text: RECHT
  
  VAN
  
  DEN
  
  WIND
  
  EN
  
  MOLENDWANG
  
  DOOR
  MR. S. J. FOCKEMA ANDREÆ,
  Oud-Hoogleeraarte Leiden.
  zeer
  In aflevering 2 van dit tijdschrift handelt MR. DE BLACOURT
  in het kort - zooals het verband medebrengt - over het recht van
  den wind, en den molendwang. Beide rechten komen oudtijds nog al
  veel voor en zijn wel van eenige beteekenis. Misschien is het sommige
  lezers niet onaangenaam, er iets meer van te vernemen. Dit noopt
  mij, mijne aanteekeningen over het onderwerp in de volgende bladzijdeia samen te vatten.
  Het recht van den wind en het recht van molendwang, de molenban
  zijn wel van elkaar te onderscheiden.
  Het recht van den wind wordt zeer aardig gekenschetst in het
  ordel van den Drentsehen Etstoel van 1441 in het opstel aangehaald 1).
  Zekere Jacob Odinge wil in de mark van Leede eewwindmolen zetten.
  Hendrik de Vos komt biertegen op. De Etstoel wijst een voorwaardelijk eindvonnis: Jacob zal den molen mogen zetten, tenzij Hendrik de
  Vos bewijst ,dat de wind Bynn. were". Immers, zoo overwegen de
  Etten, Hendrik de Vos is geen markgenoot in Leeder mark, als markgenoot kan hij er dus niet tegen opkomen, dat het markgenootschap
  aan Jacob de marke "staet", d. i. aan Jacob het zetten van den
  molen toestaat, en de wind wordt in Drente vermoed vrij te zijn,
  behoudens het recht van de Vos om te bewijzen, dat hij het daar ter
  plaatse niet is. De gebruikte uitdrukkingen zijn kenmerkend; de
  tegenstelling is: de wind is vrij of iemand kan zeggen dat die syn
  is; Syn, d. i. zijn eigendom. Is dit laatste het geval, dan mag de
  185. Het ordel komt voor op bl. 41 van de uitgaven der ordelen Pro
  Bl.
  '
  Egcolendo VII.
   29
  
  432
  eigenaar den wind (den a6r profluens) gebruiken; ik schreef haast:
  voor zich laten werken,' al 1 e e n hij en degene aan wien hij het toestaat.
  Daarmee is gezegd waarin voor hem de waarde van dit vermogens,. deel ligt. Hij kan aan anderen, of aan 66n met uitsluiting van alle
  anderen het oprichten en de ingebruiks telling van windmolens toestaav
  tegen betaling, of hij .kan zelf een of meer windmolens zetten en in
  werking stellen en voordeel trekken uit dit bedrijf. Intusschen, w:j
  merken het al dadelijk op, monopolist is hij daarmee nog niet. Molens
  met andere drij f kracht, watermolens, rosmolens kunnen, wie willen,
  op hun. eigen grond in iverking brengen en hem daarmee concurrentie
  aandoen. Bovendien kunnen zij doen malen op molens, staande buiten.
  het gebied, door zijn windrecht bestreken. Maar dit alles neemt
  weg, dat, als alleen de eigenaar van den wind een windmolen heeft,
  hij een rit voor ,is en vrij zeker van een aardige klandisie. Dit maalia
  het voor hem wel d6 moeite waard, aan zij n recht van den wind vast
  te houden, en er, zoo noodig, in rechte voor te strijden.
  VAN .f3?ssEL?r1) deelt mee, dat volgens eene beslissing van het Hof
  van Gelderland van 26 Februari 1700 hij, die het recht van windmolen
  heeft, niet kan beletten, dat een ander een rosmolen zet. Hij voegt
  er bij, dat een andermaal misschien anders kan worden beslist :
  tentiae non ' sunt omnium horarum et tempornm". Nu, zoo'n troostwoordje voegt oudtijds een advocaat wel eens meer toe aan een advies,
  dat - naar hij vermoedt - -zijn klient niet aangenaam zal zijn.
   . Dat
  hij, die het recht van den wind heeft, aardig voordeel ka,n
  trekken uit vergunningen, al doet hij het niet altijd, volgt uit lietgec!n
  wij vernemen omtrent Gouda. De stad Gouda, zoo lezen wij in cte
  Hollandscke Consultatien ?') heeft van al de molens binnen de vrijhei.d
  staande geen stuiver profy t, "overmits den burger aldaar werd toegelaten, de voorn. molens te erigeren tot gerijf van de burgerije sender
  . voor den wind yet te betalen."
  Deze plaats toont ons tevens een recht van den wind, nitgeoefend
  zonder dat er molendwang bij te pas komt.
  Trouwens, een aantal Geldersche leenakten spreken van beleening
  met het recht van den wind of met een molen zonder dat daarbij van
  '
  '
  molendwang gewag wordt gemaakt.
  ,
  Wij zien in leen geven:
  
  ') Rechtsgel.brieven186, bl. 185.
  Uitg. in 6 deelen,III, 663.
  ,
  
  '
  
  1
  _
  
  433
  "de koorn-, wind- en rosmolen te Hemmen" I),
  met
  de
  m.eulen
  de
  daerb?" 2),
  "een "weyde
  Bloemenbleyck
  "het regt tot het water van deese molen (Renkum) op Cortenberg
  lopende" -3),
  "Hyrne myt der halver meulen" 4),
  "die wintmeulen to Bommel" 5),
  ,,die halve moilen gehieten die hellen moilen tot Venlo"; (later)
  watermeulen voor de Stat van Venlo voor de Hellepoorte gelegen 6)
  "de pampiermeulen (te Putten) ende gerechticheit van het waeter
  ende waterleidinge van dien" 7),
  "dat goet tot Mullingen met der wintmolen ende allen sijnen
  toebehoren" 8),
  "die wintmolen (te Oldebroek)" 9),
  "de wind tot Sevenem"
  ende den wind van der meulen tot
  "een buys ende hofstat ...
  Bommel" 11),
  "het huys ende de hofstat Muelecaeten, 2 pompiermeulens, i coornmeule" 12),
  "het water en de grond, lopende en gebruikt wordende bij de
  waarvan eertijds een is geweest een koornmeule,
  pampiremolens ...
   alsmede die koorn-, nu pompiremeulcn zelf" 13),
  zekere volmolen met het water "daer die meulen bij gaet"
  ,,Een watermeulen, bestaande in een coorn-, olye- ende volmeulen"
  (afgescheiden van een grooter leen, "den Weert tot Nyenbeke") "de
  
  1, Njjinegen20.
  Leenacktenb.,
  ?) .ItegisterGeldersche
  a) Ald. I Veluwe 11.
  3) Ald. I Veluwe46.
  Ald. 11 Nijmegen68.
  II Nijmegen87.
  s) Ald. II Overkwart.36.
  7) Ald. III Veluwe 103. Zulke papiermolensmet water en waterleidingworden
  meer in leen gegeven,b.v. Ald. 109.
  8) Ald. IV 185.
  9) Ald. IV Veluwe 190.
  Ald. IV Overkw.151.
  II) Ald. V Nijmegen226.
  Ald V Veluwe199.
  ?3) Ald. V Velawe 227.
  Ald. V Veluwe 236.
  Ald. V buiten Gelderland77.
  434
  koornwindmolen staande op den Appensen enk met en nevens dn
  korenwatermole, onder den ampte en kerspel Voorst" 1),
  "de wintmuel metten wint ende het moelenhuys" 2),
  ,huis en heerlijkheid Lathum met de gerechtigcheyt van de wint
  en recognitie van 20 gldn. jaerlix uyt de wintmeulen aldaer" 3),
  '
  "Die nye alymuelen met een coorngelindt" 4).
  ,
  Over den grond van het rech.t van den wind, daar waar het wordt
  aangenomen, bestaat, meen ik, geen verschil van gevoelen. De wind
  is een regaal, het best te vergel.ijken met het stroomende water. Rjj
  behoort aan den koning of aan wie hem aan dezen ontleenen.
  In sommige landschappen was niet alleen het inrichten van wind.molens, maar ook dat van andere molens slechts geoorloofd, met
  toestemming van het hooger gezag.
  Naar een Brabantsch edict' van 21 Februari 1547 mocht niemand
  doen maken of oprichten eenige
  wint-meulens, ofte rosmeulens, ten
  sy met octroy van den Prince" 5).
   In 1614 werd in de Staten van Gelderland voorgesteld ,voortaan
  geen octroy ofl' concessie tot het setten van nyhe wynt of watermolens"
  te geven, dan met voorweten en consent van de Lantschap. Die van
  het kwartier van Nijmegen verklaarden, te willen blijven bij het oude
  gebruik, die van de Graafschap en de Veluwe lieten zich het voorgestelde welgevallen. In Mei 1616 werd de aldus aangenomen resolutiie
  in dezen zin uitgelegd, dat die van de rekenkamer -zouden zijn geautoriseerd, om na voorgaande drie ptiblicati6n en kerkespraken van
  maand tot maand ter behoorlijker plaatse ,sonder iemants interesse,"
  met partijen te handelen en accordeeren over het zetten van allerhancfe
  molens, behalve wind- en water7?oor?zmole?zs.Voor deze mag geen octrooi
  worden gegeven zonder consent van de landschap 6).
  Van geheel anderen oorsprong, aard en beteekenis dan het recht va,n
  den wind is het recht van molendwang, het reclit, om van de inwone:rs
  van een bepaald gebied te verlangen, dat zij hun koorn nit andexs
  doen malen, dan op een bepaalden molen.
  1) Ald. VII Veluwe 328.
  '
  2) Ald. VII Veluwe 832.
  Ald.
  X
  456.
  3)
  Zutphen
  4) Ald. X Zutphen 478.
  Cod.Belg. op het woord Meulens§ 2.
  a) ANSELMO,
  6) Gr. Geld.Placb., II Append. 233.
  435
  Omtrent den oorsprong van dit recht van molendwang of banmolen
  worden door de schrijvers verschillende voorstellingen gegeven.
   H. G,, GENGLER1) geeft deze: In de vroege middeleeuwen, toen nog
  eene aansporing noodig was tot den kostbaren waterbouw, voor de watermolens noodzakelijk, werd dikwijls door den koning, later door den landsof stadsheer, een molenbaurecht verleend. Aanvankelijk scbijnt dit banrecht
  niet meer beteekend te hebben, dan dat niemand dan de gerechtigde de kracbt van een water zou mogen gebruiken voor eene bepaalde
  b.v. van koorn 2). Later kan dan de molendwang den sterkeren
  malerij,
  zin gekregen hebben, dien wij kennen en dien ik zooeven omschreef.
  Deze uiteenzetting wekt eenige bedenking.
  Yoor zoover ik weet, heeft niemand ooit beweerd, dat de kleine
  stroompjes, die vaak de watermolens dreven, regalen waren. Hoe zou
  de koning aan het recht gekomen zijn, om de drijfkracht daarvan aan
  een persoon toe te kennen ? En in elk geval, de koning bezat rechtens
  de macht niet, de ingezetenen te verbieden elders dan op een bepaalden molen te doen malen. De molenban in den sterken, voor ons eigenlijken zin, kan dus zeker niet aan den koning zijn ontleend en is dus
  stellig niet voldoende verklaard door hetgeen. GENOLERzegt.
   In denzelfden geest spreekt
  De 11wlendinis3). Molendwang,
  zegt hi,j, kan niet ingevoerd worden, dan door den souverein van den
  lande. Hij voegt er intusschen bij - en ziedaar dan een nieuwe wijze
  van ontstaan - ,ofte ook wel door eene prescriptie van dertig jaren,
  te weten, zoo een heer van eenig district zijne ingezetenen had verboden,
  ergens elders te gaan malen, en dat die dertig jaren of een
  derden deel van 100 jaren daarop geacquiesceert hadden". Dit laatste
  staat m.i. niet zoo vast. Of de heer ontleende aan zijne verhouding
  tot zijne ingezetenen het recht tot het verbod, dan was tot het ontstaan van den molendwang geene verjaring noodig, 6f hij miste dat
  recht, maar of dan het handelen gedurende een reeks van jaren overeenkomstig een onbevoegd gegeven bevel, de verplichting daartoe kon
  vestigen, is zeer te betwijfelen.
  Aannemelijker is hetgeen PAUL VIOLLET4) zegt. De moulin banal is
  1) Deutsche?S'tadtrec7?ts
  ?lterthiinaer,bl. 241. De aandacht verdient ook, wat de
  schrijver mededeeltover de geschiedenisder molensin het algemeenen der water-molens in het bijzonder,bl. 225 vlg.
  2) WAlTZ,D.
  VIII, bl. 275 vlg..
  3) Quaest. II num. 7 en vlg. en n. 11.3,aangehaal.dbij LAMSWEERDF,
  Cons.,Adv.
  heb ik niet machtigkunnenworden.
  Advertiss.cons.53 bl. 440.Het werkzelfvan HERING
  Etablissements
  de Saint Louis,Introduction,I, bl. 104, Etablissements,I, bl. 113.
  436
  aanvankelijk gesticht op gezamenljjke kosten van de ingezetenen, evenals de four banal. Op zulke molens, enz. legde de feodale heer de
  hand; "un seigneur, qui ne poss6dait pas un village, un 'bourg,.
  pouvait 6tablir de four banal". En VIOLLETmaakt eene aardige opmerking : als iemand, die doet malen, den molenaar beschuldigt van schade
  aan zijn meel, dan mag hij zelf het bedrag van zijne schade bezweren..
  Dit is - meent VIOLIjET- hier door te ver klaren, dat de molenaar
  aanvankelijk de ondergeschikte zijner klanten was.
   Zeker, zooals ViOLLEThet voorstelt, kan hier en daar de wordingsgeschiedenis zijn geweest en dit zal zij wel; in de vrijc marken zal
  meermalen ingevolge een besluit der markgenooten ter vervanging van
  alle hand- en rosmolens der enkelen een gemeenschappelijke molen
  zijn gesticht. Zulke oo6peratie was daar niet ongewoon. Alleen dat
  dan op dien molen de hand zou zijn gelegd door den feodalen heer,
  schijni mij wat verdacht.
  Waar die in het bezit I,an. den banmolen was, schijnt mij de oorsprong waarschijnl?ker, dien HABETSons schetst 1). Oudtijds had, meent
  hij, elk huisgezin zijn eigen molentje, bestaande uit twee steenen, een
  vastliggend in den grond, de andere vrij met de hand bewogen, of
  door een ezel of paard rondgedraaid. Er waren echter ook grooter
  molens bekend - voor de dorpelingen intusschen te kostbaar van
  aanleg -; wilden zij er een, dan sloten'zij daarover eene overeenkome,t
  met den heer, een klooster, of eene abdij. Deze zou den molen daar
  zetten en inrichten, zij verbonden zich, nergens anders te doen malen..
  Deze voorstelling klopt met die, gegeven in de Rechtsgeleerde
  Observatien op DE (??tooT's Inleiding 2).. De schrijver zegt daar, dat
  somtijds aan de ingezetenen wordt voorgeschreven, van wier dienste:a
  zij gebruik hebben te maken "als bij voorbeeld in 't koorn op de
  moolens te laten maalen voor soo verre sommige moolens en te haren
  opzigte ook de moolenaars met een privilege of octroy zijn begiftigd
  geworden, dat de inwoonders van het district bij geen andere molenaars
  haar koorn te maalen zullen mogen brengen".
   Zulke dwangmolens vervolgt hij dan - zijn er verscheidene iIl
  Holland o.a. te Wassenaar, te gatwijk en te Voorschoten - en n'll
  volgt de grond van ontstaan - "welke voorsz. 3 moolens de Heer
  van Wassenaar ofte zijne voorsaten eertijds tot zijne groote excessive
  kosten ten verzoeke en ten gerieve der gemeene ingeseetenen aldaar
  mijvdomnien,
  1) Linzbuz?sche
  Inleiding .VIII.
  ') I, 107.
  437
  hadde doen stellen en bekostigen". Wij mogen daar wel bij denken,
  dat de ingezetenen zich vooraf hebben verbonden, om bij inwilliging
  van hun verzoek nergens anders te doen malen. Dat soms de niet voldoening aan zulk eene verbintenis tot straifen leidt, behoeft ons niet
  te bevreemden; laet is vaak niet meer dan het gewone gevolg van
  een strafbeding en het is in de middeleeuwen geene zeldzaamheid,
  dat iemand zich voor het geval van niet nakoming eener overeenkomst
  aan eene straf in eigenlyken zin onderwerpt.
  Eindelrjk vestigt MR. DE BLECOURTzeer terecht de aandacht op eene
  oorkonde van 1341 1), volgens weike die van de villa Uffelt "pactum
  et expensae ad molendinum" moeten betalen aan het Kapittel van Sint
  Pieter te Utrecht en merkt op, dat het bier wel eene hefhng zal
  Ik geloof
  gelden, met hoorigheidsverhoudingen in verband staande.
  dit met den schrijver. Hier was het zeker de grondheer geweest, die
  ten bate zijiier hoorigen den molen had gesticht. En hij had - al zal
  hij wel vooraf overleg, met hen hebben gepleeg'd 2) - geene overeenkomst met hen noodig voor eene heffing vi)ol die stichting, en evenmin voor het vestigen hunner verplichting, om alleen op dien molen
  te doen malen. Hij kon hun die opleggen. En in vele heerenhoven is
  ongetwijfeld de molendwang zulk eene door den beer aan zijne hoorigen
  opgelegde verplichting.
   Dwangmolens zijn er in sommige provinci.en vele. Ik geef een aantal voorbeelden, waaruit tevens blijkt, langs welken weg de dwang
  '
  gehandhaafd wordt.
  in
  van
  Reeds
  de 14de eeuw wordt melding gemaakt
  dwangmolens
  te Domburg 1310, te Vlissingen 1315, te 's-Gravensande 1319 S). Het
  privilege van Vlissingen zegt van de stedelingen, ,,wy willen, dat sy
  nywaert en doen 'mal en' dan tonser molen; dies niet en dade, die
  breucte jegens ons tien schellingen, ende den molener, den mouter
  twyscatte, alsoe dickent, als ment dade"..
  In 1388 verordent Albrecht van Beieren4) en geeft aan Jan van
  Heemstede en Reinier Deuer, "da,t niement malen en moet van Lisse,
  1) Oorlcb.v. Groningenen Drente,I, nO. 364.
  ') Bedriegtniet alles, dan waren veelal de verhoudingentusschenden hofheer en
  zijne hoorigen goed; hunne rechten tegenoverden beer zijn geleidelijkgestegenen
  het is zelfs niet altijd uit te maken, of op een bepaald oogenblikzekere verplichtingen van hoorigenal of niet krachtens hun vrije toestemmingbestaan.
  3) Rechtsgel.01servatiën op DEGETOOT'S
  Inteidinq,IV, 225/226.
  4) VANMIERIS,III, bl. 483.
  ,
  
  ,
  
  438
  noch van Yoerhout, . dan totter molen, die si staende hebben tot Zassenem, op eene boet van 5 scel.lingen; oec en moet niement in den
  ambacht voersz. rosmolen houden om yement te malen dan syns selfs
  coren te malen. Ende waert dat yement ten rosmolen mael, dat waer
  op die boete voersz. en.de dit sal duren tot onsen wederzegghen".
  In 1422 vergunt Johan van Beijeren 1) aan Willem van de Coolste:r
  "dat niemandt van onse ondersaten van Heyloo ende van Oesdom maleu
  en sullen dan tot synre meulen, tenwaer, dat sy bewysen mochten
  met goeden knapen, dat hen die meulenaer 't heur niet en gaue.... "
  In het register op de Geldersche Leenactenb. wordt melding gemaakt van "dat bedwanck der meulen te Glroesbeek 2).
   Aan de ingezetenen van Oud- en Nieuw Beierland worden in October
  1657 en Mei 1661 door Rekenmeesteren der domeinen van Holland
  waarschuwingen gericht 3) "dat niemant van hem van nu aan geen
  koorn buyten de voorsz. dorpen .... elders te malen of ter molen sullen
  mogen brengen, ten zij saecke, sy luyden alvorens een gerecht derdepart
  van 't recht van molsterkoorn of maelloon aan den pachter van de voorsz.
  des graenfelickheyts dwanghmolens sullen hebben betaelt. Ende sulcks
  op de verbeurte van hetselve buyten-gebrachte ende achterhaelde koorn,
  ende daer en boven op eene boete van thien ponden te veertiglE
  grooten"..
  Een resolutie van het Hof van Gelderland van 1676 4) gelast, dat men
  geen dwangmolen als te Wichen en elders staande, mag voorbij varen.,
  en by anderen malen op de boete van 25 gld. en verbeurte van meel
  en zak.
  In 1731 verzoeken verschillende eigenaars van dwangmolens eenE:
  strenge procedure tegen hen, die eens tegen dat dwangrecht gebreukt
  hebbende, het nog eens doen. De verzoeken werden afgewezen, maar
  de verzoekers verwezen naar het Hof 5).
  Tot bescherming van den molenban zal ook wel strekken eene resolutie'
  van den Hertog van Gelre van 1576 c)., geen graan of koorn "opter'
  quernen te malen", maar deze ongewone queernen af te breken "sonder
  bl. 89. Zie ook Handv. van Ridderkerk
  v. Kennenierland,
  1) VAN SANTEN,
  1429/1430 en Declaratievan gecommitteerderaden
  ' 1606 ten aanzien van Terschelling (Reg. v. Resol. 888).
  '
  s) I Nijmegen 16.
  3) Gr. Placb., II, 2488, 2654.
  ') VANHASSELT,
  Rgel. hrie/)1nnO. 265, bl. 246.
  b) Gr. Geld.Plach., III, 491.
  .8) Ald. I, 616.
  439
  dieselve eenigzins te gebruycken, voirder, verner of anders, dat tot gort
  und scherbiers malt" op straffe van ....
   Zoo ook een Edict van 21 Juli 15281) volgens hetwelk ?al de eigenaars
  van eenige wind- of rosmolens hun titels en bewijzen tot het oprichteri
  daarvan moeten overbrengen. Dit hangt natuurlijk samen met regelen,
  als die gesteld bij het Edict van 12 1! ebr. 1547, hernieuwd 21 Juli
  1628 2) : rosmolens ter plaatse, daar de prins, of anderen bal1molens, of
  vrije malerijen hebben, moeten worden afgebroken, tenzij zij over de
  10 jaar gestaan hebben ; dan mag de eigenaar er "coren ofte graan"
  op malen voor zoover zijn particuliere huishouding het behoeft.
  Ik vestigde hierboven de aandacht op oorkonden, waarin alleen sprake
  is of van recht van den wind, of van molendwang. Intusschen, die beide
  komen ook meermalen te zamen voor. Geen wonder; wij zouden het
  zelfs mogen gissen, al werd het ons nergens ui.tdrukkelijk gezegd. Immers,
  daar waar men geen stroomend water vindt, is de wind de eenige
  drijfkracht, die voor eenigszins groot bedrijf in aanmerking komt rosmolens zijn hiervoor minder geschikt--. Is nu daar de wind niet
  vrij, dan m o e t, wie een recht van molendwang wil uitoefenen, eerst
  ook het recht van den wind hebben. En wie het recht van den wind
  heeft, gaat geldelijk zeker vrijwat vooruit, als hij een gedwongen nering
  machtig kan worden, en streeft er dus licht naar, ook den molendwang
  te krijgen.
  De Geldersche registers der Leenactenboeken vermelden het in leen
  geven van:
  "die windmeulen tot Apeltern met den gemaale 3) tot Apeltern ende
  tot Altvorst" 4),
  ,balfsebeid van den wind en het gemaal van' twee kerspelen van
  Apeltern en Altvorst" 5),
  "den halven winde ende gemael van der meulen tot Herwynen" 6).
  Volgende leenmannen ontvangen eveneens
  CodexBelgicusop het woord Meulens§ 4.
  1) ANsELMO,
  3.
  3) Dat is blijkbaar de molendwang.
  ,
  4) II Nijmegen78.
  5) II Nijmegen80.
   6) IX Nijmegen 451 "Tot beternissedes leens" heeft een volgendeleenman opgedragenen weder ontvangen "het recht van voormalenop de wind en rosmolentot _
  Herwinen van alle korn dat men" op het in leen gegevenhuis behoevenzal. Het
  recht van voormalen wordt ook vermeld aldaar blz. 470 "met last van voormalen
  
  440
  "dat halve gemaal met den winde" (1430),
  "den halven wint ende gemaal" (143 1 ),
  "den halven wintmeulen met allen rechten ende toebehooren", "daer mede beleent met den dwang, daerto behorende, dat so mennichwerff
  yemandt uut den kerspel anderswaer maele, so mennich olde schilt
  gebreuckt wort, halff voor den heer ende halfl' voor den vasal" 1).
  "dat buys te Herwinen; noch den wind, windmeule ende dwanck"
  (1467)2),
  "den wind ,en windcoornmolen tot Herwynen met den dwanck
  daartoe" 3),
  ,,den wind, den molenstede ende dat alinge gemael van den tween
  dorpeqen Aelten ende Winterswick" 4),
  de l,1elfte van een Koornwindmeule met het recht van wind ende
  gemael des kerspels Wenterswijk" 5),
  ,,de wind ende het gemael mitsgaders de wintmeulen des karspels,
  Aelten" 6).
  In 1315 geeft Reinoud van Gelre aan Nycolaus de Hecel het recht
  ,,habendi molendinum venti apud Beesde, in quo omnes homines in
  villa Beesde commorantes et commoraturi, cujuscumque sint conditionis,
  Niemand anders mag een molen hebben,
  molere sint adstricti" ....
  kunnen
  die
  aantoonen, "quod ipsis liceat habere molentenzij degenen,
  '
  dina dicta rosmolen" 7).
  In Drongelen wordt in 1341 aan den Heer en zijne erfgenamen
  voorbehouden "het ghemaele ende den wynt vanden meulen ende die
  gruyte van allen luyden, die woenachtigh zijn binnen den gerechte van
  Drongelen, die altoes vrijelick te gebruycken sonder arghelist. Ende
  had die voers. Jan van Drongelen ofte zijne erfgenaamen ende dat voers.
   gemaale ofte gruyte ennich gebreek aan den luyden, woenachtigh binnen
  den gerechte van Drongelen, soe magh hy ze of zijne erfgenaamen daer
  toe dwinghen, alsoe dicke ende alsoe mennichwerf alse brueckigh waeren
  
  en inolstervrij van al het koorn, dat op den buys van Engelenburg, staande te
  Herwynen.verdaan.werd".
  1) Ald. IX Nijmegen455.
  '
  2) Ald. IX Nijmegen467.
  3) Ald. 470. Zie daar over de straf wegens schendingvan den molenban.
  4) Ald. X Zutphen 499.
  6) Ald. X Zutphen 501.
  6) Ald. X Zutphen 501.
  ,
  bl. 119.
  7) OadulariumjJ1.arienweerd,
  
  441
  van den gruite of van den gemaale met eenre boeyten van negen
  1).
  schellingen" .....
  In 1439 werd door Margar. van Bourgondi8 aan Gerrit van Poelgeest toegestaan 2) "den windt van onser nialerij en van onser alinger
  heerlijkheden van Westzaanden ende van Crommenie om aldaer moolen
  te moghen doen maecken ende setten, ende de malerij daeraf te
  hebben, te houden ende te bruycken tot syn meeste nntscap, proffijt
  ende oirbaer ende synen vryen yegenen wille daer mede te mogen
  doen, tot eeuwigen daghen, ghelyck met anderen syn eygen goeden,
  behoudelyck dat onse voorsz. ondersaten van de monstere van haren
  koorne ende dat sy aldaer te molen brengheu sullen, om te malen
  gewillen hebben, niet meer uytreycken noch geven sullen, dan andere
  bueren ende ondersaten omtrent henluyden buyten onsen voorsz.
  Ende bevelen vorder onsen schout van
  heerlijckbeydt geseten....
  Westzaenden ende Crommenie, dat hij onse ondersaten ende gebueren
  van W. ende Cr. voorsz. bevelen ende gebieden (sal) van onsen weghen
  op een boeten van drie ponden, dat niemandt van hun anderswaer en
  male, dan op de moolen voors.".
   In Gelderland schijnen zulke boeten aanvankelijk niet algemeen te
  zijn geweest. In, 1719 zien wij ze als iets nieuws invoeren 3). Joost
  van Steenhuis dient bij de Staten een verzoekscbrift in; Hij is, zegt
  hij, door de Staten beleend met den wind en gemaal met den dwang.
  Nu is er aan het tolhuis op den Kleefschen bodem een molen opgericht, en velen brengen daar hun koorn. Hun Edelmogenden hebben
  in een dergelijk geval aan anderen, die met dwangmolens beleend waren,
  eene boete toegekend. Van Steenhuis verzoek, dit ook aan hem te
  doen. De inhoud van dit verzoekschrift doet vermoeden, dat vroeger
  overtredillgen van den molenban niet voorkwamen, omdat er geen
  andere molen in de buurt was. Zoo is het dan te verklaren, dat eerst
  nu voor de vaststelling van een boete aanleiding bestond. De Landdag
  autoriseerde het Hof, als het geval zich voordeed, eene boete te ,,reguleeren" tegen inwoners van Herwen en Aert, die koren deden malen
  op een anderen molen, dan dien van Joost van Steenhuis.
  Nog eens dus, het recht van den wind en de molendwang kwamen
  vaak in eene hand voor. Maar dit belette niet, dat men ze zorgvuldig
  onderscheidde. Hiervan geeft - dit ten slotte - duidelijk blijk een
  t) VANOUDENHOVEN,
  Heusden,bl. 327.
  bl. 336.
  en Crommenie,
  ') .Handvosionvan Tf'eslzaanen
  3) Gr. Gelrl.Placb., III, bl. 357.
  442
  advies door de rekenkamer 24 Februari 1650 gegeven aan de Staten
  van Zeeland 1). Ik ontleen daaraan het volgende: "aen d'eene zijde
  de wint ende lucht niemants eygen zijnde, moet werden verstaan
  gebleven te zijn, voor sooveel als eenigh gebruyck in 't bysonder daer
  af kan werden gemaeckt, onder de Regalia ende Heerlycke gerechtigheden, die het volck van dese ende naburighe Landen aan haere
  overheden, ende deselve wederom aen haere vassallen met ende nevens
  de jurisdictie hebben geattribueert.".
   ,,Ende aen d' andere zijde de dwangmalerie, by de welcke alle
  ingesetenen werden gedwongen, op des Heeren molen te komen malen,
  sonder elders te mogen gaen, bre.ngt genoeghsaem van selfs mede, dat
  soodanige overmacht ende constrainte, wesende naest de justitie, die
  d'alder aensienlyckste gerechtigheyt is van de ambachtsheeren van
  Zeelant, haren oorspronck moest' hebben ende deriveeren van de
  ende gesagh, dat deselve over
  ' de ingesetenen van hare
  ' jurisdictie
  toekomt".
  heerlyckheden
  M. a. w. dus, de molendwang spruit uit de jurisdictie 2) ; nevens de
  jurisdictie hebben de overheden aan hunne vazallen het recht van den
  wind toegekend.
  Tract. v. anabachtsheerl.,
  VI, bl. 4 en 5 (dlle de weroken,I, bl. 781).
  z) Die beweringneem ik niet voor mijne rekening, maar het is er mij hier maar
  om te doen, in het licht te stellen, dat ook de rekenkamertusschen het recht van
  den wind en den molendwangscherp onderscheidt.
  