text: 7.2
  
  de overdr acht van zorg
  In de loop van de tijd neemt het aantal kinderen per cohort af. Uit figuur 7.1
  volgt dat het kindertal in Nederland sterk is afgenomen, vooral onder cohorten
  die zijn geboren na 1930. Het aantal kinderen is gedaald van ongeveer drie kinderen naar 1,8 voor de jongste cohorten. Het percentage mannen en vrouwen
  dat op 35-jarige leeftijd nog kinderloos is, vertoont een U-vormige trend.
  211
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Onder vrouwen daalt het eerst van 32 naar 13 procent om vervolgens weer te stijgen. Het CBS gaat er in zijn bevolkingsprognoses van uit dat uiteindelijk ongeveer
  20 procent van de cohorten geboren sinds de jaren zestig kinderloos zal blijven.
  Dit is overigens in historisch opzicht geen hoog percentage (in vroeger tijd bleven
  ook veel vrouwen kinderloos, wat ook uit figuur 7.1 blijkt. Nu krijgen zelfs meer
  vrouwen kinderen, maar zij krijgen gemiddeld wel minder kinderen).
  Figuur 7.1
  
  Ontwikkeling in kindertal per vrouw
  40
  gem. aantal kinderen
  % kinderloos
  
  3
  
  30
  
  2
  
  20
  
  1
  
  10
  
  0
  
  1901-1910
  
  1911-1920
  
  1921-1930
  
  1931-1940
  
  1941-1950
  
  1951-1960
  
  1961-1970
  
  % kinderloos 35-j leeftijd
  
  gem. aantal kinderen
  
  4
  
  0
  
  cohort
  
  Bron: NIDI
  
  Uit het dalend aantal kinderen zou men kunnen concluderen tot een vermindering van de omvang van de zorg besteed aan kinderen. Tegelijkertijd valt evenwel te constateren dat kinderen meer tijd vragen; per kind is meer tijd nodig.
   Uit gegevens over het aantal zorguren volgt dat ouders de laatste jaren, misschien in tegenstelling tot de verwachting, meer tijd zijn gaan besteden aan de
  zorg voor kinderen (zie figuur 7.2). Het zijn overigens vooral de vrouwen die
  zorgen voor kinderen. De toename van de tijd besteed aan zorg houdt ongetwijfeld verband met het feit dat steeds hogere eisen worden gesteld aan de zorg en
  de opvoeding van kinderen. Ook binnen de privésfeer gelden voor de zorg voor
  kinderen bijna professionele maatstaven.
  Figuur 7.2
  
  Uren per week voor zorg voor kinderen van 0-5 jaar
  20
  mannen
  vrouwen
  
  uren per week
  
  212
  
  10
  
  0
  1975
  
  1985
  
  jaar
  
  Bron: Van der Lippe 1997; scp (tbo 1975-1995).
  1995
  
  zorg voor de jeugd
  
  Duur van de afhankelijkheid van overdrachten
  Niet alleen besteden de ouders per week meer tijd aan zorg voor kinderen, ook
  neemt de duur van de afhankelijkheid van kinderen toe. Dit valt af te leiden uit
  de leeftijd waarop jongeren betaalde arbeid gaan verrichten (zie par. 7.3) en het
  voltijdonderwijs hebben voltooid; zie figuren 7.3 en 7.4.
   Figuur 7.3
  
  Opleiding en het ouderlijk huis, vrouwen
  25 % voltooid dagonderwijs
  75% voltooid dagonderwijs
  25% uit ouderlijk huis
  75% uit ouderlijk huis
  
  30
  
  leeftijd
  
  20
  
  10
  
  0
  1901-1910
  
  1911-1920
  
  1921-1930
  
  1931-1940
  
  1941-1950
  
  1951-1960
  
  1961-1970
  
  cohort
  
  213
  Bron: NIDI
  Figuur 7.4
  
  Opleiding en het ouderlijk huis, mannen
  25 % voltooid dagonderwijs
  75% voltooid dagonderwijs
  25% uit ouderlijk huis
  75% uit ouderlijk huis
  
  40
  
  leeftijd
  
  30
  
  20
  
  10
  
  0
  1901-1910
  
  1911-1920
  
  1921-1930
  
  1931-1940
  
  1941-1950
  
  1951-1960
  
  1961-1970
  
  cohort
  
  Bron: NIDI
  
  In de opeenvolgende cohorten is de leeftijd waarop jongeren het voltijdse opleidingssysteem verlaten sterk gestegen, tot een verschil van ongeveer zeven jaar
  tussen de cohorten geboren aan het begin van deze eeuw en de cohorten geboren in de jaren zestig. Nog tot aan de jaren zestig van deze eeuw hadden velen op
  16-jarige leeftijd het onderwijs verlaten. Tegenwoordig is deze grens opgeschoven naar 20 jaar of ouder. Er is massaonderwijs ontstaan, eerst in het voortgezet
  onderwijs en nu langzamerhand ook op het niveau van het hoger onderwijs
  (zie ook hfdst. 9).
  gener at iebew ust beleid
  
  214
  
  De verlengde onderwijsduur gaat gepaard met een toenemende duur van de
  afhankelijkheid van kinderen van collectieve overdrachten voor het onderwijs.
  Er is ook een toenemende duur van de afhankelijkheid van het ouderlijke gezin
  en een stijging van de belasting van dat gezin. Ouders besteden vaak veel tijd
  aan steun bij het onderwijs van kinderen en zij leveren voor oudere kinderen
  hieraan ook een belangrijke financiële bijdrage. Op grond van de opleidingscijfers valt dus een toenemende duur van de afhankelijkheid van kinderen van hun
  ouders constateren. Hiermee in tegenspraak lijkt de ontwikkeling naar de lagere
  leeftijd waarop het grootste deel het ouderlijk huis heeft verlaten. Daarbij zijn
  echter de volgende kanttekeningen te plaatsen.
   Ten eerste zal het gemiddelde aantal thuiswonende kinderen dalen doordat
  velen in verband met de opleiding het ouderlijk huis verlaten. De afhankelijkheid van het ouderlijk gezin is dan echter nog niet voorbij.
  Ten tweede gingen in vroeger tijd thuiswonende kinderen na het voor hen kortdurende onderwijs jong aan het werk. Het was vroeger normaal op de leeftijd
  van 16 jaar of eerder, direct na de lagere school, aan de slag te gaan en daardoor
  bij te dragen aan het gezinsinkomen van de ouders of te sparen voor het latere
  eigen gezin. Dit is echter verleden tijd. Zowel voor jongens als meisjes geldt nu
  dat zij op 16-jarige leeftijd nog lang niet aan een volledige baan toe zijn.
  Dat blijkt ook uit statistische gegevens over onderwijsdeelname. Dit betekent
  dat er een toename is van private en collectieve overdrachten naar de jeugd,
  vooral ten behoeve van het volgen van onderwijs.
  Conclusie: een verlengde duur van de eerste levensfase
  De eerste levensfase (de jeugd) duurt langer. Er is een ontwikkeling naar het
  later dragen van maatschappelijke verantwoordelijkheid, waarbij de divergentie
  met de biologische ontwikkeling steeds is toegenomen, ook al doordat jongeren
  in biologisch opzicht steeds jonger volwassen worden. Deze late maatschappelijke verantwoordelijkheid heeft niet alleen consequenties voor de maatschappelijke overdrachten maar ook belangrijke gevolgen voor het vervolg van de
  levensloop.
  Nu is het de vraag of het wel een teken van uitstel van zelfstandigheid is dat jongeren langer
  onderwijs volgen. Het hangt ervan af hoe zelfstandigheid wordt gedefinieerd. Als die wordt
  gezien als financiële onafhankelijkheid, als een vrijheid om als consument te kiezen, dan zijn
  jonge mensen tot op zekere hoogte zelfstandig. In een dergelijke consumptieve opvatting is de
  zelfstandigheid van studenten afhankelijk van de hoogte van de studiefinanciering.
   Tegen deze opvatting valt in te brengen dat in het algemeen, in alle tijden en beschavingen, de
  overgang naar volwassenheid wordt gemarkeerd door het moment waarop men een zekere verantwoordelijkheid kan dragen voor andere mensen, voor de ouders, voor een partner of voor
  eigen kinderen. Aan die verantwoordelijkheid komen jonge mensen tegenwoordig pas laat toe.
  zorg voor de jeugd
  
  7.3
  
  de levensloop van de verzorgers
  Het dalend aantal kinderen en de toename van de duur van de verantwoordelijkheid voor kinderen houden verband met de levensloop van hun verzorgers en
  opvoeders. Achtereenvolgens wordt nu ingegaan op:
  • de leeftijden waarop per cohort de voltijdopleidingen worden beëindigd en
  men het eerste kind krijgt;
  • de leeftijden waarop met kinderen wordt samengewoond;
  • de participatie in betaalde arbeid;
  • de ontwikkeling van het inkomen per huishouden.
  Leef tijd einde opleiding en het eerste kind
  In de figuren 7.5 en 7.6 worden de leeftijden weergegeven waarop men het eerste
  kind krijgt en waarop de opleiding is beëindigd. Uit de gegevens blijkt dat de
  leeftijd van de ouders waarop zij hun eerste kind krijgen, onder opeenvolgende
  geboortecohorten eerst sterk is gedaald om vervolgens weer te stijgen naar het
  oorspronkelijke hoge niveau. De mediane leeftijd ligt nu voor vrouwen, afhankelijk van het opleidingsniveau, tussen 25 en 32 jaar en voor mannen tussen 30
  en 33 jaar. Het blijkt dat voor opeenvolgende cohorten beide leeftijden naar
  elkaar toegroeien, hoewel er voor de mannen recent weer enige divergentie te
  constateren valt.
   Figuur 7.5
  
  Leeftijd einde opleidingen en het eerste kind, vrouwen
  50
  
  25% opleiding beëindigd
  75% opleiding beëindigd
  25% met eerste kind
  75% met eerste kind
  
  40
  
  leeftijd
  
  30
  
  20
  
  10
  
  0
  1901-1910
  
  1911-1920
  
  1921-1930
  
  1931-1940
  
  1941-1950
  
  1951-1960
  
  1961-1970
  
  cohort
  
  Bron: NIDI
  
  De beschreven veranderingen in de levensloop hebben vooral gevolgen voor
  vrouwen. Vroeger ging de arbeidsfase voor hen aan de gezinsfase vooraf.
  Door de verlengde opleidingsduur – die ook gepaard gaat met een zelfstandig
  loopbaanperspectief voor vrouwen – schuift hun arbeidsfase op naar de gezinsfase, de fase in hun leven waarin zij kinderen krijgen.
  215
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Figuur 7.6
  
  Leeftijd einde opleidingen en het eerste kind, mannen
  25% opleiding beëindigd
  75% opleiding beëindigd
  25% met eerste kind
  75% met eerste kind
  
  50
  
  40
  
  leeftijd
  
  30
  
  20
  
  10
  
  0
  1901-1910
  
  1911-1920
  
  1921-1930
  
  1931-1940
  
  1941-1950
  
  1951-1960
  
  1961-1970
  
  cohort
  
  Bron: NIDI
  
  Figuur 7.7
  
  Percentage vrouwen met één of meer thuiswonende kinderen
  100
  90
  
  1901-10
  1921-30
  1941-50
  1961-70
  
  80
  70
  
  percentage
  
  216
  
  Het samenwonen met kinderen op verschillende leef tijden
  Figuur 7.7 geeft een beeld, naar leeftijd en geboortecohort, van het percentage
  vrouwen met thuiswonende kinderen. Hieruit volgt dat tussen 30 en 50 jaar, de
  levensfase waarin men tegenwoordig in principe betaalde arbeid verricht, het
  grootste deel van de vrouwen thuiswonende kinderen heeft.
  60
  50
  40
  30
  20
  10
  0
  20
  
  25
  
  30
  
  35
  
  40
  
  45
  
  50
  
  55
  
  60
  
  65
  
  70
  
  75
  
  80
  
  leeftijd
  
  Bron: NIDI
  
  In de opeenvolgende cohorten is aanvankelijk sprake van een sterke stijging in
  de percentages vrouwen die op relatief jonge leeftijd één of meer thuiswonende
  kinderen hebben, maar vervolgens treedt een nog scherpere daling op.
   zorg voor de jeugd
  
  Hier zijn de gevolgen zichtbaar van de verschuivingen in leeftijd in de opeenvolgende cohorten bij het krijgen van het eerste kind en van de stijging van het percentage vrouwen dat in het geheel geen kind krijgt.
  In de leeftijdscategorieën van 55 jaar en ouder is er in de opeenvolgende geboortecohorten een sterke daling opgetreden in het aandeel vrouwen dat thuiswonende kinderen heeft. De gevolgen van het afnemende kindertal zijn vooral op
  oudere leeftijd – vanaf ongeveer 50 jaar – zichtbaar in een afname van het percentage vrouwen dat nog kinderen in het huishouden heeft. Dit percentage is
  het geringst onder vrouwen uit het cohort 1941-1950. Die vrouwen worden
  gekenmerkt door én een relatief laag kindertal én een lage leeftijd bij het krijgen
  van kinderen. Bij de jongere cohorten neemt het percentage oudere vrouwen dat
  nog kinderen in huis heeft, weer toe. Dit komt doordat de leeftijd waarop zij
  kinderen krijgen stijgt. Een en ander heeft tot gevolg dat in de nabije toekomst
  weer rekening moet worden gehouden met een stijging van het aandeel vrouwen van 50 jaar en ouder met thuiswonende kinderen.
   Figuur 7.8
  
  Percentage vrouwen met voltijd- of deeltijdbaan
  100
  90
  
  1901-10
  1921-30
  1941-50
  
  80
  
  percentage
  
  70
  
  217
  
  60
  50
  40
  30
  20
  10
  0
  15
  
  20
  
  25
  
  30
  
  35
  
  40
  
  45
  
  50
  
  55
  
  60
  
  65
  
  70
  
  65
  
  70
  
  jaar
  
  Bron: NIDI
  Figuur 7.9
  
  Percentage mannen met een voltijd- of deeltijdbaan
  100
  90
  80
  
  percentage
  
  70
  60
  50
  40
  1901-10
  1921-30
  1941-50
  
  30
  20
  10
  0
  15
  
  20
  
  25
  
  30
  
  35
  
  40
  
  jaar
  
  Bron: NIDI
  
  45
  
  50
  
  55
  
  60
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Par ticipatie in betaalde arbeid en de zorg voor kinderen
  In opeenvolgende cohorten stijgt de leeftijd waarop men in de arbeidsmarkt gaat
  participeren; dit geldt voor mannen en vrouwen (zie figuren 7.8 en 7.9).
  Op jonge leeftijd is de arbeidsparticipatie in de oudere cohorten hoger.
  Uit figuur 7.8 volgt ook dat in de jongere cohorten sprake is van een stijgende
  arbeidsparticipatie op de leeftijd dat vrouwen in de gezinsfase terecht komen.
  Dit blijkt ook uit figuur 7.10.
  Figuur 7.10
  
  Percentage vrouwen met een partner, thuiswonende kinderen en een betaalde baan
  100
  90
  
  1901-10
  1921-30
  1941-50
  
  80
  
  percentage
  
  70
  60
  50
  40
  30
  20
  10
  0
  
  218
  
  20
  
  25
  
  30
  
  35
  
  40
  
  45
  
  50
  
  55
  
  60
  
  65
  
  70
  
  leeftijd
  
  Uit meer specifieke gegevens van het NIDI volgt dat de toename van het combineren van werk- en gezinsrollen bij vrouwen vooral plaatsvindt via deeltijdwerk,
  maar dat toch ook het aandeel vrouwen dat voltijdwerk en ouderschap combineert, toeneemt.
   De fasering van de levensloop van vrouwen verandert. Vroeger ging hun
  arbeidsfase vooraf aan de gezinsfase. Voor de jongste cohorten overlappen deze
  twee fasen elkaar. Dit is mede een gevolg van de verlengde opleidingsduur en
  het daaruit volgende stijgende opleidingsniveau. Uit hier niet vermelde gegevens van het NIDI blijkt dat in het algemeen het opleidingsniveau van de opeenvolgende cohorten enorm is gestegen. De meerderheid van mannen en vrouwen
  geboren aan het begin van deze eeuw heeft slechts de lagere school of een deel
  daarvan afgerond. Van de mannen en vrouwen geboren tussen 1961 en 1970 voltooide meer dan zestig procent een opleiding op minimaal havo- of mbo-niveau.
  Vrouwen geboren aan het begin van deze eeuw hadden nog een aanmerkelijke
  achterstand in bereikt opleidingsniveau, maar zij hebben deze achterstand
  ondertussen vrijwel geheel weggewerkt.
  Een hogere belasting of daling van besteedbaar inkomen
  Welk inkomen kunnen gezinnen, rekening houdend met hun samenstelling,
  besteden in vergelijking met het besteedbaar inkomen van andere huishoudens?
  Bij een vergelijking van verschillende leeftijdscategorieën, valt op dat het krijgen van kinderen veel verschil maakt voor het inkomen. Dit volgt uit de figuur
  7.11, waarin de voorlopige uitkomsten van een inkomensonderzoek van het CBS
  over het jaar 1997 worden weergegeven.
  zorg voor de jeugd
  
  Het in dit diagram beschreven inkomen is het bruto inkomen verminderd met
  betaalde premies voor verzekeringen en belastingen. Huishoudens van jongere
  volwassenen zonder kinderen hebben een hoger inkomen dan huishoudens met
  kinderen. Deze situatie verandert bij stijgende leeftijd van de ouders; kennelijk
  verkeren personen waarvan op oudere leeftijd nog minderjarige kinderen thuis
  wonen, gemiddeld in een welvarender positie.
  Figuur 7.11
  
  Besteedbaar inkomen naar huishoudenstype, 1997
  
  80000
  
  inkomen ( in gld. )
  
  60000
  
  40000
  
  1 volwassene en minderj. kind
  2 volwassenen en minderj. kind
  2 volwassenen zonder minderj. kind
  
  20000
  
  0
  tot 25 j.
   25-34
  
  35-44
  
  45-54
  
  55-64
  
  65 j. en ouder
  
  leeftijd
  
  219
  
  Bron: CBS
  Figuur 7.12
  
  Gestandaardiseerd inkomen in meerpersoonshuishoudens naar leeftijd hoofd
  huishouden, 1997
  
  50000
  
  inkomen ( in gld. )
  
  40000
  
  30000
  
  20000
  zonder minderjarige kinderen
  met minderjarige kinderen
  
  10000
  
  0
  tot 25
  
  25-34
  
  35-44
  
  45-54
  
  55-64
  
  65 +
  
  leeftijd
  
  Bron: CBS
  
  Men kan de inkomensoverzichten ook op een andere manier weergeven, door
  rekening te houden met de verschillen in omvang van huishoudens en wegingsfactoren toe te passen (zie figuur 7.12). Het gestandaardiseerde inkomen in dit
  diagram is berekend door het besteedbaar inkomen te corrigeren voor verschillen in huishoudenssamenstelling. Bij deze correctie wordt rekening gehouden
  met eventuele schaalvoordelen. Alle inkomens worden hierbij herleid tot het
  inkomen van een eenpersoonshuishouden.
  gener at iebew ust beleid
  
  De verschillen in inkomen tussen leden van huishoudens met en zonder kinderen worden nu nog duidelijker, vooral voor de leden van huishoudens waarvan
  de ouders van de kinderen nog jong zijn.
  De besproken figuren hebben betrekking op een momentopname. Te verwachten valt dat het voortbestaan van het nu bestaande patroon van de koopkrachtontwikkeling in de levensloop in de toekomst een probleem wordt. Dan zal door
  de verwachte sterke vergrijzing, ook van de leeftijdscategorie, aan het begin van
  de gezinsfase, die een relatief laag inkomen heeft, een hogere bijdrage worden
  verwacht voor oudere leeftijdscategorieën.
  Conclusie: een toename van verplichtingen in de tweede levensfase
  Jonge mensen zullen zich als zij eenmaal in maatschappelijk opzicht volwassen
  zijn, volledig moeten inzetten. Kinderen moeten verzorgd worden terwijl beide
  ouders werken aan hun loopbaan, waarbij zij – gegeven de tegenwoordig korte
  duur van de arbeidsperiode – hard zullen moeten werken, zeker als zij vroeg met
  betaald werken zullen willen stoppen. Vooral vrouwen zorgen voor kinderen.
   De fase in de levensloop van vrouwen waarin kinderen worden verzorgd, valt
  steeds meer samen met de arbeidsfase. Wat dit betreft kan men spreken van een
  dubbele belasting, althans als er sprake is van het verrichten van betaalde arbeid.
  De prijs van het voorkomen van deze belasting is een daling van het gezinsinkomen. Dit laatste is weer een probleem doordat juist personen in de tweede
  levensfase in hoge mate het financiële draagvlak moeten bieden voor collectieve
  overdrachten, onder andere ook naar het oudere deel van de bevolking.
  220
  
  7.4
  
  een houdbare verdeling van zorg en zorgverplichtingen over de levensloop
  De gemeenschap geeft steun aan de zorg voor kinderen in het gezin (het begrip
  gezin verwijst hier naar een huishouden van één of meer volwassenen met kinderen). Dit houdt verband met een belangrijke functie van het gezin, namelijk
  het bijdragen aan het voortbestaan van de samenleving doordat:
  a voor kinderen wordt gezorgd, die later de taken van de oudere generaties
  zullen overnemen;
  b hier een overdracht plaatsvindt van maatschappelijke normen en waarden.
  Op het onder b genoemde externe effect van de zorg voor en de opvoeding van
  kinderen wordt hier niet nader ingegaan; dit is in de Nederlandse verhoudingen
  geen expliciet doel van overheidsbeleid, het blijft meer impliciet (zie ook:
  Maatschappelijke positie en de functie van het gezin, 1996).
  De keuze die gemaakt wordt bij de vorm waarin de steun aan gezinnen wordt
  gegeven, houdt wel verband met expliciete doelstellingen. In het verleden werd
  inkomensbeleid gevoerd waardoor getracht werd te garanderen dat gezinnen
  met één kostwinner in elk geval een inkomen op het bestaansminimum hadden.
   Tegenwoordig valt de gekozen vorm voor de steun bij zorg en opvoeding van
  kinderen te verbinden met de bevordering van de arbeidsparticipatie in het
  
  zorg voor de jeugd
  
  algemeen en van vrouwen in het bijzonder. In het beleid ontbreekt echter een
  duidelijk besef van het cumulatieve effect van beleid op diverse terreinen – inkomensbeleid, participatiebevordering maar ook onderwijs – op de overdrachten
  die binnen en via het gezin naar de jongere generaties plaatsvinden.
  Binnen en via gezinnen vinden overdrachten plaats van eerdere naar latere
  cohorten. Gezien de verwachte vergrijzing ontstaan risico’s voor de houdbaarheid van dit systeem van overdrachten. In hoge mate moeten de overdrachten
  naar ouderen opgebracht worden door personen in de tweede levensfase. Dit is
  tevens de levensfase waarin ook overdrachten moeten plaatsvinden naar de
  jeugd. Uit de voorgaande beschrijving is gebleken dat er een daling van het inkomen in de levensloop kan ontstaan door het feit dat men op een bepaalde leeftijd
  de gezinsfase bereikt. Het is in elk geval een levensfase waarin een hogere belasting plaatsvindt, vooral van vrouwen.
  Op deze wijze kan een vergrijzing van de bevolking die de personen in de tweede levensfase extra zwaar belast, ook een risico inhouden voor de overdrachten
  naar de jeugd. Het willen vermijden van dit risico zou een tweesporenbeleid
  kunnen ingeven:
  a een pogen het gezinsinkomen dat besteed wordt aan overdrachten aan de
  jeugd, te waarborgen door verdere stijging van de arbeidsparticipatie van
  vrouwen;
  b het versterken van de basis voor deze overdrachten via belastingen en sociale
  zekerheid.
   Arbeidspar ticipatie en de inkomens van gezinnen
  Verhoging van het gezinsinkomen door verdere stijging van de arbeidsparticipatie zou wellicht bevorderd kunnen worden door verdere uitbreiding van de
  overheidssteun aan kinderopvang en zorgverlof. Hiervoor zijn ook andere goede
  redenen (zie ook hfdst. 5). Aan de andere kant kan dit ook resulteren in een
  hogere belasting van de verzorgers van kinderen in de privésfeer.
  In het overheidsbeleid tot halverwege de jaren negentig gaat de aandacht vooral
  uit naar de bevordering van de arbeidsparticipatie van vrouwen (zie o.a. ministerie van SoZaWe 1999; Koopmans en Stavenuiter 1999). Niettemin blijkt bij
  internationale vergelijking dat de steun van de gemeenschap aan de combinatie
  van arbeid en zorg door vrouwen in ons land nog beperkt is. Men moet dan wel
  overwegen dat in Nederland veel banen in deeltijd bezet worden en dat er
  bovendien enige flexibiliteit mogelijk is in de combinatie van arbeid en zorg
  door regelingen voor arbeidsduurverkorting.
  221
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Op de vraag of verdere uitbreiding van de steun bij de combinatie arbeid en zorg, bijvoorbeeld in
  meer verlof- en kinderopvangregelingen, in Nederland zal leiden tot een hogere arbeidsparticipatie van vrouwen, met gunstige effecten voor het besteedbaar inkomen, is moeilijk een ondubbelzinnig antwoord te geven. Het vermoeden van het bestaan van een kloof tussen wens en werkelijkheid op dit punt wordt vooral afgeleid uit onderzoek waarin door vrouwelijke ondervraagden
  werd gezegd dat zij betaald werk zouden willen gaan verrichten, of meer uren zouden willen
  gaan werken, bij verbeterde mogelijkheden voor de combinatie van arbeid en zorg. Daarbij
  bestaat wel een verschil in ambitie naar opleiding. Vooral hoger opgeleiden vrouwen zouden dit
  willen (Expertmeeting Arbeid en Zorg 1999).
   Op dit onderwerp, de arbeidsparticipatie van vrouwen, wordt verder ingegaan in een rapport van
  de wrr dat in de loop van 2000 zal verschijnen en dat de arbeidsparticipatie breed behandelt.
  222
  
  Inkomensbeleid
  Er bestaat een veelheid van regelingen die gericht zijn op financiële steun aan
  gezinnen bij de verzorging en opvoeding van kinderen (onder andere kinderbijslag en studiefinanciering). Enerzijds is het beroep op deze regelingen verminderd door de daling van het aantal kinderen, anderzijds is dit toegenomen door
  de verlengde duur van de eerste levensfase. Een houdbaar systeem van overdrachten aan de jongere generatie vereist derhalve dat inkomenssteun voor
  gezinnen wordt betrokken bij afwegingen rond de collectieve uitgaven die voor
  ouderen bestemd zijn (AOW, zorg); hierbij zal dienen te worden gezocht naar een
  relatieve verlichting van de belasting van personen met kinderen, die immers
  niet alleen een bijdrage moeten leveren voor de overdrachten aan ouderen, maar
  die ook zorgen voor overdrachten aan de jeugd. Een houdbaar systeem van overdrachten kan dus leiden tot een relatieve verzwaring van de collectieve lasten
  voor personen die geen kinderen hebben, of die niet meer of nog niet in de
  gezinsfase verkeren.
   Gezinsbeleid
  In verband met de voorgaande analyse zijn voor beide richtingen van beleid
  (verhoging arbeidsparticipatie en waarborgen inkomenssteun) argumenten te
  geven, waarbij er nog wel enige onzekerheid is over de feitelijke verhoging van
  de arbeidsparticipatie die metterdaad gerealiseerd kan worden en over een
  mogelijk negatief effect in de vorm van een hogere belasting van de verzorgers
  van kinderen. Het probleem is misschien vooral gelegen in de afstemming van
  de verschillende soorten maatregelen op elkaar door middel van inkomens-,
  onderwijs- (studiefinanciering) en arbeidsmarktbeleid. Die afstemming kan
  gerealiseerd worden in de vorm van een gezinsbeleid. Het gaat dan in het bijzonder om steun aan huishoudens van jonge gezinnen, waarvan in toenemende
  mate een sterke belasting plaatsvindt, in het bijzonder van de vrouwelijke volwassenen in die gezinnen. Overigens kan, als dit de voorkeur verdient, een dergelijke afstemming ook plaatsvinden onder de noemer van ‘emancipatiebeleid
  en zorg voor kinderen’, of jeugdbeleid (zie ook De Hoog 1995).
  zorg voor de jeugd
  
  Een breder perspectief
  De voorgaande beschouwing veronderstelt een continuering van de nu waargenomen ontwikkelingen in de levensloop van de jongere cohorten. Het is evenwel denkbaar de zorg voor de jeugd in een breder perspectief te plaatsen en de
  vraag te stellen of de ontwikkeling van de levensloop nu optimaal is, een levensloop waarin:
  • lang onderwijs wordt gevolgd;
  • kinderen op relatief hoge leeftijd van de ouders worden geboren;
  • men in de gezinsfase in principe ook aan hoge eisen van de arbeidsmarkt
  moet voldoen, mede om financieel in staat te zijn relatief vroeg met pensioen
  te gaan.
   In een meer adequate levensloop voor ouders van kinderen, ook ten behoeve
  van het draagvlak voor collectieve voorzieningen in een vergrijzende samenleving, zou er meer spreiding zijn van betaalde arbeid, zorgverplichtingen, vrije
  tijd en onderwijs. Dit zou kunnen betekenen dat:
  • het jeugdonderwijs een kortere periode beslaat;
  • men op jongere leeftijd kinderen krijgt, waarbij niet alleen vrouwen maar ook
  mannen in staat zijn arbeid en zorg te combineren;
  • ook na het jeugdonderwijs onderwijs wordt gevolgd;
  • men langer actief blijft op de arbeidsmarkt, dus ook na de nu gebruikelijke
  dalende uittredingsleeftijd.
  7.5
  
  conclusies
  Het aantal kinderen per cohort vermindert. Hieruit kan men niet afleiden dat
  het totaal van de overdrachten aan de jeugd ook afneemt. Men kan niet spreken
  van een afname in tijd die men aan de zorg voor kinderen besteedt.
  Jonge mensen zullen zich, als zij eenmaal in maatschappelijk opzicht volwassen
  zijn, volledig moeten inzetten. Kinderen moeten verzorgd worden terwijl beide
  ouders werken aan hun loopbaan, waarbij zij – gegeven de tegenwoordig korte
  duur van de arbeidsperiode – hard zullen moeten werken, zeker als zij vroeg met
  betaald werken zullen willen stoppen. Vooral vrouwen zorgen voor kinderen.
  Dit betekent dat de veranderingen in levensloop van vrouwen, die ingrijpender
  zijn dan die van mannen, hiervoor consequenties kunnen hebben. De fase in de
  levensloop waarin kinderen worden verzorgd, valt nu samen met de arbeidsfase.
  Wat dit betreft kan men spreken van een dubbele belasting, althans als er sprake
  is van betaalde arbeid. De prijs van het voorkomen van deze belasting is een
  daling van het gezinsinkomen. Dit laatste is weer een probleem doordat personen in de tweede levensfase in hoge mate het financiële draagvlak moeten bieden voor collectieve overdrachten, onder andere naar het oudere deel van de
  bevolking.
   Uit de analyse is gebleken dat er een daling van het inkomen in de levensloop
  ontstaat doordat men op een bepaalde leeftijd de gezinsfase bereikt. Het is een
  levensfase waarin een hoge belasting plaatsvindt, vooral van vrouwen.
  223
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Dit zou kunnen leiden tot een beleid langs twee sporen:
  a een pogen het gezinsinkomen dat besteed wordt aan overdrachten aan de
  jeugd, te waarborgen door verdere stijging van de arbeidsparticipatie van
  vrouwen;
  b het versterken van de basis voor deze overdrachten via belastingen en sociale
  zekerheid.
  Naar uit de analyse blijkt, valt voor beide soorten maatregelen wat te zeggen,
  waarbij er nog wel enige onzekerheid is over het effect van de eerstgenoemde
  maatregel. Hierbij is het probleem misschien vooral gelegen in de afstemming
  op elkaar van inkomens-, onderwijs- en arbeidsmarktbeleid. Als men dit zou
  willen, zou men de integratie van de verschillende soorten maatregelen kunnen
  realiseren in de vorm van een gezinsbeleid.
  224
  
  In een breder perspectief, waarbij niet wordt verondersteld dat nu waargenomen
  ontwikkelingen in de levensloop van de jongere cohorten zich voortzetten,
  wordt gezocht naar meer spreiding van betaalde arbeid, zorgverplichtingen,
  vrije tijd en onderwijs over de levensloop. Dit zou kunnen betekenen dat het
  jeugdonderwijs een kortere periode beslaat, dat men op jongere leeftijd kinderen krijgt, waarbij niet alleen vrouwen maar ook mannen arbeid en zorg combineren, dat men onderwijs blijft volgen en ook na de nu gebruikelijke dalende
  pensioenleeftijd actief blijft op de arbeidsmarkt.
  zorg voor de jeugd
  
  noten
  1
  
  Met dank aan drs. P. Cuyvers van de Nederlandse Gezinsraad voor de door hem
  verstrekte informatie ten behoeve van in dit hoofdstuk behandelde onderwerpen.
   225
  
  gener at iebew ust beleid
  
  226
  
  zorg voor ouderen
  
  8
  
  zorg voor ouderen
  
  8.1
  
  inleiding
  Gedurende de gehele levensloop geven en ontvangen wij zorg. In dit hoofdstuk
  worden de zorgoverdrachten naar ouderen bezien als intertemporele overdrachten: overdrachten in de loop van het eigen leven. Eerder is vastgesteld dat overdrachten tussen generaties – of zij nu een intertemporeel of een intergenerationeel karakter hebben – moeilijk beoordeeld kunnen worden in termen van
  rechtvaardigheid. Een beoordeling van de houdbaarheid van de huidige patronen van overdrachten is echter wel mogelijk. Ook is aangegeven dat bij de analyse van de verhouding tussen generaties een onderscheid dient te worden gemaakt tussen het micro- en het macroniveau. Met name voor de zorg is in de
  loop der jaren een omvangrijk systeem van collectieve voorzieningen ontstaan
  dat naast de zorg door familie en sociale netwerken functioneert en dat ook van
  invloed is op de verhoudingen tussen generaties op microniveau. In de ouderenzorg is bovendien sprake van een wisselwerking tussen de zorg die door verwanten wordt verleend en de zorg die op basis van collectieve financiering
  wordt geleverd.
   In dit hoofdstuk staan de houdbaarheid van het huidige patroon van overdrachten en het micro-/macrovraagstuk centraal. In hoeverre zijn de zorgoverdrachten naar ouderen, zoals die gedurende de levensloop in de collectieve en particuliere sfeer plaatsvinden, op termijn houdbaar? Dient te worden gezocht naar een
  andere zorgbalans over de levensloop?
  Achtereenvolgens worden de volgende onderwerpen besproken. Eerst wordt
  een korte omschrijving gegeven van typen zorg (par. 8.2) en worden enkele
  basisaspecten van het ouder worden in Nederland besproken (par. 8.3). In paragraaf 8.4 wordt vervolgens ingegaan op de zorg voor ouderen in de privésfeer,
  waarna paragraaf 8.5 dieper ingaat op de informele zorg en de thuiszorg. De zorg
  voor ouderen in de publieke sfeer staat centraal in paragraaf 8.6. De conclusies
  over de zorgbalans worden in paragraaf 8.7 in kaart gebracht. Het hoofdstuk
  wordt afgesloten met een bespreking van de mogelijke consequenties voor het
  ouderenbeleid van de overheid (par. 8.8).
  8.2
  
  t ypen zorg
  Bij de overdrachten van zorg kan een onderscheid worden gemaakt tussen zorg
  als formele en zorg als informele activiteit. Informele activiteiten vinden plaats
  binnen het huishouden, formele zorgarbeid vindt vooral plaats in bedrijven en
  andere organisaties.1 Een tweede verschil hangt hiermee samen en heeft te
  maken met de relatie tussen producent en gebruiker. In het algemeen zijn formele goederen te koop op de markt en worden informele goederen geproduceerd en geconsumeerd binnen een huishouden (Kazemier en Exel 1992: 2-3).
   Dit laatste geldt echter niet voor het vrijwilligerswerk, een vorm van zorg die
  
  227
  
  gener at iebew ust beleid
  
  wordt georganiseerd. Vrijwilligerszorg heeft wel gemeen met de zorg binnen het
  huishouden dat het zorgaanbod niet te koop is en geen bijdrage levert aan het
  nationale inkomen zoals dat nu is gedefinieerd. Overigens leidt vrijwilligerszorg
  wel anderszins tot ruilverhoudingen: ik doe iets voor jou wat jij niet kunt en
  omgekeerd. Dit onderscheid is weergegeven in tabel 8.1.
  Tabel 8.1
  
  onbetaald
  
  Indeling typen van zorg
  informele activiteit
  
  formele activiteit
  
  zorg binnen huishouden en van familie en
  
  vrijwilligerswerk en georganiseerde burenhulp
  
  kennissen: zelfzorg en mantelzorg
  betaald
  
  nevenactiviteiten van beroepskrachten
  
  zorg door beroepskrachten in de gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening
  
  228
  
  Twee visies op het primaat in de zorg
  In de discussie over zorg wordt geredeneerd vanuit twee perspectieven, vanuit
  de professionele zorg en vanuit de zelfzorg. Volgens professionele inzichten gaat
  het in de zorg vooral om expertise: zorg is het handelen dat wordt geleid door
  kennis over hoe de eigen of andermans gezondheid kan worden bevorderd,
  instandgehouden of hersteld. In deze benadering moet zorg, voor zover relevant
  in termen van gezondheid, worden gedefinieerd vanuit de professionele zorg.
  Zelfzorg en mantelzorg zijn hieraan complementair en vloeien hieruit voort.
  Aan de andere kant is het beeld dat in het overheidsbeleid bestaat over de bijdrage van zelfzorg en mantelzorg aan de gezondheid, overwegend positief. Bij de
  discussie over keuzen in de zorg wordt vaak het argument gebruikt dat de bevolking te gemakkelijk, en ook steeds meer, gebruik maakt van de formele en
  betaalde zorg. In plaats hiervan zou vaker een beroep moeten worden gedaan op
  de informele zorg. Het gaat dan vooral om verzorging (dus: care en niet cure)
  door familieleden, buren, enzovoort.
   De vraag is dan natuurlijk of de informele zorg (mantelzorg) zo kan worden
  ingericht dat deze de betaalde en formele zorg kan vervangen. Omdat de mogelijkheden tot substitutie nog onzeker zijn, bestaat er kritiek op de keuze voor het
  primaat van de zelfzorg/mantelzorg. Het vertrouwen in de werking van zelfzorg
  en mantelzorg zou empirisch niet zijn onderbouwd. Bij de argumenten die in
  het beleid worden gebruikt, zou te weinig rekening worden gehouden met het
  feit dat in Nederland mantelzorg al op grote schaal wordt geboden (voor een
  overzicht: Tjadens en Duijnstee 1998). Het is dan de vraag of de omvang van de
  mantelzorg verder kan stijgen, gegeven het aantal eenpersoonshuishoudens dat
  toeneemt omdat er steeds meer hoogbejaarden zijn. Substitutie tussen beide
  vormen van zorg ligt dan niet in de lijn der verwachtingen.
  zorg voor ouderen
  
  De betekenis van het sociale netwerk voor de gezondheid en het gebruik
  van de gezondheidszorg
  Nog twee aspecten zijn van belang bij de discussie over de balans tussen professionele zorg, zelfzorg en mantelzorg. Ten eerste speelt de eigen directe omgeving
  (het sociale netwerk) een belangrijke rol bij medische consumptie. Opvattingen
  over ziekte en zorg van gezinsleden stemmen met elkaar overeen (Mootz 1981)
  en deze hebben weer een grote invloed op de vorm van zorg waarvoor de patiënt
  kiest. Er is nog relatief weinig bekend over de wijze waarop gezondheidswaarden en -normen binnen sociale netwerken vorm krijgen en worden overgedragen. Het ziet er echter naar uit dat sommige netwerken medicaliserend zijn en
  andere niet. Met andere woorden: netwerken spelen niet alleen een rol als het
  gaat om het al dan niet geven van mantelzorg, maar ook als het gaat om de wijze
  waarop met ziekte en gebrek wordt omgegaan.
   Ten tweede is uit onderzoek gebleken dat de relatie tussen sociale netwerken en
  gezondheid niet eenduidig is (Schrameijer 1992). De meeste mensen nemen
  (terecht) aan dat betekenisvolle betrekkingen tussen mensen de gezondheid
  zullen bevorderen. Zo ontstaat het idee dat sociale steun, mantelzorg, in de
  samenleving gemakkelijk te identificeren en misschien zelfs te manipuleren valt.
  Maar de wijze waarop zorg, hulp en steun in de alledaagse werkelijkheid worden
  ervaren, neemt voor iedereen in een specifieke situatie een speciale en persoonlijke vorm aan.
  Tegen deze achtergrond is het dan ook de vraag of vormen van informele zorg
  bevorderd kunnen worden en of hiermee de kosten van de gezondheidszorg
  bespaard kunnen worden. In paragraaf 8.4 zal dit punt terugkomen.
  8.3
  
  ouder worden in Nederl and
  
  8.3.1
  
  demogr afische ont wikkelingen
  In de loop van de tijd is de levensverwachting van de opeenvolgende cohorten
  sterk gestegen (zie figuur 8.1). Mannen die aan het begin van deze eeuw zijn
  geboren (1901-1910), werden gemiddeld bijna 56 jaar, terwijl de mannen uit de
  jongste cohorten (1961-1970) naar verwachting gemiddeld op 77-jarige leeftijd
  zullen sterven. Vrouwen die aan het begin van deze eeuw zijn geboren, stierven
  op gemiddeld 62-jarige leeftijd en voor vrouwen uit de jongste cohorten wordt
  verwacht dat zij gemiddeld 81 jaar oud worden. De levensverwachting is dus
  met respectievelijk 21 en 19 jaar gestegen.
   229
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Figuur 8.1
  
  Gemiddelde levensverwachting bij de geboorte, cohorten 1900-1970
  90
  80
  
  jaren
  
  70
  60
  mannen
  vrouwen
  
  50
  40
  30
  1900
  
  1905
  
  1910
  
  1915
  
  1920
  
  1925
  
  1930
  
  1935
  
  1940
  
  1945
  
  1950
  
  1955
  
  1960
  
  1965
  
  1970
  
  cohort
  
  Bron: NIDI
  
  230
  
  In de bevolkingsprognose van het CBS (1998) wordt ervan uitgegaan dat vanaf
  2020 het aantal 80-plussers relatief sterk zal toenemen. Rond 2050 zou het
  maximum zijn bereikt: ruim 8 procent van de bevolking is dan 80 jaar of ouder.
  Volgens het CBS zal de dubbele vergrijzing (d.w.z. het aantal 80-plussers als percentage van het aantal 65-plussers) – anders dan meestal wordt verondersteld –
  pas tegen de helft van de volgende eeuw echt doorzetten: verwacht wordt dat dan
  ruim een derde van de 65-plussers hoogbejaard zal zijn (zie hfdst. 1). In de komende 25 jaar zal vooral een snelle toename van het aantal 65-plussers als percentage
  van het aantal 20-64-jarigen aan de orde zijn. Bedroeg deze zogenoemde grijze
  druk 21 procent in 1996, in 2030 zal dit naar verwachting ruim 40 procent zijn.
  De stijging van de levensverwachting wordt gedeeltelijk veroorzaakt door een
  daling van de kindersterfte. Zoals figuur 8.2 laat zien, bereikte ongeveer een
  kwart van degenen die aan het begin van deze eeuw zijn geboren, de leeftijd van
  20 jaar niet, terwijl het voor de jongste cohorten hoogst uitzonderlijk is om deze
  leeftijd niet te halen.
  Meer recent is ook de levensverwachting op hogere leeftijd sterk gestegen.
   De kansen om de pensioengerechtigde leeftijd te halen zijn aanzienlijk toegenomen (zie figuur 8.2). Terwijl bijna de helft van de mannen en een derde van de
  vrouwen die geboren zijn aan het begin van deze eeuw, de leeftijd van 65 jaar
  niet bereikte, zal dit naar verwachting voor slechts 15 procent van de mannen en
  11 procent van de vrouwen geboren tussen 1961 en 1970 het geval zijn. Dit betekent dat degenen die een beroep doen op zorg (en andere collectieve voorzieningen) vooral ouderen zijn, in een leeftijdsfase waarin zij niet meer beroepsmatig
  actief zijn.
  zorg voor ouderen
  
  Figuur 8.2
  
  Aandeel mannen en vrouwen dat de leeftijd van 20 respectievelijk 65 jaar bereikt,
  cohorten 1900-1970
  1,0
  0,9
  0,8
  
  percentage
  
  0,7
  0,6
  0,5
  mannen 20
  vrouwen 20
  mannen 65
  vrouwen 65
  
  0,4
  0,3
  0,2
  0,1
  0,0
  1900
  
  1905
  
  1910
  
  1915
  
  1920
  
  1925
  
  1930
  
  1935
  
  1940
  
  1945
  
  1950
  
  1955
  
  1960
  
  1965
  
  1970
  
  cohort
  
  Bron: NIDI
  
  In hoeverre de verlenging van de levensverwachting gevolgen zal hebben voor
  het aantal jaren dat men hulpbehoevend is, hangt mede af van de medische technologie. Bovendien kan, als gevolg van de verlenging van de levensverwachting,
  de zorg voor de ouderen met een zeer hoge leeftijd in de laatste levensjaren
  intensiever worden. De vraag is dus hoeveel jaren een oudere gezond doorbrengt en hoe groot de behoefte zal zijn aan informele en formele zorg.
   8.3.2
  
  gezond oud worden
  Ouderdom wordt veelal in verband gebracht met ziekte, gebrek, afhankelijkheid
  en een intensief gebruik van zorgvoorzieningen. Dit beeld is voor een deel juist
  (Volksgezondheid Toekomst Verkenning). Uit alle gezondheidsindicatoren blijkt
  dat met het klimmen der jaren de gezondheid slechter wordt. Tegelijkertijd mag
  niet worden veronachtzaamd dat een grote groep gezond oud wordt en niet of
  nauwelijks gebruik maakt van zorgvoorzieningen. Wat de toekomst betreft, zal
  de groep jongere ouderen (de derde levensfase) in omvang toenemen en zullen
  ouderen een hoger opleidingsniveau hebben en welvarender zijn dan de huidige
  groep ouderen. Dit zal er zeer waarschijnlijk toe leiden dat het percentage ouderen met beperkingen in de toekomst afneemt (scp 1999). Het effect van opleiding op de gezondheid kan worden verklaard uit het feit dat mensen met een
  hoog opleidingsniveau veelal een gezondere leefwijze hebben, later zijn gaan
  werken, betere levensomstandigheden in hun jeugd hebben gekend en minder
  zwaar lichamelijke arbeid hebben moeten verrichten.
  Verwacht kan worden dat de mannen en vrouwen van de jongere cohorten bij
  het bereiken van de 65-jarige leeftijd een meer heterogene groep zullen vormen
  dan hun voorgangers; de verscheidenheid van deze groep zal de komende jaren
  alleen maar toenemen. Als gevolg hiervan wordt ook de vraag naar zorgvoorzieningen diverser en zullen ouderen andere (hogere) eisen stellen aan zorgvoorzieningen. Gezond oud worden wordt tegenwoordig vooral in verband gebracht
  
  231
  
  gener at iebew ust beleid
  
  met onafhankelijkheid en zelfstandigheid. Er is een duidelijke trend waarneembaar in de richting van zo lang mogelijk thuis blijven wonen (zie ook het vervolg
  van dit hoofdstuk). Daarnaast is er in meer algemene zin sprake van een grotere
  mate van zelfstandigheid, mobiliteit en zelfredzaamheid van de 65-plussers.
   De toegenomen zelfstandigheid van ouderen komt tot uitdrukking in een actievere leefstijl: meer tijd buitenshuis, meer sport, grotere participatie in het vrijwilligerswerk (scp 1997).
  Hoe de gezondheidssituatie van ouderen zich zal ontwikkelen, heeft niet alleen
  te maken met de situatie van de ouderen zelf, maar ook met ontwikkelingen in
  de medische technologie. Trends in de gezondheid en medische consumptie zeggen vaak meer over de vooruitgang in de medische wetenschap dan over de
  ‘gezondheid’ van ouderen. Juist de technologische vooruitgang zorgt ervoor dat
  aandoeningen eerder worden opgespoord en behandeld. Mede hierdoor zal het
  nu en in de toekomst voor ouderen mogelijk worden om ook op zeer oude leeftijd een actief en zelfstandig leven te leiden.
  232
  
  In de gezondheidszorg is sprake van een extra sterke groei van de technologie.
  Een interessant verschijnsel is dat nieuwe technologie die was bedoeld als goedkoper substituut voor dure technologie, vaak minder belastend is en minder
  negatieve neveneffecten heeft dan de oudere technieken. Hierdoor verandert de
  indicatiestelling en kunnen bijvoorbeeld ook ouderen geholpen worden in
  gevallen waarin dit voorheen niet mogelijk was (Geleijns en Rosenberg 1996).
  Nieuwe geneesmiddelen en chirurgische ingrepen waarvoor geen zware narcose
  meer nodig is, maken het nu mogelijk de kwaliteit van het leven op de oude dag
  sterk te verbeteren.
  Gegeven deze ontwikkelingen mag men verwachten dat een gezondheidszorg
  die rekening houdt met de veranderende samenstelling van zijn gebruikers, dus
  met de veroudering, steeds meer zal zoeken naar betere hulp voor die categorie.
   Voor veel kwalen van de oude dag zal men een oplossing willen en moeten
  bedenken. Als wordt gekeken met welke ziekten ouderen te maken krijgen, dan
  gaat het bij de 75-plussers vooral om psychische stoornissen en ziekten van het
  hartvaatstelsel. Zo wordt in het rapport van de SER over de gezondheidszorg in
  het licht van de toekomstige vergrijzing in dit verband gesteld dat “... – ceteris
  paribus – de zorguitgaven voor ouderen fors zouden kunnen worden teruggedrongen, indien de medische wetenschap erin zou slagen psychische stoornissen, zoals dementie, aanzienlijk terug te dringen” (SER 1999: 38).
  Er is ook een andere ontwikkeling die leidt tot een groter beroep op de zorg:
  ziektes worden eerder ontdekt, terwijl dit niet gepaard gaat met een behandeling
  die het probleem definitief kan verhelpen. Het aandeel van mensen met een
  chronische ziekte is de laatste jaren dan ook toegenomen.
  Een en ander betekent dat de ouderen van de toekomst waarschijnlijk gezonder
  zullen zijn, een hogere levensverwachting zullen hebben, maar toch meer en
  langduriger gebruik zullen maken van de gezondheidszorg (zie ook Van der
  
  zorg voor ouderen
  
  Maas et al. 1996: 29). De kosten van de gezondheidszorg zullen meer dan evenredig toenemen met de veroudering van de bevolking. De laatste jaren tellen
  voor de (kosten van de) gezondheidszorg het zwaarst, vooral als deze laatste
  jaren op een steeds hogere leeftijd worden bereikt.
  Voor de financiering van de gezondheidszorg is een belangrijke uitdaging dat het
  inzicht in risicofactoren toeneemt. Dit is zonder meer al het geval door de veroudering van de bevolking: voor de verzekeraars zijn de risico’s van ouderen
  bekend en dit kan een reden zijn de premie naar leeftijd te differentiëren.
   Een bijzondere ontwikkeling is de genetica. De vraag ‘welke ziekte heeft deze
  persoon?’ zal plaats maken voor de vraag ‘welke persoon heeft of krijgt deze
  ziekte?’, niet alleen voor de bekende erfelijke ziekten maar ook voor multifactoriële aandoeningen als hart- en vaatziekten, infectieziekten en kanker
  (Van Ommen 1999). Dit nieuwe inzicht leidt niet alleen tot betere en meer
  gerichte behandeling, maar roept ook vragen op over de verzekering. Er kan bij
  een vrije en toenemende internationale markt in de gezondheidszorg risicoselectie ontstaan: het wordt steeds beter mogelijk en aantrekkelijk voor verzekeraars
  om jonge en gezonde verzekerden te selecteren en hun een breed pakket aan te
  bieden tegen een lage premie. Mede hierdoor ontstaat een probleem voor handhaving van de traditionele risicosolidariteit, waarbij verzekerden met een laag
  risico meebetalen aan de verzekering van personen met een hoog risico.
  Het al bestaande probleem van risicosolidariteit tussen jong en oud en ziek en
  gezond bij de financiering van verzekeringen, zal zich verbreden tot een algemener vraagstuk van solidariteit, ook met jongere personen die een hoger risico
  op ziekte hebben.
   8.3.3
  
  leefsituatie van ouderen
  In het generatieperspectief moet ook de leefsituatie van ouderen aan de orde
  komen. Het is bekend dat het de alleenstaande ouderen zijn die, binnen de categorie ouderen, de hoogste zorgvraag hebben. Het aantal alleenwonende ouderen
  is de laatste decennia voortdurend toegenomen, het sterkst onder de hoogbejaarde bevolking. Het aantal ouderen dat deel uitmaakt van een huishouden dat
  meerdere generaties beslaat of waarin ouderen met anderen samenwonen, is
  daarentegen afgenomen. De meeste ouderen zullen in de toekomst naar verwachting deel uitmaken van een- of tweepersoonshuishoudens. Op grond van
  de CBS-bevolkingsprognose (CBS 1996) en het scp (1997) kunnen de volgende
  trends worden gesignaleerd. Anders dan in de afgelopen decennia, zal vooral het
  aantal alleenstaande mannen van 80 jaar en ouder toenemen (voorheen was er
  vooral een toename van alleenstaande vrouwen). Doordat het aantal jongere
  ouderen, die voor het merendeel samenwonen, toeneemt, zal het aandeel alleenstaanden onder ouderen – in 1996 was dit ongeveer een derde – niet verder
  groeien. Overigens is bij deze verwachting niet duidelijk of het groeiend percentage echtscheidingen is verdisconteerd. Het aantal kinderen en familieleden
  wordt kleiner. Circa 20 procent van de toekomstige generatie ouderen heeft geen
  kinderen.
  233
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Veelal wordt dan ook verondersteld dat ouderen in de toekomst veel minder
  beroep zullen kunnen doen op de informele zorg van verwanten. Het is echter
  de vraag of dit inderdaad zo is. Hierbij spelen de beschikbaarheid en bereikbaarheid van verwanten een belangrijke rol. Wie de zorg voor ouderen op zich
  nemen in de privésfeer komt in de volgende paragraaf aan de orde.
   8.4
  
  wie zorgen voor ouderen in de privésfeer ?
  
  8.4.1
  
  Partner s
  De basis van de zorg voor ouderen in de privésfeer kan men zien als een vorm
  van verantwoordelijkheid en in beperkte mate ook als een wettelijke zorgverplichting. De gegeven informele zorg aan ouderen is omvangrijk, omvangrijker
  dan in het debat over vergrijzing veelal wordt geopperd. Een groot deel van de
  ouderenzorg in de privésfeer wordt gegeven door personen in dezelfde levensfase, namelijk door de partner. Zolang de partner niet zelf hulpbehoevend is, kan
  zijn/haar aanwezigheid voorkomen dat een oudere afhankelijk is van anderen.
  In de figuren 8.3 en 8.4 wordt de leefsituatie van vrouwen en mannen weergegeven wat betreft het samenleven met een partner.
  234
  
  Uit de gegevens volgt dat voor de jongere leeftijdscategorie (25-jarigen) het percentage samenwonenden in de loop van de tijd is toegenomen. Verder is het
  opmerkelijk dat in de oudste leeftijdscategorie het grootste deel van de mannen
  een partner heeft; dit geldt echter niet voor de vrouwen. De cijfers laten een duidelijke stijging zien van het aandeel mannen en vrouwen dat op jonge en middelbare leeftijd met een partner samenleeft tot het cohort 1931-1940. Bij de jongere cohorten daalt dit aandeel aanmerkelijk, niet alleen doordat men later een
  relatie aangaat, maar vooral ook doordat de kansen op scheiding hoger zijn.
  Dit leidt tot een forse reductie in het percentage mannen en vrouwen dat op
  middelbare leeftijd met een partner samenleeft.
  