text: VAN DE REDACTIE
  Academische benoemingen. De redactie heeft een verzuim te herstellen.
  Door een samenloop van omstandigheden is geen melding gemaakt van
  de benoeming van de heren C. A. Blazer en R. A. Dijker tot buitengewone
  hoogleraren in de Accountancy en van Mr. B. Moret tot lector in de
  Accountancy aan de Nederlandsche Economische Hoogeschool.
  Het was niet een gemis aan belangstelling, dat tot de vertraging in deze
  aankondiging heeft geleid. Ofschoon de hoogleraarsbenoemingen geen
  uitbreiding hebben gebracht in het onderwijs aan de Hogeschool en daar­
  om wellicht geacht zullen worden, van overwegend persoonlijke betekenis
  te zijn, ziet de redactie deze benoemingen vooral in haar betekenis voor
  de plaats, welke aan de opleiding van de accountant aan de Hogescchool
  is toegekend. Die opleiding heeft thans ook aan de Hogeschool haar
  vertegenwoordiging gekregen in de senaat, zoals dit te Amsterdam van
  de aanvang af het geval is geweest. In die zin gaat de betekenis van deze
  benoemingen uit boven de persoonlijke voldoening, welke daarin voor de
  beide genoemden is gelegen. W ie de academische huishouding kent, weet,
  dat met deze wijziging in de persoonlijke staat van de docenten tevens een
  essentiële verandering in de staat van het vak is aangebracht, welke ver­
  andering de redactie verheugt.
  De benoeming van den heer Moret brengt een ruimere bezetting in
  het onderwijs der Accountancy, die opnieuw wijst op de groeiende bete­
  kenis daarvan; ook dit stemt tot verheugenis. Anderzijds houdt de benoe­
  ming de erkenning in voor de verdiensten van de arbeid van den be­
  noemde als assistent voor de accountants-opleiding. Die erkenning zal
  ongetwijfeld ook in vakkringen voldoening schenken.
  Het object der bedrijfshuishoudkunde. De lezer vindt in dit nummer een
  opstel van een der redacteuren over het object der bedrijfshuishoudkunde
  en de verhouding tussen bedrijfshuishoudkunde en staathuishoudkunde.
   De redactie acht het door Prof. ten Doesschate aangesneden onderwerp
  van groot belang en nu de schrijver zelf vaststelt, dat hij nog zoekende is
  naar de oplossing van het door hem aan de orde gestelde vraagstuk, heeft
  zij het nuttig geoordeeld een harer andere leden te verzoeken zijn prin­
  cipieel afwijkende zienswijze uiteen te zetten. Prof. Limperg heeft zich
  daartoe bereid verklaard en de redactie hoopt in de gelegenheid te zijn
  om diens beschouwingen in het volgende nummer te publiceren. Het is
  niet de bedoeling van de redactie een polemiek op te zetten met het in
  dit nummer geplaatste artikel van Prof. ten Doesschate als uitgangspunt;
  zij beoogt twee op verschillende grondslag gebouwde opvattingen met
  betrekking tot de inhoud van de bedrijfseconomie als zelfstandige beschou­
  wingen aan de lezers ter overweging voor te leggen.
  HET AANDEEL ALS MACHTSINSTRUMENT IN HET LICHT DER
  CONCERNVORMING
  door Prof. D r P. P. van Berkum.
   Het vraagstuk der machtsverhoudingen bij naaml. vennootschappen
  doet dan z’n volle scherpte gevoelen, wanneer van buiten af, d.i. door
  een buiten de oorspronkelijke aandeelhouders staande partij of groep,
  pogingen worden aangewend de bestuursmacht eener onderneming aan
  zich te trekken, pogingen, die ten doel hebben de onderhavige onder­
  in a b
  
  blz. 166
  
  neming ondergeschikt te maken aan belangen, welke met die harer
  economische zelfstandigheid strijdig worden geacht. Het gewone middel
  tot een zoodanige verwerving van macht is aankoop van aandeelen op
  groote schaal. Heeft de aankoopende partij eenmaal een z.g. meerderheidspakket in handen, dan wordt bij de eerste de beste gelegenheid
  daarvan gebruik gemaakt een zoodanige bestuursbezetting te krijgen,
  waarbij het mogelijk wordt den wil der nieuw aan de macht gekomen
  groep door te drijven. Is dat bereikt, dan is de controle over de onder­
  neming in andere handen overgegaan. Wij treffen hier dus juist het
  omgekeerde aan van wat als de feitelijke situatie bij ondernemingen met
  wisselende aandeelhouders kan worden vastgesteld. Is daar het aandeel
  zuiver financierings- en geen machtsinstrument, hier wordt het in de
  eerste plaats als machtsinstrument gehanteerd. Het vormt als zoodanig
  een middel tot opbouw van grootondernemingen.
  Tusschen aandeelenverwerving, waarbij integratieplannen het doel
  zijn en de eenvoudige aandeelenkoop ter belegging, resp. tot deelneming
  in het bedrijf eener bevriende relatie kunnen zich nog allerlei gradaties
  en tusschenvormen bevinden, waarbij het verkrijgen van een zekeren,
  hoewel geenszins domineerenden, invloed beoogd wordt.
  In verband met den aandeelenaankoop op groote schaal verdient ook
  de koersvorming ter beurze de aandacht. Deze kan, wanneer in de waardeering van de onderhavige aandeelen de geschiktheid om als machts­
  instrument te dienen een rol gaat spelen, zich ver verwijderen van de
  grenzen, welke gebaseerd zijn op rendement en intrinsieke waarde.
   Strikt genomen is het niet noodig 100 % van de aandeelen te bezitten
  om de machtswisseling te bewerkstelligen, de eenvoudige meerderheidsmacht, recht gevende op de helft + 1 van het aantal stemgerechtigde
  aandeelen, volstaat daartoe. x) Zelfs kan, rekening houdende met het
  absenteïsme onder de aandeelhouders, het bezit van 20 tot 40 % van
  alle aandeelen reeds voldoende zijn om van een vaste stemmenmeerder­
  heid verzekerd te zijn. 2) Het percentage hangt uiteraard van de omstan­
  digheid af, of de aandeelen zich in handen bevinden van het breede
  publiek dan wel voor een deel toebehooren aan met het momenteele
  bestuur verbonden groot-aandeelhouders. In het eerste geval kan het
  lager zijn dan in het tweede.
  Bij het verwerven van een controleerend aandeelenbezit treedt in den
  tegenwoordigen tijd het streven tot concernvorming sterk op den voor­
  grond. Wetenschappelijk is het concernverschijnsel zeer onvoldoende
  bepaald, maar voor ons doel zouden wij er onder kunnen verstaan de
  combinatie van enkele of van een groot aantal ondernemingen tot een
  ondernemingen-complex, dat onder den -— door aandeelenbezit verkre­
  gen — controleerenden invloed van een aan het geheel leiding gevende
  onderneming of persoon staat. De gebezigde financieele techniek bij het
  totstandbrengen van de combinatie is die der holding cy. De voordeelen
  dezer techniek boven een fusie liggen onder andere in de mogelijkheid
  verkregen kapitaalbelangen wederom te kunnen afstooten. 3) Niet zel­
  den leidt evenwel aandeelenverwcrving tot fusioneering. Dit is b.v. het
  geval geweest bij de concentratie in het Nederlandsche-bankwezen.
  Uit den strijd om de macht, welke niet zelden met de scherpste mid­
  !) Het obstakel gelegen in een tegen den machtsovergang gerichte oligarchische clau­
  sule kan hierdoor in ons land teniet worden gedaan.
   2) Schoepp, De Naamlooze Vennootschap en haar Aandeelhouders, Den H aag 1939,
  blz. 173 vindt 2 0 % , Sannes, De Rechtsverhouding van Moeder- en Dochtermaatschappij,
  blz. 92, 4 0 % voldoende om de algemeene vergadering te overstemmen.
  3) Andere overwegingen zijn: Kostenbesparing, belastingbesparing bij internat, con­
  cerns, mogelijkheden tot winstverschuiving enz.
  m ab
  
  blz. 167
  
  delen wordt gevoerd en waarbij het zelfstandig voortbestaan der in het
  geding zijnde onderneming de inzet vormt, is het niet moeilijk twee typen
  van concerns te onderscheiden.
  In de eerste plaats zijn er concerns, waar het accent meer is gelegd op
  de financieele dan op de bedrijfseconomische of -organisatorische zijde.
   Groote financiers of speculanten van het type Löwenstein4) verwerven
  de controle over een aantal ondernemingen uitsluitend met het doel de
  in de holding cy bijeengebrachte aandeelenpakketten tot voordeelige
  prijzen van de hand te doen. Het kan zijn, dat zij zoodoende indirect de
  grondleggers worden van latere concerns, waaruit het speculatieve
  element voor een meer zakelijk doel heeft plaats gemaakt, maar hun
  directe beweegreden is speculatieve winst. 5) Tengevolge van het uit­
  buiten van het speculatieve moment kan op ernstige wijze het belang van
  het beleggend publiek en dat der betreffende ondernemingen worden
  geschaad. Vooral de Amerikaansche literatuur is rijk aan voorbeelden
  van bedenkelijke promotorspractijken op het gebied van het bijeen­
  brengen van ondernemingen in concerns, waarvan de sterk verwaterde
  aandeelen tegen directe ,,cash profit” onder het publiek worden ge­
  bracht. Voorbeelden van concerns, waarin eveneens het financieele en
  speculatieve karakter praevaleerde zijn het Stinnes-concern en het lucifers-concern Kreuger & Toll geweest. 6) Dergelijke tot onoverzichtelijke
  complexen uitgedijde combinaties vormen nog wel financieel een een­
  heid, bedrijfseconomisch echter geenszins, want de aangetrokken onder­
  nemingen hebben organisch weinig of niets met het oorspronkelijke be­
  drijf uit te staan. Het geheele conglomeraat vertoont zoodoende door
  zijn sterk heterogene samenstelling een onmiskenbaar speculatieven in­
  slag. Van het Hugo Stinnes-concern is bekend, dat er in het toenmalige
  Duitschland geen industrietak was, waarin het geen belangen had.
  Onderneming werd op onderneming gestapeld, allerlei verwante- en niet
  verwante producten werden binnen de invloedssfeer van het concern
  getrokken. Soms werden ondernemingen weer even snel afgestooten
  als zij werden verworven.
   Het Kreuger en het Stinnes-concern vormen althans in hun latere ont­
  wikkeling, het prototype van het speculatieve niet-organische concern. 7)
  Het Stinnes en Kreuger-concern zijn aan hun fouten ten gronde gegaan
  en weer bijna vergeten. Dit soort concerns zijn, hoewel zij door hun
  abnormalen omvang en samenstelling zeer de aandacht trekken, toch
  minder belangrijk, daar zij doorgaans geen lang bestaan hebben en geen
  diepgaanden invloed op de bedrijfsverhoudingen van de aangesloten
  ondernemingen uitoefenen. Bij de concerns van het andere type is de
  situatie geheel verschillend.
  In de tweede plaats toch onderscheiden wij concerns, die, behalve dat
  zij een financieele eenheid vormen, ook het kenmerk vertoonen volgens
  een bedrijfseconomisch weloverlegd plan te zijn opgebouwd. Hier ligt
  het accent dus meer op het bedrijfseconomische dan op het financieele.
  4) V an Löwenstein, bekend door zijn manipulaties in de Nederlandsche Kunstzijdeindustrie, werd gezegd, dat hij het type was van den slechts met cijfers manipuleerenden
  financier, die niets van de fabrieken afwist, welke hij bezat en slechts den koers harer
  aandeelen kende.
  5)
  ) In de Duitsche literatuur onderscheidt men Sachkonzerne en Finanzkonzerne.
  °) Zie de bijlage opbouwschema’s van concerns, o.a. van het Kreugerconcem vóór
  zijn uiteenvallen bij Hausmann: Konzerne und Kartelle im Zeichen der W irtschaftslen­
  kung, Zürich—Leipzig 1938.
  7) Vgl. Schär, Allgemeine Handelsbetriebslehre. Leipzig 1923, blz. 461, § 2, Kapitalis­
  tische Koalitionen in der Industrie, insbesondere der Stinnes-Konzern. Dit concern was
  in hoofdzaak een schepping van den inflatie-tijd.
   m ab
  
  blz. 168
  
  Het tot grondslag dienende bedrijfseconomische plan kan in twee rich­
  tingen zijn georiënteerd: horizontaal, door in zich op te nemen gelijk­
  soortige, meestal concurreerende ondernemingen: verticaal, door tot zich
  te trekken ondernemingen, die elkaar in productieverband opvolgen en
  derhalve t.o,v. elkaar koopers en verkoopers zijn. Zoodoende kan in
  laatstbedoeld geval een volledig geïntegreerde economische eenheid ont­
  staan omvattend oerproducenten (grondstoffen), bewerkingsproducenten
  en distributiebedrijven van het eindproduct. In de meeste gevallen zien
  wij het concern, nadat het zich aanvankelijk in de horizontale richting
  heeft ontwikkeld, zich ook in de verticale richting vertakken. De con­
  centratie in de Nederlandsche Kunstzijde Industrie is een voorbeeld van
  concernvorming volgens het tweede — organische —■ type. De opneming
  in het A.K.U.-concern van de H.K.I. was 'horizontale concentratie, door
  het nadien toevoegen van een handelsonderneming voor het regelen van
  het aanbod op de kunstzijdemarkt, is het concern een schrede in de rich­
  ting van integratie gegaan. Met de destijds gevolgde oprichting van de
  N.V. Maatschappij tot strooveredeling ,,Sove" (stroocellulose) volgde
  een tweede schrede, ditmaal naar de grondstoffen toe. Verdere integratieplannen (celvezelfabricage) zijn daarop gevolgd. Daar de H.K.I.
  reeds een concern was en enkele van haar dochterondernemingen op hun
  beurt ook, ontstonden tamelijk ingewikkelde verhoudingen. Deze inge­
  wikkeldheid, die vaak tot volkomen ondoorzichtige balanspublicaties leidt,
  is een karakteristiek kenmerk van de concerns.
   In het land met de meeste en grootste industrieele concerns, Duitschland, heeft destijds op grond eener speciale wetgeving (Umwandlungs­
  gesetz 1934) een vereenvoudiging in de structuur van onderscheidene
  concerns plaats gehad. Niet-organische bestanddeelen werden onder
  pressie van de overheid afgestooten. Het nieuwe Duitsche Aktiengesetz
  (1937) erkent en regelt uitdrukkelijk het concern.het heeft ook eenige
  verbetering in de publicatievoorschriften gebracht, zonder dat zulks ech­
  ter in de practijk heeft geleid tot een behoorlijke specificatie van de
  typische concernrekeningen op de balans. 8)
  Van belang is voorts de onderscheiding tusschen primaire en secundaire
  concernvorming. 9)
  Wanneer concerns zich tot groote geïntegreerde complexen hebben uit­
  gebreid, ontstaat — als secundair verschijnsel — tengevolge van de
  ®) Vgl. Schuster, art. Konzerne, in Handw. b. der Betriebswirtschaft. Een aantal
  belangrijke bedrijfstakken wordt geheel door concerns beheerscht, n.1, kali, mijnbouw,
  ijzer-, electrochemische-, suiker-, bierbrouwerij-, textiel-, margarine-, film-, porcelein-,
  cement-, optische- en meelindustrie; voorts het verzekerings-, bank-, electriciteits-, han­
  dels- en het verkeersbedrijf.
  Volgens een door Schuster vermeld onderzoek van het Statistische Rijksbureau in
  1936 w as van het totale kapitaal van alle Duitsche Aktiengesellschaften 5 6 % in handen
  van andere ondernemingen, in hoofdzaak concerns.
  °) Haussmann, Konzerne und Kartelle enz. blz. 94 onderscheidt nog drie soorten van
  concerns:
  1. Personalkonzerne, wanneer zij een persoonlijk of familiekarakter hebben (b.v. Siemensconcern, Kruppconcern, Philipsconcern).
  2. Objectivierte Konzerne, onderscheiden zich door een onpersoonlijk karakter.
  3. Concerns onder staats- o[ semi staatsinvloed, b.v. Hermann Göring W erke A.G.,
  h.t.1. Koninkl. Hoogovens en Staalfabrieken.
   De z.g. Objectivierte Konzerne zijn als regel tot stand gekomen door het samengaan
  van reeds bestaande maatschappijen, resp. concerns. D aar deze ieder al hun eigen
  financiering hebben, is het voldoende, wanneer enkel de aandeelen ingebracht worden in
  de nieuw opgerichte maatschappij (z.g. Dachgesellschaft). Hierdoor is het begrijpelijk,
  dat de verschillende preferente aandeelen en obligaties van de afzonderlijk gecontro­
  leerde ondernemingen (b.v. van die behoorende tot het Unilever concern) zich in handen
  van het publiek bevinden.
  ma b
  
  blz. 169
  
  groote wederzij dsche belangen een tendens tot het samengaan der con­
  cerns onderling, (horizontale concentratie) Voorbeelden hiervan hebben
  wij in de Koninklijke-Shell groep en in het Unilever-concern. Terwijl door
  de samenvatting in de Koninklijke van alle ondernemingen op productie-,
  vervoer- en handelsgebied een integratie was tot stand gekomen, die het
  geheele productie-proces omvatte, geschiedde hetzelfde in de z.g. Shellgroep. Eerst bestond tusschen de beide concerns een heftige concurrentie,
  later heeft men samengaan gezien, dus horizontale concentratie. Konin­
  klijke en Shell ruilden gedeeltelijk hun aandeelen (belangengemeenschap,
  waardoor o.a. winstnivelleering werd teweeggebracht) en deelden verder
  de controle over de tot hen behoorende gecontroleerde maatschappijen
  door deeling der aandeelen dezer maatschappijen.
   Door het samengaan van het van den Bergh en Jürgens concern ont­
  stond de Margarine unie. Bij de latere concentratie met de fabrieken van
  Lever Bros. ontstond het Unilever concern. Hierbij heeft geen ruil van
  aandeelen plaats gehad, maar de aandeelen van de beide maatschappijen
  werden ingebracht in een nieuwe maatschappij, die hierdoor een „Dach­
  gesellschaft” werd. 10)
  De bedrijfseconomische factor, welke tot concernvorming leidt, ligt in
  het streven naar de optimale bedrijfsgrootte, in casu naar de optimale
  combinatie van bedrijven. W aar dit optimum ligt, is in theorie niet aan
  te geven, de practijk zal het moeten uitwijzen. Het gaat hierbij in het
  algemeen om het behalen van economische voordeelen, die voor het geïso­
  leerde bedrijf, ook wanneer het zich van de moderne techniek bedient, niet
  zijn weggelegd,
  Als zoodanige voordeelen kunnen zeer in het algemeen worden ge­
  noemd: verdergaande arbeidsverdeeling in techniek en leiding (speciali­
  satie), voorts bijzondere voordeelen als: de beperking van concurrentie,
  het wegvallen of verminderen van aankoop- en verkoopkosten, van trans­
  portkosten, continuïteit in grondstoffenvoorziening, gemakkelijke toegang
  tot de kapitaalmarkt, gemeenschappelijk gebruik van geoctrooieerde pro­
  ductiemiddelen en productiewijzen, gemeenschappelijke research, nivelleering van winsten enz. Een gebruikelijke financieringsfiguur in het con­
  cern is de moederonderneming, die garantie verleent voor nakoming van
  rente- en aflossingendienst bij obligatieuitgifte. Het voordeel is dan goedkooper crediet. 11)
  De internationale expansie van concerns is voorts krachtig in de hand
  gewerkt door de tendens naar hoogere invoerrechten, gepaard gaande met
  handels- en deviezenrestricties. De belemmering op den invoer van afge­
  werkte producten in een gedesintegreerde internationale markt roept als
  alternatief de verwerving van industrieele macht in het afgescheiden
  marktgebied in het leven.
   Soms keert, hoewel meestal het tegendeel geschiedt, 12) de techniek
  10) V gl. over „Dachgesellschaften” , het interessante werkje van een tot oordeelen
  zeer bevoegd insider, Dachgesellschaften im Aufbau deutscher Konzerne, Braun von
  Stumm, Stuttgart — Berlijn 1941.
  11) V gl. A. B. A. van Ketel, De garantie bij saomhoorige ondernemingen, Economie
  April 1943.
  12) Haussmann, Konzerne und Kartelle blz. 28, merkt op, dat de ontwikkeling van het
  concernverschijnsel sterk dynamisch is, „weil die Geschichte der Konzernbeweging zum
  grössten Teile nichts anderes ist als diejenige der Entwicklung zum technischen Grosz­
  betrieb”.
   En verder: Versteht man unter einem Konzern im weiterem Sinne die Zusammen­
  fassung selbständiger Unternehmungen zij einem einheitlich geleitetem Ganzen, so erfasst
  man hiermit in der Hauptsache nur die äussere Form dieses Zusammenschlusses, wonach
  ein Konzern als ein Zusammenfassung teils eigener Betriebe, teils in Form selbständiger
  
  ma b
  
  blz. 170
  
  zich tegen verdere uitbreiding van het concern. In bepaalde takken van
  bedrijf ligt het optimale punt ten aanzien van het gebruik der productie­
  middelen zoo hoog, dat de afzet- of aanvoermogelijkheden binnen het
  concern daar beneden blijven. Een voorbeeld is het veembedrijf als opslagbedrijf. Opneming daarvan in een industrieel concern zou een ongunstige
  proportionaliteit scheppen en kostenverhoogend werken. Kan een derge­
  lijk bedrijf als vrij en zelfstandig bedrijf wel tot z’n optimum belast wor­
  den, dan is dat een bewijs, dat het als zelfstandig bedrijf economischer
  werkt. De bovenste grens, welke aan den optimalen omvang van het
  concern gesteld is, wordt meestal bepaald door de capaciteit van de lei­
  ding. Hierin -— in de beperktheid van dezen menschelijken factor, die op
  een gegeven moment de zwakste schakel blijkt — ligt de oorzaak van de
  mislukking van vele concerns. Wij hebben hier een demonstratie van de
  wet der afnemende meeropbrengsten. Verdere toevoeging van eenheden,
  productiecapaciteit -— hier capaciteit der leiding — aan een bestaand
  complex levert, ceteris paribus, afnemende opbrengsten op. Men verwarre
  dit punt niet met een zekere bureaucratiseering van het bedrijf, dit ver­
  schijnsel toch is onvermijdelijk in groote complexen en behoeft niet per se
  nadeelig te werken.
   Het kan niet worden ontkend, dat door de samenvoeging van bedrijven
  tot grootere complexen bedrijfseconomische voordeelen in aanzienlijken
  omvang kunnen worden bereikt. Het zijn niet in de laatste plaats de
  behaalde extra-winsten, die de mogelijkheid en de stimulans tot een steeds
  breedere financierings- en uitbreidingsgrondslag van de concerns schep­
  pen. Voegt men daarbij het streven naar steeds grootere economische
  macht, dat aan de grootonderneming inhaerent is, dan ligt het voor de
  hand, dat, waar concernvorming om zich heen grijpt, de zelfstandigheid
  van voor integratie of combinatie in aanmerking komende ondernemingen
  in gevaar verkeert en maatregelen tot afweer uitlokt. Met name waar de
  zelfstandigheid wordt verdedigd tegen het binnendringen van financiers
  en speculanten dienen de middelen ter beschikking te staan dit verzet
  deugdelijk te voeren. M aar ook anderszins rechtvaardigt het binnendrin­
  gen van een op aandeelenverwerving gegronde marcht, met een beroep
  op het belang bij zelfstandig voorbestaan van de bedreigde onderneming,
  de aanwezigheid van deugdelijke middelen ter bestrijding. 13)
  Cobbenhagen 14) is van meening, dat de in beginsel onbegrensde
  Tochtergesellschaften betriebener Unternehmungen mit financieller oder organisatorischer
  Spitze' usw. erscheint. Entscheidend für die Konzernbewegung ist aber nicht die Gestal­
  tung dieser äusseren Form, sondern die Entwicklung zu financiellen und technischen
  „Grossbetrieben” , denen in der Regel auf Grund mehr oder weniger zufälliger Umstände
  die typischen Konzern formen anhaften. So kann die Fortbildung des Konzernwesens,
  nur im unmittelbaren Zusammenhänge mit der Konzentrationsbewegung überhaupt und
  mit der Entwicklung der Betriebe zu Grossformaten behandelt und verstanden werden.
   13j Hier wordt uiteraard afgezien van de vrijwillige aansluiting bij het concern. Van
  Ketel, Schetsen uit de financiering van de onderneming, Leiden 1944, 2e. deel, blz. 539,
  merkt ten aanzien van de concentratie in het Nederlandsche bankwezen — gewone
  banken, hypotheekbanken, levensverzekeringsmaatschappijen •— op, dat samenvoeging
  beteekende meer eenheid in de leiding, minder kostbare organisatie en uitschakeling
  van concurrentie, een en ander bijzonder van belang (stellig ook in het belang der
  overgenomen ondernemingen) omdat het aantal banken te groot, velen ervan te klein
  waren. De moeilijkheden bij de levensverzekeringsmijen lagen inzonderheid in de
  geringe acquisitiekracht en in de beleggingsmoeilijkheden, bij de gewone banken in te
  geringe rentabiliteit, te geringe reservevorming tegen groote risico’s, te geringe liquiditeit
  en pensioenkracht. In zulke omstandigheden, die in een depressietijd naar voren plegen
  te treden, kan de concentratie een heilzame saneerende werking hebben. Zooals van
  Ketel echter terecht opmerkt, dateert het ontstaan van de groote industrieele en commercieele concerns vnl. uit de perioden van opgaande conjunctuur. Expansiedrang en
  niet saneering is dan het motief.
  14j Gevaarlijke ontwikkelingstendenties der moderne onderneming, Economie, 3e. Jaargang.
  m ab
  
  blz. 171
  
  machtsvorming, waarbij hij inzonderheid wijst op de groote kapitaal­
  kracht van het concern, economisch en sociaal gevaarlijk en onredelijk is.
  „W ant het zullen vooral de ondernemingen van een kleineren omvang zijn,
  die de plaats moeten ruimen. Niet, omdat deze haar taak economisch niet
  behoorlijk vervulden, maar omdat een machtiger lichaam, homo fortis et
  armatus, in haar gebied is binnengedrongen.” Vandaar zijn conclusie: het
  grootere lichaam zal het kleinere niet zonder noodzaak mogen verdringen.
   Aan dit algemeene beginsel, dat wij gaarne onderschrijven, valt, zooals de
  schrijver zelf vaststelt, vooral in tijden van sterk bewogen economische
  ontwikkeling, moeilijk een maatstaf voor practische beoordeeling te ontleennen. In ieder geval ligt in dit argument voldoende aanleiding de zelf­
  standigheid van de onderneming, waar dit pas geeft, tegen ongewenschte
  penetratie te beveiligen.
  Het voor de hand liggende nadeel, dat als gevolg van gedwongen be­
  stuurswijzigingen kan optreden, is, dat de onderneming daardoor gedwon­
  gen wordt haar eigen belangen aan die van het concern-belang onder­
  geschikt te maken en dit kan meebrengen, dat zij haar bedrijf moet stil­
  leggen of beperken, ongunstige leveringscondities moet aanvaarden, in
  onttrekking van octrooien of fabricagemethoden moet berusten. W at de
  ongunstige leveringscondities betreft, dit punt schept duidelijk een belan­
  genconflict tusschen de concern-aandeelhouders en de „vrije” aandeel­
  houders, want het gevolg zal zijn winstderving bij het gecontroleerde
  bedrijf. W el krijgt de holding cy uit dit aandeelenbezit dan ook minder,
  dodh zij geniet compensatie door hoogere dividenden op de andere aandeelen.
  In feite heeft hier winstverschuiving binnen het concern plaats. Winst,
  die de eene onderhoorige maatschappij maakt, wordt naar een andere
  gecontroleerde maatschappij verschoven. Dit kan geschieden, doordat op
  last van de holding cy de eerstbedoelde onderneming tegen te lagen prijs
  aan de laatstbedoelde moet leveren. Bij kapitaalverstrekking kan de
  moedermaatschappij kaptaal tegen te lage rente aan bepaalde dochter­
  maatschappijen verstrekken enz. De reden kan zijn, dat men bepaalde
  ondernemingen winsten wil doen toevloeien, teneinde ze mogelijkheid
  tot uitbreiding te geven. Voorts kunnen fiscale motieven daarbij van
  invloed zijn geweest, vooral bij internationale concerns bestaat hiertoe
  aanleiding.
   Behalve economische redenen, kan het belang dat men hecht aan het
  voortbestaan en de propageering van bepaalde politieke of godsdienstige
  richtingen het motief vormen tot het zich kanten tegen omverwerping
  van een bestaande machtspositie, weshalve ondernemingen, welke dag­
  bladen of tijdschriften uitgeven, waarin een bepaalde wereldbeschou­
  wing wordt voorgestaan, maatregelen tegen vreemde beïnvloeding
  nemen.
  Destijds hebben wij uiteengezet15), dat, sedert h.t.1. in 1929 de wer­
  king van de z.g. oligarchische clausule aan banden is gelegd, deze clau­
  sule geen machtsmiddel meer vormt tegen diegenen, die de grootste helft
  der aandeelen in hun bezit hebben weten te brengen. Voorts spraken wij
  als onze opvatting uit, dat ook de constructie, waarbij een oligarchische
  clausule ingebouwd is in een z.g. nationale bezitmaatschappij, niet onder
  alle omstandigheden een volkomen garantie tegen op contröle-verwerving uit zijnde concerns kan geven.
  Men kan allerlei speculatieve beschouwingen opzetten over de moge15) Maandschr. Economie, Juni/juli 1941, Samenwerking met buitenl. ondernemingen
  op basis van behoud van zelfstandigheid.
  m ab
  
  blz. 172
  
  lijkheden van penetratie in laatstgenoemd bolwerk. Zoo is immers niet a
  priori uitgesloten, dat, wanneer eenmaal de aandeelenmeerderheid eener
  nationale bezitmaatschappij in andere (buitenlandsche of binnenlandsche)
  handen is geconcentreerd, op indirecte wijze een verandering in de bestuursbezetting van de „bedrijfsmaatschappij” kan worden bewerkstel­
  ligd. Slechts de verdere ontwikkeling der afweermaatregelen, waarbij de
  origineele aandeelen in een z.g. administratiekantoor onder worden ge­
  bracht, welke instelling daartegenover van elk stemrecht verstoken cer­
  tificaten substitueert, kan een afdoende beveiliging bieden.
   Intusschen zal uit het voorgaande zijn gebleken, dat het hanteeren van
  het aandeelenbezit als machtsinstrument geenszins uitsluitend schaduw­
  zijden vertoont. De waarde van het „zelfstandigheidsargument" wordt
  wel eens overdreven voorgesteld en het kan dan ook niet worden be­
  toogd, dat de concernvorming, welke zich van het machtsmiddel van het
  aandeelenbezit bedient, in alle gevallen verwerpelijk is. Erkend moet
  worden, dat een meer omvattende ondernemingsorganisatie binnen
  zekere grenzen bedrijfseconomisch specifieke voordeelen kan afwerpen,
  welke — tenzij het aan de concerns inhaerente monopolistische optreden
  zulks belet ■— aan de consumenten in den vorm van kwaliteitsverbetering
  en kostenbesparing ten goede komen.
  Tegenover de mogelijke economische voordeelen staan evenwel nadeelen van socialen aard, waarbij wij wijzen op het bedenkelijke ver­
  schijnsel, dat enkele groote lichamen zich van productie en markt meester
  kunnen maken en — waar dit in hun macht ligt — hun wil aan een
  ieder opleggen.
  W at het sociale aspect der machtsverschijnselen betreft, staat de
  sociale wetenschap nog voor een belangrijke taak. Zij zal den invloed
  van het concentratieproces op de in de maatschappij werkende groepen
  bestudeeren. Voor de bestudeering van de organisatorische en financieel-technische verhoudingen en den invloed daarvan op de kosten­
  ontwikkeling van de concerns moet van het bedrijfseconomisch onder­
  zoek nuttig resultaat worden verwacht. De ingewikkeldheid dezer ma­
  terie en het gebrek aan gegevens (dat alleen door medewerking der con­
  cerns kan worden opgeheven) mag wel de oorzaak heeten, waardoor met
  dit onderzoek nog nauwelijks een begin is gemaakt.
  HET OBJECT DER BEDRIJFSHUISHOUDKUNDE
  door Prof. Dr J. F. ten Doesschate.
   Het artikel van den Heer Toutenhoofd, in het Maartnummer van het
  M.A.B. geschreven naar aanleiding van een artikel van mijn hand in
  de „E .S.B .” van 29 Augustus 1945, geeft mij aanleiding het vraagstuk
  van het object der bedrijfshuishoudkunde en de verhouding tusschen
  bedrijfshuishoudkunde en staathuishoudkunde, zooals de term nu een­
  maal luidt, nogmaals aan een onderzoek te onderwerpen. Ik zou het
  vraagstuk daarbij gaarne in de objectieve en niet politieke sfeer willen
  houden: het gaat om de bepaling van het werkterrein der bedrijfshuis­
  houdkunde en wel onder de huidige en waarschijnlijk in de toekomst te
  verwachten omstandigheden.
  De eerste vraag, die zich voordoet, houdt zich bezig met het ervaringsobject of empirisch object. Verschillende wetenschappen kunnen zich
  met eenzelfde ervaringsobject bezighouden; zij onderscheiden zich dan
  mab
  
  blz. 173.
  