text: Hij was ietwat verbaasd omdat hij de man niet kende. De man stelde zich voor
  als Janssen. Hij vroeg Malaka zijn oordeel te geven over een rapport
  betreffende het onderwijs aan koel iekinderen op de ondernemingen van de
  Senembah-Maatschappij in Del i. Op zijn kantoor in Amsterdam gaf Malaka zijn
  oordeel. 100 Hier kreeg hij in juni 1919 101 het aanbod samen met de Nederlander De Way een onderwijssysteem in Del i op te zetten aangepast aan de
  toestand daar. De Way was oud-Ieerl ing Maleis van Malaka. Malaka ontving
  een uitrustingsgeld van f 1500 en als loon werd hem f 350 per maand toegezegd, met vrij wonen, water, elektriciteit en vervoer. Tijdens de bootreis
  moest hij een aantal mensen onderwijzen in het Maleis, waaronder deze
  C.W.Janssen, directeur van de maatschappij. 102
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  IN BUSSUM (1916-1919)
  
  57
  
  Ma I aka aarze I de tot ha I f oktober met het aanvaarden van het aanbod van
  Janssen. Pas toen stemde hij hiermee in en was hij volgens Fabius "zeer
  verheugd met de besl issing".103
  Uit zijn brief aan van Wijngaarden bi ijkt zijn vreugde over de betrekking,
  die het hem moge I ijk maakt zijn ouders weer te zien. Verder roemt hij de
  uitstekende betal ing. Een ideologische bewogenheid valt uit deze brief niet
  af te leiden. 104 Later noemt hij deze betrekking aantrekkei ijk vanwege de
  moge I ijkheid zijn schulden terug te betalen en vanwege de gelegenheid dat
  deel van Indonesië te bestuderen, bekend als "Del i het Goudland". Hier zou
  hij kunnen kennismaken met de meest uitgebuite groepen Indonesiërs, aangeduid als contractkoel ies. 105
  In Nederland had Malaka ook aan de slag kunnen gaan. Hij had twee
  106
  betrekkingen als leraar Maleis kunnen gaan vervullen.
  ZeE'r snel na het aanvaarden van zijn betrekking vertrok Tan Malaka naar
  Indië. Op 8 november 1919 scheepte hij zich in op de "J.P.Coen'.
   In het laatste jaar van zijn verbl ijf in Nederland hebben zijn pol itieke
  denkbeelden een vastere vorm aangenomen. Communistische opvattingen hebben
  zich toen bij het vastgezet, opvattingen die nog niet zo diepgaand waren als
  zijn autobiografie ons wi I doen geloven. In de brieven aan Van Wijngaarden
  tot zijn vertrek bi ijkt hiervan bijvoorbeeld niets; in de brieven uit Del i
  zal dit echter duidel ijk naar voren komen. Ter verklaring van het feit dat
  zulke aanwijzingen niet in de brieven aan Van Wijngaarden voorkomen is reeds
  eerder een opmerking gemaakt. Uit de door hem geschreven a,-tikelen kunnen
  echter vrij duidel ijke aanwijzingen in deze richting afgeleid worden. Daarnaast staat vast dat Tan Malaka vele kennissen had in communistische kringen.
  In een brief uit Del i aan Van Wijngaarden 107 noemt hij een communist in
  Semarang die hij al uit Nederland kende.
  In 1919 nam hij geregeld deel aan kringgesprekken in Amsterdam. In de
  gespreksgroep waren Sneevl iet en de linkse journal ist Wiessing de dominerende
  figuren. Andere regelmatige deelnemers waren Jan Hoogcarspel (later leraar
  en communistisch Tweede-Kamer I id), Dirk Struik (later hoogleraar in de
  Verenigde Staten), de latere architect Tuynman, Fenny Struyvenberg, de
  Chinese medicus Dr. Kwa en de Indonesiërs Liem en Dahlan Abdul lah (enige
  tijd bestuursl id van de Indische Vereeniging). In de discussies hield Malaka
  zich meestal op de achtergrond. Hij maakte niet de indruk een communist te
  zijn. Wel stond hij daar in zijn opvattingen dichtbij 108. Uit andere bron
  bi ijkt dat hij in de kring der communisten was opgenomen. In deze kring had
  men echter wel twijfels aan de standvastigheid van Malaka's communisme.
   "Wij hadden toen de indruk dat' Ipie' niet erg vast in zijn revolutionairtheoretische schoenen stond; we zagen hem daarom met nogal wat twijfels
  vertrekken."
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  58
  
  TAN MALAKA
  
  De dag voor zijn vertrek nam hij van zijn communistische vrienden
  afscheid met een rijsttafel in het restaurant "Soerabaja" in Amsterdam. 109
  De test voor de st~rkte van zijn pol itieke overtuiging zou in Indië volgen.
  In Nederland was zijn pol itieke overtuiging gevormd. Aan de sterkte van deze
  overtuiging was echter gerede twijfel moge I ijk. In Indi~ zou hij nu de
  theorie aan de praktijk moeten toetsen. Zeer lang had Tan Malaka buiten zijn
  moederland vertoefd. Het langdurige verwester I ijkingsproces waaraan hij was
  blootgesteld kon geleid hebben tot een vervreemding van de arme massa der
  Indonesiërs.
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  NOTEN IN BUSSUM (1916-1919)
  
  59
  
  1.Brief N.I.O.S. (Fabius) aan G.Horensma, 19-12-1916 (AH).
  2.Reitze Koopmans (1864-1956) en zijn vrouw Christina Johanna Hendrika
  Dijkhoff (1873-1950). Hun enige zoon Reitze Gerben Koopmans, geboren in
  1897, overleed in 1961. Zijn weduwe bezit geen brieven, foto's etc. meer
  over deze periode.
  3.Brief N. I.O.~ (Fabius) aan G.Horensma, 19-12-1916 (AH).
  4.Pendjara I, p.29. In brief N.I.O.S. (Fabius) aan G.Horensma, 19-12-1916
  noemt Fabius hem geheel genezen.
  5.Brief A-4.
  6.Pendjara I, p.30.
  7.Brief A-6.
   8.Correspondentie Tan Malaka - D.J.L. van Wijngaarden. De gewisselde brieven
  en briefkaarten uit de periode jul i 1916 tot januari 1921 zijn, doorlopend
  genummerd, opgenomen na de hoofdstukken I I I en IV. In de noten wordt naar
  deze correspondentie verwezen via "brief B". Brief B-2. Bij naspeuringen
  naar het verbl ijf in Nederland van Tan Malaka stuitte de heer Giok Po Oey,
  bib I iothecaris van de John M.OI in Library, Cornell University, Ithaca,
  U.S.A. voor het eerst op deze brieven. Onafhankel ijk van hem ontdekte ik
  in 1972 het bestaan van deze brieven, die berusten bij D.J.L. van
  Wijngaarden.
  9.Brief D. van Wijngaarden, z.j. (1970).
  10.Jan Hendrik Bakker (1903-1967).
  11.Brief D. van Wijngaarden, 6-2-1972.
  12.Brief A-4. Ibrahims kosten van levensonderhoud namen inderdaad sterk toe.
   Kostte het jaar in Haarlem hem f 800, de volgende twee jaar in Bussum
  kostten f 2600. Zie hiervoor de rekening-courant op p.28 en 44. Horensma
  schreef op 22-10-1916 aan Fabius over de voorgestelde opzet van Ibrahims
  financi~le zaken. Hij ging hiermee geheel akkoord. Wel achtte hij het
  bedrag van de schuldbekentenis te laag. Hij verzocht Fabius daarom dit
  bedrag te verhogen met duizend gulden; tegel ijkertijd moest ook de
  levensverzekering met een zelfde bedrag worden verhoogd. Horensma hoopte
  wel op enige steun voor Ibrahim in de vorm van een onderwijzerschap in
  de Maleise taal of een regeringstoelage. Horensma klaagde over het
  ontbreken van dit laatste. Ten gevolge van de slechte ervaringen met
  Casajangan werden nu vele anderen onrechtvaardig het slachtoffer. Het was
  jammer dat Ibrahim door zijn slechte gezondheid niet kon aantonen dat
  Indische studenten in geen enkel opzicht behoefden onder te doen voor
  Nederlandse studenten. Afschrift van deze brief in AH. Horensma reageerde
  op een opmerking van Fabius in zijn brief van 26-11-1915 dat hij op
  audiëntie zou gaan bij de aanstaande gouverneur-generaal Van Limburg
  Stirum om een goed woordje te doen voor de Indische studenten, aan wie
  de toelage van vijfhonderd gulden voor Hollandse studenten die naar
  Nederland kwamen, werd onthouden.
  13.Pendjara I, p.31-2.
  14.Brief D. van Wijngaarden, 5-3-1972.
  15.Dit was Sudiman, geboren 1895 te Surakarta. Sudiman was inderdaad ziekei ijk;
  op 17-12-1917 schreef mevrouw Koopmans aan Van \~ijngaarden, dat hij al
  weken in een ziekenhuis in Amsterdam lag; op 5-1-1919 schreef ze dat zijn
  duim was afgezet en hij in een ziekenhuis in Bussum lag. Deze brieven
  zijn bezit van D. van Wijng~arden ~erder aangeduid als AW). Sudiman had
  t.b.c. Mevrouw Drescher, bij wie Malaka later in huis woonde, zorgde
  voor de gelden om zijn terugreis te betalen. Verslag Ned.-Ind. Onderwijsen Studiekas 1918-1920, p.5.
   16.Abdul Muis (1886-1959), vooraanstaand leider van de Sarekat Islam.
  17.Brief D. van Wijngaarden, z.j. (1970).
  18.Brief D. van Wijngaarden, 12-3-1972.
  19.De vol ledige namen heb ik niet kunnen achterhalen.
  20.Brief R.G.Koopmans aan D. van Wijngaarden, 30-8-1917 (AW).
  21 .Brief A-4.
  22.Brief 8-3.
  23.ln "Het Koloniaal Weekblad", Orgaan der Ver. "Oost en \~est" stond wekeI ijks een advertentie waarin leden van de vere~iging zich konden aanbieden
  voor het geven van privaatlessen. Van 30-11-1916 tot 27-11-1919 stond
  
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  60
  
  TAN MALAKA
  
  Malaka in deze I ijst vermeld als docent Maleis. Voor informaties werden
  geïnteresseerden verwezen naar de Ned.-Ind. Onderwijs- en Studiekas,
  Rokin 84 te Amsterdam. Wel I icht gaf Malaka daar zijn lessen.
  24.Voor schoolhoofd was de hoofdakte verpl icht, in de grote steden was de
  hoofdakte een aanbevel ing en kreeg men met die akte ineens f 200 meer
  per jaar; een aanzienl ijk bedrag bij een aanvangssalaris voor klasseonderwijzer van f 50 per maand. Brief D. van Wijngaarden, 5-3-1972.
  25.Brief A-4; brief D. van Wijngaarden, 15-2-1972.
  26.Brief D. van Wijngaarden, z.j. (1970).
  27.Brief N.I.O.S. (Fabius) aan G.Horensma, 22-8-1919 (AH).
  28.Brief Trijn van Dijk aan D. van Wijngaarden, 30-8-1917 (AW).
  29.Brief B-5.
  30.Brief mevrouw Koopmans aan D. van Wijngaarden, 30-8-1917 (AW).
  31.AI len schrijvers en dichters: Constantijn Huygens (1596-1687), Frederik
  van Eeden (1860-1932), Louis Couperus (1863-1923), P. van Limburg Brouwer
  (1795-1847) of zijn zoon P.A.S. van Limburg Brouwer (1829-1873),
  mevrouw A.Bosboom-Toussaint (1812-1886), Jacob van Lennep (1802-1868),
  Hendrik J.Schimmel (1823-1906) en Multatul i (ps. Eduard Douwes Dekker)
  ( 1820-1887).
  32.Uit brief B-6 bi ijkt dat Van Wijngaarden geen examen voor de hoofdakte
  deed.
   33.Brief mevrouw Koopmans aan D. van Wijngaarden, z.j. (begin 1918) (AW).
  34."lndië Weerbaar" was de leuze van een campagne om Indiërs te bewapenen,
  zodat Nederlands-Indië zich zou kunnen verdedigen tegen een eventuele
  Japanse of Engelse overval op de Hollandse kolonie. Een aantal Indonesiërs
  zagen hierin een middel om de Nederlanders over te halen Indië meer
  pol itieke rechten te verlenen. Vandaar dat er nogal enige steun van die
  zijde voor deze campagne volgde. Indonesiërs die sceptisch waren over de
  pol itieke concessies, en de I inkse groepen die vonden dat met "Indië
  Weerbaar" mi I i tar i st i sche en imper i a I i st i sc he doel einden werden ged i end,
  voerden een anti-campagne. McVey, The Rise, p.16-7. De Indische Vereeniging
  verzette zich tegen de plannen. In haar orgaan "HindiaPöetra"(le jaargang,
  1916-7) werd hieraan veel aandacht besteed. Suwardi Surjaningrat schreef
  o.a. een drietal artikelen: "Indië Weerbaar", I; p.145-53; 11: p.I77-81;
  111: p.211-5. Abdul Muis schreef erover in "De Gordel van Smaragd",
  p.217-23.
  35.Pendjara I, p.32.
  36.Brief B-6.
  37.Brief aan D. van Wijngaarden, 1-12-1918 (AW).
  38.Carl Friedrich Christian Drescher (1874-1964) en Hendrika Johanna Gerdina
  Wout (1886-1931). Van hun enige zoon Carl Friedrich Drescher (geboren 1912)
  ontving ik mondel inge informatie en een aantal foto's.
  39.Hoewel van Duitse afkomst was hij geboren in Amsterdam.
  40.0scar Seel ig (geboren 1897) verdronk op een reis naar Indië, Johann Seel ig
  (geboren 1899) kwam om in een Japans concentratiekamp. Mondel inge mededel ing.
  41.0ei Teng Soei (geboren 1899 te Benkulen), in 1920 naar Indië teruggegaan.
  42.Sudiman.
  43.Pendjara I, p.32. Verslag van de Ned.-Ind. Onderwijs- en Studiekas
  1918-1920, p.ll bevestigt Malaka's mededel ingen over de gebroeders Seel ig.
   Ze leerden zeer moei I ijk en het was een probleem voor hen een betrekking
  te vinden. Veel hebben ze aan de fami I ie Drescher te danken waar "vooral
  hun opleiding tot mensen ter harte genomen is".
  44.Pendjara I, p.32-3.
  45.Pendjara I, p.33.
  46.Mondel inge mededel ing C.F.Drescher.
  47.Brief mevrouw P.C.A.A. de Beer-Waltmann (geboren 1898), 14-3-1972.
  48.Pendjara I, p.36.
  49.Brief B-6.
  50.Brief B-7 en brief Trijn van Dijk aan D. van Wijngaarden, 17-7-1918 (AW).
  51 .Brief A-5 en brief B-8 bevatten uitvoerige verslagen van het examen.
  52.Brief N.I.O.S. (Fabius) aan G.Horensma, 4-10-1918, aangehaald in brief
  N.I.O.S. (Fabius) aan G.Horensma, 22-8-1919 (AH). In Breda was de
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  NOTEN IN BUSSUM (1916-1919)
  
  61
  
  Koninkl ijke Mi I itaire Academie gevestigd.
  53.Brief B-9.
  54.Brief B-12.
  55.Brief B-14.
  56.Brief B-16.
  57.Verslag in brief A-5; zie ook brief B-19.
   58.Brief B-21. Volgens Tamim, Kematian Tan Malaka, p.7-8 en Tamim, 21 Tahun
  Kematian Tan Malaka, IV, p. 16 was het falen van Tan Malaka het gevolg
  van de regel dat elk jaar op de examens voor de hoofdakte slechts één
  kandidaat uit de koloniên mocht slagen. De examinator wi Ide een Surinamer,
  die al vele malen gezakt was, laten slagen. Malaka hielp deze student,
  maar vergeefs: beiden zakten. Het volgende jaar was Malaka veel beter als
  de Surinamer, maar via een vraag buiten de leerstof, over oude woorden,
  zakte Malaka en kon de Surinamer zijn akte krijgen. Sakti Arga, Tan
  Malaka Datang, p. 16 vermeldt al leen maar dat het falen van Malaka het
  gevolg van de koloniale politiek was. In Pendjara I, p.31 schrijft Malaka
  zelf dat voor hem de hoofdakte van weinig belang was, niet dat hij tweemaal
  zakte voor zijn examen voor de hoofdakte.
  59.Brief D. van Wijngaarden, z.j. (1970).
  60.Pendjara I, p.34-5.
  61.Pendjara I, p.28.
  62.Tan Malaka, Gerpolek - Geri Ija, Pol itik, Ekonomi, Djakarta, 1964 (herdruk),
  p.8.
  63.Volgens Tamim, Kematian Tan Malaka, p.8-9 en Tamim, 21 Tahun Kematian Tan
  Malaka, IV, p.16-7 helde Tan Malaka eind 1915, na uitgebreide studie van
  de Marxistische I iteratuur, aan het kopen waarvan hij al zijn geld
  besteedde, al over naar het communisme. Vanaf eind 1917 hield hij overal
  redevoeringen waarin hij een geheel onafhankel ijk Indonesiê eiste.
  64.Brief B-3.
   65.De Indische Vereeniging werd in Den Haag in 1908 opgericht door de ongeveer
  dertig Indische studenten toen in Nederland. Het eerste doel van de
  vereniging was het verzorgen van het onderl ing contact; verdere activiteiten waren vooral cultureel en nauwel ijks pol itiek. Van Niel, Emergence,
  p.50. Een ommekeer kwam er in de vereniging met de komst naar Nederland
  in 1913 van Suwardi Surjaningrat (1889-1959), Tjipto Mangunkusumo
  (1889-1943) en Eduard Douwes Dekker (1879-1950). Wegens hun activiteiten
  in de Indische Partij waren zij uit Indiê verbannen. De vereniging begon
  toen meer aandacht aan pol itiek te besteden. Begin 1916 verscheen het
  orgaan "Hindia Poetra" onder redactie van Suwardi (die in Nederland lid
  van de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij (S.D.A.P.) was). Gedenkboek
  1908-1923 Indonesische Vereeniging, z.p., z.j., p.7-12. Begin 1916 telde
  de Indische Vereeniging meer dan veertig leden. Hindia Poetra, le jrg.
  (1916-7), p.l.
  66.Hindia Poet ra , le jaargang (1916-7), p.144.
  67.Pendjara I, p.32. Een foto van een vergadering van "Indi!l Weerbaar", van
  14 april 1917, staat in Hindia Poet ra , le jaargang (1916-7), p.242.
  68.Brief B-6.
  69. In augustus 1918 telde de Indische Vereeniging 36 leden. Indi!l in de
  Nederlandsche Studentenwereld, ve,slag van het eerste Congres van het
  "Indonesisch Verbond van Studeerenden", gehouden te Wageningen op den
  29sten, 30sten en 31sten Augustus 1918, Den Haag, 1918.
  70.0ver het Indonesisch Verbond: Mr. J.A.Jonkman, Het oude Nederlands-Indi!l,
  memoires van, Assen, 1971, p.32-8, 42-7.
  71.Zie noot 69 voor verslag eerste congres; het verslag van het tweede
  congres in Hindia Poetra.
  72.Zowel Mr. J.A.Jonkman (brief, 3-3-1972) als zijn opvolger, Mr. L.Einthoven
  (brief, 7-3-1972) kunnen zich van een eventueel optreden van Tan Malaka
  niets herinneren.
  73."Jaarverslag van onze vereeniging in 1919", Hou' en Trouw, 15-2-1920,
  p.71; brief B-13. Het artikel dat Tan Malaka schreef is afgedrukt als
  bijlage I.
  74.Brief A-17.
  75.Brief B-13.
   Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  62
  
  TAN MALAKA
  
  76.8rief N.I.O.S. (Fabiusl aan G.Horensma, 17-3-1919 (AHI.
  77.Afschrift brief G.Horensma aan N. I.O.S. (Fabiusl, 30-6-1919 (AHI.
  78.Pendjara I, p.34. Malaka noemt als aanleiding voor deze gesprekken een
  rede die hij in september 1919 hield op een congres van het "Indonesisch
  Verbond van Studeerenden". Malaka vergist zich hier waarschijnl ijk. Ook
  hier dient men t.a.v. de aangehaalde redenering rekening te houden met
  het tijdstip van schrijven van de autobiografie.
  79.Pendjara I, p.35-6. In Pendjara I, p.36-7 schrijft hij dat zijn schuld
  was opgelopen tot vierduizend gulden. Fabius kon zich niet neerleggen bij
  Malaka's belofte zijn schuld in de toekomst terug te betalen en schreef
  Horensma. Op een dag verscheen Horensma's zwager bij Malaka en vertelde
  dat Horensma boos had gereageerd op een brief van Fabius over de kwestie.
  Horensma schreef dat hij vertrouwen had in de eerl ijkheid van zijn
  vroegere leerl ing en stuurde het gehele schuldbedrag aan Fabius. Aldus
  Malaka's verslag.
  80.Pendjara I, p.36.
  81.Pendjara I, p.36.
  82.Brief N.I.O.S. (Fabiusl aan G.Horensma, 22-8-1919 (AHI. Uit de rekeningcourant (zie p.511 bi ijkt dat sinds eind 1918 de Studiekas Ibrahims
  pensionkosten niet meer vergoedde.
  83.Brief N.I.O.S. (Fabius) aan G.Horensma, 23-10-1919 (AH).
  84.Brief N.I.O.S. (W.C.Ketelaarl aan G.Horensma, 19-5-1920 (AHI.
  85.Zie hierover p.114-8. Over Sneevliet: F.Tichelman, Henk Sneevliet, Een
  pol itieke biografie, Amsterdam, z.j. (19741.
  86.De Tribune, 12-5-1919; Hindia Poetra, le jrg. (1918-91, p.180-2;
  Memoires Jonkman, p.45-6.
  87. P. 145-7.
  88. Zie bij Iage I I.
  89.Pendjara I, p.33.
  90.Raden Mas Noto Suroto (1888-19511, kreeg bekendheid als romantisch dichter
  (in de Nederlandse taal I over Indiê; zijn pol itieke opvattingen waren
  zeer gemat i gd.
   91.Suwardi noemde zich later Ki Hadjar Dewantoro.
  92.Pendjara I, p.33.
  93. Deventer Dagb Iad, 5-9-1919; i dent i eke vers Iagen i n AI gemeen Hande Isb Iad,
  6-9-1919 en Nieuwe Rotterdamsche Courant, 6-9-1919.
  94.Algemeen Handelsblad en Nieuwe Rotterdamsche Courant, 7-9-1919.
  95.Brief B-21.
  96.Hindia Poetra, le jaargang (1918-9), p.229-31. Het blad verwijst voor
  een uitvoeriger verslag naar de dagbladen.
  97.Ledenl ijst in "Hindia Poetra", congresnummer van het Indonesisch Verbond
  van Studeerenden, 29-8-1918, p.31.
  98.0ver deze tegenstel I ing, naar aanleiding van het Deventer congres:
  J.E. Stokvis, "De antithese te Deventer", Koloniaal Weekblad, 18-9-1919.
  99.Brieven B-21 en B-22.
  100.Pendjara I, p.37,62. Malaka schrijft dat hij dit aanbod kreeg na een
  lezing op verzoek van de heer Boissevain van de Handelsvereeniging in
  Amsterdam. W.Boissevain was voorzitter van "Hou' en Trouw" zodat Malaka
  hier doelt op zijn lezing voor "Hou' en Trouw".
  101.Brief B-22. Fabius schreef op 22-8-1919 aan G.Horensma: "De bekende heer
  C.W.Janssen schijnt niet ongenegen te helpen d.w.z. voor Ibrahim een
  werkkring te scheppen" (AHI.
  102.Pendjara I, p.37; zie ook brief A-7.
  103.Brief N.I.O.S. (Fabiusl aan G.Horensma, 23-10-1919 (AHI.
  104.Brief B-22.
  105.Pendjara I, p.37.
  106.Brief A-7.
  107.Brief B-27.
  10B.Mondel inge informatie van de vroegere deelnemer aan deze kring Tuynman,
  19-2-1974.
  109.Brief J.Hoogcarspel, 2-11-1972. De andere deelnemers aan deze gesprekskring zijn deels overleden, deels niet te achterhalen. Prof.Dr. D.J.Struik
  (brief 23-2-19721 kan zich van deze groep niets meer herinneren.
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  NOTEN IN BUSSUM (1916-1919)
  
  63
  
  H.P.L.Wiessing, Bewegend Portret, Levensherinneringen, Amsterdam, 1960
  maakt geen melding van deze gesprekskringen.
   Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  64
  
  CORRESPONDENTIE TAN MALAKA - G.H.HORENSMA (SEPTEMBER 1916 - AUGUSTUS 1919)
  A-4.
  Bussum 28 Sept. 1916.
  Geachte Heer,
  Met bi ijdschap kan ik U meedeel en, dat ik nu voorgoed van den dokter
  ben onts lagen. Ik gevoe I me haast weer zoo sterk a I s vroeger. In' t gehee I
  had ik 5 maanden op bed gelegen. Mijn dokter in Bussum had het fl ink
  aangepakt, en nu is de kans voor t.b.c. voor goed geweken. Hij ziet er nu
  geen bezwaar meer in, dat ik verder in Nederland bi ijf. Bussum is evenwel
  de aangewezen plaats voor mij, en waar ik nu volentair ben. Ik volg voor
  sommige vakken als aardrijkskunde, geschiedenis enz. de schriftel ijke
  cursus van HOlthuizen, terwijl ik voor de respt. vakken als Nederlandsche
  taal, Opvoedkunde en Rekenen een mondel inge neem in Amsterdam.
  Het nieuwe kosthuis bevalt me uitstekend. Ik krijg vooral goed eten en
  de menschen zijn altijd even vriendel ijk en behulpzaam voor mij. Ik weet
  echter n i et, hoe vee I i k per maand moet beta Ien. Dat a I Ies i s door ME Fab i us
  in orde gebracht. Zooals ik 't van de andere jongens heb gehoord, moeten
  ze heel duur betalen, ongeveer f 90 in de maand. Of 't waar is weet ik niet.
   Misschien maken ze voor mij ook wel een uitzondering, daar al de andere
  jongens voortdurend geholpen moeten worden met hun lessen. Ze zijn streng,
  behartigen de belangen van die jongens goed, en zijn naar mijn meening
  eerlijk. Ik geniet veel vrijheid, en wederzijdsche vertrouwen en ik vind 't
  een voornaam ding.
  U weet, dat ik nogal hoop had, om benoemd te worden voor Maleische
  Leeraar in Haarlem. ME Lekkerk. 1 zou me helpen en zou op eene goede gelegenheid ontslag vragen. Dat heeft hij gedaan, en ik ging sol I iciteeren. Tot
  mijn spijt kreeg ik die betrekking niet, want ME Boes Oud Inspecteur van
  Nederl. Indie, die vroeger voor ME Lekk. leeraar was, had ook gesol I iciteerd,
  zoodat de keuze natuurl ijk aan hem viel. Laatst kreeg M~ Fabius van hem
  bericht, dat hij het niet geweten had, dat i k naar die betrekking soli iciteerde. Hij is evenwel bereid, om over 3 maanden zijn ontslag te vragen.
  Voor dien tijd moet ik telkens in Haarlem komen om zijn les bij te wonen.
   BI ijkt 't later wel, dat ik geschikt ben om les te geven, dan heb ik wel
  kans om hem te vervangen. Ik v;nd het heel vriendel ijk van hem, en zal van
  die vriendel ijkheid ook gaarne gebruik maken. Maar, wat ik over hem van
  Amaroe' I lah heb gehoord, kan ik niei nalaten U te vertellen. Hij is naar
  de minister van Koloniën geweest, om op 't ontslag van A. aan te dringen,
  omdat hij volgens hem ongeschikt is voor zijn taak, en dat hij die taak
  wel gaarne wou overnemen. De min. v. Kol. vroeg den Dir. vld Marine-school
  in den Helder om inl ichtingen. Deze zeide evenwel, dat hij A. gaarne wou
  houden, omdat het niet in de bedoel ing van de regeering moet I iggen, om
  Boeken-Maleisch of Hoog-Maleisch aan zulke jongens te onderwijzen, wel
  omgangstaal, zooals die gesproken is in den handel, en in het gewone leven
  en die voora I door den hee I en Arch i pe I verstaanbaar is. Hi ertoe za I A we I
  beter berekend zijn dan de meeste Maleisch sprekende vreemde I ingen, ook
  gezien de resultaten bij het eindexamen en gezien het feit, d~t de vele
  leeraren in vreemde talen op de veel genoemde Berl itzenscholen niet eens
  Nederlandsch verstaan.
   Ik wou het zelfs gaarne aannemen, dat A. niet erg geschikt is voor. Toch
  vind ik zoo'n handel ing van iemand, die zoo 't niet ruim maar toch wel goed
  heeft als gepens. Inspecteur van N.l. en schoolopziener in Ned. plus de
  omstandheid, dat hij geen vrouwen kinderen heeft tegenover een getrouwde
  arme Indier, ver van edel. ME Boes weet ook wel heel goed, dat dat de eenige
  bron is van zijn inkomsten, en dat hij met zijn vrouw zeker ongelukkig
  zijn, ind;en hem dien eenigen bron wordt ontnomen. A. heeft geen een akte;
  dat is niet geheel en al zijn schuld. Eerl ijk is hij zeker, daarom vertrouwde
  hij vroeger ook op de eerl ijkheid van anderen. Dat hij getrouwd is, kan
  iedereen wel overkomen, ofschoon ik het voor ons afkeur.
  Geen wonder dus, dat Amaroe' I lah zijn Directeur erg dankbaar was, toen
  deze hem vertelde wat M~ Boes gedaan had. Intusschen weet ik niet, welke
  andere motieven ME Boes wel had. U zult wel veel taalfouten in deze brief
  vinden. Ik heb echter niet veel tijd om 't eerst in het klad te schrijven.
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  CORRESPONDENTIE TAN MALAKA - HORENSMA
  
  65
  
  want morgen vertrekt de boot.
  Na hartel ijke groeten, ook aan mevrouw
  Uw toegenegene
  I.D.Tan Malako.
  1.Lekkerkerker was de ambtenaar verbonden aan het ministerie van binnenlandse zaken, die toezicht hield op en de belangen behartigde van uit
  Indi~ afkomstige jongelui, die in Nederland studeerden.
  2.Berl itz-scholen: instituten waar oudere leerl ingen en volwassenen door
  de directe methode (geheel in de vreemde taal) onderricht kregen in het
  praktisch gebruik van moderne talen.
  A-5.
  Bussum 19 Sept. '18.
   Geachte Heer,
  Het spijt me zeer U niet te kunnen meedeelen, dat ik geslaagd ben. Ik
  heb voor 3 vakken onvoldoende gekregen n.l. Ned. Taal, Rekenen en Natuurkennis. Van 't eerste had ik 't minst verwacht, want schriftel ijk had ik
  't goed gemaakt. Ook voor mondel ing was ik niet bang, want ik kreeg uitstekende les van den heer Zoethoutl. Zoo kon ik dan ook menige examenvragen
  van dit jaar over grammatica naar aanleiding van een leesles uit de 17 e
  eeuw met gemak beantwoorden. Maar 't ongeluk wi Ide, dat ik juist geen Vondel,
  Hooft, Huygens of Potgieter onder de oogen heb gehad, maar een stuk uit de
  1g e eeuw. AI direct begon ik te sukkelen met de woorden als geschuimd,
  schuimspanen, enz. Ook gramm. had ik slecht gemaakt. Heel andere vragen dan
  wat ik bij mijnheer Zoethout heb gehad. Zoo is eenmaal een examen.
  Ook voor rekenen heb ik onvoldoende gehad. Ik heb er gewoon I ijk nooit
  last mee gehad. Dien dag van 't examen was ik af, want den vorigen dag was
  ik met MI Fabius naar Ti Iburg gegaan om een fabriek te bezoeken. Natuurl ijk
  veel geloopen en gedronken. Tot overmaat van ramp heb ik door tot Utrecht
  gereisd in plaats van in Lunette over te stappen, zoodat ik pas + half drie
  in Utrecht kon slapen om weer om vijf uur op te staan, want ik moest nog
  mijn toegangsbewijs in Bussum halen. Daar ik de sommen juist 's middags
  kreeg, kon ik na zoo'n drukken morgen onmogel ijk meer frisch zijn.
  Maar toch indien ik nog maar een klein beetje gelukkiger was, dan was ik
  er door, want de voorzetter sprak bij den uitslag van twijfelachtigheid.
   Van de 15 candidaten waren er slechts 6 geslaagd. Een ander candidaat en
  ik hadden de minste aantal onvoldoende cijfers. De rest hadden minstens
  4 cijfers onvoldoende, ja er waren er zelfs die nagenoeg voor al Ie vakken
  onvoldoende kregen. Ik vraag me zelf af, of 't soms niet in de examinatoren
  I iggen. Mijn ongeluk lag ook hierin, dat ik geen een der examinatoren kende.
  Bij den uitslag vroeg den voorzetter aan mij welke cursus ik gevolgd had.
  Toen ik zei, dat ik niet op een cursus ben geweest keken de heeren er raar
  van op, waarna ik direct zeide, dat ik particul iere lessen had genomen. Dit
  werd opgeteekend. Uit al les moet ik nu wel opmaken, dat 't voor een examinator
  geen kunst is om een candidaat te laten zakken. Ik zou ook volstrekt niet
  wi I len hebben, dat ze me die acte cadeau gaven, maar ik kan er ook geen
  vrede mee hebben, dat ze absoluut geen consideratie met mijn Hol landsch
  namen. Ik zal daarin wel een vreemdel ing bi ijven.
  Ook Dahlan is gezakt. Voorname I ijk voor Taal, Rekenen en teekenen. Maar
  voor hem is dat niet zoo erg, want hij is nu lector in de Mal. taal aid
  Universiteit te Leiden. Van Ronkel 2 zelf heeft hem gezegd, dat hij zich maar
  niet druk over moest maken en dat hij later misschien om dat examen wel
  moest lachen. Ik kwam reeds verleden jaar tot de overtuiging, dat men voor
  de hoofdacte kan slagen mits men
  19 de manier van examineeren goed bestudeert
  29 wanneer de examinator de candidaat met zijn eeuwige gevraag niet wi I
  Iaten za kken
  3~ wanneer men boft.
   Ook speelt stom van buiten leeren een groote rol. Elke cursus schriftel ijk
  of mondel ing hier in Nederland is er op uit om zoo goed moge I ijk elke
  examinator te bestudeeren. Helaas wordt 't examen daardoor streng persoonl ijk
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  66
  
  TAN MALAKA
  
  d.w.z. het draagt sterk den stempel van schoolmeesterachtigheid en
  pietluttigheid.
  Neem b.v. aardrijkskunde, waar ik voldoende voor kreeg. Een kwartier
  lang vroeg hij mij over den inhoud van de maan, aarde en zon, over de
  afstanden enz. Wie kan zulke mal Ie getallen onthouden. Gelukkig kon ik
  al les weer goed maken met zonsverduistering, topographie, zeestroomingen,
  enz waarbij 't meer op de zaken zelf aankwam.
  Enfin, ik zal me maar niet langer meer aan ergeren, het spijt me al leen
  vreesel ijk, dat ik niet aan uw verwachtingen heb beantwoord.
  Hopende, dat 't wel 't volgende jaar 't geval zal zijn.
  Met de meeste hoogachting en na hartel ijke groeten ook aan mevrouw
  Uw toeg.
  Ibrahim.
  Wi It U s.v.p. op mijn nieuw adres letten.
  1.Zoethout was waarschijnl ijk zijn opleider voor Nederlands.
  2.P.S. van Ronkei (1870-1954) was sinds 1917 waarnemend hoogleraar in de
  Maleise taal aan de Leidse Universiteit.
  A-6.
  Bussum 10 Aug. '19.
  Geachte Heer,
  Het is weer mis geloopen met mijn examen. Het schijnt, dat het geluk
  nu heel emaa I tegen mij is. Mijn leeraren zeiden, dat ik het niet verdiend
  heb. Maar wat is er aan te doen. Hoewel onnoodig zal ik maar weer een
  verslag over het examen probeeren te geven.
  Ik kreeg voor 3 vakken onvoldoende n.l. teekenen, lezen en natuurkennis.
   Voor teekenen heb ik verleden jaar voldoende gehad. Wat lezen betreft, ik
  kreeg een stuk te lezen uit de Lucifer van Vondel. Het geheel begreep ik
  wel, maar ik struikelde op de zinsontleding (taal en redekundig.) De
  examinator koos een regel of vier uit het gelezene, die ik juist niet goed
  had begrepen, omdat ze verband hielden met de godsdienstgebruiken der Joden.
  Natuurl ijk niets van terecht gebracht. Ik troos mij nu maar mee, dat ik als
  vreemdel ing onmogel ijk al Ie woorden en woordjes uit de 17~ eeuw kan
  uitpluizen. Nederlandsche Taal (paraphrase en letterkunde) was bi ijkbaar
  voldoende.
  Natuurkennis had ik heusch niet zoo slecht gemaakt. Ongelukkig was een
  der examinatoren een bekende van verleden jaar. Die vroeg mij al direct
  welke cijfer ik toen had. Ik zeide 3. Daarom durfde hij dezen keer bi ijkbaar
  niet meer dan 4 te geven. Ik kreeg een half uur ongeveer scheikunde en wel
  over waterstof. U weet, ik had 't op F.d.K. vrij uitvoerig van gehad. Toen
  had ik bijna altijd een 9 of 8 voor gekregen. Vergeleken met verleden jaar,
  had ik 't dezen keer veel beter gemaakt. Toen de bel geluid werd vroeg hij
  mij, of ik veel van plantkunde afwist. Ik zeide bescheidenheidshalve, neen.
  Het kan toch geen kwaad meer, want ik heb minstens voldoende gekregen.
  Andere vakken voldoende, hoewel ik voor aardrijkskunde en geschiedenis meer
  had verwacht. Ik heb mijn best gedaan. Dat is niet te veel gezegd. Mijn
  leeraren hadden mij ook verzekerd, dat ik er wel door zou komen.
  Het spijt mij al leen geweldig, dat ik 3 jaren lang voor niets heb gewerkt.
  Had ik maar voor iets anders gestudeerd, dat je op je kop kon laten aankomen.
   Hoofdactestudie is nu eenmaal uitpluizerij van onbenul I igheden. U weet, dat
  Dahlan ook 2 keer gezakt was en hij was toch absoluut niet de minste van ons.
  Nu heb ik zooveel tijd verloren en - geld. Ik had beter toen gedaan, direct
  naar Indie te gaan, toen ik voor de hulpacte geslaagd was. Maar toen zeide
  M~ Fab, dat ik toch minsten 9 maanden voor de plaatsing aan boord moest
  wachten. Zij vonden het allemaal jammer voor mijn Ned. taal, als ik de
  studie niet voortzette. Ik zag toen al tegen op vooral tegen dat vanbuitenleererij. Ik had toen genoeg laten bi ijken, dat ik I iever iets anders
  studeerde. Wat nu verder te doen, weet ik nog niet. Ik zal U wel zoo spoedig
  moge I ijk laten weten, wat mijn verdere plannen zijn.
  U en mevrouw een goede gezondheid toewenschende
  Uw toeg.
  Ibrahim.
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  67
  CORRESPONDENTIE TAN MALAKA - D.J.L. VAN WIJNGAARDEN
  (JULI 1916 - NOVEMBER 1919)
  B-l. 1
  Bussum 24 Jul i 1916.
  Beste vriend,
  Je briefkaart heb ik in orde ontvangen. Zeker stel ik belilng in onze
  klasgenooten en wi I graag hun adressen weten. Vooral in jou. 2 Ik heb wel
  eens gedacht. Hoe is 't mogel ijk, dat Wijntje nooit meer van zich laat
  hooren. Weet je nog wel, hoe de Zijlweg tri Ide van onze philosophie?
  Nietsche, Heckel 3 Mohammad, kortom welke grootheid werd er niet besproken.
   Jongen, jongen. Enfin, daar is onze leeftijd voor, waarbij gees! en gemoed
  ontvankel ijk is voor idealen. Met de hartstocht van een Arabier denk ik nog
  altijd aan dien gezel I igen, ouden tijd. Maar laten we nu maar over nuchtere
  dingen gaan praten. Hoe gaat 't je. Hoe gelukkig is het, dat je al zooveel
  aktes heb. Wel gefel iciteerd met 't succes van den laatsten tijd. Dat er
  spoedig andere successen op volgen. Met mij gaat het uitstekend. Ik ben op
  weg naar vOlkomSn herstel. Met hartel ijke groeten van je vriend
  I.D. Tan Malako Korte Singel 36 Bussum.
  I.Briefkaart geadresseerd: den Heer D.J.L. van Wijngaarden, Brouwersstr.49 B,
  Rotterdam.
  2.Van Wijngaarden had op de kweekschool geen speciaal contact met Ibrahim.
  Brief D. van Wijngaarden, 5-3-1972.
  3.Hier wordt waarschijnl ijk bedoeld: Ernst Hllckel (1834-1919), toendertijd
  zeer bekend Duits fi losoof met een monistische wereldvisie, hetgeen wi I
  zeggen de wereld gezien als één grote eenheid, op te vatten als materie,
  maar ook als geest of God. Hij bestreed fel al Ie dual istische voorstelI ingen, zoals de christel ijke godsvoorsteli ing. Oorspronkel ijk dierkundige,
  was hij een aanhanger van de evolutietheorie.
  4.De jongensgesprekken tussen Ibrahim en Dick van Wijngaarden hadden nogal
  eens over het vurige der Arabieren gehandeld en de gebruikte zinsnede was
  een min of meer vaste uitdrukking tussen hen geworden. Brief D. van Wijngaarden, z.j. (1970).
  5.0pvallend is de ondertekening met Malako; ook in stukken van de kweekschool
  wordt hij zo een enkele maal genoemd. Blijkbaar schreef hij toen een "0"
  aan het einde van zijn naam.
  B-2. 1
  Bussum 2 Sept.
   Wijntje,
  Bij mij, in de buurt woont iemand, die wij ook kennen. Er zijn daar
  jongens en meisjes in de kost, ook onderwijzers. Ik denk, dat het heel
  geschikt voor jou zal zijn. Na ontvangst van je brief ben ik direct op
  informatie uit geweest. Er is geen plaats meer vrij. Maar je kunt tenminste
  Maandag daar komen. Misschien kunnen ze met de plaats 't wel schikken.
  Eigenl ijk kan ik van middag wel hooren, hoe het is. Maar door de slechte
  postverbinding ben ik genoodzaakt, dit al leen te berichten. Kom in elk
  geval Maandag bij hen vragen. Hun adres is: Mevrouw Heeres Singel 52. Een
  paar kennissen van ons, die daar in de kost zijn zeggen, dat ze 't daar
  goed hebben.
  Nu tot ziens
  (onleesbaar)
  I.Briefkaart geadresseerd: den Heer D.J.L. v. Wijngaarden, Brouwersstr. 49 B,
  Rotterdam.
  B-3. 1
  den Haag 30 Dec. 1916.
  Beste Wijn,
  Ik kan je de reuze tijding meedeelen dat ik voor Land en Volkenkunde en
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  68
  
  TAN MALAKA
  
  de Maleische taal geslaagd ben. Hoe gaat het met je? Ik wensch je veel hei I
  en zegen met het nieuwe jaar.
  Na hartel ijke groeten
  Ibrahim.
  I.O. Tan Malako 2
  Columbusstr. 120
  Haag.
  I.Briefkaart geadresseerd: den Heer O.J.L. van Wijngaarden, Brouwersstr. 49 B,
  Rotterdam. Van Wijngaarden vertoefde waarschijnl ijk thuis in verband met
  de schoolvakantie. Ibrahim was in Den Haag voor het afleggen van het
  examen.
  2.0p dit adres was ingeschreven Raden Mas lso Rekso Hadi Prodjo (geboren
  1896).
  B-4. 1
  Sukses met je operatie a/h Noordfront.
  Ibrahim.
   I.Briefkaart 2-8-1917, aan Van Wijngaarden verstuurd één dag voor zijn
  vertrek naar de mi I i ta i re dienst, met sterktewensen van a I I e hu i sgenoten
  erop.
  B-5. 1
  
  Beste Di k,
  Ik ben een dag of 14 in Utrecht geweest. Ik heb van Melsen 2 gesproken.
  Nog altijd een kwiek ventje. Ik moet hem in A'dam maar ook eens opzoeken.
  Hoe gaat 't nu met je. Hoe bevalt je 't mi I itaire leven? Ik ben al een paar
  keeren naar school geweest. Ik werk nu heel hard voor de hoofdacte. Doe jij
  er ook nog wat aan? Met ingang van September begint de herhal ingscursus.
  Wat zijn er veel geslaagd voor de hoofdacte van onze cursus, he?3 Hartel ijk
  gefel iciteerd met je verjaardag. Als steeds,
  je vriend
  Ibrahim.
  I.Verjaardagsbrief 30-8-1917 aan Van Wijngaarden, begonnen door de heer
  Koopmans en vervolgd door mevrouw Koopmans; op een inlegvel let je schreven
  hun zoon Reitze en Ibrahim.
  2.Klasgenoot op de kweekschool.
  3.Hier wordt gedoeld op de schriftel ijke cursus voor de hoofdakte, georganiseerd door Holthuijzen. Brief Van Wijngaarden, 14-8-1970.
  B-6.
  Bussum 31 Mei '18.
   Beste Oick,
  Je brief heb ik in orde ontvangen. Met genoegen heb ik hem gelezen en
  herlezen. Je noemt 't zelf een vervelende brief. Ik vind 't niet, want ik
  vind daarin juist een stuk van het werkel ijke leven. Iedereen van ons
  heeft zoo iets zeker wel meegemaakt. Het pleit heusch voor je, dat je
  eigenl ijk een revolutie in je denken en voelen meemaakt. Het treft me zoo
  echt, dat je naar je eigen woorden, geleefd wordt. Maar ik kreeg direct
  weer goeden hoop, wanneer je verder schrijft, dat je een levensdoel wi I
  bepalen. Ik heb ook nooit verwacht, dat vervel ing je tot een futlooze zal
  maken. Dit verloren evenwicht zal wel spoedig weer terugkeeren. Dit geloof
  ik vast. 't Zou anders ook jammer zijn, voor iemand als jij, die al les nog
  kan worden, wat hij wi I. 't Is niet om je te vleien, maar je weet ik houd
  meer van duidel ijkheid.
  Verder verwondert 't me, dat je juist tot 't zelfde oordeel als ik komt,
  over de Hol I. meisjes d.i. je moet altijd haar weten te bepraten en altijd
  in haar smaak trachten te bi ijven, vaak ten koste van de waarheid, die je
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  CORRESPONDENTIE TAN MALAKA-VAN WIJNGAARDEN
  
  69
  
  maar moet verzwijgen. Je moet zooveel ontzien, vind je niet, het ergste
  is je moet feitel ijk gebruik weten te maken vld vrouwel ijke ijdelheid en
  kl ei nziel igheid. 1
  Maar ook dat al moeten we kennen en zelf meemaken. Wie weet of niet de
  vrouwel ijke oppervlakkigheid een aanvul I ing of vervolmaking is van de
  mannel ijke diepzinnigheid - 0, je hebt zooveel diepzinnige mannen, niet
  waar?
  't Is wel jammer, dat je geen examen kan doen voor de hoofdakte. Enfin,
  misschien kom je vandaag of morgen tegen 't een of ander baantje aan. Je
  moet maar eens goed uitkijken. In elk geval is voor jou nu gelegenheid
  genoeg om menschen- en algemeene kennis op te doen.
  Van den 19den tot den 22ste dezen maand ben ik in den Haag geweest voor
  een Javaansch feest. Daar had ik weer nieuwe kennissen gekregen. 't Is
  jammer, dat ik tegenwoordig zoo weinig tijd over heb voor correspondenties,
  bezoeken of iets dergel ijks. Je weer den 28sten van de volgende maand begint
  't examen. Ik heb alsaltijd wel goeden moed. We zullen verder maar zien.
  Ik ben pas gisteren van Mr. Koopmans vandaan. 't schijnt, dat we toch
  niet aan elkaar passen. 't Gebeurt wel meer, is 't niet? Ik zou 't zeer op
  prijs stellen, als je me geregeld schrijft. Doch, vooraf moet ik je eerl ijk
  zeggen, dat ik je wel niet veel te vertellen zal hebben.
  Als altijd je vriend leb.
  Let op miJn nieuw adres s.v.p!!
  Let niet te vee I op mijn Hollandsch leb.
  1.In de marge geschreven bij de tweede al inea: "bij dezen zinsbouw komt
  toch de Menangkabauer om den hoek, anders goed Nederlandsch."
  B_7 1 •
  Bussum 13 Aug. 18.
   Beste Di k,
  Neem me niet kwal ijk, dat ik je niet zoo gauw heb kunnen schrijven. Na
  't schriftel ijk examen was ik een dag of tien ziek. Waarschijnl ijk
  Spaansche griep. Enfin, n~ weer beter. Natuurl ijk blokken. Ik zit nou
  toeva I I i g tegenover Tromp . Hij moet morgen en overmorgen zij n mondel i ng
  doen.Zijn vriendin is niet geslaagd heb ik van hem gehoord. Ik moet pas de
  volgende maand op den 6den en 7den. Met 't schriftel ijk was 't vrij goed
  gegaan. Potverdorie Mei igheid der mei igheden, al les is mei igheid. Vooral
  als je dag in dag uit in die rOJTYTlel moet snuffelen. Ik hoop maar dat ik de
  volgende maand voorgoed uit die rotzooi kom. Hoe gaat 't met je. Raas 't
  maar uit. Nou Dik salut. Als steeds je vriend Ibrahim.
  Gooi landsche weg 6 Bussum.
  I.Briefkaart geadresseerd: Den Weled. Heer res. serg. v. Wijngaarden,
  41 I 3R Veldpost, Breda.
  2.N.J.Tromp, klasgenoot in Haarlem, overleden in 1944 onder de Japanse
  bezetting van Indonesië.
  B_8 1.
  Bussum 9 Sept '18.
  Beste Dick,
  Het spijt me je te moeten meedelen, dat ik niet geslaagd ben. Ik ben
  gestraald op Natuurkunde, rekenen en Taal. De laatste gaf den doorslag. Dat
  had ik niet verwacht, want schriftelijk had ik 't goed. Ik was wel erg
  ongelukkig met grammatica. Dus ik bofte niet. Bij Zoethout heb ik ook een
  paar examenopgaven van Tromp en nog andere doorgelezen. Moei I ijk is anders.
   Maar ja ik kreeg juist niet uit de 17e eeuw of Potgieter te lezen, die ik
  bij Zoethout kreeg. AI direct begon hij met het woord geschuim, schuimspanen
  enz. Met rekenen ook slecht. Je weet een dag vóór 't schriftel ijk examen
  naar Ti Iburg met M[. Fabius. Trein in Utrecht gemist. Ongeveer 2 uren
  geslapen. Den dag op 't examen was ik af. Dat had ik op aid examinator ook
  gezegd. Maar hielp wat 'tl Ik heb 't eenmaal verknoeid. De examinator
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  70
  
  TAN MALAKA
  
  in natuurkennis was een kreng. Iedereen was daarmee eens. Trouwens vld
  15 slechts 5 geslaagd. Ligt 't uitsluitend aan de candidaten denk je. Van
  de 10 gestraalden had ik met een ander de minste onvoldoende cijfers. Er
  waren er die bijna voor al Ie vakken onvoldoende kregen. Nou Dick, evengoed
  moed houden hoor. 't Is geen kunst om iemand te laten bakken. Ik geloof
  niet, dat een professor of wat dan ook voor de hoofdacte wel geslaagd zal
  zijn voor rekenen. Ik beschouw die vakken weer als iets apart. Als je niet
  voor al Ie vakken klaar gestoomd ben, dan mag je wel naar fluiten. Ik vind,
  dat Indie, waar gebrek is aan onderw. krachten, niet de dupe mag worden
  van pietluttigheid en schoolmeesterij. Dick, nu eindig ik. Gisteren
  reusachtig gefuifd.
  1. Ongef rankeerde br i efkaart "M i I i ta i r" geadresseerd: D. J . L. v. Wijngaarden,
  3e Vaandrigscursus, Breda.
  B-9 1.
  Bussum 4 Dec. 18.
  Beste Dick.
   Zoo jongen bevalt het je niet meer in dienst? Er is trouwens toch geen
  eer meer te behalen. De revolutie was tijdig onderdrukt. Jij had zeker
  een leeuwenaandeel eraan gehad. 2 Nu, over een paar maanden hoogstens kun
  je op je lauweren rusten. Hoe het zij, je kunt weer je energie ontwikkelen.
  Daar twijfel ik geen oogenbl ik aan. Ik kan wel merken, dat je heel wat
  nona's hebt gemakand. 3 Wat dat betreft ben je me boven 't hoofd gegroeid.
  Nou, ik gun het je, hoor. Ik geef nu Maleische lessen en wacht nog op een
  betrekking op een kantoor. Ja, toean, het gaat de andere richting uit.
  Enfin, dan heb ik ook kans 't verder in de wereld te brengen dan met
  schoolmeesteren.
  4
  Tinggi, lebih tinggi, setinggi-tingginja
  Gooi landscheweg 6 Bussum
  Tot ziens dus!! Ibrahim.
  1.Briefkaart geadresseerd: den Weled. Heer D.J.L. van Wijngaarden,
  Brouwersstraat 49 B, Rotterdam.
  Het mi I itaire onderdeel van Van Wijngaarden verplaatste zich vaak, vandaar
  de adressering aan zijn ouders, die de post doorstuurden of bewaarden
  tot hij met verlof thuis kwam. Brief D. van Wijngaarden, 5-3-1972.
  2.Hier wordt gedoeld op de "oproep tot revolutie" van Troelstra. Van
  Wijngaarden nam als mil itair deel aan de bezetting van het Stadhuis van
  Rotterdam. Brief D. van Wijngaarden, 14-8-1970.
  3.Nona = meisje; makan = eten.
  4.Hoog, hoger, hoogst.
  B-l0. 1
  Bussum 8 Dec. '18.
  Beste Dick,
  Dat doet met nog eens énak = lekker aan te lachen om zoo'n grappigen
  brief van jou. Wat die Wi Ikeshuis betreft de hoogste mi I itaire eer, de
  maarschalschap zelfs, zal hem niet bevrijden van de sonnettenheerschappij,
  waaronder hij nu gebukt gaat. 2 Enfin, mocht een paar van die sonnetten
  later in Indie afdwalen, dan zal 'k een tinggi op mijn recentie schrijven.
  