text: Additieven
  Om voedsel te bewerken gebruikt men additieven die conserveren of de kwaliteit
  van bewerkt voedsel verbeteren. Veelal werkt men met micro-organismen en door
  micro-organismen gemaakte enzymen. Het gaat daarbij niet alleen om natuurlijke
  conserveringsmethoden, maar ook om het bereiden van bakkerijproducten,
  vruchtensappen en zuivelproducten, het malser maken van vlees, het modificeren
  van vetten en oliën, het bereiden van smaakstoffen, biopolymeren, zoetstoffen,
  aminozuren, organische zuren en vitaminen. Ook hier zullen biotechnologische
  innovaties veelal gericht zijn op het modificeren van micro-organismen en door
  micro-organismen gemaakte enzymen. Met behulp van die micro-organismen is
  het relatief eenvoudig om voedseladditieven zoals kleurstoffen, enzymen of antimicrobiële additieven te produceren in bacteriële culturen om ze na isolatie in een
  zeer zuivere vorm aan een voedingsmiddel toe te voegen.
  Natuurlijke conser veringsmiddelen
  Het gebruik van natuurlijke conserveringsmiddelen kan berusten op verschillende principes:
  1. ontnemen van een essentiële voedingsstof aan micro-organismen;
  2. genereren van stoffen die toxisch zijn voor micro-organismen;
  3. beschadigen van de celwand of membraan van micro-organismen.
  Gezien de negatieve houding van consumenten ten opzichte van chemische
  conserveringsmiddelen kan het een alternatief zijn om langs biotechnologische
  weg natuurlijke conserveringsmiddelen te produceren.
  85
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  Functionele voeding
  Functionele voeding heeft als doel ziekten te voorkomen door langdurig speciale
  voedingsmiddelen te gebruiken. De bakermat van functionele voeding is Japan,
  het land met de snelst verouderende bevolking van de wereld. Daar startte ruim
  twintig jaar geleden grootschalig onderzoek naar de preventie van aan levensstijlen gebonden ziekten met behulp van voeding. Het idee was dat voedingsmiddelen ook een additionele fysiologische functie hebben, veroorzaakt door
  kleine hoeveelheden stoffen die processen in het menselijk lichaam beïnvloeden.
   Voedingsmiddelen waarin deze functie is versterkt, noemt men functionele
  voeding. Eind jaren tachtig van de vorige eeuw kwamen de eerste functionele
  voedingsproducten op de markt. Enkele jaren daarna werd het eerste grootschalige Europese onderzoek naar functionele voeding gestart.
  Tot de functionele voedingsmiddelen behoren probiotica (micro-organismen die
  levend de darm bereiken en daar ziekteverwekkende micro-organismen kunnen
  verdringen), onverteerbare suikers, voedingsvezels, functionele vetten, plantchemicaliën, anti-oxidanten, functionele peptiden en hypo-allergene producten
  waar structuren met een negatief fysiologisch effect uit zijn verwijderd.
  86
  
  Traditionele biotechnologie speelt een belangrijke rol in de functionele voedingssector omdat fermentatie zeer geschikt is voor het op grote schaal produceren van
  biologisch actieve verbindingen. Ook moderne biotechnologie kan er een rol
  spelen, zowel voor het optimaliseren van bestaande bewerkingsprocessen als
  voor het kweken van planten met bijvoorbeeld een hoger gehalte aan ijzer, provitamine A of hypo-allergene eigenschappen. Dit kan op termijn leiden tot op
  maat gesneden functionele voeding.
  Voedsel op basis van niet-conventionele grondstoffen
  In het voorgaande ging het vooral om de innovatie van bestaande processen
  binnen de voedingsmiddelenindustrie. Het kan natuurlijk ook gaan om nieuwe
  producten of om het gebruik van alternatieve grondstoffen. Zo is bijvoorbeeld
  de productie van microbiële biomassa als voedsel nog slechts van zeer beperkte
  betekenis. Een voorbeeld in dit verband is quorn, een vleesvervagend product
  met een hoog eiwitgehalte dat voortkomt uit een gifvrije schimmelsoort.
  Met behulp van genetische modificatie zou het in principe mogelijk zijn bepaalde
  paddestoelen genetisch te ontgiften en ze zo geschikt te maken voor consumptie.
  Verder is het in principe mogelijk om met behulp van micro-organismen uit zeer
  uiteenlopende bronnen voedselcomponenten te maken (zie Bijlage 3: Single cell
  protein). Deze strategie is tot op heden niet succesvol gebleken.
   Ten slotte kan het binnen deze sector interessant zijn om met behulp van
  biotechnologische methoden afvalstromen uit het ene proces te gebruiken als
  grondstof in een ander. Ook zou men tot op heden niet gebruikte delen van het
  uitgangsmateriaal kunnen omzetten in bruikbare stoffen. Verder kan het gebruik
  van biologisch restmateriaal voor de productie van energie een goede optie zijn
  (zie 3.5.4).
  biotechnologie binnen verschillende sectoren
  
  3.4.3
  
  monitoren en evalueren van voedselkwaliteit
  De kwaliteit van een voedingsmiddel is het resultaat van een reeks processtappen
  en handelingen. Het is nodig inzicht te hebben in de betekenis van de verschillende stappen van het proces – van de productie van grondstoffen tot en met de
  bereiding in de keuken van de consument – om de kwaliteit en veiligheid van
  voedsel te kunnen waarborgen. Risicoanalyse – het inschatten van de kans dat er
  iets mis kan gaan tijdens productie, verpakking, opslag, distributie en behandeling door de consument – is daarbij heel belangrijk, evenals goede computermodellen. Dergelijke modellen berekenen wat het te verwachten effect is van
  het proces en de bewaarcondities op kwaliteit, veiligheid en houdbaarheid.
  Met behulp van experimenten (bewaarproeven) kan men de modellen toetsen en
  verfijnen. Met behulp van op moleculaire kennis gebaseerde analysemethoden
  die specifiek, gevoelig en snel zijn levert biotechnologie een belangrijke bijdrage
  aan de voedselveiligheid.
  Het haccp-systeem
  Het vertrouwen in de kwaliteit van het eindproduct zal in het algemeen groter
  zijn bij producten die in hoge mate bewerkt zijn en daardoor een geringer risico
  op voedselinfecties hebben. Verse producten, met name die van dierlijke
  oorsprong, geven een hoger risico op voedselinfecties. Op het terrein van de
  kwaliteitszorg bestaan inmiddels meerdere systemen, waarvan het Hazard
  Analysis Critical Control Points systeem (haccp-systeem) het meest bekend is.
   Het haccp-systeem maakt een systematische benadering van de voedselproductieketen, de identificatie van mogelijke afwijkingen en risico’s daarin, alsmede een
  inschatting van de kans op afwijkingen en risico’s tijdens bewerking, distributie
  en gebruik. Het systeem geeft ook methoden ter controle. Bij het haccp-systeem
  ligt de nadruk dus niet zozeer op het testen van het eindproduct, maar veel meer
  op het zeker stellen van het systeem of proces. 1 4
  Het haccp-systeem geeft aan waar in de totale procesketen zich problemen van
  microbiologische, toxicologische of andere aard kunnen voordoen. Het systeem
  brengt punten waar microbiologische risico’s aanwezig zijn in kaart, bijvoorbeeld
  op basis van epidemiologische studies. Vervolgens worden procedures vastgelegd
  om vast te stellen of deze kritische punten inderdaad onder controle zijn.
  Integrale procescontrole op grond van eenvoudige fysische parameters zoals
  zuurgraad, temperatuur of watergehalte verdient de voorkeur. Er zijn echter ook
  microbiologische testen nodig.
  Klassieke microbiologische testen zijn vaak omslachtig en tijdrovend. Het gaat
  dan om monsters nemen, opkweken en identificeren. Dit gebeurt op basis van
  omzetting van voedingsstoffen door micro-organismen (biochemische typering)
  of op basis van de reacties van micro-organismen met specifieke antistoffen
  (serologische typering). Afhankelijk van het te onderzoeken micro-organisme
  neemt deze methode 4 tot 7 dagen in beslag. Nieuwe en veel snellere analyse-
  
  87
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  technieken gebaseerd op biomoleculaire kennis, zoals bijvoorbeeld het gebruik
  van dna- of rna-probes of specifieke antilichamen, kunnen het opsporen en
  identificeren van micro-organismen drastisch versnellen en vereenvoudigen.
   Voedselveiligheid behelst niet alleen het opsporen van voedselbederf in het
  product zelf, maar ook een beter inzicht in besmettingsroutes van potentieel
  ziekteverwekkende micro-organismen. Dit kan gaan om besmettingsroutes in
  een voedselproducerende of -verwerkende industrie, maar het vergt ook inzicht
  in de totale cyclus van bepaalde pathogenen in de voedselketen. Die cyclus loopt
  via verschillende stappen, bijvoorbeeld via voedsel, fecaliën, oppervlaktewater,
  veevoeder, dier en vlees, weer terug naar de consument. Voor zulk epidemiologisch of ecologisch onderzoek is het belangrijk soort en herkomst van het geïsoleerde micro-organisme eenduidig vast te stellen. Thans kunnen alleen gespecialiseerde instituten dergelijke technieken uitvoeren. Bovendien is internationale
  standaardisatie niet eenvoudig. Een belangrijke ontwikkeling op dit gebied is de
  zogeheten Restriction Fragment Lenght Polymorfism-typering (rflp-typering).
  Daarmee kan men aan de hand van specifieke dna-patronen micro-organismen
  typeren. De rflp-typering is breed toepasbaar.
  88
  
  Op moleculair biologische kennis gebaseerde analysetechnieken en sensoren
  maken een betere controle van productieprocessen en productkwaliteit mogelijk.
  Ook de informatietechnologie speelt hier een rol. Het gebruik van computers
  heeft invloed op procesautomatisering, kwaliteitscontrole, het opslaan, analyseren en beheren van gegevens en op de communicatie tussen verschillende actoren. Innovaties binnen de voedingsmiddelenindustrie zijn dan ook sterk afhankelijk van interdisciplinaire samenwerking (Karel 2000).
   3.5
  
  industriële productiesystemen
  
  3.5.1
  
  biotechnologische innovaties
  Tot nu toe ging het om innovaties binnen sectoren waarin van oudsher biologische
  systemen centraal staan, hetzij als object van studie en zorg (gezondheid en
  geneeskunde), hetzij als productiesysteem (de agrarische sector en de voedingsmiddelenindustrie). In deze paragraaf staan biotechnologische innovaties centraal
  binnen sectoren waar van oudsher niet of zeer weinig met biologische systemen
  wordt gewerkt. Voorbeelden van toepassingen in de industriële productie (zie
  Bijlage 3) laten zien dat het gaat om zeer uiteenlopende toepassingen, waarbij in
  veel gevallen nieuwe wegen worden gevonden om processen efficiënter of onder
  mildere omstandigheden te laten verlopen. Bij veel productieprocessen binnen
  deze sector spelen chemische omzettingen een belangrijke rol (zie tekstbox 3.5).
  Van oudsher gebruikt men chemische omzettingen bij de bewerking van metalen,
  het maken van leer en papier, het produceren van zout, linnen, verfstoffen,
  pigmenten, geurstoffen, cosmetica, vernis, gom, glas en glazuur (Open Universiteit 1996). Tot aan de industriële revolutie aan het eind van de achttiende eeuw
  
  biotechnologie binnen verschillende sectoren
  
  Tekstbox 3.5 Procestechnologie
  Tijdens industriële productieprocessen worden uit grondstoffen producten gemaakt, met behulp
  van een aaneenschakeling van stappen (unit processes en unit operations). Unit processes zijn
  processtappen waarbij chemische omzettingen plaatsvinden en waarbij de materie dus een verandering ondergaat. Voorbeelden van unit processes zijn oxidatie, reductie, verbranding, vergisting,
  fotosynthese, polymerisatie. In unit operations ondergaan de materialen een fysische of mechanische bewerking, maar er vinden er geen chemische omzettingen plaats. Voorbeelden van unit
  operations zijn scheidingstechnieken zoals filtreren, destilleren, verdampen en extraheren, maar
  ook het vervoer van een grondstof naar de plaats van bewerking.
   Unit processes en unit operations berusten van oudsher op basisprincipes uit chemie, fysica,
  wiskunde en mechanica. Iedere stap kan worden gezien als een op zichzelf staande technologische
  activiteit met een duidelijk begin en eind, die een product oplevert dat weer als grondstof voor de
  volgende stap fungeert. Door deze benadering kunnen zeer uiteenlopende productieprocessen
  systematisch worden geanalyseerd. Bij iedere processtap zullen nevenproducten ontstaan die
  soms ook weer gebruikt kunnen worden als grondstof, maar soms ook als afvalstroom moeten
  worden gezien.
  Figuur 3.1
  
  Schematische weergave van een productieproces inclusief de verwerking van
  
  89
  
  nevenproducten en afvalstromen
  
  emissies
  
  grondstof
  
  stap
  
  stap
  
  emissies
  
  stap
  
  stap
  
  stap
  
  product 1
  
  stap
  
  stap
  
  stap
  
  product 2
  
  stap
  
  stap
  
  Een productieproces bestaat dus uit een zeer groot aantal geschakelde, maar te onderscheiden
  stappen. Iedere stap kan in principe worden geoptimaliseerd. Belangrijke factoren binnen de
  chemische procesindustrie zijn daarbij reactiesnelheid, efficiëntie van de chemische omzetting,
  selectiviteit van de reactie, zuiverheid van het product en de vorming van nevenproducten. Deze
  factoren bepalen in grote mate de financiële levensvatbaarheid van het proces. Daarnaast spelen
  kosten verbonden aan maatregelen op het gebied van veiligheid en milieu en belangrijke rol.
  besl issen ov er biot echnologie
  
  was het gebruik van chemische omzettingen gebaseerd op empirische kennis.
  Sedert die tijd heeft de chemische industrie zich voortdurend verder ontwikkeld.
   Drijvende krachten zijn nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen, veranderingen
  in prijs en beschikbaarheid van grondstoffen en veranderingen in regelgeving en
  markt. Momenteel vormen ook mondialisering en competitie belangrijke drijfveren. Resultaat hiervan is verandering in grondstoffen, processen, producten,
  markten, diversificatie en specialisatie. In veel processen is het aantal stappen
  sterk toegenomen. Deze stappen hangen op een complexe manier met elkaar
  samen. Door de toegenomen competitie moet de ontwikkeltijd van een nieuw
  product zo kort mogelijk zijn. Het monitoren, optimaliseren en managen van
  het complexe geheel is steeds belangrijker, ook vanuit milieuoverwegingen.
  Ten slotte is het accent verlegd van bulkchemie naar fijnchemie (Weaver et al.
  2000).
  De spanning tussen menselijke productiesystemen en natuurlijke omgeving
  neemt toe. Dit heeft te maken met grootschalige industriële productieprocessen,
  de daarop gebaseerde economische groei in geïndustrialiseerde landen en de groei
  van de wereldbevolking. Tegen deze achtergrond moet men biotechnologische
  innovaties binnen grootschalige productiesystemen bezien.
  90
  
  Binnen de organische chemie is de grote uitdaging het vinden van hernieuwbare
  grondstofbronnen en duurzamer producten. Het vervangen van fossiele brandstoffen door biomassa als grondstof voor het maken van bijvoorbeeld vezels,
  films, plastics en vloeibare brandstoffen, is een realistische optie. Bij innovatie
  binnen de organische chemie valt te denken aan:
  1. het vervangen van gesynthetiseerde producten door identieke producten die
  uit biologisch materiaal kunnen worden geïsoleerd;
  2. het isoleren van natuurlijke producten die veel op de synthetische lijken en
  nog slechts enkele bewerkingsstappen behoeven (semi-synthese);
  3. het afbreken van biomassa tot kleine bouwstenen die vervolgens weer in
  chemische syntheseroutes te gebruiken zijn.
   Momenteel vinden dergelijke vervangingen vooral binnen de fijnchemie plaats,
  dus op kleine schaal. Voor een duurzamere chemische productie zijn methodes
  nodig om ook op grote schaal en tegen een lage kostprijs basischemicaliën en
  vloeibare brandstoffen te maken uit biomassa. Bij bulkchemie moet men daarbij
  denken aan een prijs van enkele euro’s per kilogram product.
  Overschakelen naar andere grondstoffen impliceert niet alleen veranderingen
  aan het begin van de productieketen, maar evenzeer in de daaropvolgende
  processtappen. Nu zijn r&d-inspanningen in deze sector vooral gericht op
  die delen van de procesketen waar de meeste waarde aan toe te voegen valt.
  Impliciete veronderstelling daarbij is dat er voldoende grondstoffen beschikbaar
  zijn, hetgeen wat betreft fossiele grondstoffen zeker op de langere termijn niet
  reëel is. In principe zijn alle belangrijke basischemicaliën uit de organisch chemische sector ook uit plantaardig materiaal te verkrijgen (Weaver et al. 2000).
  biotechnologie binnen verschillende sectoren
  
  De basistechnologieën daarvoor zijn wel beschikbaar, maar de syntheseroutes
  vragen om een grondige aanpassing. Overschakelen naar biomassa als grondstof
  betekent dus ook grondig ingrijpen in het procesontwerp. Interessant voor de
  bulkchemie lijkt momenteel met name de derde optie, het afbreken van biomassa
  tot kleine bouwstenen die vervolgens weer in min of meer klassieke chemische
  syntheseroutes te gebruiken zijn. Overigens zal het op grote schaal overschakelen
  van fossiele brandstoffen naar biomassa de relatie tussen landbouw en industriële
  productie hechter maken. Het op grote schaal produceren van biomassa moet
  uiteraard gebeuren op een ecologisch zo verantwoord mogelijke wijze.
  Anders vervangt men de problemen die kleven aan het op grote schaal gebruiken
  van fossiele brandstoffen door de negatieve effecten verbonden aan bepaalde
  landbouwkundige praktijken.
   Op het gebied van de fijnchemie gaat het vooral om het verhogen van de efficiëntie
  van de omzettingen. Deze tak van de chemie maakt nu nog veelal gebruik van
  procesprincipes afkomstig uit de bulkchemie. Voor de fijnchemische toepassingen
  is eigenlijk een nieuw, specifiek procesontwerp nodig dat uitgaat van precisiechemie op kleine schaal. De processen in de fijnchemie zijn vaak complex en
  bestaan uit meerdere reactiestappen. Bij iedere processtap ontstaan bijproducten
  en aan het eind van het proces blijft vaak maar weinig eindproduct over. Bij de
  productie van een kilogram fijnchemisch product ontstaat gemiddeld twee kilogram afval, maar dit kan in sommige procédés oplopen tot het tienvoudige. Uit het
  perspectief van verduurzaming zijn hier substantiële verbeteringen nodig.
  In de praktijk zijn procesindustrie, agrarische sector, transport en elektriciteitsproductie ook nu al met elkaar verbonden. Deze verwevenheid zal met de
  vervanging van fossiele brandstoffen door biomassa verder toenemen, zeker voor
  wat betreft procesindustrie en landbouw. Het op innovatieve wijze gebruik
  maken van biologische systemen kan van groot belang zijn voor de chemische
  industrie, met name op het gebied van een duurzamer technologische ontwikkeling binnen de petrochemische industrie (Stichting dco 2000, Cramer 1999).
  Het gaat daarbij zowel om het gebruik van grondstoffen geproduceerd door
  biologische systemen (biomassa), als om procestechnologische innovaties via het
  gebruik van micro-organismen, celcultures en enzymen als katalysatoren voor
  chemische omzettingen (bioprocessing). In het laatste geval spelen zowel de
  moderne als de klassieke biotechnologie een rol.
   3.5.2
  
  biomassa als grondstof
  De belangrijkste grondstoffen voor de petrochemische industrie zijn steenkool,
  aardolie en aardgas. Naar schatting zes tot acht procent van het wereldverbruik
  aan fossiele brandstoffen komt voor rekening van de petrochemische industrie
  (Interdepartementaal onderzoekprogramma duurzame technologische ontwikkeling 1997). Dankzij de grote schaal waarop fossiele brandstoffen worden
  gewonnen is de prijs ervan relatief laag. De chemische industrie profiteert daarvan. Aan het op grote schaal gebruiken van fossiele grondstoffen kleven echter
  
  91
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  nadelen. In de eerste plaats zijn de voorraden in principe eindig, ook al worden er
  nog steeds nieuwe bronnen ontdekt. In de tweede plaats brengt het op grote
  schaal gebruiken van fossiele brandstoffen milieubezwaren met zich mee.
  Daarom is de vervanging van fossiele grondstoffen door biomassa een interessante
  optie. Natuurlijk kan het gebruik van biomassa betekenen dat er concurrentie
  tussen grondstofproductie en voedselproductie optreedt. Verder kan het ruimtebeslag een probleem vormen als biomassa niet alleen voor voedselproductie
  wordt gebruikt, maar ook voor de conversie van zonne-energie, bouwmaterialen,
  textiel en als basis voor de chemische industrie. Ten slotte is beheersing van
  emissies en afvalstromen nodig, ook in het geval van het gebruik van biomassa.
  Afvalstromen van biologische origine zullen echter in het algemeen minder
  ecologische problemen opleveren. Het gebruik van biomassa als grondstof voor
  een duurzamer chemie is dus aantrekkelijk uit ecologisch perspectief, maar vaak
  nog niet uit economisch perspectief.
  Als een van de opties voor innovatie binnen de organische chemie valt te denken
  aan het tot kleine bouwstenen afbreken van biomassa die vervolgens weer in
  klassieke chemische processen te verwerken zijn (zie 3.5.1). Voor de bulkchemie is
  op het ogenblik die laatste optie het meest voor de hand liggend. Verder zijn
  conversietechnieken, zoals het omzetten van biomassa in gas, interessant
  (Weaver et al. 2000).
   92
  
  3.5.3
  
  bioconver sie
  Biotechnologie gaat van oudsher uit van grondstoffen, productieprocessen en
  producten die ook in de levende natuur voorkomen en onderdeel uitmaken van
  bio-geochemische cycli. Biotechnologische processtappen zijn dus gebaseerd op
  kennis van de levende natuur. De introductie van biotechnologische productieprocessen en processtappen binnen de chemische industrie verdient vanuit duurzaamheidperspectief dan ook zeker de aandacht. Uiteraard zijn hieraan zowel
  voor- als nadelen verbonden. Tekstbox 3.6 zet ze op een rijtje.
  Voor het katalyseren van chemische omzettingen is het gebruik van levende
  cellen en enzymen aantrekkelijk (zie tekstbox 3.6). Het gaat daarbij om selectiviteit en specificiteit. Die impliceren dat de katalysator één specifieke conversiestap
  versnelt en geen invloed heeft op alle andere conversiestappen. Met andere woorden, er ontstaan geen nevenproducten en de conversie-efficiëntie is hoog. In de
  praktijk komen absolute selectiviteit en specificiteit niet voor, maar biokatalysatoren scoren in het algemeen wel hoog. Het werken bij lage temperaturen is
  gunstig uit energetisch oogpunt. Uit milieukundig oogpunt verdient werken in
  waterige oplossing meestal de voorkeur boven werken in organische oplosmiddelen. Wel is het zo dat een biotechnologische productiewijze soms impliceert
  dat het isoleren van het product uit de waterige oplossing veel energie kan
  kosten. Bij het ontwerpen van een proces kan men hierop anticiperen.
  biotechnologie binnen verschillende sectoren
  
  Moderne bioprocestechnologie berust dus op inzicht op moleculair niveau in de
  stofwisselingsprocessen van micro-organismen, het beschikbaar komen van
  recombinant- dna-technologie, genetic engineering, metabolic engineering,
  het ontwerpen en gebruiken van bioreactoren en het isoleren van het gewenste
  eindproduct uit het reactiemengsel (downstream processing).
   Met het gebruik van micro-organismen voor productiedoeleinden bestaat binnen
  de voedingsmiddelenindustrie en de farmaceutische industrie al een lange ervaring. Micro-organismen vertonen in hun natuurlijke omgeving een zeer grote flexibiliteit voor wat betreft hun stofwisselingsprocessen. Daardoor kunnen ze zich
  snel aan verschillende omstandigheden aanpassen. Deze veelzijdigheid weerspiegelt zich in het gebruik van micro-organismen in industriële productiesystemen.
  Het spectrum aan reacties die micro-organismen teweeg kunnen brengen is zeer
  breed. De meeste reacties leiden tot specifieke eindproducten en slechts kleine
  hoeveelheden ongewenste bijproducten. De keuze voor een bioproces in plaats
  van een chemisch proces voor het maken van een bepaald product berust meestal
  op economische gronden. Vaak valt een product niet met de gewenste zuiverheid
  via een chemisch proces te maken, omdat de chemische syntheseroutes minder
  specifiek zijn en veel meer bijproducten opleveren. Dit geldt vooral voor de fijnchemie en de farmaceutische industrie. Bekende voorbeelden zijn antibiotica en
  aminozuren. Met behulp van biotechnologische processen kan men echter ook op
  grote schaal bijvoorbeeld alcohol, organische zuren en (bio)polymeren produceren. Wereldwijd doet men onderzoek naar het gebruik van biotechnologische
  processen om de efficiëntie van het productieproces te verhogen en afvalstromen,
  grondstof- en energiegebruik te verminderen. Voorbeelden zijn er in de chemische industrie, de pulp- en papier industrie, textielindustrie, het produceren van
  voedsel voor mens en dier, de metaalindustrie en de energieproductie (Griffiths
  1999; ecn European Chemical News 2000; oecd 2001).
  De chemische industrie levert basischemicaliën, plastics, farmaceutische producten, fijnchemische producten en enzymen. Tot de basischemicaliën horen onder
  meer acrylamide, ethanol, cellulose esters en ethers, sorbitol en citroenzuur.
  Voor een aantal andere basischemicaliën doet men op het ogenblik onderzoek
  naar de mogelijkheden van biotechnologische productiewijzen. Alhoewel die
  niet altijd schoner hoeven te zijn dan chemische, zijn de afvalstromen ervan wel
  makkelijker te reinigen.
   Micro-organismen kunnen een zeer breed spectrum aan stoffen maken,
  uitgaande van koolhydraten als hun enige bron van grondstof en energie.
  Vooral binnen de levensmiddelentechnologie en de farmaceutische industrie
  bestaat op dit gebied al veel ervaring, met name op het gebied van fermentatie.
  Van deze ervaring maakt men gebruik in de fijnchemie, waar biomassa en
  bioconversie dan ook al meer ingeburgerd zijn dan in de bulkchemie. Dit komt in
  de eerste plaats door de kleinschaliger productie en de hoge prijs per eenheid
  product. Wel is het zo dat bij fermentatie alleen koolhydraten, dus slechts een
  
  93
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  gedeelte van de biomassa, worden afgebroken tot kleinere bouwstenen. Wil men
  biomassa als grondstof in de bulkchemie gebruiken, dan is dat in principe mogelijk. Alleen is het nog te weinig rendabel is.
  Ook buiten de sector van de chemische procestechnologie zijn er mogelijkheden
  voor biotechnologische procesinnovatie, bijvoorbeeld in de pulp- en papierindustrie, de textielindustrie, de leerindustrie en de bewerking van metalen.
  De pulp- en papierindustrie is kapitaalintensief en heeft kleine winstmarges.
  De druk tot innoveren komt grotendeels uit de markt. Met name de vraag naar
  milieuvriendelijker processen is groot. Micro-organismen en enzymen worden
  hier op redelijk grote schaal gebruikt. De situatie binnen de textiel- en de leerindustrie is vergelijkbaar met die binnen de pulp- en papierindustrie. Binnen de
  textielindustrie biedt biotechnologie mogelijkheden voor het produceren van
  nieuwe soorten vezels en voor het gebruik van enzymen in processtappen.
  Binnen de leerindustrie gaat het om milieuvriendelijker processtappen door het
  gebruik van enzymen bij het ontharen van huiden en het verwijderen van vetten
  en eiwitten tijdens de leerbewerking. De metaalverwerkende industrie kan
  enzymen en micro-organismen gebruiken om metaaloppervlakken te ontvetten.
   Ook in de mijnbouw kan het vrijmaken van metalen uit erts gebeuren met
  behulp van bacteriën in plaats van met klassieke mijnbouwtechnieken.
  Deze techniek past men toe bij het winnen van koper, goud en uranium.
  94
  
  Tekstbox 3.6 Voor- en nadelen van biotechnologische processtappen
  Het introduceren van biotechnologische processtappen in industriële productieprocessen heeft
  voordelen ten opzichte van andere technologieën, zeker vanuit natuurwetenschappelijk perspectief. Die voordelen zijn onder andere:
  1.
  grote specificiteit en selectiviteit waardoor minder bijproducten worden geproduceerd;
  
  2.
  de reacties verlopen meestal onder mildere temperatuur en druk (kamertemperatuur en 1
  atmosfeer);
  
  3.
  de energiebehoefte is meestal relatief gering en er hoeven slechts weinig additieven te worden
  toegevoegd (soms zuurstof en voedingsstoffen om de micro-organismen te laten groeien).
  Echter, aan biotechnologische processen kleven ook nadelen:
  1.
  een relatief trage omzettingssnelheid waardoor er soms grote reactorvolumes nodig zijn;
  
  2.
  gevoeligheid van het proces voor verstoringen omdat biomoleculen relatief fragiel zijn;
  
  3.
  de omzettingen moeten in waterige oplossing plaats vinden (zie boven);
  
  4. soms zijn vrij lange adaptatietijden nodig;
  5.
  de opbrengst is vaak laag;
  
  6. de processen zijn vaak nog duur.
  Veel van deze bezwaren kunnen uit de weg worden geruimd door een verdere ontwikkeling van
  de bioprocestechnologie. Uiteraard zal er ook sprake moeten zijn van een goede interactie tussen
  chemische procestechnologie en bioprocestechnologie, dit zijn momenteel nog relatief gescheiden
  werelden. Chemische procestechnologen komen tijdens hun opleiding niet of relatief weinig in
  aanraking met de specifieke eisen die het werken met biologische systemen met zich meebrengt
  voor wat betreft materialen, bioreactoren en processturing.
   biotechnologie binnen verschillende sectoren
  
  3.5.4
  
  energie
  Procesindustrie, agrarische sector, transport en elektriciteitsproductie zijn met
  elkaar verweven sectoren. Deze verwevenheid berust voor een belangrijk deel op
  de rol van fossiele brandstoffen als grondstof en bruikbare vorm van opgeslagen
  energie (Okkerse en van Bekkum 1996). Aan het oplossen van de energieproblematiek kan de biotechnologie een bescheiden bijdrage leveren.
  Tijdens het fotosyntheseproces wordt zonne-energie omgezet in chemische
  energie en opgeslagen in biomassa. De mens gebruikt deze opgeslagen zonneenergie relatief direct tijdens landbouwkundige productie en meer indirect via
  fossiele brandstoffen. De afhankelijkheid van fossiele energie is een groot
  probleem. Technologieën om het zonlicht direct om te zetten en op te slaan zijn
  daarom dringend noodzakelijk.
  Naast het probleem van de eindigheid van fossiele bronnen spelen ook milieubezwaren een belangrijke rol. Bovendien is er sprake van een verdelingsprobleem.
  De gemiddelde Noord-Amerikaan gebruikte begin jaren negentig van de twintigste eeuw bijvoorbeeld ongeveer 40 maal zo veel energie als iemand uit een zich
  ontwikkelend land. Binnen Europa varieerde dat van 10 tot 30 maal zo veel
  (Davis 1990). De discussies rond het Kyoto-verdrag illustreren duidelijk het grote
  belang van zowel de milieubezwaren als het verdelingsvraagstuk.
  De mogelijke bijdragen van biotechnologie aan hernieuwbare energie liggen op
  het gebied van het genereren van energie uit biomassa, de omzetting van
  biomassa in bruikbare brandstoffen en de vorming van waterstof uit water door
  biologische systemen met behulp van zonlicht.
   Biomassa als bron van hernieuwbare energie
  Volgens schattingen wordt jaarlijks tienmaal meer zonne-energie opgeslagen in
  biomassa dan er aan fossiele energie wordt gebruikt. Slechts een fractie van de
  gebruikte energie gaat naar de landbouw in de vorm van mechanische bewerking
  van de grond, oogsten en het produceren van groeibevorderende middelen en
  gewasbeschermingsmiddelen (Ivens et al. 1992). Energieproductie uit biomassa is
  dus theoretisch mogelijk. Een belangrijk bijkomend voordeel van het gebruik van
  biomassa als hernieuwbare energiebron is dat er tijdens het benutten van biomassa
  voor dit doel net zoveel koolstofdioxide vrijkomt als er tijdens de fotosynthese in
  wordt vastgelegd. Er is dus geen sprake van een netto emissie van koolstofdioxide.
  Er zijn wel praktische beperkingen aan het winnen van energie uit biomassa.
  Zo kan slechts ongeveer 7,5 procent van de beschikbare zonne-energie worden
  opgevangen met behulp van fotosynthese. Dit komt doordat de bij fotosynthese
  betrokken pigmenten slechts binnen een beperkt golflengtebereik energie kunnen
  opvangen. Er zijn dus andere technologieën nodig voor energieconversie en opslag.
  Bijvoorbeeld fotovoltaïsche conversie, gebruik van wind- en waterkracht, getijdenen geothermische energie. Het kweken van speciale energiegewassen kan echter
  leiden tot concurrentie om grond tussen voedselproductie en energieproductie.
   95
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  Het kweken van speciale energiegewassen biedt interessante, maar beperkte
  mogelijkheden op het gebied van de energievoorziening, zeker in streken met een
  gematigd klimaat zoals Nederland (Van Dam-Mieras 2001). Wel is het mogelijk
  veel efficiënter gebruik te maken van de beschikbare biomassa. Nu wordt van een
  gewas meestal slechts een klein deel gebruikt. Er zijn vaak veel meer toepassingen mogelijk. Niet direct voor productiedoeleinden bruikbare delen van een
  gewas zouden voor energieproductie kunnen dienen. Het gaat vooral om het op
  kleine schaal produceren van energie uit afval. Micro-organismen kunnen zulke
  afvalstromen afbreken. Als dit afbraakproces zonder zuurstof in een bioreactor
  plaats vindt, kan men op die manier biogas produceren. Dit biogas wordt meestal
  op de plaats van productie gebruikt.
   96
  
  Omzetting van biomassa in een handzame brandstof
  Natuurlijk is biomassa direct te gebruiken als brandstof, zoals gebeurt bij het
  verbranden van hout. Aan dat directe verbruik kleven echter nadelen. Gaat het
  om vervanging van fossiele brandstoffen op grote schaal, dan zullen methoden
  moeten worden ontwikkeld voor de omzetting van biomassa in een meer handzame brandstof. Biomassa heeft een lagere energie-inhoud per gewichtseenheid
  en een hoger vochtgehalte dan fossiele brandstoffen. Door dat hogere vochtgehalte gaat er tijdens de verbranding meer energie verloren, voornamelijk in de
  vorm van stoom. Verder is biomassa dankzij dat hogere vochtgehalte ook biologisch afbreekbaar, waardoor het minder lang opgeslagen kan worden. Door de
  lage dichtheid is het bij verbranding benodigde volume groter. Ten slotte is de
  structuur meestal niet homogeen. Daardoor is biomassa niet zonder meer
  geschikt voor geautomatiseerde verbrandingsprocessen. Tijdens de omzetting
  van biomassa tot fossiele brandstoffen zijn deze bezwaren verdwenen. De energie-inhoud per gewichtseenheid en de dichtheid zijn toegenomen, het vochtgehalte is afgenomen en ten slotte hebben aardgas, aardolie en steenkool een
  vorm die gemakkelijk doseerbaar is in geautomatiseerde verbrandingsprocessen.
  Als biomassa dus fossiele brandstoffen moet vervangen moet het eerst worden
  omgezet naar een gemakkelijker hanteerbare vorm. Vooral als het gaat om energie
  voor transportdoeleinden. Een bekend voorbeeld in dit verband is de productie
  van ethanol uit suikerriet in Brazilië. Maar ook andere zetmeelhoudende planten,
  zoals maïs, cassave, aardappelen en suikerbieten, zijn geschikt voor dit doel.
  Tijdens een door gistcellen gekatalyseerd proces vormt zich ethanol uit het in de
  plant aanwezige zetmeel. Echter, deze planten spelen natuurlijk ook een rol in de
  voedselvoorziening. Hier kan dus schaarste ontstaan. Een ander voorbeeld is de
  genoemde conversie van biomassa tot biogas, met behulp van micro-organismen.
   Theoretisch is het ook mogelijk om brandstoffen direct te onttrekken aan oliehoudend plantaardig materiaal. Te denken valt aan bijvoorbeeld zonnebloemen,
  olijven, pinda’s, raapzaad, lijnzaad en sojabonen. Veel oliën hebben wel een
  hoge energie-inhoud, maar ook een hoge viscositeit. Daardoor is er nog wel een
  bewerkingsstap nodig. Dit materiaal is echter ook al voor consumptie bestemd.
  Verder zijn er planten die koolwaterstoffen vormen en daarom interessant
  
  biotechnologie binnen verschillende sectoren
  
  zouden kunnen zijn voor het opwekken van energie. In dit geval gaat het echter
  nog slechts om interessante theoretische mogelijkheden.
  Waterstof als energiedrager
  De productie van waterstof als energiedrager kan een aantrekkelijke optie zijn.
  Waterstof kan worden gevormd uit water door elektrolyse, met behulp van
  zonnecellen, met waterstof producerende bacteriën of algen en bij de reactie van
  biomassa met stoom. De zo gevormde waterstof kan men opslaan in de vorm van
  metaalhydriden om deze vervolgens met behulp van een brandstofcel weer om te
  zetten in water. Bij deze omzetting komt elektriciteit vrij. Met behulp van de
  waterstofcyclus valt dus elektriciteit te genereren die niet direct gebruikt wordt.
  Waterstof opgeslagen in metaalhydriden zou geschikt kunnen zijn voor energievoorziening binnen het transport. Waterstof speelt een belangrijke rol in biologische systemen. Theoretisch is het mogelijk om de fotosynthese te koppelen aan
  waterstofproductie. Op experimentele schaal doet men dit ook. De technologie is
  echter nog niet op grote schaal beschikbaar.
   3.6
  
  reflectie
  Dit hoofdstuk begon met te stellen dat de houding van de maatschappij tegenover een nieuwe technologie afhangt van de eerste verschijningsvormen, de
  niches waarbinnen en de reden waarom de technologie wordt geïntroduceerd,
  en de wijze waarop het innovatieproces vorm krijgt. Daarbij is het zeer wel
  mogelijk dat men op grond van normen en waarden kiest voor het stimuleren van
  moderne biotechnologie in de ene toepassing en het bewust niet stimuleren in
  een andere toepassing. De grote verscheidenheid van toepassingen maakt een
  algemeen, categoraal oordeel ongewenst. Het lijkt bovendien geen haalbare kaart
  op grond van nationale normen en waarden een bepaalde toepassing van biotechnologie tegen te houden, mede gezien het mondiale karakter van de economie.
  Vraag is dus hoe de Nederlandse samenleving moderne biotechnologie kan reguleren en wat daarbij de rol van de overheid kan zijn.
  De raad wil met dit rapport de mogelijkheden van moderne biotechnologie
  plaatsen in de context van duurzame ontwikkeling. Dit betekent uitgaan van een
  streven naar grotere ecologische duurzaamheid bij het doordenken van de consequenties van innovaties. Het ecologisch perspectief valt echter nooit volledig los
  te koppelen van het economische en het sociaal-culturele. Daarom gaat het erom
  de consequenties van innovaties te bezien vanuit ecologische, economische en
  sociaal-culturele aspecten in hun onderlinge interactie. De vraag is welke
  verschuivingen moderne biotechnologie teweeg zal brengen binnen grootschalige productiesystemen. De sociaal-culturele component is daarbij zeer belangrijk voor het bepalen van de uiteindelijke technologische en daarmee ook economische effecten. Vanwege de mondialisering van de economie en de geografische
  spreiding van grootschalige productiesystemen komt ook de internationale
  dimensie daarbij in beeld.
   97
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  Een karakteristiek van biotechnologie is dat de productie plaats vindt met behulp
  van biologische systemen. In de meeste gevallen zullen de op biotechnologische
  wijze geproduceerde producten en de emissies van het productieproces beter
  aansluiten bij natuurlijke kringlopen. Een vergelijking met alternatieve productiewijzen ligt voor de hand. Daarbij gaat het niet alleen om het specifieke proces,
  maar om de hele productieketen (lca – zie paragraaf 2.4.1). Dit geldt voor iedere
  vorm van grootschalige productie, zowel binnen de industrie als binnen de agrarische sector.
  Niet alleen rationele overwegingen en absolute limieten bepalen technologieontwikkeling, ook contextuele limieten. De geschiedenis leert dat contextuele
  limieten, oftwel de doorwerking van de sociaal-culturele component in technologieontwikkeling, in de praktijk veel bepalender zijn dan absolute limieten.
  Maatschappelijke discussies en op grond daarvan opgestelde criteria voor technologieontwikkeling, zijn daarom cruciaal voor de nationale positie in de internationale arena.
  98
  
  Biotechnologieontwikkeling is een risicovol proces dat moeilijk top-down te
  sturen valt. Dit vraagt om flexibiliteit van de overheid en om ervarend leren,
  maar ook om criteria die helpen om behoedzaam te opereren. Deze criteria liggen
  op het gebied van wat de samenleving moreel aanvaardbaar vindt en wat de te
  verwachten maatschappelijke baten en risico’s zijn. Daarnaast bevindt de overheid zich steeds meer in een internationale arena. De rol van de overheid,
  alsmede de internationale arena komen in de volgende hoofdstukken aan de orde.
  biotechnologie binnen verschillende sectoren
  
  noten
  1
  
  2
  3
  
  4
  5
  
  6
  
  7
  8
  
  9
  
  10
  
  11
  12
  
  13
  
  14
  
  Moderne sequence robots stellen een laboratorium in staat per dag circa 20
  miljoen dna-baseparen te analyseren.
  www.ornl.gov/hgmis/
  Ongeveer 10 procent van de paren is om een of andere reden niet of verminderd
  vruchtbaar. Inmiddels komt circa 2 procent van de kinderen na een ivf-behandeling ter wereld.
   Fenylketonurie (pku) en congenitale hypothyreoidie (cht).
  Technisch gezien komt dit neer op klonen, zij het niet met het doel een identiek
  individu te creëren.
  Maïs wordt grotendeels gebruikt voor diervoeders. De vs is goed voor 70procent
  van de wereldmaïsproductie. In 1999 stond er 10,3 mln hectare Bt-maïs. De eu is
  vrijwel zelfvoorzienend in de maïsproductie (geen Bt-maïs). Voor zover er geïmporteerd werd is de vs vrijwel zijn hele marktaandeel kwijtgeraakt aan landen die
  geen Bt-maïs verbouwen. Wel worden maïsproducten voornamelijk uit de vs
  geïmporteerd (circa 5 mln ton maïsglutenvoermeel) (Europese Commissie 2000).
  Van 3 procent per jaar in de jaren 70 naar 1 procent per jaar in de jaren 90.
  Naast weerstand tegen glyphosaat wordt ook weerstand tegen andere bestrijdingsmiddelen in gewassen ingebouwd (bromoxynil, chlorsulfuron, glufosinate,
  imidazolinone, isoxazole, oxynil, sethoxydim, sulfonylurea, sulfonamide).
  Een van de oorzaken waardoor de doelmatigheid achterblijft is dat de herbicideresistentie aanvankelijk nog niet was ingekruist in de best producerende variëteiten. Hier is dus nog een inhaaleffect te verwachten.
  De vs is goed voor tweederde van de totale wereldproductie van soja. In 1999
  stond er 15 mln hectare Gt-soja. De eu importeert jaarlijks circa 33 mln ton soja
  en sojaproducten, voornamelijk voor diervoeders (Europese Commissie 2000).
  www.ukasta.org.uk/scimac/gui4.html
  De ‘schijf van vijf’ adviseerde een combinatie van voedingsmiddelen uit de categorieën: 1) (karne)melk, yoghurt 2) aardappelen, groenten en fruit 3) kaas en
  vlees, vis, ei of peulvruchten 4) boter of margarine 5) bruinbrood, roggebrood en
  volkorenproducten.
  Voor het vitamine A equivalent van 100 gram rauwe wortel moet 3 tot 8 kilo
  golden rice worden gegeten (Lorch 2001).
   In 1993 heeft de Codex Alimentarius Commissie van fao-who het haccp
  systeem aanbevolen als de meest kosteneffectieve benadering om de veiligheid
  van voedsel zeker te stellen. Sindsdien zijn wereldwijd initiatieven genomen om
  haccp op te nemen als onderdeel van nationale wetgeving. Tot op heden heeft
  dit geleid tot verschillen tussen de eu, de vs en Azië, wat door de wto als
  barrière voor internationale handel wordt gezien.
  99
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  100
  
  maatschappelijke discussie over biotechnologie in een internationale arena
  
  4
  
  maatschappelijke discussie over
  biotechnologie in een internationale
  arena
  
  4.1
  
  inleiding
  Biotechnologie gaat gepaard met een maatschappelijke discussie die door kennisonzekerheden omgeven is. De keuzes binnen verschillende sectoren variëren
  sterk en de welvaartsoverwegingen van belanghebbenden lopen uiteen. Het gaat
  vaak om beginselethische argumenten en het vinden van een compromis is lastig.
  De discussie krijgt een extra lading door het algemene gevoel dat het verstrekkende gevolgen kan hebben voor mensen en hun natuurlijke omgeving om op
  moleculair niveau in te grijpen in levende organismen. Belangengroepen domineren het debat over biotechnologie, een debat dat zich afspeelt in een steeds
  internationalere arena. Zo is wet- en regelgeving op het gebied van biotechnologie steeds meer een Europese aangelegenheid, terwijl belangengroepen werken
  vanuit een internationaal netwerk. Daarbij gaat het zowel om de lobby van de
  biotechnologie-industrie, als om die van niet-gouvernementele organisaties
  (ngo’s).
  Dit hoofdstuk plaatst het debat over biotechnologie (4.2) in een internationale
  arena (4.3). Ook gaat het in op het proces van beleidsbeïnvloeding en de diverse
  groeperingen die zich daarmee bezighouden (4.4). In 4.5 gaat het vooral over
  interacties in het publieke debat en over maatschappelijk verantwoord ondernemen. Ten slotte volgt een aantal conclusies (4.6).
   4.2
  
  standpunten
  De definitie van biotechnologie in dit rapport is zo neutraal mogelijk: het gebruik
  van moleculaire kennis over biologische systemen voor het maken van producten
  en het verrichten van diensten. Bij de maatschappelijke discussie beginnen de
  meningsverschillen echter al bij de vraag wat we onder biotechnologie moeten
  verstaan (De Wilde 2002) en hoe we er mee om moeten gaan.
  Een eerste verschil tussen voor- en tegenstanders is de visie op continuïteit.
  Producenten leggen de nadruk op continuïteit met het verleden: het gebruik van
  levende organismen is bijna zo oud als de mensheid. Impliciet zeggen ze dat
  biotechnologie slechts een marginaal nieuw stapje zet in een lang proces. Dat kan
  niet gevaarlijk zijn, zo is de suggestie. Verder leggen ze de nadruk op de breedte
  van de toepassingen. Die lopen als het ware naadloos in elkaar over, van alcoholbereiding tot genetisch gemodificeerde maïs. De impliciete boodschap daarvan is
  dat men biotechnologie alleen in zijn totaliteit kan accepteren of verwerpen.
  Opponenten daarentegen benadrukken de radicale breuk met het verleden:
  ingrijpen op genetisch niveau en het overschrijden van soortgrenzen vormt een
  
  101
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  schisma in het langdurige en uitgebalanceerde evolutieproces. Het verzet maakt
  deel uit van een bredere weerzin tegen vertechnologisering in de voedselproductie. Het concentreert zich op genetisch gemodificeerde/gemanipuleerde organismen (ggo’s) in open systemen, zoals agrarische systemen, waarin geen fysieke
  inperking mogelijk is. In laboratoria en fabrieken is zo’n inperking in principe wel
  mogelijk.
  Een tweede definitieverschil tussen voor- en tegenstanders ligt in de definitie van
  beheersbaarheid. Bij producenten ligt de nadruk op kennis. Weliswaar is die kennis
  nog lang niet volledig, maar er wordt steeds gerichter gebruik gemaakt van in de
  natuur aanwezige eigenschappen. Experimenten kunnen de kennis vergroten.
   Opponenten daarentegen benadrukken dat het om onvoorspelbare en oncontroleerbare processen gaat. Experimenten brengen daardoor op zichzelf al een
  onaanvaardbaar gevaar met zich mee. Volgens hen verstoort biotechnologie de
  harmonie van de natuur.
  102
  
  Een derde definitieverschil ligt in de kijk op voor- en nadelen. Producenten zien
  louter voordelen van hun toepassingen, zeker wanneer een product daadwerkelijk winstgevend wordt. Medische technologie, functional foods, betere kwaliteit,
  lagere kosten, ecologische voordelen, oplossing van het hongervraagstuk, het zijn
  allemaal beloften die in de toekomst zullen worden waargemaakt. Volgens die
  opvatting dient de overheid daarom onverwijld biotechnologie te stimuleren en
  belemmeringen weg te nemen. Opponenten zien alleen maar nadelen: gezondheid en milieu komen in gevaar, verschillen in rijkdom en armoede zullen toenemen en de afhankelijkheid van grote multinationals neemt toe. De overheid moet
  daarom een halt toeroepen aan biotechnologie. Ook de bedreigingen vinden bij
  voorkeur in de toekomst plaats. Die oriëntatie op de toekomst heeft voor beide
  partijen voordelen: het bewijs komt pas later.
  Daarbij komt dat voor- en tegenstanders een andere tijdsdimensie hanteren als
  het gaat om risico’s. ngo’s verzetten zich in veel gevallen tegen experimenten,
  omdat die volgens hen onherroepelijk leiden tot introductie van een product:
  het experiment als kamelenneus oftewel een onschuldig snoetje om de hoek van
  de deur met een groot, verborgen lijf erachter. Bedrijven daarentegen zien een
  experiment eerder als een eerste stap op weg naar een mogelijke introductie van
  een product. Voordat het zo ver is, zijn er nog veel hindernissen te nemen.
  Daarbij is een kosten-batenafweging op zijn plaats: voldoet het product aan de
  verwachtingen, is er een markt voor, enzovoort.
   Ook in de gebruikte terminologie verschillen de belangengroepen. Producenten
  spreken bijvoorbeeld over genetische modificatie respectievelijk genetic use
  restriction technologie. Opponenten daarentegen hebben het over genetische
  manipulatie respectievelijk terminator technologie. De terminologie is niet alleen
  een middel om waardeoordelen de discussie binnen te smokkelen, maar ook om
  voor- en tegenstanders te onderscheiden. Het is een soort test die bijdraagt aan
  het wij-zij gevoel (De Wilde 2002).
  maatschappelijke discussie over biotechnologie in een internationale arena
  
  In de discussie over biotechnologie spelen risico’s een centrale rol. Daarbij gaat
  het vaak om enerzijds mogelijke maar onbekende risico’s voor mens en milieu en
  anderzijds niet nader gedefinieerde sociale risico’s, waaronder ethische en maatschappelijke (Jelsma 1999). Het volgende hoofdstuk gaat onder meer over de
  mechanismen waarlangs deze bezwaren in elkaar over lijken te gaan.
  Veel par tijen en opvattingen
  Hoewel het lijkt of er alleen voor- en tegenstanders van biotechnologie zijn, ligt
  dit in de praktijk gecompliceerder. Er zijn niet alleen uiteenlopende oordelen
  over risico’s, waarbij het vooral gaat om een weging van potentiële scenario’s.
  Daarnaast spelen verschillende opvattingen een rol over de inrichting van de
  samenleving. Verder zijn er uiteenlopende belangen. Producent, consument,
  burger, arm en rijk in binnen- en buitenland hebben elk hun eigen belangen en
  elk van hen is op zichzelf weer heterogeen. Al die belanghebbenden organiseren
  zich niet meer langs de oude verzuilde kaders of andere overzichtelijke tegenstellingen. Er is een veelheid van actoren die elk voor zich geen totaalafweging
  maakt of hoeft te maken. Ze mengen zich in de discussie, vaak met goede argumenten, maar nooit zonder hun deelbelang uit het oog te verliezen.
   4.3
  
  internationalisering van de economie
  
  4.3.1
  
  mondialisering
  Regelgeving op het terrein van de biotechnologie vindt in toenemende mate
  plaats op internationaal niveau. Zo worden processen voor burgers en overheden
  ongrijpbaar. Wat Nederland kan reguleren of tegenhouden, kan via de open
  grenzen toch in Nederland terecht komen.
  Sterk toegenomen mobiliteit van mensen, kapitaal, goederen en informatie
  kenmerkt de mondialisering van de economie. Deze toename is onder meer te
  danken aan een hoogwaardige transportinfrastructuur. Ook de voortschrijdende
  integratie van de eu en de afgenomen handelsbarrières in de rest van de wereld
  dragen eraan bij. De ict-infrastructuur faciliteert communicatie en samenwerking tussen bedrijven, consumenten en actiegroepen op een van tijd en plaats
  onafhankelijke manier. Het internet is voorts een forum met radicaal geëgaliseerde toegang voor informatieaanbieders: zoekmachines kijken immers niet
  naar de kwaliteit van de informatie.
  Producenten werken voor een internationale markt. De Nederlandse markt is te
  klein voor de hoge ontwikkelkosten. Verschillen in regelgeving hebben niet
  alleen invloed op het tempo, maar ook op de aard en richting waarin de biotechnologie zich ontwikkelt. Zie hierover bijlage 2, die de biotechnologische industrie
  in de Verenigde Staten, Europa en Japan met elkaar vergelijkt. Deze verschillen
  komen tot uitdrukking in vormen van industriële organisatie en netwerken.
  Zo hebben grote Europese farmaceutische bedrijven veel meer relaties met kleine
  Noord-Amerikaanse bedrijven dan met kleine Europese. Ook internationale
  
  103
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  verschillen in wet- en regelgeving, bijvoorbeeld op het terrein van octrooien en
  patenten, blijken een grote invloed uit te oefenen op de wijze waarop de biotechnologie zich als bedrijfstak in verschillende landen ontwikkelt. Producenten zijn
  daarom gebaat bij een goede internationale afstemming van de regelgeving.
  In een internationale omgeving neemt de invloed van aandeelhouders toe.
  In toenemende mate gaat het om het realiseren van het hoogste rendement.
   Het rendement van Ahold is niet zo zeer afhankelijk van het succes van Albert
  Heijn in Nederland, maar vooral van de winstgevendheid van het bedrijf elders in
  de wereld. Dit kan de nationale overheid verlammen: een onwelgevallig overheidsbeleid kan bedrijven afschrikken. Tegelijkertijd worden bedrijven steeds
  kwetsbaarder. Dit komt onder andere doordat acties in de ene helft van de wereld
  van invloed zijn op het imago van een internationaal opererende onderneming
  (denk aan Shell en Brent Spar) en daarmee uiteindelijk ook weer op het rendement.
  Mede hierdoor is maatschappelijk verantwoord ondernemen in een mondiale
  omgeving een noodzakelijke ondernemingsstrategie om de rendementseisen op
  lange termijn te waarborgen en daarmee de aandeelhouders tevreden te stellen.
  Paragraaf 4.5.2 gaat hierover.
  104
  
  Overheden en internationale organisaties zijn volgend als het gaat om mondialisering. Het zijn bijvoorbeeld de multinationale ondernemingen en actiegroepen
  zoals Greenpeace die de global village hebben ontdekt. Internationale organen
  hebben ofwel een beperkte agenda, bijvoorbeeld de World Trade Organisation
  (wto), ofwel een beperkte daadkracht, bijvoorbeeld de vn. Mondialisering doet
  enerzijds de beleidsconcurrentie tussen nationale overheden toenemen, anderzijds beperkt het hun bewegingsruimte. Dit betekent dat het voor de overheid
  steeds belangrijker wordt in internationale gremia nationale beleidswensen voor
  het voetlicht te brengen.. Ook belangengroepen zijn meer en meer gedwongen
  zich te richten op de internationale omgeving.
   Mondialisering van de economie draagt bij tot geografische spreiding van
  productieketens. De sociale en ecologische externe effecten van die productieketens zijn dus ook mondiaal. Echter, op nationaal niveau is het al moeilijk zulke
  externe effecten te beheersen en in de productprijs te internaliseren, laat staan op
  internationaal niveau. Daarom is het weinig zinvol westerse waarden en productiewijzen (of die nu biologisch of biotechnologisch zijn) ongenuanceerd naar de
  derde wereld te willen exporteren. Verder heeft het optimaliseren van het kleine
  stukje productieketen dat onder de nationale overheid valt weinig zin wanneer de
  effecten daarvan elders in de keten niet in de afweging worden meegenomen.
  4.3.2
  
  europeanisering
  Naast de algemeen onderkende tendens tot mondialisering is in dit deel van de
  wereld vooral het proces van Europeanisering van belang (wrr 2002b).. Men is
  zich steeds meer bewust van de onderlinge afhankelijkheid van Europese actoren.
  Sommige problemen binnen Europa kunnen op Europees niveau geagendeerd
  
  maatschappelijke discussie over biotechnologie in een internationale arena
  
  worden. Andere zijn mondiaal. Daarbij ligt het meer voor de hand dat Europa als
  entiteit reageert. Europeanisering kan worden gestuurd, bijvoorbeeld door grensoverschrijdende milieuproblemen of transnationale problemen zoals terrorisme,
  maar men kan het ook voeden met ideeën, bijvoorbeeld over schadelijke gevolgen
  van beleidsconcurrentie of over maatschappelijke problemen met biotechnologie.
  