text: Hagen, dat zij, bij ontsteking en nog niet opengebroken abscessen, bloedonttrekking toepassen, door met een glasscherf
  op de aangedane plaats soms honderde kleine inkervingen te
  maken. Bij hoofdpijn en algemeen onwelzijn maakt men deze
  insnijdingen vaak midden op het voorhoofd , en wel zeer krachtig
  tot op het been, zoodat later diepingetrokken litteekens ontstaan. *
  Dit laatste wordt ons ook bericht omtrent de bevolking in de
  i Dr. A. W. Nieuwenhuis: Quer duroli Borneo dl. I (1904) Blz. 449. In
  Centraal Borneo dl. I O900) Blz. 118.
  * A. Hardeland: Dajaoksch-Deutsches Wdbk. (1859) i. v. l u l a n g Blz. y]7.
  * Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde der Niasser (1913) Blz 185.
  * J. G. F. Biedel: De sluik- en krocsharige rassen tussohen Selobes en
  Papua (1886) Blz. 210.
  » Dr. B. Hagen: Unter don Papua's in Deutsoh-Ncu-Guinoa (1899) Blz. 257.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  .VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   97
  
  bocht van Kaimani op Nieuw Guinea's Zuidwestkust. ' Van de
  Westelijke Papoea-stammen aan de Torres-Straat schrijft Haddon:
  As Macgillivray states (Voyage of the Rattlesnake 1852 II p. 31),
  „scarification of the affected part is a common mode of treating
  local inflammatory complaints.» I also found that is was employed
  for almost every kind of ache or pain. In some cases the body is so
  scarred that one might readily mistake the cicatrices for tattoo marks.*
  Soms komt het voor, dat de insnijdingen bepaalde figuren op
  de huid vertoonen; in dit geval is de operatie dus eene soort
  tatoeage, tot medische doeleinden. Zoo lezen we van de
  Bahaoe-Dajak's, dat het lichaam op pijnlijke, gezwollen plaatsen
  met kruisjes, cirkeltjes en dergelijke getatoeëerd wordt, waar zij
  door de bloedonttrekking en gedurende de bewerking door
  afleiding van de oorspronkelijke pijn verlichting aanbrengen. •'
  De Aroeneezen tatoeëeren zich voornamelijk op het voorhoofd
  tusschen de oogen, doch doen dit alleen in geval van ziekte,
  om zoodoende, zooals zij zeggen het slechte bloed uit het hoofd
  te trekken. "* Bij den Papoea-stam der Sinangolo in BritschNieuvv-Guinea worden tatoeage-figuren in de huid gekerfd om
  allerlei pijnen te verdrijven. *
  Eene andere wijze van bloedaftappen is nog het bij de
  Toradja's gebruikelijke mompadila ( = belikken), dat o. a.
   toepassing vindt, wanneer iemand zware hoofdpijn heeft, of
  een ernstigen val heeft gedaan. Nadat vooraf op de pijnlijke
  plek wat kalk is gestrooid, neemt de geneeskundige een blad
  van een plant, dat naar het doel, waartoe men het bezigt,
  ira m p o m p a d i l a (Villebrunea rubescens BI.) wordt genoemd,
  welk blad op de wond wordt gelegd. De geneeskundige likt nu
  zoo lang over het blad heen , tot het bloed uit de poriën van
  de huid dringt. Meestal — zoo zegt onze berichtgever - - geeft
  deze bewerking aan den lijder veel verlichting. * Dezelfde opei H. D. A. van der Goes: Nieuw-Guinea, etlmographisch en natuurkundig
  onderzocht, en beschreven in 1858. Uitg. Kon. Instituut (1862) Blz. 120.
  s A. C. Haddon: The Ethnography of the Western Tribe of Torres Straits.
  The Journal of the Anthropol. Inst. dl. IS) (1890) Blz. 306 on 467.
  » Dr. A. W. Nieuwenhuis: Quer durch Borneo dl. I (1904) Blz. 449. In
  Centraal Borneo dl. I (1900) Blz. 68 en 118.
  * G. W. W. C. Baron van Hoëvell: De Aroe-eilanden. Tijdschr. Bat.
  Gen. dl. 33 (1890) Blz. 79.
  » C. G. Seligmann: The medicine, surgery and midwifery of the Sinangolo.
  The Journal of the Anthropol. Institute dl. 32 (1902) Blz. 298.
  • N. Adriani en A. 0. Kruyt: Do Barée-sprekende Toradja's dl. I (1912)
  Blz. 411 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  Dl. 70. via Open Access. This is an open-access article distributed under the
  7 terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  98
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   ratie vond Thomas Forrest in 1775 bij de Papoeasche bevolking
  van den Waigeo-archipel (Noordwest van Nieuw-Guinea). Hij
  deelt daaromtrent het volgende mede: «I saw here a peculiar
  way of drawing blood; they put the rough side of a certain leaf,
  about as large as a man's hand, on that part whence they want
  to extract blood; then, with the tongue, they lick the upper side
  of the leaf, and the under side is presently all over blood}-.» '
  Eene zonderlinge manier van bloedaftappen als middel om
  de ziekte af te leiden wordt nog van den nomadischen stam
  der Poenan-Dajak's in Midden-Borneo vermeld. «One day» —
  zoo schrijft de Borneo-reiziger C. Bock — «one of the Poonans
  staying at Long Wai fell ill, and complained of a pain in his
  back. Without hesitation the chief took his small knife from
  his mandu sheath, and taking a piece of flesh firmly between
  his fingers made three incisions in the lower part of the back,
  in the region of the kidneys. In each slit he inserted a bamboo
  cylinder, two inches long, which he first made very hot, pressing them down firmly, and afterwards applying a little hot water
  to the wounds. I felt this novel kind of seton, and found the three
  pieces of bamboo were fastened very securely into the flesh.» *
  Hierboven werd er reeds de aandacht op gevestigd, dat aan
  de bloedzuiging bij onze Archipel-bewoners vaak de gedachte
  ten grondslag ligt, dat de ziekte iets materieëls en in het bloed
  aanwezig is, en dat genezing dus eerst kan volgen, wanneer
  die ziektematerie uit het lichaam is verwijderd. Dat zij ditzelfde
  doel trachten te bereiken, door in het lichaam van den patient
  op eene of andere wijze eene opening of insnijding te maken,
  kan ons niet verwonderen, immers zij zien alsdan met het bloed
  de daarmede als het ware vereenzelvigd gedachte ziekte uit het
  lichaam van den lijder wegvloeien. Zoo lezen we, dat de
  Dajaksche geneeskundigen van de Zuidoostkust van Borneo
  soms met een scherp mes in de oppervlakte der huid van het
  zieke lichaam vele incisiën maken in de dwarste en in de
  lengte, doch niet diep, waaruit echter altijd eene zekere hoe• Th. Forrest: A Voyage to New Guinea, and the Moluccas, from Balambangan, including an Account of Magindano, Sooloo, and other islands;
  performed in the Tartar Galley, belonging to the Hon.  • H. Ling Roth: The natives of Sarawak and British North Borneo dl. I
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  (1896) Biz. 297.
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  99
  
  veelheid bloed te voorschijn komt. Dit geschiedt — naar onze
  zegsman ons inlicht — met het doel om door deze gemaakte
  openingen de ziekteoorzaak uit het lichaam een doortocht te
  bezorgen. Deze wonden worden onmiddellijk met eene eigenaardige olie, welker compositie nog onbekend is, besmeerd,
  waarop de vloeiing van het bloed spoedig ophoudt. Dan beginnen
  zij eene zekere manipulatie op het zieke lichaam uit te oefenen.
   Wanneer dat eenige uren geduurd heeft onder luidruchtig
  gezang, roepen zij onverwachts te zamen uit: «het is ons nu
  gelukt om den boozen geest of oorzaak der ziekte te vangen»,
  en dan toonen zij werkelijk aan den lijder een stukje been,
  steen, of aarde of een langwerpig of rond stukje hout, of iets
  anders — «zie daar, dit is uit Uw ziek lichaam door de gedane
  insnijding gekomen en nu zijt gij zeker overtuigd, dat de
  oorzaak Uwer ziekte weggenomen is.» ' Dat deze opvatting
  ook bij de bewoners van Borneo's Wester-afdeeling niet vreemd
  is, blijkt hieruit, dat de priesters bij de Dajak's van Landak en
  Tajan — zooals dezen den heer Schadee vertelden — bij hun
  ziektebezweringen soms een of ander lichaamsdeel zouden opensnijden, om er de ziekte uit te nemen, en het daarna onmiddellijk weer zouden heelen, zonder dat er zelfs een spoor van
  verwonding achterblijft. "•
  De hierboven beschreven methode van scarificeeren bij de
  Niassers — die bij allerlei ongesteldheden , zelfs bij koorts wordt
  toegepast — zou volgens Dr. Kleiweg de Zwaan tot doel hebben «dass mit dem hervortretenden Blut auch die Krankheit,
  welche die Schmerzen veranlasst, den Körper verlassen wird.
  Die Eingeborenen haben dabei ein Gefühl von Kalte und halten
  dies für ein Zeichen, dass die Krankheit den Körper verlasst.»*
  Dr. R. Poch verhaalt, dat tijdens zijn verblijf te Cape Nelson,
  aan de Noordoostkust van Engelsch Nieuw Guinea, een Papoea
  op zekeren dag bij hem kwam en hem eenige ronde steenen
  toonde, die, naar hij geloofde, door een geneeskundige uit zijn
  rug waren genomen. Hij werd door rheumatische pijnen gekweld,
  na de operatie was zijn kwaal, naar zijn zeggen , echter genezen.
   ' J. B. de Callonne: Iets over de geneeswijze en ziekten der Daijakers ter
  Zuid Oostkust van Borneo. Tijdschr. voor N. I. 1840 dl. I Blz. 420.
  * M. C. Schadee: Bijdrage tot de kennis van den godsdienst der Dajaks
  van Landak en Tajan. Bijdragen T. L. en Vk. dl. 58 (1905) Blz. 507.
  * Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde der Niasser. (1913) Blz. 134.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  100
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  De pijnlijke plaats vertoonde verscheidene oppervlakkige insnijdingen, die nauwelijks bloedden; toch geloofde hij, dat de
  steenen uit die openingen waren te voorschijn gebracht. '
  Bij een kind, lijdende aan stuipen, zag Dr. van der Burg
  Chineesche dokters onder de nagels van vingers en teenen
  naalden steken, met de bedoeling, zeiden zij, om openingen te
  maken, waardoor de se t a n (duivel) ontsnappen kon. *
  Ditzelfde denkbeeld, om iemand te genezen, door aan de
  materieel gedachte ziekteoorzaak met behulp eener huidopening
  ' Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleichende Volksinodizin dl. II
  (1909) Blz. 900.
  ' Dr. C. L. van dor Burg: De geneesheer in Nederlandsch-Indië dl. 1(1882)
  Blz. 84. Gelijk bekend is het insteken van naalden in zieke lichaarnsdeelen
  een in het Oosten veel verbreide geneeswijze, vooral bij Chineezen en Japanneezen. Het middel zon in dn 17" eeuw door den te Batavia gepraktiznord
  hebbenden arts W. ten Rhijne naar Europa zijn overgebracht. Daar gerankte
  het een tijd lang in vergetelheid, maai- werd later door Fransche geneeskundigen weer aanbevolen en in Duitsehland als Baunschoidtismus — naar
  den in 1860 te Munster gestorven Baunseheidt — weer algemeen modern.
   (Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleichende Volksmodizin dl. I
  (1908) Blz. 9 sub. A k u p u n k t u r ) . Teu Rhijne schrijft over do toepassing
  van dit middel bij Chineezen en Japanneezen o. a.: „Dose Naald (in China
  X i n k i e u en in Japan F a r r i t a t t e genoemt) is lang, scherp en rond, hebbende een slek-wijs gedrait hegjen. Ze is gemaakt van Goud, zelden uit
  Zilver, en nooit uit eenig ander m e t a a l . . . . Do Inwoonders van Arraoan on
  Indoslan gebruiken bijna diergelijke naald . . . . De Naald werd dan iu hot.
  beledigde deel gestoken, of door een e n k e l e s t e e k ; of d o o r d r a a y o n ,
  dat met do duim on voorste vinger geschied, of het werd met een hamert jen
  daar zagjes in geslagen. Do Naald werd dan in het beledigde doel soo lange
  gehouden tot men dertig roisen heeft uit on ingeademt, indien het de zieke
  kan verdragen; soo niet word se terstond weder uitgetrokken, en de stekingo
  werd tot drie, vier en somtijds tot vijf of zes malen, soo het de zieke kan
  verdragen en de ziekte hardnekkig zij. h e r h a a l t . . . . Het steken met de Naald
  dient voornamelijk tot de ziekten des hoofds en dos onderbuiks. Het hoofd
  werd gestoken in hoofdpijn, slaap-zucht, vallendeziekte, oog-ontstekinge, en
  andere swakhedon, die uit kwade winden voortspruiten. Den onderbuik steekt
  men in de kolijk-pijn, rooloop, onlust tot eten, moer kwalen, ontstolthoid
  des lichaams door veel wijns te drinken, pijn der gewrichten en des buiks.
   De lijf-moeder van een swangere steekt men, wanneer het kind voor de
  behoorlijke tijd zich al te veel beweegt, waar door de moeder te groten pijne
  en gevaar des levens leed. Men steekt ook zelfs het kind met een lango en
  scherpe Naald, opdat het door de stekinge verschrikt zijnde, van do overgroote en gevaarlijke beweginge ophoude . . . . enz." ^S. Blankaart: Verhandelinge van het podagra en vliegende j i c h t . . . . in. beschrijv. van de krachten
  des melks . . . . Chineese en Japanse wijze om allerlei ziekten door het branden
  van Moxa en het steken met oen goude naald zekerlijk te gonesen door
  Wilhelmus ten Rhijne, Med. Doet. op Batavia. Ainst. 1684). Vgl. over de
  A k u p u n k t u r bij de Chineezen nog: Dr. H. Vortisch—van Vloten: Chinesische Patiënten und ihro Arzte (1914) Blz. 15 en over dezelfde operatie bij
  de Japannoezen: Voyages de C. P. Thunberg au Japon enz. dl. II (1796)
  Blz. 335 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   101
  
  een uitweg uit het lichaam van den lijder te verschaffen, heeft
  den practischen Atjeher zelfs een middel aan de hand gedaan,
  om een meisje aan den man te brengen. Dr. Snouck Hurgronje
  deelt daaromtrent het volgende mede: «Men meent, dat er iets
  bijzonders in het spel moet zijn, wanneer een meisje den naar
  Atjehsche begrippen huwbaren leeftijd bereikt heeft en nog
  geene candidaten zich hebben opgedaan; men is dan overtuigd,
  dat zij in een of ander deel van haar lichaam iets m a I a n g
  heeft, iets, dat aan haren voorspoed in den weg staat. Uit de
  cijferwaarde der aanvangsletter van haren naam wordt nu berekend, welk lichaamsdeel de schuld draagt. Staat dit vast, dan
  legt men het meisje op gepelde rijst ( b r e u ë h ) , steekt
  even met eene gouden naald in het bedoelde lichaamsdeel,
  zoodat er eenig bloed uitvloeit, dat men met behulp van een
  weinig boomwol ( g a p e u ë h ) opvangt. Dit watje wordt in een
  ei gestoken, waar men eerst een gedeelte van den inhoud uit
  heeft laten loopen, om plaats te maken. Een weinig haar en
  eenige stukjes nagel van het meisje doet men in een jong
  klapperblad, en werpt eindelijk al die zaken in snelvlietend
  water der naastbijzijnde rivier of beek».' De bedoeling is duidelijk:
  door de punctuur vloeit wat «malang» is met het bloed uit
  het lichaam weg; door deze onheilaanbrengende substantie op
  te vangen en met den stroom te doen wegdrijven wordt het
  meisje van haar lijden verlost. Dezelfde associatie van voorstellingen vindt men o.a. terug in het Niassische gebruik, om
  bij sommige ziekten den patiënt naar eene rivier te brengen,
  waar hem eene snede in de huid wordt gemaakt, zoodat daar
  eenig bloed uitvloeit. Een weinig van dit bloed wordt dan in een
  bamboekokertje opgevangen en dit daarna in de rivier geworpen.
   De Niassers meenen, dat op deze wijze de ziekte wegstroomt. *
  Herinneren we er hier terloops aan, dat op de Zuidzee-eilanden
  hoofdpijn algemeen wordt toegeschreven aan een boozen geest,
  die in het hoofd is gevaren. Door nu daarin eene opening te
  maken (trepanatie) meent men dien geest de gelegenheid te
  geven daardoor het lichaam van den lijder te ontvlieden. *
  i Dr. C. Snouck Hurgronje: De Atjehers dl. I (189a) Blz. 820.
  ' F. Kramer: Der Götzendienst der Niasser. Tijdsohr. Bat. Gen. dl. 33
  (1890) Blz. 496.
  • Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleichende Volksmedizin dl. II
  (1909) Blz. 459. Vgl. ook: J. G. Frazer: Taboo and the perils of the soul (The
  golden bough) 1011 Blz. 106 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  102
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  «Hoe ongelooflijk het ook klinken moge» — zóó schreef Dr.
   VVilken—«behooren dergelijke praktijken in Europa heden ten
  dage nog niet tot het verledene. In 1887 nog heeft te Morbihan
  in Frankrijk zich het geval voorgedaan, dat twee broeders, die
  meenden, dat hunne zuster bezeten was, besloten haar te genezen , dat is den duivel uit haar te bannen, door met een
  boor eenige gaten haar in het lichaam te boren». •
  Dat de schijn-operaties, die we hierboven bij Dajak's, Niassers,
  Papoea's enz. beschreven vonden geheel van dezelfde soort zijn
  als die, welke de kwakzalvers in Europa vroeger vaak toepasten
  blijkt uit tal van oude schilderstukken met dit onderwerp in
  reproductie. Hollander, een Berlijnsch chirurg schrijft hierover
  o.a. in zijn werk «die Medizin in der klassischen Malerei»: «Meist
  fahrende und mit einem Privileg und gesiegelten Brief versehene
  Chirurgen aus der Bader-und Barbiergilde operierten in Offizinen
  oder auch auf der Landstrasse und auf dem Marktplatze allerlei
  Leiden, die wohl vornehmlich nervösen Ursprungs waren, und
  heilten sie dadurch , dass sie meistens aus der Stirn-, oft auch
  aus der Halsgegend Fremdkörper entfernten. Sie machten einen
  Einschnitt und praktizierten in die Wunde einen Stein (Kei), den
  ihnen ein Gehilfe zusteckt». Bekend is in dit opzicht vooral
  eene schilderij van Jan Steen, dat in de Cuyp-zaal van het
  museum Boymans te vinden is, tot titel dragende «De Keisnijder»,
  en waarvan Hollander deze beschrijving geeft: »Ein Bauerlein
  ist auf einem Sessel angebunden und ein Scharlatan operiert
  denselben unter Assistenz einer Nonne, die das Idealgesicht
  einer alten Vettel hat. Der Operateur zieht dem sich straubenden
  Patiënten eine Unmasse Steine aus dem Halse und wirft sie in
  ein Gefass. Die Herkunft der Steine ist sonnenklar; ein Bursche
  reicht sie ihm ganz offenkundig unter dem grössten Vergnügen
  der durch das Fenster zusehenden Nachbarn. Der Patient ist
  der cinzige auf dem ganzen Bilde, der an den Schwindel glaubt!»
  En dat het met de lichtgeloovigheid onzer Oostelijke naburen
  niet beter gesteld was, blijkt uit het volgende stuk van een
  reclameblaadje van een marktschreeuwer te Leipzig uit het jaar
  1470: «Wissentlich sei mennigklichen, dass herkommen ist ein
  bewerter Meyster genannt Herr Johann von Tokenburgh ritter
  der Keyserlichen Majestaet und des heyligen römischen Richs
  > Dr. G. A. Wilken: De Simonsage. De Gids 1888 dl. II Blz. 321 (of
  her-editie door Mr. van Ossenbruggen,
  dl. III,from
  Blz.Brill.com
  573). 06/29/2024 03:53:01AM
  Downloaded
  via Open Access.  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCIIIPEL.
  103
  
  und ist auch des durchleuchtigen fiirsten und herrn, her Mathias
  Königks czu Hungern VVuntarts gewest etzliche Jar an den
  genannten Königk er dan sevn Meisterschaft hat nemlichen
  eynen pheyl von ihme brocht hat, den er mehr den 11 jahr
  seinen rugkger tragen hat, etc.». '
  V. A^&r/jtfftV.
  Zooals bekend, maakt onze wetenschappelijke geneeskunde
  in allerlei gevallen gebruik van brand- en bijtmiddelen (cauteria),
  zoo o.a. bij het wegnemen van woekeringen, bij wonden, waar
  geen voldoende krachtige prikkel bestaat om nieuwe organische
  bestanddeelen ter heeling te vormen, bij zuivering van vergiftigde
  wonden, bij gevaarlijke bloedingen, als afleidingsmiddel enz.
  In al die gevallen is, zooals hieronder zal blijken, ook bij de
  Inlanders de heilzame werking van brand- en bijtmiddelen bekend.
  Daartoe behoort bijvoorbeeld het reeds genoemde kopersulfaat.
   Ook het brandijzer en andere gloeiend gemaakte metalen
  vinden als zoodanig toepassing. Volgens de heilige overlevering
  der Muzelmannen zou de Profeet herhaaldelijk zijn tegenzin
  tegen de operatie van het uitbranden hebben betuigd. * Toch
  schijnt het brandijzer in verschillende Mohammedaansche landen
  veel te worden gebruikt. * Ook de Atjehers passen bij slangebeten, behalve prevelformulieren het branden met gloeiend
  ijzer toe. * Men weet, dat in de Germaansche landen het gloeiend
  ijzer evenzeer een bekend volksmiddel was bij beetwonden van
  giftige dieren. Osiander geeft er het volgend voorbeeld van:
  «Eilf Menschen, die von einem wirklich tollen Hunde gebissen
  worden, Hessen sich von einem Bauer in der Dorfschenke mit
  einem- glühenden Schlüssel cauterisiren, und blieben ohne
  etwas weiter zu brauchen gesimd. Der Gebissene eile daher zu
  dem nachsten Schmid, lasse einen Schlüssel oder sonst ein
  Eisen mit runder Spitze roth glühend machen und einige Augenblicke aufdie Wunde drücken.» * De Sarebas-Dajak's (behoorende
  ' E. Hollander: Die Medizin in dor klassischen Malerei (1903) Blz. 205,
  210, 219, geoit. naar Prof. Dr. Hector Treub: Over kwakzalverij. Gedenkboek van de Vereeniging tegen de kwakzalverij (1906) Blz. 7 vg., in welk
  opstel ook een reproductie van Jan Steen's schilderij: „De Keisnijder."
  » Dr. C. Snouck Hurgronje: Mekka dl. II (1889) Blz. 117.
  » Dr. M. Bartels: Die Medicin der Natiuvölker (1893) Blz. 287.
  * Dr. C. Snouck Hurgronje: De Atjohers dl. II (1894) Blz. 53.
  * Dr, J. F. Osiander: Volksarzneymittel (1826) Blz. 452 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  104
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   tot de Zee-Dajak's van Sarawak) maken wel gebruik van een
  roodgloeiend gemaakt stuk metaaldraad tot het kauteriseeren
  van wonden. '
  Volgens Dr. van der Burg zouden de Inlanders wonden, door
  de beet van slangen toegebracht, soms desinfecteeren door er
  een weinig kruit in te leggen en dat aan te steken -, een
  middel dat ook in de Europeesche volkstherapie bij wondbehandeling niet onbekend is. *
  Heeft de Javaan last van buikpijn, dan wrijft men zijn rug
  wel met een heet gemaakten rijksdaalder. * Hier is het brandmiddel blijkbaar als een afleidingsmiddel bedoeld: men tracht
  indirect genezing te verkrijgen van een orgaan, door prikkeling
  van een ander. Deze methode schijnt ook elders wel voor te
  komen. «Op sommige plaatsen» — schrijft Dr. van der Burg
  n. 1. — «worden heet gemaakte, ijzeren plaatjes gebruikt tot
  het maken van brandwonden aan de slapen, als afleidend
  middel bij hoofdpijnen en congestio cerebri, o.a. op het eiland
  Timor». **
  Verder vinden ook heete kolen, asch en steenen als kaustische middelen toepassing. Zoo bedekken de Papoea's van
  Duitsch-Nieuw-Guinca vvratten en dergelijke uitwassen met een
  blad en leggen er daarna een stuk gloeiende kool op, die de
  uitwas radikaal wegbrandt. Bij wonden houden zij een gloeiende
  kool zoo dicht mogelijk daarbij. *
  De Maleische d o e k o e n ' s in Sidjoendjoeng (PadangscheBovenlanden) zouden bij puisten en zweren onder de voeten,
  die niet genezen willen, een stukje doek om een stokje winden,
  * H. Ling Roth: The natives of Sarawak and British North Borneo dl. I
  (1896) Biz. 297. Ook de Chineezen maken bij sommige pijnlijke aandoeningen
  (o. a. bij rheumatisme on hoofdpijn) wel oppervlakkige brandwonden in de
  huid middels gloeiend ijzer of heet kopergeld (Dr. H. Vortiseh —van Vloten:
  Ohinosische Patiënten und ilne Arzte (1914) Blz. 125)
  ' Dr. C. L. van dor Burg: De geneesheer in Nederlandsch-Indië dl. II
  (1887) Blz. 572.
   * Zie o. a. Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergloichende Volksmedizin dl. II (1909) Blz. 374, 424, 436. Ook: Dr. J. F. Osiander: Volksarzneymittel (1826) Blz. 454 en 459.
  * J. Kreomer: Hoe de Javaan zijne zieken verzorgt. Mededeelingen Ned.
  Zend. Gen. 1892 Blz. 12.
  » Dr. C. L. van dor Burg: t. a. p. dl. III (1885) Blz. 246.
  5 Dr. B. Hagen: Unter den Papua's in Deutsoh-Neu-Guinea (1899) Blz. 258.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCIIIPEL.
  105
  
  dit in klapperolie doopen en aansteken en dan de kokende olie
  op de geïnfecteerde plaats laten afdruppelen. ' Ridley verhaalt
  van de Maleiers van het Maleische schiereiland, dat zij hetzelfde doen bij wonden, welke maar niet heelen willen. «Ik
  heb» — zoo voegt de schrijver hieraan toe — «een leelijke
  bamboesnede, die op de gewone wijze maar niet wilde heelen,
  zeer spoedig zien beteren, na deze behandeling.» *
  Ook de Niassers passen deze wijze van kauterisatie toe n. 1.
  om het doorbreken van een absces te bevorderen: «sie tröpfeln
  heisses Ol rundum das Geschwür, wodurch die Eiterabsonderung
  befördert wird.» '
  Het zoogenaamd kunstmatig brandmerken — gewoonlijk door
  middel van een stukje zwam of tonder — dat in den Archipel
  eene ruime toepassing vindt, maar in geen direct verband staat
  tot de volksgeneeskunde, gaan we hier met stilzwijgen voorbij.''
  VI.
   Reeds sedert overoude tijden is het aan tal van volken bekend geweest, dat sommige besmettelijke ziekten vaak gunstiger
  verloopen, wanneer men zich opzettelijk daaraan blootstelt, dan
  bij eene toevallige infectie. Dit bracht hen op de gedachte, om
  gezonden kunstmatig door de ziekte te doen infecteeren, teneinde hen te vrijwaren voor eene volgende besmetting, of, om
  eene algemeen gebruikelijke uitdrukking te bezigen, ze tegen
  die ziekte in te enten. Ook aan de volken van den Indischen
  Archipel is deze praeservatieve enting, zooals we thans zullen
  nagaan, niet onbekend gebleven.
  ' Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maloiera
  (1910) Blz. 238.
  * Dr. H. N. Ridley: De inlandscho geneesmiddelen der Malciers (1907)
  Blz. 8. (Overdruk van de in „de Indische Mereuur" voorkomende vertaling
  van Dr. Ridley's opstel in Agricultural Bulletin of the Straits (1906) Blz. 193).
  » Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Hoilkunde der Niasser (1918) Blz. 107
  en 136.
  * Men zie hierover o. a. Dr. G. A. Wilken: Handleiding voor de vergelijkende volkenkunde van Nederlandsoh-Indië (1893) Blz. 252 en A. C. Kruyt:
  Het animisme in den Indischen Archipel (1906) Blz. 236 vg. Verder vergelijke
  men over bovengenoemde kaustisehe middelen en derivantia bij de volken
  buiten onzen Archipel: Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleichende
  Volksmedizin dl. II (1909) Blz. 389 vg. en Dr. M. Bartels: Die Mediein der
  Naturvölker (1893) Blz. 286 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  106
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN
  
  INDISCHEN-ARCIIIPEL.
   Men weet, dat de Framboesia tropica — o.a. op Javapatek,
  bij de Maleiers p o e r o e of n a m b i , op Ambon bob a genoemd —
  een in onze Oost veel voorkomende besmettelijke huidziekte is.
  Volgens de Maleische d o e k o e n ' s van Midden-Soematra zou
  ieder mensch de poeroe moeten krijgen; is het niet tijdens
  dit leven — zoo zeggen ze — dan toch zeker in het hiernamaals.'
  Ook de Toradja-stammen van Centraal-Celebes meenen, dat
  ieder sterveling onvermijdelijk frambozenuitslag moet krijgen.
   Sommigen onder hen beweren echter, dat zij het geheim kennen
  om iemand met toebereid water te begieten, waardoor hij tegen
  deze langdurige en lastige ziekte is beveiligd. * Waarin volgens
  hen de beveiligende kracht van dit water schuilt, wordt ons
  nochtans niet opgehelderd. Op de Ambonsche eilanden komt
  de b o b a zeer menigvuldig voor, deze ziekte is den Ambonees
  evenwel verre van onwelkom; goed uitgewoed — zoo heet het —
  zou zij later eene goede gezondheid waarborgen. Geneeskundige
  behandeling ontwijkt hij dus gaarne. * Bij de Tobelo's op Halmahera past men bij Framboesia evenzeer opzettelijke besmetting
  toe. De moeders hebben er liefst, dat de kinderen klein besmet
  worden, zijn ze groot, zegt men, dan zijn ze immers onhandelbaar en haast niet te helpen. * Op Nias wordt deze ziekte
  door de Inlanders fou genoemd. «An fou»—aldus schrijft de
  zendeling Lett — «leidet mcist jeder Niasser einmal im Leben
  ein Jahr lang. Es sind dies bald hier, bald dort über den
  ganzen Körper ausbrechende platte Geschwüre, die aber nach
  geraumer Zeit von selbst heilen und den Kranken anscheinend
  ansteckungsfrei machen». * Dr. van der Burg deelt op gezag
  van Wright mede, dat op Ceylon jonge kinderen opzettelijk
  worden blootgesteld aan Framboesia-besmetting, door hen rijst
  * Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  (1910) BIz. 22. «Krijg je het niet in je jeugd, dan krijg jo het op je sterfbed"
  — zegt het volk bij ons wel van do spruw. (Dr. M. A. van Andcl: Volksgeneeskunst in Nederland (1909) BIz. 13.1).
  * N. Adriani en A. C. Kruyt: De Bare'e-sprekendo Toradja's, dl. 1 (1912)
  BI/-. 407.
  ' E. W. A. Ludeking: Schots van de residentie Ainboina. Bijdragen
  T. L. en Vk. 3« Volgr. III (1868) BIz. 153.
   •* M. J. van Baarda: Nog iots aangaande „Heer pokken" op Halmalicra.
  Bijdragen T. L. en Vk. dl. 67 (1912) BIz. 61.
  ' A. Lett: lm Dienst des Evangeliums auf der Westküste von Nias.
  Heft IV (1901) BIz. 13. Vgl. Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde der
  Niasser (1913) BIz. 108.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCIIEN-ARCHIPEL.
  107
  
  te doen eten van een blad of bord, waarvan een Framboesialijder kort te voren gegeten heeft. Dat wordt dan als eene soort
  inenting beschouwd. Men meent, dat dit een bepaald prophylacticum tegen de ziekte is en dat daardoor in alle geval een
  latere aanval onder lichte verschijnselen verloopt. ' Op de
  Fidsji-eilanden enten de Inlanders hunne kinderen met Framboesie-stof, waardoor dan eene lichte infectie zou ontstaan, die
  tegen ernstige besmetting immuniseert. *
  Eene andere in den Indischen Archipel veel voorkomende
  huidaandoening is de Ichthyosis of vischschubbenuitslag, op de
  Oostelijke eilanden veelal onder den naam k a s k a d o e bekend.
   Van deze ziekte wordt ons door Riedel verteld, dat zij bij
  eenige stammen opzettelijk wordt ingeënt. Zoo heerscht die
  kwaal bijvoorbeeld in hooge mate op de Watoebela-eilanden en
  wordt ze door de Inlanders van den een op den ander ingeënt. *
  Op welke wijze en met welk oogmerk dit hier geschiedt wordt
  niet medegedeeld, maar van de Zuidelijker wonende Aroeneezen,
  bij wie dit gebruik ook bestaat, vermeldt dezelfde schrijver, dat
  de bedoeling ervan zou zijn <om eene lichtere huidskleur te
  verkrijgen en om Prurigo te bevorderen.» *
  Ook de Variolatie d. w. z. de kunstmatige besmetting van
  gezonden door een pokkenlijder, teneinde hen, zóó een gemakkelijk ziekteverloop te verzekeren en hen te vrijwaren voor
  latere besmetting, schijnt bij de Indonesiërs niet ten eenen male
  vreemd te zijn. We zullen tot besluit hierbij dus nog even stilstaan. Het is bekend, dat pogingen tot deze opzettelijke besmetting reeds sinds eeuwen bij verscheidene beschaafde, zoowel
  als onbeschaafde volken hebben bestaan en nog bestaan. Herinneren we eraan, dat in een oud Chineesch werk over de
  inenting van menschenpokken — door Lockhardt toegankelijk
  gemaakt — reeds werd geleerd, dat als de pokken spontaan
  uitbreken, zij zwaar en doodelijk zijn, maar dat zij goedaardig
  verloopen, wanneer ze door inoculatie worden opgewekt. '•
  * Dr. C. L. van der Burg: Bo geneesheer in Nodeilandsch-Indié' dl. II (1887)
  Blz. 401 en 421 vg.
  * Br. J. P. Kleiweg de Zwaan: Be geneeskunde dor Menangkabau-Maleiors
  (1010) Blz. 22.
  ' J. G. P. Riedel: De sluik- en kroesharige rassen tusschen Selebes en
  Papua (1886) Blz. 210.
  * J. G. F. Riedel: t. a. p. Blz. 266, vgl. ook Blz. 465.
  * Dr, M. Bartels: Die Mcdicin der Naturvölker (1893) Blz. 128 vg.
   Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  108
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN
  
  INDISCHEN-ARCHIPEL.
  Ook onze voorvaderen huldigden deze opvatting, lang vóórdat
  de inenting tegen pokken officieel geregeld werd. Helvetius
  geeft ons bijvoorbeeld de volgende vertaling van wat Sylvius —
  een bekend Nederlandsen geneesheer en hoogleeraar te Leiden
  uit de 17e eeuw — daaromtrent leerde: «Zoo dikwils als de
  Pokjes epidemice grasseeren , quaadaardig en van de slegste soort
  zijn, dan moet men de jonge kinderen zoo ras het mogelijk is
  overbrengen in een andere gezonde lugt. Maar ter contrarie zoo
  het de beste, en geen quaadaardige Pokjes zijn, dan is het er
  zeer verre vandaan, te raden de kinderen of bejaarde van lugt
  te laten veranderen, maar integendeel raad hij (Sylvius) de gezonde kinderen met de zieke in een en dezelve kamer te houden,
  opdat zoodoende dezelve door de beste zoort zoude aangetast
  worden en er weijnig hebben.» '
  Zien we thans bij de verschillende stammen in den Archipel
  rond, dan vinden we deze zelfde opvatting ook door hen aangehangen en in praktijk gebracht. Door de ervaring geleerd,
  dat de pokziekte in de hoogste mate besmettelijk is, kwamen
  zij er verder toe, haar als iets onvermijdelijks te beschouwen.
   De Maleiers der Padangsche Benedenlanden noemen deze ziekte,
  zooals ons daar werd medegedeeld, ook wel pan jak it poesaka, omdat zij als het ware eene erfenis is, die de kinderen
  bij de geboorte ter wereld brengen. In de Zuidelijke Gajo-landen
  (Gajo-Loeös) meent men, dat ieder kind de pokken eens moet
  hebben, dus men wenscht het voor zijn eigen kind hoe eerder
  hoe liever, opdat men wete of het er goed doorkomt. Men
  brengt er zieke kinderen daarom wel opzettelijk bij pokkenlijders,
  ze worden dan spoedig besmet. - Ook van de Karo-Batak's
  vinden wij vermeld, dat men blijde is, wanneer de kinderen
  worden aangetast, liefst als ze nog klein zijn, want dan laten
  zij zich gemakkelijker behandelen * Toen omstreeks 1865 op het
  eiland Saleier een pokkenepidemie uitbrak, meende men zich
  tegen de pokken te kunnen beveiligen door bij het reinigen der
  lijken van aan pokken overleden personen onder de woning te
  gaan staan en zich door het door de vloer vloeiende waschwater
  
  ' A. Helvetius: Verhandeling van verseheido genezingen dor kinderpokjes
  uyt de voornaamste genoesheeren zamen getrokken (1724) Blz. 131 vg.
  * C. Snouck Huigionjo: Het Gajoland on zijne bewoners (1903) Blz. 312.
  » J. K. Wijngaarden in Medeelingen
  Ned. Zend. Gen. 1894 Blz. 146.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   109
  
  te doen besproeien. ' Van de Toradja's lezen wij, dat zij zich
  bij eene pokkenepidemie tegen deze ziekte trachten te vrijwaren,
  door zich met toebereid water te begieten. * Waar hieromtrent
  nadere gegevens ontbreken, schijnt de vraag gewettigd, of voor
  dit z. g. gewijde water ook misschien — evenals op Saleier —
  besmet water wordt gebruikt, wellicht als opzettelijke besmetting
  bedoeld. En dan volgt als tweede vraag, of de begietingen met
  dergelijk toebereid water bij Framboesia-indica, welke, zooals
  we zagen , bij de Toradja's wel worden toegepast als beveiligingsmiddel tegen deze ziekte, ook niet bedoeld zijn als een vorm
  van praeservatieve enting.
   Te Donggala (Westkust van Midden-Celebes) zou het de
  gewoonte zijn, dat, wanneer in eene kam p o n g de pokken
  heerschen, alle bewoners dier k a m p o n g door een paar oude
  inlandsche geneeskundigen geinoculeerd worden met de smetstof
  der lijders, en wel in de kuit. Dit geschiedt om toch maar zoo
  spoedig mogelijk door die ziekte te worden aangetast. Men
  beweert verder, dat deze enting tevens eene heilzame werking
  uitoefent. ' In het aan Donggala grenzende Paloe wordt, naar
  een ander schrijver ons inlicht, eveneens de pokstof van een
  zieke overgebracht op niet aangetaste personen. * We worden
  in het onzekere gelaten, of deze mededeelingen ook betrekking
  hebben op de bewoners van het binnenland van de afdeeling
  Midden-Celebes, dan wel alleen op die van de Westelijke kuststrook. Volgens den zendeling Kruyt trokken gedurende de
  pokkenepidemie in de Foso-streek (omstreeks 1883) Roegineezen
  en andere vreemdelingen van de kusten door het land en
  entten de Toradja's in met stof uit pokken. Dezen beweren,
  dat de aldus behandelde personen wel de pokken kregen, maar
  er niet aan stierven. " De bevolking van het Zuidoostelijk van
  Celebes gelegen eiland Moena paste voorheen zelf de inenting
  
  ' H. E. D. Engelhard: Mededeelingen over het eiland Saleyer. Bijdragen
  T. L. on Vk. 4' Volgr. VIII (1S84) Blz. 271.
  * N. Adriani en A. C. Kruyt: De Barèe-sprekendo Toradja's dl. I (1912)
  Blz. 407.
  * Mr. F. D. E. van Ossenbruggen: Eigenaardige gebruiken bij pokkenepidoruiën in den Indischen Archipel. Bijdragen T. L. en Vk. dl. 65 (1911)
  Blz. 55.
  * Zie de Nota van toelichting in Tijdschr. Bat. Gen. dl. 54 (1912) Blz. 81.
  * N. Adriani en A. C. Kruyt: t. a.Downloaded
  p. Blz. 418.
   from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  110
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   toe, waarbij de etter van een pokkenlijder met een rnesje of
  puntige bamboe werd overgebracht. ' Ook van de Maleische
  kustbevolking van Borneo wordt vermeld, dat zij de inoculatie
  vaak met succes toepast, zoowel op eigen stamgenooten als op
  de Dajak's. 2
  Soms gaat de poging tot besmetting met luidruchtige feestelijkheden gepaard, als ware het om den ziektebrengenden, machtigen
  en daarom gevreesden pokkengeest te huldigen. Dit vinden we
  o,a. medegedeeld van de bewoners van het ten Zuiden van
  Saleier gelegen eilandje Djampea: «Men zou zich zeer vergissen,
  indien men dacht, dat een poklijder door de gezonden werd
  geschuwd; integendeel: in het huis van den patiënt wordt dag
  aan dag feest gevierd. . . . Dat het dikwijls gebeurt, dat medefeestvierenden door den lijder worden besmet, behoeft nauwelijks
  gezegd. En dit is dan ook het verlangen van iederen rechtgeaarden Inlander. Men verdringt elkaar, om toch maar zoo
  dicht mogelijk bij den zieke te kunnen komen; hun kinderen
  brengen zij mee, en wrijven zij tegen het lichaam van den
  poklijder aan, om bij hen toch maar de ziekte op te wekken».-''
  Eene zeer karakteristieke parallel van dezen door Mr. Van
  Ossenbruggen genoemden trek in het Indonesische pokkenbijgeloof vinden we door Bayern ook van de Groeziërs (een
  Kaukasischen stam) vermeld, van een volk dus binnen de landpalen van ons eigen werelddeel. De pokken worden door hen
  — evenals door de Atjehers * — euphemistisch «bloemen»
  (Khwahwili) genoemd en de pokkengeest wordt als «goede engel»
  (Angelos) aangeduid, evenals hij bij de Dajak's van Landak en
  Tajan «de Adonis» ( o r a n g b a g o e s ) wordt genoemd.* Wij
  kunnen niet nalaten de betrekkelijke passage hier over te
  nemen. «Wenn in Tiflis und sicher bei allen Kaukasiern die
  Pocken, also der gute Angelos Khwahwili, wie sie sagen, einen
  ' V. G. A. üoll: Ecnige mededeelingen omtrent liet eiland Moena. Do
  Indische Gids (1913) Blz. 1034.
   2 H. Ling Roth: The natives of Sarawak and British North Borneo dl. I
  (1896) Blz. 291.
  * Mr. F. D. E van Ossenbruggen: Eigenaardige gebruiken bij pokkonepidemiün in den Indisohen Archipel. Bijdragen T. L. en Vk. 65 (1911)
  Blz. 51 vg.
  « Dr. C. Snouck Hurgronje: De Atjehers dl. I (IS93) Blz. 461.
  • M. C. Schadeo: Bijdrage tot de kennis van den Godsdienst der Dajaks
  van Landak en Tajan. Bijdragen T. L. en Vk. dl. 56 (1904) Blz. 545.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCIIEN-ARCHIPEL.
  Ill
  
  Menschen heimsuchen so heisst es, ««der Hausgeist sei gekommen»». Der kranke wird ins Bett gebracht, das Zimmer
  dunkel gehalten. 1st nun das dunkle Krankenzimmer aufgcputzt
  und mit dem Schönsten, was der Wirth besitzt, verziert, so
  kommen die Frauen der Nachbarschaft, die Verwandten und
  Bekannten, unbekümmert, ob ihnen dieser Krankcnbesuch in
  ihren eigenen Hausern nicht das grösste Unheil bringt, geschmückt und geschminkt, in den schönsten Kleidern, die sie
  besitzen, in die Krankenzimmer, setzen sich urn den Kranken,
  beginnen zu singen, öffnen ihren Busen, geberden sich auf
  allerlei Weise und kussen selbst die Blattern am Kranken.
   Alles, um den Angelos zu gefallen und ihn freundlich zu
  stimmen; namentlich soil der Angelos grosses Gefallen an den
  entblössten Brüsten haben, nur darf dabei kein unziichtiges
  Wort fallen. Und dieses treiben die Frauen taglich mchrere
  Stunden hindurch , so lange der Kranke im Bette liegt, also
  bis er entweder gestorben oder gesimd ist.» '
  Gelijk bekend is wordt thans allerwegen in den Archipel,
  waar ons gezag gevestigd is, van gouvernementsvvege de vaccine
  toegepast, waarbij niet — als bij de variolatie —• de stof van
  menschelijke pokpuisten wordt gebruikt, maar het pokkengift
  van koepokken, die evengoed tegen menschenpokken beveiligen.
  Hier komen we echter buiten het gebied der volksgeneeskunde
  en zullen bij deze grens ons opstel — hoe onvolledig het nog
  moge zijn — beëindigen.
  ' Zeitschr. f. Ethnologic dl. 16 (1884) Blz. 293 (Sitzungberichte). Ook hier
  en daar elders in Europa wordt de pokkengeest als een vrouwelijk wezen
  gedacht en mnt allerlei vleiendo omschrijvingen benoemd. In Schotland heet
  ze bijv. „the good woman", bij de Grieken „de bevallige" enz. Dezen bewijzen haar ook, als de ziekte is uitgebroken, allerlei attenties: richten in
  de ziekenkamer een gastmaal voor haar aan, makon muziek enz., alles om
  haar gunstig te stemmen (0. F. Abbott: Macedonian Folklore (1903) Blz. 236).
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  INHOUD.
  Bladz.
   Inleiding
  1
  I. Wondheelkundige verrichtingen en bloedstilling
  2
  Opening van gezwellen, zweren enz. (2) Inlanders niet kleinzeerig. (4) Vrees der Inlanders voor operatie. (5i Heelen van
  een gescheurde oorlel. ;7i Extractie van eenen kogel. (7)
  Afbinden van lichaamsdeelen. (8) Wondverbanden. (.9)
  § 1. Antiseptische middelen
  10
  De geestenleer der inlanders en onze leer der microben. (10)
  Citrussoorten als antiseptisch en demonenwerend middel. (12)
  Sirih als antiseptisch en demonenwerend middel. il3) Urine
  als antiseptisch en demonenwerend middel. (15) Speeksel als
  antiseptisch en demonenwerend middel. (19) Speeksel van
  kip of haan. (20)
  § 2. Warmtetoepassing ithermotherapie)
  23
  Actieve warmte bij wonden, zweren, enz. (23) Kraamroostering. (25) Doel ervan. (29) Dampbaden. (30)
  § 3. Toepassing van edelsteenen en metalen (lithotherapie) . . . . 32
  Ware steenen. (32) Bezoarsteenen (38) Slangensteenen. (50)
  Metalen. (64)
  § 4. Sympathetische wondmiddelen
  69
  Middelen berustend op signaturenleer. (70) Middelen berustend op transmigratieleer. (73) Wond- en bloedbespreken. (74)
  § 5. Bloedstillende middelen
  75
  Spinrag. (75) Asch en roet. (76) Rhinoceroshoorn. (77)
  II. Gynaekologische verrichtingen
  79
  Verbetering eener abnormale ligging van de vrucht. (80)
  Repositie van de uterus. (81) „Angkat proet". (82) Eivliessteek. (83) Embryotomie. (84) Schedelperforatie. (84) Opening
  van de borst. (85)
  III. Behandeling van beenbreuken en ontwrichtingen
  85
  Breukverbanden en breukspalken bij fracturen. (85) Repositie
  bij luxaties. (88)
  IV. Bloedonttrekking
  88
  § 1. Bloedzuiging
  ,
  89
  Zuiging met den mond. (89) Bedoeling om de materieële
  ziekteoorzaak uit het lichaam te zuigen. (89) Hoorns als
  laatkoppen. (90) Houten laatkoppen. (93) Laatkoppen met
  door warmte verdunde lucht. (94)
  § 2. Huidinsnijding
  94
  Scarificaties met glasscherf of mesje vooral in de huid van
  het voorhoofd. (94) Insnijding van figuren tot medische doeleinden. (97) Bloedaftapping door „belikken". (97) Bamboe
  seton. (98) Huidopening om de ziekteoorzaak (ziektegeest)
  een uitweg te geven. (98)
  V. Kauterisatie
  103
  Brandijzer. (103) Kruit tot uitbranden van wonden. (104)
  Gloeiende geldstukken en metalen. (104) Heete kolen, asch
  en steenen. (104) Kokende olie. (105)
  VI. Inenting
  105
  Opzettelijke blootstelling aan Framboesia-besmetting. (106)
  Idem aan Ichthyosis besmetting.
  