text: 3.2
  
  gener aties in het licht van sociologische theorie en
  empirie
  
  3.2.1
  
  algemeen
  In de sociologie staat de behandeling van generaties in het teken van sociale
  verandering. De grondlegger van de sociologie Auguste Comte (1798-1857)
  beschouwde nieuwe generaties als de belangrijkste vernieuwers in een samenleving. Oude en vertrouwde gedragspatronen worden slechts gedeeltelijk overgenomen. Nieuwe komen er voor in de plaats. Men zet zich af tegen een elite van
  de vorige generatie, die de machtsposities inneemt. De afwisseling van generaties dient zo de vooruitgang, omdat elke nieuwe generatie kan voortbouwen op
  wat vorige hebben gepresteerd en er zelf ook iets aan kan toevoegen. Volgens
  Comte beslaan generaties ongeveer dertig jaar alvorens zij hun creatieve productie verliezen en door opvolgende generaties worden ingehaald.
  Het heeft vervolgens een eeuw geduurd voordat een andere socioloog,
  Karl Mannheim, een uitvoerige theorie van generaties opstelde. Mannheim was
  geïnteresseerd in de invloed van de tijdgeest op het doen en laten van een grote
  groep tijdgenoten, personen die allemaal ongeveer in eenzelfde tijd geboren
  waren en opgroeiden. Hij was getroffen door de opkomst van culturele stromingen die plotseling een grote aanhang en verbreiding kenden, zoals in Duitsland
  de opkomst van de Jugendstil en de grotere belangstelling onder jongeren voor
  romantische jeugdbewegingen (Wandervögel). In 1928 (‘Das Problem der
  Generationen’, in: Mannheim 1952) beschrijft hij de invloed die de Eerste
  Wereldoorlog had uitgeoefend op hem en op veel van zijn leeftijdgenoten.
  Juist de invloed van historisch significante gebeurtenissen, zoals een oorlog of
  een depressie, op jongeren die in een daarvoor ontvankelijke levensperiode
  verkeren, kenmerkte volgens hem het ontstaan van een af te bakenen generatie.
   Mannheim achtte drie kenmerken doorslaggevend om te kunnen spreken van
  een generatie, namelijk:
  1 een historische locatie (in eenzelfde periode geboren en getogen);
  2 het ondergaan van een gemeenschappelijk lot, van grote feiten of historische
  veranderingen;
  
  47
  
  gener at iebew ust beleid
  
  3 het ontstaan van generationele eenheden, samenwerkingsverbanden die de
  gemeenschappelijke stijlkenmerken uitdragen.
  Zijn artikel kreeg aanvankelijk weinig aandacht. Na verloop van tijd heeft het
  echter een belangrijke invloed uitgeoefend, onder andere op het werk van de
  Nederlandse socioloog Becker, die de benadering van Mannheim verder heeft
  uitgewerkt. Wat die invloed betreft, gaat het vooral om de nadruk die bij het
  begrip generatie gelegd wordt op de invloed van de geschiedenis op de jeugd in
  de vormende jaren.
   Becker knoopt voor het generatiebegrip aan bij Mannheim en benadrukt de historische context
  bij de vorming van een generatie. Hij spreekt in navolging van Mannheim van de significante
  invloed van historische gebeurtenissen op de vormende jaren van jongeren in dezelfde
  geboortecohorten. Voorbeelden van deze invloeden zijn de depressie van de dertiger jaren,
  de Tweede Wereldoorlog, het maatschappelijk en culturele protest in de jaren zestig of de slechte
  arbeidsmarktvooruitzichten uit de jaren tachtig. Aan Mannheims omschrijving voegt hij de kenmerken toe die individuele leden van een generatie vertonen en de kenmerken op systeemniveau
  (babyboom, collectieve herinneringen, stijlkenmerken en organisaties). Bepaalde cohorten
  vormen samen een generatie.Becker omschrijft een generatie als volgt: een cluster van cohorten,
  dat gekenmerkt wordt door een specifieke historische ligging en door gemeenschappelijke ken-
  
  48
  
  merken op individueel niveau (levenslopen, sociaal-culturele kenmerken en gedragspatronen) en
  op systeemniveau (omvang, samenstelling, generationele cultuur en generationele organisaties)
  (Becker 1998). Met behulp van dit begrip generaties stelt Becker zich ten doel discontinue sociale
  veranderingen op macroschaal te verklaren door stelselmatig de effecten te bestuderen op individuele leden van een generatie in hun ontvankelijke levensperiode (ongeveer van het zestiende
  tot het vijfentwintigste levensjaar). Aan deze theorie ligt de gedachte ten grondslag dat de
  invloeden die worden ondergaan in de jeugd levenslang effecten hebben. Op basis van dit
  generatiebegrip komt Becker met zijn aansprekende en bij een groter publiek bekend geworden
  typologie van generaties (Becker 1992, 1997 en 1998). Hij onderscheidt 5 generaties, op grond van
  historische invloeden, namelijk:
  1 de vooroorlogse (geboortejaar: 1910-1930)
  2 de stille generatie (1930-1945)
  3 de protestgeneratie (1946-1955)
  4 de verloren generatie (1955-1970)
  5 de pragmatische generatie (1970 en later).
   Er zijn inmiddels verschillende beschrijvingen en typeringen van naoorlogse
  generaties ontstaan. Schelsky kreeg bekendheid met de beschrijving van
  Die skeptische Generation (Schelsky 1957), waarin hij (Duitse) jongeren in de
  jaren vijftig typeert als nuchter, hardwerkend en weinig idealistisch. Het portret
  beantwoordde aan veler ervaring uit die tijd. Soortgelijke studies betroffen
  beschrijvingen van een oude generatie Children of the great depression (Elder
  1974) en een studie over de jongeren uit de jaren zestig Eine Generation später
  (Noelle-Neumann en Piel 1983).
  In de jaren zeventig werden nog twee belangrijke sociologische studies over
  generaties gepubliceerd. Eisenstadt (1971) gaf een overzicht van de invloed van
  
  solidariteit tussen generaties
  
  jeugdbewegingen in Europa en de Verenigde Staten op de socialisatie van jongeren in zijn studie From generation to generation. In deze studie kwam de omvang
  en de verklaring van een generatiekloof en het generatieconflict, zo heftig
  ervaren in die tijd, expliciet aan de orde, zij het in het laatste hoofdstuk. In 1977
  kwam Inglehart met een groots opgezette empirische studie, waarin hij betoogde dat de waardenpatronen van vooroorlogse generaties significant verschillen
  van die van naoorlogse generaties. Vooroorlogse generaties, opgegroeid in tijden
  van schaarste, zouden een materialistisch waardepatroon hebben; zij zouden
  zich richten op vermeerdering van de welvaart, op veiligheid en zekerheid.
  De naoorlogse jongeren, in betrekkelijke veiligheid en welvaart groot gebracht,
  zouden uitgaan van postmaterialistische waarden en streven naar behoud van de
  natuur en minder sterk aan rijkdom hechten (Inglehart 1977). Op deze wijze
  werd door verschillende auteurs op een verschillende manier de invloed van
  historisch significante gebeurtenissen beschreven.
   Enkele kanttekeningen bij de generatietheorie van Becker
  De oudere studies over generaties waren weinig systematisch opgezet. Ze gingen
  niet uit van een bepaalde van tevoren opgezette theorie van generaties en ze
  deden ook geen poging bepaalde theoretische uitspraken over de rol of invloed
  van generaties systematisch en empirisch te toetsen. De latere studies van
  Inglehart en Becker deden dit wel. Het is de grote verdienste van Becker geweest
  dat een groot onderzoekprogramma tot stand kwam naar de gevolgen van
  demografische, economische en sociale veranderingen die na de geboortegolf en
  de geboortekrimp waren ontstaan. Daarin werd ook aandacht geschonken aan de
  maatschappelijke betekenis van individuele levensgeschiedenissen, aan de solidariteit tussen generaties en aan de rechtvaardigheid tussen generaties, voor
  zover deze betrekking heeft op het behoud van het natuurlijke milieu (cf. Becker
  en Hermkens 1993; Becker 1992a en 1992b, 1997 en 1998).
  De aanleiding tot een nadere bestudering van de uiteenlopende levenskansen
  van generaties vonden Becker c.s. in de rond 1982 verslechterende positie van de
  toenmalige jonge generatie (de lost generation genoemd), in de rechtvaardigheidstheorie van Rawls, die als een van de eersten gewezen had op het vraagstuk van de rechtvaardigheid tussen generaties, en in de opmerkingen uit het
  Brundtland-rapport over morele verplichtingen tussen generaties ten aanzien
  van duurzame ontwikkeling (Becker 1998).
  Becker laat zien dat de kansen van deze onderscheiden generaties inderdaad
  verschillen. Veel nadruk wordt hierbij gelegd op de positie van een generatie op
  de arbeidsmarkt (de significante ervaring voor de verloren generatie), bij de toegang en de financiering van het onderwijs, bij de opbouw van zekerheidsrechten
  (hypotheken, AOW en pensioenen). Volgens Becker (1997:151) wordt het generatievraagstuk door overheid en politiek schromelijk verwaarloosd en onderschat.
   Hij kritiseert de WRR omdat deze in zijn rapport Tweedeling in perspectief de toekomst van de sociale segmentering bestudeert tot het jaar 2015 en geen aandacht
  heeft besteed aan de generationele verschillen.
  49
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Elders (Becker 1998) roept hij de WRR op om zich met dit generatievraagstuk
  bezig te houden. Met dit huidige WRR-rapport wordt dit laatste nu gedaan.
  Er zijn overigens wel enkele kanttekeningen op hun plaats bij de benadering van
  Becker. Ondanks de zorgvuldige wijze van definiëren van het generatiebegrip
  lopen de problemen van geboortecohorten en generaties bij hem toch vaak door
  elkaar. Als hij in één adem aandacht vraagt voor de beweerdelijk slechte arbeidsmarktpositie van de verloren generatie, voor de toekomstige problemen van de
  AOW, voor de solidariteit tussen generaties en voor intergenerationele milieurechtvaardigheid tussen bestaande en toekomstige generaties, worden vele problemen op één grote hoop gegooid en wordt de zorgvuldigheid die de analyse
  siert, juist weer verlaten.
  50
  
  De verdeelproblemen tussen bestaande leeftijdsgroepen binnen één sociaalpolitieke ruimte zijn van een andere orde dan die tussen bestaande en nog nietbestaande, toekomstige generaties. Het is zelfs de vraag of tussen bestaande en
  toekomstige generaties wel een band van rechten en plichten en dus van een
  rechtvaardigheidstoestand kan bestaan. Een wezenlijk kenmerk van rechtvaardigheid is het gelijke-monniken-gelijke-kappen-beginsel. Als echter het
  begrip generatie wordt gedefinieerd – zoals Becker juist uit principe doet – als
  gekenmerkt door beslissende historische gebeurtenissen en condities, dan kan
  men niet tevens rechtvaardigheid tussen die generaties bereiken. De verschillende condities bemoeilijken per definitie de vergelijkbaarheid en de toerekening van omstandigheden zeer sterk, zo zij deze al niet onmogelijk maken.
   Is het onrechtvaardig dat de ene generatie de crisis of de oorlog wel heeft meegemaakt en de andere niet? Is het verdiend of onverdiend dat de ene generatie een
  welvaartsboom meemaakt en de andere niet? Toepassing van het zware en met
  veel associaties verbonden rechtvaardigheidsconcept veronderstelt dat condities
  toch in zoverre gelijk zijn dat gedragsverschillen verschillen in rechtvaardigheidsoordelen oproepen. De monniken moeten in min of meer dezelfde
  omstandigheden leven. Dit geldt niet alleen voor de door Becker onderscheiden
  vijf generaties in de twintigste eeuw, maar zelfs nog veel sterker voor toekomstige
  generaties, bij wie men zich nu nog geen voorstelling kan maken van de omstandigheden waaronder zij zullen leven.
  Deze kritische kanttekening maakt duidelijk hoezeer het generatievraagstuk
  wordt belast met een zeer wisselend gebruik van het begrip generatie. De publieke discussie over diverse aspecten van het generatievraagstuk wordt door
  dezelfde losheid van omschrijving van het gehanteerde generatiebegrip gekenmerkt (cf. Van der Broek 1996). Becker staat hierin geenzins alleen. Vandaar dat
  al in hoofdstuk 2 van dit rapport een beschouwing over het generatiebegrip
  wordt gegeven.
  Er zijn nog enkele andere kanttekeningen te maken bij Beckers generatietheorie.
  Zo is er opvallend weinig aandacht voor het probleem van de toekomstige
  gezondheidszorg en de positie van ouderen daarin.
  solidariteit tussen generaties
  
  Er wordt – mede door de beeldvorming in de discussie – aangenomen dat de
  oudere generaties, met name de stille en protestgeneraties het veel beter zullen
  hebben dan de na hen komende verloren en pragmatische generaties. Er wordt
  vooral gekeken naar de AOW-problematiek en de rol van individuele pensioenen.
  Maar dit gaat voorbij aan het probleem van zorg voor de oude en zeer oude generaties, nu en in de toekomst. Juist dit praktische beleidsprobleem krijgt mede
  een centrale plaats in het huidige WRR-rapport.
   Een laatste kanttekening bij de publicaties van Becker: de afbakening tussen de
  generaties is niet consistent. In de studie van 1992 wordt de stille generatie
  gelokaliseerd in de geboortecohorten van 1930-1940, in de studie van 1997 en in
  het overzichtsartikel van 1998 echter in de geboortecohorten van 1930-1945.
  Dit schept een verwarring, die de vraag oproept of de grenzen tussen generaties
  niet arbitrair zijn. Het maakt immers uit onder welke omstandigheden men verkeert in de vormende jaren. De eerste cohorten van de protestgeneratie (volgens
  een eerdere definitie de geboortejaren 1940-1945) zijn opgegroeid in de sobere
  jaren vijftig en waren al meer dan vijfentwintig jaar oud, toen de voor deze generatie kenmerkende ‘revolutie’ van de jaren zestig uitbrak. De jongere cohorten
  (van 1946-1947) waren vijftien jaar toen de loonexplosie tot een begin leidde van
  een versnelde consumptie en welvaart. Zij waren twintig jaar in de jaren zestig.
   3.2.2
  
  een empirische studie naar het gener atiebesef
  In een recent onderzoek Mijn Generatie – zelfbeelden, jeugdervaringen en lotgevallen van generaties in de twintigste eeuw door de onderzoek(st)ers Diepstraten,
  Ester en Vinken van de Universiteit van Tilburg, wordt de theorie van Becker
  systematisch getoetst (Diepstraten, Ester en Vinken 1998). In een representatieve steekproef van de Nederlandse bevolking werden objectieve en subjectieve
  kenmerken van de vijf onderscheiden generaties verkend en zowel kwalitatief
  als kwantitatief beschreven. De Tilburgse onderzoekers voegen aan de objectieve kenmerken van Beckers generatiebegrip nog subjectieve kenmerken toe: is
  men zich ervan bewust deel uit te maken van een generatie? Heeft men in de
  ontvankelijke jaren inderdaad invloed ondervonden van historisch significante
  gebeurtenissen, zoals de Parijse opstand van 1968 of de val van de Berlijnse
  muur? Herkent men zich in de opvattingen en gedragingen van leeftijd- en
  generatiegenoten?
  Naast deze subjectieve opvattingen levert het onderzoek een zorgvuldig overzicht op de gebieden onderwijs (kansen en loopbanen), arbeid, inkomen,
  bezit en pensioenen, vrije tijd en waarden en normen, politieke betrokkenheid
  en politieke invloeden. Voor het eerst kunnen objectieve gegevens van de vijf
  door Becker onderscheiden generaties vergeleken worden met subjectieve
  opvattingen, op elk van de onderscheiden gebieden.
  51
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Er komen verwachte en onverwachte uitkomsten uit het genoemde onderzoek.
  De meest opvallende zijn de objectieve bevindingen met betrekking tot arbeidskansen en inkomens van de verloren generatie. Deze verloren generatie blijkt
  namelijk in het geheel niet verloren te zijn. Met een kleine vertraging (een iets langere sollicitatieduur) kwamen de meeste leden van deze generatie goed terecht.
   Wel zijn de verwachtingen van de jongere generaties (verloren en pragmatische)
  ten aanzien van de houdbaarheid van het stelsel van socialezekerheidsoverdrachten (AOW en pensioenen) aanzienlijk somberder dan die van de oudere
  generaties. Verschillen in onderwijskansen en in gerealiseerde onderwijsloopbanen blijken overeenkomstig de verwachtingen die op de grote naoorlogse onderwijsexpansie zijn gebaseerd. De oudste generaties hebben minder kansen gehad
  in het volgen van onderwijs. Op het politieke gebied zijn er echter veel minder
  opvallende verschillen dan de theorieën over generatieverschillen zouden doen
  vermoeden. Klasse- en inkomensverschillen binnen een generatie (dus de intragenerationele verschillen) zijn ten minste zo bepalend voor de gevonden verschillen als het behoren tot een historisch getypeerde generatie.
  Ondanks deze verschillen is het generatiebesef wel degelijk in sterke mate aanwezig. Het is echter mogelijk dat dit besef mede het resultaat is van de bekendheid en populariteit van Beckers typologie, waar wellicht velen zich toch in herkennen. Er is dus een kans op een self-fulfilling prophecy. Dit zou betekenen dat
  door het benadrukken van de al of niet gerechtvaardigde verschillen en ongelijkheden tussen de vijf generaties een publieke discussie kan ontstaan die in feite
  berust op misverstanden en onjuiste kwalificaties van het generatievraagstuk.
  52
  
  3.2.3
  
  gener atietheorie en de solidariteit tussen gener aties
  Beckers theorie over de verschillende generaties werd ontwikkeld om verklaringen te geven voor discontinue ontwikkelingen in de samenleving, dat wil zeggen schokkende gebeurtenissen die nog lange tijd gevolgen laten zien voor opvattingen en gedragingen van bepaalde groepen. De theorie was niet in eerste
  instantie bedoeld om beleidsproblemen te verhelderen. Hoewel Becker het nut
  van zijn generatiebenadering voor enkele vraagstukken (AOW, arbeidsparticipatie
  voor ouderen) benadrukte, zijn de studies van hem en zijn medewerkers veeleer
  discipline- dan beleidsgericht.
   Voor dit rapport, dat wél beleidsgericht dient te zijn, is de typologie van generaties van Becker minder bruikbaar. De precieze onderscheidingen die Becker wil
  aantonen tussen de vijf generaties, zijn minder relevant voor economische generatierekeningen (zie hfdst. 4) of voor een onderwerp als de financierbaarheid van
  de AOW. In de overlappende generatiemodellen (zie ook hfdst. 4) wordt slechts
  onderscheid gemaakt tussen twee, soms drie clusters van cohorten, namelijk de
  werkenden (de draagvlakgeneratie) en de niet-meer-werkenden (65+) en/of de
  nog-niet-werkenden (jonger dan 20). Deze groepen worden generaties genoemd, maar zij zijn dat niet in Beckers betekenis. Evenzeer geldt dit voor de
  
  solidariteit tussen generaties
  
  vooruitberekeningen over de AOW: daar gaat het om het aantal AOW-gerechtigden en het aandeel daarvan in verhouding tot het aantal werkenden (de draagvlakgeneratie).
  Beckers benadering, en met name het empirisch onderzoek dat erop is gebaseerd,
  wordt wel weer relevant als het hierdoor mogelijk is nauwkeurig de verwachtingen en waardeoriëntaties van de verschillende generaties (in Beckers typologie)
  in kaart te brengen. Zijn er verschillen in waardeoriëntaties van de verschillende
  generaties ten aanzien van de sociale zekerheid, de oudedagsvoorzieningen en
  gezondheidszorg? Recent empirisch onderzoek toont enerzijds aan dat de solidariteit van jongere leeftijdgroepen met ouderen en hun recht op AOW groot is
  (Dykstra 1998) en dat veel jongeren daadwerkelijk bereid zijn aan ouderen hulp
  en steun te geven (Dykstra en Gierveld 1997). Anderzijds tonen de jongste generaties (in de typologie van Becker) grote bezorgdheid of de AOW er nog zal zijn
  als zij zelf 65 jaar zijn geworden (Diepstraten, Ester, Vinken 1998:117). Ook de
  hoogte van de toekomstige AOW wordt door de verschillende generaties zeer uiteenlopend geschat (idem). Meer dan 60 procent van de leden van de jongste
  generaties verwacht een verlaging.
   Uiteraard gaat het hier om verwachtingen en waardeoriëntaties die indirect het
  beleid kunnen gaan beïnvloeden. Met name de door het Sociaal en Cultureel
  Planbureau in kaart gebrachte houdingen jegens specifieke maatregelen om de
  AOW betaalbaar te houden, kunnen via politieke partijen en verkiezingsprogramma’s van belang worden voor de beleidsvragen rondom de AOW. Uit scp-onderzoek komt naar voren dat 74 procent van de Nederlandse bevolking tegen een
  verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd is; 61 procent is tegen premieheffing voor de AOW op aanvullende pensioenen (scp 1996). Als veel jongeren er
  deze en dergelijke opvattingen op na houden, kunnen generatiespecifieke
  verschillen een rol van betekenis gaan spelen. Maar daadwerkelijk gevoerd
  beleid en opinieonderzoek hebben niet steeds dezelfde werkelijkheid voor ogen.
  Dit type enquêteonderzoek stelt de normatieve vragen over de toekomstige AOW
  in de stilzwijgende veronderstelling dat:
  a de ondervraagden precies op de hoogte zijn van alle ins en outs van de
  financierbaarheid van de AOW;
  b dat de AOWer in de toekomst ongeveer in dezelfde positie zal (moeten)
  verkeren als op dit moment.
  Beide veronderstellingen zijn aanvechtbaar.
  Bij de verdelingsvraagstukken die zich uitstrekken tot in de verre toekomst,
  is het van belang te blijven onderscheiden tussen vraagstukken die betrekking
  hebben op de hoogte van bestaande uitkeringen (op een zeker tijdstip) en vraagstukken die betrekking hebben op groei. Wat wordt door de jongere generaties
  belangrijker geacht: een hoog aanvangsniveau zonder groei of een lager aanvangsniveau mét hoge groeivooruitzichten? Dergelijke aan de dynamische
  maatschappelijke werkelijkheid ontleende keuzen komen in de opinieonderzoeken meestal niet aan bod. Groei geeft het verdelingsvraagstuk tussen jong en
  
  53
  
  gener at iebew ust beleid
  
  oud een ander karakter. De aan het publiek voorgelegde keuzen worden echter
  geplaatst in een statisch systeem.
   Naast de subjectieve verwachtingen van de jongere generaties ten aanzien van
  de oudedagsvoorzieningen spelen bij de beoordeling van de verhouding tussen
  generaties nieuwe gewoonten en nieuwe omstandigheden een rol. Zullen de
  jongeren solidair blijven met de oudere generaties? Willen zij nog voor hun
  eigen ouders en andere ouderen blijven zorgen (en voor die zorg blijven betalen)
  als de omstandigheden drastisch zijn veranderd (bijv. door een hogere arbeidsparticipatie en verdergaande internationalisering van de arbeid)?
  Dit zijn vragen die de onderlinge afhankelijkheid van de generaties op een lange
  termijn betreffen. Vaak worden ze samengebracht onder de noemer van het stilzwijgende contract tussen de generaties (Becker 1997) of worden ze bezien vanuit de noodzaak van een new generational contract (Walker 1996). Daarnaast
  spelen de veel gestelde vragen zich af op verschillende niveaus of in verschillende sferen. Solidariteit kan zich afspelen in de microsfeer (tussen ouders en kinderen) én in de macrosfeer (het collectieve stelsel van de AOW). De gevraagde en
  gegeven hulp kan zowel informeel worden gegeven als via georganiseerde en
  door de overheid betaalde zorg. De verhouding tussen de generaties wisselt dus
  telkens met de context. Gaat het primair om de familiale solidariteit tussen
  generaties binnen één familie (grootouders, ouders, (klein) kinderen) of om statelijke solidariteit tussen generaties (als geclusterde cohorten)? Wat zijn de relaties tussen deze beide systemen van solidariteit tussen generaties? Zijn zij voor
  elkaar substitueerbaar of vullen zij elkaar aan? In de volgende paragrafen komen
  deze vragen aan de orde.
   54
  
  3.2.4
  
  bestaat er een contr act tussen de gener aties?
  In discussies over de solidariteit tussen generaties spreekt men herhaaldelijk van
  een ‘contract tussen generaties’ (Becker 1997; Lasslett 1992). Soms wordt hieraan
  relativerend toegevoegd: het ‘stilzwijgend’ contract tussen generaties. Om verschillende redenen kan er evenwel geen sprake zijn van een letterlijk contract (al
  of niet met clausules in kleine lettertjes), zeker niet als generaties worden opgevat als clusters van geboortecohorten. Lasslett wijst erop dat generaties niet
  kunnen worden vertegenwoordigd. Generaties zijn een amorfe groep zonder
  representatieve structuren. De afbakeningen tussen de generaties zijn vaak willekeurig. Maar vooral de vraag wat generaties als partijen zou kunnen (ver)binden, is moeilijk te beantwoorden. Bovendien zijn de partijen (generaties) per
  definitie in een ongelijke positie: de jongste generatie is nog bijna helemaal
  afhankelijk van de oudere. In zo’n situatie is een vrije overeenkomst of zijn vrije
  afspraken tussen generaties moeilijk denkbaar. Ten slotte impliceert de term
  contract dat het in de verhouding tussen generaties voornamelijk om juridische
  relaties (met afdwingbare plichten en gevolgde sancties bij niet-nakoming) zou
  gaan. De alledaagse ervaringen spreken dit tegen.
  solidariteit tussen generaties
  
  Men kan hoogstens in metaforische zin blijven spreken van ‘het contract tussen
  generaties’, zoals ook metaforisch over het sociaal contract wordt gesproken.
  Het sociaal contract is een theoretische constructie die een bepaalde lotsverbondenheid tussen burgers achteraf bestempelt tot een afsprakensysteem van rechten en plichten. Maar het sociaal contract is ontworpen voor de legitimatie van
  een democratisch-politiek systeem, wat voor de verhouding tussen generaties
  nu juist niet van toepassing is.
   Toch is er in de verhouding tussen generaties wel sprake van een min of meer
  bestaand besef van verplichtingen over en weer, van een ‘onderlinge afspraak’
  om elkaar – in de verschillende levensfasen – tot steun te zijn. Het stilzwijgende
  van het contract tussen generaties duidt op deze algemene verwachtingen, die
  bovendien al eeuwen oud zijn en als onderdeel van elke menselijke samenleving
  worden gezien. De oudere generatie (letterlijk de ouders) zorgt voor de jongere,
  die nog niet op eigen benen kan staan en volledig afhankelijk is. Later zal deze
  jonge generatie in een ‘natuurlijke verbintenis’, dat wil zeggen een dringende
  verplichting van moraal en fatsoen, gaan zorgen voor de oudere generatie die
  dan op haar beurt in afhankelijkheid (gebrek, gezondheidsproblemen, minder
  mobiel en krachtig) verkeert. De dichter Wordsworth noemde dit ‘the filial
  bond of nature’. Deze natuurlijke band tussen generaties kan op twee wijzen
  worden waargenomen. Generatie 1 (G1) zorgt op tijdstip 1 voor generatie 2 (G2);
  G2 zorgt op tijdstip 2 voor G3, maar op tijdstip 3 gaat G2 weer voor G1 zorgen en
  weer een tijd later G3 voor G2. Hier is duidelijk sprake van reciprociteit, een
  teruggeefvariant in de onderlinge verhouding tussen generaties. Doordat in
  vroegere tijden mensen gemiddeld veel vroeger stierven, is er veel vaker sprake
  geweest van een doorgeefvariant: zoals G1 voor G2 zorgde, zo zorgde G2 voor G3
  en G3 voor G4 enzovoort. Het stilzwijgende hiervan was de van de oudere generatie overgenomen verplichting te zorgen voor de nieuwe generatie(s). Hierbij is
  geen sprake van reciprociteit in strikte zin, maar van solidariteit of doorgegeven
  verantwoordelijkheid: het eeuwige verbond tussen generaties. De natuurlijke
  band tussen biologische ouders en hun kinderen droeg ertoe bij dat deze zorgverplichting werd nagekomen. De natuurlijke banden strekken zich meestal uit
  tot drie generaties (zie Rawls 1972; Passmore 1974).
   Door de moderne ontwikkelingen, met name door de gestegen levensverwachting, zou nu een teruggeefvariant kunnen ontstaan. Deze zal echter, door de
  inmiddels veranderde levensloop, met de vele verplichtingen die mannen en
  vrouwen hebben (zie ook hfdst. 8), moeilijker zijn te realiseren. Hier is het
  Spaanse spreekwoord van toepassing: ‘‘Eén moeder kan gemakkelijker zorgen
  voor acht kinderen, dan acht kinderen voor één moeder’’.
  Bovendien heeft de verzorgingsstaat inmiddels een flink deel van deze zorg voor
  de ouderen op zich genomen: financiële steun, gezondheidszorg, verpleeghulp
  en andere voorzieningen. De invloed van de statelijke verzorging op de ontwikkeling van een familiale verzorging is moeilijk precies vast te stellen (zie de volgende paragrafen), maar het is wel zeker dat de twee systemen op elkaar reageren. Hierdoor is het ook onduidelijker geworden op welke relaties, activiteiten of
  
  55
  
  gener at iebew ust beleid
  
  voorzieningen het metaforische ‘contract’ tussen de generaties betrekking heeft.
  Gaat het primair om het bevorderen en vervolgens in stand houden van de
  onderlinge steun en zorg (financieel, psychisch en sociaal) of om het in stand
  houden van de statelijke verbintenissen die op grote schaal zijn ontstaan tussen
  de diverse leeftijdsgroepen en die vooral ten behoeve van de oudere leeftijdsgroepen zijn ontworpen?
  De familiale steun van tegenwoordig – door volwassen kinderen gegeven aan
  hun behoeftig geworden ouders – bestaat vaak uit het helpen de toegang te vinden tot de bureaucratische, statelijke verzorgingssystemen. Op deze wijze ontstaan zelfs interessante anomalieën in de verhouding tussen generaties.
   Op het microniveau willen veel ouderen hun spaargelden niet opmaken aan dure
  verzorgingsarrangementen en willen zij het liefst veel nalaten aan hun kinderen,
  terwijl dit voor collectieve financiering van de dure verzorgingssystemen juist
  nadelig is. Het ‘eigen huis opeten’, zoals dit tot voor enkele jaren moest voor de
  eigen dure verzorging in verzorgingstehuizen, is vanuit het macrosysteem
  logisch, maar stuit op microweerstanden. Een voor de hand liggende microgedraging schept een macroprobleem. Omgekeerd dragen ouders soms bij aan de individuele inkomenstekorten van niet-succesvolle kinderen, bijvoorbeeld van bijstandsontvangers, terwijl dit naar de letter van de Algemene Bijstandswet niet
  hoeft en zelf het bureaucratische systeem verstoort. De ‘natuurlijke hulp’ (soms
  hulp in natura) mag officieel niet bekend worden: een voor de hand liggende
  microverhouding tussen twee generaties schept een macroprobleem.
  56
  
  Op microniveau kan de verhouding tussen generaties vaak nog heel goed zijn,
  waarbij de onderlinge betrekkingen gekenmerkt worden door genereusheid, terwijl de macroverhouding tussen de generaties meer en meer problemen tegemoet gaat. Als men spreekt van een vernieuwing van het contract tussen generaties, ‘a new generational contract’ (Walker 1996), zal men eerst onderscheid
  moeten maken tussen enerzijds de verhoudingen tussen generaties in familieverband, dus in de microsfeer, en anderzijds de verhoudingen tussen generaties
  in statelijk verband of in semi-statelijke verzekerings- en verzorgingssystemen,
  dus in de macrosfeer. De volgende twee paragrafen beschrijven de dimensies
  van deze verschillende soorten solidariteit.
   3.3
  
  solidariteit in microverband
  
  3.3.1
  
  algemeen
  In de microsfeer van het gezins- en familieverband vallen de generaties (hier in
  de betekenis van biologische afstamming) niet samen met de clustering van
  cohorten in de maatschappelijke sfeer. Een moeder van 75 jaar met een nietwerkende dochter van 50 jaar omspannen twee generaties op dezelfde wijze als
  een werkende moeder van 45 jaar met een werkende dochter van 20 jaar dat
  doen. De dochter in het eerste voorbeeld behoort tot dezelfde maatschappelijke
  generatie (in de zin van cohorten) als de moeder in het tweede voorbeeld.
  solidariteit tussen generaties
  
  Toch blijven de relaties tussen moeder en dochter, algemeen gezegd tussen ouders
  en kinderen, gedurende de gehele levensloop van belang. Zorgverwachtingen of
  de stilzwijgende verplichting tot wederzijdse steun in de familiale sfeer worden
  vaak geschaard onder de algemene noemer van intergenerationele solidariteit.
  Men verstaat hieronder de mate waarin verschillende generaties binnen een
  familieverband elkaar willen steunen en de facto zorg blijven verlenen (zie
  Komter et al. 1999, Rossi en Rossi 1990).
   Het begrip solidariteit heeft hier betrekking op informele relaties tussen betrokkenen en derhalve niet op de formele verplichtingen die iemand aangaat als
  deelnemer in zogenoemde risicodelingssystemen (met name sociale zekerheid
  en gezondheidszorg). De informele aspecten van solidariteit tussen familieleden
  maken haar echter niet vrijblijvender. Hoewel solidariteit niet kan worden afgedwongen, leeft ze heel sterk als een gevoelde verplichting (family obligations,
  filial duties). De familiale solidariteit is een moeilijk analytisch uit elkaar te rafelen mengsel van wederkerigheid (do ut des), morele verplichting, verantwoordelijkheidsbesef en liefde. Er zijn pogingen gedaan om in empirisch onderzoek
  verschillende dimensies van solidariteit tussen generaties van elkaar te onderscheiden. Rossi en Rossi (1990) onderscheiden bijvoorbeeld:
  1 contactsolidariteit (frequentie van bezoeken en telefoongesprekken);
  2 functionele solidariteit (onderling hulpbetoon, klussen in huishouding e.d.);
  3 waardeconsensussolidariteit (dezelfde waarden aanhangen of trouw blijven
  aan de waarden van de ouders;
  4 affectieve solidariteit (de mate van emotionele nabijheid en betrokkenheid).
  Elk van deze vier vormen kon gemeten worden voor de wederzijdse betrekkingen
  tussen generaties (moeder-kind, vader-kind, kind-moeder, kind-vader). Op deze
  wijze kon per relatie de intensiteit van de solidariteit geschat worden, waarbij de
  wederkerigheid in hulpbetoon een opvallend prominente rol speelde: “those who
  give more also get more from the significant others” (Rossi en Rossi 1990:262).
   In het onderzoek van Rossi en Rossi bleek voorts geen direct verband te bestaan
  tussen de mate van contactsolidariteit en waardeconsensus. Wanneer er slechts
  een geringe consensus over waarden bestond tussen ouders en hun opgegroeide
  kinderen, nam de bezoekfrequentie niet af. De bezoeken werden wel van kortere
  duur (geen uitgebreide logeerpartijen, maar bezoekjes van één middag of één
  avond). Ook werd hierbij topic avoidance geconstateerd: het opzettelijk vermijden
  van onderwerpen die tot (grote) ruzies kunnen leiden of die voor een van de partijen pijnlijk kunnen zijn. Ondanks affectie en wederkerigheid, blijken de familierelaties derhalve verplichtende en belastende aspecten te hebben, waarmee men
  echter meestal soepel leert omgaan.
  De hulp en steun is sterk afhankelijk van de levensloop. In het begin gaat er meer
  hulp en steun van de ouders naar de kinderen (tot na de adolescentie). Daarna
  neemt de hulp van de ouders af en blijft een bepaalde lichte mate van functionele
  solidariteit (bijv. klussen) bestaan. Als de ouders ouder en afhankelijker worden,
  neemt de hulp gegeven door kinderen toe.
   57
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Rossi en Rossi zijn in hun uitvoerig onderzoek ook nog ingegaan op de reikwijdte van verwantschaps- en familieverplichtingen. Zij vroegen hun respondenten (afkomstig uit drie generaties) welk soort hulp en welke financiële steun
  in crisissituaties zij zouden (willen) geven aan verwanten in opwaartse, neerwaartse en zijwaartse lijn. Als contrast vroegen ze bij welke verwanten zij op
  feestdagen een bezoek zouden afleggen en of ze daarbij een geschenk zouden
  willen overhandigen. De sterkst gevoelde familieverplichtingen bestaan,
  blijkens dit onderzoek, in aflopende mate jegens: (1) eigen ouders; (2) eigen kinderen; (3) broers en zusters; (4) kleinkinderen; (5) schoondochters/zonen;
  (6) schoonouders; (7) grootouders. Stiefkinderen, stiefouders, neven en nichten,
  ooms en tantes komen hier achteraan. De laagste plaats is gereserveerd voor
  ex-echtgenoten. Deze, sociobiologisch gezien, niet onverwachte volgorde in
  familiebetrekkingen toont een stevige structuur in de mate van verplichting.
  Verplichtingen tussen verwanten, met name tussen (eigen) ouders en (eigen)
  kinderen, zijn in de moderne samenleving nog hecht verankerd. Maar het verplichtende karakter blijft verscholen door de begrippen die worden gebruikt om
  de verplichting te benoemen (solidariteit, moreel gevoel, ouderliefde, respect)
  of door de wederkerigheid ervan niet te veel op de voorgrond te plaatsen
  (cf. Finch 1994:240).
   58
  
  Tegen de achtergrond van deze algemene structuur van wederzijds gevoelde verplichtingen is de vraag gewettigd hoe het gesteld is met de feitelijk gegeven zorg
  en steun in Nederland. Deze vraag is vooral empirisch bestudeerd voor de zorg
  aan ouderen. Uit een onderzoek van het NIDI naar de informele steun aan ouderen, gegeven door hun volwassen kinderen, komt naar voren dat de belangrijkste
  steun aan hulpbehoevende Nederlandse mannen en vrouwen tussen de 55 en
  89 jaar afkomstig is van de partner (63 %) en van de kinderen (25 %). Wanneer de
  partner door overlijden is weggevallen, is de steun van de kinderen het grootst
  (47 % aan vaders, 53 % aan moeders). Deze informele steun gaat echter gepaard
  met een ongeveer even grote mate van formele hulp. Wanneer de ouders ooit
  gescheiden zijn geweest, daalt de informele hulp van de kinderen aanzienlijk
  (tot 13 % voor hulp aan gescheiden vaders; de gescheiden moeders worden iets
  vaker informeel geholpen). Deze categorie ‘alleenstaande’ oudere ouders is voor
  het grootste deel op formele hulp aangewezen. De intergenerationele steun
  heeft hier haar grenzen, zo concluderen de onderzoekers Gierveld en Dykstra
  (Dykstra en Gierveld 1997, 1998; Gierveld 1998). De gevolgen van echtscheiding
  door de ouders worden op een langere termijn zichtbaar in de verminderde
  informele zorg, hetgeen verklaard kan worden uit de impliciete werking van
  wederkerigheid. De informele band bij gescheiden ouders en hun kinderen is
  kennelijk zwakker dan bij permanente relaties het geval is (zie ook Rossi en
  Rossi, 1990:237).
   Uit ander onderzoek, onder andere door Komter en Schuyt, blijkt dat materiële
  steun (geld of geschenken) vooral gegeven wordt door ouders aan kinderen,
  terwijl de stroom van immateriële hulp en zorg meer gaat van kinderen naar
  ouders (Komter en Schuyt 1993). Deze resultaten van onderzoek komen nage-
  
  solidariteit tussen generaties
  
  noeg overeen met onderzoekingen uit de Verenigde Staten door Rossi en Rossi
  (1990) en uit Engeland door Qureshi (1996) en Qureshi en Walker (1989). In dit
  onderzoek kwam vooral naar voren dat kinderen de belangrijkste bronnen zijn
  van informele hulp, maar dat er aanzienlijke verschillen bestaan tussen de hulp
  gegeven door mannen en door vrouwen. De meeste hulp wordt gegeven door
  vrouwen tussen de 45 en 65 jaar (Qureshi 1996:106). De common-senseobservatie dat informele hulp aan ouders vooral neerkomt op de schouders van één of
  meer van de aanwezige dochters of schoondochters wordt volledig bevestigd in
  dit onderzoek en in andere onderzoeken, zoals dat van Janet Finch (Family
  Obligations and Social Change, 1994).
  Finch spreekt van een ‘prescriptive altruism’, een door de sociale omgeving in
  stand gehouden verwachting dat vrouwen zullen zorgen voor het zorgen.
  Walker (1996) wijst er echter op dat deze vanzelfsprekend gevonden zorgplicht
  het resultaat is van een bewust gevoerde sociale en economische politiek,
  waarin het gezin wordt gezien als de beste plaats waar informele zorg kan
  worden gegeven en waarin de vrouwelijke gezinsleden de eerst-verantwoordelijke hiervoor zijn. De ogenschijnlijke microzorgrelatie is in deze gedachtegang
  bepaald door een macrosociale ideologie van familism.
   Zowel Finch als Walker benadrukken beide het gemengde karakter van de informele zorg en steun in de microsfeer. Allereerst is er een mengeling van affectie,
  wederkerigheid en plicht (Walker) of van morele en economische banden
  (Finch). Vervolgens wijzen beide auteurs er op dat de gezinsrelaties in de microsfeer niet onafhankelijk gezien kunnen worden van de context van het sociale
  beleid. De aanwezigheid of afwezigheid van bestaande sociale voorzieningen
  bepalen in belangrijke mate de feitelijk gegeven hulp door familieleden.
  Nederlands onderzoek bevestigt dit: Dykstra vermeldt dat 65 procent van de
  ondervraagden in haar onderzoek vindt dat bejaarde ouders eerst bij de overheid
  moeten aankloppen en dan pas bij hun kinderen; 93 procent vindt dat de overheid een primaire taak heeft voor het scheppen van voorzieningen voor hulpbehoevende en minder draagkrachtige ouderen (Dykstra 1998).
  De mogelijkheden tot steun en zorg door kinderen zijn bovendien sterk veranderd (Finch 1994; Walker 1996). Walker wijst er op dat door de verlenging van
  de levensjaren van ouderen de duur en de intensiteit van de zorg voor deze groep
  is toegenomen, zo zelfs dat de kwaliteit van de zorg die gezins- of familieleden
  kunnen geven, te gering wordt en door meer ervaren beroepshulp moet worden
  aangevuld of vervangen.
  De veranderingen in de levensloop (toegenomen arbeidsparticipatie van vrouwen, verhuispatronen, huisvesting) zouden eveneens zorgen voor een verminderde mogelijkheid tot feitelijke en adequate zorg in de microsfeer (zie hierover
  verder hfdst. 8, over zorg voor ouderen). De veranderingen in de levensloop
  zouden meer en meer botsen met de vanzelfsprekendheid van de verwachting
  dat het gezin de primaire bron is van informele sociale en medische zorg voor
  ouderen (Walker 1996:33).
  59
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Een belangrijke vraag voor de toekomst is of dit algehele patroon van zorgverplichtingen in de microsfeer verschillen vertoont voor etnische groeperingen.
   Het weinige onderzoek dat over dit onderwerp verricht is, bevestigt de verwachting dat er grote culturele verschillen te zien zijn. Rossi en Rossi bijvoorbeeld constateerden in hun onderzoek dat de etnische verschillen in gevoelde
  familieverplichtingen groter waren dan religieuze verschillen. Naast de verschillen in verwantschapsverplichtingen vonden zij ook dat in sommige culturen de
  verplichtingen zich uitstrekken tot een zeer ruim opgevat familie- en verwantschapsbegrip (Rossi en Rossi 1990:241). Waar in Europese/Angelsaksische culturen deze verplichting beperkt blijft tot het nucleaire gezin, sluit zij in andere
  culturen nog verre familieleden in. Het is niet te voorspellen of deze cultureel
  bepaalde patronen zich zullen handhaven of zich juist zullen wijzigen onder
  invloed van de Nederlandse (algemener: westerse) gewoonten en sociale systemen. Van belang is dat juist veel immigranten – door hun achterstanden in sociaal en economisch opzicht – in grotere mate afhankelijk zullen zijn van aanvullende bijstand (vanwege minder opgebouwde pensioen of AOW-rechten).
  De macrosolidariteit van sociale voorzieningen zal derhalve niet zo snel de
  microsolidariteit van de gezinsverplichtingen kunnen gaan vervangen.
  60
  
  3.3.2
  
  geld, geschenken en erfenissen
  De mengeling van affectiviteit en reciprociteit tussen de generaties in de microsfeer komt eveneens tot uitdrukking in de materiële overdrachten: geld, goederen,
  erfenissen. Blijft men zorgen voor ouders uit respect of liefde of ook uit een subtiele verwachting van wederkerigheid (de beloning in de vorm van geschenken of
  een erfenis)? Zijn de relaties tussen ouders en kinderen onderworpen aan nutsoverwegingen zoals Verbon en Van Dalen (1998) suggereren of is het ‘nut van kinderen’ vermengd met morele motieven of met zelfgekozen verantwoordelijkheid?
  Er bestaat weinig onderzoek op dit terrein van de ‘morele economie’ van generaties. Onderzoek naar de informele economie en giftrelaties laat zien dat de informele materiële overdrachten van ouders naar kinderen aanzienlijk zijn.
   Komter en Schuyt (1993) rapporteren in een representatief onderzoek onder
  513 respondenten dat ouderen boven de vijftig jaar de hoogste geldbedragen
  (ƒ670 gemiddeld per jaar) geven aan hun eigen kinderen, in vergelijking met bijdragen aan kerk, charitatieve instellingen, vrienden, kennissen en overige familieleden. De financiële steun gaat van oud naar jong. Men probeert de kinderen
  hier en daar een handje te helpen. De bedragen worden ‘om niet’ geschonken.
  Omgekeerd gaat het geven van immateriële steun en hulp vooral van jong naar
  oud. Er is sprake van een sterke wederkerigheid: wie goed doet, goed ontmoet –
  wie vaker iets geeft of steun biedt aan gezinsleden, ontvangt soortgelijke steun
  van anderen. Deze uitwisseling heeft echter ook het effect van uitsluiting:
  wie niet of minder vaak geeft, ontvangt zelf ook minder. Dit is in overeenstemming met de ook door Rossi en Rossi in hun onderzoek naar voren gebrachte
  conclusie van de selectieve werking van wederkerigheid (Rossi en Rossi 1990).
  solidariteit tussen generaties
  
  Op basis van hetzelfde onderzoek als dat van Komter en Schuyt, constateerden
  Komter en Volleberg (1998) verschillen tussen personen mét kinderen en personen zonder kinderen. Het ‘wederkerigheidsnetwerk’ van personen zonder kinderen bestaat vooral uit vrienden aan wie materiële goederen, geld, hulp en
  steun worden gegeven. Personen mét kinderen verlenen veel minder steun
  (materieel en immaterieel) aan vrienden (Komter en Volleberg 1998:35).
  Deze materiële overdrachten in de vorm van geldbedragen en geschenken,
  een welkome aanvulling op het budget van kinderen, vervullen doorgaans meer
  een symbolische bevestiging van de familieband dan dat ze substantieel bijdragen aan het levensonderhoud van volwassen kinderen. Dit ligt wellicht anders
  als het gaat om erfenissen, een overdracht in de microsfeer die bijna altijd van
  ouders naar kinderen of kleinkinderen gaat.
   Over dit onderwerp is opvallend weinig bekend. Het CBS schatte, voor het jaar
  1996, het totale nagelaten persoonlijke vermogen op 17,5 miljard gulden, afkomstig van 138.000 overleden personen (gemiddeld nagelaten vermogen 127.000
  gulden). In 1981 verwierven echtgenoten via vererving gemiddeld 43.167 gulden
  tegenover kinderen 13.987 gulden (CBS 1986:23). Onderzoekingen over dit onderwerp in de microsfeer zijn schaars, hetgeen te betreuren valt omdat het belang
  van meer inzicht in deze vorm van overdrachten tussen generaties theoretisch
  en praktisch valt te beredeneren. Het bezit van een eigen huis is de afgelopen
  veertig jaar toegenomen van gemiddeld 20 procent naar 50 procent van de
  bevolking, met grote verschillen tussen het woningbezit in grote steden en op
  het platteland. In de afgelopen veertig jaar is het vermogen van oudere leden van
  de samenleving, waaronder veel leden van de babyboomgeneratie, via eigen
  woningbezit, eveneens sterk gestegen. Op deze wijze valt een veranderd
  patroon van overdrachten via erfenissen te verwachten in de komende tien tot
  dertig jaar. Welke consequenties heeft dit overdrachtpatroon op de totale verdeling van vermogen binnen en tussen generaties?
  Generatieonderzoekers in Engeland hebben een poging gedaan deze veranderingen in nalatenschappen en woningbezit in kaart te brengen. Janet Finch bestudeerde 800 nalatenschappen, verdeeld over de jaren 1959, 1969, 1979 en 1989
  (om de invloed van het toegenomen woningbezit te meten). Van alle erfenissen
  ging 82 procent exclusief naar familieleden en 14 procent naar een mengvorm
  van familie en niet-familie. Verreweg de belangrijkste erfgenamen waren – naast
  de langstlevende echtgenoot of echtgenote – de kinderen. Er is een algemeen
  patroon om de bezittingen over de leden van het kerngezin te verdelen. Bij de
  gewone huisgezinnen, waar geen zeer grote vermogens worden overgedragen,
  wordt het vermogen gelijkelijk verdeeld over de kinderen. Bij zéér omvangrijke
  vermogens bestaat nog steeds een discussie over het beginsel van de primogenituur, waarbij de oudste erfgenaam alles verwerft om het bezit in volle omvang
  in stand te houden. Omdat over het geheel genomen de ‘gewone’ erfenissen
  over velen verdeeld worden, concludeert Finch dat de effecten van erfenissen
  niet erg groot zijn en bovendien erg diffuus. Wel is het zo dat huiseigenaren hun
  woningbezit overdragen aan een jongere generatie die voor het grootste deel zelf
  
  61
  
  gener at iebew ust beleid
  
  ook reeds huiseigenaar is. In de microsfeer behoeft dit patroon geen doorslaggevende gevolgen voor de levensloop te hebben, in de macrosfeer heeft het wel
  degelijk gevolgen.  Voor Nederland constateerde De Regt (1993) in haar studie Geld en gezin, financiële en emotionele relaties tussen gezinsleden dat het bij erfenissen om meer gaat
  dan uitsluitend om geld en goederen. Erfenissen reflecteren ook liefde en zorg,
  erkenning en genoegdoening. Veel ruzies om erfenissen gaan meer om emotionele zaken dan om puur materiële, hoewel het ene verborgen kan gaan achter
  het andere. Het ‘normale’ patroon in Nederland, dat wil zeggen in gezinnen
  waar het bij de erfenissen om bescheiden bedragen gaat, wijkt niet af van hetgeen door Finch en Hamnett is geschetst voor Engeland. Het geëigende patroon
  is dat de langstlevende echtgenoot of echtgenote de belangrijkste erfgenaam
  wordt, waarbij kinderen hun legitieme portie later ontvangen. Kinderen blijven
  ook in Nederland de belangrijkste erfgenamen. Evenals Finch constateert
  De Regt dat de betekenis van erfenissen voor de kansen voor kinderen in de
  moderne samenleving is afgenomen, maar dat de emotionele betekenis van erfenissen juist is toegenomen: “Waarschijnlijk willen ouders met het geld dat zij
  nalaten, voor de laatste keer hun zorg en liefde voor de kinderen demonstreren en
  met het doorgeven van bezit de continuïteit tussen de generaties symboliseren”
  (De Regt 1993:132).
   62
  
  3.3.3
  
  de wettelijke onderhoudsplicht
  De solidariteit tussen generaties in de microsfeer is niet uitsluitend een kwestie
  van affectieve binding, wederkerigheid of verantwoordelijkheid. Gedurende
  lange tijd werd financiële solidariteit wettelijk afgedwongen via de zogenoemde
  onderhoudsplicht, die bestond tussen ouders en hun volwassen kinderen. Voor
  de komst van de AOW waren ouderen die niet langer in staat waren in hun eigen
  onderhoud te voorzien, afhankelijk van hun kinderen, van de armenzorg of van
  liefdadigheid. De geschiedenis van de Nederlandse Armenwetten van 1854 en
  1912, of van de Poor Laws in Engeland, laat zien dat bij de particuliere ondersteuning steeds eerst verwezen werd naar de financiële mogelijkheden van de familieleden om bij te springen. Familie- en statelijke zorg werden nog gezien als
  alternatieven van elkaar. Er bleef dan ook een verhaalsrecht op de kinderen bij
  verlening van statelijke bijstand.
  De AOW van 1957 en de Algemene Bijstandswet van 1964 hebben in feite deze
  onderhoudsplicht tussen ouders en kinderen verbroken, tot een dode letter
  gemaakt – hoewel de plicht formeel in het nieuwe Burgerlijk Wetboek bleef
  opgenomen. Het verhaalsrecht werd echter beperkt tot echtgenoten en ex-echt-
  
  solidariteit tussen generaties
  
  genoten en werd niet meer van toepassing geacht op de relatie tussen ouders en
  volwassen kinderen. Sinds de Algemene Bijstandswet kunnen ouders bij behoeftigheid kiezen of zij een beroep willen doen op de overheid of op hun meerderjarige kinderen. De familiale solidariteit van kinderen jegens hun ouders
  beperkt zich tegenwoordig vaak tot informele financiële steun of informele hulp
  en zorg, inclusief de hulp van succesvolle kinderen aan hun minder succesvolle
  ouders om de weg te vinden naar de formele systemen van steun en zorg en de
  aanvraagformulieren in te vullen.
   3.4
  
  solidariteit in de macrosfeer
  
  3.4.1
  
  algemeen
  De hiervoor genoemde voorbeelden van de onderhoudsplicht tussen ouders en
  kinderen en van erfenissen, geven aan dat het onderscheid tussen de microsfeer
  en de macrosfeer niet waterdicht te maken is. Wettelijke regels hebben uit de
  aard der zaak een macrokarakter, ook al hebben zij betrekking op relaties tussen
  generaties in de microsfeer. Het afdwingen van solidariteit op microniveau leidt
  echter vaak tot conflicten en onenigheid – reden waarom de wetgever altijd
  terughoudend is geweest te sterk in de privésfeer binnen te dringen.
  Bij de solidariteit op macroniveau is er echter wél sprake van dwang en verplichting. Het betreft dan de wettelijke verplichting tot deelname aan collectieve verzekeringssystemen en collectieve ziektekostenverzekeringsstelsels. Via belastingen dragen alle burgers bij aan de sociale voorzieningen voor ouderen, kinderbijslag voor ouders en kinderen of studiefinancieringssystemen voor leerlingen en
  studenten. Het begrip ‘generatie’ verandert in de macrosfeer: het gaat niet zozeer
  om betrekkingen tussen ouders en (volwassen) kinderen, maar om de algemene
  verhouding tussen leeftijdsgroepen en cohorten, en om de verhouding tussen
  de werkende bevolking als geheel en de groep gepensioneerden als geheel.
  Maar ook het begrip solidariteit krijgt op macroniveau een andere invulling.
  Solidariteit betekent hier het gemeenschappelijk opbrengen van geldelijke fondsen (via premieheffing of belastingen), waaruit inkomensoverdrachten aan groepen ontvangers kunnen worden betaald. Macrosolidariteit wordt via collectieve
  uitgaven en verzekeringsstelsels georganiseerd en hierin onderscheidt zij zich
  enerzijds van de informele, niet georganiseerde ondersteuning van elkaar in de
  microsfeer, anderzijds van de wereldwijde, soms spontane, soms georganiseerde
  ondersteuning van de slachtoffers van allerhande rampen (overstromingen,
  aardbevingen, burgeroorlog en andere gewelddadige conflicten).
  