
  
  *
  1
  2
  3
  4
  5
  
  Prof. dr. J. Rozie is hoogleraar Strafrecht bij de Onderzoeksgroep Rechtshandhaving aan de Universiteit Antwerpen. Prof. dr. T. Vansweevelt is hoogleraar Buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht bij de Onderzoeksgroep Persoon & Vermogen aan de Universiteit Antwerpen.
  ‘Gelukkig is hij die de oorzaak van dingen kon herkennen’ (naar een citaat van Vergilius, ook geciteerd
  in o.m. de stripverhalen ‘Asterix op Corsica’ en ‘De beproeving van Obelix’).
  Het filosofisch concept van de ‘onbewogen beweger’ wordt als volgt verwoord: ‘ex nihilo nihil fit’.
  H. DE PAGE, Traité élémentaire de droit civil belge, II, Brussel, Bruylant, 1964, 961: ‘Le problème de la
  relation causale constitue une des plus grandes difficultés de notre matière’.
  R. VAN ROYE, Manuel de la partie civile, Brussel, Bruylant, Librairie Judiciaire Polydore Pée, 1945,
  39: ‘La notion de cause est l’une des plus complexes et des plus obscures du droit’; C. HENNAU-HUBLET,
  L’activité médicale et le droit pénal, Brussel, Bruylant, 1987, 182.
  T. VANSWEEVELT en B. WEYTS, Handboek Buitencontractueel Aansprakelijkheidsrecht, Antwerpen,
  Intersentia, 2009, 31.
   105
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  aansprakelijkheidsrecht na een lange periode gedomineerd te zijn geweest door het
  strafrecht, een steeds groter wordende autonomie heeft verworven; toch blijkt in de
  realiteit dat de grenslijn heel dun kan zijn. Tussen beide rechtstakken blijven nog
  heel wat aanrakingspunten bestaan.6 Sterker nog, volgens bepaalde auteurs is hier
  zelfs sprake van een omgekeerde beïnvloeding: het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht heeft het causaliteitsbegrip geïmporteerd in het strafrecht en heeft er
  het strafrecht a.h.w. mee gecontamineerd.7
  3. Is hier inderdaad sprake van contaminatie, en zo ja, is dat goed of zouden beide
  rechtstakken op basis van hun autonomie beter hun eigen causaliteitsbegrippen
  hanteren?
  Een eigen invulling van de term ‘causaliteit’ is best mogelijk, nu dit begrip in geen
  enkele wetsbepaling wordt omschreven. Het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht kent de basisbepaling van artikel 1382 BW waarin het vereiste van het causaal
  verband prijkt: men is slechts aansprakelijk als zijn fout aan een derde schade heeft
  veroorzaakt. Maar het begrip zelf wordt niet gedefinieerd. In het strafrecht komt het
  begrip causaal verband zelfs helemaal niet voor, tenzij in het raam van de internering. Bij nader inzien is het materieel strafrecht niettemin toch ook doorspekt van
  rechtsfiguren waarbij de causaliteit een cruciale rol speelt. De stelling dat ‘het vereiste
  oorzakelijk verband een veel grotere rol speelt in het burgerlijk aansprakelijkheidsrecht dan in
  het strafrecht’8 of ‘dat het causaliteitsprobleem in het strafrecht geen bestaansreden heeft’9 kan
  dan ook geenszins worden bijgevallen, zoals zal blijken uit deze bijdrage.
   Ook de autonome positie van het strafrecht brengt met zich mee dat het strafrecht een eigen invulling kan geven aan bepaalde concepten. Men spreekt dan
  van de conceptuele autonomie van het strafrecht. Het beginsel van de conceptuele
  autonomie van het strafrecht impliceert dat het strafrecht zelf zijn eigen begrippen
  bepaalt zonder gebonden te zijn door andere rechtstakken. Volgens de heersende
  rechtspraak van het Hof van Cassatie10 mag de strafrechter oordelen aan de hand
  van begrippen die aan andere rechtstakken zijn ontleend zonder gehouden te zijn
  aan die begrippen de specifieke betekenis toe te kennen die zij in die andere rechtstakken hebben en zonder dit begrip te hanteren zoals dit in die andere rechtstakken
  wordt geregeld. Nochtans kan worden vastgesteld dat de civielrechtelijke causaliteitstheorieën vaak als aanknopingspunt dienen wanneer het veroorzaken van een
  gevolg een constitutief bestanddeel vormt van het misdrijf dan wel een verzwarende
  
  6
  
  7
  8
  9
  10
  
  106
  
  Zie over deze raakpunten, zoals het keuzerecht tussen burgerlijke rechter en strafrechter, de
  schorsing van het burgerlijk proces tijdens de strafprocedure, het gezag van het strafrechtelijk
  gewijsde en de verjaring: T. VANSWEEVELT en B. WEYTS, Handboek Buitencontractueel Aansprakelijkheidsrecht, Antwerpen, Intersentia, 2009, 38-82.
  A. DELANNAY, ‘Les homicides et lésions corporelles volontaires’, in Les infractions. Volume 2. Les
  infractions contre les personnes, Brussel, Larcier, 2010, 155, nr. 63.
  M. VAN QUICKENBORNE, Oorzakelijk verband tussen onrechtmatige daad en schade, Mechelen,
  Kluwer, 2007, 1.
  D. VAN ECK, Causaliteit en aansprakelijkheid voor gevolgen in het strafrecht, I, Nijmegen, Dekker & Van
  de Vegt, 1947, 3.
  Cass. 28 juni 1948, Arr.Cass. 1948, 356; Cass. 5 februari 1985, Arr.Cass. 1984-85, 763; Cass. 27 maart
  1995, Arr.Cass. 1995, 351; Cass. 25 februari 1997, Arr.Cass. 1997, 107; Zie ook R. LEGROS, ‘Essai sur
  l’autonomie du droit pénal’, Rev.dr.pén. 1956-57, 150.
   Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  omstandigheid uitmaakt.11 Soms wordt dan weer geschermd met de primauteit van
  het strafrecht onder het mom van billijkheidsoverwegingen. Er is evenwel geen rode
  draad te ontwaren. Het is bedroevend hoe weinig de reeds gepubliceerde Belgische
  penale literatuur zich inlaat over de al dan niet aanwezige interactie tussen het strafrecht en het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht.12 De doctrine waarbij de
  causaliteitsproblematiek centraal staat, moet voornamelijk worden gezocht in de
  sfeer van het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht,13 maar ook hier wordt de
  link met het strafrecht ofwel niet ofwel eerder stiefmoederlijk behandeld.
  4. Deze bijdrage beoogt deze lacune op te vullen. De onderzoeksvraag bij uitstek is
  dan ook na te gaan in hoeverre de autonomie van het strafrecht nog overeind blijft
  zodra een causaliteitsvraagstuk in het vizier komt. Telkens zal worden nagegaan in
  welke mate de civielrechtelijke invulling van het causaliteitsbegrip weerklank vindt
  in het strafrecht. De toetsing zal op gefragmenteerde wijze dienen te geschieden
  gezien de aanwezigheid van verschillende burgerrechtelijke causaliteitstheorieën.
   Er bestaat dus geen universeel civielrechtelijk causaliteitsbegrip, laat staan dat er
  een gemeenschappelijk rechtstakoverschrijdend causaliteitsbegrip voorhanden
  is. Causaliteit is de dag van vandaag geen tastbaar juridisch gegeven. De vaststelling ervan vloeit voort uit een geestelijk juridisch avontuur teneinde verschillende
  omstandigheden uiteindelijk op een of andere wijze aan elkaar te relateren.14 De
  uitdaging is er dan ook in gelegen te streven naar een meer coherente benadering
  van het causaliteitsvraagstuk en dit over de rechtstakken heen, in het bijzonder
  wat het strafrecht en het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht betreft. Deze
  doelstelling kan alleen maar worden bereikt wanneer de toetsing consequent wordt
  doorgevoerd. Het dient evenwel te worden benadrukt dat er geen voorafname zal
  plaatsvinden om een tunnelvisie te vermijden. Uit de analyse zal immers moeten
  blijken of alle causaliteitsvormen in het strafrecht wel ontleend kunnen worden aan
  het civiele recht dan wel of er correcties dienen te worden aangebracht ten behoeve
  van de autonomie van het strafrecht.
  11
  12
  13
  
  14
  
  L. DUPONT en R. VERSTRAETEN, Handboek Belgisch Strafrecht, Acco, Leuven, 1990, 190; R. VERSTRAETEN en F. VERBRUGGEN, Strafrecht en strafprocesrecht voor bachelors, Antwerpen, Maklu,
  2013, 46 e.v.
  Met uitzondering van L. DUPONT en R. VERSTRAETEN, Handboek Belgisch Strafrecht, Acco,
  Leuven, 1990, 189-197 (doch enkel m.b.t. de gevolgmisdrijven).
  Zie o.m. M. VAN QUICKENBORNE, De oorzakelijkheid in het recht van de burgerlijke aansprakelijkheid.
   Een methodologisch en positief-rechtelijke analyse, Brussel, Elsevier-Sequoia, 1972, 564p.; M. VAN
  QUICKENBORNE, Oorzakelijk verband tussen onrechtmatige daad en schade, Mechelen, Kluwer,
  2007, 160p.; J-L FAGNART, La causalité, Waterloo, Kluwer, 2009, 366p.; H. BOCKEN, ‘Het causaal verband tussen misdrijf en schade’, in A. DE NAUW, J. D’HAENENS en M. STORME (eds.),
  Actuele Problemen van Strafrecht, XIVe Postuniversitaire Cyclus Willy Delva, Antwerpen, Kluwer, 1988,
  439-470; H. BOCKEN, ‘Enkele hoofdthema’s van de causaliteitsproblematiek’, TBBR 1988, 268300; H. BOCKEN, ‘Actuele problemen inzake het oorzakelijk verband’, in M. STORME (ed.),
  Recht halen uit aansprakelijkheid. XIXde Postuniversitaire Cyclus Willy Delva, Gent, Mys&Breesch, 1993,
  81-123; H. BOCKEN en I. BOONE, ‘Causaliteit in het Belgisch recht. Preadvies voor de Vereniging
  voor de Vergelijkende Studie van het recht van België en Nederland’, TPR 2002, 1625-1736.
  Zie ook R. SAVATIER, Traité de la responsabilité civile en droit français, Parijs, LGDJ, 1951, II, 6: ‘La
  causalité n’est pas quelque chose qui se voit et se touche, mais un rapport déduit des circonstances de fait, par
  une opération de l’esprit.’
  
  107
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Om de vergelijking tussen het strafrecht en het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht adequaat te kunnen doorvoeren, dient er vooreerst vertrokken te worden
  van een accurate gemeenschappelijke werkdefinitie die dienstig kan zijn voor de
  beide rechtstakken.
  Causaliteit impliceert het met elkaar laten relateren van verschillende in een norm
  omschreven omstandigheden. Het leerstuk van de strafrechtelijke/civielrechtelijke
  causaliteit zal dus moeten aangeven welke omstandigheden als aanknopingspunt
  kunnen dienen voor de strafrechtelijke/civielrechtelijke verantwoordelijkheid of
  aansprakelijkheid. Gemakshalve zal in deze bijdrage consequent gesproken worden
  van strafrechtelijke en civielrechtelijke aansprakelijkheid.
  Vanuit een helikoptervisie en vertrekkende vanuit de drie sleutelbegrippen van het
  materieel strafrecht zal worden nagegaan waar de causaliteit een rol kan spelen.
   Het materieel strafrecht kan worden gedefinieerd als het geheel van rechtsregels
  die bepaalde gedragingen strafbaar stellen en sancties bepalen die op de daders
  toepasselijk zijn. Het fenomeen causaliteit zal dan ook worden geanalyseerd vanuit
  drie sleutelbegrippen: misdrijf, dader en sanctie. Er zullen evenwel keuzes moeten
  worden gemaakt waardoor niet alle strafrechtelijke topics aan bod zullen kunnen
  komen binnen het bestek van deze bijdrage.
  5. Zoals hierboven reeds werd aangekaart, komen de belangrijkste causaliteitsproblemen aan bod op het niveau van de delictsomschrijving. Bij gevolgmisdrijven zal
  het bewijs moeten worden geleverd van een causaal verband tussen de menselijke
  gedraging en het feit voortvloeiende uit deze gedraging, alvorens er sprake kan zijn
  van strafbaarheid of van strafverzwaring. Op misdrijfniveau zal eveneens de problematiek van de strafbare poging te berde worden gebracht. Een strafbare poging
  impliceert hoe dan ook dat er een begin van uitvoering moet zijn. Bij de invulling
  van het vereiste van het begin van uitvoering zit ontegensprekelijk een causaliteitsvraagstuk. Thans wordt immers veelal in de Belgische jurisprudentie aangenomen
  dat zodra de handeling of de gedraging geen twijfel laat bestaan over de bedoeling
  van de dader en zij moet leiden tot de voltrekking van het misdrijf, er sprake is van
  begin van uitvoering.
  Een tweede niveau waarin het causaal verband speelt, is dat van het daderschap.
  De invulling van het daderschap omvat in eerste instantie het leggen van een causaal
  verband tussen het misdrijf en één of meerdere personen. Toerekenen omvat inderdaad een juridische beoordeling die het mogelijk moet maken een rechtssubject als
  dader of deelnemer te verbinden met één of meerdere strafbare feiten.15 Het zou ons
  te ver leiden al de aspecten gerelateerd aan de toerekening te analyseren. Wat bv.
   buiten het bestek van deze bijdrage valt, is de problematiek van het moreel bestanddeel alsook de toerekening in het raam van de strafrechtelijke verantwoordelijkheid
  
  15
  
  108
  
  Zie R. LEGROS, ‘L’imputabilité pénale et entreprise économique’, Rev.dr.pén. 1968-69, 372:
  ‘Imputer un fait à quelqu’un c’est affirmer que c’est bien cette personne qui en est l’auteur’; E. SIKKEMA en
  P. WAETERINCKX, De strafrechtelijke verantwoordelijkheid van leidinggevenden in economische context,
  Nijmegen, Wolf Legal Publishers, 2010, 116; P. WAETERINCKX, De strafrechtelijke verantwoordelijkheid van de rechtspersoon en zijn leidinggevenden, Antwerpen, Intersentia, 2011, 4.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  van de rechtspersoon.16 Op het niveau van de dader zal daarom enerzijds worden
  gefocust op de strafbare deelneming. Anderzijds zal het lot van de geestesgestoorde
  delinquent worden geanalyseerd nu dit in grote mate gedetermineerd wordt door de
  causaliteitsvraag of de betrokkene leed aan een geestesstoornis die zijn oordeels­
  vermogen of de controle over zijn daden heeft tenietgedaan of ernstig heeft aangetast.
  Op een derde niveau, dat van de sanctie, kan het causaal verband ook een belangrijke rol spelen. Eén straf springt in het vizier, m.n. de bijzondere verbeurdverklaring.
  De verbeurdverklaring is immers een rechterlijke beslissing die het eigendomsrecht
  over zaken die te maken hebben met het plegen van het misdrijf aan de veroordeelde
  ontneemt en toekent aan de Staat, de burgerlijke partij of de belanghebbende derde.
  De verbondenheid of m.a.w. het causaal verband tussen het goed en het misdrijf lijkt
  dus cruciaal te zijn.
   Dit brengt ons m.a.w. tot de volgende deelhoofdstukken:
  – Enkele causaliteitstheorieën in het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht
  –
  
  Causaliteit in het strafrecht: het misdrijf
  • Gedragsmisdrijven
  • Gevolgmisdrijven
  • Strafbare poging
  
  – Causaliteit in het strafrecht: de dader
  • Strafbare deelneming
  • Geestesgestoorde delinquent
  – Causaliteit in het strafrecht: de sanctie
  • Bijzondere verbeurdverklaring
  – Besluit
  
  II
  
  Enkele causaliteitstheorieën in het buitencontractueel
  aansprakelijkheidsrecht
  
  6. Om het causaal verband vast te stellen tussen een fout (of een andere aansprakelijkheidsgrond) en de schade wordt in de meeste Europese rechtsstelsels een
  
  16
  
  Zie hierover o.m. V. FRANSSEN, ‘Daderschap en toerekening bij rechtspersonen’, NC 2009, 227248; F. ROGGEN, ‘Participation et imputabilité: l’application de ces principes à l’épreuve de la
  responsabilité pénale des personnes morales’, in P. MANDOUX en O. KLEES (eds.), Actualités
  de droit pénal et de procédure pénale, Jeune Barreau de Bruxelles, 2001, 5 e.v.; P. WAETERINCKX,
  De strafrechtelijke verantwoordelijkheid van de rechtspersoon en zijn leidinggevenden, Antwerpen, Intersentia, 2011, 185p.
   109
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  onderscheid gemaakt tussen de feitelijke en de juridische oorzaken van een schadegeval.17 In een eerste stap wordt nagegaan welke de feitelijke oorzaken waren van het
  schadegeval. Onderzocht wordt of zonder dat bepaald feit of dat bepaald gedrag de
  schade zich ook zou hebben voorgedaan. Dit wordt ook wel de conditio sine qua nontest genoemd: is het feit of het gedrag een noodzakelijke voorwaarde geweest voor
  die schade? Deze test wordt in het Anglo-Amerikaanse recht de ‘but for test’ genoemd
  die bestaat uit de vraag: ‘would the loss have been sustained but for the relevant act or omission of the defendant?’18 Wanneer het antwoord op deze conditio sine qua non-test negatief is, kan de aangesprokene normaal niet aansprakelijk worden gesteld, wegens
  gebrek aan causaal verband.
   Is het antwoord positief, dan volgt in de meeste landen, maar niet in België, een
  tweede fase, die van de juridische causaliteit. In de meeste systemen worden niet
  alle feitelijke oorzaken als gelijkwaardig beschouwd. Een billijkheidscorrectie is
  nodig om de anders almaar uitdijende kring van gevolgen van een gedraging in te
  perken.19 Tussen de feitelijke oorzaken wordt aldus een selectie gemaakt. Verschillende criteria worden daarbij gehanteerd om de oorzaken die een voldoende nauwe
  band vertonen met het schadegeval, te selecteren. De toepassing van die criteria
  heeft geleid tot verschillende causaliteitstheorieën. Enkele relevante theorieën worden hier kort toegelicht, met hun voor- en nadelen.20
  
  1
  
  De equivalentietheorie
  
  7. In de eerste plaats wordt aandacht besteed aan de equivalentietheorie die in België
  door de heersende rechtspraak en rechtsleer wordt gehuldigd. Volgens deze theorie
  komen alle fouten die een noodzakelijke voorwaarde zijn voor het schadegeval als
  oorzaak in aanmerking.21 Zij zijn alle equivalent of gelijkwaardig. De vraag naar het
  causaal verband gebeurt in deze theorie in één stap en niet, zoals in andere landen, in twee fases. De feitelijke en juridische causaliteit vallen in feite samen in het Belgische
  recht.22
  Het uitgangspunt van deze theorie is de vaststelling dat doorgaans verschillende
  voorwaarden noodzakelijk zijn voor de totstandkoming van een schadegeval. Geen
  van deze voorwaarden is op zichzelf voldoende om de schade tot stand te brengen,
  maar ze zijn wel alle noodzakelijk, nu zonder een van deze voorwaarden de schade
  
  17
  18
  19
  20
  21
  22
  
  110
  
  Zie o.m. W. VAN GERVEN en S. COVEMAEKER, Verbintenissenrecht, Leuven, Acco, 2006, 417;
  H. BOCKEN en I. BOONE, ‘Causaliteit in het Belgische recht’, TPR 2002, 1628, nr. 3.
  D. DOBBS, The law of torts, St.Paul, West Group, 2000, 409; S. DEAKIN, A. JOHNSTON en
  B. MARKESINIS, Markesinis and Deakin’s Tort law, Oxford, Clarendon Press, 2008, 244.
   J.H. NIEUWENHUIS, ‘Eurocausaliteit’, TPR 2002, 1700-1701, nrs. 6-7.
  Dit overzicht is gebaseerd op T. VANSWEEVELT en B. WEYTS, Handboek Buitencontractueel Aansprakelijkheidsrecht, Antwerpen, Intersentia, 2009, 764 e.v., nrs. 1223 e.v.
  H. DE PAGE, Traité élémentaire de droit civil belge, II, Brussel, Bruylant, 1964, nr. 958.
  H. BOCKEN en I. BOONE, ‘Causaliteit in het Belgische recht’, TPR 2002, p. 1634, nr. 7; in dezelfde
  zin: J.L. FAGNART, La causalité,Waterloo, Kluwer, 2009, nr. 108.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  zich niet op die wijze zou hebben voorgedaan. Nu al deze voorwaarden noodzakelijk
  zijn voor het schadegeval, worden zij geacht een gelijke of equivalente causale rol te
  hebben gespeeld, vandaar de naam equivalentietheorie.23
  Nadat alle noodzakelijke voorwaarden werden vastgesteld, wordt in de equivalentietheorie dus geen verdere selectie meer doorgevoerd tussen oorzaken die rechtstreeks
  of onrechtstreeks hebben bijgedragen tot de schade. Elke voorwaarde wordt geacht
  de gevolgen, d.i. de schade, op een gelijkwaardige wijze te hebben veroorzaakt. Elke
  schakel van de causaliteitsketting of elke persoon wiens gedrag of hoedanigheid
  heeft bijgedragen tot het schadegeval kan voor de gehele schade worden aangesproken, afgezien van verdere verdeling tussen de verschillende schadeverwekkers
  onderling. Volgens de equivalentietheorie kan een schadeverwekker ook aansprakelijk zijn voor abnormale, niet-noodzakelijke of onvoorzienbare gevolgen24 van zijn
  fout of andere aansprakelijkheidsgrond waarvoor hij instaat.
   Een fraai voorbeeld is de zaak Courtellemont over een autobestuurster, Courtellemont,
  die in Parijs werd aangereden door een onvoorzichtige Belgische vrachtwagenchauffeur en vervolgens in een ziekenhuis werd opgenomen. Tijdens een operatie kreeg
  zij hiv-besmet bloed toegediend. Omdat begin jaren tachtig er nog geen hiv-test
  beschikbaar was om het donorbloed te screenen, werd niet het bloedtransfusiecentrum of het ziekenhuis aansprakelijk gesteld, maar wel de vracht­wagenchauffeur,
  nu zonder zijn fout er geen aanrijding was geweest en evenmin een operatie met
  toediening van hiv-besmet bloed.25
  8. De beoordeling van de equivalentietheorie kan slechts genuanceerd zijn. Het is
  zonder twijfel de meest ruime causaliteitstheorie. Bovendien is het ook de meest
  slachtoffervriendelijke leer.26 De benadeelde kan elke persoon voor de gehele schade
  aanspreken die rechtstreeks of onrechtstreeks een noodzakelijke bijdrage tot het
  schadegeval heeft geleverd. De equivalentietheorie is inderdaad de enige leer die
  rekening houdt met elke fout zonder welke de schade zich niet zou hebben voorgedaan. In die zin is het ook een objectieve theorie, die de subjectieve interpretatie van
  een feitenrechter voorkomt en dus de rechtszekerheid dient.27 Verder wordt gewezen
  op haar eenvoudige toepassing: het volstaat vast te stellen dat zonder deze factor de
  schade zich niet zou hebben voorgedaan.28
  
  23
  24
  25
  26
  
  27
  28
  
  R.O. DALCQ, Traité, II, nr. 2355.
  Cass. 17 april 1975, Arr.Cass. 1975, 908 en Pas. 1975, I, 820.
  Cour d’appel Paris 7 juli 1989, De Verz. 1990, 138, noot F. DE LY en Gaz.Pal. 1992, 752, met concl.
  PICHOT.
  H. COUSY en A. VANDERSPIKKEN, ‘Causation under Belgian law’, in Unification of tort law:causation, J. SPIER (ed.), Den Haag, Kluwer law international, 2000, 24; H. BOCKEN, ‘Toerekening van
  aansprakelijkheid op grond van de equivalentieleer’, in Buitencontractuele aansprakelijkheid, Reeks
  Recht en onderneming, Brugge, die Keure, 2007, 244.
  J.L. FAGNART, La causalité, Waterloo, Kluwer, 2009, nr. 48.
   H., L., J. MAZEAUD en A.TUNC, Traité théorique et pratique de la responsabilité civile délictuelle et contractuelle, II, 1970, nr. 1442.
  111
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Anderzijds ontsnapt de equivalentietheorie niet aan kritiek. Volgens sommigen is
  een consequente toepassing van deze leer onmogelijk, omdat zij de aansprakelijkheid al te ver uitbreidt naar het aantal actoren maar ook in de tijd.29 De eenvoud van
  deze causaliteitstheorie is eerder schijn dan werkelijkheid.30 De abstracte speculaties over wat er zou gebeurd zijn zonder de fout, zijn onvermijdelijk in deze theorie
  en maken daar juist de zwakte van uit.31 Ten slotte wegen sommige oorzaken nu
  eenmaal meer door in de totstandkoming van het schadegeval en is het dus onbillijk
  om die een gelijke waarde toe te kennen.32 Deze theorie geeft de rechter aldus weinig
  beoordelingsvrijheid.
  Niettegenstaande deze scherpe kritiek, zijn er toch landen zoals België waar de
  equivalentietheorie wordt toegepast. Om de kritiek te omzeilen dat deze theorie
  leidt tot al te verregaande en in de tijd teruggaande aansprakelijkheden met een eindeloos aantal verhaalsvorderingen, aanvaardt de Belgische rechtspraak uitzonderingen en temperingen op de equivalentietheorie.33 Een punt van kritiek dat hierop
  dan weer kan worden geleverd is dat een dergelijke principiële toepassing met uitzonderingen, tot rechtsonzekerheid en incoherentie leidt.
   2
  
  De adequatietheorie
  
  9. Onder meer in Duitsland, vroeger in Nederland, maar ook in vele andere landen, zoals Oostenrijk en Zwitserland, wordt de zogenoemde adequatietheorie
  in varianten toegepast. Volgens die theorie is een gevolg toerekenbaar wanneer
  die in adequaat verband staat met de fout. De schade moet m.a.w. het normale of
  redelijker­wijze te verwachten gevolg zijn van de fout of de tot aansprakelijkheid aanleiding gevende factor.34
  In de in de vorige paragraaf vermelde zaak Courtellemont zou op basis van de adequatietheorie en in het licht van de toen bestaande medische kennis, wellicht geen
  aansprakelijkheid van de vrachtwagenbestuurder worden vastgesteld. Het toedienen van besmet bloed kon toen niet als een te verwachten gevolg van een verkeersongeval worden beschouwd.
  29
  
  30
  31
  32
  33
  34
  
  112
  
  R. PIRSON en A. DE VILLE, Traité de la responsabilité civile extra-contractuelle, II, Brussel,
  Bruylant,1935, 30; I. DURANT, ‘La causalité, simple trait d’union ou véritable variable d’ajustement?’, in Droit des obligations: développements récents et pistes nouvelles, P. WERY (ed.), CUP volume
  96, Luik, Anthémis,2007, 43-45; zie ook H. BOCKEN, ‘Enkele hoofdthema’s van de causaliteitsproblematiek’, TBBR 1988, 270; zie voor een kritiek hierop: J.L. FAGNART, La causalité, Waterloo,
  Kluwer, 2009, nrs. 53-56.
  H., L., J. MAZEAUD en A. TUNC, Traité théorique et pratique de la responsabilité civile délictuelle et
  contractuelle, II, 1970, nr. 1442, noot 2.
  J.L. FAGNART, ‘Chronique de jurisprudence – La responsabilité aquilienne (1955-1967)’, JT 1969,
  276.
  Cf. R.O. DALCQ, Traité de la responsabilité civile, in Les Novelles, Droit civil, II, Brussel, Larcier, 1962,
  nr. 2357.
  Cf. voor een overzicht: T. VANSWEEVELT en B. WEYTS, Handboek Buitencontractueel Aansprakelijkheidsrecht, Antwerpen, Intersentia, 2009, 865 e.v., nrs. 1353 e.v.
  Cf. J. VAN SCHELLEN, Juridische causaliteit, Deventer, Kluwer, 1972, 87 e.v.
   Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Interessant ter vergelijking met de equivalentietheorie is ook een ouder arrest van
  de Nederlandse Hoge Raad. In dit zogenoemd Zolderruitarrest35 zoekt een bakker
  ’s nachts iets op zolder. Wanneer zijn niet goed werkende elektrische zaklantaarn
  het begeeft, loopt hij in het donker tegen de zolderruit, die breekt en naar beneden stort op een toevallige voorbijganger die daardoor zijn oog verliest. Aansprakelijkheid werd op basis van de adequatietheorie afgewezen, nu deze schade niet te
  voorzien was, maar eerder resulteerde uit een toevallige samenloop van omstandigheden.
  10. Een voordeel van de adequatietheorie is dat zij een criterium aanbiedt om een
  selectie te maken tussen de verschillende mogelijke oorzaken van een schadegeval.
  Ver verwijderde oorzaken kunnen buiten beschouwing worden gelaten.36 Bovendien
  dient met deze theorie een toevallige samenloop van omstandigheden niet tot aansprakelijkheid te leiden. Dit criterium is gebaseerd op de redelijkheid en laat de rechter dus een zekere beoordelingsvrijheid.
   Anderzijds wordt de adequatietheorie verweten te vaag te zijn wat leidt tot rechts­
  onzekerheid en soms tot willekeur.37 In de praktijk is het geen sinecure uit te maken
  wat wel en wat niet als een voorzienbaar gevolg van een fout kan worden bestempeld. Vanuit het oogpunt van de benadeelde kan deze theorie ook onbillijk overkomen, omdat die niet zal begrijpen waarom hij wel vergoeding krijgt voor de normale
  gevolgen van de fout van de schadeverwekker, maar niet voor de abnormale gevolgen
  ervan.38 Bovendien wordt het gebruik van één criterium als te beperkend ervaren en
  moet de rechter de ruimte worden geboden om met verschillende relevante omstandigheden rekening te houden opdat redelijke resultaten zouden worden bereikt.39
  Ook wordt de adequatietheorie verweten het probleem te verplaatsen van het causaliteitsterrein naar dat van de fout. Nagaan wat als voorzienbare gevolgen of schade
  moet worden beschouwd, leidt al snel tot een beoordeling van het gedrag van de
  schadeverwekker. Had hij de schade moeten voorzien en heeft hij de nodige maatregelen genomen om die schade te voorkomen?40 Ten slotte wordt de adequatietheorie
  bekritiseerd, nu men niet inziet hoe het criterium van de voorzienbaarheid van de
  schade kan worden toegepast bij objectieve aansprakelijkheden.41
  
  35
  36
  37
  38
  39
  40
  41
  
  HR 15 november 1934, NJ 1935, 421, noot P.S.; zie voor de verschillende commentaren op dit
  arrest: J. VAN SCHELLEN, Juridische causaliteit, Deventer, Kluwer, 1972, 94-96.
  M. VAN QUICKENBORNE, Oorzakelijk verband tussen onrechtmatige daad en schade, Mechelen,
  Kluwer, 2007, 22.
  B. WEYTS, De fout van het slachtoffer in het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht, Antwerpen,
  Intersentia, 2004, nr. 304.
  R. PIRSON en A. DE VILLE, Traité de la responsabilité civile extra-contractuelle, II, Brussel, Bruylant,
  1935, 35.
   J.H. NIEUWENHUIS, ‘Eurocausaliteit. Agenda voor het Europese debat over toerekening van schade’, TPR
  2002, 1701, nr. 7; A.S. HARTKAMP en C.H. SIEBURGH, Mr. C. Assers Handleiding tot de beoefening
  van het Nederlands Burgerlijk recht, 6-II, De verbintenis in het algemeen, Deventer, Kluwer, 2009, nr. 57.
  H., L., J. MAZEAUD en A. TUNC, Traité théorique et pratique de la responsabilité civile délictuelle et
  contractuelle, II, 1970, nr. 1442.
  J.L. FAGNART, La causalité, Waterloo, Kluwer, 2009, nr. 65.
   113
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  3
  
  De theorie van de efficiënte oorzaak
  
  11. De theorie van de efficiënte oorzaak maakt een onderscheid tussen de voorwaarden en de oorzaken van de schade. Van elke voorwaarde van een schadegeval gaat
  een zekere mate van energie uit. Dat maakt die voorwaarden nog niet tot oorzaak
  van de schade. De oorzaak is die voorwaarde waarvan de meeste energie of kracht
  uitgaat. Dit wordt dan de efficiënte oorzaak genoemd.42
  Ook in de Belgische rechtspraak zijn voorbeelden of varianten van deze theorie terug
  te vinden.43 Vaak wordt dan verwezen naar de ‘cause génératrice’ of ‘beslissende oorzaak’. Pirson en De Villé hebben deze theorie verdedigd omdat die, anders dan de
  equivalentieleer, in hun ogen veel soepeler is, de rechter meer beoordelings­vrijheid
  geeft, en de aansprakelijkheid binnen redelijke grenzen houdt.44
  Een befaamd cassatiearrest dat tot uiteenlopende interpretatie aanleiding heeft
  gegeven, is het butagasarrest. Bij het laden van verschillende butagastankwagens
  deed zich een ontploffing voor. Drie personen worden aangesproken: de aangestelde die instond voor de lading, maar zich niet op de reglementaire plaats bevond;
  de tankwagenbestuurder die, zoals de laadmeester, de tankwagen liet laden zonder aankoppeling van de afvoerleiding en die tijdens het laden niet ter plaatse was
  gebleven; een andere tankwagenbestuurder die zijn motor had aangezet, terwijl hij
  zijn beurt afwachtte. Ofschoon de eerste twee factoren hadden bijgedragen tot het
  schadegeval werden ze niet als fouten aangemerkt. Het hof van beroep te Brussel
  besliste dat de laatstgenoemde factor, het starten van de motor, een fout was en
  tevens ‘de beslissende oorzaak’ van het schadegeval. Het Hof van Cassatie verwierp
  de cassatievoorziening en oordeelde dat het begrip ‘beslissende oorzaak’ in het
  bestreden arrest betekende dat binnen alle voorwaarden van het schadegeval, het de
  enige is die een noodzakelijk causaal verband met de schade vertoonde, m.a.w. dat
  zonder de fout de schade zich niet zou hebben voorgedaan, zoals ze zich in concreto
  had gerealiseerd.45
  Een deel van de rechtsleer zag in dit cassatiearrest een afstand van de equivalentietheorie en een toenadering naar de theorie van de efficiënte oorzaak.46 Wellicht
  is dit een te overhaaste conclusie geweest, zeker nu het cassatiearrest de klassieke
  definitie weergeeft van oorzaak in de equivalentieleer. Het Hof van Cassatie lijkt o.i.
   42
  43
  44
  45
  46
  
  114
  
  A.M. HONORE, ‘Causation and remoteness of damage’, in International Encyclopedia of Comparative law,
  XI, Torts, p. 38, nr. 67.
  Zie bv. Rb. Luik 5 januari 1987, JLMB 1987, 426, noot (niet slotvast achterlaten van voertuig is geen
  ‘cause décisive’ van diefstal en verkeersongeval).
  R. PIRSON en A. DE VILLE, Traité de la responsabilité civile extra-contractuelle, II, Brussel, Bruylant,
  1935, 37-39.
  Cass. 18 november 1963, Pas. 1964, I, 288, RGAR 1964, nr. 7336, noot J. SCORIELS en RCJB 1965,
  24, noot R. BUTZLER.
  R. BUTZLER, ‘La théorie de l’équivalence des conditions est-elle périmée?’, (noot onder Cass.
  18 november 1963), RCJB 1965, 30, 34 en 37.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  met dit arrest zeker de equivalentietheorie niet te hebben opgegeven.47 Wel biedt
  het de feitenrechters de mogelijkheid binnen de verschillende factoren die tot het
  schade­geval hebben bijgedragen, sommige ervan als fout te bestempelen en sommige als niet-foutief, waardoor de equivalentietheorie op een bepaalde manier wel
  kan worden omzeild.
   12. De voornaamste kritiek op de theorie van de efficiënte oorzaak is dat zij in een
  aantal categorieën van schadegevallen geen aansprakelijkheid oplevert, terwijl
  de rechtvaardigheid dit wel vereist. Wanneer de fout bestaat uit het nalaten een
  bepaalde handeling te stellen of informatie te verstrekken waardoor een schade­
  geval had kunnen worden voorkomen, levert dit geen aansprakelijkheid op. Immers,
  van een nalaten gaat geen energie of kracht uit en bijgevolg komt dit niet als oorzaak
  in aanmerking. In dezelfde zin is deze causaliteitstheorie problematisch wanneer er
  sprake is van pluraliteit van oorzaken en de ene oorzaak geen en de andere wel een
  kracht heeft uitgeoefend. Honoré geeft volgend voorbeeld: als A zijn wagen ’s nachts
  zorgvuldig bestuurt, maar tegen B’s auto inrijdt die niet verlicht was, heeft A de
  mechanische kracht uitgeoefend, en niet B, terwijl B eerder aansprakelijk gesteld
  zou moeten worden.48 Ten slotte wordt gevreesd dat met deze theorie de rechter
  geneigd zal zijn de efficiëntie van de fout op subjectieve wijze te beoordelen door na
  te gaan welke schade zij kon veroorzaken vanuit het gezichtspunt van de schadeverwekker waardoor fout en causaal verband opnieuw met elkaar worden verward.49
  
  4
  
  De theorie van de rechtstreekse en onmiddellijke gevolgen
  
  13. Om de causaliteitsketen en de aansprakelijkheid binnen redelijke perken te
  houden, wordt ook voorgesteld de aansprakelijkheid van de schadeverwekker te
  beperken tot de rechtstreekse en/of onmiddellijke gevolgen van de fout of de tot aansprakelijkheid aanleiding gevende factor. Deze leer wordt bijvoorbeeld in Frankrijk
  gehuldigd.50
  Voorstanders van deze theorie kunnen zich beroepen op artikel 1151 BW waarin
  wordt voorgeschreven dat de schuldenaar in geval van wanprestatie, zelfs bij een
  opzettelijke fout, enkel gehouden is tot de onmiddellijke en rechtstreekse gevolgen
  van zijn wanprestatie.
   Ofschoon artikel 1151 BW betrekking heeft op het causaal verband in de contractuele aansprakelijkheid, ziet een deel van de Franse rechtsleer en rechtspraak de regel
  
  47
  48
  49
  50
  
  In die zin ook: H. VANDENBERGHE, M. VAN QUICKENBORNE en P. HAMELINK, ‘Overzicht van
  rechtspraak. Aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad (1964-1978)’, TPR 1980, 1352.
  A.M. HONORE, ‘Causation and remoteness of damage’ in International Encyclopedia of Comparative law,
  XI, Torts, 39, nr. 67.
  R.O. DALCQ, Traité de la responsabilité civile, in Les Novelles, Droit civil, II, Brussel, Larcier, 1962,
  nr. 2379.
  P. LE TOURNEAU, Droit de la responsabilité et des contrats, Dalloz, 2008, nr. 1776.
  115
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  als een algemeen beginsel van causaliteit voor het gehele aansprakelijkheidsrecht.51
  Ook een deel van de Belgische rechtsleer52 en rechtspraak53 tonen zich voorstander
  van deze causaliteitstheorie.
  14. Het doel van de theorie van de rechtstreekse gevolgen bestaat erin de te vergoeden gevolgen van een fout binnen de perken te houden. Hoe verder de schade verwijderd is van de fout, hoe moeilijker de schade aan die fout toerekenbaar wordt54
  en hoe onzekerder het causaal verband wordt. Omdat de aansprakelijkheid ergens
  moet stoppen, wordt onrechtstreekse schade niet vergoed.
   Anderzijds wordt gestipuleerd dat deze theorie vooral wil benadrukken dat er zekerheid moet zijn over het bestaan van het causaal verband tussen fout en schade. Zodra
  die zekerheid bestaat, moet de schade worden vergoed, ook al is die schade verder af
  gelegen, zowel in de tijd als in de ruimte.55
  De kritiek op deze theorie is tweevoudig. In de eerste plaats is rechtsonzekerheid
  inherent aan de invulling van begrippen. Het is niet steeds voorspelbaar wat juist
  als rechtstreeks en onmiddellijk gevolg moet worden begrepen. In de Franse rechtspraak en rechtsleer bestaan daar tegenstrijdigheden over.56 Op de tweede plaats
  kan een strikte toepassing van deze causaliteitstheorie ook onrechtvaardige gevolgen hebben, in het bijzonder wanneer in het algemeen vergoeding zou worden
  geweigerd voor schade ontstaan door handelingen of gebeurtenissen die volgen op
  het gedrag van de aangesproken partij.57
  15. Een variante op deze theorie is de leer van de ‘proximate cause’ zoals die in het
  Anglo-Amerikaanse recht wordt toegepast. De zuivere interpretatie van deze leer
  die enkel de oorzaak die in de tijd het dichtst staat bij het schadegeval in aanmerking neemt, komt weinig voor. Wel doet de Anglo-Amerikaanse rechtspraak regel­
  matig een beroep op de term ‘proximate cause’, naast termen als ‘direct’, ‘foreseeable’ of
  ‘remote’. Deze termen dienen om het causaal verband tussen een fout en de schade al
  dan niet vast te stellen of beter nog om de aansprakelijkheid van de schadeverwekker
  
  51
  52
  53
  54
  55
  56
  57
  
  116
  
  H., L., J. MAZEAUD en A. TUNC, Traité théorique et pratique de la responsabilité civile délictuelle et contractuelle, II, 1970, nr. 1670; P. LE TOURNEAU, Droit de la responsabilité et des contrats, Dalloz, 2008,
  nr. 1776.
   Cf. R.O. DALCQ, Traité de la responsabilité civile, in Les Novelles, Droit civil, II, Brussel, Larcier, 1962,
  nr. 2472 en 2475 die indirecte schade beschouwt als schade zonder een voldoende zeker causaal
  verband met de schade.
  Zie bv. Arbh. Brussel 26 oktober 1972, RW 1973-74, 612 (ongeval moet het rechtstreeks gevolg zijn
  van een eerder arbeidsongeval).
  L. JOSSERAND, Cours de droit civil positif français, II, Parijs, Sirey, 1933, nr. 449 (‘le moment arrive
  assez vite où on doit s’arrêter dans cette recherché des conséquences dommageables dont la cause première
  devient impossible à discerner avec certitude’).
  H., L., J. MAZEAUD en A. TUNC, Traité théorique et pratique de la responsabilité civile délictuelle et
  contractuelle, II, 1970, nr. 1677.
  Zie P. LE TOURNEAU, Droit de la responsabilité et des contrats, Dalloz, 2008, nr. 1776 met voorbeelden.
  Zie A.M. HONORE, ‘Causation and remoteness of damage’ in International Encyclopedia of Comparative
  law, XI, Torts, p. 42, nr. 72.
   Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  binnen redelijke grenzen te houden, hierbij vooral rekening houdend met de schade
  die door de fout voorzienbaar was.58
  De leer van de proximate cause of laatste oorzaak wordt vooral bij pluraliteit van
  oorzaken onbillijk en zelfs gevaarlijk genoemd. Een consequente toepassing zou
  inderdaad tot gevolg kunnen hebben dat de minst schuldige de gehele schade moet
  dragen, enkel omdat zijn fout de laatste oorzaak was.59
  16. De theorie van de rechtstreekse en onmiddellijke gevolgen of van de laatste oorzaak is duidelijk strijdig met de equivalentietheorie en vindt daarom geen genade
  in de ogen van het Hof van Cassatie. De feiten in deze zaak waren als volgt: in het
  raam van het opsporen van ondergrondse nutsleidingen, had een aannemer voorputten gemaakt op grond van plannen die hem door de telefoonmaatschappij ter
  beschikking waren gesteld. Die plannen waren niet correct en drie in een betonnen
  kanalisatie gelegen telefoonkabels werden doorboord. Het hof van beroep te Antwerpen besliste dat het causaal verband tussen de fout van de telefoonmaatschappij
  onjuiste plannen te hebben overgemaakt inzake de ligging van de nutsleidingen en
  de kabelschade, doorbroken werd door de chronologisch laatste fout. Dit was in casu
  de fout van de aannemer die bij het graven van een voorput voor het opsporen van
  nutsleidingen op een betonnen kanalisatie was gestoten en die i.p.v. manueel te ontmantelen of inlichtingen in te winnen zoals een zorgvuldig aannemer zou hebben
  gedaan, het beton en ook de kabels had doorboord. Dit arrest wordt logischerwijze
  op grond van de in België heersende equivalentietheorie vernietigd, nu uit de enkele
  omstandigheid dat een fout nadien gevolgd wordt door de fout van een andere partij,
  niet kan worden afgeleid dat er geen causaal verband bestaat tussen de eerste fout
  en de schade.60
  
  5
  
  De theorie van de toerekening naar redelijkheid
  
  17. In Nederland werd tot in de jaren zeventig de adequatietheorie toegepast. Op
  die theorie kwam evenwel van langsom meer kritiek: deze theorie werd verweten
  te weinig houvast te bieden en soms tot onredelijke resultaten te leiden.  J. VAN SCHELLEN, Juridische causaliteit, Deventer, Kluwer, 1972, 85-86.
  Cass. 12 januari 2007, Pas. 2007, I, 62, TBH 2007, 786, noot C. VAN SCHOUBROECK en NjW 2007,
  845, noot GJ; zie hierover ook J.L. FAGNART, La causalité, Waterloo, Kluwer, 2009, nr. 60.
  A.S. HARTKAMP en C.H. SIEBURGH, Mr. C. Assers Handleiding tot de beoefening van het Nederlands
  Burgerlijk recht, 6-II, De verbintenis in het algemeen, Deventer, Kluwer, 2009, nr. 57; HR 20 maart 1970,
  NJ 1970, 251, noot GJS.
  117
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  sprakelijkheid en van de schade, als een gevolg van deze gebeurtenis kan worden
  toegerekend. In navolging van het burgerlijk recht wordt het toerekeningscriterium
  ook toegepast in het Nederlandse strafrecht. De rechter dient zich af te vragen of
  het redelijk is het ingetreden gevolg (het letsel) toe te rekenen aan het gedrag van de
  verdachte.62
  Het doel van deze leer is dat de rechter aan de hand van verschillende factoren
  nagaat of het redelijk is de schade aan iemand toe te rekenen. Zo wordt rekening
  gehouden met de in artikel 6:98 Nederlands BW vermelde factoren als de aard van
  de aansprakelijkheid (schuld- of risicoaansprakelijkheid bijvoorbeeld), en de aard
  van de schade (personenschade, zaakschade, bedrijfsschade en privéschade, …).
  Daarnaast kunnen ook andere factoren relevant zijn, zoals de mate van schuld en de
  voorzienbaarheid van de schade.
   De Nederlandse rechtspraak en rechtsleer hebben op basis van deze factoren zogenoemde deelregels voor toerekening opgesteld. Zo is in eerste instantie toerekening
  eerder gerechtvaardigd naarmate het gevolg naar ervaringsregels waarschijnlijker
  is, het gevolg minder ver verwijderd is van de onrechtmatige daad, de schuld groter
  is. Ook wordt rekening gehouden met het belang van het doel waarmee de norm in
  het leven is geroepen: zo bijvoorbeeld is er een ruimere toerekening als het de schending betreft van verkeers- en veiligheidsnormen die met het oog op voor­koming van
  ongevallen zijn opgesteld in geval van dood en letselschade. Letselschade komt ook
  eerder voor toerekening in aanmerking dan zaakschade, terwijl een ruimere toerekening ook gerechtvaardigd zou zijn bij foutaansprakelijkheid dan bij risicoaansprakelijkheid, bij bedrijfsmatig toegebrachte schade dan bij schade veroorzaakt
  door een beroepsbeoefenaar of een particulier, in geval van aanwezigheid van verzekeringen zowel bij de aansprakelijke persoon als bij de benadeelde, enz.63
  Een variante op deze leer wordt in België verdedigd door Durant.64 Zij verdedigt een
  meer gediversifieerd causaliteitsbegrip dan de equivalentietheorie en meent dat het
  doel van het recht er niet in moet bestaan na te gaan of een factor een plaats heeft in
  de causaliteitsketen, maar wel of de schadelijke gevolgen van bepaald gedrag vanuit
  juridisch oogpunt aan een rechtssubject kunnen worden toegerekend. De door haar
  voorgestelde toerekeningscriteria zijn het doel van de geschonden norm en de voorzienbaarheid van de schade.
  62
  63
  64
  
  118
  
  G. MEIJER, A. SEUTERS en R. TER HAAR, Leerstukken strafrecht, Deventer, Kluwer, 2010, 270.
  R. BOONEKAMP, v° Artikel 98 (6.1.9.4.), in Schadevergoeding, Deventer, Kluwer (uitgave 2009),
  204, nr. 28; A.S. HARTKAMP en C.H. SIEBURGH, Mr. C. Assers Handleiding tot de beoefening van het
  Nederlands Burgerlijk recht, 6-II, De verbintenis in het algemeen, Deventer, Kluwer, 2009, nrs. 63 e.v.
   I. DURANT, ‘La causalité, simple trait d’union ou veritable variable d’ajustement’, in P. WÉRY
  (ed.), Droit des obligations: développements récents et pistes nouvelles, CUP volume 96, Louvainla-Neuve, Anthémis, 2007, 71-81; zie voor kritiek op dit voorstel: J.L. FAGNART, La causalité,
  Waterloo, Kluwer, 2009, nr. 80.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  18. De kracht van deze toerekeningsleer wordt gezien in het verband tussen de
  aard van de aansprakelijkheid en van de schade: hierbij wordt een afweging en toe­
  rekening gemaakt rekening houdend met de soort gedraging en de soort schade.65
  Hiermee verband houdend, is het voordeel van deze theorie ook de soepelheid waarmee een rechter omstandigheden in zijn oordeel kan betrekken om een redelijke
  oplossing uit te werken.
  Daarentegen wordt de leer van de toerekening naar redelijkheid ook vaagheid en
  rechtsonzekerheid verweten, nu de beoordeling wordt vastgeknoopt aan alle mogelijke concrete omstandigheden.66 Wat juist verstaan moet worden onder een ‘eerdere’
  of ‘ruimere’ toerekening is niet meteen duidelijk en biedt weinig houvast. Bovendien kunnen de deelregels ook in een verschillende richting wijzen: bijvoorbeeld
  letselschade bij risicoaansprakelijkheid.67 Ten slotte kan ook kritiek worden geuit
  op begrippen zoals ‘voorzienbaarheid van de schade’ en ‘het doel van de norm’.
   III
  
  Causaliteit in het strafrecht: het misdrijf
  
  1
  
  Gedragsmisdrijven
  
  19. Bij de zogenoemde gedragsmisdrijven68 of formele delictsomschrijvingen69
  wordt bepaald onwenselijk gedrag bestraft. De enkele strafbare gedraging of de
  loutere schending van de norm volstaat voor de strafbaarheid, ongeacht de mogelijke gevolgen. Dit soort gedragsmisdrijven brengt geen causaliteitsproblemen met
  zich, nu enkel bepaald gedrag strafbaar wordt gesteld. De vraag of dit gedrag een
  bepaald gevolg heeft veroorzaakt, is irrelevant voor de strafbaarstelling. Voorbeelden van dit soort gedragsmisdrijven zijn diefstal (art. 461 Sw.) en dronkenschap aan
  het stuur (art. 34 Verkeerswet 70). Zo blijft diefstal strafbaar zelfs indien de eigenaar
  geen schade (meer) zou lijden, bv. omdat de dader na de voltooiing van het misdrijf
  de gestolen goederen aan de dader heeft gerestitueerd. Dronkenschap aan het stuur
  is op zich strafbaar, zelfs indien de dronkenschap geen slachtoffers heeft gemaakt.
  20. Gedragsmisdrijven kunnen zowel een handeling als een onthouding strafbaar
  stellen. Diefstal en dronkenschap aan het stuur zijn voorbeelden van handelings- of
  
  65
  66
  67
  68
  69
  70
  
  D. PEEPERKORN, ‘Juridische causaliteit: redelijk en adequaat?’, in Medische en juridische causaliteit, Lelystad, Koninklijke Vermande, 1990, 18.
  B. WEYTS, De fout van het slachtoffer in het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht, Antwerpen,
  Intersentia, 2004, nr. 548.
  T. HARTLIEF, ‘Schadevergoedingsrecht’, in Verbintenissen uit de wet en schadevergoeding, Deventer,
  Kluwer, 2000, 206.
  Wij geven de voorkeur aan het begrip gedragsmisdrijf, waar C. VAN DEN WYNGAERT, m.m.v.
  B. DE SMET en S. VANDROMME, Strafrecht en strafprocesrecht in hoofdlijnen, Antwerpen, Maklu,
  2011, 226 spreekt over ‘gedragingsmisdrijf’.
  De term wordt gebruikt door: L. DUPONT en R. VERSTRAETEN, Handboek Belgisch Strafrecht,
  Acco, Leuven, 1990, 190.
  Wet van 16 maart 1968 betreffende de politie over het wegverkeer, BS 27 maart 1968.
  