text: opinie
  
  Jacques Van
  Keymeulen
  prof. dr. Nederlandse
  Taalkunde, UGent
  
  August Vermeylen
  en de ‘nieuwe academische
  verwachtingshorizont’
  In 2010 was het 80 jaar geleden dat het Nederlands de onderwijstaal werd
  aan de Gentse universiteit. August Vermeylen werd in 1930 de eerste rector
  van de eerste Belgische instelling waar de Vlamingen in hun eigen taal hoger onderwijs konden genieten. Dat jaar is samen met 1817, het stichtingsjaar van de UGent, een datum die onlosmakelijk aan de Gentse universiteit
  verbonden zal blijven. Daarom ook organiseerde de UGent in 2010 een
  Vermeylenjaar, met onder andere de uitgave van de brochure Maar wat een
  wespennest!.1 Daaruit blijkt nog maar eens wat voor een markant figuur
  Vermeylen – schrijver, professor, politicus – wel is geweest en hoe fris en
  eigentijds zijn gedachten ook vandaag nog klinken. De viering van die 80e
  verjaardag van de vernederlandsing van de universiteit is een gelegenheid
  om stil te staan bij de huidige taaltoestand aan de UGent en bij een aantal
  verlangens ter zake. Het idee leeft immers dat de Vlamingen, die na een
  zeer lange taalstrijd tegen het Frans eindelijk het recht verwierven om op
  het hoogste niveau in hun eigen taal onderwezen te worden en aan wetenschappelijk onderzoek te doen, die verworvenheid nu tenminste gedeeltelijk
  zouden moeten opgeven om het Engels te omarmen.
   Er zijn aan deze zaak al heel wat debatten, artikelen, columns, ingezonden stukken
  … besteed.2 In wat volgt, zal ik – geïnspireerd door het boekje over Vermeylens
  betekenis – enkele beschouwingen geven over de gang van zaken bij universitair onderzoek en over de noties ‘internationaal’ en ‘kosmopolitisch’. Ik heb daarbij vooral
  de cultuurwetenschappen voor ogen. Voor alle veiligheid wil ik vooraf meegeven
  dat ik zelf Engels kan spreken en schrijven (ik ben germanist Nederlands-Engels),
  behalve in het Nederlands ook in het Engels doceer, in het Engels publiceer en
  lezingen hou, en de eer heb promotor te zijn van het eerste Engelstalige doctoraat
  aan de UGent dat over een Vlaams dialect handelt (namelijk dat van Maldegem). 3
  Bovendien hou ik mij al een paar jaar bezig met de Erasmusuitwisselingen van de
  Bewerking van een foto van de buste van August Vermeylen in Sint-Pieters-Woluwe.
  (Amsab-ISG, Gent)
  
  BROOD & ROZEN 2011- 4 / 63
  
  vakgroep Nederlandse Taalkunde van de UGent en heb ik zeer veel buitenlandse
  contacten. Ik vertoef overigens zeer graag in het buitenland, want het is daar interessant. Voorgaande inlichtingen dienen om bij voorbaat het idee uit de weg te ruimen
  dat de gedachten die volgen, gegroeid zijn uit het onvermogen om met de moderne
  tijd mee te kunnen. Daarmee is – neem ik aan – de toon van de bijdrage al gezet.
  Wie meer wil weten over de huidige toestand aan de universiteit, moet in elk geval
  de bundel If you’re so smart, why aren’t you rich? Universiteit, markt en management
  van Chris Lorenz lezen. 4 In weerwil van de titel zijn alle teksten in het Nederlands.
  Het boek handelt over de toestand aan de Nederlandse universiteiten, die door de
  Vlaamse beleidsmakers als voorbeeld wordt genomen – zonder de scherpe kantjes
  ervan, wordt er dan doorgaans sussend aan toegevoegd.
   Een eeuw van culturele emancipatie
  
  De Vlaamse strijd voor eigen taal en cultuur in de 20e eeuw kan je als zeer geslaagd
  beschouwen. Vandaag de dag is Vlaanderen uitgegroeid tot een van de welvarendste
  regio’s in de wereld, wat bij de jongere generatie tot een zelfbewustzijn heeft geleid dat
  ook op het gebied van taal een uitdrukking vindt: het Nederlands wordt niet meer
  als bedreigd aangevoeld, tenminste voor zover men niet in Brussel of de Brusselse
  rand woont. Dankzij de abn-acties van de jaren 1960 in het lager en middelbaar
  onderwijs en in de media is de standaardtaal in brede lagen van de bevolking verspreid geraakt. Vanaf die jaren begon ook de middenklasse haar kinderen naar de
  universiteit of hogeschool te sturen, die daar onderricht kregen in het Nederlands.
   Kortom, de strijd was gestreden: de standaardtaal had wortel geschoten – weliswaar
  in een ‘Belgische’ vorm. Tegelijk was er ook een informele taal tot stand gekomen,
  die zich nu lijkt te stabiliseren: de zogenaamde tussentaal.5
  In heel de hierboven geschetste ontwikkeling heeft de vernederlandsing van de
  universiteiten een centrale rol gespeeld. Vermeylen zag ten volle in dat de vernederlandsing van het hoger onderwijs in eerste instantie een sociale ingreep was die
  tot doel had aan het Vlaamse lichaam ook een Vlaams hoofd te geven: ‘à un corps
  flamand il faut une tête flamande’, zei Vermeylen in het Frans in de Senaat. 6 Men is
  daar tegenwoordig in die mate in geslaagd dat men meent de teugels wat te kunnen
  laten vieren. De huidige roep om meer Engels aan de universiteiten is inderdaad
  een kwestie van vrije keuze, niet het gevolg van brute taaldwang uitgeoefend door
  een vreemde cultuur. Als er van dwang sprake is, dan is het wel de dwang van het
  beleid ten opzichte van diegenen die het nieuwe beleid moeten ondergaan.
  Het huidige universitaire bestel wordt bepaald door twee belangrijke vernieuwingen tijdens de laatste twintig jaar: ten eerste de introductie van de neoliberale
  bedrijfscultuur met rendementsdenken en bijbehorende kwantificering – als symbolische datum voor de doorbraak van het neoliberalisme stellen we 1989 voor – en
  ten tweede de Bolognaverklaring van 1999, die tot doel had een Europese universitaire ruimte te creëren waarin uitwisselingen makkelijker zouden verlopen. Beide
  vernieuwingen hebben in de praktijk verengelsing teweeggebracht.
   64 / BROOD & ROZEN 2011- 4
  
  Het einde van de academische vrijheid
  
  De bedrijfscultuur in het algemeen heeft uiteraard de gang van zaken in de Verenigde Staten als voorbeeld. Daardoor is het Engels in een steeds meer geglobaliseerde economie de evidente lingua franca. Je kan je vandaag maar moeilijk een
  belangrijk zakenman voorstellen die die taal niet beheerst. In Gent heeft zich een
  aantal jaar geleden een markante symbolische gebeurtenis afgespeeld in verband
  met de doorbraak van het neoliberalisme: de Vlerick Leuven-Gent Management
  School – waar het Engels sinds lange tijd de verplichte voertaal is – heeft in 2002
  haar intrek genomen in de gebouwen van het leeggekomen grootseminarie: of hoe
  de ene godsdienst door de andere werd vervangen.7
  Aangezien Vlaanderen bij gebrek aan andere grondstoffen moet inzetten op
  kenniseconomie, is de basisfinanciering van de universiteiten voor een zeer groot
  deel (45 procent) op wetenschappelijke output gebaseerd. Om het geld tussen de
  universiteiten eerlijk te verdelen, zijn er verdeelsleutels nodig – en dus kwantificering
  van die output. Dat laatste is mogelijk geworden door de computertechnologie.
  Daardoor werd een aloud verlangen van de overheid werkelijkheid: controle uitoefenen op academische activiteiten – meestal voorgesteld als ‘kwaliteitszorg’ – om het
  kennis>kunde>kassamodel te verwezenlijken.8 De belangrijkste database bevindt
  zich uiteraard in de Verenigde Staten, het Web of Science, en uiteraard bij een bedrijf,
  Thomson Reuters. Het spreekt vanzelf dat daar vooral Engelstalige tijdschriften
  de dienst uitmaken, hoewel er de laatste tijd enige verbetering is opgetreden. Voor
  boeken bestaat er geen database, maar die worden dan geëvalueerd door na te gaan
  of de uitgeverij wel op de juiste lijst staat, die van de uitgeverijen die boeken laten
  beoordelen via internationale peer review.
   Het valt op dat in beide gevallen de eindbeslissing of iets wetenschappelijk waardevol is, bij bedrijven wordt gelegd en niet bij de universiteiten zelf. Er bestaan ook
  Europese lijsten van toptijdschriften (de erih-lijsten9), die wel door academici werden samengesteld, en waarover naar verluidt in internationaal verband druk ruzie
  gemaakt is, maar die komen pas in tweede instantie in beeld. Overal is peer review
  – wetenschappelijke teksten door ‘gelijken’ laten beoordelen – het sleutelwoord geworden voor de kwaliteitsbewaking, ook voor het Vlaamse Academisch Bibliografisch
  Bestand voor de Sociale en Humane Wetenschappen (vabb-shw), een database die er
  in 2010 kwam als antwoord op de kritiek op de vigerende bibliometrische criteria en
  waarin de Nederlandstalige tijdschriften een ruime plaats hebben gekregen. Volgens
  de website ervan zullen de publicaties in het vabb-shw die niet geïndexeerd zijn in
  het Web of Science in het begrotingsjaar 2011 voor 2,625 procent meetellen voor de
  verdeling van de middelen voor het Bijzonder Onderzoeksfonds (bof) 10 onder de
  universiteiten.11 Wat hierboven gezegd is over het Web of Science, mag dus in het geval
  van de bof-sleutel voor de volle 2,625 procent genuanceerd worden.
  In weerwil van de relativerende en sussende bewoordingen van de makers of beheerders van de databases, namelijk dat ze niet gebruikt kunnen of mogen worden
  om wetenschappers te beoordelen, is het net dat wat er vooral mee gebeurt. Kortom,
  de laatste jaren doet de academische kwaliteitszorg zich in een bonte wemeling van
  allerlei lijsten en criteria aan de veelgeplaagde academicus voor. Om een lang verhaal
  
  BROOD & ROZEN 2011- 4 / 65
  
  kort te maken: wil je academisch prestige genieten, bevorderen tot hoogleraar, geld
  verwerven voor projecten of ambieer je academische bestuursfuncties, dan publiceer je
  bij voorkeur in het Engels, met de blik zo strak mogelijk gericht op het Web of Science.
   Publiceren in nationale tijdschriften, in wat tegenwoordig bekend staat als ‘lokale
  talen’ (Nederlands, Frans, Spaans, Duits …), is geen goed idee, want die zijn maar
  van A3-niveau. De tellingen gebeuren overigens ‘per stuk’; lange artikelen schrijven
  is dus ook al geen goed idee. Om de impact van een artikel te meten, wordt het aantal
  keren geteld dat het in andere artikels wordt geciteerd, de zogenaamde impactfactor.
  Waarover het artikel inhoudelijk eigenlijk gaat, tja, dát weet de computer natuurlijk niet.
  Je zou kunnen volhouden dat internationalisering, met het Engels als voertaal, een
  evidentie is voor wetenschappen die een internationaal onderzoeksobject hebben.
   Dat geldt vooral voor de exacte wetenschappen, de toegepaste wetenschappen
  en de medische wetenschappen. Het zou inderdaad onverantwoord zijn om de
  ontdekking van een nieuw medicijn of een nieuw proces om beton te gieten enkel
  in pakweg het Hongaars aan de wereld mee te delen. Het beleid verwacht van die
  wetenschappen innovaties, die dan hopelijk op termijn gecommercialiseerd kunnen worden. Dat is verdedigbaar. Het is alleen vreemd dat de kenniseconomische
  beleidskeuzes ook gelden voor de cultuurwetenschappen, die niet, of zeker niet op
  dezelfde wijze, meewerken aan de kenniseconomie. Het is volslagen onduidelijk
  wat bijvoorbeeld een doctoraat over het landschap in het middeleeuwse Irak – hoe
  Engelstalig eventueel ook – aan de economie kan bijdragen. Een Vlaming die zich
  bijvoorbeeld bekwaamt in het Zweeds, hoort veeleer in het Zweeds te publiceren en
  deel te nemen aan het wetenschappelijk en maatschappelijk debat in Zweden, en een
  soort van middelaar te zijn tussen de Zweedse en de Vlaamse cultuur, dan dat hij
  zich academisch dient te verwerkelijken in het Engels en bij voorkeur in de vs. Ik
  neem ook aan dat de beste specialisten over Zweedse taal en cultuur zich in Zweden
  bevinden en niet in de vs. Voor cultuurwetenschappen is onderwijs en dienstverlening relatief belangrijker dan onderzoek, in vergelijking met andere soorten
  wetenschappen. Ze hebben immers een andere maatschappelijke legitimering dan
  bijvoorbeeld de toegepaste wetenschappen. Bij alle wetenschappen overigens moet
  er plaats blijven voor fundamenteel onderzoek dat in volle academische vrijheid
  wordt uitgevoerd. Het zou de taak moeten zijn van de cultuurwetenschappen om
  de culturele diversiteit op alle terreinen te stimuleren en tegelijk het beste wat ze
  hebben uitgedacht of ontdekt óók – en niet énkel – in het Engels aan de hele wereld
  mee te delen. Men moet het ene doen, en het andere niet laten.
   Het beleid heeft ervoor gekozen ongeveer de helft van de basisfinanciering van
  de universiteiten op wetenschappelijke output te baseren. De zaak is dus voor de
  universiteiten van financieel levensbelang geworden. Een en ander geeft aanleiding
  tot vrij dramatische maatregelen, waarvan de afschaffing van de vaste benoeming
  voor beginnende professoren, de zogenaamde docenten, de ergste is. Sedert een paar
  jaar wordt een docent niet meer vast benoemd – dé garantie voor de academische
  vrijheid, maar aangesteld voor vijf jaar, met een tussentijdse evaluatie na twee jaar.12
  
  66 / BROOD & ROZEN 2011- 4
  
  Bij een gunstige evaluatie na vijf jaar, word je vast benoemd en wel onmiddellijk in
  de graad van hoofddocent. Hoofddocenten worden aan de UGent om de twee jaar
  geëvalueerd. Men vraagt zich hier en daar overigens al luidop af waarom die dan
  eigenlijk wél vast benoemd zijn.
  Docenten moeten nu ook allerlei beloften op papier zetten met betrekking tot
  hun output. Dat papier hoeven ze niet te ondertekenen en is ook niet echt een resultaatsverbintenis, want het juridische statuut van een en ander is wat ongewis. Het
  kan wel onder je neus gehouden worden bij je evaluatie. Op die manier wordt voor
  beginnende professoren voor ten minste vijf jaar werkonzekerheid gecreëerd om
  ze harder te doen werken. Ze mogen nu gelukkig wel een toga dragen bij plechtige
  gelegenheden. Hard werken doen ze, uiteraard zonder veel kritiek te geven op het
  systeem, want starters zijn meestal zo rond de dertig en dus privé druk bezig met
  de uitbouw van een gezin. Mensen in die levensfase en met een dergelijk onzeker
  statuut kijken wel uit voor ze de evaluerende instanties tegen de haren in strijken.
   Van de zijde van de vakbonden vernemen we over die kwestie weinig – de syndicalisatiegraad van de academici is inderdaad laag. Ook de mensen die zich bezighouden met het evenwicht tussen mannen en vrouwen aan de universiteit zouden
  het nieuwe systeem eens vanuit genderperspectief tegen het licht moeten houden.
   Kortom: het beeld van de professor die zich in volle academische vrijheid aan
  onderwijs, onderzoek en dienstverlening kon wijden, is voorbijgestreefd. Hij is
  vervangen door een ander mensentype: de hardwerkende academicus die zich
  voortdurend moet afvragen wat anderen wel van zijn werk zullen vinden en die
  stilletjes probeert te besparen op onderwijs en dienstverlening om de nood aan de
  zogenaamde ‘financierbare publicaties’ te helpen lenigen. Iemand die eerst nagaat
  welke onderzoeksterreinen en publicaties ‘scoren’, en die vervolgens zijn onderzoek
  daarop richt, is nu goed bezig. In de taalkunde is het bijvoorbeeld nu een goed idee
  om aansluiting te zoeken bij de medische wereld – psycholinguïstiek, neurologisch
  onderzoek, stotteren … – aangezien zeer veel A1-tijdschriften van biomedische
  aard zijn en de neuro- en psycholinguïstische tijdschriften zich in zeer hoge impactfactoren mogen verheugen. Op die manier wordt de academische bedrijvigheid
  niet meer naar wetenschappelijke doelen gericht, maar naar financiële. Let wel,
  niemand komt tot dusver een academicus in zijn gezicht zeggen wat hij moet doen;
  de academicus rangeert zichzélf uit wanneer hij niet in het systeem wenst te passen – eigen schuld dus! Het academische codewoord is ‘controle’ geworden. In de
  cultuurwetenschappen wordt hier en daar wel tegengeprutteld – de honden blaffen,
  de karavaan trekt echter verder. Men heeft blijkbaar ook ingezien dat schaalvergroting een betere controle mogelijk maakt, aangezien essentiële beslissingen dan
  op steeds hogere niveaus door steeds minder mensen getroffen moeten worden. In
  dat verband kunnen wetenschappelijke visitatiecommissies nuttig zijn; je kan dan
  een wetenschappelijke heroriëntering laten aanbevelen door externe beoordelaars.
   Is de installatie van de intellectuele onvrijheid ingegeven door een werkelijk geloof
  in het neoliberale systeem, of enkel door financiële overwegingen, waarmee er
  tandenknarsend rekening gehouden moet worden?13 Door de universiteit tot een
  
  BROOD & ROZEN 2011- 4 / 67
  
  bedrijf om te toveren, hoopt de overheid originaliteit, creativiteit en innovatie aan
  te wakkeren. Aangezien die eigenschappen niet meetbaar zijn, wordt er gewoon
  gemeten wat er te meten valt, en wordt er geprobeerd te doen stijgen wat men kan
  meten – ervan uitgaand dat méér altijd wel beter zal zijn. Via de bedrijfscultuur
  is niet enkel de gedachte ingevoerd dat je kwaliteit kan kwantificeren, maar ook
  wordt – net als in een bedrijf – de professor-werknemer beschouwd als iemand die
  gealiëneerde arbeid verricht en dus door externe stimulansen (premies, bevorderingen …) of bedreigingen (werkonzekerheid, ontslag …) op het rechte pad gehouden
  moet worden.14 Wantrouwen wordt zo tot een systeem verheven. Elke academische
  activiteit is nu op ‘punten’ gezet, die je net als in de kleuterschool moet verzamelen
  om te kunnen bevorderen naar een hogere graad.
  De bedoelingen van de beleidsmakers mogen dan edel zijn, de effecten van
  het beleid zijn op een aantal terreinen nefast, doordat de academische vrijheid
  in zijn kern wordt aangetast en men er, zeker wat de cultuurwetenschappen betreft, nog steeds niet in geslaagd is een evaluatiesysteem te ontwikkelen waarin
  de verdediging van talige en culturele diversiteit in evenwicht is met Engelstalige
  internationalisering.
   De Bolognaverklaring en het Engels in het hoger onderwijs
  
  De beleidsmakers verwijzen bij de roep om meer Engels – de zogenaamde meertaligheid – in het hoger onderwijs graag naar de Bolognaverklaring, die als bedoeling heeft
  de programma’s hoger onderwijs in heel Europa zo gelijkaardig mogelijk te maken
  om uitwisselingen te vergemakkelijken. In Vlaanderen, dat bij de uitvoering van dat
  verdrag samen met Nederland graag voorop wil lopen, is er daardoor een gigantische
  hervorming van het hoger onderwijs aan de gang. De namen van de basisdiploma’s
  kandidaat en licentiaat werden daarbij vanzelfsprekend vervangen door de buitenlandse termen bachelor en master, een ingreep die in elk geval duidelijk maakt dat
  het Angelsaksische systeem als na te volgen voorbeeld geldt. Een en ander verloopt
  daarbij niet zonder slag of stoot, want de hervormingen zijn geen antwoorden op
  vragen van onderaf, en er zijn ook wel wat kinderziekten te overwinnen. In elk geval
  is de internationale uitwisseling van studenten via het Erasmusprogramma een goede
  zaak: je kan geestelijk maar groeien wanneer je de eigen evidenties in vraag stelt door
  contact met mensen die de zaken anders georganiseerd hebben. Zowel reizen als de
  studie van de geschiedenis zijn dan zeer dienstig. Dat het elders of vroeger anders is
  of was, bewijst immers dat de wereld veranderd kan worden.15
  De internationalisering van de universiteit wordt nagestreefd door de eigen studenten en professoren uit te sturen en door buitenlandse studenten en professoren
  aan te trekken. Het uitsturen veroorzaakt weinig problemen, dankzij de goede
  talenkennis van de Vlamingen. Hoewel dat wat egoïstisch kan klinken, is het vooral
  op dat uitsturen van onze studenten dat ingezet moet worden, zodat ze nog beter
  worden dan ze al zijn. Het aantrekken van vreemde studenten – hoe belangrijk ook
  zowel voor de uitstraling als voor de financiën van de universiteit – kan helaas taal-
  
  68 / BROOD & ROZEN 2011- 4
  
  problemen doen rijzen. Het was echter wel de bedoeling van de Bolognaverklaring
  dat studenten zich in een vreemde cultuur zouden onderdompelen, om hun geesten
  te verruimen en de internationale verstandhouding in Europa te verstevigen. De
  verengelsing van heel het Europese universitaire bestel was daarbij zeker niet de
  eerste betrachting, wel de instandhouding van de Europese diversiteit en de uitwisseling van allerlei ideeëngoed tussen de verschillende culturen. Een culturele
  onderdompeling houdt in principe ook in dat de student de taal leert van het land
  waar hij naartoe trekt.  De universiteit wacht immers niet af of er zich buitenlandse studenten aandienen.
  Buitenlandse studenten die een doctoraat voorbereiden aan de UGent, komen
  vooral voor in bepaalde vakgebieden (medische wetenschappen, ingenieurs …),
  waar het daardoor evident geworden is het proefschrift in het Engels te schrijven.
  Ook de eigen studenten doen dat om hun werk meer internationale weerklank te
  geven. Die evidentie is kort en goed doorgetrokken naar álle Doctoral Schools.
  Doctoreren in een andere taal dan het Engels mag nog, maar echt scoren doe je
  als je dat in het Engels doet. Hierboven heb ik al vermeld promotor te zijn van het
  eerste Engelstalige doctoraat over een Vlaams dialect.17 Het eerste doctoraat bij de
  vakgroep Nederlandse taalkunde dat vooral over het Nederlands handelt, maar in
  het Engels is geschreven, dateert echter van 2006, een datum om te onthouden.18
  Aangezien het de taak van de promotor is een doctoraatsstudent in zijn carrière te
  steunen, is men moreel verplicht met die gang van zaken genoegen te nemen. Ik
  neem echter aan dat voor de studie van vreemde talen het proefschrift doorgaans
  in de betreffende taal (Frans, Duits, Zweeds, Spaans …) geschreven mag worden,
  om het bewijs te leveren dat je daartoe in staat bent.
   Op het niveau van de basisdiploma’s, bachelors en masters, is de internationalisering in de faculteit Letteren en Wijsbegeerte eigenlijk vrij gunstig, als je die term
  tenminste met zijn juiste betekenis gebruikt. Het is immers in die faculteit dat honderden jonge mensen vreemde talen en culturen bestuderen: er wordt zeker wel in
  een tiental verschillende talen les gegeven. Het is inderdaad zo dat aan de Vlaamse
  
  BROOD & ROZEN 2011- 4 / 69
  
  universiteiten – in tegenstelling tot heel wat andere Europese landen – niet alleen
  óver, maar ook ín een bepaalde taal les wordt gegeven. In Spanje bijvoorbeeld, spreekt
  een professor Engels in het Spaans over Shakespeare – dat is me toch door Spaanse
  Erasmusstudenten verteld. In Vlaanderen ligt de lat in het taalonderwijs erg hoog:
  professoren Duits, Spaans, Italiaans … spreken al na enkele maanden de studenten
  in die talen toe; voor Frans en Engels gebeurt dat onmiddellijk. Voor andere talen
  als Russisch of Pools wacht men wat langer. Ook de bachelor- of masterscripties
  worden in een heel aantal vreemde talen afgeleverd.
  Een zeer belangrijke meerwaarde van de Vlaamse cultuur, en een positief effect
  van ons anders zo nefaste minderwaardigheidsgevoel 19, is inderdaad de bereidheid
  vreemde talen te leren. De kennis van vreemde talen is in Vlaanderen een intellectueel
  statussymbool. Een student die afstudeert met de combinatie Spaans-Italiaans als
  keuze, is eigenlijk vijftalig geworden: Nederlands, Frans, Engels, Spaans, Italiaans.
   Humaniorastudenten die nog twijfelen aan hun talenkeuze voor een universitaire
  studie, raad ik doorgaans de combinatie Frans-Duits aan: Frans is de tweede landstaal,
  Duits is veruit de belangrijkste taal van Europa, Engels spreken jongeren tegenwoordig toch al. Helaas liggen noch Frans, noch Duits tegenwoordig bij de jeugd goed
  in de markt. Toch beginnen stilaan andere talen dan het Engels een economische
  meerwaarde te vormen; niemand staat er immers nog van te kijken dat iemand
  Engels kan spreken. Het komt er dus op aan de typisch Vlaamse neiging tot talige
  aanpassing te koesteren en er het maximum uit te halen – zeker aan de universiteit.20
  De versterking van het Engels als universele taal van het universitaire onderwijs
  is vooral te verdedigen op het hoogste onderwijsniveau, bij de doctoraatsopleidingen
  en de gespecialiseerde postmasterprogramma’s. De bachelor- en masteropleidingen
  blijven het best in het Nederlands, al kan je voor sommige gespecialiseerde masteropleidingen wel uitzonderingen maken. Onderzoek heeft aangetoond dat lesgeven
  in het Engels door een niet-Engelstalige docent aan niet-Engelstalige studenten
  ongeveer 30 procent verlies aan efficiëntie meebrengt. 21 Het pedagogische niveau
  van universitair onderwijs voor de eigen studenten met 30 procent laten zakken
  om een kleine minderheid van buitenlanders ter wille te zijn, is van het goede te
  veel. Een dergelijke ingreep is alleen te rechtvaardigen als in zeer gespecialiseerde
  richtingen de meerderheid van de studenten buitenlands is. Er zijn inderdaad vakgebieden die vooral op het buitenland gericht zijn en uiteraard vreemde studenten
  willen aantrekken – al dan niet uit ontwikkelingslanden –, bijvoorbeeld eremologie
  (woestijnkunde) bij de bio-ingenieurs, tropische geneeskunde …
  Je moet ook een onderscheid maken tussen actieve en passieve meertaligheid. In
  alle richtingen zou wel een passieve kennis van Engels, Frans en Duits verondersteld
  mogen worden. Leermateriaal in die talen zou die moeten aanwakkeren. Zaak is
  dus het peil van ons onderwijs niet te laten zakken voor de internationalisering
  en ervoor te zorgen dat vooral onze studenten internationaal worden. Vreemde
  studenten zijn uiteraard welkom, maar moeten in principe zowel in ons als in hun
  belang aan bepaalde taalvereisten voldoen.
   70 / BROOD & ROZEN 2011- 4
  
  De internationalisering heeft ook geleid tot nieuwe tendenzen bij de rekrutering
  van docenten en ander wetenschappelijk personeel. Nog niet zo lang geleden volgde
  een assistent zijn professor na verloop van tijd gewoon op. Dat had zowel voor- als
  nadelen. Een voordeel was dat een aankomend wetenschapper enig perspectief had op
  een vaste baan. Omdat er op die manier een traditie werd gevormd, kon er dikwijls
  ook een wetenschappelijke discipline uitgebouwd worden. Een professor zette ook
  niet graag een bekwaam student, die daarna als assistent jarenlang goede diensten
  had bewezen, eenvoudigweg op straat zodra uit een of ander buitenland een betere
  kandidaat – tegenwoordig iemand met meer A1-publicaties – kwam solliciteren als
  er kans was op een vaste benoeming. Die attitude tracht men vandaag tegen te gaan
  door de eindbeslissing over een benoeming structureel zo ver mogelijk uit handen
  te houden van diegenen die de gevolgen van de beslissing zullen moeten ondergaan.
  Iets wat achteraf niet altijd goed afloopt.
   Een nadeel van de vroegere opvolgingscultuur was dat niet altijd de internationaal ‘beste kracht’ in huis werd gehaald bij een opvolging. Het verlangen om
  te proberen de beste elementen in huis te halen is zeer zeker te verdedigen. Maar
  toch kan je, zeker wat de cultuurwetenschappen betreft, enkele kanttekeningen
  plaatsen bij de nieuwe tendens. Het taalprobleem dat eventueel kan rijzen, wordt
  in principe opgelost door een buitenlandse docent eerst een aantal jaar de kans te
  geven Nederlands te leren: hij/zij moet immers niet alleen kunnen doceren in het
  Nederlands, maar ook kunnen meedraaien in het academische leven (vergaderen,
  scripties lezen …). Buitenlanders zijn natuurlijk welkom en kunnen eventueel ook
  wel na enige tijd aan maatschappelijke dienstverlening doen wat hun vakgebied
  betreft – voor zover hun verblijf in Vlaanderen natuurlijk geen career move is in
  afwachting van de terugkeer naar hun eigen land. Er is echter meer.
  Aangezien Vlaanderen meer buitenland dan binnenland heeft, zijn de buitenlanders statistisch gezien altijd in de meerderheid bij sollicitaties. Het valt dus voor een
  Vlaamse doctor die een betrekking in Vlaanderen zelf ambieert, niet mee steeds de
  beste te moeten zijn in vergelijking met al het buitenlandse geweld. Je kan je afvragen
  hoe je tegenwoordig een Vlaming moet aanzetten om bijvoorbeeld hispanist te worden, in de wetenschap dat die uiteindelijk zal moeten optornen tegen concurrentie
  met moedertaalsprekers uit het veel grotere Spaanse taalgebied. Gelukkig loopt
  het zo’n vaart niet; niet alleen de afstand, maar ook de eis om na verloop van tijd
  Nederlands te moeten leren, zorgt blijkbaar voor een drempel.22 Vraag is echter of
  met een werkelijk veralgemeende internationalisering van de aanwervingspolitiek
  van het wetenschappelijk personeel de universiteit haar rol van bemiddelaar tussen
  onze cultuur en andere culturen kan blijven spelen.
   Terug naar Vermeylen
  
  Zou een monumentaal figuur als Vermeylen, schrijver, politicus, professor, vandaag
  de dag aan een universiteit nog benoemd raken? Zijn schrijverschap en politieke
  inzet zouden hem in elk geval daarbij niet helpen; ze zouden hem veeleer ten
  
  BROOD & ROZEN 2011- 4 / 71
  
  kwade geduid worden als niet ter zake doende activiteiten die hem zouden kunnen
  verhinderen ‘aansluiting te vinden bij de nieuwe academische verwachtingshorizont’. Vermeylen was inderdaad een intellectueel die ín de maatschappij stond en
  niet ernaast. Had hij het juiste karakter om als een kleuter ‘punten’ te verzamelen
  met de bevordering als academisch levensdoel of zich aan de huidige neoliberale
  tijdsgeest te onderwerpen? Ik denk van niet. Hij had immers een kritische geest en
  was bovendien een socialist.
   Vermeylen heeft het Nederlands als taal van universitair onderricht verdedigd vanuit
  zijn ‘sociaal flamingantisme’. Hij wou het volk ‘verheffen’ door een Nederlandstalige
  intellectuele elite te kweken. Hij is in dat opzet geslaagd. De culturele strijd van de
  Vlamingen is gestreden – en gewonnen, al willen sommigen de strijd tegenwoordig
  blijkbaar voortzetten. Er is nu inderdaad een zeer rijk Vlaams cultureel leven, dat wel
  ontsierd wordt door cultureel tweederangsgedrag. Dat tweederangsgedrag is nog een
  overblijfsel uit de 19e eeuw, toen de francofonie aan de Vlamingen vertelde dat hun
  taal en cultuur in het beste geval folkloristische waarde hadden – ter voorbereiding
  van de verfransing.23 Dat heeft een soort cultureel exogenisme doen ontstaan: alles
  wat uit het buitenland komt, zal wel beter zijn. Het is bijvoorbeeld aandoenlijk hoe
  wetenschappelijke instellingen erop staan dat evaluaties door buitenlanders moeten
  gebeuren – alsof die op een of andere manier objectiever zouden zijn, en alsof je met
  buitenlanders niet aan vriendjespolitiek zou kunnen doen. De haast waarmee de
  Vlaming nu Engels wil praten in zijn eigen land en met de eigen bevolking – uiteraard
  geen Frans meer – is daardoor te verklaren en wordt waarschijnlijk enkel in Nederland
  geëvenaard of overtroffen.24 Nederland heeft weliswaar geen last gehad van de francofonie, maar het wil graag tweede keuze zijn ten opzichte van de echte Angelsaksen. Op
  academisch niveau wordt het Nederlands tegenwoordig als wetenschapstaal beleidsmatig gediskwalificeerd, ook voor de studie van het Nederlands zelf. Een cultuur die
  haar sterkte niet in zichzelf kan vinden, maar zich voortdurend probeert af te meten
  aan wat anderen over haar denken, heeft nog een lange weg te gaan.
   Vermeylens adagium ‘Wij willen Vlamingen zijn om Europeeërs te worden’ is
  grijs geciteerd – en dat komt doordat het zo waar is. Vermeylen zou zeer zeker de
  huidige Erasmusprogramma’s en de uitwisseling van studenten en docenten in het
  algemeen toegejuicht hebben. Een zeer belangrijke vereiste daarbij is de instandhouding van de diversiteit. Het is dus belangrijk dat elke cultuur haar eigenheid
  behoudt – Vlaming zijn betekent ook Fransman zijn en Spanjaard zijn … – en haar
  eigen antwoorden op allerlei vragen kan formuleren. Als elders hetzelfde gedacht,
  geschreven of gedaan zou worden als wat je al kende, dan blijf je beter thuis; dan
  is dat geld uitgespaard. Zonder diversiteit mist de internationale uitwisseling haar
  doel. Vermeylen streed voor het culturele zelfbewustzijn van de Vlaming, dat dan
  zijn plaats moest vinden – op voet van gelijkheid – tussen de andere Europese culturen. Je kan als cultuur relatief klein zijn, en toch eersterangs – dat is de essentie
  van de culturele boodschap van Vermeylen. Het bovenstaande is geen pleidooi voor
  nationalisme, maar voor een normaal cultureel zelfbewustzijn, dat onze cultuur
  interessant maakt voor anderen en vice versa.
   72 / BROOD & ROZEN 2011- 4
  
  De verwarring tussen internationaal en Engelstalig is in de academische wereld
  veralgemeend; de wetenschap dreigt in het Engels opgesloten te raken. De wetenschappelijke productie in het Frans, Duits, Spaans … laat staan het Russisch 25 ,
  wordt hoe langer hoe minder gevolgd, waardoor men het gevaar loopt belangrijke
  inzichten of onderzoeksresultaten te mislopen. Vermeylen was echter niet ‘internationaal’; hij was een kosmopoliet. Hij zou de amerikanisering die tegenwoordig
  voor internationalisering doorgaat, als enggeestig afgekeurd hebben. Een klein volk
  als de Vlamingen heeft het gemakkelijker kosmopolitisch te worden dan andere
  volkeren, die wegens hun grootte gehinderd worden door hun in zichzelf gekeerde
  mentaliteit. Laten we van onze underdogmentaliteit dus een troef maken. Elke
  Vlaamse intellectueel zou in staat moeten zijn om de wetenschappelijke productie
  in ten minste het Engels, Frans en Duits te volgen, daar een synthese van te maken
  en zijn eigen inzichten daaraan toe te voegen.
  Tot slot
  
  Vermeylen is nog steeds actueel. Hij roept ons op tot cultureel zelfbewustzijn en tot
  kosmopolitisme. Dat betekent dat het Nederlands aan de universiteiten zijn rechtmatige plaats moet behouden en dat het Engels daarnaast de plaats moet krijgen waar
  dat nuttig is. Beide talen hebben hun eigen functie. Het spreekt vanzelf dat het de
  maatschappelijke plicht is van de cultuurwetenschappen hun bevindingen in eerste
  instantie naar de eigen bevolking te brengen in de eigen taal, en daarnaast ook in het
  Engels – en in andere talen – aan de internationale gemeenschap, wanneer dat pas
  geeft. De culturele betekenis van de universiteit voor de eigen belastingbetalende
  bevolking mag niet uitgehold worden. Er moet bovendien over gewaakt worden dat
  internationalisering niet leidt tot intellectuele verschraling.
   Bovenal zou er een beleid ontwikkeld moeten worden waarbij de zorg om de
  financiering van de universiteit door de economische instrumentalisering van de
  academische wereld niet in de plaats moet treden van werkelijke kwaliteitszorg. Een
  universiteit is immers geen bedrijf; de introductie van bedrijfseconomische principes
  kan op termijn leiden tot de ontwrichting van de wetenschap. Een beleid dat gericht
  is op standaardisering en controle staat immers haaks op creativiteit en innovatie.
  Als er iets is wat een bureaucratie haat, dan is het wel vernieuwing, want die brengt
  onrust teweeg – er is immers geen reglement voor. Een bureaucratie schept geen
  gunstige voorwaarden voor talentvolle wetenschappers, maar enkel voor scoorders.
  Om de huidige tendens te keren is het nodig dat de academische wereld meer
  macht verwerft over zichzelf zodat de zelfbepaling van de universiteiten en van
  de wetenschapper toeneemt. De universiteitsgeschiedenis toont immers aan dat
  er geen alternatief is voor de academische vrijheid van zo zorgvuldig mogelijk
  uitgekozen wetenschappers, als het gaat over creativiteit en innovatie. Een wetenschapper moet inderdaad creatief zijn, en daarin lijkt hij op een kunstenaar.
  Net zoals je het belang van een dichter of schilder niet kan afmeten aan de hoeveelheid van zijn of haar deliverables – het aantal gedichten of schilderijen dat
  
  BROOD & ROZEN 2011- 4 / 73
  
  hij of zij vervaardigd heeft, kan ook het wetenschappelijk of maatschappelijk
  belang van een wetenschapper niet gekwantificeerd worden, noch in het Nederlands, noch in het Engels. Ik denk dat zowel het gedachtegoed van Vermeylen als
  zijn militantisme inspiratiebronnen kunnen zijn voor een grondige academische
  herbronning. De cultuurwetenschappen moeten daarbij het voortouw nemen.
  1
  
  2
  
  3
  
  Ruben mantels & Hans vandevoorde ,
  Maar wat een wespennest! Het rectoraat van
  August Vermeylen en de vernederlandsing van
  de Gentse Universiteit, Gent: Academia Press,
  2010.
   Ik verwijs enkel naar: Gita deneckere &
  Ruben mantels, Geen haan die ernaar
  kraait. August Vermeylen en de verengelsing
  van het hoger onderwijs. In: Ons Erfdeel,
  54(2011)1, pp. 4-13; Jozef devreese , Meer
  Engels? Neen, meer excellentie. In: Ons
  Erfdeel, 54(2011)1, pp. 14-19; Jacques van
  keymeulen, Op weg naar de middelmatigheid? Over de onderzoekscultuur in de
  geesteswetenschappen. In: Ons Erfdeel,
  52(2009)1, pp. 22-35; Albert oosterhof,
  Willy martin, Jan roukens, Els
  ruijsendaal (red.), Nederlands in hoger
  onderwijs en wetenschap, Gent: Academia
  Press, 2010; Patrick loobuyck e.a. (red.),
  Welke universiteit willen wij (niet)?, Gent:
  Academia Press, 2010 en Chris lorenz , If
  you’re so smart, why aren ’t you rich?
  Universiteit, markt en management,
  Amsterdam: Boom, 2008.
  Kathy rys, Dialect as a Second Language: Linguistic and Non-Linguistic Factors
  in Secondary Dialect Acquisition by Children
  and Adolescents, UGent, doctoraal proefschrift, 2007.
  4
  
  Chris lorenz , If you’re so smart […].
  5
  
  Ik ga hier niet in op kwesties omtrent
  diglossie, diaglossie, tussentaal, regionale
  standaarden, Belgisch-Nederlands …, die
  tegenwoordig de sociolinguïstiek in
  Vlaanderen bezighouden.
  6
  
  Geciteerd in: Ruben mantels & Hans
  vandevoorde , Maar wat een wespennest
  […], p. 24.
  7
  
  De website van de Vlerickschool is in het
  Nederlands, het Engels en het Russisch – een
  
  74 / BROOD & ROZEN 2011- 4
  
  verstandige talenkeuze in Europese context,
  de doelstellingen van het instituut in acht
  genomen.
  8
  
  9
  
  Een schrijnend voorbeeld van de sterkte van
  het model is het ontslag op staande voet van
  een Leuvense onderzoekster (Barbara Van
  Dyck), die het aandurfde actievoerders te
  verdedigen die op een aardappelveld in
  Wetteren genetisch gemanipuleerde
  aardappelen probeerden uit te trekken. Met
  biotechnologie zijn potentieel gigantische
  economische belangen gemoeid; daar moet
  dus van afgebleven worden. Mevr. Van Dyck
  kreeg dus onmiddellijk de allerzwaarste
  academische sanctie toebedeeld.
   erih = European Reference Index for the
  Humanities. Zie: http://www.esf.org/
  research-areas/humanities/erih-europeanreference-index-for-the-humanities.html,
  laatst geraadpleegd op 12 september 2011.
  10 Het Universiteitsdecreet bepaalt dat in de
  
  schoot van elke universiteit een Bijzonder
  Onderzoeksfonds (bof) wordt opgericht. De
  middelen daarvan zijn bestemd voor de
  bevordering van het fundamenteel
  wetenschappelijk onderzoek. De Bijzondere
  Onderzoeksfondsen worden gespijsd door
  een subsidie van de Vlaamse overheid. Dat
  geld wordt in principe maandelijks
  uitbetaald aan de universiteiten. Het aantal
  publicaties in het vabb-shw is een
  parameter van de bof-sleutel en bepaalt mee
  de verdeling van de onderzoeksmiddelen
  onder de Vlaamse universiteiten.
  11 Zie: Het vabb-shw: eerste versie klaar, nu
  
  verfijnen. Op: Website Ecoom, http://www.
  ecoom.be/fileadmin/user_upload/
  UAntwerpen/VABB/Begeleidende_nota_
  VABB-SHW.pdf, laatst geraadpleegd op
  12/09/2011.
  12 Een vaste benoeming blijft mogelijk als de
  
  universiteit dat zou willen. De meeste
  vacatures worden echter ingevuld door zogenaamde tenure track-mandaten, de
  technische naam voor het nieuwe systeem.
  13 Elk A1-artikel is voor de universiteit op tien
  
  jaar gemiddeld 550 euro per jaar waard (=
  5500 euro). Per doctoraat – als het resulteert
  in zo’n artikel, of in twee A2-artikels of in
  een boek uitgegeven bij de juiste uitgeverij
  – toucheert de universiteit ongeveer 130.000
  euro van de overheid. De promotor van zo’n
  doctoraat krijgt als incentive een premie van
  10.000 euro in zijn persoonlijke kas,
  waarmee hij allerlei activiteiten kan
  financieren (organisatie van congressen,
  reizen …). De productie van doctoraten
  wordt niet enkel door het premiestelsel
  gestimuleerd, maar ook doordat de graden
  (voldoening, onderscheiding, grote en
  grootste onderscheiding) zijn afgeschaft,
  waardoor het onderscheid tussen goede en
  minder goede doctoraten wordt verduisterd.
  Dat nadeel probeert men door de nieuwe
  criteria enigszins recht te trekken.
   14 Tekenend is ook dat het boekhoudprogram-
  
  ma van de UGent ervan uitgaat dat iedereen
  in commerciële termen denkt; alle financiële
  relaties worden immers als commercieel
  voorgesteld. Als men bijvoorbeeld een
  subsidie verwerft van een buitenlandse
  universiteit om een zomerschool te helpen
  organiseren, moet die universiteit als ‘klant’
  aangeduid worden, waaraan een ‘verkoopfactuur’ gepresenteerd moet worden.
  15 Zie in dat verband het interview met Jostein
  
  Gripsrud in het tijdschrift Universiteit Gent,
  (juli 2011), pp. 8-9.
  16 Anderstalige studenten zijn soms veel meer
  
  bereid om Nederlands te leren dan men wel
  denkt; na de les staan ze immers buiten de
  universiteit en daar is ook nog leven.
  17 Kathy rys, Dialect as a Second Language
  
  […].
  18 Albert oosterhof, Generics in Dutch 		
  
  and Related Languages: Theoretical and
  Empirical Perspectives, UGent, doctoraal
  proefschrift, 2006. Tot boek bewerkt in:
  Albert oosterhof, The semantics of generics
  in Dutch and related languages, Amsterdam:
  John Benjamins, 2008.
  19 Vlamingen staan er meestal erg van te kijken
  
  dat je aan meer dan tweehonderd buitenlandse universiteiten Nederlands kan
  studeren, en dat er meer studenten
  Nederlands zijn buiten de Nederlanden
  (Nederland en Vlaanderen samen) dan
  erbinnen. Voor de geïnteresseerden verwijs
  ik naar de website van de Internationale
  Vereniging voor Neerlandistiek: http://
  www.ivnnl.com. Nog verbazender vindt
  men de motivatie van de studenten
  Nederlands in het buitenland voor hun
  studiekeuze. Als je daarnaar informeert,
  krijgt je meestal te horen: ‘uit interesse’ –
  dezelfde motivatie overigens als de meeste
  taalstudenten bij ons.
  20 Die talige aanpassing geldt niet voor talen
  
  als Arabisch of Turks. Het integratiediscours
  zorgt er helaas voor dat de aanwezigheid van
  die talen in onze samenleving door de
  publieke opinie als bedreigend wordt
  ervaren.
  21 Adriana Anthonia vinke , English as the
  
  medium of instruction in Dutch engineering
  education, Delft: Technische Universiteit
  Delft, 1995.
   22 De internationalisering van de rekrutering
  
  van docenten in de cultuurwetenschappen
  heeft als opmerkelijk effect de toename van
  Duitstaligen. Duits is veruit de meest
  gesproken taal van West-Europa; het
  taalgebied bevat meer dan honderd
  uitstekende universiteiten en hogescholen
  met veel afgestudeerde doctores die op zoek
  zijn naar emplooi. Vlaanderen is vlakbij en
  Nederlands leren is voor een Duitstalige vrij
  makkelijk.
  23 Dat werd ook ingeprent – en met meer
  
  succes – bij Basken, Bretoenen, Occitanen,
  Elzassers …
  24 Het valt op hoe vaak enkel het Engels
  
  gebruikt wordt, bijvoorbeeld voor aankondigingen, tentoonstellingen …, terwijl het
  evidente doelpubliek Vlaams is.
  25 In een aantal gevallen lijkt het spoor van de
  
  wetenschappelijke vernieuwing in het
  Westen naar Rusland te leiden (in de
  taalkunde soms met Tsjechië als middelaar,
  bijvoorbeeld voor fonologie en lexicografie).
  BROOD & ROZEN 2011- 4 / 75.
  