text: RECENSIES
  aan de SDAP, daarbij kwamen de 6% van de vrijzinnig-democraten en de 2% van de christendemocraten, die mede in de nieuwe formatie waren opgegaan).
  Terecht nemen de gebeurtenissen van het jaar 1956 een grote plaats in bij Koper. Zowel het
  twintigste congres der CPSU als de Hongaarse tragedie vonden toen plaats, alles tijdens het
  leiderschap van Chroesjtsjov. Een pluspunt voor de schrijver is zeker zijn uitvoerige bespreking
  van de verklaring van vijfentwintig Derde Weg-intellectuelen in november 1956, onder wie de
  historici Romein en Presser zieh bevonden (141). Voor deze gewezen communistische sympathisanten betekende het gebeuren in Boedapest een definitieve breuk met de Sovjetleiding. In de
  eigen kring van de CPN gingen in dit jaar enkele schuchtere stemmen op, zoals die van de
  schrijfster Sonja Prins en de historicus Ger Harmsen, die op de historische wortels van de partij
  in de Nederlandse socialistische beweging wezen en de namen van de leidende figuren van Nieuwe
  Tijd en Tribune noemden (114 vlg., 145 vlg.). Er was echter geen sprake van dat deze geluiden
  in bredere lagen van de CPN weerklank vonden. Minder dan in verreweg de meeste andere communistische partijen werd hier onder de leiding van De Groot de destalinisatie in praktijk gebracht. De gestadig voortgaande isolering van de partij in het Nederlandse politieke leven
  illustreert schrijver duidelijk, al vergist hij zich door het electoraal verlies bij de Kamerverkiezingen in juni 1956 op slechts 0,55% te stellen (96), het beliep ten opzichte van 1952 namelijk
  1,41%.
   Koper wijst er terecht op dat slechts de Italiaanse communisten, die onder Togliatti een
  onafhankelijke koers voeren, hun positie in deze periode en daarna wisten te handhaven en dat
  in Denemarken iets dergelijks geschiedde rond de Socialistische Volkspartij (278). In Nederland
  ging de ontwikkeling anders en zou na het dieptepunt van 1959 in 1977 een nieuwe catastrofe
  volgen, die de CPN tot een marginale groepering terugbracht. Het tendele uit de verzetsperiode
  1940-1945 stammende rebellerende partijkader (Wagenaar, Reuter, Brandsen e.a.) bleek nimmer
  opgewassen tegen de dominerende invloed van De Groot en wist ook zijnerzijds aan de destalinisatie niet de juiste conclusies te verbinden.
  Een bezwaar van het boek is dat het geen register van personen bevat, wat het naslaan
  bemoeilijkt. De samenstelling ervan was hier werkelijk geen overbodige luxe geweest. Een
  storende fout is dat de uitgave van het legaal verschenen nummer van Politiek en cultuur op
  oktober 1940 wordt gesteld in plaats van juni van dat jaar (232).
  A.F. Mellink
  
  A.A. de Jonge, Stalinistische herinneringen (Den Haag: Kruseman, 1984, 128 blz., ƒ24,50,
  ISBN 90 233 0530 2).
  Bronnen over het interne partijleven van de CPN zijn schaars. Uit vrees voor spionnen werden
  vergaderingen niet genotuleerd, de vele stukken die dagelijks in de bus van partijleden vielen,
  werden door de meesten na lezing vernietigd. Herinneringen worden vaak geschreven met de
  bedoeling de eigen rol achteraf te rechtvaardigen, terwijl ze ook niet altijd vrij zijn van rancunes. De herinneringen van De Jonge vormen een verfrissende uitzondering, die een nieuwe dimensie aan onze kennis van de CPN toevoegt.
   In 1972 publiceerde hij zijn wetenschappelijke studie Het communisme in Nederland, waarin
  hij vooral de rol van de communistische partij in het openbare leven behandelde. De nu
  verschenen herinneringen geven een boeiende kijk op het interne leven van de partij in de
  periode 1945 tot 1964, de periode van de Koude Oorlog, stalinisme en poging tot destalinisatie.
  A.A. de Jonge (geboren in 1928) werd in 1945 als gymnasiast in Middelburg lid van de CPN.
  Na zijn rechtenstudie in Amsterdam verhuisde hij in 1951 naar Den Haag, waar hij eerst een
  kleine advocatenpraktijk had, vervolgens vertaler en documentalist voor het Roemeens gezantschap was (1957-1962) en daarna verbonden was aan de Koninklijke Bibliotheek (tot 1976).
  Binnen de partij vervulde hij bestuursfuncties in de afdeling Middelburg, de Democratische
  
  RECENSIES
  Studentenvereniging Pericles, de afdeling en het district Den Haag en de Vereniging NederlandUSSR. Daarnaast gaf hij scholingscursussen. In 1964 trad hij uit de partij.
  Verhelderend voor de structuur en de sfeer in de CPN zijn vooral de hoofdstukken over het
  'Democratisch centralisme in de praktijk' en 'Massaorganisaties en mantelorganisaties'. Ais
  voorbeeld geeft hij ondermeer de geschiedenis van de Democratische Studentenvereniging
  Pericles. Pericles was in 1946 een soort gezelligheidsvereniging van brede samenstelling met
  150 à 200 leden, waarvan hoogstens twintig lid van de CPN waren, en waar nauwelijks politieke
  discussies plaatsvonden. Dit werd plotseling anders na de communistische putsch in TsjechoSlowakije februari 1948. Na felle discussies trokken in etappes de niet-communisten uit Pericles,
  waarna het ineenschrompelde tot een mantelorganisatie van de CPN.
   Interessant is wat De Jonge meedeelt over de Vereniging Nederland-USSR; hierin werkten vaak
  mensen die in het gewone partijkader gefaald hadden, of die CPN-er wilden worden, maar in de
  partij niet zondermeer welkom waren. De problematiek van de intellectuelen — naar de schatting
  van De Jonge, in de beschreven periode, nooit meer dan ongeveer honderd — komt ook aan bod.
  Kortom een leesbaar en met humor geschreven boek, waarin het gaat om de gang van zaken in
  de CPN, meer dan om de persoonlijke levensgang van De Jonge.
  M. Campfens
  J. Roes, ed., Katholieke arbeidersbeweging. Studies over KAB en NKV in de economische en
  politieke ontwikkeling van Nederland na 1945 (Baarn: Ambo, 1985, 432 blz., ƒ47,50, ISBN 90
  263 0696 2).
  Deze publikatie van het Katholiek documentatie centrum, uitgegeven in opdracht van het FNV
  als rechtsopvolger van het NKV, bestrijkt de periode 1945-1981. Behalve de redacteur, die een
  brede historische inleiding heeft geschreven, teruggaande tot de vroegere fasen van de roomskatholieke arbeidersbeweging in Nederland, hebben een viertal auteurs bijdragen aan dit werk
  geleverd. Uit de kring van het voormalige, thans met het NVV gefuseerde NKV heeft een begeleidingscommissie de medewerkers aan het boek van advies gediend. Een tweede deel dat nadere
  aandacht moet besteden aan de geschiedenis van de neveninstellingen, is nog in voorbereiding.
   Redacteur Roes schrijft in zijn beschouwingen ergens: 'Voor ingewijden, maar vooral voor
  buitenstaanders is de relatie tussen kerk en arbeidersbeweging het meest intrigerende en vaak
  ook het moeilijkst te vatten element uit de geschiedenis van de katholieke arbeidersbeweging in
  Nederland' (57). In het bijzonder geldt dit voor de compromisformule van stands- en vakorganisaties naast elkaar, die door de geestelijkheid werd uitgevonden om de beweging 'in kerkelijke
  banen te leiden'. Het is een geruststellende verzekering dat deze 'oplossing' ook voor
  ingewijden moeilijk te begrijpen is, misschien is de zaak wel bewust organisatorisch ingewikkeld gemaakt om de werkelijke problemen van het arbeidersvraagstuk te ontgaan. Elders noemt
  Roes de strijd tussen de Leidse en Limburgse school hieromtrent 'een katholieke burenruzie' met
  een 'groteske benaming' (39).
  Terecht herinnert de auteur er aan hoe de katholieke arbeidersbeweging in november 1918 van
  stonde af aan een 'anti-revolutionaire houding' aannam (44), evenals J. Bank in zijn bijdrage
  (296). Ook later bleef een 'opening naar links' voor de rooms-katholieken 'volstrekt
  uitgesloten' (50), ook aan de top blijkens het machtwoord van de in het boek ongenoemde mgr.
  Nolens in 1925: alleen bij 'uiterste noodzaak'. In de jaren twintig werd de rooms-katholieke
  kerk van Nederland door paus Pius XI dan ook als model voor de wereldkerk opgevoerd (62), een
  situatie die in het jaar van verschijning van dit werk wel iets gewijzigd is.
  H. Righart zegt in zijn bijdrage over de periode 1945-1963 dat de KAB toen de dubbelstructuur
  van vak- en standsorganisaties als haar 'kruis' meetorste (93). Bovendien moest de in 1950
  totstandgekomen wet op de PBO, waarvan men steeds zo hoge verwachtingen had gekoesterd, na
  enkele jaren als een 'mislukking' worden beschouwd (109), een oordeel dat ook door de volgende
  auteurs wordt gedeeld (139, 234, 317). In het hoofdstuk van J. Peet worden de jaren 1963-1981
  134.
  