text: 8v. Zie ook Von Wicht, Ostfriesische Land-Recht, Vorbericht, 136-140, waar hij voor
  verdere behandeling verwijst naar zijn nog te verschijnen Historia Juris Frisici.
  70. De aangehaalde Oudfriese tekst in Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 153, fol. 20v, is ontleend aan
  Siccama, Lex Frisionum, 131-132
  71. M. von Wicht, De Origine et Causa Statuti Ostfrisici, quo Fratri Minori Sedes
  Paterna, prae Majoribus Natu Possidenda, in Successione relinquitur (Groningen
  1724) 24 pag.
  72. Gedrukt te Oldenburg in 1726. W. Deeters, „Matthias von Wicht‟, in: M. Tielke (red.),
  Biographisches Lexikon für Ostfriesland I (Aurich 1993) 365-366.
  73. Hier moet een vergissing in het spel zijn. Een burgemeester van die naam bestond niet.
  Wellicht is er verwarring met de Landrichter Henricus Gerdes (ý 1602), wiens Codex
  Emdanus aan de stad Emden geschonken werd, waarin Von Wicht op 24 maart 1735
  inzage verzocht. Stadtarch. Emden, Reg. I, inv.nr. 289. Zie Von Wicht, Ostfriesische
  Land-Recht, Vorbericht 202.
  US WURK LXIX (2020), p.
  20
  
  Vormund der jungen Grafen v. Nienoort] Händen ist, so wie der H. H.B.
  von dem Appele selbiges eigenhändig abgeschrieben hat.
  (Es ist dieser Auszug in den Anmerkungen zum Ostfriesischen Landrechte (im Vorbericht S. 56sq. und S. 147f. und unter dem Landrechte
  selbst S. 829f.) schon durch den Druck bekannt gemacht. Vollständig ist
  es abgedruckt in dem IIten Bde. der Verhandelingen der (groning.)
  Genootschap pro excolendo jure patrio, 178...74 (S. Wiarda Vorber. zu
  seinem Fries. Wörterb.75 S. 45) ohne Uebersetzung und Erlauterungen
  jedoch nach einem andern, von gegenwärtigem etwas verschiedenem
  Manuscript, und welches, wenigstens in dem Abdrucke, von Schreibfehlern vollstrecken soll... Die eigen Handschrift dieses Auszugs von H.
   v.d. Apele ist bey mir gleichfalls noch vorhanden)
  M. v. Wicht, jun.76
  Matthias sr. besteedde in zijn Ostfriesisches Landrecht (1746) uitgebreid
  aandacht aan het handschrift. Hij begint zijn bespreking met een verwijzing
  naar Emmius over de Hunsingoër Keuren van 1252,77 waaruit hij concludeert dat „allem vermuthen nach‟ Emmius het handschrift zelf gezien en gebruikt moet hebben.78 Die conclusie is niet geheel juist, want Emmius bezat
  het handschrift H2 en niet H1.
  Emmius hat hierin der Wahrheit gemäß, und aus dem Document oder
  dem Rechts-Buch selbst geschrieben; Denn anderwärts findet man davon
  keine Nachricht. Ob wir zwar daß Buch selbst bishero nicht zu sehen
  bekommen können, so wissen wir doch von sehr guter Hand, daß es noch
  an einem sicheren Orte in Grönninger Lande vorhanden sey, und wir sind
  von einem vornehmen Augenzeugen, der es auf Pergament geschrieben
  in Händen gehabt und einen sorgfältigen Auszug daraus gemacht, in
  Stand gesetzet, dem geneigten Leser einen weit ausführlicheren Bericht,
  als man von obbelobten Emmius, nach der Beschaffenheit seines
  Zweckes, fordern kan, davon in der unten gesetzten Anmerckung zu
  erstatten d). [In deze noot weidt Von Wicht verder uit over de inhoud].79
  „Ein vornehmer Augenzeuge‟, zo noemt Von Wicht zijn naamloze zegsman,
  die het handschrift in handen heeft gehad, een zorgvuldig extract vervaar74.
  75.
  76.
  77.
  78.
  79.
  Lees: ‟1778‟.
  Verschenen in 1786.
  Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 150, fol. 148r.
  Ubbo Emmius, Rerum frisicarum historiae (Leiden 1616) 152-153.
  Von Wicht, Ostfriesische Land-Recht, Vorbericht, 100.
  Von Wicht, Ostfriesische Land-Recht , Vorbericht, 147.
  US WURK LXIX (2020), p.
  21
  
  digde en Von Wicht in staat stelde om er uitvoeriger verslag van te doen.
   Ook verder zoeken we de naam van Von dem Appelle tevergeefs in het
  1.170 pagina‟s tellende Ostfriesische Land-Recht. Door het magnum opus
  van Von Wicht is H1 onder de geleerden bekend geworden, zozeer dat het
  originele handschrift de naam „Ms. Wicht‟ heeft gekregen, wat des te merkwaardiger is omdat hijzelf het nooit gezien heeft. Pas na zijn dood kwam het
  handschrift in 1781 weer in het vizier, toen het door D.F.J. van Halsema
  gekocht werd. Dat was drie jaar na diens editie van H2, waaraan hij de
  varianten van H1 nog naar de editie van Von Wicht had moeten toevoegen.80 Maar, ere wie ere toekomt, de eerste die het belang van H1
  onderkende, was Von dem Appelle in 1716.
  8. Matthias von Wicht op zoek naar rechtshandschriften
  Wanneer precies Von Wicht het afschrift van H1 in handen heeft gekregen,
  heb ik niet kunnen vaststellen. Het kan al vrij snel na de ontdekking geweest
  zijn, toen de politieke situatie in Oost-Friesland nog niet ontspoord was, dus
  vóór 1724.
   Rond 1732 – het precieze jaartal is mij nog niet bekend geworden – kreeg
  Von Wicht opdracht om het Oost-Friese landrecht uit te geven, opdat „das
  bisdahero in Manuscripto gelegene ostfriesische Landrecht und zwar nach
  dem beym hochloblichen Hoff-Gerichte verwahrlichen und mir zusolchem
  Ende gütigst communicirten Original-Exemplar, nebst einer accuraten Übersetzung ins Hoch-Teutsche, Erklährung der alt-friesischen fast unbekant
  gewordenen Wörter, Variantibus Lectionibus, Marginalien und nöthigen
  Registern zum Druck befordert werde und damit bereits ein ziemlicher
  Anfang gemacht worden‟. Hij schrijft dit in een brief van 24 maart 1735 aan
  het stadsbestuur van Emden, waarin hij verzoekt de Codex Emdanus te
  mogen lenen.81
  De oplettende lezer zal zijn opgevallen dat de aangehaalde exemplaren
  van het Oost-Friese Landrecht dezelfde zijn als die waar Von dem Appelle
  in of kort na 1728 zijn collatio mee samenstelde. Ook hij baseerde zich op
  het exemplaar van het Hofgerecht als het basishandschrift en vergeleek dit
  met de gezaghebbende Codex Emdanus. Het heeft er alle schijn van dat Von
  dem Appelle zich aan dezelfde arbeid heeft gewijd als Von Wicht, maar dan
  in opdracht van de „renitente‟ standen.
  80. Van Halsema, Aloude Ommelander wetboek. Zie verder J. Hoekstra, De Eerste en de
  Tweede Hunsinger Codex (‟s-Gravenhage 1950) 7, 19.
  81. Stadtarch. Emden, Reg. I, inv.nr. 289.
  US WURK LXIX (2020), p.
   22
  
  De eerste dateerbare activiteit van Von Wicht in het kader van zijn
  opdracht was zijn aankoop van het Eerste Brokmer Handschrift in mei 1732
  (gekocht van de Norder conrector Albert Christian Andreae).82 Hij beschrijft
  het verworven handschrift in 1746, met duidelijke trots: „Wir besitzen davon
  ein Original, und halten es für das eintzige, so in Ostfriesland zu finden
  ist.‟83
  E3 was volgens eigenhandige inschrijvingen eigendom van Ernst Friedrichs van Wicht (1548-1602), een broer van de betovergrootvader van
  Matthias von Wicht. Of de laatste er direct en door vererving de beschikking
  over had, weten we niet. Hij laat zich er niet expliciet over uit. Ook van B1
  neemt hij aan dat het eigendom van Ernst Friedrichs geweest is, „und beydes
  ist endlich wiederum an uns gekommen‟.84 Hij vermoedde dat andere Emsiger handschriften wel niet meer zouden bestaan; hij had ze in elk geval
  niet gezien.85
  Eveneens in 1732 vatte Von Wicht de zoektocht naar R1 weer op, die een
  jaar of twintig stil had gelegen. We zijn over het verloop daarvan redelijk
  goed ingelicht doordat hij verschillende brieven afgeschreven heeft.86 De
  correspondenten zijn meest inwoners van Butjadingen en Wursten. Als
  eerste richtte men zich op de tekst die Schroetern gekend had, waarvan
  onduidelijk was of dat het origineel was of enkel een afschrift. Op 27
  september 1732 schreef Von Wicht een brief, voorzien van een volmacht
  van Schroeterns schoonzoon, om het afschrift, dat was geleend door Eckhart
  en niet teruggegeven, alsnog in handen te krijgen.87
  De interesse blijkt breed gedeeld te worden. Er waren meer exemplaren
  van het Asegaboek, zoals het Rüstringer handschrift consequent genoemd
  wordt, in omloop, „jedoch in plattdeutscher Sprache‟, zo meldt Siebrand
  Meyer (1694-1776)88, predikant te Esenshamm in Butjadingen, aan assessor
  Johann Schnedermann (1700-1767) te Aurich, die blijkbaar als tussenper82. W.J. Buma, Die Brokmer Rechtshandschriften (‟s-Gravenhage 1949) 1*.
   83. Von Wicht, Ostfriesische Land-Recht, Vorbericht, 154-165. B2 is pas later door Oelrichs ontdekt. Buma, Brokmer Rechtshandschriften, 11*.
  84. Von Wicht, Ostfriesische Land-Recht, Vorbericht 167. K. Fokkema, De Derde Emsinger Codex (‟s-Gravenhage 1959) 3.
  85. Von Wicht, Ostfriesische Land-Recht, Vorbericht 166. E1 en E2 zijn na Von Wichts
  dood verworven door Wiarda en eerdere bezitters zijn onbekend. P. Sipma, De Eerste
  Emsinger Codex (‟s-Gravenhage 1943); K. Fokkema, De Tweede Emsinger Codex (‟sGravenhage 1953) 2.
  86. Dep. 1 Msc., inv.nr. Q 153, fol. 237v-249r.
  87. Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 153, fol. 242v.
  88. Zijn leefjaren worden verschillend opgegeven.
  US WURK LXIX (2020), p.
   23
  
  soon tussen deze predikant en Von Wicht fungeert. Conrad Wierichs (16821745), geboren te Abbehausen, schrijft Von Wicht op 22 september 1733
  dat hij twijfelt of in Butjadingen een exemplaar „in friesischer Sprache‟
  voorhanden is. Hij schrijft verder dat „[ich] von Jugend auf, sehr nachgeforschet habe, um etwas gedrucktes oder geschriebenes in dieser Sprache
  ... zu haben und solche verstehe zu lernen‟. Zijn grootmoeder en tevens die
  van zijn neef, assessor Eilerd Ilcksen (1698-1740), geboren te Brunswarden
  bij Rodenkirchen, was Emme Elksen uit Langemene (ondergegaan in de
  Wezer bij de Kerstvloed van 1717). Zij was in de herfst van 1689 overleden
  en had de oude taal nog gesproken. Wierichs‟ ouders hadden nog een knecht
  die „davon im Lande Wursten etwas gefaßt hatte‟, maar dat had hem niet
  verder geholpen. Later had Wierichs de Noord-Friese kroniek van Heimreich89 en het boek van Siccama in handen gekregen, waarin „Frisica‟ opgenomen zijn. In de kerk van Abbehausen zal in elk geval geen Asegaboek
  zijn, anders had hij het wel gehoord. Des te meer twijfelt hij aan het bestaan
  omdat Anton Höting, landrichter te Ovelgönne, rond 1652-1664 bericht dat
  onder de onderdanen geen compleet exemplaar meer aanwezig was. Wel
  had Höting zelf een „Jeverisches Exemplar des friesischen Landrechts‟,90
  maar dat was al „deutsch gewesen, weil die Sprache schon in diesen
  Gegenden vergessen war‟.91
  Een andere correspondent van Von Wicht, Eide Siade Johans (ý 1760) uit
  Wursten, sinds 1725 richter te Lehe, was zelf een liefhebber van de „alte
  friesische Sprache‟, waarvan hij een Vocabularium had samengebracht. Hij
  schrijft op 5 maart 1735 dat buiten kijf is dat in alle Friese landen Fries
  gesproken werd, al zal men tussen het West-Fries en het Noord-Fries veel
  verschillen zien. In het land Wursten wordt nog door weinigen „Friesisch‟
  gesproken. Hij kent de Bolswarder rector en dichter Johannes Hilarides. De
  incunabel van het oude Friese landrecht heeft hij nooit gezien. Het oude
  Friese recht heeft volgens hem ongetwijfeld ook in Wursten gegolden. Men
  heeft aldaar nog wel een „altes Asingsbuch‟, maar dat is niet in het Fries.
   Wel weet hij dat enige jaren geleden op een veiling te Bremen een „ziemlich
  
  89. Antonius Heimreich, Nord-Fresische Chronick (Sleeswijk 1666).
  90. Bevattende „die 17 Koeren oder Kesten, die 24 Landrechte, die 6 Overkoere, 12 Emsinger Dome, nebst andere Specialibus‟. Zie verder Borchling, Niederdeutschen
  Rechtsquellen, LXXVII-C.
  91. Dep. 1 Msc., inv.nr. Q 153, fol. 239v.
  US WURK LXIX (2020), p.
   24
  
  alter Codex Friesischer Gesetze‟ verkocht is, die door de archivaris Post92 is
  verworven.93
  Enige jaren later, in elk geval vóór 1738,94 kreeg Von Wicht door bemiddeling van de genoemde assessor Ilcksen een afschrift van het origineel in
  het Oldenburger archief in zijn bezit.95 Intussen kondigde Ernst Joachim von
  Westphalen (1700-1759) in zijn voorwoord op het eerste deel van zijn
  Monumenta in 1739 de uitgave van het „Asighebock‟ aan in het volgende
  deel, maar de vierdelige serie wordt tot Von Wichts teleurstelling zonder dat
  resultaat afgesloten.96 Uiteindelijk kreeg Von Wicht op 24 augustus 1745
  bericht dat het origineel hem binnen een paar weken toegezonden zou worden; men was overigens wel huiverig het „außer Lande‟, dus buiten het land
  Oldenburg, te sturen. Op 25 september 1745 bevestigde hij de ontvangst97
  en kon hij zelf het afschrift collationeren.98 In zijn Ostfriesische Land-Recht,
  waarvan de druk een jaar later eindelijk voltooid werd, kon hij de resultaten
  nog maar deels verwerken.99
  Ook Von Wichts andere activiteiten om Oudfriese rechtsbronnen te ontsluiten vonden in deze periode plaats. In 1738 vervaardigde hij een vertaling
  van Druk.100 Het origineel had hij tot zijn leedwezen nooit gezien en hij
  moest het dan ook doen met de uitgave door Schotanus.101 Dat weerhield
  hem er overigens niet van er een uitgebreide verhandeling aan te wijden.102
  In hetzelfde jaar 1738 voltooide hij ook nog eens een bespreking van de
  Friese bronnen in de Bodleian Library.103
  De activiteiten van Von Wicht vanaf 1732 verklaren afdoende waarom
  Von dem Appelle zijn Oudfriese juridische werkzaamheden heeft stilgelegd
  om nooit meer op te pakken. Hij hield zich met andere zaken onledig en had
  92.
  93.
  94.
  95.
  96.
  97.
  98.
  99.
  100.
  101.
  102.
  103.
  Hermann (von) Post (1693-1762), archivaris van de stad Bremen.
  Dep. 1 Msc., inv.nr. Q 153, fol. 270v-271v.
   Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 153, fol. 230v.
  Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 151, pag. 1. Dit zal is vermoedelijk het afschrift in Dep. 1 Msc,
  inv.nr. 75, fol. 1r-52v.
  E.J. von Westphalen, Monumenta inedita rerum Germanicarum praecipue Cimbricarum et Megapolensium I (Leipzig 1739) praefatio 122. Zie Dep. 1 inv.nr, Q 153,
  fol. 59v, d.d. 7 aug. 1745.
  Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 153, fol. 243r en 247v.
  Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 151, pag. 1-106.
  Von Wicht, Ostfriesische Land-Recht, Vorbericht 170-176 en tekst 434.
  Dep. 1 Msc, inv.nr. 75, fol. 55r-129v. Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 150, fol. 1r-147r.
  Von Wicht, Ostfriesische Land-Recht, Vorbericht 144. Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 153,
  fol. 270v.
  Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 153, fol. 230r-233v.
  Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 153, fol. 234r-235v.
  US WURK LXIX (2020), p.
  25
  
  genoeg interesses om zijn tijd mee te doden, door het uitwerken van verzamelde gegevens in fraai gekalligrafeerde handschriften. Op de titelpagina
  van zijn Chronologia Frisiae Orientalis dateert hij het werk met het chronogram „eXILIVM LIbertatIs CaVsa obDVrantIs‟ (1729), in ballingschap
  volhardend omwille van de vrijheid.
   9. Het glossarium linguae vulgaris sive rustica Frisiae orientalis
  In het voorgaande zijn we niet alleen ingegaan op de zoektocht naar
  Oudfriese rechtsbronnen, maar hebben we ook uitgebreid de verwijzingen
  naar gesproken Fries geciteerd om de activiteiten van Von dem Appelle op
  dat terrein in een context te plaatsen. Diens interesse in het (Oud)fries was
  minder rechtshistorisch dan wel taalkundig. Met name etymologie en samenhang tussen verschillende talen had zijn aandacht, waarbij hij ook de
  gesproken taal als bron gebruikte. Net als bij de eerdergenoemde geleerden
  en liefhebbers is zijn aanduiding van talen en dialecten niet eenvoudig te
  interpreteren. Volgens Von dem Appelles bibliotheekcatalogus heeft hijzelf
  een glossarium van de gesproken taal van Oost-Friesland samengesteld, dat
  helaas niet overgeleverd is, of althans onvindbaar is: het Glossarium linguae
  vulgaris sive rustica Frisiae orientalis sive Samlung etc.104 Het is de vraag
  wat voor taal daarin beschreven is geweest. Om die vraag te beantwoorden
  richten we ons op de verwijzingen naar de gesproken taal in zijn „Collectanea etimologiae linguae Germanicae‟.105
   „Es ist solches auch noch heutigen Tages im Plat-Deutschen, in Flandern
  und Friesland bekand, da man noch heutiges Tages Kötteren, Kedderen,
  Quettern saget. Am letzten Orth aber ist unter dem gemeinen Mann das
  Wort Questhen, Questern mehr dann zu bekandt.‟106
   „So sagen auch wir Niedersachser noch wann wir und über etwas Singulaires verwundern: dat is drolich, die die Frantzosen c‟est bien
  drôle.‟107
   „Atta, so im alten Teutschen einen Vater bedeutet ... Welcher Nahme im
  Friesichen noch die Stunde gebräuchlich, da Atte, Ayte, oder auch cum
  aspiratione Haite einen Vatter bedeutet, und nicht nur von der Kinderen
  gesaget wird myn Aite, myn Memme, mein Vatter, meine Mutter, sondern
  104. Dep. 4 IX, inv.nr. 63, pag. 191: H.B. v. Appell, Glossarium linguae vulgaris s.
  rustica Frisiae orientalis s. Samlung etc.
   105. Dep. 4 IX, inv.nr. 12.
  106. Fol. 4v, s.v. „Quethen‟.
  107. Fol. 11r, s.v. „Drol‟.
  US WURK LXIX (2020), p.
   
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  26
  
  auch das Gesinde nennet den Haußwirth Haite, und andere wann sie
  einen alten Bauer ehren wollen, sprechen ihn an: haite, wie man in
  Teutschland Vatter zu einem solchen saget.‟108
  „Von können kombt noch her Kunst oder nach dem holländischen
  dialecto Konst, gleichwie von gönnen Gunst, von brennen Brunst.‟109
  „Das friesische Wort Hovetling ...‟110
  „Das Wort baren, gebähren, gignere, wie die Niederländer noch sagen
  baaren. Barm heißet bey demselben die Geburth, puerperium, barida,
  germinans. ... Daher heißet fast in allen alten teutschen Dialectis bern,
  ein Kindt, ... bey den Friesen bern.‟111
  „Das nunmehr ungebräuchliche Worth Quick oder Queck bedeutet
  eigentlich ein lebendieges Thier und ist eigentlich in denen letzteren
  Zeiten gebraucht vor zahmen oder Haußvieh als Pferde, Kühe, Sweine,
  Schafe, etc. ... In denen meisten Dialecten der teutschen Sprach sind
  hiervon reliquia: quicke bedeutet bey denen Niederländer, bey den
  Engelländer qwick, ... lebendig.‟112
  „Die Friesen nennen einen Schneider, Schro. Dieses ist auch ein
  platdeutsches Wort, vide Henr. Ep. Verd. Capituli et Senatus Verd,
  Vergleich de 1371‟113
  „Hesse bedeutet von Alters eine Catze, wird auch noch davor an etzlichen
  Ortern Teutschlandes gebrauchet; auch bey uns ist unter dem gemeinen
  Mann noch üblich ein böses und dreistes Weib eine böse Hesse zu
  nennen.‟114
  „Aha ... In Friesland wo das a wie ein æ oder e pronunciret wird, ist die
  Beteutung dieses Wortes in Ehe beygeblieben... Und die itzige
  niederdeutsche Benennung einer Insull Eiland ist auch nicht anders alß
  Wasser-Land.‟115
  „Vox Hore significat lutum, coenum, terram humidam et huc illuc
  pedibus versatilem. ... Bey uns ist dieses Worth in einen Stück noch
  üblich: der Koth welcher aus denen Graben oder Sloten, auf den nechsten
  
  108. Fol. 18v, s.v. „Od, Edel, Edelmann‟.
  109. Fol. 19r, s.v. „Konig‟.
  110. Fol. 19v, s.v. „Ling, Hovetling, Sterling‟.
   111. Fol. 23v, s.v. „Gebären, Baren, Born, Harren, Pferd‟.
  112. Fol. 24r, s.v. „Quick, Queecken, Quicksilber, Quicksteert, Keck‟.
  113. Fol. 28v, s.v. „Schroeder‟.
  114. Fol. 29v, s.v. „Hesse‟.
  115. Fol. 31r, s.v. „Ohge, Ey, Insull, Eyland‟.
  US WURK LXIX (2020), p.
  27
  
  Wall geworffen wird bey dem Ausgraben, oder einigen derselben, wird
  Dat Horr genandt,.116
   „Loh ... Einige wollen auch das friesische Wort Loog, Loeg, daher
  deriviren, welches ein Dorff bezeignet, auf zusammengebrachte, aufgeführete Hügell erbauet sind.‟117
   „Ade heist noch heutiges Tages in der alten friesischen oder dauren
  Sprache, so viel als Alt, vetus.‟118
  Ik heb deze citaten letterlijk overgenomen, omdat eruit blijkt hoe lastig het
  is om te bepalen wat Von dem Appelle precies bedoeld met „friesisch‟, „niederdeutsch‟, niedersächsisch‟, „holländisch‟, „niederländisch‟ of „bey uns‟.
  Tekenend voor de verwarring, die we hierboven ook al bij de vroegachttiende-eeuwse geleerden aantroffen, is het laatste citaat, waar wordt gerefereerd
  aan de „alte friesische Sprache‟ die „heutigen Tages‟ gebruikt wordt, wat
  overkomt als een contradictio in terminis. „Alt Friesisch‟ is duidelijk iets
  anders dan „Altfriesisch‟.
   Matthias von Wicht stelt, onder verwijzing naar Gabbema‟s inleiding bij
  Gysbert Japicx‟ Rymlerye,119 dat tot 1300 de „altfriesische Sprache‟ nog in
  Westfriesland (het huidige Friesland) in zwang gebleven is en trekt (ten
  onrechte) de conclusie dat het Fries daar toen verdwenen is. Daarentegen
  zou „in unserem Ostfriesland, insonderheit in Harlingerland‟ deze taal „fast
  länger‟ bewaard gebleven zijn dan in Westfriesland, zoals zou blijken uit de
  Historia Werdumana en het Memoriale van Müller. Volgens Von Wicht
  komt dat doordat Harlingerland langer onder eigen, inheemse heren is gebleven, zoals blijkt uit het oude perkamenten Emsiger landrecht van 1312,
  dat hijzelf bezit. Toch wordt in Gabbema‟s inleiding nog Furmerius aangehaald dat de „alte Sprache‟ nog in 1547 gesproken werd, „wiewol nicht
  durchgängig‟. Harkenroth vermeldt in 1712 s.v. Potshausen dat aldaar het
  „Altfriesische‟ nog wordt gesproken, net als in Molkwerum in Westfriesland.120 Von Wicht heeft een 72-jarige man, Cornelis Berens, in PotsFol. 34v, s.v. „Hore‟.
  Fol. 35v, s.v. „Loh‟.
  Fol. 36v, s.v. „Ade‟. Het woord „dauren‟ kan ik niet met zekerheid lezen.
  Gysbert Japix, Friesche Rymlerye, dl. 1 (Leeuwarden 1681) XXIII (paginering
  volgens Von Wicht; in editie ongepagineeerd).
  120. J.I. Harkenroht, Oostfriesse oorsprongkelijkheden (Emden 1712) 152, s.v. Potshuuzen: „Dit dorp ligt aan een arm van de Versse Eems, loopende in het Munstersse
  Saderland, alwaar de Oude Friesse taale nog op heden, gelijk te Mulkwerum in
  Friesland, gesprooken word.‟ Het is dus de vraag of Harkenroth duidt op Potshausen
  of op Saterland, zoals ook Von Wicht volgens zijn marginale aantekening naderhand
  116.
  117.
  118.
  119.
  US WURK LXIX (2020), p.
   28
  
  hausen ernaar gevraagd.121 Deze meldde dat hij weliswaar van zijn ouders
  gehoord had dat er enige lieden gewoond hadden die onder elkaar het
  „Altfriesische‟ gesproken hadden, maar nu waren er geen meer. (In de marge tekent Matthias von Wicht jr. hier later bij aan dat het wellicht het
  „Sagelterländische Dialekt‟ is geweest.) Te Westersander leven in elk geval
  wel mensen die „das Altfriesische unterhalten‟. Ook weet Von Wicht dat
  „vor weniger Zeit‟ op Kloster Schoo in het ambt Esens nog mensen gewoond hebben die „Altfriesisch‟ konden spreken.122
  Deze constateringen zijn in verschillende opzichten interessant. Als
  eerste blijkt dat Von Wicht geen idee had dat in Friesland nog steeds Fries
  gesproken werd – en niet alleen in Molkwerum. Verder is de verbinding die
  hij legt tussen de „oude taal‟, rechtsbronnen, vrijheid en identiteit kenmerkend voor meer geleerden en oudheidkundig geïnteresseerden van die tijd,
  zoals we hiervoor al konden waarnemen bij de zoektochten naar het
  Asegaboek.
   Von Wichts gelijknamige zoon voegt aan deze constateringen nog toe dat
  er nog in 1778 in een kleine buurschap nabij Stade mensen waren die met
  hun buren Duits spraken, maar binnenshuis een vreemde taal die niemand
  kon verstaan.123 Ook kon men op Wangerooge nog „Altfriesisch‟ spreken,
  wat men aldaar twiddern noemde.124
  Uit de opmerkingen van vader en zoon Von Wicht kunnen we, denk ik,
  gevoeglijk concluderen dat in het westen van Oost-Friesland in de achttiende eeuw geen Friese enclaves als in Saterland, Harlingerland, Butjadingen, Wursten en op Wangerooge meer bestonden. Als deze daar nog wél
  bestaan hadden, dan had men toch mogen aannemen dat zij er weet van
  gehad hadden. Ik ga er daarom vanuit dat het niet overgeleverde Glossarium
  linguae vulgaris sive rustica Frisiae orientalis sive Samlung een Plattdüütsch of in elk geval Nederduits glossarium geweest is. Was het een historisch, Fries woordenboek geweest, dan had Von dem Appelle ongetwijfeld
  
  121.
  122.
  123.
  124.
  concludeert. Zie voor het Fries in Molkwerum: H.T.J. Miedema, „Kenmerken van het
  uitgestorven Molkwerums dialect en van het Hindeloopens‟, Taal en Tongval 38
  (1986) 46-78.
  Cornelius Behrends overleed in 1755 te Potshausen, 97 jaar oud. Als deze jaartallen
  en leeftijden kloppen, zou Von Wicht hem dus rond 1730 gesproken moeten hebben.
  E. Schulte, Die Familien der Kirchengemeinde Potshausen (1685-1900) (Aurich
  1992) 82.
  Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 153, fol. 267r-271v.
  Met verwijzing naar: J.A. De Luc, Lettres Physiques et morales sur l‟histoire de la
  terre et de l‟homme, dl.V (Den Haag/Parijs 1779) 284
  Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 153, fol. 267r.
  US WURK LXIX (2020), p.
  29
  
  het woord „Frisica‟ in de titel gebruikt. Overigens heb ik niet kunnen
  vaststellen op welk moment van zijn leven hij dit glossarium heeft samengesteld.
   10. Na het verschijnen van het Ostfriesische Land-Recht in 1746
  Na de verschijning van zijn Ostfriesische Land-Recht heeft Von Wicht zijn
  actieve speurtocht naar Oudfriese rechtshandschriften blijkbaar op een laag
  
  pitje gezet.125 Na alle moeite om R1 in handen te krijgen, heeft hij zich niet
  meer gewaagd aan een poging om een tweede exemplaar boven water te
  krijgen. Schroetern schrijft in 1709 weliswaar expliciet dat hij vermoedt dat
  125. Zie verder: A.T. Popkema, „Die “Unvollendeten” von Matthias von Wicht (16941778) und Gerhard Oelrichs (1727-1789). Zu ihren unpubliziert gebliebenen altfrie-
  
  US WURK LXIX (2020), p.
   30
  
  R1 zijns gelijke niet kent,126 maar Von Seelen meldt in 1725 dat hij uit de
  mond van Von Stade gehoord heeft dat die twee verschillende exemplaren
  heeft gebruikt.127 Dat suggereert dat deze laatste al vóór 1718 een tweede
  Oudfries Rüstringer handschrift gevonden had en de verleiding is groot
  daarin de Vorlage van R2 te zien. R2 is namelijk een afschrift uit de jaren
  tachtig van de achttiende eeuw van de hand van de Bremer syndicus Gerhard Oelrichs (1727-1789) naar een onbekend origineel.128 Oelrichs schrijft
  op 19 sept. 1772 aan Matthias von Wicht over zijn voornemen om „das
  Aesgaboeck, wovon ich aus dem Oldenburgischen Archiv einen schönen
  Codicem erhalten habe, mit andern alten dahin gehörigen Rechtsbüchern
  abdrucken zu lassen‟.129 Is dat de Vorlage van R2, die dan ook uit het
  archief te Oldenburg zou komen, of doelt hij daarmee gewoon op R1 zelf?
  Oelrichs heeft zijn plannen niet kunnen voltooien, al is wel een proefdruk
  bewaard gebleven van zijn uitgave van het Asegaboek, die hij op 5 mei
  1787 aan Wiarda stuurde.130
  Of Von Wicht na 1746 nog serieus werk heeft willen maken met zijn
  aangekondigde Historia juris Frisici is mij niet bekend.131 Wel heeft hij
  doorgewerkt aan zijn Vocabularium, waarbij hij gebruik gemaakt heeft van
  een verzameling van Von dem Appelle, de Farrago diplomatum ostfrisicarum, „quam Dns. de Appelle collegit‟.132 Op 22 oktober 1761 retourneert
  Von Wicht Von dem Appelles uiterst belangrijke verzameling afschriften
  van Oost-Friese oorkonden aan de schrijver en rechtmatige eigenaar, met
  excuses voor de langdurige bruikleen.
   „Weit großere Ursache habe ich, wegen des so lange unter mir behaltenen
  Schatzes der Farraginis Diplom. Ostfris. bey E. HochWohlgeb. um
  Vergebung zu bitten. Ich remittire aber dieselbe nunmehro mit dem
  allerverpflichtesten Dank und erwiedere nochmahls meine Bitte, daß es
  E. HochWohlgeb. gefällig seyn möchte, dieses Werk, welches gewiß
  auch dermahleinst für Auswärtige von sehr nutzbaren Gebrauch seyn
  
  126.
  127.
  128.
  129.
  130.
  131.
  132.
  sischen Rechtssammlungen sowie von Wichts neu-entdecktem “Vocabularium Frisicum Glossatum”‟, in voorbereiding.
  Memoria, 282.
  Memini, olim ex ore Stadenii audivisse, quod duo huius libri, nunquam editi, usuraverit exemplaria, quorum alterum fuerit ab altero diversum. Memoria, 111.
  W.J. Buma, Het Tweede Riustringer Handschrift (‟s-Gravenhage 1954) 2.
  Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 153, fol. 315r.
  Dep. 1 Msc, inv.nr. O 111.
  Von Wicht, Ostfriesische Land-Recht, Vorbericht, 140.
  Dep. 1 Msc, inv.nr. Q 153, fol. 162v, 167v, 175v, 250v, 275v, 276r, 289v.
  US WURK LXIX (2020), p.
  31
  
  kan, an Stellen, welche diesen nicht verständlich, durch kurtze Anmerkungen zu erläutern, wozu allenfalls meine schuldige Dienste und
  Beyhülffe gerne offerire, wenn mir nur die etwahige dunckele und
  unverständliche Passus nur brevibus angezeiget würden.‟133
  Dit is tevens het enige bewijs van direct contact tussen de beide heren. Maar
  wanneer heeft Von Wicht de Farrago geleend? En hoe lang is „so lange‟?
  Von dem Appelle heeft het handschrift aangelegd in 1741, naar eigen
  zeggen om de ledigheid te verdrijven. Ongetwijfeld is dit het handschrift dat
  Von Wicht geleend heeft.
  Enige jaren later heeft Von dem Appelle een tweede deel vervaardigd.
  Daarin zijn ook drie afschriften van oorkonden uit het vorstelijk archief te
  Aurich opgenomen, in 1737 en 1743 vervaardigd door Matthias von Wicht
  en door hem van noten voorzien.134 Of Von dem Appelle deze afschriften
  direct van Von Wicht ontvangen heeft en wanneer, durf ik niet te zeggen.
   Tegelijk met het eerste deel van de Farrago stuurt Von Wicht aan Von dem
  Appelle ook nog „die verlangte alte Documenta, großentheils das Haus
  Dornum betreffend (14 an der Zahl), worunter einige sehr beträchtlich
  seyn‟. Dit zullen in elk geval niet de afschriften zijn die Von dem Appelle in
  het tweede deel van zijn Farrago opgenomen heeft, want die handelen niet
  over Dornum.
  In zijn brief van 22 oktober 1761 gaat Von Wicht ook nog in op H1. Zou
  het niet mogelijk zijn om dat handschrift „noch endlich einmahl aufzutreiben‟? En ook om het oude in Keulen gedrukte landrecht (Druk) in
  handen te krijgen? Dat laatste zou in Groningen „vorhanden‟ en zelfs te
  koop zijn, zij het voor 50 gulden. „Dies ist ein sehr hoher Preis!‟. Wel is hij
  bereid het te ruilen tegen een exemplaar van Cornelis Agrippa, De occulta
  Philosophia. Hij kent echter in Groningen niemand via wie hij deze zaak
  zou kunnen regelen en verzoekt Von dem Appelle of die daarbij kan helpen.
  Uit het feit dat Von Wicht de vragen over H1 en Druk nu blijkbaar voor
  het eerst aan Von dem Appelle stelt, terwijl dit twintig à dertig jaar eerder
  voor hem urgenter was, maak ik op dat zij in de decennia daarvóór weinig
  133. Dep. 4 IX, inv.nr. 5a, los blad achterin het handschrift.
  134. Fol. 65r: Ex Membrana Archivi Auricani Principis descripsit Matth. a Wicht, Ao.
  1737, qui et subscriptam adjecit notam. Fol. 65v: Ex Membrana Archivi Principis
  Auric. descripsit Matthias a Wicht,1737, qui et sequentes ad[j]ecit notas. Fol. 66r: Ex
  originali Membrana, duobus sigillis, temporis injuriae detritis, munita, quae in Archivio Principali Auric. adservatur, fideliter atque verbotenus exscripsit, 11. Oct. 1743
  M. a Wicht, qui et hocce instrumentum in Articulas divisit rubricas, notasque marginales adjecit.
  US WURK LXIX (2020), p.
   32
  
  contact hebben gehad en enkel afschriften van oorkonden hebben uitgewisseld. Of de bejaarde Von dem Appelle zich nog heeft ingezet om aan
  Von Wichts verzoeken te voldoen, is de vraag. In hetzelfde jaar 1761 werd
  overigens in Groningen het rechtsgeleerd genootschap Pro excolendo iure
  patrio opgericht, waarvoor Von Wicht als corresponderend lid uitgenodigd
  werd. Zo werden dus ten slotte toch nog contacten tussen Von Wicht en
  Groningen gelegd.
  Von dem Appelle heeft zich de laatste decennia van zijn leven nauwelijks
  met Oudfries bezig gehouden. Hij bleef zich op de hoogte houden van relevante literatuur, maar gebruikte die uitsluitend als historische of genealogische bron.135 De Oudfriese Emsiger Domen haalt hij enkel aan voor de
  daarin vermelde namen.136 Een enkele keer geeft hij woordverklaringen van
  Oudfriese woorden, waarbij hij op de verwantschap met Engels wijst.137
  11. Een mysterieuze brief
  Als laatste gaan we nog in op de hierboven al genoemde ongedateerde brief,
  in de hand van Von dem Appelle, gevoegd voorin zijn Linguae antiquae
  Frisiacae monumenta et glossarium.138 Het is opmerkelijk genoeg een
  Friestalige brief, met gedeeltelijke interlineaire Franse vertaling.
  Mon trez grand Amy,
  
  et
  
  trez
  
  Myn greate Stalcke,
  
  in
  
  heag geachte meegh
  
  Votre chere
  
  lettre
  
  honorè parent.
  ay je
  
  bien recû
  
  quoique
  
  j‟
  
  Jon oongenamme schrieuwinge hab ick wol ontfinzen, al hoe wol ick
  ay vû
  
  que vou
  
  verstien hab, Jon E.
  ne scavier
  
  ou
  
  dans ce monde
  
  j‟etois
  
  naet wiste wor dat ick in wyde wrad wier
  
  135. Zo blijkt uit een verwijzing naar Johan Henrich Pratje, „Nachrichten von den
  Donationen welche die Königin Christina mit den Domanial- u. geistlichen Gütern in
  den Herzogthümern Bremen u. Verden vorgenommen, aus der Handschrift mitgetheilet‟, in: dez., Die Herzogthümer Bremen und Verden oder vermischte Abhandlungen V (Bremen 1761) 339, in Dep. 4 IX, inv.nr. 9a, fol. 142v.
   136. Dep. 4 IX, inv.nr. 9a, fol. 142v, aangehaald naar Von Wicht, Ostfriesische LandRecht, 646, zoals blijkt uit de mislezing van „alle‟ i.p.v. „alla‟ (vgl. Fokkema, Derde
  Emsinger Codex, 38). Schijnbaar zonder specifieke bedoeling heeft hij verder nog de
  Oudfriese Tien Geboden uit H1 overgeschreven in een genealogisch handschrift
  (Dep. 4 IX, inv.nr. 7, fol. 152r).
  137. Dep. 4 IX, inv.nr. 5a, fol. 25r, ad „der Ztyucks feen‟: „Ztyurks Feen h.e. pascuum
  ecclesiae Ztyurck Frisiis, Church Anglis, ecclesia.‟Dep. 4 IX, inv.nr. 6, fol. 37r:
  „nuer, i.est never ein altes Friesisches, noch im Englischen gebrauchliches Wordt,
  bezeignend niemahls.
  138. Dep. 1 Msc, inv.nr. 60.
  US WURK LXIX (2020), p.
  neansmoins je
  
  l‟ay
  
  recû
  
  33
  
  parce que vous y avier
  
  allykewol hab ick het kryge, om dat Jon der
  aussy
  
  ay je
  
  la lettre
  
  de
  
  mons.
  opset
  
  mis a
  
  hien to
  avec
  
  Emden, ææck
  
  hab ick die letteren fen de Heera Wilkens mey
  
  bien recû
  
  et ne
  
  puis laisser pour vous rendre bien de grace
  
  wol ontfinzen,
  
  in kin
  
  naet litte om Jon E. hæchlyk to tansjen
  
  pour les nouvelles
  
  que vou
  
  m‟avez envoyè
  
  for die nyeuwe mare die y
  seind habbet, fen hier kin ick
  Jon niets E. neat niets to witten dwaen, om dat ick onder de
  Kabeliaeuwen wenje. Witte neyz hoalsche friuene dat ick fen
  Jon neat æfschie nimme kent, oermitz Jon E. op het laen by
  uw glioer ægjende Swiettertje wienen. Van de Greaf Rotenburg hab ick neat sioen of heard; mar ick bin greatlycx
  blieuw dat Jon E. sick wol vermeitze mey uwz friuenen
  
  US WURK LXIX (2020), p.
  34
  
  in ick winsckje Jon suwne in wolfearende mey fintzen.
   oermitz ick tins myn weerom tochte soe next als muwlk
  mey werre syckerlyk te besliuechtjen. Jon E. ferre wol, in
  tinckje oon jon frjuene. Ick blieuw onverwrigeljende
  Jon E.
  tjenneres
  Emden de tua in twyntigste dey in hea moanne
  tha Heera
  the Heera v Kr. fioerste tjenner fen the Broer fen the Konige
  fen Pruessen
  to Berlin
  Voorzover ik weet, is dit het enige achttiende-eeuwse Friestalige geschrift
  uit Oost-Friesland. Onder de mij bekende geschriften van Von dem Appelle
  is mij geen ander spoor van actief gebruik van het Fries gebleken. Het is
  moeilijk voor te stellen dat de brief serieus bedoeld is. Hij wekt eerder de indruk dat de schrijver ervan wil laten zien hoe een Friestalige brief eruit ziet,
  waarbij hij die samengesteld heeft uit hem bekende woorden en uitdrukkingen. De bron werd mij aangedragen door Oebele Vries, die constateerde
  dat de brief deels bestaat uit woorden en passages die letterlijk zo voorkomen in de brieven van Gysbert Japicx aan Gabbema. Von dem Appelle
  bezat dit boek inderdaad, zoals blijkt uit zijn bibliotheekcatalogus.139
  Hier volgen enkele voorbeelden van passages die aan de brieven van
  Gysbert Japicx zijn ontleend: „Myn greate Stalcke‟ (Myn grea(t)te Stalcke;
  passim), „Jon oongenamme schrieuwinge hab ick wol ontfinzen‟ (hab ick
  jon oongenamme schrieuwinge wol ontfinzen; 44),140 „kin naet litte om Jon
  E. hæchlyk to tansjen for‟ (kin ick naet litte om Jon Ed. yn dy tealle
  haechlyk to teansjen; 57), „fen Jon neat æfschie nimme‟ (aefschie fen jon E.
  to nimmen; 59), „glioer ægjende Swiettertje‟ (gljoeraegjende swiettertjes;
  47), „ick winsckje Jon suwne in wolfearende‟ (winschje ‟k jo suwne in
  wolfearrende; 47), „ferre wol, in tinckje oon jon frjuene‟ (ferre wol in
  tinckje oon jon frjuene; 46), „Ick blieuw onverwrigeljende Jon Ed.‟ (Ick
  blieuw alle heel in onverwriggeljende jon Ed.; 59).
   Ook de meeste woorden van de brief zijn bij Gysbert Japicx terug te
  vinden, al zijn er ook uitdrukkingen die aan de duim van de achttiende-
  
  139. Dep. 4 IX, inv.nr. 63, pag. 173.
  140. Bladzijdenummers naar Gysbert Japix, Friesche Rymlerye, dl.2 (Leeuwarden 1681).
  US WURK LXIX (2020), p.
  35
  
  eeuwse schrijver zijn ontleend: „die letteren‟ (brief), „nyeuwe mare‟, „soe
  next als muwlk‟, „om dat ick onder de Kabeliaeuwen wenje‟.
  Uit dit alles moeten we opmaken dat de brief een pastiche was, geen bron
  voor actief gebruikt achttiende-eeuws Fries, maar geleerde Spielerei.
  Deze brief kent geen afzender, geen jaar en enkel een cryptische omschrijving van de geadresseerde. De aanduiding van de laatste geeft echter
  wel enig houvast. Koning Frederik Willem I van Pruisen (ý 31 mei 1740)
  had geen broers. Hij werd opgevolgd door Frederik II de Grote, die drie
  jongere broers had: Augustus Willem (1722-1758), Frederik Hendrik (17261802) en Augustus Ferdinand (1730-1813). Dat geeft aan de brief een
  duidelijke terminus post quem. Onderzoek naar de hoffunctionarissen halverwege de achttiende eeuw leverde twee kandidaten op voor de aangeschreven „v. Kr.‟. Friedrich von Creutzen (1703-1765) was sinds 1736
  Hofmarschall van de toen veertienjarige Augustus. In 1740, kort na de
  troonbestijging van Frederik II, werd hij aangesteld als gouverneur van
  diens jongere broers Hendrik en Ferdinand. In 1744 keerde hij als majoor
  terug naar het leger. Dat hij de aangeschrevene zou zijn lijkt minder waarschijnlijk. Hij is maar zeer kort „eerste dienaar van de broer van de koning‟
  geweest en hij stamt uit een familie uit de nabijheid van Koningsbergen in
  Oost-Pruisen. Dat maakt het opmerkelijk dat Von dem Appelle (die ik als
  afzender zie) hem een Friese brief zou sturen en hem „meegh‟ noemt.
   De tweede kandidaat is waarschijnlijker – en interessanter bovendien:
  Carl Friedrich von Kraut (1703-1767), die in 1746 Hofmarschall van prins
  Augustus werd en in 1750 van diens broer Hendrik. Dit bleef hij tot zijn
  overlijden. Zijn vader, Christian Friedrich (von) Kraut, was in 1686 op
  voorspraak van minister Dodo von Inn- und Knyphausen in Brandenburgse
  dienst gekomen,141 en bracht het tot Pruisisch geheime krijgsraad. Carl
  Friedrichs oom Johann Andreas Kraut was tezelfder tijd minister. Een verwantschap tussen Von dem Appelle en Kraut heb ik nog niet kunnen
  aanwijzen, noch een Friese afstamming.
  Meer kansen voor een familierelatie met Von dem Appelle biedt Krauts
  echtgenote. Op 8 september 1756 huwt Carl Friedrich, dan al 53 jaar oud,
  met de 24-jarige Else Sophie von Platen (1731-1795).142 Von dem Appelle
  beschrijft de grafzerk van de grootvader van zijn schoonmoeder Juliana von
  Wersabe te Leer. Onder de zestien kwartieren vinden we ook het wapen
  141. S. Isaacsohn, „Krautt, Christian Friedrich von‟, Allgemeine Deutsche Biographie
  XVII (1883) 89-90; Von Alvensleben, Lütetsburger Chronik.
  142. S. Freifrau von Thuemmler, Die Krautenmutter. Das Leben der Sophie von Platen
  (Norderstedt 2018).
  US WURK LXIX (2020), p.
   36
  
  Von Platen.143 Die verwantschap lag ver terug in de tijd, op zijn laatst in de
  vijftiende eeuw, maar ongetwijfeld was deze verre relatie tussen hun beider
  echtgenotes voor de genealoog Von dem Appelle voldoende aanleiding om
  Kraut als „meegh‟ aan te duiden.144
  Voor de datering van de brief betekent dit dat die van na het huwelijk in
  1756 tussen Kraut en Else Sophie von Platen moet stammen en van vóór
  1767, het jaar dat zowel Von dem Appelle als Kraut overleden, Von dem
  Appelle op 5 mei, Kraut op 23 december. Niet uitgesloten moet overigens
  worden dat „meegh‟ duidt op een standsgenoot, wat onder adellijke correspondenten niet ongebruikelijk is. In dat geval kan de brief ook vóór 1756
  zijn opgesteld.
  Dat de Berlijnse Hofmarschall Kraut banden met Oost-Friesland had,
  lijkt te worden bevestigd door het bewogen leven van zijn enige kind, Luise
  Charlotte Henriette von Kraut (1762-1819). Zij leeft vooral voort omdat zij
  als de „Krautentochter‟ vereeuwigd werd door Theodor Fontane, geboren in
  haar sterfjaar.145 Luise huwde op zestienjarige leeftijd met de Engelse gezant aan het Pruisische hof, Hugh Elliot (1752-1830). Zij kreeg kennis aan
  de kamerheer Georg Anton Wilhelm von Inn- und Knyphausen (17441789). Nadat dit was uitgekomen, werd Georg door Elliot tot een duel uitgedaagd. Beiden overleefden dit. In 1783 werd de scheiding uitgesproken,
  waarna Luise en Georg in het geheim huwden. Zo werd Luise een barones
  Knyphausen, door het huwelijk met de achterkleinzoon van Dodo von Innund Knyphausen, de man die haar grootvaders carrière op gang had geholpen. In 1789 stierf de kamerheer en Luise hertrouwde ten derden male. In
  1809 eindigde ook dit huwelijk in een scheiding. Tien jaar later stierf Luise,
  waarbij zij een met grote schulden beladen erfenis naliet.
   We hebben de verleiding niet kunnen weerstaan om wat langer bij de
  dochter van Carl Friedrich von Kraut te blijven stilstaan vanwege de relatie
  met de Knyphausens en zo met Oost-Friesland. Dit maakt het immers des te
  waarschijnlijker dat hij de de gezochte „v. Kr.‟ is.
  Dat Von dem Appelle Kraut persoonlijk kende en een vriendschappelijke
  relatie met hem onderhield, is zeker niet uit te sluiten. Hij heeft immers Ber143. Dep. 4 IX, inv.nr. 9a, pag. 106, fol. 57v.
  144. De genealogische aantekeningen die Von dem Appelle, vermoedelijk in de jaren dertig van de 18de eeuw, over de familie Von Platen maakte (Dep. 4 IX, inv.nr. 14, pag.
  55, fol. 32v) zijn zeer beperkt. Een exacte familierelatie tussen zijn echtgenote en
  Else Sophie von Platen zal hij niet bepaald kunnen hebben.
  145. Theodor Fontane, Fünf Schlösser. Altes und Neues aus Mark Brandenburg (Stuttgart
  1889) 81-146.
  US WURK LXIX (2020), p.
  37
  
  lijn en Potsdam verschillende keren bezocht, o.a. in 1755.146 Het blijft wel
  merkwaardig dat Von dem Appelle aan deze Berlijnse hoffunctionaris van
  Maagdenburgse afkomst een brief in het Fries zou schrijven. Ik wil dan ook
  niet geheel uitsluiten dat we op zoek moeten naar nog een andere „v. Kr.‟.
  De andere in de brief genoemde personen, de Graf von Rothenburg en de
  heer Wilkens, heb ik niet eenduidig kunnen identificeren.
   12. Conclusie
  Tot dusver was volslagen onbekend dat de achttiende-eeuwse Oost-Fries
  Heinrich Bernhard von dem Appelle zich heeft beziggehouden met de
  bestudering van het (Oud)fries. De verklaring voor het feit dat zijn activiteiten op dit terrein steeds onopgemerkt zijn gebleven, zal zijn dat hij er
  nooit iets over heeft gepubliceerd. Dit onderscheidt hem van zijn generatieen landgenoot Matthias von Wicht, die door zijn omvangrijke publicatie van
  het Oost-Friese landrecht bekendheid heeft verworven als kenner van het
  Oudfries. Een ander verschil met Von Wicht is dat Von dem Appelles
  onderzoekingen in hoge mate bemoeilijkt werden door de politieke
  ontwikkelingen in Oost-Friesland. Doordat zij tot verschillende politieke
  kampen behoorden, was een actieve uitwisseling tussen deze beide OostFriezen lange tijd uitgesloten. Pas op gevorderde leeftijd hebben zij met
  zekerheid contact gehad. Bovendien is het toen mogelijk bij een enkel
  briefje gebleven.
  Von dem Appelles grootste verdienste voor de frisistiek is wel dat hij de
  ontdekker is van het „Ms. Wicht‟ (H1). Daarnaast mag hij een pionier op het
  terrein van de studie van het Oudfries in de vroege achttiende eeuw genoemd worden. In veel opzichten zijn zijn onderzoekingen typerend voor de
  wijze waarop in die tijd de frisistiek bedreven werd. Door zijn ballingschap
  bevond Von dem Appelle zich lange tijd in een betrekkelijk isolement, maar
  dat is niets uitzonderlijks. Ook de andere spelers op het veld waren gevangen, geografisch, door de beperkte beschikbaarheid van bronnen en door
  een door hun discipline beperkt blikveld. Pas na het eind van de achttiende
  eeuw konden deze hindernissen genomen worden en kon de frisistiek tot
  wasdom komen.
  Warffum
  mail@redmeralma.nl
  146. JaL-B, Ms. Kunst, nr. 155 (oud 149a), „Erinnerungen von Potsdam, 4 Januarii 1755
  und Erinnerungen vom königl. Lust-Schloß Sans Soucy bey Potsdam, 4 Januarii
  1755‟, met gedetailleerde beschrijvingen.
  