text: RECENSIES
  wekkend om van sommige reders te lezen dat zij splinternieuwe schepen naar
  het pakijs stuurden. Kenden die reders het bedrijf eigenlijk wel? Eén naam
  moet echter met ere worden genoemd: die van de Rotterdammer C.J.
  Bottemanne. Hij is de enige Nederlander geweest die het in die tijd aandurfde
  om met een walvisjager met stoomaandrijving en harpoenkanon uit te varen.
  Informatie over de vraag naar vangstproducten putte de schrijver vooral uit
  archiefstukken over publieke verkopingen in Harlingen en Leeuwarden. Hieruit blijkt dat vooral lokale afnemers werden bediend, op afstand gevolgd door
  kooplieden in Amsterdam. Hier kan toekomstig onderzoek nog meer aan het
  licht brengen. Te denken valt dan aan bijvoorbeeld douanearchieven. Deze zijn
  voor dit boek niet geraadpleegd, maar door de informatie over im- en export
  toch van belang. Daarnaast kan het in beeld brengen van de prijsontwikkelingen van vangstproducten aan de hand van N.W. Posthumus’ Nederlandsche
  Prijsgeschiedenis (Leiden 1943 en 1964) iets zeggen over veranderingen in de
  vraag. Ook veranderingen in de mode en in de technische ontwikkeling van de
  olielamp verdienen daarbij meer aandacht. Over de winstgevendheid van de
  rederijen valt weinig algemeens te zeggen. Daarvoor verschillen de per rederij
  bewaard gebleven bronnen teveel. Duidelijk is wel dat toen eenmaal de
  overheidssteun substantieel afnam de interesse bij reders ook meteen daalde.
  Volgens de schrijver was het daarna winstgevender om geld gewoon op een
  bank te zetten.
  Samenvattend: Trying-out is een boek dat een duidelijk beeld schept van
  hoe de walvisvaart in de negentiende eeuw in ons land georganiseerd werd.
  Het doet dat door uitvoerig gebruik te maken van de grote verscheidenheid
  aan beschikbare bronnen. Verder biedt het door het uitstekende notenapparaat
  duidelijke handreikingen voor verder onderzoek. De Nederlandse bewerking
  Harpoeniers en robbenjagers is eveneens fraai uitgegeven. Het aantal bron- en
  literatuurverwijzingen is hierin echter beperkt.
   J.R. Leinenga, Emmen
  
  Loos, R., Deutschland zwischen ‘Schwärmertum’ und ‘Realpolitik’. Die
  Sicht der niederländischen Kulturzeitschrift De Gids auf die politische
  Kultur des Nachbarn Preußen-Deutschland 1837-1914 (Studien zur Geschichte und Kultur Nordwesteuropas 17; Münster etc.: Waxmann, 2007,
  273 blz., €38,-, ISBN 978 3 8309 1928 5).
  Over de Nederlands-Duitse betrekkingen in de negentiende en twintigste
  eeuw is inmiddels een alleszins bevredigende stand van onderzoek vast te
  stellen, waarbij vooral over de relatie in de twintigste eeuw in de laatste twee
  decennia veel geschreven is. Onderzoekslacunes betreffen vooral de negentiende eeuw en alleen al daarom is de dissertatie van Renate Loos over
  Nederlandse Duitslandbeelden uit het tijdschrift De Gids toe te juichen. Loos,
  die na haar pensionering als lerares dit onderzoek heeft uitgevoerd, gaat daarbij
  uit van de juiste stelling dat voor een goed begrip van de huidige Nederlands288
  
  RECENSIES
  Duitse relatie en de daarin soms optredende spanningen verder teruggekeken
  moet worden dan 1940. Natuurlijk is een groot deel van de naoorlogse
  spanningen te herleiden geweest tot de ervaringen in de bezettingstijd, maar
  deze spanningen vermengden zich met oudere patronen van die relatie. Zo
  ontstond met de toenemende kracht van Pruisen en de totstandkoming van het
  Tweede Duitse Keizerrijk (1871) een grootmacht aan de Nederlandse oostgrens
  waarmee vanuit Nederlands perspectief in de bilaterale relatie een structureel
  spanningsveld ontstond: enerzijds het bewustzijn in velerlei opzicht van
  Duitsland te profiteren, anderzijds een welhaast natuurlijke neiging zich tegen
  de grote buur af te zetten en de eigen identiteit te beklemtonen. Het is tegen
  deze achtergrond dat Loos de vraag stelt naar continuïteit in de Nederlandse
  Duitslandbeelden tussen de negentiende eeuw en het heden.
   Dat interessante uitgangspunt vereist grote zorgvuldigheid en terughoudendheid omdat het gevaar op de loer ligt van versimpelde historische lijnen
  over een lange periode. Helaas is Loos herhaaldelijk in deze val getrapt. Zo is
  het avontuurlijk om karakteriseringen uit De Gids van ‘Duitse agressiviteit’ op
  het internationale toneel uit de negentiende en vroege twintigste eeuw op één
  lijn te stellen met de uitslag van de zogenoemde Clingendael-enquête uit 1993
  waarin Nederlandse jongeren Duitsers ‘heerszuchtig’ en ‘oorlogszuchtig’
  noemden. Ronduit ongelukkig wordt het wanneer mede op grond daarvan
  wordt vastgesteld dat ook vandaag de dag in het Nederlandse politieke
  bewustzijn Duitsland nog steeds door veroveringsstreven zou worden gekenmerkt (257-258). De verklaring voor deze ‘grote-stappen-snel-thuis’-patronen
  van Renate Loos ligt in de zeer dunne literatuurbasis waarop zij de huidige
  Nederlands-Duitse relatie beschrijft. Zij doet dit aan de hand van ‘fünf relativ
  willkürlich ausgewählte Veröffentlichungen’ (24), een voor een dissertatie
  onvoldoende overtuigende werkwijze, temeer daar de keuze geen recht doet
  aan de stand van onderzoek ter zake.
   Stelt Loos dus teleur bij het blootleggen van lange lijnen en patronen in de
  Nederlandse beeldvorming over Duitsland, veel zorgvuldiger is zij in weergave
  van de Nederlandse Duitslandbeelden in de negentiende eeuw. Aan de hand
  van Remieg Aerts’ standaardwerk over De Gids schetst zij het liberaalintellectuele klimaat van Nederland en maakt zij overtuigend duidelijk waarom
  zij dit tijdschrift als bron voor haar studie naar de meningsvorming in
  toonaangevende liberale kring heeft gekozen. Een doorlopend Duitslandbeeld
  over de gehele onderzochte periode – van de eerste uitgaven van De Gids in
  1837 tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 – ontstaat overigens
  niet, omdat soms jarenlang geen artikel over Duitsland verscheen. Vanzelfsprekend werd vooral dan over Pruisen respectievelijk Duitsland geschreven
  wanneer daartoe politieke aanleiding was. Aldus centreert Loos’ onderzoek
  zich rond de belangrijkste etappen van de Pruisische respectievelijk Duitse
  geschiedenis sinds de tweede helft van de negentiende eeuw. Uitvoerig
  analyseert zij artikelen uit De Gids over de mislukte revolutie van 1848, het
  ‘Duits’-Deense conflict over Sleeswijk-Holstein in de jaren 1847 en 1863-1864,
  de Pruisisch-Oostenrijkse strijd om de hegemonie in Duitsland van 1865-1866,
  de daarop volgende Noord-Duitse Bond, het ontstaan van het Tweede Duitse
  Keizerrijk en ten slotte over het streven onder keizer Wilhelm II van Duitsland
  289
  
  RECENSIES
  een wereldmacht te maken. Niet verwonderlijk dat bij dergelijke thema’s
  bezorgde en kritische geluiden over Duitsland herhaaldelijk in De Gids te
  lezen waren. Loos spreekt van ‘einem weitgehend homogenen Bild’ met
  duidelijk negatieve inhoud. Dweepzucht, onberekenbaarheid, wereldvreemdheid, politieke verdeeldheid en naïveteit, en dit alles vermengd met een
  Nederlands politiek superioriteitsgevoel: ‘Sie (de autoren van De Gids) nehmen
  die Lebenseinstellung und die Lebensverhältnisse der Deutschen insgesamt als
  provinzielle Enge wahr, auf die sie aus der Perspektive der weltoffenen
  Handelsnation herabblicken’ (255). Goed leesbaar en met grote precisie schetst
  Loos deze doorgaans kritische Duitslandbeelden en verdiept daarmee de
  bestaande inzichten over de Nederlandse ambivalentie jegens Duitsland in de
  door haar onderzochte periode. Te betreuren is wel dat zij haar eigen
  onderzoeksresultaten nauwelijks aan die bestaande inzichten koppelt. Veelvuldig (en terecht) maakt zij gebruik van Horst Lademachers standaardwerk
  over Nederlands-Duitse betrekkingen in de negentiende en twintigste eeuw,
  maar tevergeefs zoekt men bij Loos naar verwijzingen naar niet minder
  belangrijke standaardteksten van onder andere J.C. Boogman, Herman von der
  Dunk en André Beening. Aldus heeft Loos empirisch goed werk verricht en
  zinvol materiaal verzameld, maar helaas nagelaten haar bevindingen in een
  breder historiografisch kader te presenteren.
   Friso Wielenga, Zentrum für Niederlande-Studien Münster
  
  NIEUWSTE GESCHIEDENIS
  
  Smit, Chr. (ed.), Fatsoenlijk vertier. Deugdzame ontspanning voor arbeiders
  na 1870 (Amsterdam: Bert Bakker, 2008, 301 blz., €24,95, ISBN 978 90 351
  3248 1).
  In de jaren tachtig van de vorige eeuw ontstond een levendige belangstelling
  voor de negentiende- en begin twintigste-eeuwse pogingen de lagere klassen te
  beschaven. Met behulp van theorieën van onder meer Norbert Elias en Michel
  Foucault werden deze activiteiten geanalyseerd met begrippen als sociale
  controle en beschavingsoffensief. De bestudering van onder meer het Nut,
  liefdadigheidsprojecten, volkswoningbouw, alcohol- en prostitutiebestrijding,
  kinderbescherming en zuigelingenzorg toonde aan dat de initiatiefnemers zich
  ten doel stelden het lot van de arbeidersklasse te verbeteren door hen op te
  voeden tot een hoger peil van beschaving.
  In de bundel Fatsoenlijk vertier gaan de auteurs verder op deze ingeslagen
  weg. Zoals de titel al aangeeft richten zij zich op verschillende initiatieven om
  de vrijetijdsbesteding van de lagere klassen in een meer beschaafde richting om
  te vormen. Omdat aan het eind van de negentiende eeuw de vrije tijd van de
  arbeiders toenam, bestond de angst dat die zich in hun vrije uren zouden
  overgeven aan ledigheid, drankzucht en allerlei onnutte vormen van vermaak;
  290
  
  RECENSIES
  nuttige vrijetijdsbesteding moest dit voorkomen. Achtereenvolgens passeren de
  bevordering van het lezen, van museumbezoek, van verschillende vormen van
  kunst, van tuinieren, van gymnastiek, van het vegetarisme en van fietsen de
  revue. Alle stukken bevatten een gedetailleerde beschrijving van één concreet
  geval. Drie artikelen gaan over België, vier over Nederland.
  Boudien de Vries deed onderzoek naar de bevordering van de leescultuur
  door een analyse van de volksbibliotheken in Haarlem. Ze laat zien dat er
  Nutsbibliotheken, confessionele, socialistische en commerciële bibliotheken
  waren, elk gericht op een eigen publiek en met een ander aanbod aan boeken.
   Terwijl bijvoorbeeld de confessionele bibliotheken zich toelegden op zedelijke
  opvoeding en de socialistische op emancipatie van de arbeiders, boden de
  commerciële bibliotheken vooral verstrooiende lectuur. Liesbet Nys schrijft
  over een Belgische vereniging voor volkseducatie die onder meer het aantrekkelijk maken van museumbezoek voor arbeiders tot doel had. Museumbezoek
  zou goed zijn voor de intellectuele, esthetische en technische ontwikkeling van
  de lagere klassen, en daarom moesten de toegankelijkheid verruimd, de
  collecties beter gepresenteerd en de bereikbaarheid verbeterd worden. Een
  soortgelijk doel had de Amsterdamse vereniging Kunst aan het Volk, die
  toneelvoorstellingen, voordrachtsavonden, concerten en tentoonstellingen organiseerde om arbeiders kennis te laten maken met deze hogere vormen van
  cultuur, beschreven door Marc Adang. Bij dit soort initiatieven zijn zowel
  verlichte liberale burgers als voormannen van de socialistische beweging
  betrokken. De vraag in hoeverre de burgerlijke kunst waardevol is voor
  arbeiders wordt uiteindelijk ook door socialisten bevestigend beantwoord, al
  bepleiten zij tegelijkertijd gemeenschapskunst, zoals lekenspelen en decoratieve
  kunst.
  Drie artikelen gaan over wat minder ‘verheven’ vormen van vertier. Andreas
  Stynen beschrijft hoe al dan niet uit kritiek op het ziekmakende stadsleven,
  ook in België een beweging ontstond die de liefde voor de natuur wilde
  aanwakkeren middels het kweken van bloemen en planten en het inrichten van
  volkstuintjes, die in tijden van schaarste ook nog nuttige producten opleverden.
   Gezonde lichaamsbeweging was een ander thema dat vele pennen in beweging
  bracht. De bijdrage van Pascal Delheye is gewijd aan de manier waarop een
  bepaalde gymnastiekvariant een plaats kreeg in het Belgische volksonderwijs,
  en wat meer specifiek Nederlands is de bevordering van het fietsen. In ‘Het
  paard der democratie’ beschrijft Anne-Katrin Ebert de manier waarop de
  ANWB, opgericht in 1885 als een vereniging van wielrijders uit de betere
  standen, zich in de loop van de twintigste eeuw sterk ging maken voor de
  beschavende werking van fietsen voor de lagere klassen, hierin met enige
  aarzeling bijgevallen door de Arbeidersjeugdbeweging. De ironie wilde echter
  dat de fiets toen al een flinke populariteit had verworven als handig vervoermiddel en dat het verdere gebruik van de fiets vooral gestimuleerd werd door
  verlaging van de prijs.
  Alle auteurs wijzen erop dat het heel moeilijk is te zeggen wat het effect is
  geweest van de door hen beschreven activiteiten. Niet alleen is weinig bekend
  over het gebruik van bibliotheken, het bezoek aan musea en andere kunstvormen, maar ook is niet na te gaan in welke mate tuinieren, vegetarisch eten,
  291.
  