text: Sieh/sieh da kamen ausgekroffen/
  Viel seltzam Fisch vnd arme Tropffen/
  Doch vier vor andern waren groß
  Und machten ein so groß Getoͤ ß/
  Als obs selbs kleine Wallfisch weren/
  Und hetten weder Gesetz noch Herrn
  Moͤ rßberg/Grotius/Hogerbets
  Und Ledenberg/der mit eim Meß
  Ihm selbst abgeschnitten die Keel/
  Und verdampt selbst sein arme Seel
  Taurinus wolt nicht warten lang
  Ihm ward vber die massen bang/
  Derowegen er ein Suͤ pplein macht
  Und sich damit selbst vmbgebracht.
  Den Wallfisch außlegen – Zu einem Einblattdruck nach Pieter Bruegel d. Ä.
  Utenbogart der dapffer Heldt
  In gleichem auch baldt raumbt das Feldt.
  Vorstius noch im Wasser blieb/
  Und sein alte Praticken trieb/
  Und laychet immerdar/damit
  Dieser Fische Art vergehe nicht.
  Die andre Fisch mancherley Art/
  Von David Joris/von Cornhart/
  Vom Hauß der Lieb/von Atheisten/
  Von Widertaͤ uffern und Maulschriften/
  Arrian vnd Socinian
  Diese all mit einer Cappran
  Sich wolten decken ehrbarlich
  Drumb zum Wallfisch geselten sich/
  Frey/frey/sagtens/der Glaub muß seyn/
  Diß ist der groͤ ßte Freyheits Schein.
  Jaja/meine liebe Geselln/
  Doch muͤ ßt ihr euch nicht so anstelln/
  Daß ihrs Vatterlandt bringt in Noth/
  Sonst wers besser ihr selbst weret todt.
  Nu kompt all zum Wallfisch heran/
  Da koͤ ndt ihr sammlen guten TRAN.
  Immittelst an der NASSen AW
  Der edle Fischer sitzt/mit Traw
  Und fuͤ rsichtigkeit hoch geacht/
  Auff solche Fisch gibt fleissig acht/
  Daß sies Wasser nicht truͤ ben mehr:
  Gott dem Herrn allein die Ehr.
   Der Text ist in vier Abschnitte gegliedert. Im ersten werden allgemeine Betrachtungen
  über unrechte Herrschaft angestellt: Die Drachen fressen andere Ungeheuer, damit ihnen Flügel wachsen und sie „recht“ über das „schnoͤ de[n] Schlangen Geschlecht“ herrschen können – in der Verbindung mit dem Wort „schnöde“ erscheint die Verwendung
  des Wortes „recht“ ironisch. Eine Parallele zu den Drachen oder Schlangen sieht der
  Text im „Wallfisch“, der nicht in der Luft, sondern im „tieffen“ Ozean lebt. Auch dieser ernährt sich von den kleineren Exemplaren seiner Art und wird so „groß und ungehewer“. Die Anspielungen auf den biblischen Mythos des Leviathan sind unübersehbar
  – wird der Leviathan in der ikonographischen Tradition doch als Mischwesen zwischen
  Schlange, Drache und Wal dargestellt. Auf diesen großen Wal kann man „nicht bauen“. Auch im ersten Absatz wird ein Sprichwort zu Gunsten einer unbeholfenen Pointe
  in seiner Bildlichkeit eingesetzt: Würde man ein Haus auf den Wal bauen, so liefe man
  Gefahr, zu versinken oder mit dem großen Fisch zu stranden.
  Im zweiten Absatz behandelt der unbekannte Dichter Walstrandungen an der Nordseeküste. Hier wird die Verbindung zur pictura einerseits hergestellt, andererseits direkt
  
  145
  
  146
  
  Julia Amslinger
  
  problematisch. Denn auf dem Kupferstich ist eben kein gestrandeter Wal abgebildet, ein
  Motiv, das zu Beginn des 17. Jahrhunderts bekannt und weit verbreitet war.25
  Auch die beschriebene Jagdszene des Fischers ist im Bild nicht vorhanden. Der textuell hergestellte Bezug zu Walstrandungen dient lediglich dazu, auf die Besonderheit
  des an Land gebrachten Fisches, bzw. Wals hinzuweisen und gleichzeitig schon auf die
  politische Implikation des Blattes hinzudeuten. Denn mit dem Kontrast zwischen spanischem Meer und Nordsee ist genau die geopolitische Konstellation benannt, die für die
  holländischen Provinzen vor 1608 zentral war.
   Erst der dritte Abschnitt widmet sich stärker den Bild-Text-Relationen und transferiert das Bildmotiv in eine Geschichte. Der die Zeigegeste vollführende Mann im Boot
  wird als Patriot bezeichnet, der seinem Sohn den Zustand der Niederlande klagt. In den
  Text eingelassen sind die Verweise auf zentrale Städte, die in ihrer scheinbar etymologischen Bedeutung in die Verse integriert sind. Durch die plötzliche Strandung und das
  Erscheinen des Mauritz von Oranien ändert sich die Rede des Patrioten vom Lamento
  zur Beschreibung der folgenden Geschehnisse. Wie das Bild, so identifiziert auch der
  Text die kleinen Fische namentlich. Ungenannt bleibt der große Fisch, den das Kupferblatt als „Oldenbarnevelt“ bezeichnet.
  Johan van Oldenbarnevelt (1547–1619) wurde im Entstehungsjahr des Flugblatts
  hingerichtet. Er war eine zentrale Figur in Kampf der niederländischen Provinzen gegen die Spanier und gilt als Gründungsvater der Republik der Vereinigten Niederlande. Nach dem Tod von Willem van Oranje wurde dessen Sohn Moritz auch durch
  Oldenbarnevelts Bestreben im Jahr 1584 zum Statthalter ernannt. In Folge des Waffenstillstands mit den Spaniern (1609) verschlechterte sich die Beziehung zwischen
  ­Oldenbarnevelt und Moritz schnell. Schon im Zuge der Friedensverhandlungen wurde
  Oldenbarnevelt verdächtigt, mit der spanischen Seite zu konspirieren, ein Vorwurf, auf
  den der erste Absatz des Textes verdeckt aufmerksam machte. Der religiöse Konflikt
  zwischen Calvinisten und den sogenannten Remonstranten, einer Gruppe zu der sich
  Oldenbarnevelt zugehörig fühlte, verschärfte sich in den folgenden Jahren und weitete sich zu einem Bürgerkrieg aus. 1618 wurde Oldenbarnevelt verhaftet und 1619 hingerichtet. Sein designierter Nachfolger, der Rechtsgelehrte, remonstrantische Theologe
  und Philosoph Hugo Grotius (1584–1645) wurde 1618 als Gefolgsmann Oldenbarnevelts zusammen mit dem Juristen Rombout Hogerbeets (1561–1625) verhaftet und zu
  lebenslanger Haft verurteilt. Der Remonstranten-Pfarrer Johannes Utebogaert (1557–
  1644) konnte vor seiner Verhaftung nach Antwerpen fliehen und wurde 1619 aus den
  Vereinigten Niederlanden verbannt.
   Das Flugblatt ergreift offensichtliche Partei für die calvinistische Position, der auch
  Moritz von Oranien zugerechnet wird. Besonders deutlich wird dies durch die Beschriftung des Dreizacks mit den Worten „Oude Leer“. Die alte Religionsanschauung versetzt
  dem vermeintlichen Kopf einer neuen religiösen Richtung den Todesstoß. Die Benennung der anderen „kleinen Fische“ verweist auf die Eingebundenheit Oldenbarnevelts
  in einen ganzen Kreis von Männern, die nach einer Reformation der calvinistischen
  Kirche strebten. Das Flugblatt stellt Religion und Staatspolitik als untrennbar miteinan25 Vgl. dazu Timm, Werner: Der gestrandete Wal. Eine motivkundliche Studie, in: Staatliche
  Museen zu Berlin. Forschungen und Berichte 3/4, 1961, 76–93.
  Den Wallfisch außlegen – Zu einem Einblattdruck nach Pieter Bruegel d. Ä.
  der verbunden heraus, und deswegen ist der Forschungsmeinung auch nur bedingt zuzustimmen, „daß die Auseinandersetzungen in erster Linie theologisch verstanden worden sind und erst an zweiter Stelle politisch.“26 Denn das Blatt verspricht einen starken
  und gerechten weltlichen Herrscher, der mit Gottes Hilfe aufpassen wird, dass „solche
  Fische“ das „Wasser niecht truͤ ben mehr“. Damit ist textintern die Gefahr gebannt, dass
  die calvinistische Lehre erneut zurückgewiesen (remonstrare) wird, und in der Figur
  des Patrioten ist der Zusammenhalt der Vereinigten Niederlande sowie durch die Figur
  des Kindes deren Fortbestehen verbürgt. Die Geschichte vom „Vatterland“ aber unter
  Auslassung Johan van Oldenbarnevelts zu berichten, löscht den Anfangspunkt eben dieser Vereinigten Niederlande aus. Die Ironie, dass der Arm, der hilft, das remonstrantische Monster zu zerschneiden, mit einer Aufschrift geschmückt ist, die die Einheit propagiert, berücksichtigt der Text nicht. Die Korrespondenz zwischen den Knittelversen
  und dem umgearbeiteten Kupferstich bleibt so instabil.
   Der Bezug zu Oberbarnevelts Schicksal und dem Sprichwort lässt sich nicht herstellen. Denn das ins Bild gesetzte Sprichwort „Die großen Fische fressen die Kleinen“
  (so eindeutig es in den Nederlandse spreekwoorden als Detail zu dechiffrieren schien)
  verweigert sich im erweiterten Text-Bild-Gefüge des Flugblatts der Einbettung in den
  etablierten Kontext um 1619. Bruegels Bild der Nederlandse spreekwoorden macht
  sehr subtil auf die Unterschiede zwischen Sprache und Bildlichkeit aufmerksam. Eine
  schnelle Interpretation, die sich alleine als Arbeit an der Identifikation (in diesem Fall
  der Redewendungen) versteht, wird als närrisch ausgestellt. Den zeichenhaften Mehrwert der Bildproduktion illustrierte die Zeichnung und der darauf Bezug nehmende
  Kupferstich „Die großen Fische fressen die kleinen“. Hier ging die Interpretation des
  Bildes eben nicht in der Übersetzung des Sprichworts auf, vielmehr wurde die Bedeutung der Redewendung selbst als mehrdeutig herausgestellt. Ganz anders das Flugblatt:
  Zwar dient es der grenzübergreifenden contra-remonstrantischen Propaganda, betreibt
  aber weniger eine Auslegung als eine weitreichende Einengung des Bildpotentials. Anders als im Fall der Nederlandse spreekwoorden und der Zeichnung von Bruegel (bzw.
  dem Kupferstich nach Bruegel) ermöglicht das Blatt dem Betrachter keine erkenntnistheoretische Einsicht. Durch die nachträgliche Definition der unbestimmten Bildteile
  wird der Eindruck vermittelt, es handele sich ab ovo um ein künstlerisches Produkt, das
  die Situation von 1619 kommentiert.
   Gerade weil die „Fähigkeit, Bilder zu lesen, bildtragende Anspielungen nachzuvollziehen, auch Veränderungen konventioneller Bildformeln wahrzunehmen“27 in der Frühen Neuzeit gut ausgebildet gewesen zu sein scheint, wertet die Umarbeitung das Bild
  herab. Denn das Flugblatt spielt gerade nicht kunstvoll mit vorgängigen Bildbedeutungen. An wen sich das Blatt mit dem aufwändigen, aber durch die Auslöschung der
  Hinweise auf die künstlerische Werkstatt ortlos gewordenen Stich richtet, bleibt unbestimmt. Die deutschsprachigen Verse sind auf einem zweiten Blatt nachträglich an den
  Kupferstich geklebt worden – der Einblattdruck besteht tatsächlich aus zwei verschiedenen Papieren. Schon im Material bildet sich die Uneinheitlichkeit des Text-Bild-Verhältnisses ab. Der Text untergräbt das subversive Potential der Abbildung. Nicht das
  26 Harms Deutsche illustrierte Flugblätter des 16. und 17. Jahrhunderts, 136.
  27 Harms Deutsche illustrierte Flugblätter des 16. und 17. Jahrhunderts, XII.
  147
  
  148
  
  Julia Amslinger
  
  Bild trägt das propagandistische Potential in sich, sondern das Gedicht. Denn wer „der
  große Fisch“ ist, bleibt im Bild ambig. Der versifizierte Text geht auf das Sprichwort
  in seinem Verlauf nicht weiter ein. Die überzeitliche Wahrheit des Fisch-Sprichworts
  setzen die Verse außer Kraft, denn sie beschreiben einen historischen Zustand, in dem
  nun vollkommene Gerechtigkeit hergestellt ist. Die Gefahr eines erneuten Auftauchens
  des Fisches wird in die Potentialität verschoben. Dass der neue „größte Fisch“ – der
  Mensch Maurits van Oranje, der über ein Monster siegt – im Sinne des Sprichworts
  an einer endlosen Prolongierung von Ungleichheit beteiligt ist, bleibt ungenannt. Anders als im neuzeitlichen Mediengebrauch ist es nicht das manipulierte Bild, sondern
  der persuasive Text, der den Betrachter zu einer zu einfachen Auslegung verleitet. Fake
  news 1619.
   Hans Beelen
  
  Wetenschap, wonderen, walvisvaart: de transformaties
  van Friedrich Martens’ Spitzbergische oder Groenlandische
  Reisebeschreibung (1675) in de Lage Landen
  “… da stehen noch Häuser von den Holländern erbauet, wo sie vor diesem Trahn gebrennet, hier haben etliche Holländer versucht einen Winter über zu bleiben, es ist aber
  keiner lebendig blieben. […] Die Häuser werden nun von Jahren zu Jahren verderbet
  und verbrant“: zo beschreef de Hamburgse scheepsbarbier Friedrich Martens in 1671
  een verlaten nederzetting in de uiterste noordwesthoek van Spitsbergen. Na de ontdekking door Willem Barendsz in 1596 had de noordelijke archipel zich ontwikkeld tot een
  belangrijk vangstgebied voor walvisvaarders van diverse naties. Op Amsterdameiland
  had de in 1614 opgerichte Noordsche Compagnie een nederzetting met de sprekende
  naam Smeerenburg onderhouden, waar in de zomer het spek van de gevangen walvissen tot traan werd gekookt. In 1671, het jaar waarin Martens met de Jonas im Walfisch1
  ter walvisvaart voer, was Smeerenburg een arctisch spookdorp geworden, maar in de
  baaien van Spitsbergen en in het voor de kust gelegen pakijs werd door diverse naties
  nog volop op walvissen gejaagd.2
  Martens‘ verslag van zijn reis naar het hoge Noorden, in 1675 gepubliceerd onder
  de titel Spitzbergische oder Groenlandische Reisebeschreibung, ghetan im Jahre 16713
  is, anders dan de bescheiden titel suggereert, méér dan een reisbeschrijving. Het is de
  eerste uitvoerige en systematische beschrijving van het landschap, het klimaat, de flora
  1
  
  2
  
  3
  
  De Jonas im Walfisch voer in dienst van reder Jochim Jarchau von Hamburg onder bevel van
  commandeur Peter Petersen der Friese in de jaren 1670–1673 ter walvisvaart. Tijdens de eerste
  drie jaar werden in totaal 15 Groenlandse walvissen met een totaal spekvolume van 770 vaten
  buitgemaakt. Op de reis van 1673 is het schip verongelukt. In het jaar 1671, waarin Martens
  zijn reis naar Spitsbergen maakte, voeren vanuit Hamburg in totaal 40 schepen ter walvisvangst,
  die gezamenlijk 351 walvissen buitmaakten. Vgl. Oesau, Wanda: Hamburgs Grönlandfahrt auf
  Walfischfang und Robbenschlag, Glückstadt-Hamburg 1955, 30, 71, 79, 281–282. Een afbeelding van Smeerenburg, gezien door het Deense of Middelgat vanuit het westen op Tafel C, bij
  de letter K.
   Zie over de ontdekkingsgeschiedenis van Spitsbergen Conway, Martin: No Man’s Land, A History of Spitsbergen from its Discovery to the Beginning of the Scientific Exploration of the Country, Cambridge 1906; over de organisatie van de jacht op de Groenlandse walvis in de arctische
  vangstgebieden rond 1650 zie Hacquebord, Louwrens: De Noordse Compagnie (1641–1642),
  opkomst, bloei en ondergang, Zutphen 2014, 89–93; over de fasering van de walvisvangst ten
  gevolge van klimaatsverandering Hacquebord, Louwrens: Smeerenburg. Het verblijf van Nederlandse walvisvaarders op de westkust van Spitsbergen, Amsterdam / Groningen 1984, 32–37. In
  zijn proefschrift beschrijft Hacquebord archeologisch onderzoek van de jaren 1979–1981, waarbij veel gegevens over de vroege walvisvangst zijn verzameld.
  Martens von Hamburg, Friderich: Spitzbergische oder Groenlandische Reise Beschreibung
  gethan im Jahr 1671. Aus eigner Erfahrunge beschrieben, die dazu erforderte Figuren nach dem
  Leben selbst abgerissen, (so hierbey in Kupffer zu sehen) und ietzo durch den Druck mitgetheilet, Hamburg, Auff Gottfried Schulzens Kosten gedruckt, Jm Jahr 1675, p. iiij recto. Gera­ad­pleegd exemplaar: Landesbibliothek Oldenburg, signatuur: GE II 5 D 445. Een facsimileeditie is in 1923 verschenen te Berlijn bij W. Junk, een teksteditie door Volker Matthies in 2002
  te Berlijn bij Köster.
  150
  
  Hans Beelen
  
  en de fauna van Spitsbergen. Martens’ natuurwetenschappelijke observaties zijn heel
  precies en grotendeels gebaseerd op eigen waarneming. Van grote wetenschappelijke
  waarde zijn ook de tekeningen die de auteur zelf heeft vervaardigd. Gedetailleerd wordt
  door hem bovendien het bedrijf van de walvisvangst beschreven. En niet te vergeten:
  de lectuur is dankzij de beeldende stijl, de plastische beschrijvingen en Martens’ gebruik van onderkoelde humor en treffende vergelijkingen een literair genot. 4
  
  Afbeelding: Het Deense of Middelgat, zoals door Martens in juni 1671 vanuit het westen gezien, met
  drie Hamburgse en vier Nederlandse walvisvaarders. Bij de letter A de Jonas im Walfisch.
   Bij de letter K de zuidoosthoek van Amsterdameiland met de resten van de nederzetting
  Smeerenburg. Bron: De Noordsche Weereld, Amsterdam, 1685.
  Blijkens spoedig volgende vertalingen in het Italiaans, het Engels, het Frans en het Nederlands wisten de tijdgenoten deze “beste en belangrijkste contemporaine reisbeschrijving van Spitsbergen en de vroege walvisvangst”5 op waarde te schatten.
  4
  
  5
  
  Een voorbeeld is Martens‘ beschrijving van een ijsberg: „oben den Tisch war gantz schlecht
  weiß von Schnee, an den Seiten hiengen voller Eißzapffen, als eine Tischdecke die von den
  Seiten herunter hanget, in der Grösse, daß 40 Mann darumb sitzen können, wann sie im Aufstehen nur nicht mit den Hindern an den Stühlen bekleben bleiben. […] Die Gerichte auf diesem
  Tisch waren dabey ein Stück Eiß, recht als ein PferdKopff und ein Schwan, von Geschmack
  seynd diese Gerichte etwas gesaltzen, es ist zu mercken, daß dieses Eiß gantz löchericht von
  den sprützenden Schnee wird, und davon wird es saltzig schmeckend wie ander See-Wasser, und
  davon endert das Eiß auch die Farben von dem Meer-Wasser auch Regenwasser darzwischen,
  wie man das Wasser insgemein blau und gelb sihet, so man unter Wasser spatzieret, wann man
  die Augen offen hat, und nach obenwerts siehet.“ (Reisebeschreibung, 34).
   Hacquebord Noordse Compagnie, 93. Vgl. ook de karakterisering door Münzing, Joachim: “die
  ersten wirklich genauen Nachrichten über das Leben der Wale und ihren Fang hat recht eigentlich der Hamburger Schiffsbarbier Friedrich Martens geliefert, dessen grundlegendes Werk als
  eine der ältesten und zugleich besten historischen Quellen für unsere Kenntnis der arktischen
  Natur gelten darf.”, in diens Wale und Walfang in historischen Darstellungen, Hamburg 1975,
  7. De vertalingen zijn: Italiaans: Viaggio di Spizberga o’ Grolanda fatto da Federico Martens
  Amburghese l’Anno 1671 (Bologna 1680 en Venetië 1680); Engels: Voyage into Spitzbergen and
  
  Wetenschap, wonderen, walvisvaart
  
  In deze bijdrage worden de lotgevallen van Martens’ werk in de Lage Landen gedurende de 17de en 18de eeuw aan een nader onderzoek onderworpen. Daartoe wordt
  allereerst het internationale wetenschappelijke netwerk beschreven waarbinnen tussen
  1671 en 1675 deze arctische reisbeschrijving tot stand is gekomen.
  1
  
  Hamburgse en Londense connecties: Fogelius, Kirstenius en
  Oldenburg aan de wieg van de Duitse uitgave van 1675
  
  Op het eerste gezicht is Martens’ werk een door en door Hamburgs product: de auteur
  noemt zichzelf op de titelpagina ‘Friderich Martens von Hamburg’; de reis werd gemaakt met een Hamburgs schip, het werk verscheen bij de de Hamburgse uitgever J.J.
   Schulz, en was opgedragen aan de senaat van de Hanzestad aan de Elbe, in de hoop
  “zu dieser lieben Stadt grössern Nachruhm und Wachsthum der Handlung hinfüro fortzusetzen.”
  Als eenvoudig ʻSchiffs-Barbierer’ was Martens voor zijn wetenschappelijk debuut
  aangewezen op ondersteuning, en ook deze vond hij in zijn naaste Hamburgse omgeving. De schrijver betuigt in het voorwoord zijn dank aan twee geleerden: de arts, wiskundige en dichter Michael Kirstenius (1620–1678) en de arts en taalkundige Martin
  Fogelius (1634–1675):
  Wie ich aber nach Hause kommen, etlichen vornehmen Freunden, insonderheit Herrn
  Doct. Kirstenio, und Herrn Doct. Fogelio solche Figuren und Schrifften gezeiget, hat
  ihnen nicht allein solches Werck wolgefallen, sondern sie haben auch würdig erkant,
  daß solches dem Druck möchte übergeben werden.
  Kirstenius, afkomstig uit Moravië, was vanaf 1655 aan het Hamburgse gymnasium
  professor voor mathematiek, later voor dichtkunde en poëzie; de Hamburger Fogelius
  was in zijn geboortestad aan hetzelfde gymnasium professor voor logica en metafysica. Wellicht waren zij ook Martens’ geneeskundige leermeesters geweest tijdens diens
  opleiding tot chirurgijn.6 Deze twee mentoren hebben de beginnende auteur er niet alleen van overtuigd dat zijn werk een breder publiek verdient, maar ze hebben hem ook
  ondersteund bij het herzien en aanvullen van het manuscript. Met name Fogelius is getuige het voorwoord bij het schrijven en persklaar maken van de kopij behulpzaam geweest:
  Jn solcher meiner Arbeit hat mir Herr Doctor Fogel alle hülffliche Hand geleistet, in
  
  6
  
  Greenland, opgenomen in An Account of Several Late Voyages & Discoveries to the South and
  North (Londen 1694); Frans: Journal d’un Voyage au Spitzbergen et au Groenlandt, opgenomen
  in deel 2 van Recueil de Voiages au Nord (Amsterdam 1715 en 1732).
   Fogelius is bekend door de uitgave van de werken en een biografie van zijn leermeester Joachim
  Jungius, daarnaast wordt hij in de Finno-Oegristiek beschouwd als de ontdekker van de taalverwantschap tussen het Fins en het Hongaars. Zie Kangro, Hans: Martin Fogel aus Hamburg
  als Gelehrter des 17. Jahrhunderts, in: Ural-Altaische Jahrbücher 41, 1969, 14–32, alsmede de
  recente voorbeeldige studie van Marten, Maria / Piepenbring-Thomas, Carola: Fogels Ordnungen, Aus der Werkstatt des Hamburger Mediziners Martin Fogel (1634–1675) (Zeitschrift für
  Bibliothekswesen und Bibliographie Sonderband 115), Frankfurt am Main 2015; over Kirstenius
  vgl. Hoche, Richard: Kirsten, Michael, in: Allgemeine Deutsche Biographie, 1882, 33–34.
  151
  
  152
  
  Hans Beelen
  
  dem er dieses Werck, welches zuvor kurtz, als ein Text, weitläufftiger zu machen,
  durch vielfältige Fragen fürnehmste Ursachen gegeben, und dadurch viel heraus gebracht, woran ich sonsten nicht gedacht hätte. Er hat auch ferner dieses Werck in richtige Ordnung gebracht, und also eingetheilet, daß man ohne andere Register leichtlich
  wird finden können, was man hierin auffsuchen wil. Er hat mir auch einige Kräuter zu
  Gefallen auffgesucht, und sich bemühet, dieselben zu gewissen Geschlechtern zu bringen. Endlich auch hat er etliche bequeme Nahmen erdacht, damit man die Kräuter und
  Thiere, so noch keinen Teutschen Nahmen gehabt, deutlich und kurtz nennen möcht.
  Für welche vielfältige Mühe ich wolgedachtem Herrn D. Fogel alhier öffentlich schuldigsten Danck wil gesaget haben.
  Anders gezegd: Fogelius heeft Martens door het stellen van vragen geholpen zijn werk
  uit te breiden, heeft zich bemoeid met de opbouw en de systematiek en heeft door Martens meegebrachte planten nageslagen in de botanische literatuur.7 Ook heeft de Hamburgse geleerde namen bedacht voor Spitsbergse planten en dieren die in het Duits nog
  geen naam bezaten.
   Fogelius’ bemoeienis met Martens’ werk ging echter nog verder, getuige de volgende briefpassage:
  Onlangs heb ik van dezelfde chirurgijn die de Spitsbergse reis heeft beschreven, enkele tekeningen ontvangen van Spaanse vissen, naar het leven getekend, waarvan
  ik er maar heel weinig terugvind bij Rondeletius. Zou jij er bij Schulz op willen
  aandringen er zorg voor te dragen dat de Spitsbergse reis ter perse gaat? Deze is
  immers van groot wetenschappelijk belang. Hij verontschuldigt zich voor de grote
  hoeveelheid tekeningen die niet in verhouding staat tot de korte tekst. Maar waartoe
  dient immers een onnutte massa woorden, van elders samengeraapt uit een ratjetoe
  7
  
  Zie over Fogelius‘ medewerking ook Marten / Piepenbring-Thomas Fogels Ordnungen, 236–
  247. Martens bezocht zelf ook ʻdes Holländischen Gärtners Hofʼ te Bremen, en maakt gewag
  van “den Kräuterbüchern so ich bey H. Doctor Fogel durchgesuchet.” (Reisebeschreibung, 49).
  In het werk van Martens wordt meer dan eens verwezen naar botanische en zoölogische werken.
  Van Fogelius’ bibliotheek is een gedrukte catalogus overgeleverd: Catalogus Bibliothecae Cl. V.
  Martini Fogelii Hamburgensis, Ph. et Med. D. inque Gymnas. Hamb. olim Prof: P.(…) Hamburg 1678 (geraadpleegd exemplaar: SB Berlin, signatuur: RLS Dl 1909). De collectie, bestaande uit 3.942 geschriften in 3.632 banden, is in 1678 voor 2000 Thaler opgekocht door Gottfried
  Wilhelm Leibniz, die van 1676–1716 hoofdbibliothecaris was van de toenmalige Herzogliche
  und Kurfürstliche Bibliothek te Hannover. Vgl. over deze aankoop Hoffmann, Friedrich Lorenz: Hamburgische Bibliophilen, Bibliographen und Litteraturhistoriker VIII. Martin Fogel, in:
  Serapeum, Zeitschrift für Bibliothekwissenschaft, Handschriftenkunde und ältere Literatur 16,
  1855, 97–110, m.n. 104–106, alsmede Marten / Piepenbring-Thomas Fogels Ordnungen, 27–28.
   Thans bevindt Fogelius’ bibliotheek zich in de Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek ‒ Niedersächsische Landesbibliothek te Hannover, alwaar de door Martens ter hand genomen exemplaren zijn in te zien. Het gaat om de volgende werken (tussen haakjes worden achtereenvolgens
  vermeld: jaar van verschijnen, nummer in de afdeling “Libri Physici, ad quos pertinent Botanici,
  Anatomici, Naturalis Historiae Scriptores” van de Catalogus Bibliothecae Martini Fogelii Hamburgensis; huidige signatuur van het exemplaar in de GWLB): Gulielmus Rondeletius: Libri de
  Piscibus Marinis (1554, nr. 546, N-A 10054); Carolus Clusius: Rariorum Plantarum Historia
  (1601, nr. 251, N-A 7060); Matthias de l’Obel: Historia Plantarum (1605, nr. 240, M-A 7026);
  Andreas Matthiolus, Kreutterbuch (1611, nr. 237, N-A 10017); Johann Bauhin en Johann Heinrich Cherler: Historia Plantarum Universalis (1650–1651, nr. 248, N-A 10011, door Martens
  naar de Zwitserse plaats van verschijnen Eburodunum (Yverdon) het ‘allgemeine Jferdumische
  Pflantzen-Buch’ genoemd).
   Wetenschap, wonderen, walvisvaart
  
  van vertelsels? Ik heb erop aangedrongen dat hij niets anders opschrijft dan waarvan
  hij zelf heeft vastgesteld dat het zeker is.8
  
  Fogelius richtte deze brief van 13 augustus 1672 aan Henry Oldenburg, secretaris van
  de in 1660 opgerichte Royal Society for the Improvement of Natural Knowledge. De
  geleerde Heinrich (of Henry, zoals hij onder zijn verengelste naam bekend is geworden) Oldenburg, uit Bremen afkomstig en als diplomaat in Londen gestationeerd, was
  de spil van een omvangrijk internationaal netwerk van geleerden met wie hij omvangrijke correspondenties onderhield. Zo ook met Fogelius, met wie hij van 1668 tot diens
  dood 18 brieven zou wisselen.9
  De geciteerde passage is in tweeërlei opzicht belangwekkend. Allereerst blijkt dat
  Fogelius aan Oldenburg verzocht er bij de Hamburgse uitgever Gottfried Schulz op aan
  te dringen Martens’ werk in druk te doen gaan.10 Deze omweg via Londen was in strategisch opzicht handig, want Oldenburg en Schulz onderhielden een intensieve zakelijke relatie, zoals telkens weer blijkt uit de brieven van Oldenburg. Schulz stuurde Oldenburg geregeld boeken en post toe, en de Hamburgse boekhandelaar hield de door
  Oldenburg bezorgde Philosophical Transactions voor de Hamburgse kopers op voorraad.
   Uit de laatste zin komt naar voren dat Fogelius voor Martens bij het schrijven als
  wetenschappelijk mentor heeft gefungeerd die hem het grote belang van de eigen waarneming voorhield. Martens zelf vertelt in het voorwoord hoe Fogelius hem heeft geattendeerd op een wetenschappelijke publicatie van Henry Oldenburg die van cruciale
  betekenis zou zijn:
  
  8
  
  “Accepi nuper ab eodem Xirurgo, qui Groenlandicum iter descripsit, aliquot Piscium Hyspanorum figuras, ad vivum depictas, quarum paucissimas in Rondeletio reperio. Schulzio velim hortatus sis, ut Groenlandicum iter curet imprimi. valde enim curiosum est. ille causatur figurarum
  multitudinem non comitatam prolixâ Hißtoriâ. quid enim opus est inutili verborum copiâ, ex
  aliunde congestâ narrationum mole? Volui ipsum nihil scribere, nisi quod ipse certo comperisset.” De Nederlandse vertaling is van mijn hand. Afbeelding van Fogelius’ brief aan Oldenburg
  bij Kangro Martin Fogel, fotokatern tussen p. 26 en 27. Zie ook The Correspondence of Henry
  Oldenburg IX, Edited and translated by A. Rupert Hall / Marie Boas Hall, Wisconsin 1973,
  208 (waar Hall en Boas Hall vectorum lezen, lees ik verborum). De door Fogelius vermelde
  tekeningen van de Spaanse vissen had Martens vervaardigd tijdens een reis naar Spanje van
  7 december 1671 t/m 17 mei 1762 met de Hamburgse St. Anna. Martens’ Hispanische ReiseBeschreibung de anno 1671 is bij het leven van de auteur niet in druk verschenen. De autograaf
  berust in de bibliotheek van het Hamburgse Christianeum-gymnasium, en is in 1925 geëditeerd
  door W. Junk.
   9 Het levenslange briefcontact tussen Fogelius en Oldenburg is tot stand gekomen door bemiddeling van Fogelius’ Hamburgse schoolvriend Matthias Paisen (1643–1670), aan wie Fogelius in
  juli 1666 te Leiden een bezoek had gebracht, alwaar Paisen verbleef voor zijn studie geneeskunde. Paisen bracht ook Nederlandse geneeskundigen als Reinier de Graaf (1641–1673) in contact
  met Oldenburg. Vgl. Kangro Martin Fogel, 23; Boas Hall, Mary: Henry Oldenburg: Shaping
  the Royal Society, Oxford 2002, 151 en 229, Marten / Piepenbrink-Thomas Fogels Ordnungen,
  208–214.
  10 Uit een vroegere brief van Fogelius aan Oldenburg blijkt dat deze al eerder had gehoopt dat
  Martens’ werk ter perse zou gaan: “Relationem de Groenlandia brevi, spero, praelo subjiciemus.” (brief van 15 april 1672, Correspondence IX, 31).
  153
  
  154
  
  Hans Beelen
  
  Wie ich mich nun hierüber gemacht, und wolgedachter Herr D. Fogel des Herrn
  ­Oldenburgs neun und zwantzigste Philosophische Zeitung vorgezeiget, und was wolgedachter Herr Oldenburg von Spitsbergen insonderheit zu wissen begehret, aus dem
  Englischen verdolmetschet, habe ich meine Reise-Beschreibung wol die Helffte vermehret, nicht aus andern Büchern, sondern alles aus eigener Erfahrung, und zweifele
  nicht, ich werde in etlichen dem Begehren solcher curiosen, und fürnehmen Herren
  einen Genügen gethan haben, wenn ich schon nicht eben alle Fragen beantworten
  können.
   Met de Philosophische Zeitung waren de Philosophical Transactions bedoeld, het periodiek van de Royal Society. In 1666 had Oldenburg daarin een oproep geplaatst onder
  de titel: Enquiries for Greenland, met een twintigtal grote en tot dusver onbeantwoorde
  vragen over alle mogelijke aspecten van het arctisch gebied: het klimaat, de zee, de rivieren, de temperatuur, de fauna, de flora, daarnaast ook de walvisvangst en de productie van traan. Oldenburgs verzoek om te assisteren bij het beantwoorden van deze vragenlijst was met name gericht tot de “English Masters of Ships, and other fit persons,
  that shall sail into Greenland for the Whale-fishing”.
  De Enquiries for Greenland kunnen worden gekarakteriseerd als een 17de-eeuws
  programma voor poolonderzoek met behulp van citizen science. Zij passen in een reeks
  van soortgelijke oproepen van de Royal Society tot medewerking aan systematisch onderzoek van diverse landen en regio’s op basis van eigen waarneming, die alle werden
  gepubliceerd in de Philosophical transactions.11
  Voor Martens was Oldenburgs oproep, door Fogelius ‘verdolmetschet’ in het Duits,
  een inspirerende leidraad bij het uitwerken van zijn waarnemingen tot een uitvoerig
  reisverhaal. In zijn betoog klinken dan ook tal van echo’s van de Enquiries door. Terwijl voor de beantwoording van vragen naar flora, fauna en walvisvangst hele delen of
  hoofdstukken zijn gereserveerd, worden andere vragen eerder terloops beantwoord. Zo
  geeft de zinsnede op p. 39
  Auffsteigende Donner-Gewölck habe ich nicht gesehen, ich habe es auch von keinem
  vernommen.
   een antwoord op Oldenburgs vraag 13:
  Whether there have been any Thunder or Lightning observed in those parts? 12
  
  11 Oldenburg, Henry: Enquiries for Greenland, in: Philosophical Transactions 1666–1667/2, 554–
  555, als bijlage bij dit artikel opgenomen. Zie voor de wetenschapshistorische context Hayden,
  Judy A.: Intersections and Cross-Fertilization, in: dez. (red.): Travel Narratives, the New Science, and Literary Discourse, 1569–1750, Oxford 2012, 1–24, m.n. 8–10 alsmede Fagl, Justin:
  A History of Curiosity, The Theory of Travel 1550–1800, Abingdon 1995, 151–152.
  12 Zo ook geeft de mededeling “Das Wasser in den Refieren ist See-Wasser. Frische Ströhme oder
  Refier finden wir hier nicht, auch habe ich hier keine Springbrunnen gesehen.” (p. 18) antwoord
  op vraag 10 van Oldenburg: “What Rivers there are in the Summer, and what fresh Water can
  be had?” Vgl. ook “Jch habe nicht andere Erde als grosse Steine bey Spitzbergen gesehen, darumb die Kälte in solche Erde nicht tieff eindringen kan” (p. 22) als antwoord op vraag 14:
  “How deep the Cold penetrates into the Earth?”.
   Wetenschap, wonderen, walvisvaart
  
  Aldus is het geen wonder dat Martens’ werk in de Royal Society veel waardering
  kreeg. Op de vergadering van 29 augustus 1678 las niemand minder dan experimentator en microscopist Robert Hooke het voorwoord van Martens’ werk in Engelse vertaling voor. Door bemiddeling van Hooke werd een gedeelte van Martens’ werk overgenomen in deel 1 van The English Atlas (1680), waarop in 1694 een integrale vertaling
  in het Engels verscheen.13
  We concluderen: Martens’ werk is door en door Hamburgs, maar tegelijk loopt er
  via zijn geleerde stadsgenoot Fogelius, die in briefwisseling stond met Henry Oldenburg, een lijn naar de Londense Royal Society; aldus kon Martens met zijn werk aansluiten bij de toonaangevende wetenschappelijke discussie van zijn tijd.14 Dankzij de
  connecties van de auteur met een plaatselijk intellectueel, die op zijn beurt participeerde in een prestigieus internationaal wetenschappelijk netwerk, kon Martens’ reisbeschrijving in deze vorm en in deze kwaliteit tot stand komen en in druk verschijnen.
   2
  
  De wondere Noordse wereld van veelschrijver Simon de Vries:
  de vertaling van 1685
  
  Tien jaar na verschijnen van het origineel, in 1685, verscheen een Nederlandse vertaling van de hand van Simon de Vries. Martens’ Spitsberghsche of Groenlandsche Reys,
  in ’t Jaer 1671. gedaen werd door de Vries niet uitgegeven als afzonderlijke publicatie,
  maar samen met een vertaling van een andere arctische reisbeschrijving van P.M. de la
  Martinière, eveneens in 1671 verschenen (Voyage des pays Septentrionaux). De verzameltitel van de twee werken luidt: De Noordsche Weereld.15
  13 Henderson, Felicity: Translation in the Circle of Robert Hooke, in: Sietkse Fransen / Niall
  ­Hodson / Karl A.E. Enenkel: Translating Early Modern Science, Leiden / Boston 2017, 17–40,
  m.n. 17–20. In 1681 noemt Hooke in het voorwoord van Robert Knoxs An Historicial relation of the Island Ceylon, in the East-Indies Fogelius’ hulp aan Martens als voorbeeld van wetenschappelijke assistentie bij het totstandkomen van een reisbeschrijving. Hierbij zou Fogelius
  zich hebben gehouden aan de Instruction given by the Royal Society. Zie hiervoor Marten / Piepenbring-Thomas Fogels Ordnungen, 237 en 241. De integrale vertaling in het Engels is opgenomen in An Account of Several Late Voyages & Discoveries to the South and North. Towards
  The Streights of Magellan, the South Seas, the Vast Tracts of Land beyond Hollandia Nova, &c.
  Towards Nova Zembla, Greenland or Spitsberg, Groynland or Engrondland, &c., by John Narborough, Jasmen Tasman, John Wood and Frederick Marten, (…), London 1694.
   14 Fogelius’ inhoudelijke bemoeienis en het belang van de Greenland Enquiries komen in soortgelijke bewoordingen naar voren in een eerdere brief van Fogelius aan Oldenburg: “Habeo apud
  me relationem de Groenlandia quam vocant, Germanice a Chirurgo descriptam, in qua omnes
  Plantae, Animalia, Nix varia ad vivum &c. curiose depinguntur. Respondit etiam ad peraque capita, quae Societas Vestra proposuit eo profecturis consideranda. Nihil ab ipso scribi volui prae­
  terea, quae quam compertissima haberet.” (brief van 31 januari 1672, The Correspondence of
  Henry Oldenburg VIII (Madison-Milwaukee-London 1971), 514. Dit neemt niet weg dat Martens als kind van zijn tijd ook kon vasthouden aan een traditionele opvatting als de simile-magie
  of signaturenleer, waarin geneeskundige werking werd toegeschreven aan overeenkomsten tussen middel en kwaal. Zo durft hij geen ijsberenvlees te eten uit angst dat zijn haar grijs wordt:
  “Jhr Fleisch ist weißlich und feist, wie Schaf-Fleisch, sein Geschmack aber wolt ich nicht versuchen, dann ich mich befürchte, frühzeitig grau zu werden.ˮ (Reisebeschreibung, 74).
   15 De Noordsche Weereld; Vertoond In twee nieuwe, aenmercklijcke, derwaerts gedaene Reysen:
  D’eene, van de Heer Martiniere, Door Noorweegen, Lapland, Boranday, Siberien, Samojessie, Ys-land, Groenland en Nova-Zembla (…) D’andere, van de Hamburger Frederick Martens,
  
  155
  
  156
  
  Hans Beelen
  
  Met deze Nederlandstalige verzameluitgave kwam polygraaf en polylector Simon
  de Vries – op zijn naam staan nog 56 andere boektitels – tegemoet aan de grote belangstelling voor arctische gebieden zoals die in de Lage Landen al minstens een eeuw
  bestond.16 Deze belangstelling gold in 1685 met name de Spitsbergse archipel. Na de
  ontdekking door Willem Barendsz in 1596 was de walvisvaart op gang gekomen onder de directie van de Noordsche Compagie (1614–1642). Na 1623 speelde de Nederlandse walvisvaart zich (behalve bij het in 1614 ontdekte Jan Mayen) met name in het
  noorden van Spitsbergen af, rond het walvisvangststation Smeerenburg op Amsterdam­
  eiland. Na afloop van het octrooi van de Noordsche Compagnie nam het aantal schepen in de tweede helft van de zeventiende eeuw snel toe, waarbij de jacht zich steeds
  meer van de baaien rond Spitsbergen naar de kustwateren en de rand van het zomerse
  pakijs verplaatste. De landstations werden verlaten, en de Groenlandse walvis werd in
  de tijd dat Martens zijn reis maakte, niet meer aan land verwerkt, maar op zee geflenst,
  waarna het spek werd ingekuipt, teneinde in de thuishaven tot traan te worden gekookt.
   Rond 1680 voeren uit Nederland jaarlijks gemiddeld zo’n 200 walvisvaartschepen naar
  Spitsbergen.17
  In het voorwoord merkt De Vries dan ook op dat “Veele […] Jaerlijcks nae dit Gewest” gaan. Hij spreekt waardering uit voor Martens’ werk (“tot noch toe heeft niemand soo een volkoomen beright van Spitsbergen, en de dingen, welcke daer ontrent
  gevonden werden, ’t light doen sien”) en heeft het naar eigen zeggen vertaald op herhaald verzoek van enkele ‘curieuse Vrienden’, opdat ‘nauwkeurige’ lezers de beschikking zouden krijgen over een ‘net beright van veele dingen, welcke van niemand soo
  eygentlijck sijn aengemerckt en ondersoght’.
  Bij alle bewondering voor de inhoudelijke kwaliteit van het origineel verzucht de
  vertaler ‘dat d’Autheur veel meer een nauwkeurigh Aenmercker, als een net Schrijver
  is’. Hij levert in het voorwoord stilistische kritiek op de ‘veelvoudige herhaelingen van
  ’t alreeds eens geseyde, en grooten omswier van veele woorden, die met weynige konden uytgedruckt werden’ en doet zijn beklag over de verwarrende interpunctie.
  Verright nae Spitsbergen, of Groenland, in ’t Jaer 1671 (…) Vertaeld, en doorgaens met ToeDoeningen verrijckt, door S. de Vries. Met een goed getal nae ’t leven afgeteeckende Figueren. Amsterdam 1685. Geraadpleegd exemplaar: UB Groningen, signatuur SB 13. Blijkens het
  Voor-Beright, Aen de Leesers heeft De Vries de vertaling van het Franstalige werk van de la
  Martinière vervaardigd op basis van twee gedrukte Duitse vertalingen, waaronder die van Johann Langen, verschenen te Hamburg in 1675 (door Langen op zijn beurt vervaardigd naar de
  Engelse vertaling van 1673).
   16 De Vries had eerder, in 1678, een Nauwkeurige beschrijvingh van Groenland gepubliceerd, een
  vertaling van Isaac de la Peyereres Relation du Groenland (1647).Van de grote belangstelling
  voor het Noorden getuigen reeds rond 1560 een drietal uitgaven van Olaus Magnus’ Historia de gentibus septentrionalibus (1551), alle te Antwerpen verschenen: een verkorte uitgave
  door stadsschrijver Cornelius de Schrijver (1561) en vertalingen hiervan in het Frans (1561) en
  Nederlands (1562). Ook de Duitse vertaling Historien der Mittnächtigen Länder (1567) gaat op
  De Schrijvers Latijnse editie terug. De Nederlandse vertaling van 1562 beleefde Amsterdamse
  heruitgaven in 1596, 1652 en 1665. Zie Beelen, Hans: ‘Van de maniere van drincken’, Zuiden Noordnederlandse uitgaven van Olaus Magnus’ Historia de gentibus septentrionalibus in de
  spiegel van de cultuur der Nederlanden’, in: Liesbeth Degand et al. (red.): In het teken van
  identiteit. Taal en cultuur van de Nederlanden, Louvain-la-Neuve 2014, 22–27.
  17 Zie Op walvisjacht naar Spitsbergen, een hachelijke onderneming in de Noordelijke IJszee,
  1774–1778, bezorgd en ingeleid door Louwrens Hacquebord, Zutphen 2010, 10–14, m.  n. de
  tabel op p. 14.
   Wetenschap, wonderen, walvisvaart
  
  Hoe heeft De Vries zich met deze gemengde gevoelens gekweten van zijn taak als
  vertaler? De interpunctie is inderdaad door hem stevig aangepakt, honderden komma’s
  zijn vervangen door punten of puntkomma’s, en tal van losse zinnen heeft hij samengevoegd tot alinea’s. In het voorwoord beweert De Vries weliswaar dat hij Martens’
  omhaal van woorden ‘dickmael wel wat ingetoomd’ heeft, maar daar is bij vergelijking met het origineel weinig van te merken. De Vries’ vertaling uit het Duits kan op
  woordniveau worden gekenschetst als een integrale en doorgaans getrouwe vertaling. 18
  Wat in het oog springt, zijn een omvangrijk aantal toevoegingen. Allereerst zijn
  door De Vries in de lopende tekst af en toe kleine aanvullingen tussen vierkante haken geplaatst. Deze hebben in de regel een verduidelijkend karakter. Een voorbeeld is
  de volgende passage, waar Martens gewag maakt van een walvis die op 1 juli 1671 in
  Wijde Baai zo wild met de staart om zich heen sloeg dat de sloep met de harpoenier en
  de andere manschappen omsloeg, waarop andere sloepen de achtervolging voortzetten:
  [Onse Schrijver maeckt hier geen gewagh, ofse deese getroffene Walvisch bequaemen
  of niet. Doch vermits hy hier boven op den 22. Juny heeft gesteld de vanghst van de
  derde Visch, en stracks hier nae op den 2. July die van den vijfden, sonder tusschen
  beyden van een vierde te spreecken, anders als van deese, soo sullense deselve buyten
  twijffel noch bekoomen hebben].
   Kennelijk voelde De Vries als vertaler – en dus als nauwkeurig lezer – de behoefte het
  aantal gevangen walvissen precies bij te houden.19
  Aanzienlijk opvallender dan zulke kleine aanvullingen binnen de lopende tekst zijn
  achttien omvangrijke Toe-doeninghen van De Vries’ hand, die door de vertaler met tussenkopjes duidelijk als zodanig zijn gemarkeerd. Ze betreffen de volgende onderwerpen:
  
  18 Afgezien van enkele kleine evidente vergissingen, vgl. bv. Martens: “Den 19. war Sturm und
  Regen den gantzen Tag”, waar De Vries Sturm is vergeten: “Den 19. hadden wy Regen, dien
  geheelen dagh over”; Martens: “es hat gantz kein Ansehen, daß es von Menschen könne bewohnet werden”, waar De Vries de ontkenning vergeet: “’t Heeft gantschlijck ’t aensien, dat het van
  Menschen sou konnen bewoond worden”. Eveneens abusievelijk gebruikt De Vries, sprekend
  van een op 9 mei waargenomen vinvis, het meervoud de hooge Vlimmen, of Vinnen, waar Martens enkelvoud heeft: die hohe Floßfeder (Finnen genannt); een vinvis heeft maar één enkele
  rugvin.
   19 Van onbehagen tegenover de legger, in casu argwaan tegenover drukfouten, getuigt ook de volgende toevoeging: “’t Zee-waeter heb ick hier niet soo klaer gesien, oock niet soo strengh sout,
  als by ’t Ys. [Dus staet in den druck mijns Exemplaers; maer daer ter sijden is met de hand
  geschreeven, van wien, of door wiens last, is my onbekend: Voor, hier niet, leest nergens. Dus
  souden de woorden moeten luyden: ’t Zee-water heb ick nergens soo klaer gesien, e.s.v.].”
  
  157
  
  158
  
  Hans Beelen
  
  Tabel 1:
  
  Simon de Vries’ Toe-doeninghen: onderwerpen en aantallen woorden
  
  thema
  
  aantal woorden
  
  1
  
  de speksnijder
  
  75
  
  2
  
  ontdekkingsgeschiedenis van Oud en Nieuw-Groenland
  
  3
  
  de ontdekking van Spitsbergen
  
  931
  
  4
  
  waarnemingen bij het Waygat door Linschooten
  
  737
  
  5
  
  waarnemingen van ijs door Linschooten en Barendsz
  
  403
  
  6
  
  curieuze feiten over sneeuw
  
  99
  
  7
  
  gebruik van lepelkruid tegen scheurbuik
  
  73
  
  8
  
  zeldzame sneeuwvogels in Polen
  
  135
  
  9
  
  Lombs-bay
  
  107
  
  10
  
  vreemde broedwijze van meeuwen
  
  157
  
  11
  
  wonderlijke oorsprong van de rotgans
  
  12
  
  ontmoetingen met grote beren
  
  13
  
  vijandschap tussen kreeften en varkens; zeespin, poliep, vliegende vis
  
  14
  
  eenhoorns
  
  94
  
  15
  
  gevecht tussen orca en walvis
  
  131
  
  16
  
  haaien
  
  576
  
  17
  
  walvissen
  
  254
  
  18
  
  hoe de Nederlanders walvissen vangen
  
  1.074
  
  totaal aantal woorden
  
  14.038
  
  6.874
  
  122
  1.305
  891
  
  De Toe-doeninghen maken in totaal maar liefst 20 % van de tekst uit. Opvallend is dat
  in veel van de aanvullingen (m.n. 6, 7, 8, 10–18) het sensationele element, het wonderbaarlijke karakter van de arctische natuur wordt beklemtoond, op een wijze die doet
  denken aan de sterke verhalen van Olaus Magnus. Een voorbeeld is de zesde Toe-doeningh met de prikkelende titel Vreemdigheden van Sneeuw:
  Van de geweldige Sneeuw, welcke ’t Koninghrijck Tibet, ter plaets daer de Vloed
  Ganges sijnen oorsprongh neemd, een lange tijd in yeder Jaer bedeckt, soo dat der
  Reysigers oogen door de geduerige glantsch verblind werden, en d’Inwooners ter dier
  oorsaeck Sneeuw-brillen gebruycken moeten: Van de Sneeuw op de Switsersche Alpen, welcke eenige duysend Jaren daer gelegen heeft, en tot ongemeen hard Ys be­
  vrooren is: Van de gevaerlijcke afrollingh der Sneeuw van deese Bergen. Van een
  wonderlijcke Sneeuw-brugh over de Rivier Ganges, e.s.v. Hebben wy gehandeld in
  onse meergedaghte Curieuse Aenmerckingen, tweede deel, pag. 505. 649. 650.
   Had Martens in de geest van Fogelius en Oldenburg gepoogd de arctische natuur strikt
  op basis van eigen waarnemingen te beschrijven, De Vries schrikt er daarentegen allerminst voor terug in zijn toevoegingen allerlei niet-geverifieerde verhalen “aus andern
  Büchern” op te nemen. Daarbij verwijst hij graag, zoals hierboven, naar eigen werk
  
  Wetenschap, wonderen, walvisvaart
  
  (dat op zijn beurt is gecompileerd uit weer andere geschreven bronnen).20 Het wetenschappelijk-empirische karakter van Martens’ werk wordt aldus verwaterd. Met deze
  transformatie mikte De Vries op een nieuwsgierig, maar ook enigszins sensatiebelust
  lezerspubliek, bij wie hij als broodschrijver ook ander werk van zichzelf onder de aandacht wilde brengen.21
  
  3
  
  Ter walvisvaart met houthandelaar P.P.V.S.:
  de drukken van 1710–1770
  
  In 1710 verscheen bij de weduwe van Gysbert de Groot een heruitgave van De Vries’
  vertaling, onder de titel: Nauwkeurige Beschryvinge van Groenland of Spitsbergen,
  Waer in de Walvisch-vangst, gelegentheyd van ’t Ys, en haer wonderlijke kragt en Figuren, duydelijk word aengewesen: nevens Den Aard van ’t Land, Gewassen, Ys-Bergen,
  Gevogelte, Viervoetige Dieren, en Visschen deser Contreyen. Oock hoe de Walvisschen
  gevangen, gekapt en gesneden worden: Benevens verscheyde Avontuurlijke voorvallen
  in Groenland. Met een Verhael van de gevange Walvisch By St. Anne-Land. Als Mede
  De Walvisch-Vangst op Rym.
   In weerwil van de lange titel is het een verkorte uitgave. Niet alleen zijn de Toedoeninghen van De Vries’ hand alle geschrapt, ook de tekst van Martens zelf is vrijwel gehalveerd: telde de vertaling van De Vries 53.487 woorden, de uitgave van 1710 heeft er
  slechts 28.976. Bij nauwkeurige beschouwing wordt duidelijk dat deze verkorting selectief is: het ene hoofdstuk is meer ingekort dan het andere. Dat blijkt uit de volgende
  grafiek, waarin per onderwerp is aangegeven hoeveel procent van de tekst in de druk
  van 1710 is gehandhaafd:
  
  20 De eigenzinnige wijze waarop Simon de Vries de brontekst door aanvullingen naar zijn eigen
  hand zet, vinden we ook terug in ander vertaalwerk van zijn hand. Zie Baggerman, Arianne:
  Een drukkend gewicht, Leven en werk van de zeventiende-eeuwse veelschrijver Simon de Vries,
  Amsterdam 1993, 119–120. Een markant voorbeeld is de in noot 16 reeds genoemde Nauwkeurige beschrijvingh van Groenland (1678), waarvoor De Vries niet gebruik had gemaakt van het
  Franse origineel van Isaac de la Peyrère (1647), maar van de Duitse vertaling door Heinrich
  Siver: Bericht von Gröhnland van 1674. De Vries heeft het werk van zoveel aanvullingen voorzien dat het in 1678 “mit verschiedenen historischen Anhängen durchgehends erklärt und erweitert durch S von V.” terugvertaald uit het Nederlands in het Duits kon verschijnen, onder de
  titel: Ausführliche Beschreibung des […] so genannten Grönlands. Siver had zijn vertaling blij­
  kens het voorwoord overigens vervaardigd op verzoek van Fogelius’ mentor Joachim Jungius;
  de door Simon de Vries gerecipieerde vertalingen van Heinrich Siver en Johann Langen (vgl.
  noot 15) geven dus alletwee blijk van de Hamburgse belangstelling voor het Noorden zoals deze
  zich ook manifesteert bij Martens en Fogelius.
  