text: In de Padangsche Bovenlanden zag Dr. Kleiweg de Zwaan in
  de buurt van Sidjoendjoeng een jongen, die op een beenzweer
  een stuk bladgoud had gelegd, hetwelk met behulp van een
  rood bandje op het ulcus was bevestigd. Dit bladgoud wordt
  daar als een goed middel bij ulceratics aangeprezen. *
  In Valentijn's «Beschrijvinge van Amboina» lezen we omtrent
  de bewoners van dit eiland: «Tegen L a p a r G a r a m (zijnde
  een roode jeukerige opdragtigheid, of peukeitjes, op de huyd,
  n' W. W. Skeat: Snakestoncs and stone thunderbolts as subjects for systematic investigation (Folk-loro dl. 23 (1912) Biz. 48.) Vgl. over hot slangensteonbijgeloof in Europa nog J. G. Frazer: Balder the Beautiful (The golden
  bough, part, VII) dl. I (1913) Biz. 15 vg. en dl. II Biz. 311 en de daar opgegeven bronnen.
  * Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleiehende Volksmedizin dl. I
  (1908) Biz. 188.
  ' Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  (1910) Blz. 200.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCIIII'EL.
   65
  
  zig met een scherpe vogtigheid uytlatende) gebruykt men Goud,
  in water gelegt, waar mede men den Lijder wascht, die daar
  op aanstonds baat vinden, en van dit ongemak geheel zal
  geholpen worden». ' Aan het receptenboek van Njonja van
  Blokland ontleenen we de volgende curieuse «obat o r a n g
  b o e d o e k a n n a m a l a z a r u s » : Neem het ei van een gekko
  ( t ë k è k ) , maak daar een gaatje in en doe daarin de harten
  van drie witte muurhagedissen ( t j ë t j a k ) , die men daarin laat
  koken ; neem verder wat fijngetrokken gouddraad, maak hiervan
  een rolletje en doe dat ook in het gekko-ei; bedek dan de
  opening hiervan b.v. met een sirih-blad; laat dit een en ander
  drie dagen en drie nachten drogen; snij daarna het ei open,
  besmeer met den inhoud de aangedane deelen en toucheer de
  wondplaatsen met het gouddraad. In Atjeh strooit men den jonggeborene, na het afvallen van
  het naveltje, een weinig stofgoud in de navelopening «om den
  levensduur van het kind te verlengen». ' Iets dergelijks vinden
  we opgeteekend van de Mohammedaansche Parigiërs aan de
  Tomini-bocht, die op de navelwond een stukje goud benevens
  een peperkorrel leggen,, zooals men zegt, «om het kind te
  behoeden voor buikpijn.» * Deze laatste toepassingen doen vermoeden , dat de Inlanders aan het goud eene antiseptische werking toeschrijven, eene meening, die we ook buiten den Archipel wel aantreffen. Zoo beweerde een oud Uuitsch schrijver
  uit het midden der 16* eeuw: bei Goldanwendung wachst in
  ' F. Valentijn: Oud en Nieuw Oost-Indiën dl. II (1724) Blz. 254, die dit
  bericlit blijkbaar ontleende aan G. E. Rumphiu.s: D'Amboinsche rariteitkamer
  (1705) Blz. 251.
   * Njonja van Blokland: Doekoen Djawa-oetawa kitab roepa roopa obat
  njang terpaké di tanah Djawa (3' druk) 1899 recept n° 1746. Herinneren wo
  er in dit verband aan, dat de muur- of huishagedis (Hemidactylus frenatus)
  volgens Dr. A. G. Vorderman, op grond van liet transmigratie-idée, ook
  inwendig tegen lepra wordt ingenomen, men meent nl. dat deregenereerende
  kracht, die deze dieren ten opzichte van hun staart bezitten, op den lijder
  zal overgaan, waardoor diens zweren spoedig zullen genezen. (De transmigratie en signaturenleer in de Javaansche geneeskunde: Veth's Feestbundel
  (1894) Blz. 245).
  » Dr. C. Snouck Hurgronje: De Atjehers dl. I (1893) Blz. 421.
  * Dr. N. Adriani en A. C. Kruyt: Van Posso naar Parigi, Sigi en Lindoe.
  Mededeelingen Ned. Zend. Gen. 1898 Blz. 434. Vgl. ook: N. Adriani en A.
  C. Krnyt: De Bare'e sprekende Toradja's van Midden-Celebes dl. II (1912)
  Blz. 48.
  Dl. 70.
  5
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  66
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   der Wunde kein «faul Fleisch» ' en in de pharmaceutische verzameling van Ibn-al- Baitar lezen we: «Wenn man einen goldenen
  Siegelring an einem Finger tragt, an welchem sich ein Nagelgeschwür befïndet, so erleichtert er nach Erfahrungen die
  Schmerzen desselben.» * In de Chineesche recepten van inblaaspoeders tegen keeldiphtlieritis is bladgoud een der samenstellende
  bestanddeelen. "
  Ook heeft men bij de aangehaalde applicaties van het goud
  in onzen Archipel wel te denken aan de daaraan soms vastgeknoopte bedoeling eener offerhandeling. Hierop berust het bij de
  Gajo's b. v. bestaand gebruik, om met een stukje goud langs
  den tand van een kind te wrijven ; men geeft het goud als 't
  ware aan den tand als loon voor het doorkomen. *
  Niet minder vindt het koper in de wondheelkunde der Inlanders toepassing, hetzij in metallischen vorm, hetzij als metaalverbinding. In geval van ontsteking van het nagelbed van
  de teen plegen de Maleiers van Midden-Soematra wat metaal
  van een koper geldstuk af te schrapen en brengen zij dit afschraapsel onder den nagelriem. * De Amboneezen binden volgens
  Valentijn bij een steek van eene vergiftige visch wel een rood
  koperen plaatje op de wond. * Dergelijke koperen plaatjes —
  vaak als bij eene zeef met gaatjes doorboord — vindt men in
  verschillende deelen van den Archipel bij wijze van wondverband
  toegepast. Zoo schrijft Dr. Breitenstein in zijn werk over Java:
  «Die Bewohner Bantams behandeln die Geschwüre au f gewiss
  einfache Weise. Eine (meistens alte, schmutzige) Kupfermünze
  wird glatt geschlagen, mit feinen Löchern siebartig vcrschen
  ' Dr. O. v. Hovorkn en Dr. A. Kronfeld: Vorgleiohonde Volksmedizin dl. I
  (1908) Blz. 188. Hebben we hier niet te denken aan eene verwisseling van
  liet onwerkzame goud met het tegen wonden wèl werkzame koper, evenals,
  zooals we zagen, de eigenschappen van het adstringeeroude koperlazuur
  weiden overgedragen op den neutralen blauwen saffier'? Zie Blz. 38 hierboven.
   * Bbn Baithar: Grosse Zusammenstellung etc. übers. von Dr. J. v. Sontheimer
  dl. I (1810) Blz. 474.
  ' Volgens de Chineescho begrippen zou de aanwending van het goud hier
  een middel zijn tegen salivatio (Dr. A. G. Vorderman: De Chineesche behandelingswijze van keeldiphtheritis. Geneesk. Tijdschr. v. N. I. dl. 29 (18S9)
  Blz. 649.)
  • Dr. G. A. J. Hazou: Gajosch-Ned. Wdbk. (1907) i. v. o e p a h Blz. 604.
  ' Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Mcnangkabau-Maleiers
  (1910) Blz. 306.
  ' F. Valentijn: Oud eu Nieuw Oost-Indiën dl. II (1724) Blz. 252.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN ÏNIHSCHEN-ARCHIPEL.
  67
  
  und mit einer Schnur auf dem Geschwüre befestigt.» ' Ditzelfde
  middel vond Friederich bij de Balineezen toegediend; zij binden
  op ontstoken wonden soms dunne koperen plaatjes ( t a m b r a ) ,
  welke met gaatjes zijn ingeprikt. * De zendeling Lett zag bij de
  Niassers wonden vaak bedekt met een platgeslagen en doorboord
  stuk plaatkoper. •' Het is wel opmerkelijk, dat dergelijke doorboorde koperen plaatjes als wondverband ook voorkomen bij de
  Soealieli's — een stam behoorende tot de Bantoe-negers. In het
  reeds zoo vaak geciteerde werk van Hovorka en Kronfeld, waaraan we deze mededeeling ontleenen, vindt men van deze eigenaardige wondverbanden een paar afbeeldingen. * De uitwerking
  dezer koperen plaatjes op wonden kunnen wij niet beoordeelen.
   Dr. Breitenstein denkt er niet gunstig over en hoewel hij erkent,
  dat sommigen (ook artsen) de doelmatigheid ervan bepleiten wegens
  de cauteriseerende werking van het zich aan de oppervlakte van
  het metaal vormend koperoxyde, acht hij de aanwending van
  dit middel toch gevaarlijk want «durch die Oeffnungen in der
  kupfernen Platte ist zwar der Eiter abgeflossen, aber nicht immer geschah dies; pathogene Bacteriën fanden durch diese
  kleinen Löcher ihren Weg und Zutritt zum Geschwüre.» * In
  ons vaderland legde men vroeger op een steekwond een nieuwen
  koperen cent. "
  Njpnja van Blokland geeft nog het volgende leprarecept:
  neem een koperen tweeduitstuk, sla dit plat ter dikte van een
  uieschil en knip dit daarna in stukjes; doe deze knipsels in een
  pan, voeg er citroensap bij; filtreer en kook dit, niet op een
  * Dr. H. Breitenstein: 21 Jalire in Indien 2 Thoil: Java (1900) Blz. «0.
  » Tijdsein-. Bat. Gen. dl. 21 (1875) Blz. 587 nt.
  * A. Lelt: lm Dienst des Evangeliiims nuf der Wcstküste von Nias. Hoft
  IV (1901) Blz. 14. Ook Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan schrijft: „Auf oiuem
  Beingcschwür tragen die Ninsser haufig ein plattgeschlageues kupferues
  Gcldstüok, in das kleine Löcher gebohrt sind. Dieses Geldstüok bliebt zwei
  Tage lang nuf dom Gesohwür befestigt, dnrnuf wild es nbgcnommo.n und
  über Feuer glühend gemacht; hat es sich abgekühlt, so wird es au f's Neuo
  auf dom Ulcus gelegt. Dureh diese Therapie soil die Ge.schwulst sehwinden
  und der Eitcrausfluss bofiïrdort weidon." (Die Heilkundc dor Ninsser (1913)
  Blz. 106 vg. en 134.) Hior wordt dus van het vuur gebruik gemaakt ala
  steriliseorend middel!
  * Dr. O. v. Hovorka on Dr. A. Kronfeld: VergleichendeVolksmedizindl.il
  (1909) Blz. 867.
  » Dr. H. Broitenstein: t. a. p. Blz. 80.
  » Dr. M. A. van Andel: Volksgeneeskunst in Nederland. (1909) Blz. 356.
   Vgl. verder Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: t. a. p. Blz. 367,372,373.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  68
  
  VOLKSMEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   houtvuur, maar boven brandende zwavel, totdat het koper is
  opgelost; besmeer met dit vocht de wondplaatsen. ' Valentijn
  schrijft over de bewoners van Ambon: «Tegen allerley ulceratien
  gebruyken de Inlanders, dit van de Maleyers geleerd hebbende,
  gemeene R o e t o e R o e t o e (d. i. Nepenthes-)bladen, met't sap
  van L e m o e n S o w a n g g i gewreven, bij 't welke zij een stukje
  koper werpen , latende dit dus een nacht staan. Daags er aan
  koken zij 't wat op, en leggen het, als een Cataplasma, warm
  op de ulceratie, welke het suyvert, en opdroogt.» * In een ander
  recept uit bovenbedoeld Maleisch receptenboekje wordt tegen
  haemorrhoidale pijnen aanbevolen het groene aankleefsel van de
  uit een koperen lamp gedropen olie. ' Dit middel, dat we ook
  aantroffen in het receptenboek van Njonja van Gent •*, herinnert
  sterk aan de z. g. «klokkenolie» (d. i. het vet, waarmede de
  kerkklokken gesmeerd worden), die bij ons te lande op het
  oogenblik nog als een middel tegen aambeien geldt. * Dr. van
  Andel teekent hierbij aan, dat het gebruik van dit middel in
  Europa (in Duitschland b. v. bekend als Glockenschmalz) voor
  een deel moet worden toegeschreven aan den eerbied, waarin
  alles, wat met den godsdienst of de kerk in verband staat, bij
  het volk stond. «Echter is het mogelijk? — zoo merkt hij op
  — «dat bovendien dit middel door een zeker gehalte van koperverbindingen een adstringeerende werking bezit. Dat deze laatste
  eigenschap ook een rol speelt, leid ik af uit andere volksmiddelen tegen aambeien, waarin het religieuze moment ontbreekt
  n. 1. olie, waarin koperen centen hebben gelegen en lekolie d. i.
   de olie, die over de koperen deelen van een machine is gedropen. *
  Een in de inlandsche wondheelkunde veel toegepaste koperverbinding is het kopersulfaat (Jav. p r o e s i , Mal. t r o e s i),
  vooral bij Framboesia tropica; de zwerende oppervlakte wordt
  ' Njonja vnn Blokland: Dookoon Djawaoetawa kitab roepa roopn obat
  njang terpaké di tanah Djawa (3* clnik) 1899 recept N° 1747.
  2 F. Valentijn: Oud on Nieuw Oost Indien dl. II (1724) Blz. 253.
  * Njonja van Blokland: t. a. p. recept N° 104.
  * Njonja E. van Gent-Detelle: Boekoe obat obat voor orang toewa dan
  anak anak (4* druk) 1880 recept N° 216.
  * Dr. M. A. van Andel: Volksgeneeskunst in Noderland (1909) Blz. 82 en
  2G7. Vgl. ook Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vorgleicliende Volksmodizin dl. II (1909) Blz. 810.
  o Dr. M. A. van Andel: t, a. p. Blz. 267 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOL-KSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   69
  
  er alsdan mede uitgebrand. Soms worden de blauwe kristallen
  fijngestampt, dan met sirihkalk of met gekneusde en vochtig
  gemaakte bepaalde bladsoorten tot een papje gemengd en
  vervolgens op de zweer aangebracht; soms ook worden zij met
  klapperolie en andere stoffen vermengd en dan als smeersel
  aangewend. ' Ook bij de Batak's is het kopersulfaat een bekend
  cauterisatie-middel. * Xjonja van Blokland geeft een recept,
  waarin het een bestanddeel vormt van een tandmiddel, om er
  het zieke tandvleesch mede in te smeren. * We noemden op
  gezag van Francois Valentijn reeds eenige wondmiddelen der
  Amboneezen. «Ook heeft men nog een ander zeer goed middel
  hier tegen, te weten, fijn gewreven blaeuwe Vitriool, op een
  plevster van zuyver wasch, zonder linnen, ter dikte van een
  mes, waar bij wat Olie (om het zagt te maken) gedaan werd,
  gestroyd; 't welk, op het geswei gelegt, en met een andre
  pleyster van wasch toegedekt zijnde, in 't eerst wel wat trekken,
  dog allenskens verminderen zal. 's Avonds neemd men dit er
  af, keerd het eens om, en men zal in korten tijd hier af
  genesen zijn». *
  § 4. -Sj
  
  Het is begrijpelijk, dat waar de geneeskunde der Indonesiërs
  voor een groot deel beheerscht wordt door hunne animistische
  levensbeschouwing, de voorstelling, dat< alles in de natuur
  bezield is en met den mensch in sympathetische betrekking
  staat, ook op hun geneeskundige begrippen en gebruiken haar
  stempel heeft gedrukt. Tylor licht dit aldus toe: «The principal
  key to the understanding of Occult Science is to consider it
  as based on the Association of Ideas, a faculty which lies at
  the ver)- foundation of human reason, but in no small degree
  of human unreason also. Man, as yet in a low intellectual
  ' Dr. J. P. Kleiweg do Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  (1910) Blz. 23 en 27.
   * Dr. R. Bomer: Bijdrage tot de geneeskunst der Karo-Batak's. Tijdschr.
  Bat. Gen. dl. 50 (1907) Blz. 241.
  • Njonja van Blokland: Doekoeu Djawa-oetawa kitab roepn roepa obat
  njang tërpaké di tanah Djawa (3* druk) 1899 recept N° 920. Vgl. ook: Dr.
  C. L. van der Burg: De geneesheer in Noderlandsch-Indië dl. III (1885) Blz.
  687, en A. Hardeland: Dajackseh-Deutches Wdbk. (1859) i. v. t a r u s i Blz. 581.
  « F. Valentijn: Oud en Nieuw Oost-Indien dl. II (1724) Blz. 253.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  70
  
  VOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   condition, having come to associate in thought those tilings
  which he found by experience to be connected in fact, proceeded
  erroneously to invert this action, and to conclude that association in thought must involve similar connexion in reality». '
  Zoo doet het gelijke in het menschelijk brein door de associatie van denkbeelden wederom het gelijke opkomen; daarom
  oefenen dezelfde dingen ook denzelfden invloed of Veroorzaken
  in de toepassing analoge verschijnselen. * We weten, dat deze
  theorie van «gelijk bij gelijk» in de Westersche landen van ons
  werelddeel in de middeleeuwen tot een bepaald medisch stelsel
  werd verheven. «Gelijk wordt door gelijk genezen» (Similia
  similibus curantur), zoo luidde toen het genezingsbeginsel en
  hierin was ook de «Leer der teekenen» (signaturenleer) begrepen,
  de opvatting namelijk, dat het uiterlijk voorkomen van een
  geneesmiddel in bepaalde betrekking staat tot de ziekte, waarop
  het van invloed is. Deze signaturenleer vindt men, zij het dan
  ook niet in gereglementeerden vorm, eveneens in de geneeskunde
  der volken van den Indischen Archipel terug. Ook bij hun
  geneesmiddelen kan men vaak opmerken, dat de keuze ervan
  berust op hunne uitwendige gelijkheid met de kwaal, waarvoor
  ze heeten dienstig te zijn. Die vermeende gelijkenis kan o.a.
  betrekking hebben op uitwendige eigenschappen (vorm. kleur,
  smaak, naam enz.) van middel en kwaal, ook wel van het
  middel met den oorsprong van de kwaal enz. We zullen hiervan
  thans eenige voorbeelden geven, maar ons beperken tot de
  vermelding van eenige wondheelkiindige toepassingen.
  We zagen reeds, hoe men soms bloedingen tracht te stelpen
  door roode steenen, en dat hierbij de roode kleur van het
  middel de aanwijzing is geweest om het te gebruiken bij eene
  aandoening, die ook de roode kleur vertoont.
   Eene uitgebreide toepassing bij wondbehandeling heeft het
  similia-beginsel in dien zin, dat men eene ziekte met haar
  eigen oorzaak tracht te genezen. * Zoo vindt men in alle deelen
  ' E. B. Tylor: Primitive culture, 3' ed. dl. I (L8ÏU) Biz. 1L5 vg.
  ' A. Lang: Onderzoek naar de ontwikkeling van godsdienst, kultus en
  mythologie. Vert. v. Dr. L. Knappert., 2= uitgave, dl. I (1893) Blz. 82.
  * Zooals men weet, is dit ook een stelregel van de hoinoeopatliisclie school,
  die nu reeds meer dan eene eeuw in alle beschaafde landen een sterken
  aanhang heeft gevonden. Zoo schreef Hahnemann, de grondvester dier school:
  „Wiihle um stuift, schnoll und dauerhaft zu heilen, injedom Knmkhoitsfallo
  eine Arznei, welcho ein ahnliches Leiden fiir sicli orregen kann, als sie
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  71
  
  der wereld door alle tijden heen het geloof, dat beten en steken
  door dieren teweeggebracht, genezen door het gebruik van
  deze of gene deelen van het dier, dat de wonde toebracht.
  Hier is dus gelijkenis van het middel met de oorzaak van de
  kwaal: venijn tegen venijn. We zagen reeds, hoe de hooggeroemde reputatie van den slangensteen in onzen Archipel,
  waarschijnlijk, althans ten deele, op dit principe berust.
   Volgens de Javanen helpt tegen slangebeet het appliceeren
  op de wond van het uiterste puntje van den staart van de
  slang, die de bete toebracht. ' In de Padangsche-bovenlanden
  (Sidjoendjoeng) raadt de doekoen aan in geval van slangebeet,
  de hersenen eener slang te nemen en deze goed in de wond
  te wrijven, nadat deze tevoren flink is uitgeknepen. * Hetzelfde
  wordt ons van de Xiassers verteld: «Wenn in Lölöwua (Ost-Nias)
  jemand von einer Schlange gebissen worden ist, sucht man
  dieselbe zu fangen. Nachdein sie getötet ist, reibt man die
  Wunde mit dem Gehirn des Tieres ein». * Ook naar het geloof
  der Atjehers is de beet van de m a t é i k o e genaamde slang
  slechts door oplegging der hersens van zulk een giftig dier
  te genezen. * We behoeven er nauwelijks aan te herinneren,
  heiion soil." (Dr. B. J. Stokvis: Voordrachten over homoeopathic gehouden
  aan de Amsterdamscho universiteit (1888) Blz. 22). Dit principe om de ziekte
  te bestrijden door een middel, dat overeenkomstige eigenschappon vcjrtoont
  met de kwaal, kan'men door de geschiedenis der geneeskunde van do oudste
  tijden tot op heden volgen. Daarop berust — ten deele althans — de zoo
  zegenrijke uitvinding der vaccinatie en de aan haar voorafgegane inoculatie:
  men tracht de ernstige pokziokte te voorkomen door een middel, dat die
  ziekte in lichteren vorm kunstmatig verwekt (zie hfdst. VI hierachter). Op
  bedoeld principe zijn mede gebaseerd de moderne organotherapio en de allernieuwste loer van de serumtherapie, die welbeschouwd evenmin kinderen zijn
  van de 19° eeuw. De eerste toch vindt haar uitgangspunt in do oeroude
  organotherapic: het genezen van een ziek orgaan door een gelijk orgaan
  (Vgl. Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleiohende Volksmedizin
  dl. I (1908) Blz. 344 vg.), terwijl het vaderschap van de laatsto reeds aan
  Mithiidates (132—62 v. Chr.) wordt toegekend, die hot bloed zijner geïmmuniseerde eenden — die zich mot vergiftige slangen voedden — in den maag
  zijner door slangen gebeten patiënten bracht. (Zie Dr. C. E. Daniels: Notre
  plus ancionnc arme pharuiaccutiquc. Janus 1911 Blz. 375).
   ' J. Kreemer: Sëmboer-soewoek, djopo-montro. Mededeelingen Ned. Zend.
  Gen. 1890 Blz. 356.
  * Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Do geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  (1910) Blz. 308.
  » Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde dor Niasser (1913) Blz. 82.
  • Dr. C. Snouck Hurgronje: De Atjehers dl. II (1894) Blz. 53.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  72
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCIIIPEL.
   hoe ook in ons land en elders in Europa nu nog de slang als
  tegengift harer beten wordt beschouwd. ' Ook bij beten van
  andere dieren past men eene dergelijke therapie toe. De Niasser
  beweert, dat, zoo hij in aanraking komt met den aardaal, het
  lichaam opzwelt; het eenige middel is dan om de opgezwollen
  plek in te wrijven met de asch van een aalstaart. * Bij de
  Maleiers der Padangsche-bovenlanden worden bij dollehondsbeet
  de lipharen van den hond in de wondjes gelegd, ' en de
  Makassaar moet in zoo'n geval als tegengift een stukje van de
  lever van het dier eten. * Ook hiervan treft men bij de meest
  verschillende volken analogiën aan.' Van Ambon schrijft Valentijn:
  «Men heeft hier ook veel ongemakken van den Ikan Sowanggi,
  en meer andre Visschen, welkers steeken vergiftig zijn, wanneer
  men de Zeegen trekt of wel andersins, wanneer men daar in
  trapt. Hier tegen, of wel tegen 't zwellen van de voet, dat'er
  aanstonds op volgd, is dit een goed middel om 't fenijn'er uyt
  te trekken. Men ziet de Visch zelf te krijgen, en legt zijn gal
  op de steek, die aanstonds 't fenijn 'er uythaalt». ' Zoo ook
  gelooft de Maleier van het schiereiland Malakka, dat wanneer
  men den vergiftigen steek van de ikan kli met de hersens
  van dezen visch inwrijft de pijn overgaat. ' Een parallel van
  deze, reeds vele eeuwen-oude, geneeswijze uit ons eigen vaderland is, volgens mededeeling van Dr. van Andel, dat men
  aan de heele Hollandsche kust den steek van den pieterman
  (Trachinus Draco) tracht te genezen, door de lever of een stuk
  van dien visch op de wond te leggen. * Is een Makassaar door
  een duizendpoot gestoken, dan moet hij met het gedoode dier
  over de pijnlijke plek wrijven om alle pijn dadelijk te doen
  
  ' Dr. M. A. van Andel: Volksgeneeskunst in Nederland (1909) Blz. 399 vg.
   * A. C. Kruyt: Het animisme in den Indischen Archipel (1906) Blz. 132.
  Vgl. Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Dio Heilkuude dor Niassoi(1913) Iilz. 113.
  ' E. W. A. Ludeking: Natuur- on geneeskundige topogrnphische schets
  der Assistent-Residentie Agam. Geneesk. Tijdschr. v. N. I. dl. 9 (1862) Blz.
  106 en 124.
  * A. C. Kruyt: t. a. p. Blz. 131.
  * Vgl. o. a.: Dr. M. A. van Andel: t. a. p. Blz. 403 vg.; Dr. O. v. Hovorka
  on Dr. A. Kronfeld: Vergleiehende Volksmedizin dl. I (190H) Blz. 186, 221, 222
  dl. II (1909) Blz. 423—426, 431—433.
  « F. Valentijn: Oud en Nieuw Oost-Indiün dl. II (1724) Blz. 251 vg.
  ? W. W. Skcat: Malay Magic (1900) Blz. 309.
  » Dr. M. A. van Audel: t. a. p. Blz. 402
  vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN 1NPISCIIEN-ARCIIIPEL.
   73
  
  ophouden. ' Bij de acute ontsteking ( s e m o e ) , die optreedt na
  aanraking van zekere rupssoorten, snijdt de Batak deze door
  en wrijft de ontstoken plek met de ingewanden van liet gcdoode
  dier. * Wanneer een lichaamsdeel is opgezwollen door de aanraking met een klapperrups (tambilaha), dan wrijft de Niasser
  die plek ter genezing in met de uitwerpselen van die rups. *
  Eene toepassing van ditzelfde principe om eene kwaal met het
  kwaad te genezen is waarschijnlijk nog deze, dat als een Javaan
  een doorn in het vleesch heeft gekregen en het hem gelukt is
  dien uit de wond te verwijderen, hij dien doorn kauwt en hem
  daarna fijn gekauwd op de wond legt. *
  Maar vaak is het niet de gelijkenis alleen, die het gebruik
  van een geneesmiddel op grond van het similia-beginsel aanwijst, maar de opvatting '<dat sommige middelen het vermogen
  bezitten om werkzaam te zijn door overgang hunner uitwendige
  eigenschappen (vermeende of werkelijke) in het lichaam van den
  gebruiker, met het gevolg dat diezelfde eigenschap zich daarin
  openbaart». In tegenstelling met vorenbedoelde «signaturenleer,»
  noemt Dr. Vorderman deze theorie de «transmigratieleer.» *
  Zoo verhaalt hij, dat de Javanen tot heeling van verwondingen
  en tot het doen krimpen van de baarmoeder wel innemen de
  bast van k a j o e r a p a t (Baissea acuminata Benth), en dat dit
  inwendig gebruik zich grondt op de eigenschap van dit hout,
  dat als men een stukje ervan doorbreekt, de gëtah-draden de
  beide breukstukken weer naar elkaar toetrekken, zoodat de
  breuk als hersteld lijkt. Door dit middel in te nemen, hoopt
  men dan, dat die eigenschap van breukheeling zich aan de
  patiënt zal mededeelen, opdat deze van hare verwondingen
  geneest. • Het volgende zeer typische voorbeeld ontleenen we
  i A. C. Kruyt: Hot animisme in den Indischen Archipel (1906) Blz. 131.
   * Dr. R. Romer: Bijdrage tot de geneeskunst der Karo-Batak's. Tijdschr.
  Bat. Gen. dl. 50 (1907) Blz. 269.
  * A. C. Kruyt: t. n. p. Blz. 132. Vele voorbeelden van dit bijgeloof vindt uien
  bij Dr. O. v. Hororka en Dr. A. Kronfeld: Vergleichonde Volksmedizin dl. II
  (1909): Bijen tegen bijensteken (Blz. 757); Kattenhaar tegen kattebeten
  (Blz. 433); Schorpioeuolie tegen scliorpioenbeten (Blz. 442); Wormen togen
  wormen (Blz. 93, 97, 499, 670, S2Ö) enz. Vooral ook: J. G. Frazer: The Magie
  Art. dl. I (The goldon bough) (1911) Blz. 15:5 vg.
  * A. C. Kruyt: t. a. p. Blz. 62.
  * Dr. A. G. Vorderman: De transmigratie en signaturenleer in de Javaansche geneeskunde. Veth's Feestbundel (1S94) Blz. 242.
  * Dr. A. G. Vorderman: t. a. p. Blz. 244.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  74
  
  YOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCIIKN-ARCHIPEL.
  nog aan Kruyt's «Animisme»: Het vermogen van eene schildpad
  om haar kop naar believen onder haar schild terug te trekken
  en weer daaruit te voorschijn te doen komen, heeft den Toradja
  op de gedachte gebracht dit vermogen over te brengen op iets,
  dat hij te voorschijn wil halen; wanneer het hem bijvoorbeeld
  niet gelukt een splinter uit eenig lichaamsdeel te verwijderen,
  bespuwt hij die plek met afschrapsel van een schildpadkop;
  de splinter zal dan met dit vermogen toegerust van zelf te
  voorschijn komen. ' Soms ook wordt een middel ontraden of
  verboden, omdat het zekere gelijkenis vertoont met eene of
  andere ziekte. Tal van onthoudingsvoorschriften in de volksgeneeskunde zijn hierop gebaseerd. We kiezen slechts het
  volgend voorbeeld, ontleend aan de chirurgie der Galelareezen.
   Volgens Van Baarda n.l. mogen wonden bij hen niet worden
  gereinigd in den drup van het dak (n.l. niet in de plasjes, die
  door den drup, rondom het huis ontstaan), want, zegt men,
  dan brokkelen ze af: de wonden worden grooter, doordien de
  randen weggevreten worden, evenals de plaats om het huis,
  waar de regen van het dak op drupt. * Dr. Snouck Hurgronje
  geeft de volgende toepassing van het transmigratiebegrip in de
  Atjehsche oogheelkunde. Wanneer een Atjeher lijdende is aan
  conjunctivitis — hij noemt dit «oogontkieming > — dan legt men
  een klapperdop op zijn hoofd, daarop een rijstkorrel (symbool
  van de witte «kiem» van zijn oogappel) met een stukje koenjèt
  (kurkuma) en snijdt met een scherp mes door rijst en koenjèt
  heen. «Als Allah wil», zal dan ook weldra de oogkiem breken
  en verdwijnen. '
  In dit geval tracht men dus de transmigratie op te wekken
  door eene handeling, waarbij men het begeerde effect nabootst
  (Frazer noemt dit «imitatieve magie >)• In andere gevallen meent
  men hetzelfde doel te kunnen bereiken door een machtwoord
  (woordmagie). Hierop berust het z.g. wond- en bloedbespreken
  dat, zooals bekend is, tot de alleroudste methoden van wondgenezing en bloedstilling behoort, ook bij de volken van onzen
  Archipel. Een karaktertrek der hiertoe gebezigde bezweringsformulieren en machtspreuken is vaak, dat daarin voorkomt,
  ' A. C. Kruyt: Het animisme in den Indisclien Archipel (1ÜÜ6) Blz. 127.
  3 M. J. van Baarda: Fabelen, verhalen on overleveringen der Galelareezon.
  Bijdragen T. L. en Vk. dl. 45 (1895) Blz. 533.
  » Dr. C. Snouek Hurgronje: De Atjeliers dl. II (ib94) Blz. öO.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCIIIPEL.
   75
  
  vooreerst een kort verhaal, een voorval, eene vergelijking enz.,
  welke met den toestand, waarvoor de bezwering moet dienen,
  in meerdere of mindere mate overeenkomt, of daarop (meestal
  op bedekte wijze) zinspeelt, en in de tweede plaats een zegenwensch. Door het machtwoord van den geneeskundige, die de
  bezwering uitspreekt, meent men, dat de begeerde toestand of
  eigenschap, in de zegenwensch uitgedrukt, dan in het lichaam
  van den lijder zal overgaan. In de bezweringsformulieren der
  Maleiers van de Padangsche Benedenlanden — waartoe we ons
  kortheidshalve zullen bepalen — vindt men bijvoorbeeld tegen
  beenbreuken: »De gespleten steen kan weer aaneengelascht
  worden, hoeveel te meer dan de opperhuid en het daaronder
  gelegen weefsel, het vleesch en het bloed van den patiënt»;
  tegen wonden: «Ik bezweer alles wat wortels heeft en alles wat
  eene kruin heeft» (hierbij doelende op de bij de wond
  verscheurde deelen); tegen beten van duizendpooten: «Hij
  kruipt en kruipt maar rond onder het vuil met zijne zwarte
  tanden en zijn rooden kop»; tegen brandwonden: «Als men
  met den vuurslag slaat, krijgt men nog niet altijd vuur. Het
  vonkje vliegt ver weg en gaat zitten op levend of dood hout.
  Alleen als de lont droog is vat het vonkje vuur.» In al deze
  gevallen luidt de zegenwensch: «De genezing trede naar binnen
  en de ziekte trede naar buiten!» '
  § 5.
  In de vorige bladzijden kwamen reeds eenige middelen ter
  sprake, waarmede de Inlanders bloedingen trachten te bestrijden.
  We stellen ons voor, thans nog op eenige stoffen te wijzen,
  die wegens haar vochtopzuigende werking als styptische volksmiddelen worden aangewend.
   Een middel van zeer oude reputatie, dat ook in geheel
  Midden-Europa als bloedstillend middel in de volksgeneeskunde
  toepassing vond en vindt, is het spinrag. Dr. van Andel schrijft:
  «Zoover men kan nagaan is dit middel altijd gebruikt», en hij
  licht dit door tal van voorbeelden uit vroeger en later tijd toe.
  «Coppeghespin heelt wonden» — zoo leerden onze voorvaderen
  ' J. Kreemer Jr.: Bijdrage tot de volksgeneeskunde bij de Maleiers der
  Padangsche Benedonlanden. Bijdragen ï . L. en Vk. dl. 60 (1908) Blz. 469 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  76
  
  VOLKSHEFXKUNDE IN DEN INDISCIIEN-ARCIIIPEL.
   reeds in de middeleeuwen..' Ook de Inlanders hebben zich van
  dit middel bij bloedingen bediend. «Op de kleine wonden» —
  aldus lezen we in J. W. Winter's beschrijving van Soerakarta —
  «legd men wat spin, of eenige pluksels van P e n a w a r J a m b e ,
  gelijkende deze heester naar een weelige boom met buigzaame
  takken, en bind ze met een stuk vodde vast.» " Bij de huidige
  Javanen worden beide middelen nog voor hetzelfde doel aangewend. ' De hier bedoeld^ Panawar Djambi is de goudgele wol
  aan den stam van Cibotium Barometz Smith = C. glaucescens
  Kze. — een soort boomvaren — en is ook in Europa als bloedstelpend middel in gebruik. * Van de Atjehers wordt verteld,
  dat zij op kleine, versche huidwondjes, of sneden het witte web
  leggen van zekere spinsoort bij wijze van watje. *
  Andere veel aangewende bloedopzuigende stoffen zijn nog
  asch en roet. Zoo schrijft C. F. Winter — de zoon van den
  bovengenoemden J. W. Winter — over de Javanen van MiddenJava, dat de kraamvrouw na de bevalling op een met asch
  gevulden zak gaat zitten, opdat zoo het uitvloeiende bloed
  door de asch wordt opgezogen. * Dit gebeurt ook in Atjeh "
  en evenzeer in de onderafdeeling Tanahlaoet (Z. en O. Afd.
  v. Borneo) * Op Nias wordt na de besnijdenis door den operateur
  verkoolde asch van spinneweb op de wondplaats gestrooid. *
  De Javanen maken ook gaarne gebruik van roetaanzetsel
  ' Dr. M. A. van Andel: Volksgeneeskunst in Nederland (1000) Blz. 317 vg.
  Vgl. verder: Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleichonde Volksmedizin dl. I (lttOS) Blz. 400, dl. II (1909) Blz. 358, 365—367, 370, 374, 417,
  468. Ook de Chineezen passen het spinrag als bloedstillend middel toe (Dr.
   H. Vortisch-van Vloten: Chincaisoho Patiënten und ihre Arzte (1914) Blz. 125).
  - J. W. Winter: Beknopte beschrijving van het hof Soerakarta in 1824.
  Bijdragen T. L. en Vk. dl. 54 (1902) Blz. 79.
  * L. Th. Mayer.' Do Javaan als menseh on als lid van het Javaansohe
  huisgezin (1894) Blz. 167.
  •* Enoycl. N. I. i. v. P a k o e t i h a n g ; en De Clercq-Greshofi, Nieuw Plautkundig Woordenboek voor Nod.-Indië (1909) N° 756 Blz. 199.
  * Dr. C. Snouck Hurgronje: De Atjehers dl. II (1894) Blz. 53.
  * C. F. Winter: Instellingen, gewoonten en gebruiken der Javanen te
  Soerakarta. Tijdschr. N. I. dl. I (1843) Blz. 700.
  ' Dr. J. Jacobs: Het familie- en kamponjrleven op Groot Atjeh dl. I (1894)
  Blz. 141.
  * H. van Lokhorst: Schots oenor geneeskundige plaatsbeschrijving der
  nfdeeling TanahLaut, Üenoesk. Tijdschr. v. N. I. dl. 10 (1863) Blz. 241.
  " Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde der Niasser (1913) Blz. 141.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL..
  //
  
  (sawang) om eene bloeding tot staan te brengen. ' Ook de.
  Maleische d o e k o e n smeert bij verwondingen, die met bloeding
  gepaard gaan, wel roet op de gekwetste plaats. - In de wondbehandeling der Batak's speelt roet eveneens eene groote rol; bij
  hakwonden bijvoorbeeld wordt het met klapperolie vermengd op
  de aangedane plaats gesmeerd. '
  De Niassers leggen soms houtskool op eene wond, om het
  bloeden te stillen. *
  Het is hier wel de plaats, om nog met een enkel woord te
  herinneren aan de uitgebreide toepassing van den hoorn (Jav.
   t j o e l a , Mal. t j o e l a ) van den rhinoceros (Jav. w a r a k , Mal.
  badacj) in de wondheelkunde der Inlanders. Deze hoorn, die
  op den neusrug van het dier voorkomt, — de Javaansche
  soort bezit er één en de Soematraansche soort, die ook op
  Borneo leeft, heeft er twee — heeft geen beenkern gelijk die
  der herkauwende dieren, maar is enkel van hoornstof gevormd.
  De Javanen wrijven hem, volgens van Hien, op een zachten
  steen met een weinig water, waardoor een melkachtig sap wordt
  verkregen, dat bij hen een middel is (schrijver zegt, een beproefd middel!) tegen slange- en dollehondsbeten , alsmede tegen
  alle plantaardige vergiften. Met water vermengd en gedronken
  zou dit vocht het lichaam sterk maken en alle kwade stoffen
  daaruit verwijderen; onvermengd zou het dikke sap (schrijver
  zegt alweer: met succes) tegen allen schurftachtigen huiduitslag
  worden aangewend. * Volgens Mevr. Kloppenburg zou de hoorn
  op de beschreven wijze toebereid en tegen vergiftiging gebruikt,
  zeer kalmeerend werken. • Soms ook worden uit dien hoorn
  schijven gesneden en deze bij giftige beten op de wond gelegd.'
  ' L. Th. Mayer: Do Javaan als mensoh en als lid van het Javaansche
  huisgezin (1891) Blz. 167.
  ' Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  (1910) Blz. 187.
  * Dr. ït. Romer: Bijdrage tot de geneeskunst der Karo-Batak's. Tijdschr.
  Bat. Gen. dl. 50 (1907) Blz. 2G8.
  * Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde der Niasser (1913) Blz. 189 en 22"..
  * H. A. van Hien: De Javaansche geestenwereld dl. II (1896) Blz. 38.
   Andere toepassingen van dit middel vindt men nog vermeld door J. J. Meyer
  in Bijdragen T. L. en Vk. dl. 40 (1891) Blz. 3«0 nt,
  * Mevr. J. Kloppenburg-Versteegh: Wenken en raadgevingen betreffende
  het gebruik van Indische planten, vruchten enz. (1911) Blz. 297.
  ' Dr. C. L. van der Burg: De geneesheer in Nederlandsen Indië dl. III
  (1885) Blz. 211.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  78
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   Ook van de Maleiers der Padangsche bovenlanden vinden we
  vermeld, dat ze tegen slangebeet wel rhinoceroshoom op de
  wondjes leggen. ' De Maleiers ter Soematra's Oostkust (Siak)
  doen ditzelfde ook wel. - Bij de Arabieren zou cleze hoorn een
  middel zijn tegen schorpioensteek. *
  Omtrent de motieven, die tot de toepassing van dit middel
  hebben geleid, valt slechts te raden. Dr. van der Burg schrijft:
  «Misschien is dit te verklaren uit de zeer sterke opzuigende
  kracht, die de verschillende haarbuisjes van den hoorn vertoonen, als hij met vocht in aanraking komt. Zulk een schijfje
  uit dien hoorn gesneden kan misschien, bij versche verwondingen,
  eenigszins nuttig zijn door het opzuigen van het bloed en
  daarmede van het uitgestorte vergif». * Mandt kent het middel
  slechts eene suggestieve waarde toe, daar de capillariteit volgens
  hem te gering is, om in aanmerking te komen. * Misschien is
  hierbij ook te denken aan de transmigratie-idée; aan het denkbeeld namelijk, dat de hoorn, die zelf een naar buiten groeiende
  kracht bezit, dat vermogen zal overdragen op het in het lichaam
  gedrongen gif. Deze opvatting huldigen de Toradja's bijvoorbeeld
  ten opzichte van den neushoorntand, die bij de Inlanders ook
  elders op groote waarde wordt geschat. * Toch is de veelzijdige
  toepassing van dit middel en van de hoorns ook van andere
  dieren (buffels, runderen, herten enz.) in velerlei ziektegevallen,
  waarbij van vergiftiging of bloeding geen sprake is, hiermede
  niet verklaard.
  Men weet dat de «Eenhoorn», de hoorn van het bekende
  mythische dier, dat zoo'n belangrijken rol heeft gespeeld in
  ' E. W. A. Ludeking: Natuur- en geneeskundige topographisohe schets dor
  assistent-residentie Agam. Geneosk. Tijdschr. v. N. T. dl. 9 (1SG2) Blz. 122.
  ' H. A. Hymans van Anrooy: Siak Sri Indrapoera. Tijdschr. Bat. Gen.
  dl. 30 (1885) Blz. 276.
   * Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfold: Vergleiohende Volksmedizin
  dl. II (1909) Blz. 758.
  * Dr. C. L. van der Burg: De geneesheer in Nederlandsch-Indië dl. 111(1885)
  Blz. 211.
  * C. C. W. Mandt: Doodelijke gevolgen van ecu slangenbeot. Geneesk.
  Tijdschr. v. N. I. dl. 5 (1857) Blz. 959 vg
  " Vgl. Dr. C. L. van dei- Burg: t. a. p. Blz. 211 vg. Hij schrijft: 't Schijnt
  dat do melktanden in de onderkaak van don rhinoceros wel eens in vorming
  terugblijven en ook bij oudere individuen worden aangetroffen. Zij zijn fraai
  wit en worden wel in ringen bij wijze van steonen geplaatst. Zij heetcn
  M ü l a t i - of M ë n o e r b a d a q . (Vgl. ook: Bijdragen T. L. en Vlc. dl. 10 (1891)
  Blz. 380 nt.) A. C. Kruyt: Het animisme in den Indischen Archipel (1906)
  Blz. V27.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  79
  
  het bijgeloof onzer voorouders o.a. afkomstig was van den
  éénhoornigen rhinoceros. Hij werd wel inwendig genomen o.a.
   tegen alle vergiften en men kende hem de kracht toe vergift
  te kunnen aanwijzen en ontdekken. De Vries schrijft: < Dat
  den Een-hoorn niet te confundeeren staet met 't Dier A b a d a
  (lees: b a d a q ) — gelijck gemeenlijck pleegh te geschieden —
  blijckt uyt de verscheydene namen, wijl 't eene Rhinoceros, 't
  andere Eenhoorn werd geheeten; welcke beyde Namen een en
  't selve Dier niet te gelijck konnen gegeven worden. Daer-enboven zijn dese Dieren aen Ligchaam en Ledematen mercklijck
  onderscheyden. Den Eenhoorn heeft een langen en reghten
  Hoorn, van een voortreflijcke werckingh tegens 't Vergif. De
  Rhinoceros, of A b a d a , heeft 'er twee, eenighsins geboogen,
  en niet soo kraghtigh, alhoewel oock tegens Fenijn gebruyckt
  werdende.» ' «Vom Einhorn wird bey den Gelehrten disputirt;
  gewisz ists, dasz das Hom, das böse Gifft wegführt > — zoo
  heet het bij een ander schrijver uit ongeveer denzelfden tijd. ^
  Aan het hof van Karel IX van Frankrijk moest een stuk
  eenhoorn, in den beker des konings gelegd, dezen tegen vergiftiging beschermen. ' Juist zoo is in geheel het Oosten de
  meening heerschende, dat bekers uit rhinoceroshoorn gemaakt,
  aanwezig vergift zouden aantoonen en daartegen beschermen. *
  Hertehoorns hebben van de oudste tijden af ook in Europa eene
  groote reputatie als geneesmiddel bij allerlei kwalen gehad. "
  
  Volgens de algemeene opinie der berichtgevers, die aan dit
  onderwerp hun aandacht hebben geschonken, verloopen de
  bevallingen bij de landsbevolking als regel normaal; als echter
  • S. do Vries: Curieuse aenmerckingen enz. dl. IV (1682) Blz. 1203. Zio
  ook J. H. van Linsuhoten: Itinerariuin (1614) Blz. 70.
   2 J. Beeher bij Dr. M. A. vaiiAndcl: Volksgeneeskunst in Nederland (1909)
  Blz. 133 vg. Vgl. ook: Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfold: Vergleieliendo
  Volksmodizin dl. I (1908) Blz. 114 vg.
  • Dr. M. A. van Andel: t. a. p. Blz. 46. Daar hij gezegd werd een tegengift
  to bevatten, ziet men den eenhoorn nog wel als uithangbord bij apothekers
  en daarom werd oudtijds ecu oenhoorntjo (in efflgie) gebruikt, om te onderzoeken of er in spijzen vergift was gemengd. (Dr. E. Verwijs en Dr. .1. Verdam:
  Middel. Ned. Wdbk. dl. II (1889) i. v. eenhoorn.)
  * Dr. O. Mohniko: Aanteekeningen over do geneeskunde der .Tupancezen.
  Geneesk. Tijdschr. v. N. I. dl. I Blz. 32.S vg.
  * Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfold: t. n. p. Blz. 212 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  80
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN
  
  INDISCHEN-ARCHIPEL.
  de verlossing moeilijk is, of complicaties optreden, is het verloop
  meestal noodlottig, zoo de natuur zichzelf niet redt. Dat de
  inlandsche verloskundigen tegenover noodgevallen meestal machteloos staan, blijkt reeds uit de velerlei mystisch-sympathetische
  min of meer onschuldige middelen, dan wel andere middelen
  van de meest barbaarsche soort, op welke alsdan alle hoop
  gevestigd is. Intusschen blijkt ook hier, hoe het medische
  kennnen en kunnen der Inlanders, dat aan den eenen kant
  gekenmerkt wordt door allerlei bijgeloof en diep ingewortelde
  vooroordcelen, aan den anderen kant vaak treffende bewijzen
  geeft van reeële kennis en chirurgischen durf. De onderstaande
  voorbeelden mogen dit laatste toelichten.
  