text: 247
  Kritische bibliografie
  TECHNIEK : 'TREMENDUM ET FASCINOSUM'
  
  Antoon Braeckman
  
  Marc Van Den Bossche, Kritiek van de technische rede. Een onderzoek naar
  de invloed van de techniek op ons denken . Utrecht-Leuven, Jan van
  Arkel-Uitgeverij Van Halewijck, 1995, 302 p. - ISBN 90-5617-036-8
  Gilbert Hottois, Symbool en techniek. Over de technowetenschappelijke
  mutatie in de Westerse cultuur. Kampen-Kapellen, Kok Agora-Pelckmans , 1995, 138 p. - ISBN 90-289-2185-0
  Sinds Heideggers Die Frage nach der Technik (1954) en Die Technik
  und die Kehre (1962) is de techniek onder filosofen een respectabel voorwerp
  geworden van filosofische reflectie, zowel in heideggeriaanse als in andere
  zin. De teneur in dergelijke wijsgerige reflecties over de techniek is doorgaans
  erg kritisch tot ronduit afwijzend , wegens het bedreigende karakter van de
  techniek voor cultuur en samenleving . Een enkel keer is de strekking van de
  wijsgerige bezinning ook gematigd positief tot ingetogen enthousiast, wegens
  de fascinerende perspectieven die de verdere ontwikkeling van de techniek
  blijkt met zich mee te zullen brengen. Bovenstaande titels gunnen ons een blik
  in elk van beide positiebepalingen. De studie van Marc Van Den Bossche
  behoort duidelijk tot de eerste strekking, terwijl de opstellen van Gilbert
  Hottois - ondanks de schijn van het tegendeel - moeilijk kunnen verbergen
  dat ze geschreven zijn vanuit een sterke fascinatie voor het 'copernicaanse'
  vermogen van de technowetenschappen om de vertrouwde menselijke gezichtspunten op de dingen onderuit te halen en ze te vervangen door een
  standpuntelijkheid dat dat van de mens radicaal overstijgt. - Techniek dus ,
  als wat tegelijk angst inboezemt én fascineert.
   Kritiek van de technische rede is de tekst waarop Mark Van Den
  Bossche onlangs promoveerde tot doctor in de Wijsbegeerte aan de Vrije
  Universiteit Brussel, onder leiding van Maurice Weyembergh. De studie bevat
  een omstandige kritiek van de plaats en de betekenis van het fenomeen van de
  techniek in de moderne samenleving. Die kritiek situeert zich uitdrukkelijk in
  het spoor van Heideggers denken, maar zoekt tegelijk ook aansluiting bij
  hedendaagse auteurs en denkrichtingen die thans gemeenlijk, en ook in
  
  248
  voorliggend boek, aangeduid worden met de term 'postmodernisme'. Bedoeld
  zijn daarmee vooral auteurs als Richard Rorty, Jean-François Lyotard, Gianni
  Vattimo, Wolfgang Welsch, en verder ook Peter Sloterdijk, Stephen Toulmin,
  naast anderen.
  De thesis van het boek is duidelijk. De technische rede is in de loop van
  moderniteit uitgegroeid tot een hegemoniale macht die zowat alle domeinen
  van het menselijke denken en handelen overheerst. Precies daardoor dreigt
  een gevaar van totalitarisme in onze westerse cultuur. Niet alleen op het
  niveau van het politieke, maar ook op de andere deelgebieden : de beheersingslogica van de technische rede lijkt zich immers alom door te zetten.
   Tegen deze hegemonie van de technische rede, die onze samenleving zo
  diepgaand in de greep heeft, is weinig anders in te brengen dan een fundamenteel ander soort denken dan het type denken dat aan de basis ligt van het
  technische denken. Dit 'andere' denken moet niet zozeer in de plaats treden
  van het technische denken - wat trouwens ook weinig realistisch zou zijn maar moet ons wel in staat stellen het technische denken in te tomen, terug te
  dringen tot het domein waarbinnen dat technische denken werkelijk dienstig
  kan zijn. Sporen van een dergelijk nieuw denken, meent Van Den Bossche
  trouwens waar te kunnen nemen in het huidige postmodernisme. Van Den
  Bossche : "daarom is het in dit werk te doen : tonen dat de louter technische
  rede zich ook heeft verspreid over [... ] andere deelgebieden en hoe een ander
  denken, een denken dat niet langer wil begronden, een mogelijk tegengewicht
  kan bieden op zowel het politieke, het culturele, het ecologische als het
  ethische vlak" (p. 20). Meer concreet : "De gestrengheid van de mathematicus (the tramlines of argument) en het paradigmatisch stellen van de wetenschap lijken mij belangrijke aspecten van de technische rede. Het gaat dan om
  een vorm van denken die op zich ongetwijfeld gerechtvaardigd is, maar die
  wel geremd moet worden bij mogelijke imperialistische neigingen : daar waar
  het gaat om die openheid voor het vreemde met name, dat wil zeggen op het
  vlak van het politieke, het ethische, de kunst, en, zoals we in een verder
  hoofdstuk nog zullen zien, ook de natuur" (p. 115). Dat het postmodernisme
  in dat verband elementen kan aanreiken voor een dergelijk 'ander' denken als
  een 'denken van het andere', ziet Van Den Bossche - mét Wolfgang
  Zimmerli - voornamelijk daarin dat het postmodernisme als denkrichting
  voor het eerst ingaat tegen de eendimensionaliteit waarin de technische rede
  de menselijke rationaliteit opsluit, wat symptomatisch blijkt uit het feit dat het
  postmodernisme weigert in de logica van het funderings- en het beheersingsdenken in te treden (p. 153). Lyotards pleidooi voor een paralogische, in
  tegenstelling tot een logische ontwikkeling van de wetenschap zou hier
  ongetwijfeld model kunnen staan.
   249
  De structuur en opbouw van het werk is zeer doorzichtig . Het boek
  opent met een korte introductie tot wat Van Den Bossche hier het postmodernisme noemt en met een nadere omschrijving van de mate waarin hij dit
  'label' ook als terzake beschouwt voor de karakterisering van zijn eigen
  positie in het debat rond de techniek. Vervolgens organiseert hij de andere
  hoofdstukken telkens rond het werk of een tekst van één auteur, wiens
  bijdrage voor het denken over de techniek door Van Den Bossche als waardevol wordt ingeschat. Zo is het tweede hoofdstuk integraal gewijd aan het
  denken van de Franse socioloog, historicus en jurist Jacques Ellul en inzonderheid aan zijn in 1954 verschenen La technique ou l'enjeu du siècle.
  Hoofdstuk drie is dan weer gereserveerd voor de hele Heidegger : zowel die
  van Sein und Zeit , als de latere Heidegger. Hoofdstuk vier presenteert Rorty,
  en ook ditmaal grijpt Van Den Bossche terug naar het boek waarmee Rorty
  eertijds beroemd werd : Philosophy and the Mirror of Nature (1980) . Via de
  analyses van het werk van Ellul , Heidegger en Rorty komt Van Den Bossche
  tot het concept van de technische rede als "een vorm van denken die uitgaat
  van beheersbaarheid en maakbaarheid, die de contingentie wil uitsluiten en tot
  uniformisering leidt " (p. 159). In wat volgt wil hij de effecten van die technische rede nagaan op het domein van de politiek, van de ecologie en de kunst.
  In hoofdstuk vijf staat de verhouding tussen techniek en politiek centraal . De
  auteurs die hier behandeld worden zijn Francis Fukuyama en Hannah Arendt.
   In hoofdstuk zes en zeven vinden we opnieuw Heidegger terug . De ene maal
  met een aantal essays van zijn hand 'over denken, bouwen en wonen' waarin
  Van Den Bossche Heideggers posities ter zake presenteert als een proto-ecosofie : een denken dat in belangrijke mate vooruitloopt op de hedendaagse
  wijsgerige reflecties omtrent een duurzaam omgaan met de natuur. In hoofdstuk zeven, tenslotte, mobiliseert Van Den Bossche Heideggers denken - en
  ook dat van Ellul - voor een reflectie op de verhouding tussen techniek en
  kunst.
  De verdienste van deze veeleer omvangrijke studie is ongetwijfeld dat ze
  een veelheid van hedendaagse auteurs samenbrengt rond een op zijn zachtst
  uitgedrukt actuele problematiek. Het werk biedt in die zin een heuse staalkaart
  van wat momenteel vanuit filosofische invalshoek aan opvattingen en argumenten ter beschikking staat voor wie geïnteresseerd is aan een grondige
  reflectie over het fenomeen van de techniek en de betekenis ervan voor onze
  cultuur.
   Toch vertoont die staalkaart ook een aantal problematische kanten. Ik
  beperk me in deze tot de meest opvallende. Wat de vorm en opbouw van deze
  studie betreft, lijkt ze me te zeer nog te bestaan in een aaneenreiging van
  kleine monografietjes over telkens één of hooguit twee auteurs, die de auteur
  
  250
  onderling verbindt via het thema van de 'kritiek van de technische rede'. Het
  effect van dit naast en na elkaar voorkomen van die afzonderlijke monografieën is in dubbel opzicht ongelukkig. Aan de ene kant brengt dit met zich
  mee dat de auteur in elk van die monografieën verhoudingsgewijs te veel
  aandacht besteedt aan de presentatie van het centrale personage, en te weinig
  naar de problematiek waarrond hij hier ter sprake komt, terwijl de auteur
  door die segmentaire opbouw aan de andere kant verleidt wordt om de
  hoofdpersonages uit elk van de monografietjes alsnog met elkaar in gesprek te
  brengen. Dit heeft evenwel tot resultaat dat de auteur voortdurend geneigd is
  om het gedachtengoed van de ene denker te presenteren als een interessante of
  noodzakelijke 'aanvulling' op het denken van de andere filosoof. Behalve het
  feit dat die hele configuratie met zich meebrengt dat Van Den Bossche
  zichzelf ongewild in de positie wringt van een marionnettenspeler, die het hele
  stuk schrijft, maar de tekst - al dan niet in dialoogvorm - laat zeggen door
  zijn hoofdpersonages, wekt die enscènering bovendien sterk de indruk dat de
  diverse auteurs, wiens oeuvre hier ter discussie staat, zich op een vergelijkbare manier over een zelfde problematiek - de techniek - uitlaten. Gezien de
  uiteenlopende figuren die hier samengebracht worden - Heidegger, Lyotard,
  Welsch, Arendt - is dit op zijn minst twijfelachtig. Het lijkt me erg onwaarschijnlijk dat mensen als Lyotard, Arendt en Heidegger zich zonder meer
  laten inschrijven in de problematiek die hier aan de orde is, laat staan dat ze
  het eens zouden zijn over 'wat' techniek is en vooral hoe de betekenis en/of
  de impact ervan dient te worden ingeschat voor de moderne cultuur en
  samenleving.  Net als bij Horkheimer en Adorno wordt hier dus veel 'opgehangen' aan
  het denken . Het denken, of althans een bepaald type van denken, wordt
  enerzijds aangeduid als oorzaak van recente 'catastrofale' ontwikkelingen bij Horkheimer en Adorno : het totalitair regime van nazi-Duitsland en zijn
  meest extreme uitwassen, waaronder de holocaust; hier : de wereldwijde
  dreiging van 'totalitarisme', zo al niet op politiek vlak dan toch op economisch en ecologisch vlak. Anderzijds fonnuleert Van Den Bossche tegelijk de
  hoop - in tegenstelling tot Horkheimer en Adorno, die alle hoop hadden
  opgegeven - dat het denken, zij het dan een 'ander' denken, een uitweg zou
  bieden uit de impasse waarin het technische denken onze cultuur tot dusver
  gevangen houdt. Welk soort van denken dit andere, niet-funderende denken
  dan al mag zijn, en vooral : hoe zo'n denken mogelijk is en wat het dan
  concreet in zou houden blijft evenwel in het ongewisse. Wel vernemen we dat
  hier slechts een begin van een oplossing kan geboden worden. Dat begin
  wordt - volkomen in de lijn van Heidegger - gezien in wat Van Den
  Bossche ' het helemaal doordenken' (p. 73) noemt van het wezen van de
  techniek. In het hoofdstuk over ecologie heet het : "Al bij al zal het enige
  antwoord dat hier geboden wordt voor de ecologische problematiek luiden dat,
  om de crisis op te lossen, we haar eerst moeten denken. Dat is echter veel en
  het gaat, mijns inziens, tot op de bodem van de probleemstelling" (p . 202).
   En aan het eind van het boek : "Tegen alle strijdbare activisme in, ben ik dan
  ook tot besluit gekomen dat we de milieucrisis eerst te denken hebben"
  (p . 284) - Waarmee perfect aangesloten wordt op wat aan het begin reeds
  gezegd werd : "Zo ik in het hiernavolgende al oplossingen suggereer, dan
  komen die telkens op hetzelfde neer : de techniek, het wezen van de techniek,
  eerst denken" (p. 38) . Maar, zo ben ik geneigd om met Heidegger te vragen :
  'Was heiBt Denken?' , en vooral : wat kan het hier betekenen? Méér heb ik
  niet begrepen dan het zou moeten gaan om een denken 'voorbij' het cartesi-
  
  252
  aanse zekerheidsdenken. Maar wat kan dat zijn? En vooral, indien het al zou
  bestaan als een echt 'ander' denken, wat kan daarvan de impact zijn op de
  wijze waarop onze samenleving is gestructureerd en georganiseerd ? Wat kan
  daarvan de impact zijn op de logica van de maatschappelijke processen die
  zich dagelijks voor onze ogen ontrollen ? Over deze en aanverwante vragen
  blijft voorliggende studie rijkelijk vaag.
  Tenslotte komt het me voor dat Van Den Bossche de betekenis van de
  verhouding tussen de technische rede en dat 'andere' denken paradoxaal
  genoeg alleen kan uitdrukken in het idioom van wat hier als 'technische rede'
  ter discussie staat. Dit blijkt ondermeer uit zijn kritisch commentaar op Ellul.
   Die zou, aldus Van Den Bossche, weliswaar duidelijk hebben gemaakt dat de
  techniek het denken wijzigt, maar niet aanvaarden dat het denken de techniek
  zou kunnen veranderen. Dit wordt Ellul aangerekend als een 'zere plek' :
  "zijn weigering om de invloed van wereldbeelden op de techniek te zien, met
  als gevolg de ontkenning van de mogelijkheid tot bijsturing via een ander
  gedachtengoed" (p. 52). Taak van dat andere gedachtengoed is dus de
  technische rede 'bijsturen' - of nog : de technische evolutie 'afremmen'
  (p. 47) : binnen de perken houden, controleren, beheersbaar maken, dus. Hebben we hier dan toch niet te maken met een 'technische' kritiek van de
  technische rede ?
  
  *
  In vergelijking met dit postmoderne 'gesinnungsethische' (Weber) appél tot
  een diepgaande bezinning over de plaats en de betekenis van de techniek,
  getuigt het pleidooi van Gilbert Hottois voor een 'wijsgerige begeleiding' van
  de techniek van meer op maat van de realiteit gesneden, 'verantwortungsethische' (Weber) zin. Symbool en techniek brengt drie naar onderwerp relatief
  uiteenlopende, maar naar onderliggende thematiek en stellingen erg dicht bij
  elkaar liggende essays samen van de Brusselse, Franstalige wetenschapsfilosoof en bio-ethicus Gilbert Hottois (U.L.B.), die eerder onder de titel Philosophie et technosciences waren geredigeerd. De bundel wordt ingeleid door
  Maurice Weyembergh die op die manier Hottois en diens werk meteen
  introduceert voor een ruimer Nederlandstalig publiek.
   Symbool en techniek is trouwens een raak gekozen titel voor deze
  bundel, want daarmee zijn meteen de beide polen aangegeven van het spanningsveld, waarrond het in deze essays kennelijk te doen is. Sterk geschematiseerd komt de stelling van Hottois hierop neer dat onze huidige cultuur - en
  die notie mag ruim worden opgevat - beheerst wordt door de symboliserende
  activiteit, die in wezen een zin-gevende activiteit is enerzijds, en anderzijds de
  
  253
  technowetenschappen - het thans onlosmakelijk geworden samenspel van
  wetenschap en techniek - die op de eerste plaats operationeel, en dat betekent
  hier als ik het goed begrijp : performatief zijn. Beide polen, symbolisering en
  technowetenschap, staan niet alleen diametraal tegenover elkaar, maar sluiten
  elkaar in zekere zin ook uit. Hottois wijst er herhaaldelijk op dat technowetenschappen niet behoren tot de symboliserende systemen, laat staan een specifiek type van symbolisering zouden zijn; en omgekeerd, dat symboliserende
  systemen geen technowetenschap zijn, want niet georiënteerd op operationaliteit. Dat Hottois wetenschap of technowetenschap weigert te beschouwen als
  een specifieke vorm van symbolisering, heeft alles te maken met de hoge
  vlucht die de technowetenschap thans maakt. Volgens Hottois ontwikkelen de
  technowetenschappen momenteel perspectieven en inzichten in de samenhang,
  structuur en opbouw van het universum, die niet alleen het voorstellingsvermogen van de mens te boven gaan, maar méér nog het existentiële referentiekader van de mens danig overschrijden, dat de dimensies waarbinnen de
  technowetenschappen zich ophouden en die waarbinnen de mens als antropologische werkelijkheid zich situeert, zo goed als incommensurabel geworden
  zijn. Anders geformuleerd : de wetenschap, aldus Hottois, legt momenteel een
  universum bloot, dat niet meer symboliserend te recuperen valt : waaraan
  eigenlijk geen 'zin' in de zin van een 'menselijke zin' meer te geven valt,
  maar waarvan tegelijk aangetoond wordt dat het gedurig interfereert met de
  realiteit waarin we ons bevinden en die door de mens altijd al symbolisch is
  bezet. Het domein van de technowetenschappen en dat van de symbolisering
  zijn met andere woorden radicaal uiteengeklapt. Geen van beide activiteiten
  valt daarom nog te reduceren tot de andere. We hebben te maken met een
  onherleidbare tweeheid die, zoals gezegd, de polen vormen van een spanningsveld.
   Wanneer Hottois vervolgens pleit voor een begeleiding van de techniek
  of van de technowetenschappen door de filosofie, dan is dat pleidooi op de
  allereerste plaats ingegeven door de bekommernis om beide polen, de symbolisering en de technowetenschappen, te vrijwaren van pogingen om één van
  beide polen onder het gezag te plaatsen van de andere . Volgens Hottois
  moeten de technowetenschappen in staat worden gesteld te evolueren volgens
  hun systeeminterne ontwikkelingsdynamiek en mag die ontwikkeling niet aan
  banden worden gelegd vanuit een autoritaire gezagsinstantie, of het nu om een
  ethiek dan wel om een ideologie, een religie of wat dan ook gaat. "Het begrip
  begeleiding is bedoeld om te breken met deze dialectiek van autoriteiten en
  beheersing en om een vrije betrekking te bevorderen, zonder onderwerping
  van de techniek aan het symbool of omgekeerd" (p . 14). De eerste bekommernis van de filosofische begeleiding van de technowetenschappen zal dan
  
  254
  
  ook bestaan in de erkenning van de eigenheid en de eigengerechtigdheid van
  beide domeinen. Het uiteindelijke doel van die filosofische begeleiding moet,
  aldus Hottois, die hierin het spoor volgt van de Franse wetenschapstheoreticus
  Gilbert Simondon, erin bestaan een nieuwe technowetenschappelijke cultuur
  en een filosofie van de techniek te ontwikkelen, die ons in staat moet stellen
  'om te gaan' met de nieuwe werkelijkheid waarin de technowetenschappen ons
  sinds kort hebben binnengeleid. Want dat we op de drempel staan van zo'n
  nieuwe werkelijkheid, daarvan is Hottois overtuigd. De technowetenschap
  staat immers op het punt om de 'natuurlijke' grenzen van het menselijke
  bestaan - de vaste referentiepunten van onze symboliseringen van de wereld,
  zoals geboorte en dood, pijn en verlangen - definitief te doorbreken en te
  vervangen door 'technowetenschappelijke grenzen', waarvan de essentie is dat
  ze nooit definitief zijn, omdat we ze zelf in handen hebben. Hottois verwijst
  in dat verband naar de nieuwe fertilisatietechnieken en naar de recente
  medische 'overwinningen' op de dood. Het genre symbolische begeleiding van
  de technowetenschappen dat Hottois van de filosofie verwacht, en dat aanleiding moet geven tot het onstaan van een technowetenschappelijke cultuur,
  moet verschillen van de gebruikelijke of traditioneel ethisch-religieuze of
  ideologische vormen van symbolische begeleiding, in de zin dat die filosofische begeleiding negatief blijft. Dat betekent dat ze metakritisch (of louter
  kritisch reflexief) blijft op het niveau van het weten en de weetsystemen, en
  dat ze nihilistisch blijft op het niveau van de waarden en de waardensystemen.
   Een illustratie van de spanningsverhouding tussen de klassieke symboliseringen van het leven en de technowetenschappelijke doorbreking van de
  'natuurlijk grenzen' ervan biedt Hottois in het tweede essay dat in de bundel
  is opgenomen. Het is een essay over de dood en over de effecten van de
  technowetenschappelijke interventies ten aanzien van de dood voor de symbolisering ervan. Tegelijk tracht Hottois er meteen ook te laten zien wat een
  filosofische begeleiding zou kunnen zijn ten aanzien van het sterven in een
  tijdperk waarin de dood steeds minder fungeert als absolute, principieel
  onoverschrijdbare grens van het bestaan. In een eerste luik peilt hij daarbij
  naar de betekenis van de traditionele symboliseringen van de dood. Vervolgens laat hij zien hoe de pogingen om de dood technowetenschappelijk te
  overwinnen, vanuit de achterliggende idee dat de dood ook daadwerkelijk
  overwinbaar is, een desymboliserend effect heeft op het omgaan met de dood.
  Dat maakt op zijn beurt vormen van hersymbolisering mogelijk, die geen
  terugkeer inhouden naar de traditionele symbolisering van weleer, maar die
  werkelijk nieuwe omgangsvormen, een nieuwe manier van zingeven aan de
  dood introduceren, waarin het hedendaagse, technowetenschappelijke gevecht
  met de dood, mee geïntegreerd is. Als voorbeeld verwijst Hottois naar de
  
  255
  symboliseringen van de dood, zoals die vorm krijgen binnen de palliatieve
  zorg.
  Globaal lijken me Hottois' overwegingen vooral heuristisch interessant.
   Uitgaande van de tegenstelling tussen symbolisering en technowetenschappen,
  tast hij - als in een gedachtenexperiment - de mogelijke effecten af van een
  kortsluiting tussen ons symboliserend vermogen - of nog : onze symboliseringsdrang of -dwang - en onze technowetenschappelijk inzichten en praktijken. Het resultaat van die oefening is in elk geval het optreden van een
  vervreemdingseffect, waardoor we ons scherper bewust worden van de niet
  evidentie van onze spontane inschatting van de verhouding tussen de technowetenschappen en wat ze aan ' kennen' en ' kunnen' genereren enerzijds en
  onze traditionele symboliseringen van de wereld waarin we leven, anderzijds.
  Hottois bedoelt echter méér te doen dan alleen maar het enscèneren van een
  gedachtenexperiment of het ontwikkelen van een heuristische fictie . Voor hem
  is de tegenstelling, de incommensurabiliteit van de wereld van de technowetenschappen en de wereld van onze symboliseringen, een gegevenheid . En die
  affirmatie is niet zonder problemen. Zo slaagt Hottois er niet in op een
  overtuigende wijze aan te tonen dat de technowetenschappen buiten het
  domein van de symboliseringen vallen en niet langer de symbolische recuperatie van hun inzichten en praktijken toelaten. Is immers de stelling dat het
  domein van het symbool en dat van de techniek volkomen uit elkaar liggen,
  reeds niet zelf een vorm van symbolische recuperatie van de technowetenschappen ? Krijgen de technowetenschappen in en door die filosofischreflexieve geste niet een welomschreven plaats ten opzichte van de overige
  menselijke activiteiten en praktijken, waardoor ze precies bekleed kunnen
  worden met zin en betekenis, en zodoende gerecupereerd worden binnen het
  domein van de symbolisering ? Ik zie werkelijk niet in hoe men het aanbrengen van een onderscheid tussen symbolisering en technowetenschappen anders
  dan als een symbolisering, als een 'betekenisgeving' kan lezen.
   Maar er is meer. Het onderscheid tussen symbolisering en technowetenschappen dat Hottois hier voorstaat, draagt op het feit dat symbolisering het
  domein van de zingeving bestrijkt, terwijl dat van de technowetenschappen
  gekenmerkt wordt door operationaliteit. Door de tegenstelling tussen beide
  domeinen op de spits te drijven, suggereert Hottois dat technowetenschappen
  niets van doen hebben met zingeving , en omgekeerd dat symboliseringen niet
  operationeel zijn. Vind ik het eerste lid van die bewering al niet evident, dan
  lijkt me het tweede lid volkomen ongerechtvaardigd. Symbolische systemen
  zijn uiterst operationeel, en niet alleen, zoals Hottois zou kunnen opwerpen,
  op het niveau van het denken of de cultuur als 'geestelijk erfgoed' , maar ook,
  en niet in het minst , in pure biofysische zin, zoals ook de technowetenschap-
  
  256
  pen dat zijn. Ik hoef op dat stuk maar te verwijzen naar de vele disciplineringstechnologieën die ontwikkeld zijn in het kader van religieuze, militaire,
  pedagogische of economische symboliseringssystemen. Max Webers Protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus heeft die gedachte als centrale
  thesis : het religieuze symboliseringssysteem van de protestantse ethiek heeft
  een nieuw type mens voortgebracht, dat zijn hele levenshouding, inclusief de
  omgang met zijn eigen biofysische lichamelijkheid, op een dusdanig wijze aan
  een rigide disciplinering onderwierp, dat het de geschikte antropologische
  voedingsbodem werd voor de vorming van het moderne kapitalisme. Het
  moderne arbeidsethos, dat zijn oorsprong vond in de protestantse ethiek, lag
  aan de basis van een totaal nieuwe manier van omgaan met tijd ('time is
  money'), ruimte (oprichting van ateliers : plaatsen waar uitsluitend gewerkt
  werd), middelen, arbeid, de eigen lichamelijkheid, enzovoort. Dat arbeidsethos creëerde op termijn in zekere zin ook een nieuwe wereld, een nieuwe
  'natuur' zelfs, bovenop de bestaande, die op dat ogenblik evenzeer incommensurabel was met alle symboliseringen van voordien, en in elk geval niet tot
  die vroegere symboliseringen kon worden herleid. Wat ik hiermee wil
  aangeven is dat symboliseringssystemen perfect operationeel kunnen zijn, en
  dat, indien men al de behoefte heeft om een onderscheid in te stellen tussen
  symboliseringssystemen en technowetenschappen, men dat onderscheid zeker
  niet moet vastmaken aan iets als 'operationaliteit'. Hottois onderschat kennelijk de operationaliteit van de symbolische vormen.
  