text: DE BEIDE
  
  FRIESCHE
  
  KLOOSTERS
  
  DER
  
  KARMELIETEN1).
  DOOR
  H. J. BUSÉ.
  INLEIDING.
  De historische lijn waarlangs de Karmelieter Orde haren
  weg is gegaan, loopt van den berg Karmel over de eilanden
  der Middellandsche
  Zee, Italie en Spanje naar Frankrijk,
  waar zij te Parijs haar eerste klooster stichtte. Van hier
  uit kwam zij naar Duitschland en vestigde zich te Keulen,
  vanwaar zij ons vaderland binnentreedt.
  Terwijl nu in de
  13de eeuw al hare kloosters in Duitschland, Belgie en Nederland tot een "Provincie"
  behoorden, had in 1318 een
  und Niederdeutsche
  in
  de
  ,Oberdeutsche
  splitsing plaats
  der
  Karmelieten zich
  de
  dewijl
  Provinz",
  nederzettingen
  te zeer vermeerderden.
  De laatste omvatte toen de Rijnlanden, de oostelijke helft van Belgie en de Nederlanden 2).
  Keulen was hiervan het geestelqk centrum. Hier woonde
  wordt genoemd aan het slot,
  1) De literatuur over het onderwerp
  '
  onder blz. 193.
  2) In 1613 scheidden de kloosters aan den Rijn zich van de Belgische
  en Nederlandscheaf en vormdende ,Rheinische oder K51nischeProvinz".
  Deze splitsing is echter voor ons doel niet van belang.
  166
  de Prior provincialis, die onder den Prior generalis der
  Orde 1) al de tot zijne "provincie"
  behoorende kloosters
  bestuurde en bezocht 2).
  Deze kloosters waren de volgende:
  Conventus
  Trevirensis
  Francofordiensis,
  Bruxellensis,
  (Trier), Moguntinensis
  (Arlon), Mech(Mainz), Arlunensis
  linensis, Cassellensis, Argentinensis
  (Straszburg), Aquensis
  (Aachen), Durensis (Diiren), Thenensis, Angiensis, Husensis,
  Crucenacensis
  Coloniensis,
  Boppardiensis,
  (Kreuznach),
  Weinheimensis,
  Spirensis (Speier), Wormatiensis (Worms),
  Morsensis (Mors), SpangenMariaenacensis,
  Hirzhornensis,
  Vilvordiensis, Gelriensis (Gelbergensis, Geraldimentensis,
  en
  Neoeclesianus.
  dern),
  Wij merken op, dat bij deze 27
  kloosters
  de N ederlandsche
  niet genoemd worden. Ook
  elders waren er meer. Deze 27 zonden in 1442 hunne
  naar de vermaarde
  in
  dignitarissen
  kapittelvergadering
  het conventus
  Thenensis. In de geheele Provincie waren
  34 kloosters voor mannen en 4 voor vrouwen.
   Wat nu ons vaderland betreft, behoorden tot de Niederdeutsche Provinz een achttal kloosters, nl. 7 voor mannen
  en 1 voor vrouwen. Naar stichtingsdatum
  gerangschikt:
  Haarlem (1249), Garderen (1295) 3), Schoonhoven (1330),
  Woudsend (1337), IJlst (1339), Ouddorp (1468) en eindelijk
  Utrecht
  en Vlissingen. Ongeveer 1468 werd te Haarlem
  ook een vronwenklooster
  opgericht. Gedurende veld eeuwen
  rustte de geschiedenis dezer Hollandsche kloosters in het
  de bronnen waaruit men haar
  duister, totdat plotseling
  kon opdiepen, ontdekt werden.
  Wat toch was het geval? Toen na 1580 alle kloosters
  in ons land op zeer enkele uitzonderingen
  na gesloopt
  ook
  namen
  de
  Priors
  der
  Karmelieten
  de vlucht
  werden,
  1) Stond oorspronkelijk aan het hoofd der Orde een Prior, na hare
  vestiging in Europa voerde een Generaal (Prior generalis) het bewind.
  Hem stonden in het bestuur 4 Definitoresen 1 Assistent ter zijde. Dezelfde bestuursregeling werd ook voor de Provincidn gevolgd.
  2) De verslagen dezer bezoeksreizenvindt men in de z.g. Visitatieboeken.
  3) Het klooster te Garderen op de Veluwe zou in dat jaar gesticht
  worden door Reinout van Gelder, doch dit bleef slechts bij een plan.
  167
  alle oorkonden,
  afscliriften van privilegien,
  en brachten
  aan den Provincialis
  kortom het geheele kloosterarchief
  te Keulen. Langen tijd wist men in Nederland niet, waar
  zich de archieven der Nederlandsche Karmelieter kloosters
  bevonden, totdat in het jaar 1802 alles werd teruggevonden
  in het stedelijk archief van Frankfort a/M. Waarom juist
  in 1802 had
  toen en aldaar? Ten tijde der Secularisatie
  Bestuurder
  der "Niederdeutsche
  de Provinciale
  Provinz"
  zetel
  te
  Frankfort.
   Deze
  had
  niet
  alleen
  het
  Frankforter
  zijn
  Karmelieter archief 1), maar dat van de geheele Provincie
  in zijn bezit. Het geheele archief nu ging in dat jaar aan
  de stad Frankfort over. "Alles bevindt zich daar", schrijft
  Dr. Koch 2), aan wien ik deze bizonderheden ontleend heb,
  de oorkonden,
  bewaard;
  ,,goed geordend en zorgvuldig
  zoowel als de geschreven
  boeken, (Karmelieter-boeken).
  De gedrukte stukken zijn aan de stadsbibliotheek gegeven
  en deze bezit hierin een grooten schat van oude kloosterliteratuur".
  Uit een door mij met Dr. Koch gevoerde
  bleek, dat hierin een twintigtal jaren gecorrespondentie
  is gekomen. Den 5de December 1908
  leden verandering
  schreef mij Dr. Koch : ,Die nicht auf Frankfurt bezichlichen Archivalien
  sind bald nach meiner Benutzung 3)
  nach Berlin oder an die betreffenden Provincialarchive
  abgegeben worden". Zoo bevinden zich dus ook de bronnen
  voor de geschiedenis der kloosters te Woudsend en IJlst
  thans in Berlijn. Toen ik Dr. Koch omtrent deze beide om
  eenige inlichtingen verzocht, luidde het antwoord:
  "Mehr, als in meiner Schrift veroffentlicht ist, war im
  hiesigen Stadtarchiv nicht vorhanden".
  van het aantal priors die bij Koch
  Een vergelijking
  voor deze beide kloosters voorkomen met de opgave die
  ik dank aan Overijsel's Archivaris Dr. Schoengen, logen1) In het geheel 359 oorkonden van de 13de tot de 18de eeuw.
  2) Dr. H. H. Koch, Die garmelitenkloster der Niederdeutschen
  Provinz, 13-16 Jahrhundert, S. 40. Voor elke studie over de Karmel.
  kloosters in deze ,Provincie" is Koch's werk onmisbaar. Volledigechter
  is het niet.
  3) Koch schreef zijn werk in 1889.
  168
  straft dit al dadelijk. Er blijft dus gerechte twijfel bestaan,
  of bij nauwkeurig
  onderzoek te Berlin niet over menig
  betre?ende
  beide
  kloosters
  de sluier zal worden
  punt
  opgelicht.
   Op dit nader onderzoek behoeven wij echter niet te
  wachten. Er bestaan genoeg gegevens, om beide kloosters
  weer op te bouwen en te bevolken.
  I.
  HET KLOOSTER TEWOUDSEND.
  n .... 'Tselve Jaer is het fundament
  geleyt van het
  der
  Clooster Woldseynd
  Carmelyten ordre, van 't welcke
  aldus heet:
  die Vriesche aenteyckeninghe
  MCCCXXXVII
  Anno
  Aldus
  Is aerst fonderre dat Claester toe Walds-eynd".
  Winsemius (blz. 200) ; ook Schotanus (blz. 175) en Steenstra
  (II blz. 130) berichten ons dit, hoewel Steenstra speelruimte
  laat tusschen
  1337 en 1339, waar hij schr?ft: "In hetzelfde jaar als Graaf Willem III overleed (7 Juni 1337
  te Valenciennes)
  of volgens anderen twee jaar later is het
  garmelieten
  klooster in het dorp Woudsend gesticht en
  Als naar een der oudste
  aan de H. Maagd toegewijd".
  waarin
  dit
  klooster
  kronieken,
  voorkomt, verwijs ik ook
  naar een zeldzaam boekje, dat in de Prov. Friesche Bibliotheek in koker bewaard wordt, genaamd:
  en
  "Statute
  Landt Rechte gedrukt +
  1570 bij Isebrant ter Stege".
  In een
  lezen we, dat het
  vooringeschreven
  aanteekening
  1570
  en 1578, toen
  Leeuwarden
  tusschen
  "te
  gedrukt [is]
  Cunerus Petrus bisschop te Leeuwarden was". Ook hierin
  wordt in een lijst der Friesche kloosters voor Woudsend.
  of vrouwen-broeders".
  Het stichopgegeven: "Karmelieter
  evenwel
  niet
  vermeld.
  Steenstra
  wordt daarbij
  tingsjaar
  meent, dat dit klooster slechts korten tijd bestaan heeft en
  toen voor goed verdwenen is. Hij schrijft 1) :.
  1) Steenstra, II, blz. 130.
  169
  ,,Dit convent heeft niet lang stand gehouden, maar is
  tegen het einde derzelfde eeuw door het zeewater geheel
  vernield en ten onder gegaan".
  Ook Moll in zijn bekende kerkgeschiedenis
  schrijft
  abusievelijk van het klooster "dat eerst te Woldsende en
  later te IJIst stond", als werd het na zijn verwoesting
  nooit weer opgebouwd.
   Steenstra
  verhaalt
  verder 1), dat in 1523 Douwe van
  Burmania als bevelhebber van Keizer Karel V met krijgsvolk in de ruinen van dit klooster lag als bezetting tegen
  de Gelderschen.
  vertelt dit feit eenigszins
  Winsemius
  anders 2), als hij meedeelt dat in 1523 de keizerlijken
  Clooster vastghehet Carmelyten
  ,oock te Woldseynd
  maeckt hebben, om den pas na Sloten ende Take-zijl den
  Bolswerders
  te benemen".
  "Yast maken" beteekent in
  dien tijd "versterken";
  van een ruine is hier geen sprake.
  En Schotanus
  deelt deze gebeurtenis nog nauwkeuriger
  wanneer
  mede,
  hij schrijft 3) : " .... soo heeft men in 't
  een Block-huys gheCarmeliter-Clooster
  te Woldtseyndt
  ende
  Garnisoen
  daerin
  maeckt,
  gheleyt onder Douwe
  Burmania".
  Het afdoend bewijs echter dat dit klooster na
  wederom is opgebouwd en nog langen
  zijn verwoesting
  heeft
  tijd
  bestaan, vinden we in Dr. Koch's werk, waaruit
  waren. En
  dat
  er zeker in 1490 nog dignitarissen
  blijkt
  omtrent
  dan
  ook
  niet
  of
  een
  onderzoek
  dit
  wij twijfelen
  dat
  klooster in het archief te Berlijn zou bevestigen
  het
  evenals het klooster te IJlst tot in den Spaanschen tijd
  bestaan heeft
  Toch heeft het na zijn verwoesting door het zeewater
  in 1387 veel van zijn belangrijkheid
  verloren, daar in
  dat jaar bijna al zijne privilegien en inkomsten aan het
  Karmelieter klooster te IJlst werden overgedragen. Winsemius beschrijft deze gebeurtenis aldus: "Ende alsoo het
  '
  1) Steenstra, II, biz. 360.
  blz.
  474.
  2) Winsemius,
  3) De geschied. Kerk. en Wereldtl. v. Friesland, blz. 618.
  4) De namen der bedoelde dignitarissen, voor zoover zij bij Koch
  voorkomen, volgen hier achter.
  170
  Convent van Woldsende door wateren wechgespoelt ende
  vervallen was, heeft Florentius
  de Bisschop van VVtrecht
  met consent
  van den Proobst en Hoofd-Diaken van S.
   Johannes
  Kercke binnen YYtrecht (onder wien het ghehoorde) de opcomsten van het selve den Prior ende de
  Broederen
  van de Carmelyter ordre binnen list, ter eere
  van den (sic!) H. Maget Maria gegeven, met alle opcomsten
  ende gerechtigheden,
  so thienden als andere versien. Bemede de voors. plaetse, met dese Privilegie,
  giftigende
  dat alsoomen
  doende was om Cloosteren in Vrieslant
  vande Carmeliten-ordre
  te planten, de Stadt Ilst tot het
  eerste Clooster soude gherechticht
  sijn, ende gheen andere
  Brieve
  in dato den 13 Aug.
  den
  plaetsen, blijckende bij
  Met dat
  1387".
  thienden
  als
  andere"
  "So
  privilegien.
  de
  voorrechten
  moet
  Winsemius
  bedoeld
  hebben
  "andere"
  door Bonifacius YIII (1294-1303)
  aan de twee grootste
  de
  Dominicanen
  en
  Franciscanen,
  bedelorden,
  toegestaan,
  die door een bul van Johannes XXII den 21sten November
  1327 ook aan de Karmelieten
  werden geschonken
  en
  al
  waarvan het Woudsender
  af
  van
  klooster
  zijn stichting
  aanstonds heeft kunnen genieten. Uit den brief van paus
  Johannes, die bij Schotanus 1) in extenso in den latijnschen
  text voorkomt, blijkt welk een aanzienlijke klooster Woudsend
  was, ook nadat het bijna al zijn privilegien en inkomsten
  aan IJlst had moeten afstaan. De vertaling van den brief,
  zoo woordelijk mogelijk uit het moeilijk te vertalen kerkelijk
  luidt als volgt 2) :
  lat?n overgebracht,
  "Johannes Episcopus, dienaar der dienaren Gods zendt
  zijnen geliefden kinderen, den Generaal, allen priors en
  van de Orde der Heilige Maria van den berg
  broeders
  Karmel zijnen groet en apostolischen zegen. Onder alle
  overige Orden, die geplant zijn in den akker der kerk,
  uwe heilige Orde wegens hare buitengewone
  verdiensten
  1) Heerlvjkheden van Friesland, biz. 271 vv. Ook Oudheden on Gestichten, biz. 73 en Tegenw. Staat v. Friesl., III, blz. 287, verwijzen
  naar dezen brief.
  2) Mijn vriendelijken dank aan Dr. Th. Dokkum voor zijn hulp bij
  deze vertaling.
   '
  
  171
  het meest liefhebbend, richten wij onze aandacht en zorg
  daarop, dat uwe Orde tot roem van Gods naam en tot
  verheffing van het Katholieke geloof en tot eer van bovengenoemde Orde zelve, mag gedijen in voorspoed, mag begunstigd worden door zegenrijke gevolgen en mag toenemen
  naar wensch. Van uw kant is het consistorie in ons
  bijzijn 1) voorgesteld, om, daar bekend is, dat uwe Orde,
  waarvan
  de instelling
  dateert van v66r het Concilium
  van
  en
  oudsher
  is goedgekeurd door den Pausegenerale,
  lijken Stoel, weer in alle deelen der aarde opbloeit door
  de studie der H. S. 2), door hare professoren, candidaten,
  lezers en leerlingen
  en door zooveel mogelijk priesters
  (aan te stellen), die (voldoende) ontwikkeld zijn en bekwaam in de bediening der prediking van het Woord
  Gods, en omdat men weet, dat in diezelfde deelen (oorden)
  Broeders zijn aangesteld, in staat om den akker der geloovigen te besproeien met de dauw van het Woord Gods,
  en om den geest van diezelfde geloovigen te verhe$en,
  niet alleen door stichtelijke predikatien, maar ook door het
  hooren van de biecht en door het opleggen van heilzame
  en omdat door sommige rectoren, priesters
  boetedoeningen,
  en geestelijken der kerkelijke gemeenten in verschillende
  provincien aangesteld, u bij uwe bovengenoemde pogingen
  hinderpalen in den weg worden gelegd, en de vrijheid om
  die uit te voeren met opzet wordt geweigerd, - om die
  reden is door u nederig verzocht, dat wij u een geschikt
  middel hiertegen zouden wille
  verschaffen. En daar wij
  behalve
  om
  te
  nu,
  uiting
  geven aan de genegenheid, die
  Orde
  en
  uwe
  ook het bovengenoemde
  wij
  toedragen,
  andere voornemens van u willen begunstigen
  en dus uw
  verzoek gunstig gestemd zijn, hebben wij, volgens besluit
  1) aCoram nobis". Letterlijk "in onzetegenwoordigheid".Vrij vertaald
  onder ons presidium".
   2) Er staat ,in sacra pagina'' ; ik meen, dat dit hier hetzelfde is als
  Biblia in den zin van studie der H. S., waarvan bij de Karmelieten zeer
  veel werk werd gemaakt. Telkens lezen wij, waar gesproken wordt over
  hunne dignitarissen: een magister studentium of informator juvenum
  "legit Bibliam". Wij zouden zeggen: ,geeft college in de H. S".
  172.
   onzer 1) Broeders, krachtens ons Pauselijk gezag besloten,
  dat die Constitutie, welke begint met de woorden ,Super
  Cathedram",
  eertijds door Paus Bonifacius VIII, zaliger
  nagedachtenis,
  uitgegeven, en later door wijlen Clemens V 2)
  hernieuwd
  mijn voorganger,
  op het concilie van Vienne
  over het houden van predikatien, het hooren van de biecht,
  het opleggen van boetedoeningen,
  het geven van absolutie,
  over begrafenissen
  en inkomsten zoowel van testamentaire
  als andere schenkingen
  en giften en andere dingen, in
  diezelfde encycliek vervat, dat deze encycliek, zooals zij
  de Broeders der Predikheeren en Minder-Broeders 3) omvat,
  daarvan tenminste afzonderlijk melding wordt
  voorzoover
  ook uitgestrekt
  worde over uwe Orde en de
  gemaakt,
  Broeders
  daarvan, terwijl wij tevens willen en besluiten,
  dat deze Constitutie
  over al die zaken en over ieder
  afzonderlijk, zoowel vroeger aangewezen als andere zaken,
  welke ook, die in deze Constitutie vervat zijn, zonder uitzondering, krachtens dit ons schrij ven, ook aan de Broeders
  uwer Orde ten deel valt, zooals het door die constitutie
  ook wordt toegestaan aan diezelfde Predikheeren en Minderdat deze dus voor u en de Broeders van uwe
  Broeders ;
  Orde steeds en overminderd gehandhaafd worde. Dat gij
  met het aantal personen, dat
  echter in overeenstemming
  hiervoor
  gij
  geschikt hebt, en met het getal van Clerus
  en volk van diezelfde Broeders, die gij hebt uitgekozen
  voor zoodanige taak als het hooren van de biecht, een
  aantal aanstelt, u houdende binnen de maat en
  bepaald
  in
  nooit
  eenig opzicht die te buiten gaande, opdat gij, zoo
  noch de anderen aan wie dit voorde maat houdende,
  recht bij dezelfde Constitutie wordt toegestaan, noch de
  geestelijken 4), aan wie gij de Broeders uwer
  plaatselijke
  Orde, die gij hebt uitgekozen, zult moeten voorstellen,
  tegen u in zekere mate verbittert. Het zij dus niemand
  1) In den latijnschen text staat ,mijner" Broeders.
  2) 1305-1314.
   3) Bedoeld worden de Dominikanen en Franciscanen.
  4) Er staat "ordinarii locorum"..
  173
  dlt bevelschrift 1) mijner besluiten en wilsbete schenden
  of daartegen
  met vermetelen
  schikkingen
  te
  overmoed zich
  verzetten. Indien echter iemand het zal
  wagen dit te beproeven, dan wete hij, dat de toorn van
  den almachtigen God en van Zijne heilige apostelen, Petrus
  en Paulus, hem zal treffen. Gegeven.... 2)
  21 November,
  in het llde jaar van mijn pontificaat".
  ,Doze brief," vervolgt Schotanus, "met een looden bulle
  ende zijden snoer, bracht Theodorus Sneke de Prior van
  't Convent te Wolds-end (in 't jaar 1363) te Ceulen en
  lietse aldaer copieeren ende de copie authentiseeren 3). 't
  Principael liet hij aldaer in bewaernis, de copie bracht hy
  wederom in Friesland
  nae Woldsend. Van daer is 't gekomen tot Ylst, dewijle dat convent door de hooge wateren
  ende verarmt
  beschadicht
  zijnde, aen dat te Ylst korts
  daer nae is toeghevoecht".
  De Broeders
  te Woudsend
  schijnen van het hun geschonken privilegie nu en dan misbruik gemaakt te hebben,
  en stonden bekend om hun groote inhaligheid. Schotanus
  schlft 4): ,,De ordens der Monicken waren op malcander
  nydich, omdat elck voor ander de winst van predicken
  ende biechten sochten aen sich te trecken. De oogst was
  voor so veel maeyers te kleyn". En het verwondert ons
  Broeders den verstandigen raad
  niet, dat de Woudsender
  van Johannes XXII, om "maat te houden en die niet te
  buiten te gaan, opdat zij de Broeders van andere Orden
  nu en dan in den wind sloegen.
  niet zouden verbitteren",
  Waren zij van eer en aanzien beroofd, zij zouden tenveroorloofd
  
  1) Hanc paginam mearum constitutionum et voluntatum". Pagina is
  blad of brief ; ik vertaal "bevelschrift".
  2) Weggelaten is hier "Avinione", Avignon, waar Johannes XXII,een
  der pausen van het Schisma resideerde.
   3) "Te Keulen", het oudste klooster der ,Niederdeutsche Provinz",
  waartoe ook het klooster te Woudsend en te IJIst behoorden,en waar de
  provinciale Bestuurder zijn zetel had. Dr. Koch (S. 29) noemt 1256 als
  stichtingsjaar, terwijl de Karmelieter kerk aldaar gebouwdwerd tusschen
  1261 en 1272. Het stichtingsjaar klopt echter niet met dat hetwelk voor
  Haarlem wordt opgegeven (1249).
  4) Blz. 271.
  174
  zorgen voor zooveel mogelijk inkomsten. In een
  van Friesland's
  stadhouder George Schenck
  aanschrijving
  van 31 Mei 1525, heet het I) : Vorder
  van Tautenburg
  'bevelen
  wij V, dat ghy in uwer Grietenyen
  gheenen
  en laet gaen oft
  Vrouwenbroders
  meer om termynen
  converseren 2), ten sy dat sy brieven onder onse hantscrift
  hebben; in geval ghy enige andere vindt, die selve aentast,
  ende den Prioer te Wolseynde
  schicket, dewelcke de
  costen ende arbeyt wel sal betalen".
  Dit schrijven aan Meester Sydts Tyaerda, ,Xeyserlycke
  Grietman over Dantumadeel",
  Mayesteyts
  bewijst dat de
  Karmelieten
  den terminus 3) van drie uren
  Woudsender
  in den omtrek wel verre overschreden.
  En niet alleen de
  Dominicanen en Franciscanen
  maar ook de IJlster Karmelieten zullen over hunne inhaligheid geklaagd hebben.
  van dit oordeel over de Broeders kan
  Tot verzachting
  echter dienen, dat vele bisschoppen, met deze orde weinig
  de hun toegestane privile,-i6n niet ontzagen,
  ingenomen,
  zoodat paus Alexander IV 15 Januari 1256 ernstig daarDezen Paus hadden de Kartegen moest waarschuwen.
  melieten ook overigens veel te danken, evenals Urbanus IV.
  De eerste stond hun 9 Februari 1256 toe, in bunne kerken
  te mogen preeken. De laatste veroorloofde hun 6 Mei 1262
  ook de biecht te mogen afnemen. Over het aantal kloosterlingen te Woudsend kunnen we weinig met zekerheid zeggen. ?Yaarschijnlijk waren er ongeveer evenveel als te I,Ilst 4).
  Aan beide kloosters was namelijk bij overeenkomst
  met
  minste
  
  1) Charterboek 11.Friesland, Dl. II, blz. 499.
  2) Dikwijls bezoeken.
   3) Eigenaardig is de uitdrukking "om termynen laten gaan". De bedoeling is uit prediken, biecht afnemen en bedelen laten gaan. De
  daartoe uitgezonden Broeders heetten "Terminarissen", en de plaatsen
  waar zij predikten "Termijnhuizen". Oorspronkelijk waren de beide
  Friesche kloosters niets dan zulke termijnhuizen.
  4) Zeker was het aantal niet even groot. Voor termijnhuizen was het
  aantal minstens 10 a 12 Broeders. Wanneer we echter voor Geldern
  (± 1450) 34 Broeders, en voor Frankfort in 1481 het getal 36 vinden
  opgegeven, dan mogen we voor Woudsend en IJlst, die minder aanzienlijk waren, wel ± 20 Broeders vaststellen.
  175
  het hof van Friesland
  toegestaan, vrij van import in te
  door de haven te Sloten, voor
  voeren voor W oudsend
  IJlst door die van Workum "een halff aeme Romenye" 1),
  voor het misoffer. Ook dat beiden door een prior werden
  en de prior van het eene klooster in lateren
  bestuurd
  van het andere voorkomt, wijst op
  de
  priorslijst
  tijd op
  rekenen de privilegies van
  in
  Natuurlijk
  rang 2).
  gelijkheid
  ,
  IJlst dan niet mede.
  klooster is ons
  Van het einde van het Woudsender
  bekend.
  bestond
  het nog in
  zekerheid
  met
  Stellig
  weinig
  Frieschen
  der
  door
  den
  toen
  hopman
  Watergeuzen,
  1572,
  Johan Bonga, de monniken eruit verdreven werden. En
  weet te verhalen hoe in 1585 door GedepuWinsemius
  teerde Staten van Friesland er een wacht in gelegd werd.
  dat in 1580 alle kloosters in
  Dewijl echter vaststaat,
  den
  met
  Friesland
  grond gelijk werden gemaakt, schijnt
  te
  doelen op het vroeger vermelde blokhuis,
  Winsemius
  dat binnen de kloostermuren
  gespaard is gebleven.
   Tenslotte moge hier volgen de lijst van priors en Broeders
  voorzoover zij voorkomt in het meergenoemd werk van
  Dr. Koch. Dat zij allerminst
  volledig is mag ten deele
  aan het feit dat deze schrijver die
  worden toegeschreven
  uitsluitend handelt over de 13de-16de eeuw voornamelijk
  de duitsche klooster bespreekt.
  Als priors te Woudsend vinden wij vermeld :
  1361. P. Johannes de Huysin.
  1363. Theodorus Sneke 3).
  1422. Nicolaus Reinsberg.
  1427. Henricus de Diela.
  '
  1428. Alardus.
  1429. Joannes de Ilykus.
  1) Charterboek v. Friesland, Dl. III, biz. 51. Een ,aam" is een vat van
  4 ankers. "Romenpe" is witte Bourgogne-wijn.Tegenwoordiggebruikt
  men bij het misoffer witten Orleans-wijn.
  2) Zoo was Joannes de Ilykis (IJlst) in U?4 prior te IJlst, in 1429
  te Woudsend. Antonius de Goch in 4430 prior te IJIst, in 1438 en
  1443-1447 prior te Woudsend.
  3) Deze komt bij Koch niet voor, wel in de Friesche Kronieken.
  176
  1433. Joannes Kempenaar.
  1435. Joannes Koick.
  143?1. Joannes Arschott.
  '
  1438. Antonius de Goch.
  1443-1447.
  Antonius de Goch.
  -.
  Als lectoren vinden wij opgegeven:
  1422-1425.
  Waltherus
  de Frisia.
  1432. idem.
  1437. Joannes Arschott (in dat jaar tevens prior).
  1439. Waltherus de Frisia (lector principalis) 1).
  1439. Hubertus Diest.
  1440. Waltherus de Frisia.
  1442. Petrus de Harlem.
  Verder vond ik als cursor 2) vermeld voor het jaar
  1446: Gobelinus de Fune.
  Ten slotte de volgende Broeders onder het opschrift:
  fratrum
  ,Nomina
  defunctorum,
  qui in Carmelo Waldacensi pie in Domino obierunt":
  1372. Isenbrandus.
  1385. Hermannus
  de Lewardia.
  1386. Panthaleon de Colonia.
  1487. Christianus de Lomerscheim.
  1490. Petrus de Leydis, sacerdos.
  Uit de bij voeging "sacerdos" mag wellicht worden opzijn
  gemaakt, dat de overigen ongeordende kloosterlingen
  geweest 3).
  I1
  
  HET KLOOSTER
  TE IJLST.
   Evenals dat te Woudsend dankt het Karmelieter klooster
  te IJlst zijn ontstaan uit een "termijnhuis",
  gesticht door
  1) Waar niets bij staat is bedoeld: lector sententiarum. Over beiden
  later meer.
  2) Een aanstaand lector, die onder toezicht van dezen eenvoudige
  voorlezingenhield of soms een lector verving.
  3) Over de beteekenis van dit klooster als wetenschappelijkinstituut
  _
  spreken wij later in verband met dat van Ilst.
  177
  het klooster te Schoonhoven. Van het Conventus Ilicensis
  is ons echter vrij wat meer bekend dan van het Conventus
  Van zijn stichting
  Waldacensis.
  weten we echter niets
  met zekerheid, doch bij verschillende schrijvers staat het
  vermeld. Zoo komt het voor in de lijst van 1529 in het
  Charterboek
  van Friesland 1) onder de 46 kloosters in
  Frisia Occidentalis:
  ordinis
  "In der Ilst monasterium
  Carmelitarum".
  Ook Foeke Sjoerds 2) geeft zulk een lijst,
  die hij ontleent aan "Oudheden en Gestichten van Friesland", I, bl. 7. Alle drie ontleenen hun lijst aan "erg
  Vetere M. S. apud Matthaeam Analect. Yeter. Tom. III
  p. 481 3). Ook in het reeds genoemde "Statute en Landtrechte" wordt in een lijst van Friesche kloosters vermeld :
  Een Clooster, Carmelyten of Vrouwenbroeders".
  ,Derylst
  Yrouwenbroeders !
  De naam van het klooster was immers
  of volledig "Conventus Beatae
  "Het St.-Maria-Klooster"
  Mariae Virginis et S. Mauritii martyris". Het laatste gedeelte van dezen titel dankt het aan den martelaar St.
  die ook patroon der kerk te IJlst was4), en
  Mauritius,
  wiens naam aan dit Maria-klooster is toegevoegd, om het
  verband aan te duiden dat tusschen kerk en klooster bestond. Zoo was o. a. een monnik van het klooster altijd
  pastoor der kerk, en werd deze laatste door de monniken
  als oratorium gebruikt 5).
   Dit klooster nu lag ten westen der kerk, die toenmaals
  midden op het kerkhof stond 6). Duidelijk blijkt dit uit
  van der Heijden
  Willebrordus
  hetgeen de Jezuieten-pater
  1) Dl. II, bIz. 565..
  2) Dl. II, blz. 717.
  3) Over den Franeker HoogleeraarAnthoniusMattheusen zijn werken,
  ,zie Foeke Sjoerds, Dl. I, blz. 21.
  4) Zie mijne Hist. bizonderh. v. IJlst, biz. 20.
  5) Ook te Keulen werd de kloosterkerk uitdrukkelijk het "oratorium"
  genoemd. Zie Dr. Koch, t. a, p., biz. 31. Zie omtrent dit "oratorium",
  waarin de monniken iederen morgen de Mis moesten hooren cap. 3
  van den ouden regel.
  6) Koch schrijft blz. 158: ,Die Lage des Conventus Ilicensis und des
  Conventus Waldacensishaben wir nicht ermittein konnen". Geen wonder1
  Weinig Duitschers zullen ooit gehoord hebben van IJlst en Woudsend.
  ,
  
  178
  Andreas
  schrijft 1), als hig vertelt hoe de Jezuieten-pater
  1565
  om de Reformatie
  in
  te
  IJlst
  een
  te
  tegen
  gaan
  school oprichtte in het klooster "nabij het kerkhof ten
  westen van de kerk, echter buiten schade der garmelieter
  Orde". En in een handschrift
  van A. J. Bruinsma dat in
  de Provinciale
  bibliotheek te Leeuwarden wordt gevonden,
  lezen we: "De plaats van het klooster is thans (1845)
  voor.
  een burgerhuis".
  Dit komt mg onwaarschijnlijk
  monniken
  20
  Hebben
  aantal
  het
  wij vroeger
  dan
  is
  daartoe
  veel
  te
  "een burgerhuis"
  klein,
  geschat,
  vooral wanneer wij in aanmerking nemen, dat de cellen
  der Broeders
  van elkander
  moesten zijn 2).
  gescheiden
  Waarschijnlijk was dit huis een deel van het oude klooster
  en de woning van den prior. In elk geval stellen wij ons
  deze nederzetting
  van bedelmonniken
  heel eenvoudig
  voor. De uiterst primitieve oude woningen ten westen van
  het kerkhof schijnen deze meening te bevestigen. Het
  voornaamste voor Karmelieten
  was altijd een altaar en een
  Beide
  vonden
  in de oude stadskerk.
  zij
  begraafplaats.
   DE QESCHIBDENIS
  VAN HET gL00STER TE IJLST.
  Er is opgemerkt, dat wij van het Karmelieter
  klooster
  te IJlst meer weten dan van dat te Woudsend. Waar bij
  alle oude schrijvers gewag wordt gemaakt van der monniken goddeloos leven, waar hun dikwijls dronkenschap,
  en ontucht, ja zelfs brandstichting,
  moord en
  speelzucht
  worden
  waar
  den
  te
  Broeders
  Woudsend
  verweten,
  doodslag
  grove inhaligheid wordt ten laste gelegd, vinden wij van
  te IJIst niets dergelijks opgeteekend. Mag
  de monniken
  dit niet als bewijs gelden van hun stil en godvruchtig
  leven ? Pleit het voor de gestrenge zedelijke grootheid die
  1) Zie het ?Verhaal van de verrichtingen der Jezuiten in Friesland"
  volgens een latijnsch handschrift, vertaald door Dr. H. Amersfoordt en
  Mr. U. A. Evertsz.
  2) Volgens den ouden regel, Cap. 2.
  -
  
  179
  uitging van hunne priors? Zeker is, dat in elk geval het
  klooster te IJlst gunstig stond aangeschreven,
  en dat de
  alhier hunne monniken
  bestuurders
  onder
  gemakkelijk
  tucht schenen te kunnen houden. Een veel beter toestand
  vaak degenen verwierpen,
  dan elders, waar kloosterlingen
  die tot hen gezonden werden 1). Ook van een ingrijpen
  in den staatkundigen
  toestand van ons gewest vinden we
  omtrent de IJlster kloosterlingen
  niets vermeld. Wanneer
  meedeelt 2), hoe in 1514 Janko Douma, Sicco
  Schotanus
  Galama en andere Schieringers
  te IJlst den vicaris Bawuo
  met brieven naar Sneek zenden, om de inwoners van
  over te halen de partij van den hertog van
  Friesland
  Saksen te verlaten en die van den hertog van Gelder te
  niets met het klooster
  kiezen, dan heeft deze gebeurtenis
  te maken, daar deze vicaris niet tot de kloosterlingen behoorde 3). De pastoor der stadskerk was een Karmeliet 4).
  Deze had echter met het geval niets te maken.
   lezen we dat kloosters worden belegerd
  Herhaaldelijk
  worden "gerantsoent",
  en verbrand en de kloosterlingen
  maar van het IJlster klooster wordt nergens iets dergelijks
  vermeld en dat niet alleen omdat er van bedelmonniken
  niets te halen viel, maar ook omdat zij zich nooit met
  twisten en partijschappen
  inlieten en vooral omdat zij op
  het gebied van onderwijs als weldoeners des volks vermeld
  stonden. Doch hierover later meer. Bij iedere staatkundige
  verwisseling, bij elke belegering van stinzen of overval van
  knjgsvolk, wordt de naam van het klooster zelfs niet genoemd en ondervond het dus geen overlast 5).
  1) Zie o. a. bet "Proeliarius of Strijdboek" door Broeder Paulus
  Rodolphi Rixtel, vroeger geheeten Johannes Gruyter over het jaar 1518.
  Vooral merkwaardig is daarin de geschiedenis van het St. Odulphusklooster te Stavoren.
  2) T. a. p. blz. 273.
  3) Zie over de instelling van het Vicariaat te IJlst mijne Hist. Bixonderh. v. IJlst, blz. 19, 20.
  4) "Nicht selten fbten die Karmelitenauch eine gut geordneteSeelsorge,
  indem benachbarte Kirchen von ihnen bedient und ganze Gemeinden
  von ihnen pastorirt wurden", zegt Koch, t. a. p., blz..13.
  5) Zie Worp van Thabor, V, blz. 270 vv. en passim.
  180
  In deze donkere tijden gaan de IJlster Karmelieten met
  hunne witte mantels als lichtende gestalten hunnen weg,
  armoede
  getrouw aan hunne gelofte van gehoorzaamheid,
  en kuischheid;
  in vrome devotie biddend en peinzend,
  lezend en schrijvend 1), arbeidend met de handen of met
  bescheiden houding en gebaar ,uit termijnen gaande".
  Toch lieten de Broeders de kaas niet van hun brood eten.
  In een opgaaf van den prior Simon de Aquis over 1439
  lezen wij: "quo anno religiosi nostri habuerunt
  litem
  literas
  cum quodam
  retinuit
  violenter
  capitaneo,
  qui
  conventus Ilicensis" 2). Welke brieven dit waren bleef mij
  onbekend.
   Wel weten we dat deze capitaneus dezelfde
  Harinxma
  en rechter van
  was, die als burgemeester
  Epo
  22
  Maart
  1437
  met
  de geheele geden
  en
  IJlst,
  prior
  meente "een altyd duurend Vicarisschap"
  stichtte. Deze
  vicaris zou in alles den pastoor volkomen gelijk zijn, ,zoo
  binnen als buiten de kerk".
  Was het den machtigen
  naar
  niet
  den
  dat
  de
  Karmelieten de parochie,Eeheer"
  zin,
  kerk en het kerkhof met hunne cellen omsloten hadden,
  en moest de Vicaris hier als tegenwicht dienen ? Misschien
  . zou het Archief te Berlijn ook deze zaak kunnen oplossen en ons kunnen vertellen hoe het proces van 1439
  is afgeloopen.
  veel te
  Intusschen
  valt voor bovenstaand
  vermoeden
  toestand
  zeggen, wanneer wij letten op den zonderlingen
  van de kerk en de geestelijke goederen v66r de Reformatie.
  Alle kerkgebouwen toch, behalve die aan abdijen of kloosters
  waren gegeven, bleven eigendom der stichters, meestal
  Met toestemming
  van den bisschop
  adellijke personen.
  deze gebouwen
  door de parochianen
  worden
  mochten
  de
  stichter
  er
  een
  fonds
  mits
  bijvoegde tot
  gebruikt,
  onderhoud van kerk en eeredienst. Ook voor den pastoor
  moest een fonds worden bijeengebracht, dat door dezen
  '
  1) Zoo schreef o. a. Martinus Ilicensis, die prior te IJlst was van
  4505-4520 en 4514-1547 een paar werken, waarover later iets zal
  worden medegedeeld.
  2) Koch, t. a. p., bl. 156.
   181
  zelf werd beheerd; hij kon het echter nooit in eigendom
  het geslacht des stichters was uitgekrijgen. Wanneer
  werden
  de
  storven,
  stichtingen en fondsen der kerk door
  van overheidswege
  beadminiaangestelde "kerkmeesters"
  streerd. Dezen nu waren wereldlijke personen,
  en noch
  geestelijkheid noch gemeente mocht zich daarmede in iets
  bemoeien. Nu was de stichter der kerk te IJlst iemand
  uit het geslacht Harinxma, wier machtige stins vlak tegenover de kerk lag. Als zoodanig bezat hij b.v. het collatierecht. Van dit geslacht zijn dus ook de fondsen en stichtingen afkomstig die de kerk bezat 1).
  Nu erken ik gaarne dat dit alles nog geen licht werpt
  over de door Harinxma zoo "violenter" achtergehouden
  brieven en het daarover gevoerde proces. Maar het ligt
  inzicht ons in deze
  voor de hand dat een helderder
  dit inzicht ontbreekt
  zal
  ons
  doen
  zoeken.
  richting
  Zoolang
  missen wij een voornamen factor tot het beoordeelen van
  de verhouding waarin het klooster stond tot de kerkelijke
  en burgerlijke gemeente van IJlst. Het slot der geschiedenis
  van het klooster vinde zijn plaats aan het einde dezer studie.
  '
  
  DE gL00STEIiI,INGEN.
  '.
  Yooreerst de priors. Als den eerste dezer dignitarissen
  vinden wij vermeld in 1388 Theodoricus de Snecke (Sneek).
  De vraag rijst door wien het klooster vo6r dien tijd werd
  bestuurd ? Het meergemelde handschrift van A. J. Bruinsma
  na van A. J.
  Woordenboek"
  schrijft het "Aardrijkskundig
  dat
  het klooster te
  van der Aa, wanneer dit meedeelt,
  1) Zie de gespecifeerdeinkomsten van de kerk, de pastoorsplaatsen het
  vicarisschap in mijne Hist. Bijzonderh6den v. Y7st, blz. 22-25.
  Zie over de inkomsten van het Karmelieter klooster te Ylst in het
  bizonder Chrbk. v. Fr., II, blz. 278, 284. Over den verkoop van het
  meubilair op 8 Februari 1580, Chrb. v. Fr., ibidem. Over de schenking
  aan biartinus llicensis, Chrb. v. Fr., blz. 254.
   182
  Ylst v66r 1388 bestuurd werd door den prior te Keulen.
  Dit is ook reeds om den grooten afstand al zeer onwaarschijnlijk. Deze prior toch was de prior provincialis en
  als zoodanig stond ook het klooster te Ylst onder dezen
  dignitaris. Daarmede is echter de zaak niet opgelost. Naar
  alle waarschijnlijkheid
  was Ylst v66r dien tijd niet anders
  dan een termijnhuis van het klooster te Schoonhoven en
  werd het als zoodanig bestuurd
  door een der Broeders,
  En wat nu de na 1388
  onder den titel van ?procurator".
  aangestelde priors betreft, kunnen wij ons voorstellen dat
  deze bestuurders
  een weinig minder aanzienlijk waren
  dan de anderen in de ,Niederdeutsche
  Provinz", dewijl
  hun rangorde bepaald werd naar den ouderdom van het
  klooster aan welks hoofd zij stonden. Overigens hadden
  de priors gelijke rechten. Zoo vinden we dan ook die der
  beide Friesche kloosters in 1422 op de bekende kapittelals stemin het "conventus
  Thenensis"
  vergadering
  leden
  Evenzoo
  treffen
  beide
  wij
  gerechtigde
  1).
  dignitarissen
  27 April 1528 op de kapittel-vergadering
  te Keulen aan,
  waar ook zij de geschreven
  oorkonde onderteekenden,
  het
  in
  verval
  waarbij
  geheel
  geraakte
  "Depositum" 2)
  wederom werd opgericht. Onder de weinige zegels die
  aan deze oorkonde ontbreken,
  behooren helaas ook die
  der beide Friesche kloosters.
  En nu volge de lijst der priors, en de bijzonderheden,
  die ik van sommigen hunner kon te weten komen.
  1388-1389
  Theodoricus de Snecke.
  1389-1392
  Hermannus
  Berlikem.
  1392-1404
  Joannes de Campe 3).
  Henricus (de) Beer.
   1422-1424
  1) Zie over deze voor de Orde zoobelangrijke vergaderingKoch,t. a. p.,
  biz. 121 v.v. De beide Friesche Priors schaarden zich in het Schisma
  in de Orde dat hier ontstond aan de zijde van hen, die een nieuwen
  Provincialis kozen. Het Schisma duurde 3 jaar en werd bijgelegdin eeu
  Kapittel-vergadering te Keulen door den Franschen ProvincialisJohannes
  Soreth op last van den Generaal.
  "
  2) Zie over dit "Depositum" Koch, t. a. p., blz. 127.
  I.
  3) Hier is helaas een hiaat in de lijst van 18 jaar.
  '
  
  ..
  .-
  
  183
  1424-1428
  1428-1430
  1430-1438
  1438-1440
  1440-1444
  1444-1445
  1446-1447
  1447-1456
  1456-1461
  1461-1462
  1462-1465
  1465-1467
  1467-1468
  1468-1474
  1474-1478
  1478-1479
  1479-1480
  1480-1482
  1482-1483
  1483-1485
  1485-1486
  1486-1494
  1494-1496
  1496-1497
  1497-1498
  1498-1499
  1499-1505
  1505-1510
  1510-1511
  1511-1517
  151?-1523
  1523-1525
  1525-1531
  1531-1542
  1542-1545
  1545-1564
  1564-1570
  1570-1572
  
  Joannes de Dick.
  Petrus Boij.
  Antonius de Goch.
  Simon de Aquis.
  Dionysius de S. Trudone seu de Thenis.
  Henricus de Confluentia.
  Antonius de Goch; (voor de 2de maal).
  Leopardus de Brolio.
  Henricus de Goch.
  ,
  Joannes de Brielis.
  Henricus de Goch; (voor de 2de maal). '
  Joannes de Haerlem.
  Simon de Aquis; (voor de 2de maal).
  Fredericus de Salzigh.
  Albertus de Moersa.
  Henricus de Goch; (voor de 3de maal).
  Nicolaus Simonis.
  Joannes Fort de Amstelodamo.
  Henricus de Goch; (voor de 4de maal).
  Richardus de Driest.
  Martinus de S. Trudone.
  Thenis.
  Joannes Yang de
  Martinus de S. Trudone; (voor de 2de maal).
  Leonardus de Merica.
  Henricus de Goch; (voor de 5de maal).
  Leonardus de Merica; (voor de 2de maal).
  Gerardus de S. Trudone.
  '
  Martinus Ilicensis.
  Joannes Manstorft.
  Martinus Ilicensis ; (voor de 2de maal).
  Joannes Rotificis.
  _
  Martinus Heethelt.
  Wilhelmus de Trajecto.
  Gerardus Joannes de Alcmaria.
  Joannes Ellens.
  Lambertus de Schonhovia.
  Hollant.
  Laurentius
  Joannes Sempsius.
   184
  
  Hoewel
  
  wij nog in 1580 eenige monniken in de kloostervinden, eindigt zooals wij zien zullen de gegebouwen
  der Karmelieten te Ylst feitelijk in 1572, met
  schiedenis
  hot vertrek van den laatsten prior. Niet van alle priors
  weten we eenige bijzonderheden
  op te geven ; het weinige
  dat ik van hen te weten kwam, ontleen ik grootendeels
  aan het verdienstelijke
  werk van Koch. Theodoricus de
  Snecka was dezelfde, die in 1363 de vroeger vermelde
  bul van paus Johannes
  XXII te Keulen liet copieeren
  en de copie.authentiseeren;
  hij was toen prior te Woudend.
  Henricus (de) Beer was in 1422 vicarius te Ylst.
  Joannes de Dykis was in 1429 prior te Woudsend.
  de Goch was in 1438 prior te Woudsend.;
  Antonius
  ook van '43-'47,
  terwijl hij in '46 tevens vicarius te
  Ylst was.
  Simon de Aquis: "1422 cursor Harlem., item 23, 25
  item 26, 27 lector sentent. Mechl., 28
  lector sentent. Aquis,
  lector Spir., 29 lector Harlem., 32 lector Schonhov., item
  33 et 34, 38 Prior Ilicensis, item 39, quo anno religiosi
  habuerunt
  litem cum quodam capitaneo 1), qui
  nostri
  violenter
  retinuit literas conventus Ilicensis, 42 a capit.
  Then. lector principalis Ilicencis, 44 Prior Colon. a capit.
  Col., a capit. vero Aquensi electus est Prior Waldacensis,
  46 lector Ilicensis".
  Henricus
  de Conffuentia : n 1432 studens Coloniae, 36
  informator Trevirensis, 37 incarceratus 2), 38 cursor Arlu40 lector sentent. ibidem,
  nensis, 39 cursor Harlemensis,
  42 a capit. Thenensi factus est lector llicensis, 44 a capit.
  Aequ". factus est Prior Ilicensis, 46 lector Arlun".
  Leopardus de Brolio : ,,1437 Spirae studens philosophiae
  pro primo anno, 38 pro secundo anno, 40 Coloniae pro
  tertio anno, 42 a capit. Thenen. lector sentent. Francof.,
  
  1) Den Eeheer Epo Harinxma ; het friescheEeheer vertaaldemen door
  capitaneus".
  2) Koch, blz. 120. "Propter excessumlinguae et magnamrebellionem".
   185
  43 complevit vicem lectors- in conventu Appingensi, 46
  lector Durensis, 47 Prior Ilicensis".
  Henricus de Goch: ,,1439 Coloniae studens logicae".
  Joannes de Bri(e)lis : ,,1434 Treviris studens philosoph.,
  37 Coloniae studens philos. pro tertio anno, 38 studens
  theolog. ad Angliam 1) per 2 annos et simpl. forma, 40
  mag. student. Treviris, 41 Coloniae, 44 Prior Harlemensis".
  Joannes de Harlem: ,,422 informator secund.
  Treviris,
  24 studens theolog. Treviris pro simpl. forma, item 25, 26
  informator primar. Coloniae, 27 cursor Aquensis stetitque
  pro primo anno lectoratus et conplevit formam suam quoad
  et collationem Coloniae, 28 cursor Harlemenresponsionem
  sis responditque
  pro secundo anno Coloniae, 29 studens
  Coloniae pro tertio anno lectoratus, 30 lector Schonhov.,
  item 31, 32 lector Harlemensis
  usque 37". Van enkele
  slechts
  Koch
  bizonderheden, zooals blijkt uit
  priors
  geeft
  der Karmelieten der
  zijn "alphabetische
  Zusammenstellung
  lVTiederdentsche Provinz von 1422-1447";
  voor de latere
  zoeken
  hem
  dus
  jaren
  wij bij
  tevergeefs.
  Van de Broeders in het klooster weten we zeer weinig.
  Koch heeft (blz. 162) een lijstje "Nomina fratrum defunctorum, qui in Carmelo Ilicensi mortui sunt:
  1492. Joannes Schorer, sacerdos.
  1493. Imilo de Appingen, sacerdos.
  1494. Nicolaus de Schaga, sacerdos.
  1496. ven. P. Joannis Matthiae, lector et pastor ibidem.
  ven. P. Martinus quondam Prior ibidem.
  1499. Otto, sacerdos.
  Reinerus de St. Trudone.
  Ab anno 1500 usque ad annum 1517, Joannes de Ruremunda, sacerdos". Van geen dezer acht monniken is een grafzerk te vinden. Strookte zulk een gedenkteeken misschien
  niet met hun gelofte van armoede? Verder
  vond ik in
  deel 23 en 24 van het "Archief voor de geschiedenis van
  het Aartsbisdom
  Utrecht" op de lijst der door den suffagraan
  1) Oxford waarschijnlijk, met Parijs een der door Karmelieten drukst
  bezochte buitenlandsche hoogescholen.
   186
  des bisschops tot priester gewijde monniken ook eenige
  namen van Karmelieten van welke sommigen zoo niet de
  meesten te Ylst hebben gewoond. Datum en jaartal geven
  aan, wanneer ze tot priester zijn gewijd :
  5 April 1511, Johannis Auctoris de Ilst.
  19 "
  1511, Petrus Nicolai de Ilst.
  14 Juni 1511, Henricus Amonis de Homerts (Hommerts).
  28 Februari 1512, Wilhelmus de Worckum.
  10 April 1512, Magr Johannis
  Anthonii Ethonis de
  Langweer.
  10 April 1512, Bernardus Petri de Oldega (Oudega).
  24 Maart 1515, Frater Fredericus te Ylst.
  24
  Alexander de Zerckwert (Tjerk"
  "
  1515,
  werd ?).
  4 Maart 1514, Godefridus Ettonis de Langhweert.
  29 Mei 1518, Wybrandus
  Adams de Yst (Ylst ?). Al deze
  Broeders kwamen uit den naasten omtrek van Ylst of uit
  het stadje zelf en ze hebben dus naar alle waarschijnlijkheid ook in het klooster aldaar, sommigen hunner misschien
  ook te Woudsend, gewoond.
  Over de Broeders die minder in rang waren valt niets
  met zekerheid te zeggen. Gewoonlijk telde men onder hen
  een custos, sacrista, organista, portarius, eleomosynarius,
  coquus, cellerarius en hortulanus. Niet elke functie werd
  bij deze bedelmonniken door 66n functionaris waargenomen.
  Y'ooral niet in een minder aanzienlijk klooster als te Ylst.
  Boven sprak ik over Martinus Ilicensis en beloofde
  nog even op hem terug te komen. Reeds vermeldden wij
  dat hij van 1505-1510
  en van 1511-151?
  prior was
  te Ylst. Nu vonden wij onder de "nomina fratrum defunctorum qui in Carmelo Ilicensi mortui sunt" voor 1496:
  Pater Martinus,
  Prior ibidem".
   ,Venerabilis
  quondam
  Deze kan dus niet Martinus Dicensus geweest zijn, daar
  hij nog in 1517 aan het hoofd des kloosters stond. De
  in 1496 gestorven prior Martinus kan dus niemand anders
  die van
  de St. Trudone,
  zijn dan Martinus
  geweest
  1485-1486
  en van 1494-1496
  prior was. Onder de
  meedeelt,
  priors van wie Dr. Koch eenige bizonderheden
  
  187
  komt
  
  Martinus Ilicensis niet voor, en evenmin op het
  lijstje der te Ylst gestorven monniken. Yoorloopig zijn
  wij dus wat den man en zijn werken betreft aangewezen
  op hetgeen Cornelius Andreas schrijvende over het jaar
  1499 omtrent hem bericht 1) : "Hij zoude geschreven hebben :
  "Elogia et Euconomia Nobilium in Frisia of Lofredenen van
  de Edelluiden van Friesland";
  verder ,Historia Factionum
  sub Anarchia, of de Historie der partijschappen,
  die ten
  zonder opperhoofd was, in zwang
  tijde dat Yriesland
  gegaan hebben" 2). Beide geschriften zijn echter verloren
  gegaan en wij bezitten slechts fragmenten door aanhalingen
  van anderen. De handschriften
  schijnen eenigen tijd in
  Friesland rondgezworven
  te hebben, en daarna spoorloos
  verdwenen te zijn. Een flauwe hoop blijft bestaan dat zij
  bij nader onderzoek misschien uit het Archief te Berlijn
  voor den dag komen. Het is mogelijk dat de laatste prior
  ook een exemplaar dezer handschriften naar Keulen heeft
  overgebracht bij zijn vlucht. De door Ottema medegedeelde
  citaten doen betreuren, dat het geheel verloren ging.
  HET I?LOOSTERALS WETENSCHAPPELIJK
  INSTITUUT.
  Nog altijd spreken velen van de "duistere" middeleeuwen
  zonder te weten dat er zeer vele lichtpunten
  in zijn aan
  te wijzen. Niet alle orden stonden ongunstig bekend, niet
  1) Oudheden en Gestichten, blz. 74. Charterboek, Yoorrede, blz. 72.
   2) In den Nieuwen Frieschen Volksalmanak van 1863, blz. 550,
  deelt de Heer J. G. Ottemaeenigebijzonderhedenmedeomtrent den schrijver en aanhalingen uit zijne werken. Deze Martinus Ilicensis, die alhier
  prior was van 1505-1510 en van 1511-151T is hoogstwaarschijnlijk
  dezelfde als n Broeder Marten in der Ylst", die volgens het Chrb. v.
  FriesZ., Dl. II, blz. 254, bij testament van Heer Matthias Dirksz. van
  12 November 1506 onder zekere voorwaarden "dertich gulden in die
  eere Goedes" ontving en zijn ,Kantoer". De eerste moest hij deelenmet
  den "testamentarius", den pastoor van Irnsum.
  188
  alle kloosterlingen
  waren een schrikwekkend
  voorbeeld.
  Velen hunner
  waren niet alleen de geloofsherauten
  der
  kerk maar ook de dragers van wetenschap en kunst. En
  het zijn vooral de Karmelieten,
  die in de middeleeuwen
  en daarna zich zeer verdienstelijk hebben gemaakt door
  hun groote zorg voor het onderwijs. Dit was wel een der
  redenen, waarom zij meer nog dan de andere bedelorden
  des volks" werden geheeten. Een lange lijst
  "vrienden
  van uitnemende
  die het sieraad der orde zijn
  geleerden
  de
  kunnen
  Karmelieten
  geweest,
  aanwijzen. Mijn bestek
  laat echter niet toe hierover uit te weiden 1). Alleen voorzoover het betrekking heeft op het klooster van Ylst zal
  ik hieraan iets kunnen toevoegen. Alle Karmelieten hadden
  in de eerste plaats een volksschool, aan wier hoofd een
  stond 2). Vervolgens een latijnsche
  "Informator juniorum"
  school die bestuurd werd door een "informator primarius
  et secundaris". Deze latijnsche school, die buiten het klooster
  tot de toenmalige
  werd, was de voorbereiding
  gehouden
  in
  zich
  het
  klooster
  bevond en waar
  die
  hoogeschool
  in
  alle
  3)
  ,Iectores"
  philosophische en theocollege gaven
  Daar
  dit
  vakken.
  evenwel
  niet mogelijk was, verlogische
  wisselden deze professoren bijna ieder jaar van standplaats,
  werd aanwelke hun telkens op de kapittel-vergaderingen
  hun
  aan
  Zoodoende
  konden
  studenten
  studien
  gewezen.
   66n hoogeschool voltooien, doch alleen rijke studiosi konden
  bovendien
  nog een buitenlandsche
  hoogeschool bezoeken
  i) Dr. Koch, t. a. p., blz. 13 vv. geeft een 20-tal namen van Karmelieten op, die in de Nederduitsche provincie als predikers en geleerden
  groote vermaardheid verwierven. Over hun zedelijkheid, zie Koch, biz.
  118 v v.; Duttenhofer, Religion8schwärm., III, blz. 392 ; Sander, Monnsken en Kloosters, I, blz. 179.
  2) Dat de Karmelieten openbare scholen hielden blijkt zoowel uit de
  aanteekening bij Nettesheim "Geschichte der Schulen", blz. 625 "Sub
  regimine R. P. Petri de Straelen 1423-1446) in conventu Geldriensi
  fuit studium publicum", als uit het feit, dat een dergelijke »Knapenschool" in 1259 te Keulen verboden werd. Zie hierover Koch, t. a, p.,
  blz. 18.
  3) Zie hierover Dr. Koch, blz. 17-23. De aanzienlijkstekloosterskregen een hoogeschool in 1361 en 1362. De minder aanzienlijke eerst.
  later. Onder deze ook Woudsend en Ylst.
  189
  als die te Parijs en te Oxford, welke reeds vroeg groote
  bezaten. Voorzoover
  vermaardheid
  wij kunnen
  nagaan,
  werden reeds ± 1450 collegelden betaald, terwijl voor de
  Provinz in 1364 reeds
  Karmelieten in de Niederdeutsche
  een "Depositum" was opgericht, waaruit o. a. studiebeurzen
  voor behoeftige studenten werden verleend 1).Ook omtrent het
  leerplan voor hooger onderwijs geeft het Provinciaal-archief
  ons voldoende licht 2). Op de Latijnsche school werden
  Latijn en Grieksch onderwezen in 6 klassen, die ieder een
  vereischten.
  Het Latijn zelfs zoo grondig, dat
  studiejaar
  het ten slotte op school als spreektaal gebezigd werd. Het
  dat ieder jaar werd afgelegd, was niet
  overgangsexamen,
  gemakkelijk.
  Bij het academisch onderwijs onderscheidde men tweeerlei
  studie.
  De gewone studie der theologen
  duurde drie
  stond
  Deze
  noemde
  studie
  "Biblia" voorop.
  jaren; daarbij
  forma
  die
  der
  men. "pro
  simplici", terwijl
  philosophen
  drie a vier jaar duurde en "pro lectoratu" werd geheeten.
   Wie lector wilde worden moest altijd drie jaar theologie studeeren. Aan het einde van ieder jaar moesten de
  een zeer streng examen afleggen (respondere),
  ,studenten"
  hetwelk met een openbare voordracht
  (collatio) besloten
  werd. De leerlingen eener hoogere klasse mochten onder
  leiding die van een lagere klasse onderwijzen. Zoo gaven
  lectoren als "cursores"
  bijv. aanstaande
  onderwijs onder
  toezicht van een lector. Lectoren van erkende bekwaamheid
  konden in de 13de en 14de eeuw te Parijs en in de 15de
  eeuw ook te Keulen en Leuven promoveeren als "magistri
  en na de Reformatie werd het aantal hoogetheologiae"
  scholen met het, "jus promovendi" nog vermeerderd 3). Al
  1) DSolebantetiam ex hoc deposito all et educari studentes pauperes,
  ingenio dociles et ad sacras apti litteras". Dr. Koch, blz. 124. Vanelders
  weten we dat deze ook gealimenteerde studenten door rijkere studiegenooten niet hoog geacht werden.
  2) Jammer genoeg geeft Koch ons nits omtrent leerplan en methode
  bij het lager onderwijs.
  3) scum hoc periculoso tempore, quo maaime viget heresis lutherana,
  necessarii sint viri nedum docti, sed etiam qui promotionis auctoritate
  
  ,
  
  190
  het opgemerkte heeft ook betrekking op de beide Friesche
  Kloosters der Karmelieten.
  Dat beide een openbare school
  en een latijnsche bezaten kunnen
  wij gemakkelijk veronderstellen. Dat beide ook een hoogeschool bezaten waar
  lectores college gaven blijkt uit onderstaand
  lijstje, bij
  Koch, dat helaas uiterst onvolledig is, doch waarbij wij
  omtrent ieder der opgegeven dignitarissen eenige bijzonderheden kunnen mededeelen.
  de Frisia, 1422 Waldac. usque 25; 26 lector
  Waltherus
  39 lector princip. ibidem; 40
  Ilic. ; 32 lector Waldac.;
  lector ibidem.
   Wilhelmus
  Bergis, [1422 studens theolog. Treviris; 23
  cursor Spirensis; 24 stetit ibidem pro primo anno lectoratus 1) responditque
  rev. mag. Nicolao, Regenti Spir.; 25
  cursor ibidem respondit eidem magistro pro secundo anno;
  26 cursor Weinh.;
  32 cursor Spir.; 35 cursor Mechl.;]
  36 lector Ilicensis ; item 37.
  Petrus
  de Harlem, [1431 studens Coloniae pro primo
  32 Col. pro secundo anno;
  anno formae philosophiae;
  33 in Geldria pro tertio anno; 35 Informator Harlem;
  36 studens
  theolog. Mechl. pro primo anno lectoratus;
  38 cursor Harlem; et stetit ibi pro primo (?) 2) anno lectoratus ; 39 lector Schonh. ;] 40 lector Ilicensis; 42 lector
  Waldac. a capit. Thenensi.
  Henricus Beer (van dezen lector sententiarum wordt bij
  Koch niets vermeld).
  Simon de Aquis, [1422 cursor Harlem; item 23; 25
  lector sentent. Aquis; item 26; 27 lector sentent. Mechl.;
  28 lector Spir.; 29 lector Harlem; 32 lector Schonhov.;
  item 33 et 34;] 38 Prior Ilicensis; item 39, quo anno
  litem cum quodam capitaneo,
  religiosi nostri habuerunt
  literas
  conventus
  violenter
  retinuit
  Ilicensis; 42 a
  qui
  prefulgeant.... Datum in conventu nostro Vincentino,anno Domini1539.
  ipsa die Trinitatis". (Zie het Provinciaal archief).
  1) Lectoratus d. i. candida atlector.
  2) Waarschijnlijk moet dit »pro secundo anno" zijn en was deze lectoratus te Mechelenvoor zijn examen niet geslaagd. Wij merkten reeds
  op, dat de examinatoren zeer streng waren.
  191
  capit. Then. lector princip. Ilicensis ; 44 Prior Colon. a
  capit. Col., a capit. vero Aquensis electus est Prior Waldacensis; 46 lector Ilicensis".
  In 1442 bij Petrus de Harlem en Simon de Aquis bespeuren wij iets van het Schisma in de Karmelieter Orde ;
  is zeker, dat in '44 beide parmaar het merkwaardigst
  den
  laatste
  tot
  en wel de eene
  prior aanstellen,
  tijen
  partij te Keulen en de andere te Woudsend...
   Al is het lijstje zeer onvolledig, wij kunnen er door
  dat te Ylst en ook te Woudsend een hoogevaststellen,
  school aan het klooster verbonden was. Verder ligt het voor
  de hand dat ook de blz. 185 en 186 vermelde Broeders in
  een van beide of beide kloosters hun opleiding hebben ontvangen. Ook zullen al degenen die hier gestudeerd hebben,
  of Waldacensis achter hun naam
  Ilicensis
  het attribuut
  hebben.
  Ten
  slotte
  is het meer dan waarschijnlijk,
  geplaatst
  dat het beroemde geslacht der Popma's, dat na de Reformatie te Ylst katholiek is gebleven, binnen de muren van
  het Ylster klooster zijn geleerdheid heeft opgedaan I).
  BESLUIT.
  Zoo leefden de Karmelieten te Ylst in hun eenvoudige
  cellen 2) hun sober leven, baden 3) en lazen ; schreven of
  arbeidden; zongen in de kerk en vierden er hunne feesten;
  kwamen alleen in het "refectorium"
  samen om te eten
  of bij begrafenissen
  of gingen alleen of samen uit "teronder hen gaven les of college,
  mijnen". De geleerden
  1) Zie over deze geleerde broeders, hunne werken en grafschriften te
  Ylst, mijne Rist. Bixortderh. v. Ylst, blz. 24, 25, 26. Over hun vader
  Aesge van Popma mijn Voor en na de Reformatie to Y7se'; YrvjeFries,
  DI. XXI, aft. 1, 1909.
  2) Zie Hofdijk DOns Voorgeslacht",Dl. III,blz. 11900. Hofdijkschrijft
  hier over de Karmelieten, die den strengeren regel handhaafden.
  3) Zie de aardige legende bij Hofdijk, t. a. p., DL III, blz. 12i, 122.
  