text: UIT EN OVER DE MINAHASA.
  II. DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE
  MINAHASSA.
   DOOR
  
  DR- J. W. GUNNING. ')
  Het is niet gemakkelijk op dit oogenblik de geschiedenis te
  schrijven van een arbeidsveld als de Minahassa, zelfs al is het
  Zendingswerk aldaar nog niet eens honderd jaren oud. Immers
  juist in die eeuw werd de ethische theologie geboren; en in de
  laatste tientallen van jaren de godsdienstpsychologie. Bovendien
  is onze kennis van het animisme, van de gedachtenwereld en
  de mentaliteit van den animistischen heiden in zeer sterke mate
  toegenomen. Wij zijn er dus niet meer mee tevreden, wanneer
  ons wordt verzekerd, dat de een of andere heiden «met een
  oprecht geloof des harten zich wendt tot Jezus Christus», in
  Wien hij erkend «vergeving van zonden te hebben ontvangen»;
  of dat in de een of andere kampong «de Geest Gods werkzaam
  is» en men op grond daarvan om dooponderricht vraagt. Wij
  willen thans weten, wat er in de ziel van die personen of groepen
  is omgegaan toen het besluit rijpte tot de Christelijke gemeente
  toe te treden; wij willen weten, of zij inderdaad contact hebben
  gevoeld met den persoon van Jezus Christus, en zoo ja wat in
  deze veelzijdige persoonlijkheid hen heeft geboeid. En juist bij
  het zoeken naar een antwoord op deze vragen laten de berichtgevers ons in den steek, omdat ze zich die vragen zelf nog
  niet stelden. Wij moeten dus met behulp van analogie van andere
  Zendingsvelden ons het geestelijk proces, dat de Minahassers
  hebben doorgemaakt, trachten duidelijk te maken, een methode,
  die om het hypothetische karakter der resultaten voor hem,
  die ze gaat toepassen, weinig bevredigend is. Volledig antwoord
  ') De Redactie betreurt het dat de auteur de publicatie van deze belangwekkende bijdrage niet meer heeft mogen beleven; den 25*° Nov. 1923 is
  Dr. J. W. Gunning overleden.
   Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  452
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  op de vragen, die ons thans het meest belang inboezemen, zal
  dus in de nu volgende bladzijden niet gegeven kunnen worden.
  Niettemin is het optreden der Zending in de Minahassa en de
  door haar verkregen resultaten merkwaardig genoeg om er met
  vertrouwen de aandacht der lezers voor te vragen.
  De te behandelen stof laat zich gemakkelijk in tweeen deelen
  door de overdracht der Christengemeenten aan de Protestantsche
  kerk in Nederlandsch-Indië, die ongeveer samenvalt met het
  tijdstip (1880) toen, na afkondiging der nieuwe regeling voor het
  Inlandsch onderwijs (Ind. Stbld. 1871 N°. 104 en 1872 \ ° . 134) de
  eerste Gouvernementsscholen in de Minahassa werden geopend.
  Ten einde een gemakkelijk overzicht te verkrijgen zal voor beide
  perioden afzonderlijk gehandeld worden over (a) de Evangelisatie
  (kerkelijke gemeenten) en (J>) het onderwijs.
  Naar volledigheid wordt hier niet gestreefd; alleen die feiten
  worden vermeld., die noodig zijn om zich een voorstelling te
  maken van den gang van zaken.
  I.
  T o t a a n de o v e r d r a c h t d e r G e m e e n t e n.
  a. De E v a n g e l i s a t i e.
   Gelijk overal waar zij zich invloed wisten te verschaffen,
  hebben de Spanjaarden (hier o r a n g C a s t e l a genoemd) ook
  in de Minahassa pogingen aangewend tot verbreiding van het
  Christendom. Deze bleven, al was de verhouding tot de bevolking
  meestal zeer gespannen, niet vruchteloos. Ouden van dagen
  weten zich nog wel te herinneren, dat men vroeger den Zondag
  de hari mamissa (den dag van de Mis) noemde. In de Tontemboansche Teksten van den Heer J. A. T. Schwarz (Leiden,
  Brill, 1907) komen eenige verhalen voor, waarin Adam, Noach
  en Maria een rol spelen. Valentijn (deel I b blz. 383) verhaalt,
  dat de Portugeesche Landvoogd der Molukken een Jezuïet,
  Magelhaens, naar Celebes zond en dat deze daar twee koningen,
  een van Siau (Sangi eilanden) en een van Menado en 1500 hunner
  onderdanen doopte. Al geeft dit bericht aanleiding tot kritiek toch
  is het een feit, dat de Nederlanders, toen zij na 1660 vasten voet
  verkregen in de Minahassa, daar Christelijke gemeenten vonden.
  Deze werden, zooals in die dagen gebruikelijk was, zonder vorm
  van proces in de Protestantsche kerk
  ingelijfd. De verzorging
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  453
  
  was echter zoolang de Compagnie bestond uiterst gebrekkig.
  De belangstelling voor de verbreiding van het Evangelie was
  bij de Heeren XVII in de tweede helft der 17"** eeuw reeds
  aanmerkelijk verflauwd. Naar het schijnt is Zacharias Caheing
  in 1677 korten tijd als predikant te Men ado gevestigd geweest.
  Voor het overige bepaalde men zich tot korte bezoekreizen ; de
  predikanten, die deze moesten ondernemen, gevoelden pijnlijk
  hoe onvoldoende hun werk was.
   Toch is het onjuist daarover te spreken als ware het van
  geenerlei beteekenis. De gemeenten bleven in stand en breidden
  zich zelfs uit. In 1710 wordt vermeld, dat er in de Minahassa
  ongeveer 5000 menschen gevonden werden, die zich Christenen
  noemden. Onder hen waren vele z.g. «Burghers» of «Mardijkers».
  De gemeenten waren gevestigd te Menado, Tanawangko, Amoerang, Tondano, Belang, Kema en eenige kleinere plaatsen. In
  1771 wordt de stichting van een nieuwe gemeente te Likoepang
  vermeld. Het laatste bezoek van een predikant in den Compagniestijd had plaats in 1789. In de reisverhalen wordt telkens gesproken van het verlangen der bevolking naar de prediking van
  het Evangelie; herhaaldelijk wordt gerapporteerd, dat de bevolking om een «meester» d.i. een godsdienstleeraar vraagt.
  In 1817 en 1819 bezochten de predikanten Kam en Lenting
  van Ambon en Semarang de Minahassa. Beiden vonden de gemeenten in een allerdroevigsten toestand, maar de lieden gesteld
  op den Christennaam en onder de heidenen verlangen naar
  Christelijk onderwijs. Vooral eerstgenoemde heeft zich ijverig
  bemoeid om in deze behoefte te voorzien. Er volgden nu eenige
  reizen, eens met een verblijf van twee maanden in dit gewest.
  En eindelijk kwamen in Juni 1822 de zendelingen L. Lammers
  en D. Muller te Kema aan. Eerstgenoemde vestigde zich aldaar,
  maar overleed reeds in het voorjaar van 1824. Muller vestigde
  zich te Menado, maar had met zooveel tegenstand te kampen,
  dat hij ettelijke malen naar Tanawangko moest uitwijken en
  werd opgevolgd door G. J. Hellendoorn, die door de Regeering
  tot waarnemend predikant van Menado werd benoemd.
   Intusschen hadden de ontvangen berichten in Nederland zooveel indruk gemaakt, dat de jaarvergadering van het Nederlandsch
  Zendelinggenootschap (gesticht 1797 en gevestigd te Rotterdam)
  in 1829 besloot de Zending in de Minahassa krachtig ter hand
  te nemen, tengevolge waarvan den 12'''" Juni 1831 ter reede
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  454
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  van Menado een aan storm en zeeschuimers ontsnapt zeilvaartuig
  verscheen met de zendelingen Johann Friedrich Riedel en Johann
  Gottlieb Schwarz aan boord.
  Beide mannen waren Duitschers. Met hen is het Protestantsche Zendingswerk in de Minahassa eerst goed begonnen.
  Zij waren voor hun taak voorbereid in het destijds te Berlijn
  bestaande Zendingsinstituut van Pastor Jaenicke. Steeds hebben
  zij in de beste harmonie samengewerkt. Maar hun karakters
  liepen zeer uiteen.
   Riedel was zeer zeker niet wat men een beminnelijk man
  noemt. Reeds zijn uiterlijk had iets, dat niet aangenaam aandeed. Zijn gezicht was hoekig en zijn karakter evenzeer. Hij
  zeide wat hem voor den mond kwam en, daar hij een goed
  menschenkenner was, waren zijn woorden meestal raak. Maar
  hij was iemand van groote oprechtheid en niemand twijfelde
  aan de eerlijkheid zijner bedoelingen. Vandaar dat hij ook onder
  Europeanen groote achting genoot en onder Inlanders veel
  invloed oefende. Men vertelt van hem, dat hij zich zelden in
  iemand bedroog en door zijn menschkundige wijze van optreden
  degenen, met wie hij in aanraking kwam, er toe wist te brengen
  voordat zij het zelf wisten hem alles op te biechten wat hij weten
  wilde. Hij heeft steeds te Tondano gewoond en gewerkt; het
  aantal in de omgeving gelegen filialen, die door hem bediend
  werden, was niet groot. Hij werkte dus meer in de diepte dan
  in de breedte en al kwam ongetwijfeld het karakter van den
  Tondanostam hem te hulp, dat de door hem bediende gemeenten
  nog steeds tot de beste der Minahassa behooren, is toch zeker
  voor een niet gering deel aan zijn eigenaardige talenten en de
  wijze waarop hij ze gebruikte, te danken.
  Een geheel ander man was Schwarz, die zich te Langowan
  vestigde. Hij was een en al beminnelijkheid en voorkomendheid,
  iedereen zocht gaarne zijn gezelschap en zijn huis stond steeds
  voor allen open. Dat zijn werk allerminst oppervlakkig was,
  blijkt wel uit zijn ernstige studie van de landstaal. Maar veel
  meer dan Riedel heeft hij in breeden kring pionierswerk gedaan.
   Naar het Zuiden strekte zich zijn werkzaamheid uit tot Belang
  en een tijd lang (toen Menado van 1839—1846 vacant was)
  kwam hij op zijn evangelisatie-tochten tot in Kema en Likoepang. Hij was gehuwd met Mej. F. Constans, dochter van een
  «opziener» (zoo heetten destijds de ambtenaren, wier werk thans
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  455
  
  wordt verricht door de controleurs B.B.) van Belang, en deze,
  wier moeder een dochter des lands was, is haren echtgenoot
  van niet geringen steun geweest, niet het minst bij het bestudeeren der landstaal, die zij als haar moedertaal sprak.
  Hellendoorn, wiens salaris, omdat hij tot predikant was benoemd, door de Regeering werd betaald, had als zoodanig ook
  de Inlandsche gemeente te Menado te verzorgen; niemand van
  hem eischte, dat hij zijn werkzaamheid tot de hoofdplaats
  zou bepalen; hij kon zich dus tevens aan Zendingswerk wijden,
  waardoor men kan zeggen, dat sedert 1831 drie Zendelingen
  in de Minahassa gevestigd waren. Daarmede was dit arbeidsveld evenwel nog allerminst voldoende bezet. In 1835 en 1836
  volgden daarom de zendelingen Mattern en Herrmann, die
  Tomohon en Amoerang tot hun woonplaatsen kozen.
   Daar Hellendoorn in 1839 en Mattern in 1843 stierf, kon men
  eerst in 1848 tot verdere uitbreiding overgaan, in welk jaar
  Kema en Tanawangko ieder een Zendeling kregen, terwijl in
  1849 en 1850 Koemelemboeai en Sonder bezet werden. Laatstgenoemde plaats was echter weldra weder vacant, omdat de
  zendeling van Tanawangko naar elders vertrok; pas in 1861
  kreeg Sonder voor goed zijn eigen zendeling. Eerst in 1863 en
  1864 werden Ratahan en Talawaan bezet. Deze formatie is tot
  op den huidigen dag in stand gebleven. Wel zijn de grenzen
  der ressorten hier en daar gewijzigd en zijn de namen Talawaan
  en Tanawangko vervangen door Maoembi en Taratara, omdat
  de daar arbeidende Europeesche Evangeliepredikers van woonplaats veranderden, waardoor automatisch het ressort een anderen
  naam kreeg. Maar ook thans nog worden de Minahassische gemeenten bediend door elf Europeesche Evangeliedienaars, n.1.
  den predikant van Menado, die behalve de hoofdplaats nog
  eenige omliggende gemeenten bedient en 10 hulppredikers. *)
  Riedel vond te Tondano een kleine Christengemeente. Evenals
  elders (ook buiten de Minahassa) had de zendeling juist met
  deze uit den tijd der Compagnie stammende Christenen • de
  meeste moeite. Zij onderscheidden zich in niets van de hen
  ') Het is van beteekenis hierbij op te merken, dat het arbeidsveld der
  Duitsche zendelingen op Sumatra niet zoo heel veel grooter is dan de Minahassa, dat het aantal Inlandsche Christenen daar volgens de laatste opgave
  190.812 bedraagt (tegen ruim 200,000 in de Minahassa), terwijl de formatie
  van het Europeesche personeel berekend is op 40 Zendelingen.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  456
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   omringende Heidenen nagenoeg alleen daarin, dat zij zich op
  hun Christennaam heel wat lieten voorstaan. Riedel greep echter
  zeer krachtig in en slaagde er in persoonlijken invloed te verkrijgen niet alleen op de naam-Christenen, maar ook op de
  heidenen. In buitengewone mate bezat hij de gave aan de
  eene zijde om tot het volk af te dalen, aan den anderen kant
  om het tot zich op te heffen. Weldra rijpten de vruchten. Terwijl
  aanvankelijk van de 200 gedoopten slechts 10 ter kerke kwamen,
  was in 1837 de toestand zoodanig veranderd, dat men een
  kerk bouwde, die 600 hoorders kon bevatten. Riedel heeft wel
  aangedrongen op bekeering en vernieuwing des levens; welke
  Evangelieprediker doet zulks niet? Maar wanneer het ging om
  het toedienen van den Doop of de toelating tot het Avondmaal nam hij veeleer een afwerende houding aan. Hij is er in
  geslaagd te voorkomen, dat de Christenen een afgesloten kring
  vormden; aanvankelijk was het aantal der ongedoopten, die
  onder zijn invloed stonden, veel grooter dan dat der gedoopten.
  Hier te lande heeft men zich wel eens ongerust gemaakt, dat
  hij te spoedig tot het toedienen van den Doop overging. Voor
  die vrees bestond geen grond ten opzichte van dezen man, die
  veel meer geneigd was als boetgezant op te treden dan «accommodements avec Ie ciel» toe te laten. Intusschen, de geschiedenis
  van zijn werk toont een gestadigen groei. Toen den 12"*°" October
  1860, na een onafgebroken verblijf in de Minahassa van 29 jaren,
  zijn stervensure, waarnaar hij reeds geruimen tijd verlangde, sloeg,
  was Tondano, nu nog de meest bevolkte plaats der Minahassa
  (ruim 10.000 zielen), de meest bloeiende Christengemeente en
  waren in de omgeving een aantal filiaalgemeenten gesticht, waar
  overal het Heidendom, althans wat den uiterlijken vorm aangaat,
  verdwenen was of der verdwijning nabij.
   Voor Schwarz waren de eerste jaren van zijn werkzaamheid
  veel moeilijker. Onder de Minahassische stammen worden de
  Tondano's algemeen als de meest energieke geprezen. In Langowan arbeidde Schwarz onder de Tontemboans, die zeker bij
  de Tondano's achterstaan. Maar bovendien had Schwarz te
  kampen met de weliswaar bedekte, maar daarom niettemin
  ernstige tegenwerking van den Majoor, 's Mans gedrag schijnt
  ook in andere opzichten aanleiding gegeven te hebben tot
  tot klachten ; in elk geval, hij werd in 1838 ontslagen. Sedert
  dien tijd wordt de toon van Schwarz' brieven blijmoediger en
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  457
  
  in het einde van 1839 telde hij dan ook in zijn werkkring 212
  Christenen, wel geen model-menschen, maar die zich toch
  uiterlijk van de heidenen begonnen te onderscheiden. Zoowel
  te Langowan zelf als vooral in de omgeving openbaarde zich
  hoe langer zoo meer belangstelling en door het jaarverslag van
  1843 klinkt een toon van goeden moed en dankbare blijdschap.
   Schwarz ontwikkelde een buitengewone werkkracht. Onvermoeid
  trok hij steeds her- en derwaarts, in den eersten tijd, toen hij
  de landstaal nog niet voldoende machtig was, bijna steeds van
  zijn echtgenoote vergezeld. Toen Hellendoorn in 1839 stierf en
  Menado tot 1846 vacant bleef, verdeelden weliswaar, ingevolge
  sterken aandrang van den resident, hij en zijn collega's het werk
  op de hoofdplaats zelf onder elkander; maar het was Schwarz
  alleen, die in dien tijd Kema met geheel Tonsea en Likoepang
  geregeld bezocht, terwijl naar het Zuiden zijn werkkring zich
  tot Belang uitstrekte. Natuurlijk kon Schwarz bij dit voortdurend
  reizen en trekken niet zoo intensief werken als Riedel; maar
  door zijn werkzaamheid werd het Christendom in breeden kring
  bekend en hij was het die, telkens op het gunstige moment ter
  plaatse verscheen en van de ontwaakte belangstelling partij wist
  te trekken.
  Na hetgeen hier gezegd is omtrent de eerste ervaringen der
  twee grondleggers van de Minahassazending is het niet noodig
  stil te staan bij de stichting der andere Zendingsposten. Overal
  ontmoette men eerst of onverschilligheid óf tegenstand, soms
  zelfs feilen tegenstand; maar overal werd die op den duur overwonnen. Van meer beteekenis dan het opsommen van deze
  feiten schijnt een bespreking van de omstandigheden, waaronder
  de zendelingen werken en van de door hen gevolgde methode.
   De maatschappelijke toestand der bevolking liet zeer veel te
  wenschen over. Dat men zich haar lot in de dagen der Compagnie niet aantrok, is bekend genoeg; maar ook in de eerste
  helft der vorige eeuw liet de zorg van het Nederlandsche gouvernement voor haar Indische onderdanen nog alles te wenschen
  over. In 1822 verklaarde de Regeering de koffiecultuur en den
  verkoop van dit product tot een gouvernementsmonopolie. Aangezien in de voorafgaande 20 jaren de bevolking in steeds toenemende mate zich aan deze cultuur had gewijd, die een
  belangrijke bron van inkomsten beloofde te worden, moet dit
  ingrijpen der Regeering beschouwd worden als een zeer beDownloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  458
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  denkelijke stap achterwaarts, waarvan de demoraliseerende beteekenis niet mag worden onderschat. De koffie moest voortaan
  tegen veel te lagen prijs aan de Regeering worden afgestaan;
  speurhonden dwaalden bij dag en bij nacht door de kampongs
  om na te gaan of men wellicht voor eigen gebruik koffie brandde.
  Toen de lust tot den arbeid in de koffietuinen tengevolge van
  deze maatregelen merkbaar verflauwde, nam men tot dwang
  zijn toevlucht; de koffie werd nu een dwangcultuur, en de
  onwilligen werden aan daarvoor speciaal in de koffietuinen opgerichte palen vastgebonden en met rotanslagen getuchtigd. De
  inzichten omtrent de beste methode voor de koffiecultuur liepen bij
  de ambtenaren vaak zeer uiteen, zoodat de opvolger menigmaal het
  werk van zijn voorganger afkeurde en de vrucht van veel moeite
  en inspanning in korten tijd door verwaarloozing verloren ging.
   Voeg daarbij de vexatiën der inlandsche hoofden, de verwoestingen door epidemiën; neem daarbij in aanmerking de mentaliteit der Indiërs, die een te kort aan initiatief en volharding
  aanwijst, dan verkrijgt men een beeld van den maatschappelijken
  toestand, die allerminst aanleiding geeft te vermoeden, dat hier
  een voor het Evangelie vruchtbare bodem zou worden gevonden.
  Niet zoo gemakkelijk is het ons een helder beeld te vormen
  van den godsdienstigen toestand. Zeker, verschillende zendelingen
  hebben ons dienaangaande waardevolle mededeelingen gedaan.
  Vooral N. P. Wilken »), die van 1842—1878 teTomohon arbeidde,
  heeft zich op dit gebied zeer verdienstelijk gemaakt. Ook N. Graafland vermeldt in zijn bekend boek over de Minahassa veel wetenswaardigs. Daarover uitvoerig te handelen is niet de taak van
  den schrijver van dit hoofdstuk. Maar wel moet hier naar een
  antwoord gezocht worden op de vraag: In hoever waren de
  heidensche Minahassers bij het verrichten van hun godsdienstige
  praktijken ernstig? En juist ten opzichte van dit zeer aangelegen
  punt laten de berichtgevers ons tamelijk wel in den steek. Zij
  pogen den indruk te wekken, dat het heidendom in de Minahassa niet veel anders is dan leugen en bedrog. Menig bekeerde
  priester komt hen daarbij te hulp. In de brieven der zendelingen
  vindt men ettelijke malen vrij uitvoerige verhalen van den overgang tot het Christendom van priesters, walian genaamd, zelfs
  van «hoofdwalians» waarmede men waarschijnlijk bedoelt per') De vader van den te vroeg overleden grondvester van de ethnografie
  van N. I.., Prof. Dr. G. A. Wilken (1847—1891).
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   459
  
  sonen uit den priesterstand, die geacht worden bijzonderen
  invloed te hebben op de goden. Dergelijke gebeurtenissen zijn
  van te meer beteekenis, omdat in het Minahassisch animisme
  blijkbaar de daemonologie (het geloof aan geesten, die nooit
  menschen geweest zijn) meer ontwikkeld was dan elders. Deze
  «goden» kunnen niet benaderd worden dan door personen, die
  de middelen daartoe kennen. In andere streken van Indié zijn
  dit meestal vrouwen; hun prestaties op dit gebied moeten
  aequivaleeren met hetgeen de mannen doen tot onderhoud van
  den stam door het koppensnellen. In de Minahassa echter waren
  het bijna uitsluitend mannen, die het ambt van priester bekleedden. Niet onmogelijk is, dat dit reeds wijst op een ontaarding. Zeker is dat priester te zijn hier een zeer voordeelig
  baantje was. Zeer vaak nu zijn het juist deze priesters geweest,
  die bij den overgang tot het Christendom het voorbeeld gaven.
  Riedel b.v. verhaalt daarvan een zeer merkwaardig geval. En
  bijna in alle andere ressorten gebeurt hetzelfde. Wanneer nu
  deze bekeerde priesters bij hun doop openlijk in de gemeente
  verklaren, dat al hun vroegere beweringen en praktijken niets
  dan bedrog waren; wanneer wij b.v. het verhaal lezen van een
  bepaald fosso (offerfeest), waarbij een der dienstdoende priesters
  zich z.g. een stuk van zijn tong liet afsnijden, om daarna te
  sterven en eenigen tijd daarna weder met een gaven tong te
  herleven, dan vergeeft men het den zendelingen gemakkelijker,
  dat ook zij in het heidendom niets anders zagen dan bedrog en
  met weinig achting daarvan spreken. Trouwens, zelfs Ds. Van
  Rhijn die, als Inspektor door het N.Z.G. uitgezonden, in 1847
  de Minahassa bezocht, spreekt voortdurend over «het wange^loof
  der Alfoeren».
   Thans echter bevredigt die voorstelling niet meer. Dat de
  walians in de Minahassa van het bijgeloof der menigte misbruik
  maakten om zich te verrijken, staat vast; en daarmede tevens
  dat het animisme aldaar in een toestand van ontaarding verkeert. Maar daarmede is volstrekt niet gezegd, dat wij recht
  hebben allen ernst aan de zaak te moeten ontzeggen. Trouwens,
  van de groote menigte wordt dit door de zendelingen niet beweerd, al schijnen zij haar ook er van te verdenken, dat zij niet
  meer in haar eigen godsdienst gelooft. Schrijver dezes is op dit
  gebied geen deskundige. Toch waagt hij het de onderstelling
  uit te spreken, dat geen enkele Minahasser, die de boven-
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  460
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   genoemde plechtigheid der tongverminking en van den tijdelijken
  dood en het herleven van een walian bijwoonde, aan de werkelijkheid van dit alles geloofde. Maar dit bewijst op zichzelf niets
  tegen den ernst van het heidendom. Overal waar het animisme
  bestudeerd is, stuit men op praktijken, die naar onzen maatstaf
  beoordeeld niet anders dan bedrog kunnen worden genoemd,
  maar zulks voor den animist geenszins zijn. Voor ons is simulatie op godsdienstig gebied een der meest bedenkelijke zaken;
  een animist daarentegen gelooft zoozeer aan een nauw verband
  tusschen beeld en wezen, dat wat aan het beeld gebeurt in zijn
  schatting ook het wezen overkomt of zal overkomen. Op reis
  zijnde b.v. ontmoet een animist een slecht voorteeken, dat hem
  dwingt althans dienzelfden dag niet verder te gaan. Maar hij
  heeft geen lust te wachten; nu snijdt hij een klein poppetje,
  dat hem zelf moet voorstellen, plaats dit in een miniatuur-hut,
  zegt dat dit hem voorstelt en dat hij daar dus overnacht en
  gaat intusschen zelf welgemoed verder. Dat wij nu wat in de
  Minahassa gebeurde, naar analogie van deze dingen mogen
  verklaren staat volstrekt niet vast; veeleer is er reden aan te
  nemen, dat iets van deze naïveteit verloren was gegaan. Toch
  is het niet waarschijnlijk dat zelfs de priesters alle animistische
  praktijken louter goocheltoeren en bedrog achtten. Er is geen
  reden aan de oprechtheid hunner verklaringen bij hun doop te
  twijfelen. Maar het is de vraag of zij, toen zij hun eigen
  vroegere praktijken leugen en bedrog noemden, aan deze laatste
  woorden denzelfden zin hebben gehecht als de zendelingen.
   Dat de bevolking op dit (verlichte?) standpunt zou hebben gestaan, wordt reeds daardoor twijfelachtig, dat ook thans nog,
  na vele. tientallen jaren van Christendom, talrijke animistische
  praktijken welig voorttieren; trouwens, in Europa zijn meer
  eeuwen verloopen sedert de invoering van het Christendom dan
  tientallen van jaren in de Minahassa; en toch, hoeveel animisme
  vindt men nog in Nederland!
  Waarschijnlijk gaan wij het veiligst wanneer wij aannemen,
  dat het animisme in de Minahassa in de eerste helft der vorige
  eeuw in eerste stadium van ontbinding verkeerde, zonder dat
  echter alle ernst daaruit verdwenen was. Maar ook weder deze
  toestand geeft geen reden te verwachten, dat het Evangelie
  hier een toebereiden bodem vinden zou. Een ernstig heiden
  staat dichter bij het Christendom dan een spottend heiden. En
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  461
  
  aangezien de Minahassers reeds het spotten b e g o n n e n te
  leeren, het zelfs voor een deel reeds geleerd hadden, verbaast
  men zich des te meer over de resultaten van het Zendingswerk.
   Maar wellicht heeft de begeerte om de Hollanders naderbij
  te komen bij den overgang tot het Christendom een rol gespeeld. De houding door de ambtenaren der Compagnie tegenover de bevolking aangenomen geeft weinig reden om zulke
  begeerte te onderstellen. Veeleer is er reden zich te verbazen
  dat, terwijl zij herhaaldelijk zich tegen de Spanjaarden hebben
  verzet, slechts éénmaal, in 1807, een enkele stam, die van Tondano,
  tegen het Nederlandsch gezag in opstand gekomen is, terwijl
  toen de andere Minahassische stammen zich aan onze zijde
  schaarden. Bekend is bovendien de hulp der Minahassers in
  den oorlog van Dipo Negoro, 1825—1830. Ernstige antipathie
  tegen de Nederlanders bestond er dus in de Minahassa vermoedelijk niet. Dat echter het verlangen om de overheerschers
  te naderen een factor zou zijn geweest bij den overgang tot
  het Christendom, blijkt volstrekt niet uit de brieven der zendelingen, die overigens genoeg nuchterheid bezaten om dit op te
  merken. Thans bestaat de bedoelde begeerte wel, maar ze mag
  veeleer een gevolg van den overgang tot het Christendom genoemd worden, dan de oorzaak daarvan.
  Dat de vertegenwoordigers van het Nederlandsch gezag in
  vroeger of later tijd direct of indirect de Evangelisatie hebben
  bevorderd, kan al evenmin worden beweerd. Wij zeiden reeds
  dat, toen de aanrakingen met de Minahassa begonnen (in 1660
  en vooral in 1679), de kortstondige bloeitijd der Zending onder
  het beheer der Compagnie reeds voorbij was, en haar Evangeliesatiepogingen in dit gewest dus slechts zwak. Na het herstel
  van het Nederlandsch gezag en nadat zendelingen op het terrein verschenen waren, werd hun als een vanzelf sprekende
  zaak de leiding der gemeenten en scholen toevertrouwd, terwijl
  de kosten dezer laatste door de Regeering werden gedragen.
   Hellendoorn vroeg en kreeg van het N. Z. G. de beschikking
  over een zeker bedrag voor scholen; van dat oogenblik bleef
  het aantal Gouvernementsscholen onder leiding der Zending
  stationair (twaalf); de nieuwere denkbeelden omtrent scheiding
  van Kerk en Staat begonnen althans eenigszins in lndië door
  te dringen; maar Evangelisatiepogingen van de zijde van het
  wereldsch gezag behooren nu ook tot het verleden.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  462
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  Indirecten invloed in Christelijken geest heeft het Nederlandsch
  bestuur tot op het midden der vorige eeuw zeker niet geoefend.
  De Minahassers hebben de Nederlanders te hulp geroepen omdat
  de Spanjaarden het al te bont maakten; dat de Nederlanders het
  in de dagen der Compagnie heel veel beter gemaakt hebben is
  aan ernstigen twijfel onderhevig. Ook in de eerste helft der
  vorige eeuw liet de toestand nog veel te wenschen over. Zeker,
  onder de residenten uit dat tijdperk zijn er eenigen, die met
  lof vermeld worden; vooral Mr. D. F. W. Pietermaat, die van
  1827—1831 het bewind voerde. Maar daartegenover staan weder
  anderen, wier reputatie minder gunstig is; een hunner organiseerde herhaaldelijk feesten, die op zonderlinge wijze eindigden.
  Eens leed daardoor een Chinees, ingezetene van Menado, belangrijke schade. Toen de resident den volgenden dag tot bewustzijn
  kwam van hetgeen hij had gedaan, veroordeelde hij zichzelf tot
  een zware boete en tot schadevergoeding aan den benadeelde!
  Men kan dit waardeeren en toch de vraag stellen, welke beschavende invloed er van een bestuur door zulke mannen kan
  uitgaan.
   De nieuwe tijd wordt ingeluid door resident A. J. F. Jansen,
  die van 1853—1859 de Minahassa bestuurde. Het spreekt van
  zelt, dat op een afstand bezien eenige van zijn maatregelen
  gegronde kritiek uitlokken; dit vermag echter niet afbreuk te
  doen aan de reputatie van een uitnemend en hoogst energiek
  ambtenaar, die hij thans nog in de Minahassa geniet. Hij heeft
  ernstig gestreefd naar verbetering der maatschappelijke toestanden ; het heil der bevolking ging hem ter harte en niet alleen
  het onderwijs, maar ook de Evangelisatie heeft hij bevorderd
  voor zoover dit binnen de perken van zijn bevoegdheid mogelijk
  was. Zijn opvolgers drukten niet allen zijn voetstappen; de
  tweede, die na hem kwam b.v. diende een aanklacht in tegen
  de zendelingen, waarvan de inhoud eerst onlangs bekend is geworden , doordat de Regeering het stuk welwillend ter beschikking stelde van den schrijver van dit opstel. Daaruit blijkt,
  dat de eischen, die resident Jansen zichzelven stelde, ook door
  dezen zijn opvolger werden aanvaard, maar dat de man tegen
  de hem opgedragen taak volstrekt niet opgewassen was. De
  Regeering zond het raadslid Mr. M. W. Scheltema op onderzoek uit, waarvan het resultaat was, dat de resident verdween
  en de zendelingen bleven.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DË MINAHASSA.
   463
  
  Een der groote fouten, door den ontslagen resident begaan,
  was dat hij zich geheel had laten leiden door de hem ondergeschikte ambtenaren. En het gehalte dezer liet in dien tijd
  maar al te veel te wenschen over. Geen der destijds in de
  Minahassa gevestigde controleurs had ooit Europa gezien!
  Ook de houding der Inlandsche hoofden gaf in den regel reden
  tot klagen. Velen hunner waren in den heidenschen tijd walians
  en zagen dus door de invoering van het Christendom hun
  inkomsten achteruitgaan. Niettemin waren er eenigen onder hen,
  die na korter of langer tijd voor het Evangelie gewonnen werden.
  Dat hun voorbeeld van niet geringen invloed was op hun ondergeschikten spreekt vanzelf. Maar anderen (wij noemden reeds
  den Majoor van Langowan) werkten bedektelijk of openlijk tegen.
  Dat, waar de Europeesche ambtenaren niet altijd een voorbeeld
  gaven van Christelijke ingetogenheid, ook de Inlandsche hoofden in
  dit opzicht menigmaal tekort schoten, zal niemand verwonderen.
   Welke was nu de werkwijze der zendelingen ?
  Voor wij over het eigenlijke werk spreken moet een woord
  gezegd worden over de taal, waarvan men zich bij het werk
  bediende. In de dagen der Compagnie hebben enkele predikanten
  met ernst zich gewijd aan de studie der landstaal. Maar verreweg
  de meesten hunner gebruikten bij hun arbeid onder Inlanders
  het Maleisch. Op Ambon en omgeving, Banda, Timor en Ternate
  was dan ook sedert lang het Maleisch de officieele kerktaal en
  in de Minahassa was de toestand niet anders. De zendelingen
  begonnen dan ook zich van die taal te bedienen. Maar Riedel
  en Schwarz kwamen spoedig tot de overtuiging, dat weliswaar,
  de kennis van het Maleisch bevorderd moest worden; dat echter
  een zendeling in de Minahassa de landstaal moet kennen, niet
  alleen zoo, dat hij die verstaat, maar ook dat hij zich daarvan
  zoowel in den gewonen omgang als op den kansel kan bedienen. Zij hebben zich daarop beiden ernstig toegelegd en
  Riedel beheerschte de taal van Tondano; terwijl Schwarz, die in
  de onmiddelijke nabijheid van zijn woonplaats twee verschillende
  talen vond, elk nog weder in dialecten verdeeld, gedurende de
  laatste zestien jaren van zijn leven (hij stierf in 1859) steeds
  de taal van zijn hoorders gebruikte. Hellendoorn had trouwens
  in deze richting reeds het voorbeeld gegeven, door boekjes
  voor schoolgebruik in de landstaal te schrijven of te vertalen.
  Dl. 80.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024
  09:30:19PM
  31
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  464
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   Mattern en Herrmann volgden dit voorbeeld. De vroegtijdige
  dood van den eerste is reeds gemeld; van de hand van den
  tweede is nog over een vertaling van het Evangelie van Mattheus
  in het Tontemboansch en een schoolboekje in hetzelfde dialect.
  N. Th. Wilken, die Mattern te Tomohon opvolgde (1843) verklaarde, na een tijdlang zich van het Maleisch bediend te hebben,
  dat kennis der landstaal voor den zendeling onmisbaar is en
  gebruikte die gedurende vele jaren. Later keerde hij tot het
  Maleisch terug. N. Graafland, dien wij later nog menigmaal zullen
  ontmoeten, verstond althans verschillende dialecten en verklaarde
  nog in 1880, dat het een fout was, het Maleisch te gebruiken.
  J. A. T. Schwarz, de zoon van den zendeling van Langowan,
  die van 1860 af gedurende meer dan 40 jaren te Sonder arbeidde,
  heeft niet alleen steeds voor het gebruik der landstaal gestreden,
  maar omtrent het Tontemboansch zeer waardevolle gegevens
  verzameld, die hij op verzoek der Regeering en op haar kosten,
  met medewerking van den afgevaardigde van het Nederlandsen
  Bijbelgenootschap, Dr. N. Adriani, het licht deed zien.
  Maar de tweede generatie der zendelingen sloeg andere wegen
  in. Een van hen, S. D. van de Velden van Capellen, die van
  1851—1856 te Amoerang werkte, pleitte voor het gebruik van
  het Hollandsch, waarvoor hij steun vond bij niemand minder
  dan Prof. Kern te Leiden. Maar terwijl Van de Velden zelf de
  studie van de landstaal niet verzuimde, gebruikte hij het Maleisch.
  Dat deden meer en meer die na hem kwamen; de meesten
  kenden zelfs de landstaal niet en toen de gemeenten in het verband der Indische Protestantsche Staatskerk werden opgenomen,
  was het Maleisch de algemeen erkende kerktaal.
   Riedel vond te Tondano een kleine gemeente, die aan den
  preekdienst onzer Europeesche Protestantsche kerken gewend
  was. Hij zette die gewoonte voort. Het is trouwens de vraag
  of, als hij de genoemde aanleiding niet had gevonden, hij toch
  niet dezen weg zou hebben ingeslagen. Immers Schwarz vond
  te Langowan geenszins een Christelijke gemeente, maar begon
  niettemin zoo spoedig mogelijk des Zondags te preeken. Natuurlijk
  beperkte men zich niet daartoe. Vooral Riedel liep op de meest
  ongedwongen wijze de woningen binnen en wist steeds gelegenheid te vinden een godsdienstig gesprek aan te knoopen.
  Schwarz deed, schoon in mindere mate, hetzelfde en Wilken
  had de gewoonte om bijna iederen avond naar het wachthuis
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHË ZENDING IN DE MINAHASSA.
  465
  
  te gaan, waar hij steeds een schare bijeen vond, die hem
  gelegenheid gaf het zaad des Evangelies uit te strooien. Hij
  constateert daarbij nadrukkelijk, dat zulke gesprekken nooit in
  debat mogen ontaarden; dat het een zeer averechtsche methode
  is om den godsdienst des volks aan te vallen of daarvoor geringschatting te toonen. Hij poneert eenvoudig het Evangelie
  en wacht dan af wat daarvan de vruchten zullen zijn. Blijkbaar
  worden dergelijke gesprekken voor veel belangrijker gehouden
  dan de predikdiensten op Zondag.
   Over den inhoud der preeken zijn geen uitvoerige berichten
  tot ons gekomen. Slechts wordt telkens herhaald, dat men naar
  eenvoudigheid streeft en rekening houdt met het bevattingsvermogen der hoorders. Maar het milieu, waaruit de zendelingen
  voortkwamen, en de stemming in de kringen van het N. Z. G.,
  dat een «algemeen Christelijk genootschap» wil zijn, waarin
  plaats is voor personen uit verschillende kerkgenootschappen,
  terwijl het zich ten doel stelt «het ware en werkdadige Christendom
  zonder bijvoeging van menschelijke leerbegrippen, eenvoudig en
  oprecht in de harten der menschen in te planten» geeft vrijmoedigheid, te onderstellen, dat men zich zorgvuldig heeft onthouden van dogmatische betoogen en daarentegen zooveel
  mogelijk de gewijde geschiedenis heeft verteld, om daaraan
  leeringen en vermaningen vast te knoopen.
  Wie de begeerte te kennen gaf Christen te worden, werd in
  dooponderricht genomen. Vaste regels voor den duur hiervan
  schijnen niet te hebben bestaan. Trouwens, men moest natuurlijk
  rekening houden met de mate van kennis, die de doopcandidaat
  reeds voor zijn aanmelding door geregeld bezoek der godsdienstoefeningen zich had verworven, met zijn leeftijd en vooral met
  de hoeveelheid zijner schoolkennis; aanvankelijk konden verreweg
  de meesten lezen noch schrijven en bij dezen moest men zich wel
  met een mindere mate van godsdienstige kennis tevreden stellen.
  Allen echter werden zoo veel mogelijk beproefd ter zake van
  de echtheid en den ernst hunner overtuiging. Zoowel de zendelingen als bestuurders te Rotterdam waren verlegen met den
  snellen aanwas der gemeenten; maar toen de beweging naar
  het Christendom eenmaal aan den gang was, moest men wel
  voldoen aan het verlangen der lieden, die om den Doop vroegen,
  ook al was het te voorzien dat er veel kaf kwam onder het koren.
   Intusschen, de gedoopten werden Downloaded
  niet dadelijk
  tot het Avondfrom Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  466
  
  DE PROTEST AN TSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  maal toegelaten. Dogmatisch is deze handelwijze niet te verdedigen. Wanneer een volwassene gedoopt wordt, geschiedt dit
  op grond van zijn persoonlijke belijdenis, die hem tevens het
  recht geeft aan het Avondmaal deel te nemen. Maar reeds in
  de dagen der Compagnie heeft men begrepen in deze met de
  eischen der praktijk rekening te moeten houden. Dit voetspoor
  volgde men later op bijkans alle zendingsvelden. De gedoopten.
  die tot het Avondmaal toegelaten wilden worden, moesten dus
  eerst een proeftijd doormaken om te toonen, dat het hun met
  hun belijdenis waarlijk ernst was en gedurende dezen proeftijd
  moesten zij opzettelijk voor hen gegeven onderwijs volgen, vandaar dat het aantal gedoopten steeds dat der Avondmaalgangers
  verre overtreft.
  Natuurlijk was het den zendelingen niet mogelijk in hunne
  filialen, waarvan het aantal gestadig toenam, den preekdienst
  waar te nemen en onderwijs te geven. Trouwens, ook in hun
  woonplaatsen ging dit moeilijk. Maar vooral is het noodig, dat
  de zendeling dit werk hoe eer hoe beter aan Inlandsche krachten
  toevertrouwt. Een ervaren zendeling heeft eens gezegd: «Men
  overdrijft slechts weinig als men beweert, dat nooit een Europeaan
  een Inlander heeft bekeerd». Hoe dit zij, het is duidelijk, dat
  het Christendom veel eerder een zaak des volks zal worden,
  wanneer van den aanvang af zijn zonen aan zijn verbreiding
  medewerken.
  Dezen hebben daartoe echter zekere voorbereiding noodig. Het
  middel om daartoe te komen deed zich weldra vanzelf voor.
   Zoodra de zendelingen eenigen invloed begonnen te krijgen
  vroegen Minahassers, meestal aanzienlijken onder hen, of hun
  kinderen in de huizen der zendelingen opgenomen konden worden,
  teneinde daar hun opvoeding te ontvangen. Aan dezen wensch
  werd voldaan en zoo ontstond het z.g. anak piara (pleegkinderen)systeem. Zoowel jongens als meisjes werden onder dezen naam
  opgenomen. Zij kwamen daar in een Christelijke atmosfeer, waren
  verplicht huiselijke bezigheden te verrichten, waarin zij vooral
  door de vrouw des huizes onderwezen werden, moesten zich
  gewennen aan orde en netheid en ontvingen behalve kleeding
  en inwoning eenig zakgeld en bij vertrek een uitzet.
  Men heeft vaak op deze methode aanmerking gemaakt. Men
  noemde die verkapte slavernij en beweerde dat de zendelingen
  zich goedkoope dienstboden verschaften. Dit verwijt is uiterst
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  467
  
  onbillijk; hetgeen reeds blijkt uit het groot aantal liefhebbers.
   De zendelingen hadden dan ook meest meer anak piara in huis
  dan zij in hun eigen belang noodig hadden; zij gevoelden de beteekenis van den maatregel voor hun werk. Al heeft dus wellicht
  een anak piara minder gekost dan een bediende (hetgeen niet
  bewezen is) dan verviel dit voordeel doordat men zich genoopt
  zag meer van zulke ^bedienden» in huis te nemen dan men
  noodig had. Trouwens, de anak piara wilden volstrekt niet als
  «bedienden» beschouwd worden. Ook al worden zij niet op zoodanige wijze in het huisgezin opgenomen als in Europa met
  een «pleegkind» zou geschieden (zij eten b.v. niet met de leden
  van het gezin aan denzelfden disch), toch beschouwen zij zich
  wel degelijk als kinderen des huizes. De wijze waarop zij behandeld worden verschilt aanmerkelijk van die, welke Inlandsche
  bedienden gewoonlijk van Europeanen ondervinden. Eigenaardig
  is, dat de Minahassische anak piara er niet mee tevreden zijn,
  als zij een deel van het werk hebben geleerd. Iemand b.v. die
  drie maanden in de keuken heeft gewerkt en meent den arbeid
  daar thans te verstaan, vraagt nu met andere bezigheden te
  worden belast en is niet tevreden voor hij alle onderdeden van
  de werkzaamheden in huis heeft doorloopen. Dientengevolge
  heeft men steeds te doen met min of meer ongeschoold personeel en iedereen verstaat, dat de lasten daarvan niet weinig
  zijn. Voor de Evangelisatie der Minahassa intusschen is het
  anak piara-stelsel een zaak van groote beteekenis geweest.
  Meestal trouwden zij onderling en zoo ontstonden huisgezinnen,
  waar zoowel op geestelijk als op materieel gebied de toestanden
  den invloed van het Christendom hadden ondergaan, en die
  ten voorbeeld werden van hun omgeving.
   De mannelijke anak piara ontvingen van den zendeling eenig
  onderwijs, opdat zij later als godsdienstleeraar en onderwijzer
  zouden kunnen optreden. Natuurlijk werd meer aandacht geschonken aan de geestelijke gesteldheid van den betrokkene
  dan aan de hoeveelheid zijner kennis. Voor den zendeling was
  het van de hoogste beteekenis te weten welke waarde hij kon
  hechten aan de berichten, die hij voortaan zou ontvangen van
  zijn medearbeider in een zijner filialen; of hij op dezen rekenen
  kon bij voorkomende moeilijkheden en in het algemeen of toewijding van hem mocht worden verwacht. De ervaringen waren
  over het algemeen bevredigend.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  468
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  Toch deed zich hoe langer hoe meer de behoefte aan betere
  opleiding gevoelen. Men begon daarom over een kweekschool
  te denken. Maar niet alle zendelingen juichten dit plan toe; het
  persoonlijk contact met hun aanstaande medearbeiders zou daardoor worden verbroken. Dit bezwaar werd althans voor een deel
  ondervangen door de leerlingen der op te richten kweekschool
  te kiezen uit de anak piara der zendelingen, die hen zelf voor het
  volgen der lessen bekwaam zouden maken. In 1851 werd door
  N. Graafland de kweekschool te Sonder geopend. Zij had daar
  echter door het ongezonde klimaat dier plaats met zooveel tegenspoed te kampen, dat zij pas goed op gang kwam, toen ze in
  1854 naar Tanawangko werd overgebracht.
  