text: We hebben het dan over een huisvestingsprobleem, een vraagstuk van ruimtelijke ordening of monumentenzorg. Milieuproblemen hebben (nu) betrekking
  op geluidsoverlast, uitputting van grondwater, vervuiling van oppervlaktewater,
  overmatige productie van mest enzovoorts. Daarom zal in het vervolg van het
  betoog niet worden gepoogd een sluitende, of zelfs slechts een verbeterde
  definitie van milieu op te stellen. Milieu wordt hierna opgevat als een aspect van
  een bepaalde categorie maatschappelijke vraagstukken waarbij de relatie tussen
  de mens en een onderdeel van zijn fysieke omgeving op het spel staat.
   Wanneer het milieu in het geding is, blijkt het maatschappelijk probleem in alle
  gevallen te herleiden tot milieuwaarden die onder druk staan. Dus niet het
  milieu als min of meer objectief aan te duiden entiteit is aan de orde, maar enkele normatief gepercipieerde waarden staan ter discussie. Dit veronderstelt dat er
  op een of andere wijze een milieuaspect wordt gewaardeerd in relatie tot de activiteit die dat milieuaspect in negatief gewaardeerde zin beïnvloedt. Dit toont
  aan dat het hier waarden betreft die onderhevig zijn aan een continu proces van
  het stellen van prioriteiten, van uitruil en van afweging. Kortom, milieuwaarden
  zijn onderworpen aan een politiek proces. In het milieubeleid is de afwisseling
  van politieke preferenties goed waarneembaar. In de jaren zeventig stond de
  waterverontreiniging hoog op de politieke agenda. De jaren tachtig werden gedomineerd door luchtverontreiniging (met name verzuring). In de jaren negentig is
  de belangstelling lokaal vooral gericht op natuurbehoud (biodiversiteit) en
  
  overdrachten van milieukapitaal
  
  mondiaal op de mogelijke klimaatveranderingen. Deze wisselingen doen zich
  geleidelijk, maar wel aanhoudend voor. Onder invloed van nieuwe inzichten,
  nieuwe informatie, veranderende context en nog een groot aantal nauwelijks te
  omschrijven wijzigingen in het politieke proces verloopt de aandacht van probleem naar probleem zonder dat hier een formele discussie of besluitvorming mee
  gepaard gaat. Overigens wordt de mate van bezorgdheid over milieuproblemen
  sinds 1982 voor een aantal Europese landen gemeten in de Europese Omnibus
  Survey: de preferenties die uit deze enquêtes naar voren komen, zijn wel benut als
  gewichten voor een index voor de toestand van het milieu, waarbij tevens de
  gevoeligheid van deze index voor verschuivingen in de preferenties valt aan te
  geven (zie Hope, Parker en Peake 1992; Den Butter en Van der Eyden 1997).
   Voor een professionele benadering van de milieuproblematiek vormen wisselende
  prioriteiten wel een probleem. Binnen de ‘harde’ milieuwetenschappen (milieuchemie, ecologie e.d.) probeert men dan ook de aandacht te verleggen van de uiteindelijk getroffen waarden naar zaken die in de oorzaak-gevolgketen liggen.
   In plaats van de uiteindelijk te waarderen effecten op gezondheid en ecosystemen
  kijkt men dan naar emissies van stoffen die mogelijk negatieve effecten veroorzaken, of nog eerder in de keten naar ‘volumes’, waarmee bijvoorbeeld aantallen
  auto's of aantallen koeien worden bedoeld. Deze verwetenschappelijking van het
  milieudebat heeft geleid tot een verschuiving van het publieke debat van te waarderen einddoelen naar genormeerde ‘tussendoelen’. De media spreken dan ook
  van de emissie van meststoffen naar grond en oppervlaktewater ten gevolge van
  de intensieve varkenshouderij, die de grenswaarden overschrijden. In feite
  bekommert het publiek zich niet zozeer om emissiegrenzen, maar om de waarden
  die door emissies benadeeld kunnen worden, zoals de vegetatie in de van nature
  voedselarme vennen in de Peel of de mogelijke nitraatvergiftiging van uit grondwater bereid drinkwater. De relatie tussen de analytische tussendoelen en de
  maatschappelijk relevante waarden zijn echter niet altijd even duidelijk, hetgeen
  vaak ligt aan versimpeling van de aannamen en onzekerheden die in dit analyseschema besloten liggen. Zo werd in de verkiezingscampagne van 1990 overmatige
  aandacht besteed aan het terugdringen van de CO2-emissies, waarbij te behalen
  reductiepercentages telkens werden gemajoreerd, zonder aandacht voor de verhouding tot de waarden die ter discussie staan. Hoeveel millimeter zeespiegelstijging wordt voorkomen door 5 procent reductie? Dezelfde problematiek is op verschillende plaatsen terug te zien. Zo is uit laboratoriumexperimenten een norm
  afgeleid die als absolute ondergrens kan worden gehanteerd voor de emissie van
  pesticiden uit de land- en tuinbouw (in analytische zin verantwoordelijk voor de
  lokale vergiftiging van flora en fauna). In de praktijk wordt over die norm onderhandeld, zonder eenduidige informatie over de mogelijk positieve invloed op de
  natuur van een halvering van de emissies. Toch dient ook in deze omstandigheden het politieke bestuur navolgbaar en consistent te zijn.
   Om onduidelijkheden te vermijden wordt getracht milieuwaarden (nu en in de
  toekomst) op één lijn te brengen met de economische goederen (werkgelegenheid, economische ontwikkeling, welvaartsstijging) die in het politiek debat een
  
  311
  
  gener at iebew ust beleid
  
  hoofdrol lijken te vervullen. Hiermee betreden we het terrein van de milieueconomie. Deze tak van de economie heeft zich de laatste twintig jaar met overgave
  gestort op het vraagstuk op welke wijze milieuvraagstukken zodanig kunnen
  worden geherformuleerd dat zij binnen het domein van de economische wetenschap, en meer in het bijzonder binnen het domein van de welvaartstheorie,
  kunnen worden behandeld.
  312
  
  Startpunt voor alle verdere verwerking van milieuvraagstukken in een
  (milieu)economische benadering is de vertaling van het complexe begrip
  ‘milieu’ in een of meerdere grootheden die binnen de economische theorie een
  plaats kunnen krijgen. De notie van kapitaal is daarbij de meest voorkomende.
  Immers, milieu is in al zijn complexiteit met enige fantasie op te vatten als een
  voorraadgrootheid die op een bepaald moment een bepaalde omvang heeft.
  Dit in tegenstelling tot een stroomgrootheid die over een bepaalde periode een
  bepaalde omvang heeft. In economische termen komt dit neer op het zodanig
  vertalen in kapitaalgrootheden dat hiermee vervolgens milieu binnen het idioom van de economie is gebracht. Hier is in zekere mate sprake van een analogie
  met het evenzeer abstracte begrip menselijk kapitaal, zij het dat het bijvoorbeeld
  moeilijk is het milieuthema ‘geluid’ te vertalen naar een kapitaalgrootheid.
  Wanneer deze vertaling is geschied, kunnen met de gebruikelijke methoden vragen van verdeling en efficiënte of optimale allocatie van schaarse middelen
  worden aangevat.
  De wijze waarop deze vertaling kan worden gemaakt, is onderwerp van een
  doorlopende discussie in de nog jonge geschiedenis van de milieueconomie.
   Eerder is al betoogd dat het begrip milieu nauwelijks eenduidig te definiëren
  valt. Ook binnen de milieueconomie zet deze moeilijkheid zich uiteraard voort.
  In beginsel spelen hier (ten minste) drie waarderingsproblemen. In de eerste
  plaats is er de keuze welke milieuthema’s men in het milieukapitaal wil onderbrengen. Ten tweede is er de weging van de onderscheiden milieuthema’s in de
  kapitaalgrootheid. En ten derde is er de afweging in de maatschappelijke welvaartsdoelstellingen zoals materiële welvaart, werkgelegenheid en een redelijke
  inkomensverdeling. Bij al deze afwegingen spelen de eerder genoemde diversiteit en veranderlijkheid van individuele en maatschappelijke preferenties mede.
  De raad heeft aan het Instituut voor Milieuvraagstukken gevraagd zicht te bieden op het welvaartseconomisch kader dat gehanteerd kan worden bij het
  behandelen van generatievraagstukken. In de studie van dit instituut wordt, in
  navolging van veel literatuur op dit terrein, milieu opgevat als een publiek goed
  (Gerlagh en Hofkes 1999). Een kenmerk van een publiek goed is echter dat de
  waarde ervan niet in de markt kan worden vastgesteld, omdat markten voor
  publieke goederen nu eenmaal ontbreken. Om toch de waarde van een publiek
  goed te kunnen vaststellen, moet een omweg worden bewandeld. Nu kent de
  economie vele methoden om in die gevallen toch tot een waardebepaling te
  komen.
  overdrachten van milieukapitaal
  
  In het rapport ‘Monetarisering van milieuverliezen’ (De Boer et al. 1997) wordt
  een bruikbaar overzicht gegeven van de bestaande methoden om veranderingen
  in het milieu te vertalen in termen van kosten. Hierbij zijn drie typen methoden
  te onderscheiden, die respectievelijk uitgaan van de vraag naar een bepaalde
  milieukwaliteit, van de kosten van het tot stand brengen van een milieuverbetering (het aanbod) en van de relatie tussen aanbod en vraag. In tabel 11.1 zijn de
  methoden kort weergegeven.
   Tabel 11.1 Methoden voor milieuwaardering
  gebaseerd op vraag naar milieukwaliteit:
  CVM: Contingent Valuation Method
  
  via enquêtes bepalen van individuele betalingsbereidheid
  voor een bepaalde milieusituatie.
  TCM: Travel Cost Method
  
  via enquêtes bepalen van tijd en reiskosten die mensen over
  hebben voor bezoek aan natuur- of recreatiegebied
  
  HPM: Hedonic Pricing Method
  
  op basis van verschillen in lonen of handelswaarde van
  bijvoorbeeld onroerend goed de verschillen bepalen tussen
  onderscheiden milieusituaties.
  gebaseerd aanbod van veranderingen:
  ECM: Elimination Cost Method
  
  bepalen van de kosten van technische maatregelen om
  milieuverandering te voorkomen of herstellen.
  SPM: Shadow Project Method
  
  bepalen van kosten van technische maatregelen voor het
  voorkomen, herstellen of compenseren van milieuverlies als
  gevolg van een project.
  gebaseerd op combinatie vraag en aanbod:
  PFM: Production Factor Method
  
  op basis van daling van productiviteit als gevolg van
  verminderde milieukwaliteit (door bijvoorbeeld
  ziekteverzuim) bepalen van de waarde van een milieufunctie.
  NPM: Net Pricing Method
  
  op basis van prijzen en hoeveelheden gewonnen grondstof
  de waardeverandering van de voorraad bepalen.
  UCM: User Cost Method
  
  bepalen van de waarde van een grondstof op basis van de
  waarde die ontleend wordt aan het gebruik van die grondstof.
   Bron: De Boer et al. (red., 1997)
  
  Los van de interessante vragen waartoe elk van de ontwikkelde methoden inspireert, is een overkoepelende waarneming die De Boer et al. in het rapport naar
  voren brengen dat de verschillende monetariseringsmethoden zeer verschillende veronderstellingen hanteren om problemen te omzeilen. Problemen dienen
  zich aan in allerlei gedaanten. Zo geldt bij veel onderzoek dat veranderingen in
  een grootheid alleen kunnen worden vastgesteld wanneer men ervan kan uitgaan dat alle andere zaken, behalve de te onderzoeken grootheid, constant blijven. Deze zogenoemde ceteris-paribusconditie doet zich op het macroniveau
  echter niet voor; in beginsel veranderen met de milieugrootheid ook de prijzen
  en hoeveelheden van alle andere goederen en diensten. Om deze reden wordt in
  berekeningen van effecten van milieumaatregelen tegenwoordig veelal gebruik
  
  313
  
  gener at iebew ust beleid
  
  gemaakt van toegepaste algemeenevenwichtsmodellen (zie bijv. Verbruggen
  et al. 1999). Daarnaast ontstaan problemen doordat milieuaspecten onderdeel
  zijn van langlopende, dynamische en niet-lineaire processen. Dit maakt dat uit
  eerdere waarnemingen zeer moeilijk voorspellingen of verwachtingen over toekomstige veranderingen kunnen worden afgeleid.
  De onzekerheden die verbonden zijn aan de relaties bij milieuproblemen, zijn
  daarom niet alleen aanzienlijk, maar hebben bovendien een structureel karakter.
  In Duurzame risico’s wees ook de WRR reeds op de verstrekkende gevolgen van
  deze eigenschappen. In dit geval is het gevolg dat soms grote verschillen ontstaan tussen de beschreven monetariseringsmethoden. In de praktijk betekent
  dit dat, afhankelijk van de situatie, een methode wordt gekozen die min of meer
  past bij de concrete vraag waarop men een antwoord wenst te geven. Dat verschillende methoden tot zeer verschillende uitkomsten kunnen leiden, is een
  eerste indicatie dat de vertaling van (normatief) milieuaspect naar een geobjectiveerde kapitaalgrootheid voor discussie vatbaar is.
   314
  
  Het is dan ook niet verwonderlijk dat er binnen de milieueconomie zelf ook een
  debat wordt gevoerd over de mogelijkheid en wenselijkheid van de monetarisering. De Boer et. al. (1997) geven ook deze discussie weer. Zij onderkennen in de
  eerste plaats een groep discussianten die het onder een noemer brengen van
  milieu en door mensen geproduceerde en verhandelde goederen principieel verwerpt. Naar de mening van deze milieueconomen is het milieu van een andere
  orde dan de ‘normale’ economische goederen en dient de informatie daaromtrent dan ook afzonderlijk te worden behandeld. Door alles onder één noemer te
  brengen verdwijnt de eigen informatie die in het milieu besloten ligt en worden
  besluitvormers onvoldoende voorgelicht over de gevolgen van hun beslissingen.
  In een van de eerste modelmatige benaderingen van het vraagstuk milieu en
  economie heeft de WRR dan ook om die redenen verschillende milieuaspecten in
  hun eigen dimensies uitgedrukt om daarmee voor de besluitvorming rondom de
  uitruil tussen economie en milieu betere informatie te verschaffen (WRR 1987).
  Een tweede groep critici heeft naar voren gebracht dat de individualistische basis
  van de neoklassieke waarderingsmethoden zelf niet op één lijn kan worden
  gebracht met het fundamentele karakter van vele milieuvraagstukken.
   Bij de economische waardering gaat het in laatste instantie om de ruilvoet die
  individuen wensen te hanteren wanneer milieuaspecten moeten worden afgewogen tegen ander economische goederen. Dit betreft dus de eerder genoemde
  gewichten in de welvaartsfunctie. Maar milieuvraagstukken, zo stellen deze critici, hebben per definitie een langetermijnkarakter dat zich op geen enkele wijze
  laat afwegen tegen de kortetermijnwaardering van direct te leveren goederen of
  diensten. Hoe kan een individu nu de functies van het milieu voor het voortbestaan van de mensheid op een evenwichtige wijze in een individuele afweging
  betrekken?
  
  overdrachten van milieukapitaal
  
  Uitbreiding van deze redenering naar de juiste verdeling van lusten en lasten
  over opeenvolgende generaties maakt het probleem allen nog maar moeilijker.
  Gerlagh en Hofkes (1999) stellen dan ook dat het (bijna) onmogelijk is om een
  correcte intergenerationele afweging tussen kosten en baten van milieu-investeringen te maken. Toch houden zij vol dat het wel noodzakelijk is, ook omdat
  alleen op deze wijze een schatting kan worden gemaakt van het ‘milieukapitaal’.
  Daarbij wordt de veronderstelling gemaakt dat ‘het milieukapitaal’ als plaatsvervanger kan dienen voor ‘het milieu’ en dat, wanneer dit eenmaal is vastgesteld,
  deze kapitaalgrootheid op dezelfde wijze behandeld kan worden als menselijk
  kapitaal en de fysieke kapitaalgoederenvoorraad (zie Den Butter, Hofkes en
  Verbruggen 1994). Een bijkomende complicatie is wel dat in een dergelijk welvaartstheoretisch kader de wijze waarop het milieukapitaal in de welvaartsfunctie wordt opgenomen kan afwijken van de specificatie van het milieukapitaal in
  de productiefunctie. In dit laatste geval gaat het om een gestileerde beschrijving
  van de invloed van het milieu op de economische ontwikkeling. Dit is op zijn
  beurt weer gerelateerd aan het algemene wereldbeeld dat achter deze invullingen
  schuil gaat. De verscheidenheid van opvattingen die hieruit resulteren, wordt
  behandeld in de volgende paragraaf.
   11.4
  
  risico’s, percepties en recht vaardige erfenissen
  In het eerste Nationaal Milieubeleidsplan (NMP-1) is bewust aansluiting gezocht
  bij de economische benadering van milieuvraagstukken. Immers, economisch
  beleid is sinds jaar en dag volledig geaccepteerd in het overheidsdomein.
  Door aan te sluiten bij een zo ingeburgerd beleidsterrein wist milieu zich snel
  een prominente plaats op de beleidsagenda te verwerven. Al snel werd over
  milieubeleid gesproken als de vijfde pijler van het overheidsbeleid. In het NMP-1
  werd het milieuvraagstuk voorgesteld als een beheersprobleem van een systeem
  van stromen (emissies, immissies) en voorraden (schone lucht, water, bodem,
  natuur e.d.). Door deze benadering werd milieubeleid ook een kwestie van voorraadbeheer: goed milieubeleid voeren is het op de juiste wijze beheren van de
  gegeven voorraad milieukapitaal.
  Hierbij werd echter al snel een eerste scheiding der geesten duidelijk. Want wat
  is een voorraad? Zoals eerder aangegeven heeft de waardering van het milieu
  een sterk normatieve lading. Het definiëren van voorraadgrootheden brengt verschillen in waardering duidelijk aan het licht. De economische definitie die door
  Gerlagh en Hofkes wordt aangehouden, heeft vooral betrekking op het nut dat
  aan een voorraad kan worden ontleend. In het geval van het milieukapitaal gaat
  het hierbij zowel om het extractief gebruik (het bos om hout te winnen) als om
  het niet-extractief gebruik (het bos om te recreëren) van het milieukapitaal.
   In het perspectief van extractie is een voorraad niet meer dan een vorm van uitgestelde consumptie. Toch valt er over het begrip voorraad wel iets meer te
  zeggen. In een analyse van het begrip in de context van ruimtegebruik (de door
  toenmalig minister De Boer voorgestelde metafoor ‘ruimte als voorraad’)
  stellen Smit, Stallen en Herngreen (1998) de volgende vier criteria voor om het
  
  315
  
  gener at iebew ust beleid
  
  begrip voorraad beter in de vingers te krijgen:
  1 een voorraad bestaat uit hulpbronnen die tijdelijk niet worden gebruikt;
  2 een voorraad is kwantitatief begrensd en de ligging van die grenzen is min of
  meer bekend;
  3 een voorraad zal worden aangewend voor het dekken van geordende behoeften, dat wil zeggen behoeften die bekend zijn en waar overeenstemming
  over bestaat;
  4 er is een zeker beheer, een autoriteit, die het overzicht en de deskundigheid
  heeft om voorraad en behoeften af te stemmen.
  316
  
  Deze omschrijving van het begrip voorraad is veel restrictiever dan de wijze
  waarop het milieu als voorraadgrootheid in de welvaartstheorie wordt behandeld. Zo kan, deze omschrijving volgend, ten aanzien van milieukapitaal als
  voorraadgrootheid al meteen worden vastgesteld dat aan de eerste drie criteria
  niet wordt voldaan. De discussie over de wenselijkheid van het al dan niet preserveren van milieuwaarden is niet weg te definiëren. Smit, Stallen en
  Herngreen geven als voorbeeld het afsluiten van een beheersovereenkomst tussen boeren en overheid om de milieuhygiënische randvoorwaarden voor weidevogels te optimaliseren. De een ziet dit als een unieke en positieve zaak.
   De ander oordeelt negatief omdat door een dergelijke overeenkomst de dynamiek van cultuur en natuur kunstmatig wordt vastgelegd. Een derde ziet de
  overeenkomst als een hinderlijk obstakel voor het economisch functioneren van
  de agrarische markt. Voor een vierde is het een hinderpaal voor noodzakelijk
  geachte stadsuitbreiding. Voor een vijfde is de hele overeenkomst irrelevant
  omdat ook hiermee de integriteit van het milieusysteem nog steeds in ernstige
  mate wordt bedreigd. Zo wordt vanuit verschillende uitgangsposities heel verschillend gedacht en gehandeld wanneer het gaat om ‘het milieukapitaal’.
  Als milieubeleid in navolging van het Brundlandt-rapport in een generatieperspectief wordt geplaatst, verschuift het doel van een gewenste toestand van het
  milieu naar een ontwikkeling waarbij de behoeften van de huidige generaties
  worden gedekt zonder daarmee de mogelijkheden voor toekomstige generaties
  te ontnemen om in hun behoeften te voorzien (wced 1987). Met deze verschuiving van doelstelling blijken de verschillen van inzicht en opvatting nog verder
  toe te nemen. De voorvechters van strong sustainability eisen dat milieu uitgedrukt in een aantal verschillende kapitaalgrootheden, zoals oppervlakte natuur,
  volume schone lucht en water, niet mag afnemen. Daar staat de mening tegenover van weak sustainability: een zekere aantasting van milieukapitaal is aanvaardbaar, op voorwaarde dat hier ten minste een gelijkwaardige verbetering
  van ander milieukapitaal tegenover staat. In termen van de waardering van het
  milieu in de welvaartsanalyse betekent strong sustainability dat in de weging
  van de verschillende milieuthema’s bij de bepaling van het milieukapitaal geen
  substitutie wordt toegestaan terwijl dat bij weak sustainability wel het geval is.
  In deze laatste visie kan dus de aantasting van het duingebied van Voorne ten
  gevolge van de aanleg van de Tweede Maasvlakte worden gecompenseerd door
  het tot ontwikkeling brengen van natuurgebied elders in de regio.
   overdrachten van milieukapitaal
  
  Het onderscheid tussen deze twee opvattingen/vormen van duurzaamheid is
  onderwerp van veel studie en discussie. Norton (1995) omschrijft het verschil
  tussen beide opvattingen als ‘buiten-paradigmatisch’ (extra paradigmatic), waarmee hij de vinger legt op de bron van de voortdurende debatten tussen wetenschappers onderling. De kloof tussen beide opvattingen is niet te overbruggen
  wanneer men vast blijft houden aan disciplinair ingegeven categorieën. De kern
  van het verschil moet gevonden worden in een verschil in opvatting dat buiten
  het domein ligt van wat een enkele wetenschappelijke discipline kan beschrijven.
  In zijn rapport Duurzame risico’s; een blijvend gegeven (WRR 1994) heeft de raad
  deze gedachte uitgewerkt in vier opvattingen over duurzame ontwikkeling die
  elk een andere, maar vanuit het gekozen perspectief geredeneerd legitieme afweging maken tussen enerzijds de risico’s die milieuwaarden lopen bij het verder
  gebruiken of aantasten van milieuvoorraden, en anderzijds de risico’s die de
  maatschappij loopt wanneer wordt afgezien van het gebruiken van die milieuvoorraden. Het spectrum van de eerder genoemde opvattingen over duurzame
  ontwikkeling wordt hiermee uitgebreid tot aan de ene kant de opvatting dat de
  mens de milieuvoorraden mag benutten tenzij de nadelen zijn aangetoond
  (trial-and-errorbenadering) en aan de andere kant de opvatting dat de milieuvoorraad behoed dient te worden voor elke verdere aantasting (trial-without-errorbenadering). Deze verschillen in opvatting dient men in ogenschouw te houden
  wanneer milieukapitaal in een intergenerationeel perspectief wordt geplaatst.
  Ten aanzien van de verscheidenheid in opvattingen over milieukapitaal kan aansluiting worden gezocht bij de wereldbeelden die binnen de culturele theorie
  zijn ontwikkeld (Douglas en Wildavsky 1982). In die theorie worden vier ideaaltypische wereldbeelden geconstrueerd van preferenties over sociale relaties,
  fysieke werkelijkheid, menselijke behoeften en de omgang met hulpbronnen.
   Dit geschiedt op basis van twee criteria. In de eerste plaats de mate waarin
  gesproken kan worden van vast omlijnde groepen, die dus meer zijn dan toevallige coalities. In de tweede plaats de mate waarin de opvattingen van de groep
  ofwel dominant zijn of ruimte voor afwijkende inzichten laten. Uit de vier
  mogelijke combinaties resulteren vier ideaaltypische wereldbeelden, onderscheiden als ‘fatalisme’, ‘individualisme’, ‘hiërarchie’ en ‘egalitarisme’, die ook
  kunnen wordt uitgewerkt voor de gewenste verhouding tussen behoeften en
  hulpbronnen.
  Bij elk van de vier wereldbeelden ligt deze verhouding anders:
  • In het fatalistische beeld maakt het eigenlijk weinig uit, de hulpbronnen
  zullen (zoals het altijd al is geweest) de behoeften enigszins blijven overtreffen. In de ogen van de fatalist zijn de effecten van menselijk handelen op
  natuur en milieu als geheel onvoorspelbaar. In deze optiek is beïnvloeding
  van de verhouding dan ook nauwelijks aan de orde en heeft men navenant
  geen duidelijk ontwikkelingspad voor ogen.
  • De individualistische visie gaat ervan uit dat de hulpbronnen ruim voldoende
  moeten zijn om de behoeften te kunnen dekken. Hierbij zijn de eigen behoeften maatgevend. Er dient dan ook actief beleid ontwikkeld te worden om
  
  317
  
  gener at iebew ust beleid
  
  beschikbare hulpbronnen aan te boren of nieuwe te ontwikkelen. Dit resulteert in een ontwikkelingspad waarin behoeften kunnen toenemen doordat
  de hulpbronnen beschikbaar komen ter bevrediging hiervan.
  • In de hiërarchische visie is alles onderdeel van een spel van evenwichten.
  Hulpbronnen en behoeften dienen op elkaar te worden afgestemd als resultaat van een actieve ordening. Hiertoe moet inzicht bestaan in zowel 'vraag'
  naar als ‘aanbod’ van hulpbronnen, maar daarnaast is er ook een gedeelde
  opvatting noodzakelijk over prioriteiten. Hierbij past een beheerste groei van
  zowel de behoeften als de benutbare hulpbronnen.
   • In de egalitaire visie is consumeren vooral ‘consumeerderen‘ en dienen oplossingen voor milieuvraagstukken te worden gezocht in de richting van de ‘economie van het genoeg’. De wereld dient ingericht te worden met inachtneming van de beperkte beschikbaarheid van een aantal hulpbronnen.
  Deze visie wenst een verhouding waarbij de behoeften kleiner zijn dan de
  beschikbare hulpbronnen. Om dit te kunnen bereiken, dient actief gewerkt te
  worden aan het beheersen van de behoeften en wel zo dat deze behoeften op
  termijn een daling te zien geven.
  Deze wereldbeelden zijn samengevat in tabel 11.2.
  318
  
  Tabel 11.2
  
  Vier wereldbeelden, hun visie op de relatie tussen hulpbronnen en behoeften en
  gewenste toekomstige ontwikkelingen
  
  FATALISTISCH: AANPASSEN
  
  EGALITAIR: VRIJWAREN
  
  verhouding:
  
  verhouding:
  
  hulpbronnen overtreffen behoeften
  
  behoeften ruim binnen hulpbronnen
  
  beïnvloeding: eigenlijk geen
  
  beïnvloeding: behoeften aanpassen
  
  ontwikkeling: geen
  
  ontwikkeling: een verlaging van de behoeften
  
  INDIVIDUALISTISCH: CONCURREREN
  
  HIËRARCHISCH: ORDENEN
  
  verhouding:
  
  verhouding:
  
  behoeften overtreffen hulpbronnen
  
  beïnvloeding: hulpbronnen
  
  hulpbronnen in evenwicht met behoeften
  
  beïnvloeding: zowel behoeften als hulpbronnen
  
  ontwikkeling: hulpbronnen dienen ontwikkeld waarmee ontwikkeling: beheerste groei van behoeften en
  behoeften kunnen toenemen
  
  hulpbronnen
  
  Bron: Smit, Stallen en Herngreen 1998
  
  Uit het voorafgaande blijkt dat al naar gelang van ieders wereldbeeld heel verschillend wordt gekeken naar de relatie tussen behoeften en hulpbronnen en
  daarmee naar het juiste evenwicht tussen het voorzien in de behoeften van de
  huidige generatie en het veiligstellen van voorraden voor toekomstige generaties. Aan dit feit gaan veel analyses van intergenerationele verdeling van milieukapitaal voorbij. Zij hanteren de vooronderstelling van een eenduidig vast te
  stellen milieukapitaal, een eveneens eenduidig vast te stellen rechtvaardige verdeling en een correcte inschatting van preferenties van toekomstige generaties.
  Aan de culturele verschillen die nu juist de ‘invulling’ van het begrip milieukapitaal bestemmen, wordt zo uiteraard geen recht gedaan.
   overdrachten van milieukapitaal
  
  Ten aanzien van een ‘rechtvaardige’ verdeling tussen generaties kunnen twee
  uitersten in de theorievorming worden waargenomen. Men kan het belang van
  de volgende generaties even zwaar laten wegen als dat van de huidige. Dat is het
  standpunt van de utilitaristen. Het nut (utility) dat elk van die generaties ontleent aan een (aangenomen) voorraadgrootheid als het milieukapitaal kan dan
  worden vergeleken. Rechtvaardigheid zou hierbij eisen dat iedereen, ongeacht
  tot welke generatie hij of zij behoort, evenveel aanspraken heeft op een deel van
  het milieukapitaal.
  Het tweede standpunt gaat juist uit van een fundamentele ongelijkheid.
  Het duidelijkst is hierin de wijsgeer Immanuel Kant (1724-1804), die menselijke
  ontwikkeling ziet als een chronologische onrechtvaardigheid: zij die later leven,
  profiteren van de inspanningen van voorgaande generaties zonder daarvoor een
  prijs te betalen. Het zijn de vroegere generaties die de last dragen voor latere generaties en uiteindelijk alleen de laatste generatie mag het genoegen smaken om in
  volledige welvaart te genieten. De wereld is dan ‘klaar’, het goede leven is bereikt.
  Aan beide opstellingen kleven bezwaren, die alleen weggenomen kunnen
  worden wanneer zelfstandig waarde wordt toegekend aan morele en/of ethische
  aspecten. De bescherming van milieuwaarden wordt dan dus niet langer alleen
  verklaard uit functionalistische motieven. Wanneer echter ook ethische beginselen worden toegestaan, wordt het gesignaleerde politiek normatieve karakter
  erkend van de waarden die in het geding zijn. Dasgupta (1998) stelt dan ook:
  The mistake is to see procreation and ecological preservation as matters of personal and political
  morality. It is as much a matter of ethics.
   Zo beschouwd kan de problematiek van milieukapitaal en de juiste erfenis ervan
  voor volgende generaties wellicht een oplossing vinden door juist af te zien van
  het willen berekenen van het enig juiste evenwicht of de enig juiste morele overweging. Elke erfenis zal bestaan uit een mengeling van goods en bads en de juiste
  verhouding tussen die twee wordt ten minste voor een deel bepaald door het
  beeld dat wij van ons zelf hebben. Tegenover de misleidende helderheid van
  fundamentele gelijkheid of ongelijkheid wordt aldus een mengvorm geplaatst,
  die telkens weer beargumenteerd moet worden door de preferenties van de huidige generaties in beeld te brengen, inclusief hetgeen wij nu bereid zijn om aan
  de ons volgende generaties over te dragen.
  Zoals het begrip milieukapitaal ‘cultureel’ kan worden geïnterpreteerd, zo kan
  aan de hand van de vorengenoemde vier wereldbeelden ook een invulling
  worden gegeven aan de verplichtingen jegens toekomstige generaties. Immers,
  naar in het voorgaande bleek, gaat het hier om subjectief te waarderen verplichtingen, die een onderdeel vormen van het afwegingsproces dat hier en nu wordt
  gemaakt. Dit afwegingsproces wordt gestuurd door voorafgaande percepties van
  risico’s en kansen van milieuproblemen en -oplossingen die gerelateerd zijn aan
  menselijke activiteiten en hun negatieve externe effecten.
  319
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Door na te gaan wat in de verschillende uit de wereldbeelden voortkomende
  houdingen als zinvolle handelingsperspectieven wordt gezien, kan een begin
  worden gemaakt met een politiek normatief debat waarin de belangen van toekomstige generaties op een navolgbare wijze worden meegenomen. In de volgende paragraaf worden deze verschillende handelingsperspectieven op een rij gezet.
   11.5
  
  320
  
  de nalatenschap aan milieukapitaal in verschillende
  handelingsperspectieven
  De hiervoor onderscheiden vier wereldbeelden kunnen als hulpmiddel dienen
  bij de invulling van een collectief gewenste nalatenschap aan toekomstige generaties. Door in te zien dat in een samenleving deze vier typen naast elkaar voorkomen, kan zichtbaar worden gemaakt welke concrete opvattingen er over deze
  nalatenschap bestaan. Immers, er wordt van uitgegaan dat de wereldbeelden leiden tot min of meer eenduidig omschreven preferenties ten aanzien van
  milieuwaarden als ongerepte natuur, te exploiteren vis- en houtbestanden, positief gewaardeerde landschapselementen als open ruimte en gesloten coulissenlandschappen enzovoorts. Sterker nog: door uit te gaan van deze beelden, die
  een complex aan waardeoordelen, opvattingen en percepties vertegenwoordigen, moet het mogelijk zijn aan te geven langs welke weg de gewenste nalatenschap zou moeten worden gerealiseerd. Daarbij gaat het dan niet om min of
  meer abstracte begrippen als een ‘juiste balans’ tussen opeenvolgende generaties,
  maar juist om zeer concrete opvattingen over kwaliteiten en hoeveelheden die
  wij wensen over te dragen aan na ons komende generaties. In de vier wereldbeelden zullen de opvattingen hierover sterk verschillen. Juist door deze verschillen te belichten kan de politieke discussie aan scherpte winnen. De vier
  opvattingen geven gezamenlijk de spanwijdte aan die de discussie kan aannemen.
   Uit de beschrijving van de fatalist mag duidelijk worden dat in zijn wereld een
  erfenis nauwelijks serieus wordt genomen. Immers, het dominante schema hier
  is dat de hulpbronnen in alle gevallen de behoeften kunnen dekken. Een fatalist
  berust in het lot en bij de levenshouding past geen levensverzekering of een
  appeltje voor de dorst. De volgende generatie zal, net als de huidige generatie,
  kunnen beschikken over de dan beschikbare middelen om de behoeften te dekken. Als er al ‘aanpassingen’ nodig zijn, dan worden ze niet eens als zodanig herkend. Wanneer het uitgangspunt is dat de tering naar de nering wordt gezet, dan
  is er van een actieve aanpassing ook geen sprake. Kort en goed komt dit wereldbeeld erop neer dat elke generatie krijgt wat haar toekomt, maar dat niet van
  tevoren kan worden vastgesteld wat dit precies is. Er is geen aanleiding voor een
  actief streven naar intergenerationele overdrachten en ook intertemporele overdrachten tussen nu levende generaties komen niet in beeld.
   In de individualistische opvatting zijn de behoeften van de eigen generatie maatgevend. Omdat in dit wereldbeeld wordt vertrouwd op het regeneratievermogen van de natuur, maakt men zich niet al te druk over de eventuele uitputting
  van nu bestaande bronnen. Het gaat er bij een erfenis niet primair om een pakket
  
  overdrachten van milieukapitaal
  
  ‘waarden’ over te dragen, maar veel meer om het vermogen om toekomstige
  behoeften te bevredigen. Of dit moet gebeuren met gebruikmaking van dezelfde
  hulpbronnen als die nu tot onze beschikking staan, is niet relevant. Het is duidelijk dat deze opvatting tot volstrekt eigen keuzen kan leiden. Zo behoeft het bijvoorbeeld niet belangrijk te zijn dat er een toereikende voorraad aan fossiele
  brandstoffen wordt overgedragen, het gaat veel meer om het vermogen in toekomstige energiebehoeften te voorzien. In strikte zin vinden er in dit wereldbeeld dan ook geen overdrachten naar toekomstige generaties plaats. Wel is het
  zo dat tussen de nu levende generaties er overdrachten plaats vinden, vooral
  gericht op het verhogen van de efficiëntie van het systeem als geheel.
  In een hiërarchische ordening vereist de beheersing van de hulpbronnen en
  behoeften niet alleen dat er informatie bestaat over zowel ‘vraag’ als ‘aanbod’,
  maar daarnaast is er ook een gedeelde opvatting noodzakelijk over prioriteiten.
   Ten aanzien van de na te laten erfenis zal dan ook duidelijk moeten worden afgesproken welk deel van de hulpbronnen kan worden gebruikt voor de zich ontwikkelende behoeften. Op zich worden ook die behoeften keer op keer zorgvuldig onderworpen aan inspectie. Het resultaat kan niet anders zijn dan een voortgaande bijstelling van de inventarislijst die men als erfenis wenst te beschouwen. Omdat prioriteiten zich in de tijd ontwikkelen, zal deze lijst overigens wel
  een dynamisch karakter kennen. In dit wereldbeeld is er dus duidelijk sprake van
  een actieve bemoeienis met intergenerationele overdrachten, maar ook met een
  ordening van de behoeften van nu levende generaties, dus met intertemporele
  overdrachten.
  In de wereld volgens de egalitaire opvatting dienen hulpbronnen veilig te
  worden gesteld voor toekomstige generaties door huidige behoeften te beperken. Idealiter zou iedere generatie de voorraad hulpbronnen moeten achterlaten
  zoals zij deze bij haar aantreden heeft aangetroffen. Dit houdt in dat intergenerationele overdrachten dominant zijn, terwijl intertemporele overdrachten niet
  aan de orde zijn. Immers, de nu levende generaties dienen gezamenlijk de verantwoordelijkheid te nemen voor een voldoende erfenis aan toekomstige generaties. Hierbij zullen alle nu levende generaties offers moeten brengen.
  Gerlagh en Hofkes (1999) hebben op basis van de vier wereldbeelden even zovele beleidsperspectieven geschetst:
  • Uit een fatalistische houding komt een Laissez-faire perspectief voort.
  Immers, in dit wereldbeeld spelen efficiëntie en duurzaamheid geen rol van
  betekenis. Flexibel aanpassen aan zich veranderende omstandigheden is dan
  de beste strategie. Er is daarom ook geen reden de intergenerationele overdrachten van milieukapitaal te reguleren of te meten. Iedere generatie moet
  zich maar zien te redden met het milieukapitaal dat zij krijgt.
   • Binnen het individualistisch wereldbeeld past een beleidsperspectief gericht
  op privatisering. Dit perspectief gaat uit van een zekere mate van uitwisselbaarheid tussen door mensen gemaakt kapitaal en milieukapitaal; efficiënt
  milieugebruik wordt nagestreefd door de natuur en het milieu zoveel moge-
  
  321
  
  gener at iebew ust beleid
  
  322
  
  lijk in privaat eigendom te geven. Het idee is dat de natuur een enorme waarde vertegenwoordigt (Costanza et al. 1997) en dat de vrije markt en privaat
  eigendom de geëigende mechanismen zijn om deze waarde te beheren.
  Er is geen angst voor het uit balans raken van het aldus bereikte evenwicht en
  er is daarom ook geen noodzaak om expliciet milieukapitaal te reserveren
  voor toekomstige generaties.
  • Het hiërarchische wereldbeeld leidt tot een beleidsperspectief van regels en
  vaste procedures. Hiermee wordt een efficiënt geachte intertemporele afweging vastgelegd en wordt collectieve zelfbinding gerealiseerd. Zelfbinding is
  noodzakelijk om voor langere tijd vast te leggen wat precies wordt gevrijwaard en tegen welke prijs. In dit perspectief wordt ervan uit gegaan dat private eigendom van milieukapitaal tot onherstelbare schade kan leiden, omdat
  hierbij het winstmotief kan overheersen. Anderzijds is er wel vertrouwen in
  de mogelijkheid een collectieve afweging te maken tussen het behoud van
  milieukapitaal en andere, economische doelen. De wijze waarop dit wordt
  gerealiseerd, kan nog vele verschijningsvormen aannemen. Enerzijds kan vertrouwen worden gesteld in de reguliere besluitvorming en een voldoende
  standvastige houding van het openbaar bestuur en de politiek, waardoor over
  langere tijd bepaalde milieuwaarden zullen worden beschermd. Anderzijds
  kan men er ook voor kiezen om, door (beheers)bevoegdheden toe te kennen
  aan specifieke instanties, de bewuste milieuwaarden juist buiten de gebruikelijke politieke afweging te plaatsen.
   • In het egalitaire wereldbeeld, ten slotte, is de kwetsbaarheid van milieu en
  natuur dominant. Dit is goed te combineren met een beleidsperspectief van
  sterke duurzaamheid. Binnen dit perspectief heeft de huidige generatie de
  verantwoordelijkheid om een maximale milieukwaliteit na te laten (over te
  dragen) aan de volgende generaties. Er is weinig vertrouwen in de mogelijkheden een afweging te maken tussen natuur- en milieubehoud en andere,
  economische doelen. Er wordt daarom ook sceptisch aangekeken tegen de
  waardering van (de intergenerationele overdrachten van) milieukapitaal,
  omdat dit zulk een afweging impliceert (Klaassen en Opschoor 1991).
  De beleidsperspectieven ‘fatalistisch’ en ‘egalitair’ hebben gemeen dat zij een
  analyse van de intergenerationele overdrachten van milieukapitaal overbodig
  maken. Immers, zowel in het geval van het fatalistische wereldbeeld als in het
  egalitaire wereldbeeld wordt een afweging tussen behoeften nu en later niet
  nodig geacht. In het ene geval kiest men ervoor de huidige behoeften dominant
  te stellen en in het andere geval dient de huidige generatie af te zien van haar
  behoeften om de toekomstige behoeften veilig te kunnen stellen. Voor het willen bereiken van een collectieve invulling van verantwoordelijkheid jegens toekomstige generaties bieden deze beide beleidsperspectieven weinig houvast.
  Wel is het zo dat het voor het politiek bestuur helder moet zijn dat dominantie
  van een van deze beide groepen tot forse problemen aanleiding kan geven.
  Immers, beide groepen depolitiseren het debat door ofwel de toekomstige
  behoeften of de huidige behoeften buiten de politieke discussie te plaatsen.
  overdrachten van milieukapitaal
  
  Voor een generatiebewust beleid zou derhalve een al te sterke stem vanuit één of
  beide van deze wereldbeelden een signaal inhouden aan het bestuur om de afwegingsvraagstukken nadrukkelijker op de politieke agenda te plaatsen.
   De beide andere beleidsperspectieven bieden meer zicht op concrete invulling
  van een generatiebewust milieubeleid. De gangbare perspectieven in het beleid
  ten aanzien milieu en economie lijken zich dan ook tussen deze twee perspectieven in te bewegen. In feite bieden beide een helder beeld op de uitersten van
  de schaal die wij als samenleving willen hanteren om enige mate van zelfbinding
  te organiseren. Immers, beleid zoekt naar bestendiging van opvattingen en uitgangspunten om over langere tijd consistent te kunnen vaststellen welke richting ontwikkelingen zouden moeten opgaan. Hiertoe wordt consensus vertaald
  in procedures, regels, eigendomsverhoudingen, instituties en dergelijke.
  Zo opgevat is beleid altijd op zoek naar manieren van zelfbinding, waarmee
  wordt voorkomen dat veranderende inzichten leiden tot een overhaaste verschuiving van politieke prioriteiten. Juist in een generatiebewust beleid is zelfbinding, en ook de wijze waarop deze wordt vormgegeven, van groot belang.
  Een voorbeeld kan dit illustreren: om de groene ruimte binnen de gemeentegrenzen te beschermen kan een gemeente een politiek bestemmingsplan uitbrengen of
  het groene gebied overdragen aan een organisatie als Natuurmonumenten. In het
  eerste geval wordt vertrouwd op de bestendigheid van een bestemmingsplan,
  maar wordt de optie open gelaten om op termijn de bestemming te wijzigen.
  In het tweede geval ligt dit veel moeilijker, indien het eigendomsrecht op de
  grond is overgedragen. De tweede gemeente heeft blijkbaar minder vertrouwen
  in de politieke lijn en heeft gekozen voor een harde vorm van zelfbinding. In de
  praktijk komen beide varianten en alles wat daar tussen ligt voor.
  In het individualistische beleidsperspectief van privatisering past de opvatting dat
  degenen die genieten van het milieukapitaal, daar ook voor moeten betalen.
   Het behoud van het open landschap (hier opgevat als een onderdeel van het
  milieukapitaal) hoeft alleen plaats te vinden als toekomstige generaties hiervoor
  ook een bijdrage leveren. Dit betekent bijvoorbeeld dat een kostbare inpassing van
  de Hogesnelheidslijn in het landschap gefinancierd mag worden met een overheidsschuld waarbij toekomstige generaties moeten betalen voor de aflossing.
  Als de kosten van de milieumaatregelen kleiner zijn dan de waarde van het behouden milieukapitaal, krijgt de volgende generatie een positieve netto overdracht en
  gaan alle generaties erop vooruit ten opzichte van een situatie waarin geen milieumaatregelen zouden zijn genomen (Bovenberg en Heijdra 1998). Indien dit perspectief tot in het extreme wordt doorgevoerd, waarbij cumulatief milieumaatregelen worden gefinancierd uit overheidsschuld, kan dit overigens betekenen dat
  voor het behoud van het milieukapitaal de volgende generaties een overheidsschuld moeten accepteren in dezelfde orde van grootte als het milieukapitaal,
  zodat de netto overdrachten vrijwel nul worden. Los van het feit dat zulk beleid
  niet mogelijk is binnen de Europese Monetaire Unie, zou het ook leiden tot een
  onverantwoordelijk hoge overheidsschuld – van vele malen het nationaal product.
  323
  
  gener at iebew ust beleid
  
  In het hiërarchische beleidsperspectief van zelfbinding wordt het milieukapitaal gezien als gedeeld eigendom van de huidige en toekomstige generaties.
  Uit een recente enquête onder inwoners van de 15 EU-lidstaten komt naar
  voren dat de Europese burger zich zorgen maakt over de kwaliteit van het toekomstige milieu, vooral waar de volksgezondheid in het geding kan komen.
  Uit dezelfde enquête wordt ook duidelijk dat als oplossing voor dit type vraagstukken gevraagd wordt om strakkere regelgeving en hogere boetes bij overtreding van die regels. De burger vraagt blijkens deze enquête om meer collectieve vormen van zelfbinding (Europese Commissie 1999). Op welke wijze deze
  zelfbinding het best vorm gegeven kan worden, vergt een aparte discussie.
   Men kan zich op het standpunt stellen dat in de huidige regelgeving in
  Nederland al voldoende zelfbinding is verankerd (door de Natuurbeschermingswet, de Vogelwet, de Wet op de Ruimtelijke Ordening, enz.). Daarnaast
  is het ook mogelijk om met gericht subsidiebeleid een vorm van zelfbinding te
  creeëren, bijvoorbeeld door instanties als Natuurmonumenten in staat te stellen een deel van het milieuerfgoed in beheer te nemen. Een speciale vorm van
  zelfbinding zou kunnen zijn het inrichten van een zogenoemd ‘trustfonds’,
  waarmee toekomstige generaties een claim krijgen op een zeker referentieniveau van het milieukapitaal.
  Naar analogie van het reeds bestaande Groenfonds kunnen daarvoor middelen
  worden vrijgemaakt, die op termijn aangewend kunnen worden voor het herstellen van schade aan een milieugoed of het afkopen van een mogelijk beslag
  op dat goed. In de uitwerking zou dit wel kunnen inhouden dat voor elk afzonderlijk te definiëren onderdeel van het milieukapitaal een dergelijk fonds opgezet zou moeten worden.
  324
  
  11.6
  
  conclusies
  De omvang van het aan toekomstige generaties over te dragen milieukapitaal is
  niet eenduidig te bepalen. Dit heeft verschillende oorzaken. In de eerste plaats
  wordt verschillend gedacht over wat onder milieukapitaal kan worden verstaan
  en veranderen ook de visies hierop. Vanuit verschillende wetenschappelijke disciplines zijn pogingen ondernomen om meer eenduidige definities van het
  begrip te ontwikkelen, maar uiteindelijk moet worden geconcludeerd dat het
  begrip milieukapitaal een sterk normatieve lading behoudt. Daar is echter het
  laatste woord niet mee gesproken. Het is namelijk niet zo dat elke opvatting er
  één is en dus elke opvatting over de na te laten milieuerfenis even relevant.
  Het blijkt mogelijk om door ‘vertaling’ van de onderscheiden wereldbeelden uit
  de culturele theorie naar de economische welvaartstheorie enig inzicht te krijgen in de grenzen waarbinnen het milieukapitaal zich ongeveer beweegt.
   Maar hiermee is de juiste omvang van een intergenerationele overdracht van
  milieukapitaal niet zonder meer te omschrijven. Dit heeft vooral te maken met
  de onmogelijkheid om aan te geven welke overdracht vanuit het perspectief
  van toekomstige generaties een wenselijke is. Ook hier kan echter met behulp
  van de onderscheiden culturele oriëntaties beter worden aangegeven wat
  
  overdrachten van milieukapitaal
  
  vanuit verschillende wereldbeelden kan worden verstaan onder een ‘juiste
  erfenis’. Deze onderscheiden preferenties kunnen worden vertaald in even zo
  vele beleidsperspectieven.
  Hierbij dringen zich twee soorten conclusies op. In de eerste plaats kunnen
  beleidsperspectieven die alleen maar uitgaan van de voorkeuren van ofwel de
  huidige ofwel de toekomstige generatie, geen bijdrage leveren aan een generatiebewust beleid. Immers, zo’n beleid houdt per definitie een afweging in om tot
  een collectief gedragen verantwoordelijkheid tegenover toekomstige generaties
  te komen. Beleidsperspectieven die geen plaats voor zo’n afweging laten, passen
  hier dus niet bij en kunnen wellicht zelfs de beoogde consensus bedreigen. Waar
  deze opvattingen dominant worden, doet een overheid er derhalve verstandig
  aan het afwegingsvraagstuk expliciet aandacht te geven. Alleen als dat debat voluit wordt gevoerd, is een bestendig generatiebewust milieubeleid voorstelbaar.
   In de tweede plaats zijn in de andere twee beleidsperspectieven, die wel ruimte
  voor een afweging laten en dus wél bij een generatiebewust beleid passen, twee
  principieel verschillende hoofdrichtingen mogelijk om zo'n beleid vorm te
  geven. Enerzijds een strategie van privatisering, prijsvorming en het vinden van
  een aanvaardbaar evenwicht tussen investeringen nu en baten later, en anderzijds een strategie van het vertalen van huidige preferenties in vormen van zelfbinding waarmee de samenleving zich tegen haar eigen verleidingen wapent. In
  het huidige milieubeleid zijn elementen uit beide strategieën te vinden. Bij alle
  beslissingen die nu worden genomen, hetzij ten aanzien van investeringen in
  infrastructuur, hetzij ten aanzien van het accepteren van een zekere hoogte van
  overheidsschuld, speelt de afweging tussen baten en lasten van huidige en toekomstige generaties een zekere rol.
  Indien men van opvatting is dat het milieubeleid thans nog tekort schiet, liggen
  in beginsel beide wegen open om het beleid aan te scherpen in een richting die,
  volgens de huidige opvattingen, meer recht doet aan toekomstige generaties.
  Als daarbij in aanmerking wordt genomen wat op dit moment onder de burgers
  als de meest dringende problemen en tekortkomingen wordt ervaren, dan ligt
  een nadere uitwerking in de richting van reeds bestaande en nieuwe vormen van
  zelfbinding inderdaad voor de hand.
   325
  
  gener at iebew ust beleid
  
  326
  
  naar een generatiebewust beleid
  
  12
  
  naar een gener atiebewust beleid
  
  12.1
  
  inleiding
  De regeringsverklaring van het huidige kabinet (Paars II) bevat een passage over
  sociale cohesie:
  
  Een beschaafde samenleving waarin mensen niet langs elkaar heen leven wordt ook gekenmerkt
  door solidariteit tussen generaties. Voor de generatie 65-plussers is essentieel dat zij kan rekenen
  op een welvaartsvast pensioen en continuïteit in de regelingen ten aanzien van hun aanvullend
  pensioen. Van minstens even groot belang zijn kwalitatief hoogwaardige en toegankelijke zorgvoorzieningen. Door vermindering van de schuld- en rentelasten zal worden voorkomen dat de
  jongeren van nu in de toekomst de ouderen van de rekening worden. (Regeringsverklaring 1998)
  
  De solidariteit tussen generaties heeft twee kanten: enerzijds het verzekeren van
  eenmaal opgebouwde rechten van ouderen en anderzijds het niet eenzijdig
  afwentelen van de kosten hiervan op de jongeren. Het realiseren van deze dubbele doelstelling is gemakkelijker gezegd dan gedaan. De in de geciteerde passage genoemde beleidsproblemen – continuïteit in oudedags- en pensioenvoorzieningen, hoogwaardige en toegankelijke zorgvoorzieningen en staatsschuld – zijn
  alle drie gevoelig voor demografische verschuivingen. De op handen zijnde vergrijzing van de samenleving roept juist de vraag op of bestaande aanspraken en
  de op dit moment bestaande lastenverdelingen (in de vorm van belasting- en
  premieheffingen voor door de overheid georganiseerde overdrachten) ongewijzigd kunnen blijven. Dit rapport betreft een aantal beleidsproblemen die het
  meest worden beïnvloed door de demografische verschuiving naar een verouderde samenleving. Deze beleidsproblemen zijn hier specifiek vanuit de generatieproblematiek bekeken.
  Hierbij blijkt allereerst dat deze generatieproblematiek niet eenduidig is – mede
  omdat het begrip generatie zelf in steeds wisselende betekenissen werd en wordt
  gebruikt. Onder de generatieproblematiek gaat een aantal belangrijke (her)verdelingsmechanismen schuil die uit elkaar gehouden moeten worden, hoezeer ze
  ook met elkaar verknoopt zijn geraakt.
  