text: RECENSIES
  en toch leesbare studie te vatten, kan met een volmondig ‘ja’ worden
  beantwoord.
  Arnold van der Valk
  
  Claes, J., Claes, A., Vincke, K., Beschermheiligen in de Lage Landen
  (Leuven: Davidsfonds, [Kampen]: Ten Have: 2006, 381 blz., €29,95,
  ISBN 90 77942 25 4).
  In vroeger tijden kon men in problematische situaties niet rekenen op
  rechtsbescherming, sociale voorzieningen, technische hulpmiddelen of wetenschappelijke inzichten: ze waren er gewoonweg niet of buiten bereik voor de
  lagere klassen. Maar men kon dan nog altijd wel een beroep doen op de
  voorspraak van een beschermheilige. Ook beroepsgroepen georganiseerd in
  gilden verzekerden zich van bijstand door de verering van een beschermheilige
  of schutspatroon, of -patrones. Met het onderhavige boek hebben we een
  inventarisatie in handen van de in de Lage Landen vereerde beschermheiligen,
  met daarbij een korte theoretische inleiding, tevens verantwoording van de
  opzet van het boek.
  Beschermheiligen, vaak stammend uit de middeleeuwen, hebben langzamerhand, en vooral in de twintigste eeuw, hun werkterrein verloren. Ontwikkelingen op wetenschappelijk, sociaal en politiek gebied maakten hun bemiddeling overbodig. Voor de schutspatronen vormde de Franse revolutie het begin
  van het einde: gilden werden opgeheven waardoor gildenaltaren en -kapellen
  verdwenen. Een tweede neergang werd veroorzaakt door de individualisering
  van de maatschappij: men organiseerde niet meer gezamenlijk de feestdag van
  de schutspatroon. De schrijvers van dit boek willen nu de rol en betekenis van
  de beschermheiligen opnieuw onder de aandacht brengen om zodoende de
  volksdevoties, maar daarmee ook de denk- en leefwereld waarvan ze getuigen,
  voor vergetelheid te behoeden.
   De auteurs hebben heel wat ‘helpers’ van onze voorouders bijeen weten te
  brengen. Het naslagwerk is overzichtelijk in tweeën gedeeld. Het eerste deel
  ‘Beschermheiligen tegen noden, rampen en gevaren’, somt 38 noodsituaties in
  alfabetische volgorde op, met de daarvoor in onze regionen meest geraadpleegde heilige. Het tweede deel ‘Beschermheiligen van ambachten en
  beroepen’ bespreekt 55 beroepsgroepen met hun belangrijkste schutspatroon,
  volgens hetzelfde recept.
  Elk onderdeel (bijvoorbeeld: hagelinslag, hondenbeten, hopeloze zaken)
  begint met een samenvatting van de vita of legende van de meest vereerde
  heilige, waarna de oorzaak van de verering wordt verklaard, soms slechts
  gelegen in een klein detail van de vita. Daarna worden rituelen van de devotie,
  eventueel bedevaartsplaatsen en de iconografie vermeld en ook de ziekten die
  de heilige genas. Ook worden nog andere beschermheiligen opgesomd die voor
  hetzelfde euvel werden aangeroepen of, in deel II, voor dezelfde beroepsgroep
  als schutspatroon werden vereerd.
  241
  
  RECENSIES
  De vitae lijken soms op elkaar. Er zijn meerdere asceten in bossen of
  grotten, stichters van kloosters, evangelisten, en maagden die zich tegen de wil
  van de familie tot het christendom bekeerden. De geschiedenissen van de
  laatste categorie en andere martelaren uit het begin van het christendom zijn
  vaak nogal gruwelijk, maar dat maakte hen krachtige helpers zoals de H.
  Barbara van Nicomedië, een der veertien noodhelpers, aangeroepen bij brand,
  blikseminslag, een plotselinge dood, en patrones van ondermeer de mijnwerkers.
   Het boek is encyclopedisch. Zoeken we bijvoorbeeld de schutspatroon van
  de historici via het ‘Register van ambachten, beroepen, verenigingen, groepen’,
  dan vinden we die niet: de meeste moderne beroepen ontbreken. Maar bij
  aanverwante beroepsgroepen komen er toch wat kandidaten te voorschijn. Zo
  kunnen archivarissen en heemkundigen terecht bij de H. Laurentius van Rome
  (derde eeuw), omdat hij de schatten van de kerk aan de armen uitdeelde toen
  hij werd gedwongen ze af te staan aan de staat, overigens geschaard onder het
  kopje ‘Bankiers, wisselagenten, boekhouders’, die als schutspatroon Mattheüs
  vereerden. We kunnen ook nog kijken bij ‘Journalisten, schrijvers, uitgevers’,
  die de heilige bisschop Franciscus van Sales als schutspatroon kozen, vanwege
  zijn omvangrijke oeuvre (over geestelijke leiding). Een foto van zijn beeld als
  patroon van de pers met aan zijn voeten een tekstverwerker (men ziet in ieder
  geval het toetsenbord), lijkt op een vrij recente hulpvraag te wijzen.
  Het zit in dit boek wel goed met beschermheiligen en schutspatronen, maar
  de theorievorming heeft een duidelijk mankement. Bij de oorzaken voor de
  afname van de volksdevoties wordt namelijk de invloed van de Reformatie
  helemaal niet vermeld. Ook inventariseert men de frequentie van de devoties
  per regio niet. Wel worden provincies en steden genoemd, als een beschermheilige er werd vereerd. Het blijkt dan dat Vlaamse en Zuid-Nederlandse regionen
  vaker genoteerd worden. Ook onder de prachtige afbeeldingen, meest van de
  heiligen zelf, worden voornamelijk Vlaamse steden en dorpen vermeld. Niets
  nieuws onder de zon, maar het blijft opmerkelijk dat men hier geen notitie van
  maakt en als verklaring niet de Reformatie en haar gevolgen voor de
  beschermheiligen memoreert.
  Afgezien daarvan, mede door de uitgebreide registers van noden, ambachten
  en heiligen, en vooral vanwege de schitterende illustraties, is dit een heerlijk
  boek om in te grasduinen.
   Martha Catania-Peters
  
  Stokvis, P. R. D. (ed.), Geschiedenis van het privéleven. Bronnen en
  benaderingen (Amsterdam/Heerlen: SUN/OUNL, 2007, 510 blz., €39,50,
  ISBN 978 90 8506 294 3).
  Microhistorie blijft een populaire vorm van geschiedbeoefening. Belevenissen van individu en gezin vinden gretig aftrek in de vorm van biografie,
  egodocument en familiegeschiedenis. Philippe Ariès is een groot pionier op dit
  242
  
  RECENSIES
  terrein geweest, Peter Gay en vele anderen zijn hem gevolgd: Clio mocht, in
  de woorden van J. Presser, voortaan onbeschroomd door het sleutelgat kijken.
  Verantwoord onderzoek naar het privéleven vereist gedegen kennis van een
  veelheid aan bronnen. Genealogen, meestal amateur-historici, zijn daarmee
  vertrouwd. Hun verenigingen, met name het Centraal Bureau voor Genealogie
  in Den Haag, documenteren, archiveren en informeren niet alleen, maar het
  CBG geeft ook een serie bijzonder nuttige en praktische handleidingen uit.
  Vaak maakt de geschiedvorser-in-opleiding daarmee tijdens zijn studie geen
  kennis.
  Het is dus een goed initiatief dat het tekstboek van de cursus ‘Geschiedenis
  van het privéleven’ door de Open Universiteit in druk is uitgegeven. Zoals
  gebruikelijk, is de daaruit ontstane bundel essays tot stand gekomen met
  medewerking van vele externe vakgenoten. Voor dit fraai uitgevoerde boek
  tekenen maar liefst 22 auteurs, van wie er twee aan de OU werken; drie komen
  uit België. We vinden er naast jong talent nogal wat oudgedienden.
  Twintig bijdragen, voorafgegaan door een Inleiding van redacteur Stokvis
  onder de weinig aanlokkelijke titel ‘Belevingsgeschiedenis: microhistorische
  singularisering tegenover macrohistorische generalisering’ (9-18), zijn geordend
  in vier rubrieken: naamkundige en taalkundige aspecten van gezinshistorisch
  onderzoek; brieven, autobiografische geschriften, interviews en rechtbankdossiers als bron; voorwerpen, afbeeldingen en fictie als bron; persoonsgegevens
  als bron. Afsluitend biedt Kees van der Wiel een zeer nuttige onderzoekshandleiding ‘Speuren naar persoonsgegevens in het verleden’ (479-503).
   Zo’n diversiteit is niet beknopt samen te vatten, wel te karakteriseren: 13
  bijdragen zijn gebaseerd op boeken of artikelen die de auteurs al eerder
  publiceerden tussen 1987 en 2006 (zoals Gerretzen, Herman, Willemsen,
  Dibbits, Laarmann, De Mare en Wouters). Op lopend onderzoek zijn onder
  andere gebaseerd de artikelen van Lotte van de Pol (over de herinneringen van
  Wilhelmina van Pruisen aan haar kinderjaren), Van Beek (kinderen op middeleeuwse grafmonumenten) en Van Poppel en Esveldt (Nederlandse artsen en
  hun kindertal).
  Een bundel die didactisch bedoeld is, mag daarop ook worden beoordeeld.
  Dan signaleer ik een paar omissies: geen index en geen centrale literatuurlijst;
  in de noten onvolledige titelbeschrijvingen (een ondertitel maakt deel uit van
  de hoofdtitel); het ontbreken van elke verantwoording in de bijdrage van Haks
  over ‘Rechtspraak als historische bron’, een onderwerp waarover anderen al
  voorbeeldige studies hebben geschreven; in de annotatie bij het artikel van
  Huisman, geredigeerd door Stokvis, mis ik verwijzing naar een grondig artikel
  over ‘verboden graden’ in de bundel Soete minne en helsche boosheit. Seksuele
  voorstellingen in Nederland 1300-1850 (ook een uitgave van SUN, uit 1988,
  geredigeerd door Hekma en Roodenburg).
  Stokvis stelt in zijn Inleiding de begrippen modernisering en civilisering aan
  de orde. Mij dunkt dat Elias’ omvangrijke Über den Prozess der Zivilisation…
  en Die höfische Gesellschaft niet kunnen worden gevangen in het begrip
  ‘verklaringsschema’: daarvoor is zijn historisch-sociologische theorie te complex. En Elias’ grote tegenstrever Hans Peter Duerr had niet genoeg aan de
  243.
  