text: G. Drewes
  Qasim Amin, Egyptisch feminist (1865-1908)
  In: Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 114 (1958), no: 1/2, Leiden, 55-71
  
  This PDF-file was downloaded from http://www.kitlv-journals.nl
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  QASIM AMIN, EGYPTISCH FEMINIST
  '
  
  . (1865—1908).
  an Napoleon wordt verhaald, dat hij bij de aanvang van zijn
  Egyptische veldtocht tot zijn soldaten de opmerking' heeft
  gemaakt: „Les peuples chëz lesquels nous allons, traitent les femmes
  différemment de nous".
  Dit moge, in het algemeen gesproken, in menig'opzicht nog steeds
  het geval zijn, het is evenzeer een feit, dat de positie van de Moslimse
  vrouw sindsdien belangrijke'veranderingen heeft óndergaan en dat, in
  het bijzonder in de laatste decenniën, de situatie waarin zij verkeert,
  zich aanmerkelijk te haren gunste heeft gewijzigd — e n niet alleen
  in Egypte.
  Sommige van die verbeteringen liggen op het terrein van de huwelijks- en echtscheidingswetgeving in tal van Moslimse landen; andere
  komen al dan niet in wettelijke bepalingen tot uitdrukking, maar zijn,
  voor een ieder die het heden met het verleden vergelijkt, even onmiskenbaar.
  Aan het' begin van deze emancipatie dèr Moslimse vrouw staat het
  vermaarde boek, dat de Kairëense rechtsgeleerde Qasim Amin in 1899
  in het licht heeft gegeven: Tahrïr al-Mar'a, De Bevrijding der Vrouw.
   Qasim Amin overleed op 11 April 1908, op de nog jonge" leeftijd van
  43 jaar. Hij heeft zelf de vruchten van zijn streven niet aanschouwd,
  en het boek, dat thans geldt als een der klassieken van het Oosterse
  feminisme, heeft hem vele vijanden bezorgd. In dagblad-artikelen,
  brochures en boeken is hij verguisd, en meri heeft hem ervan beschuldigd, dat hij de Islam te gronde wilde richten door het libeftinisme van
  Europa te propageren. Er lijkt aanleiding "om, vijftig 'jaren na de dood
  van de schrijver, het boek nog eens in beschouwing te nemen.
  Qasim Amin stamde uit een Kurds geslacht. Zijn vader was, zoals
  dat in Turkije meer voorkwam, ter verzekering'van-derust'in het
  gebied der Kurden als gijzelaar naar Konstantinopel gebracht. Vandaar was hij tijdens de regering van Isma'il Pasja (1863—:1879) naar
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  56
  
  G. W. J. DREWES.
  Egypte gekomen en had dienst genomen in het Egyptische leger, waar
  hij het tot overste bracht. Qasim Amin werd in 1865 geboren, en ontving zijn opvoeding op een Egyptische staatsschool, gelijk zovele kinderen van vooraanstaande ambtenaren en officieren. Zoals Girgi Zaidan
  zegt in het eerste deel van diens „Oosterse beroemdheden" — een
  verzameling korte levensbeschrijvingen van vooraanstaande Oosterse
  persoonlijkheden —, onderscheidde hij zich van jongs af door zijn
  scherpzinnigheid. Dientengevolge werd hij uitgekozen om zijn studie
  in Europa voort te zetten, als een van de talrijke Egyptische jongelieden die sinds de regering van Mehemet AH op staatskosten naar
  Europa zijn gezonden voor de voltooiing van hun opvoeding.
   Hij studeerde rechten te Parijs, en werd bij zijn terugkeer in Egypte
  in 1885 plaatsvervangend procureur bij de gemengde rechtbank in
  Kairo. De gemengde rechtbanken — die nu niet meer bestaan — waren
  een uitvloeisel van de zgn. Capitulaties, die in 1936 zijn afgeschaft.
  Daarbij was de jurisdictie over vreemdelingen, aan hun consuls voorbehouden. Dit had tot onhoudbare toestanden aanleiding gegeven, en
  de gemengde rechtbanken waren een poging van de Egyptische staatsman Nubar Pasja, „1'homme des missions difficiles", om de „zeventienhoofdige hydra van de consulaire rechtsmacht" — zoals zij in de Leidse
  dissertatie van Van Oordt (1899) wordt genoemd — meester te worden.
  Nederland had in 1874 voorlopig ingestemd met deze hervorming, en
  onder de „juges mixtes", die in 1876 hun taak aanvaardden, waren ook
  Nederlanders.
  Blijkbaar was Qasim Amin een goed jurist. Hij werd althans zeer
  spoedig raadsheer in het Hof van Appèl en behoorde dus reeds op
  jeugdige leeftijd tot de bovenlaag van de Egyptische maatschappij.
  Reeds zijn functie bracht hem in geregelde aanraking met Europeanen,
  en men kan zich voorstellen, dat in zijn kring —- die der Europees
  opgevoede intelligentsia — gretig kennis werd genomen van alles wat
  er in Europa over Egypte en Egyptische toestanden geschreven werd.
   Met bijzondere belangstelling keek men natuurlijk uit naar de teboekgestelde reisindrukken van hooggeplaatste touristen. In koloniaal geregeerde landen is men op dit punt altijd zeer gevoelig geweest, zowel
  onder de geregeerden als onder de regeerders. En zo geviel het, dat op
  een gegeven moment het Egyptische wereldje in beroering werd gebracht door een boekje, dat een Frans aristocraat, de Duc d'Harcourt,
  over zijn reis naar Egypte had geschreven (1893). De adellijke bezoeker
  had zich daarin zeer ongunstig uitgelaten over de Egyptische samenleving, en in plaats van met Voltaire schouderophalend te zeggen, dat
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  QASIM AMIN, EGYPTISCH FEMINIST.
  57
  
  men in reisverhalen gewoonlijk de grootste leugens vindt opgedist, trok
  Qasim Amin zich de inhoud van dit boekje persoonlijk aan. Dermate
  zelfs, dat hij zich gedrongen voelde, er een bestrijding van in het licht
  te geven.
  Die bestrijding, in het jaar 1894 verschenen, is in het Frans gesteld.
   Zij heet: Les Egyptiens. Réponse a M. Ie Duc D'Harcourt. Men leest
  daar (blz. 287—288) het volgende over de indruk, die de kritiek van
  D'Harcourt op hem had gemaakt. „Toen ik het boek had gelezen, ben
  ik er tien dagen ziek van geweest. Ik vond de schrijver al te liefdeloos, en ik was erg boos op hem, omdat hij gepoogd had, mij al mijn
  verwachtingen te ontnemen. Maar van lieverlede keerde mijn kalmte
  terug en ik ben langdurig gaan nadenken over alles wat hij van ons
  gezegd had. Ik heb alle vraagstukken, die hij had gesteld en opgelost,
  overdacht. Ik heb mij volstrekt ontdaan van mijn dubbele geaardheid
  van Moslim en Egyptenaar, en ik heb de situatie zonder vooringenomenheid en zonder affekt geanalyseerd, daarbij alleen door de waarheidsliefde geleid. Ik ga dus nu uiting geven aan mijn gevoelens zoals
  een vreemdeling dat zou doen, die alles wat ik van Egypte weet, zou
  weten en die dit land onpartijdig zou beoordelen." —
  In 14 hoofdstukjes en een conclusie heeft Qasim Amin bijeengebracht
  wat hij te zeggen had, en uit de titels van die hoofdstukjes kan men
  wel opmaken, welke zaken in het Egyptische leven de kritiek van M.
   D'Harcourt gaande hadden gemaakt. Het is de gewone groslijst van
  onderwerpen, die sinds eeuwen ter sprake komen wanneer westerlingen
  onder elkaar over het Oosten spreken. Ik heb het boekje van D'Harcourt niet kunnen aehterhalen, maar men krijgt de indruk dat de
  neerslag van de conversatie in de exclusieve Europese milieu's van
  Kairo er rijkelijk in te vinden zal zijn. Dat laat zich, naar mij voorkomt,
  geredelijk afleiden uit de titels van de hoofdstukken van Qasim Amin's
  apologie: De Egyptenaar; de Egyptische maatschappij; de militaire
  waarde van de Egyptenaren; de slavernij; het landsbestuur; de vrouw;
  polygamie; huwelijksontbinding; godsdienst; moraal; de Islam en het
  onderwijs; kunsten en wetenschappen.
  Opmerkelijk is nu, dat in datgene, wat Qasim Amin over het vrouwenvraagstuk te berde brengt, hij volstrekt nog niet de voorvechter van de
  rechten der vrouw is, die hij zich in zijn latere publicaties heeft betoond.
  Maar men bemerkt wel: Hier spreekt een eerlijk en weldenkend man,
  die geschokt is door de kritiek, en die wel wil toegeven, dat er aanmerkingen te maken zijn, maar toch niet kan en niet wil geloven, dat
  het hem zo vertrouwde milieu zóveel gebreken zou vertonen als hem
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  58
  
  G. W . J. D R E W E S.
  • • ••.
   door D'Harcourt worden voorgehouden. Hij repliceert: „wij hebben
  geen courtisanen, geen „femmes politiques", geen blauwkousen. Maar
  is dat een gemis ? Schuchter waag ik te zeggen: Neen! Laten wij elkaar
  goed begrijpen: Ik veracht de blauwkouserij, maar ik ben absolute
  voorstander van een zekere mate van onderwijs aan de vrouw. Ik betreur het, dat de Egyptische vrouw in diepe onwetendheid wordt grootgebracht. Want hare ontwikkeling moet voldoende zijn om aan haar
  kinderen de beginselen van moraal en deugd te kunnen bijbrengen,
  en . . . . antwoord te kunnen geven op het nooit eindigende vragen van
  het kind".
  Hij geeft toe, dat wanneer zulk onderwijs niet algemeen wordt gegeven, men nooit goede burgers zal kunnen kweken, en ten aanzien van
  dit punt wil Qasim Amin dan ook wel erkennen, dat de Egyptische
  vrouw de mindere is van de Europese. Hij wijt deze onwetendheid
  echter niet aan de godsdienst noch aan de zeden, en hij koestert de
  verwachting, dat uitbreiding van het onderwijs hierin verbetering zal
  brengen.
   Maar dan stopt de kritiek en begint hij het Egyptische gezinsleven
  te idealiseren: „ne connaissant point d'autres femmes que les nótres,
  et nos femmes ne connaissant pas d'autres hommes que nous, pour peu
  que nous ayons un bon caractère, il est difficile que nous ne nous
  entendions pas. Rien ne vient troubler la tranquillité de nos ménages et,
  1'accord une fois établi, il 1'est pour toujours. Les tentations, les séductions du dehors ne parviennent pas jusqu'a nous. C'est une vérité qu'il
  faudrait que les Européens finissent par reconnaitre.... Ne fréquentant ni bals, ni 1'Opéra, ni cafés-concerts, ni cercles, toutes ces distractions, Ie Musulman vient les trouver chez lui, en compagnie de sa femme
  et de ses enfants, a qui il consacre tous ses loisirs."
  Nu pleegt met het klimmen der jaren dé neiging tot conservatisme
  eer toe dan af te nemen, en het zou niet verwonderlijk zijn geweest,
  wanneer Qasim Amin, na dit boek te hebben geschreven, laat ons zeggen, een van de palstaanders zou zijn geworden in een bond tot verdediging van de goede oude Egyptische zeden. Maar bij Qasim Amin
  treedt juist een daaraan tegengestelde ontwikkeling op. Zijn verdediging
  en idealisering van het Egyptische gezinsleven maakt de indruk van
  naïviteit; behalve een misschien wat naïef mens was Qasim Amin echter
  boven alles ook een eerlijk mens, en het vraagstuk was voor hem met
  het schrijven van deze apologie van de Egyptenaar niet afgedaan. Het
  bleef hem bezig houden, en hij begon met. in zijn omgeving eens
  terdege rond te kijken en de positie van de Egyptische vrouw in het
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  QASIM AMIN, EGYPTISCH FEMINIST.
   59
  
  gezin en in de maatschappij aan een grondig onderzoek te onderwerpen.
  Toen dat onderzoek hem tot geheel andere gezichtspunten bracht dan
  waarvan hij in zijn bestrijding van D'Harcourt had blijk gegeven,
  schroomde hij niet, daarvan in geschriften te getuigen. En zo verscheen
  in 1899 zijn beroemd geworden boek Tahrïr 'al-Mar'a. De Bevrijding
  der Vrouw, of, zoals men gewoonlijk vertaalt: De Emancipatie der
  Vrouw.
  „De Emancipatie der Vrouw" is niet een omvangrijk boek; het telt
  slechts 166 bladzijden druks van klein formaat, en omvat maar vier
  hoofdstukken, behalve een inleiding en een besluit. Maar het boek sloeg
  in als geen ander in die tijd, en het stuitte op de hevigste weerstand.
  Er verschenen tal van boeken en boekjes, waarin men trachtte, zijn
  betoog te weerleggen of ook, persoonlijke aanvallen op hem deed, zoals
  dat van oudsher in dè Moslimse wereld niet ongebruikelijk is geweest.
  Wij kunnen de aard van die kritiek niet beter kenschetsen dan met de
  woorden waarin Qasim Amin zelf ze heeft gekarakteriseerd in zijn
  volgende boek, dat enkele jaren later verscheen. Hij zegt daar eerst
  ongeveer het volgende: Men kan niet op maatschappelijke vooruitgang
  hopen, zolang dé'vrouw geen opvoeding heeft genoten en niet de deelgenote geworden is van de man in al diens gedachten, verwachtingen
  en teleurstellingen, zo niet zijn deelgenote in alles wat hij doet. En
  daarna vervolgt hij — en nu vertaal ik letterlijk — „Deze waarheid,
  eenvoudig en voor de hand liggend als zij is, hebben de mensen, toen
  ik haar verleden jaar voordroeg, voor een soort zotteklap gehouden.
   De wetgeleerden hebben haar veroordeeld als afbreuk doende aan de
  Islam, en de meeste intellectuelen beschouwen ze als te ver gaande
  overname van westerse opvattingen. Ja zelfs zijn enkelen zo ver gegaan, te zeggen dat ze een misdaad was jegens vaderland en geloof,
  en hebben zij in hun schrifturen gesuggereerd, dat de emancipatie van
  de Oosterse vrouw één van de doeleinden van de Christelijke volken
  is, waarmee zij de Islamietische godsdienst willen vernietigen, en dat
  een ieglijk die hun daarbij behulpzaam is, geen Moslim is. En ook nog
  andere soortgelijke waandenkbeelden, waar eenvoudigen van geest
  gaarne het oor aan lenen en die bij domoren grif ingang vinden, omdat
  zij hun eigen waarachtige belang niet verstaan."
  Wanneer men thans van de inhoud van Qasim Amins boek kennis neemt, kan men zich deze opwinding nauwelijks begrijpen. De
  vooruitgang is in de eerste decaden van deze eeuw zo snel verlopen,
  dat reeds omstreeks 30 jaar later de Egyptische journalist M. Husain
  Haikal, redacteur van al-Siyèsa, bij herlezing van Qasim Amins werk
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  60
  
  G. W. J. DREWES.
  zich grondig verbaasde over de sterk conservatieve inslag die het vertoonde. Maar dat neemt toch niet weg, dat het een nieuwe periode heeft
  ingeluid. Qasim Amin is de eerste Moslimse schrijver, die het vraagstuk van de positie der vrouw in de maatschappij niet van de dogmatische, maar van de sociologische kant heeft benaderd.
   Van zijn sociologisch standpunt geeft hij al dadelijk blijk in de titel
  van het eerste hoofdstuk, die in vertaling luidt a.v.; De positie van de
  vrouw in het maatschappelijk bestel wordt bepaald door het culturele
  peil van het volk. In dit hoofdstuk, dat bijzonder goed is geschreven,
  houdt hij de Egyptenaren een spiegel voor, en het beeld dat zij daarin
  ontwaren, is wel heel wat minder idyllisch dan hij zelf in het boekje
  van 1894 had getekend.
   Hij begint met erop te wijzen, dat — naar de geschiedenis leert —
  vooruitgang slechts tot stand komt door strijd, de strijd van beter inzicht tegen de gevestigde mening, kortom: de strijd van het nieuwe
  tegen het oude. Bij de Moslimse volken echter — zo zegt hij — prefereert men de rust; men bestempelt elke nieuwigheid als ketterij — het
  Arabisch bezigt daarvoor hetzelfdfe woord —, alsof de gebruiken en
  gewoonten der samenleving door de Islam zouden zijn bepaald. Doch
  dat is kennelijk niet het geval, anders zouden alle Moslims uniforme
  zeden hebben. En als dat wel het geval zou zijn, dan zou de Moslimse
  vrouw vooraan staan onder alle vrouwen ter wereld, want respect voor
  de vrouw en hare gelijkstelling met de man behoren tot de grondbeginselen van de Islam. Het is dus duidelijk, dat het gezag der volkszeden
  zelfs boven de godsdienst prevaleert. De vraag is nu, hoe het komt dat
  onze zeden zijn zoals zij zijn. Waarom staat de vrouw bij de Egyptenaren zo laag? Welnu, antwoordt Qasim Amin, dat is te wijten aan
  het absolutisme, dat eeuwenlang bij ons heeft geheerst. Onbeperkt gezag
  leidt tot machtsmisbruik, en dat machtsmisbruik blijft niet beperkt tot
  de hoogste overheid, doch werkt aanstekelijk op iedereen. In zijn eigen
  sfeer wordt ieder een onderdrukker van de zwakkere. En omdat de
  vrouw zwak was, verkortte de man haar rechten nog verder, hij begon
  haar met geringschatting te bejegenen en trad haar persoonlijkheid met
  de voeten.
   En dan volgt het requisitoir tegen de Egyptische man, dat met het
  telkens herhaalde: „minachting voor de vrouw is het" ook stylistisch
  goed in elkaar zit:
  Als blijk van minachting voor de vrouw valt te beschouwen dat de
  man zijn huis volstopt met blanke of zwarte slavinnen, of met talrijke
  gemalinnen, die hij bezoekt naar welgevallen, zonder acht te geven op
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  QASIM AMIN, EGYPTISCH FEMINIST.
  61
  
  wat de godsdienst hem terzake voorschrijft.
  Minachting voor de vrouw is het, wanneer de man zijn echtgenote zonder reden verstoot.
  Minachting voor de vrouw is het, wanneer de man alléén aan tafel gaat,
  en daarna de vrouwelijke gezinsleden, moeder, zuster en echtgenote met
  elkaar eten wat er van zijn maaltijd is overgebleven.
  Minachting voor de vrouw is het, wanneer de man haar een speciale
  waker over haar deugd toevoegt, die haar in het oog moet houden en
  haar volgt waarheen zij ook gaat.
  Minachting voor de vrouw is het, wanneer de man haar in huis opsluit
  en zich beroemt dat zij dat niet anders zal verlaten dan op de lijkbaar,
  die haar naar het graf zal brengen.
  Minachting voor de vrouw is het, wanneer de man verkondigt dat men
  in vrouwen.geen vertrouwen mag stellen.
   Minachting voor de vrouw is het, wanneer de man een scheidswand
  optrekt tussen haar en het publieke leven, zodat de vrouw op geen
  enkele zaak enige kijk heeft, geen smaak heeft voor enig vak van wetenschap, geen rol speelt bij de behartiging der openbare belangen, niets
  te betekenen heeft in godsdienstige aangelegenheden, geen enkele
  patriottische deugd bezit en van alle nationaal bewustzijn is gespeend. —
  In het tweede hoofdstuk houdt Qasim Amin dan een krachtig pleidooi
  voor de opvoeding van de vrouw. Hij brengt daar de overbekende
  argumenten naar voren, die overal ter wereld, ook bij ons, zijn aangevoerd om te betogen, dat alleen de vrouw, die deugdelijk onderwijs
  en een goede opvoeding heeft genoten, in staat is, haar taak in het
  familieleven en in de maatschappij te vervullen. Voor de hedendaagse
  lezer, steekt daarin niets nieuws, maar en passant geeft de schrijver
  tevens een beeld van het leven van de Egyptische vrouw uit de betere
  stand, dat weinig opwekkend is. Hetgeen aan de verbetering van de
  samenleving te dezen in de weg staat, zo zegt hij, is de afzondering der
  vrouw en de daarmee nauw samenhangende sluiering. Daaraan is dan
  ook de tweede helft van hoofdstuk II geheel gewijd.
   Wie nu zou verwachten, hier een volstrekte veroordeling van de
  sluier te vinden, komt bedrogen uit. Qasim Amin veroordeelt zowel de
  al te grote vrijheid van de Europese vrouw als het wegstoppen van de
  Oosterse; hij wenst vast te houden aan hetgeen de Koran terzake voorschrijft en de Profeet dienaangaande heeft geleerd. Dat is heel wat
  anders dan hetgeen de conventie inzake de sluiering verlangt. Opmerkelijk is, dat Qasim'Amin hier in hoofdzaak hetzelfde betoog geeft dat
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  62
  
  G. W. J. DREWES.
  vóór hem Snouck Hurgronje reeds in 1886 had geleverd in zijn bekende
  artikel: Twee populaire dwalingen verbeterd. Qasim Amin heeft
  Snoucks artikel stellig niet gekend, maar zijn conclusie, dat het altijd
  weer genoemde Koranvers 33: 53 geen sluiergebod bevat, is gelijk aan
  die van Snouck. Het gaat immers in dit vers noch over de Moslimse
  vrouw in het algemeen noch over de sluier, maar over de vrouwen van
  de profeet, die zich afgezonderd moeten houden en waarbij niet iedereen zo maar moet kunnen binnenlopen. In feite is er geen godsdienstig
  voorschrift, dat de vrouw gelast, haar gelaat te verhullen en zich daardoor buiten het leven te stellen. Want dat is het, wat feitelijk gebeurt,
  wanneer de meisjes tussen het 12de en het 14de jaar, dus lang voordat
  zij geestelijk volgroeid zijn, overgaan tot een staat van afzondering, die
  scholing voor het leven volstrekt onmogelijk maakt. Zonder nu algehele
  afschaffing van de sluier te bepleiten, wil Qasim Amin toch aan de
  handhaving ervan aanvaardbare grenzen stellen.
   Het derde hoofdstuk, getiteld: Vrouw en volk, begint met een uiteenzetting van wat „struggle f or lif e" betekent; deze strijd kenmerkt ook het
  leven der volkeren; een volk dat de kracht van kennis en intellect, die de
  basis is van alle andere vermogens, niet mobiliseert, gaat ten onder. In
  het bloeitijdperk der Moslimse beschaving was de beoefening der wetenschappen in hoge eer; daarna is er evenwel een verstarring ingetreden;
  de profane wetenschappen geraakten in oneer, en allerlei beuzelingen
  werden voor wetenschap gehouden. Herstel is dus alleen te verwachten
  van het eerherstel der rede, en Qasim Amin, als een goed leerling van
  de reformist Mohammad s Abduh, ontleent aan diens reformistische
  dogmatiek, de Risalat al-Tawhïd, de aansporing daartoe. Ik volsta met
  een enkele door Qasim Amin geciteerde zinsnede daaruit over te
  nemen: „De Islam doet een schreeuwend beroep op de rede, zodat deze
  wordt opgeschrikt uit de trage rust en gewekt uit de dommel, waarin
  zij lange tijd verzonken is geweest. Telkens immers wanneer een glimp je
  van het licht der waarheid tot haar doordrong, vernam zij het gefluister
  van de dienaars van vermeende heiligdommen: „Slaap! Want de nacht
  is stikdonker en de weg is slecht; het doel is ver, het rijdier vermoeid,
  en de leeftocht weinig!" •—
  Dit beroep op de ontwikkeling van het redelijke denken geldt niet
  alleen de manlijke helft der bevolking, doch evenzeer de vrouwelijke,
  anders is geen vooruitgang mogelijk. Doch scholing van het intellect
  der vrouw is niet het enige, dat nodig is. Zij dient ook fysiek in veel
  betere conditie te worden gebracht. De schrijver citeert het mens sana
  in corpore sano, en verwijst daarbij naar de Arabische vertaling van
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  QASIM AMIN, EGYPTISCH FEMINIST.
  63
  
  een Frans boek, dat enige jaren tevoren door de bekende vertaler
  Ahmad Fathi Bey Zaghlul in het licht was gegeven. Hij bedoelt
  Desmoulins, Le Secret de l'Avancement des Anglo-Saxons, waarin het
  succes der Engelsen in de wereld wordt verklaard uit de belangrijke
  plaats die de sport in dé opvoeding van jongens zowel als van meisjes
  inneemt. Qasim Amin. vindt, reeds in 1899, aanleiding om lovend te
  spreken over de talrijke functies, die de vrouw in de westerse wereld
  inneemt, en hij betreurt het vooral, dat in de Moslimse landen zelfs in
  de filanthropische "arbeid nog geen plaats is voor de vrouw. Dat was
  iri de oudste tijd van de Islam anders, zegt hij, en heel curieus vergelijkt hij dan Umm Salama, een van de vrouwen van de profeet, die
  haar man op zeven expedities vergezelde eh de gewonden en zieken
  verpleegde, met Florence Nightingale, want deze, hoewel ongenoemd,
  zal wel bedoeld zijn met: één van die goede geesten, die haar leven
  hebben gegeven aan de dienst der mensheid.
  De publieke taak wil Qasim Amin blijven beperken tot de mannen.
  Dat is, zegt hij, een natuurlijke verdeling, die de Europese maatschappij
  tot op heden nog evenzeer huldigt, en daarin is niets gelegen, dat de
  de vrouw belemmert op te klimmen tot de hoogste trap van ontwikkeling, waarop zij aanspraak heeft. Zo wil het ook de godsdienstige wet, en
  inzettingen die daaraan in de weg staan, behoren te worden opgeruimd.
   In het vierde en laatste hoofdstuk komt dan ten slotte het gezinsleven
  aan de orde: huwelijk, polygamie en echtscheiding worden breedvoerig
  besproken, en de misstanden die hier heersen worden allerminst verzwegen. De oorzaak van het mislukken van zovele huwelijken ziet hij
  vooral in het feit dat doorgaans twee jongelieden in het huwelijk worden verbonden die elkaar volstrekt niet kennen, elkaar zelfs nooit gezien
  hebben. Zij zijn 'vreemden voor elkaar; er groeit doorgaans geen waarachtige intimiteit tussen hen beiden, de vrouw verveelt zich en trekt naar
  allerlei vriendinnen, terwijl ook de man zijn vertier buitenshuis zoekt.
  Dan bespreekt hij het euvel van de polygamie. Qasim Amin constateert, dat deze zede al veel minder in zwang is dan enkele decaden
  tevoren, en wijt dit aan de afschaffing van de slavernij en aari" de
  stijging van het intellectuele en zedelijke peil van de man. Hij acht'het
  nemen van een tweede vrouw in enkele gevallen toelaatbaar, doch meent
  verder, dat de Koran feitelijk monogamie leert, omdat daarin aan de
  man de voorwaarde wordt gesteld, dat hij -r- zó hij met meer dan één
  vrouw is gehuwd — absolute rechtvaardigheid betracht ten aanzien van
  haar allen, een voorwaarde, waaraan hij, naar de ervaring leert,- niet
  kan voldoen. Dit is het welbekende argument der ref ormisten, dat alom
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  64
  
  G. W. J. DREWES.
  in de Moslime wereld wordt gehanteerd bij de bestrijding der polygamie.
   De paragraaf over de echtscheiding begint met een boutade van
  Voltaire: De echtscheiding kwam ongeveer terzelfdertijd ter wereld
  als het huwelijk, alleen is het huwelijk een paar weken ouder. Immers,
  na twee weken kibbelde de man met zijn vrouw; na drie weken sloeg
  hij haar, en na zes weken scheidde hij van haar. — Waarmee de
  schrijver slechts wil zeggen, dat echtscheiding een universeel verschijnsel is en altijd geweest is, al heeft de Christelijke kerk steeds verdedigd,
  dat het huwelijk alleen door de dood van een der echtelieden wer4 ontbonden, en al vindt men die opvatting nog steeds gehuldigd in die
  westerse landen waar men zich niet aan de invloed van de kerk heeft
  weten te ontworstelen. Elders echter constateert men een streven tot
  verruiming van de echtscheidingsgronden, en wanneer de voordelen
  daarvan groter zijn dan de nadelen, kan men dat — zo meent de schrijver — stellig niet afkeuren.
  Schrijver gaat vervolgens na, wat de Koran terzake leert en wat de
  wetgeleerden daarover hebben opgemerkt, om dan in een vijftal artikelen een regeling van de verstoting te formuleren, waarin met de Koranische eis van beraad en benoeming van een scheidsrechter, zo dit
  beraad mocht falen, rekening wordt gehouden. Dit is met name bedoeld
  om de lichtvaardige drievoudige-verstoting-op-éénmaal tegen te gaan.
  Deze onbezonnen verstotingen hebben nl. tot de „minderwaardige
  kunstgreep" — zoals Qasim Amin zegt — van de muhallil geleid: het
  schijnhuwelijk met een andere man, dat op zijn beurt door een drievoudige verstoting moet worden gevolgd, teneinde de weg tot een nieuw
  huwelijk met de eerste man te banen.
   Door overlegging van de cijfers toont Qasim Amin aan, welk een
  omvang het echtscheidingskwaad heeft aangenomen: in de laatste 18
  jaar (1880—1897), zo zegt hij, blijken 3 van de 4 gehuwde vrouwen in
  de stad Kairo te zijn verstoten, en over het gehele gebied van Egypte
  is het altijd nog één op de vier, omdat op het platteland de situatie veel
  minder ongunstig is dan in de stad. Deze berekeningen tonen echter
  duidelijk aan, welk een vluchtig karakter het familieleven in Egypte
  bezit en met welk een gemak men het ontwricht. Aldus zijn conclusie.
  En hij laat daarop volgen: Doch hoezeer men ook met behulp van de
  bepalingen die de godsdienstige wet naar de opvatting van enkele
  scholen kent, het aantal echtscheidingen tracht in te perken, de vrouw
  kan onmogelijk het respect verkrijgen waarop zij recht heeft, wanneer
  ook aan haar het recht, echtscheiding te verlangen, niet wordt verleend.
  In een welsprekende epiloog wordt tenslotte een beroep gedaan op
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  QASIM AMIN, EGYPTISCH FEMINIST.
  65
  
  de kennis en de vastberadenheid dergenen, die het met de schrijver
  eens zijn, om nu onverwijld tot verbetering van de geschetste misstanden over te gaan. Qasim Amin dacht zich een vereniging van hervormingsgezinden, die twee punten op haar program zou zetten: bevordering van de meisjesopvoeding en ijveren voor wettelijke regelingen ter
  verbetering van de positie der vrouw in het huwelijk.
   Voor zover ik weet, is zulk een vereniging nooit opgericht; na de
  eerste wereldoorlog echter, toen de Egyptische vrouw reeds het terrein
  van de politiek had betreden en er een centraal vrouwencomité tot steun
  van de onafhankelijkheidsaanspraken was opgericht, richtte de leidster
  daarvan in 1923 de eerste Egyptische vrouwenvereniging op. Maar dit
  was een vereniging van de vrouwen zelf, niet een van sympathiserende
  mannen!
  Want al had het streven van Qasim Amin de instemming van een
  aantal zeer hooggeplaatste dames in den lande, en al genoot hij de
  hartelijke steun van vele hervormingsgezinden, die de door Muh.
  s
  Abduh gepredikte beginselen aanhingen, er laaide toch een geweldig
  verzet tegen zijn boek op. Qasim Amin liet zich daardoor echter noch
  ontmoedigen noch tot zwijgen brengen. De kennis en de vastberadenheid van zijn vooruitstrevende landgenoten, waarop hij een beroep had
  gedaan, ontbraken ook bij hem allerminst. Hij zette zijn studie van het
  vraagstuk voort en besloot, op de kritiek, die hem ten deel was gevallen,
  te antwoorden met een tweede boek.
   Dat boek verscheen in 1901 onder de titel: al-Mar'at al-'djadlda, De
  Nieuwe Vrouw. Hier worden de puntjes nog eens op de i gezet; de
  schrijver geeft een nadere precizering van zijn eenmaal ingenomen
  standpunt, en wijkt geen duimbreed. Deze scherpe en inconciliante
  manier van schrijven deed Qasim Amin wel vrienden verliezen en wekte
  opnieuw weerstanden, maar droeg er anderzijds veel toe bij, het vraagstuk opnieuw in zeer grote kring, ook buiten Egypte, onder de aandacht
  de brengen. De titels der hoofdstukken van dit tweede boek doen zien,
  dat het op ietwat andere wijze dezelfde waarheden erin probeert té
  hameren. Hoofdstuk I heet: De positie der vrouw, geschiedkundig
  bezien; hoofdstuk I I : De vrijheid der vrouw; hoofdstuk I I I : De taak
  der vrouw ten aanzien van zichzelf; hoofdstuk I V : De taak der vrouw
  ten aanzien van het gezin; hoofdstuk V : Opvoeding en afzondering,
  waarna dan in het slotwoord de toenmalige opvattingen der progressieven aangaande het vrouwenvraagstuk de revue passeren,' en, in een
  elftal wetsartikelen nader omschreven, een voorstel van de Mufti van
  Egypte is opgenomen om de mogelijkheid van echtscheiding te openen
  Dl. 114
  
  5
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  66
  
  G. W. J. DREWES.
  voor vrouwen wier mannen tengevolge-van dwangarbeid of tuchthuisstraf niet in staat zijn, haar te onderhouden, en enkele andere verbeteringen in het huwelijksrecht aan te brengen, een en ander als door
  Qasim Amin gesuggereerd.
   * * *
  Qasim Amins geschriften hebben ook in Europa spoedig de aandacht
  getrokken, merkwaardigerwijze het eerst bij de Russen. Op het XlIIde
  Internationale Orientalistencongres te Hamburg in 1902 sprak een
  Russische dame, Mevrouw Olga de Lébédew, over Les nouveaux droits
  de la femme musulmane, daarmee bedoelende de hierboven vermelde
  voorstellen tot verbetering, die toen juist door de Egyptische regering
  waren aanvaard en ingevoerd. Haar voordracht is één lofzang op
  Qasim Amin.
  Tien jaar later gaf de bekende Russische Arabist Kracskovsky een
  complete vertaling van De Nieuwe Vrouw in het licht, voorafgegaan
  door een als zeer waardevol geprezen inleiding, waarin hij een aantal
  oudere geschriften over het vrouwenvraagstuk noemt, alsmede enkele
  vfouwentijdschriften, alle echter geschreven door Christen-Arabieren
  en- dientengevolge van uiterst geringe invloed op de Moslimse bevolking.
  Qasim Amin's Emancipatie der Vrouw is in 1928 in het Duits vertaald door Oskar Rescher. Het boek is in Nederland niet aanwezig,
  en ik heb het nooit in handen kunnen krijgen.1
  In de Arabische wereld hebben Qasim Amins geschriften bijval
  gevonden, maar ook veel verzet gewekt. Aanvankelijk zelfs meer verzet
  dan bijval, alhoewel het in feite niet zo heel lang heeft geduurd voor hij
  in ruimer kring waardering heeft gevonden.
   Betekent dit. onderscheid in appreciatie nu een verschillend oordeel
  over zijn ideeën, nadat men deze op haar eigen waarde had getoetst?
  Volstrekt niet. Amins beoordelaars hebben gelijkelijk daaraan de maatstaf aangelegd, welke men meende, dat door de geopenbaarde waarheid
  aan de hand werd gedaan. Terwijl dus de critici gewijde teksten aanhalen om hun geringschattend oordeel over de vrouw — en daarmee
  over Qasim Amins denkbeelden — met een beroep op de Profeet
  Mohammad te staven, hebben de medestanders met evenveel recht
  andere uitspraken van de Profeet aangevoerd, ten einde daarmee aan
  te tonen, hoe gunstig de Profeet wel over de vrouw heeft gedacht, en
  1
  
  Reschers boeken worden nl. doorgaans in oplagen van enkele tientallen exx.
  gedrukt; Zo is b.v. zijn vertaling van de opstellen van Malek Hifnï Nasif, een
  Egyptisch feministe uit iets latere tijd, in 80 exx verschenen!
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  QASIM AMIN, EGYPTISCH FEMINIST.
  67
  
  hoezeer Qasim Amin dus het gelijk aan zijn zijde had, al stond hij dan
  ook lijnrecht tegenover de conventie der Moslims van later eeuwen.
  Het moet echter worden gezegd, dat alwie aan het gezag van de
  Koran — Gods eeuwig en ongeschapen Woord — vasthoudt, en dat
  doet iedere Moslim, daarin enige uitspraken vindt, die het bijzonder
  moeilijk maken, de gelijkgerechtigheid van man en vrouw te verdedigen.
   Die Koranteksten komen aan het superioriteitsgevoel van de man op
  overduidelijke wijze tegemoet; te noemen vallen b.v. Koran 1 2: 228: De
  mannen hebben een hogere rang dan zij (de vrouwen), en Koran 4 : 34:
  De mannen zijn opzichters over de vrouwen tengevolge van dat wat
  Allah aan de een meer heeft gegeven dan aan de ander. Daarmee hebben
  de Moslimse mannen de goddelijke sanctie op hun overheersende positie
  gekregen, en deze positie is in het schoolrecht nader gecodificeerd. Het
  is echter niet het schoolrecht, dat de positie van de vrouw in de onderscheidene Moslimse landen heeft bepaald; deze is — en daarin heeft
  Qasim Amin volkomen gelijk — afhankelijk van het prae-islamietisch
  verleden en van historische invloeden welke na de islamisering in die
  onderscheidene landen hebben gewerkt.
  De loop der historie heeft nu juist in de Oud-Moslimse landen, met
  uitzondering van Arabië zelf, de positie van de vrouw ongunstig beïnvloed. Wat de Oud-Arabische maatschappij betreft, kan men, zonder
  deze te idealiseren, tal van gegevens aanvoeren, waaruit blijkt, dat de
  positie van de vrouw, tijd en plaats in aanmerking genomen, niet zó
  ongunstig was als zij later wel is geschilderd, en het lijdt geen twijfel
  dat Mohammad in een aantal misstanden nog verbetering heeft gebracht. Men moet er altijd op verdacht zijn, dat de Moslimse apologeten
  gaarne de positie der vrouw in het vóór-Moslimse Arabië extra zwart
  aftekenen, uiteraard ten einde de zegenrijke invloed van de Islam des
  te scherper te doen uitkomen.
   Andermaal tijd en plaats in aanmerking genomen, was de vrouw in
  de oude Islam er dus niet zó slecht aan toe. De Islam bleef echter niet
  tot Arabië beperkt, en in het bijzonder onder de Abbasieden, toen het
  centrum van het Moslimse rijk naar Baghdad was verlegd — dus naar
  voormalig Perzisch gebied —•, begonnen daar allerlei niet-Arabische opvattingen en zeden de overhand te krijgen. Dit werkte ook door in de
  maatschappelijke situatie van de vrouw. In de steden viel, mede ten
  gevolge van de sterk toegenomen rijkdom, een steeds grotere plaats in
  het gezelschapsleven toe aan slavinnen en hetaeren, en de vrije vrouw,
  in Arabië weliswaar de dienares maar tot op zekere hoogte óók de
  gezellin van de man, kwam in de verdrukking. Haar positie werd dus-
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  68
  
  G. W. J. DREWES.
  danig, dat zij zelden de gelegenheid kreeg haar goede eigenschappen en
  talenten te cultiveren, des te meer echter de kwade. Dit weerspiegelt
  zich ook in de litteratuur. Want de Moslimse litteratuur bevat weliswaar — zoals Snouck Hurgronje heeft gezegd — „vereinzelte Ansatze
  zu einer richtigen Würdigung der Frau", maar de later tot algemene
  verbreiding gekomen opinie blijkt toch overtuigend hieruit, dat de hel
  als voornamelijk met vrouwen bevolkt wordt voorgesteld.
   Dat er van deze ongunstige opvattingen over de vrouw zo veel zich
  heeft bestendigd, ligt niet alleen hieraan, dat de stedelijke cultuur uit
  het bloeitijdperk van de Islam duurzaam haar stempel heeft gezet op
  de samenleving in de oud-Moslimse landen. Van zulke opvattingen zijn
  er óók in de heilige overlevering terecht gekomen, en deze is, zoals
  men weet, in de Islam de tweede kenbron van de religie, naast de
  Koran. Deze opinies zijn dientengevolge gekanoniseerd, en het valt
  niemand moeilijk, zijn pessimistische kijk op de vrouw en hare vermogens, en op de. nutteloosheid van hare opvoeding, met gewijde uitspraken te verdedigen.
  Eenzelfde ongunstig oordeel over de vrouw vindt men ook in de
  profane literatuur. Het gaat natuurlijk veel te ver, te zeggen, dat de
  vrouw ér daarin altijd slecht afkomt, maar ontegenzeggelijk is de Oosterse verhalenverteller veelal geneigd, de vrouw b.v. een overgrote mate
  van listigheid én lust tot intrigues toe te dichten, in het bijzonder ter
  bereiking van verboden doeleinden. En met de in het gehele Oosten
  in het dagelijks verkeer zo druk gebezigde spreekwoorden en zegswijzen is het al niet veel anders gesteld.
   Het is tegen dit gehele conglomeraat van geringschattende oordelen
  over de vrouw, waarmee zij n publiek van kindsbeen af vertrouwd was,
  dat Qasim Amin is opgetrokken, en het verzet dat hij ondervond is
  daarom zo hevig geweest, omdat zijn stormaanval zo vele heilige huisjes
  heeft gegolden. De reformistische beweging, die tot dusverre eentamelijk theoretische aangelegenheid had geleken, omdat de strijd voornamelijk op het terrein van de godsdienstige beginselen en van het openbare
  leven had gewoed, werd thans" door Qasim Amin overgebracht naar
  het persoonlijk leven van elke Moslim. Zijn ijveren voor de erkenning
  van de plaats van de vrouw in de samenleving is een oproep tot zelfkritiek en zelfherziening, die zich richtte tot elke Egyptenaar van hoog
  tot laag, een aanval op de geprivilegieerde positie die de Moslimse man
  eeuwenlang voor- zich had geconsolideerd.
  Dit wat de tegenstanders betreft. Thans de medestanders. Qasim
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  QASIM AMIN, EGYPTISCH FEMINIST.
  69
  
  Amin was een aanhanger van Muhammad 'Abduh, de Egyptische
  hervormer, ongetwijfeld een van de belangrijkste persoonlijkheden, die
  Egypte in de tweede helft van de vorige eeuw heeft voortgebracht, en
  zijn medestanders waren vooral te vinden in de rijen dergenen, die
  voor de inzichten van Muhammad s Abduh waren gewonnen.
   Muhammad s Abduh was een heel stuk ouder dan Qasim Amin en
  hij had een veelbewogen leven achter zich, toen hij in 1888 in Egypte
  de tweede en meest belangrijke periode van zijn optreden inging. Hij
  was een boerenzoon uit de Delta; zijn uitnemend verstand en zijn
  studiezin hadden hem de weg tot de wetenschap doen vinden. Dat betekende, in die tijd, dat hij zich bekwaamde in de godsdienstige wetenschappen, en zo werd hij in 1866 student aan de Azhar. Hij legde een
  grote neiging tot de mystiek aan de dag, en misschien zou hij zijn gehele
  leven in mystieke oefeningen en overpeinzingen ver van de wereld
  hebben gesleten, wanneer hij niet met Djamaluddin al-Afghani, de grote
  agitator en het schrikbeeld van de Moslimse potentaten, in aanraking
  was gekomen. Djamaluddin al-Afghani had zich in 1871 in Egypte
  gevestigd en was in Kairo voordrachten gaan houden over literaire,
  sociale en politieke onderwerpen, met het doel, een generatie van vooruitstrevende jongeren te vormen, die zijn gedachten over de regeneratie
  van de Islam zouden kunnen uitdragen, met name ook in de pers.
  Dat was in de tijd van de Khedive Isma'il, de man van de vooruitstrevende, zeer ver gaande ideeën en de grootscheepse concepties, maar
  ook van het zwakke financiële beleid, dat uiteindelijk tot zijn abdicatie,
  en tot de „dual control" heeft geleid, en zodoende tot de suprematie
  van de buitenlanders in Egypte, tot het ontstaan van de leus: Egypte
  voor de Egyptenaren, en tot de opstand van 'Orabi Pasja.
   Kort na de abdicate van Isma'il was Djamaluddin al-Afghani verbannen uit Egypte, maar zijn leerling en geestverwant Muhammad
  'Abduh was gebleven en had als hoofdredacteur van het officiële
  nieuwsblad reformistische-artikelen van allerlei aard gepubliceerd. Deze
  periode van zijn werkzaamheid valt nagenoeg samen, met.de 5 Orabibeweging, en Muhammad 5 Abduh, alhoewel, naar verluidt, kritisch
  staande tegenover deze actie van legerofficieren, raakte er toch in betrokken, met gevolg dat hij, toen de Engelse occupatie een feit was
  geworden, uit Egypte werd verbannen. Hij voegde zich daarop in 1884
  te Parijs bij zijn vroegere leermeester en gaf tezamen met dien het
  buitengewoon belangwekkende tijdschrift al-Urwat al-Wuthqa uit, dat
  slechts heel kort heeft bestaan, maar een grote verbreiding heeft
  gevonden in de gehele Moslimse wereld, en een nog grotere uit-
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:11:50AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  70
  
  G. W. J. DREWES.
  werking heeft gehad. Het heeft veel bijgedragen tot het ontstaan van
  het Moslims réveil, omdat het de Moslims opriep, zich te verenigen
  op de basis van het gemeenschappelijk geloof en zowel de onderdrukking van hun eigen heersers als van de ongelovige vreemdelingen te
  weerstaan.
  Op den duur echter gingen de wegen van Muhammad s Abduh en
  Djamaluddin al-Afghani uiteen. s Abduh was tot de overtuiging gekomen, dat politieke agitatie niet voldoende was om tot het gestelde doel
  te leiden, en dat zij bovendien wegen bewandelde, waarop hij zijn leermeester niet kon volgen. Na een periode van reizen en trekken, in
  Europa en in Moslimse landen buiten Egypte, verkreeg hij tenslotte
  vergunning, naar zijn geboorteland terug te keren, en dan zet de tweede
  periode van zijn activiteit in, thans niet meer van revolutionnaire, doch
  van zuiver reformistische aard.
  