text: Het is duidelijk dat in de Komodotaal veel minder dan in het
  Manggarai de neiging bestaat om in deze laatste gevallen de eerste
  lettergreep te laten wegvallen. Misschien is zelfs het tegendeel
  het geval; men houdt blijkbaar van drielettergrepige woorden.
  We treffen het IN-formatief ke- aan om rangtelwoorden te vormen:
  ketelu, 'de derde'. We ontmoeten ook talrijke woorden die in de
  Manggaraigroep tweelettergrepig zijn, maar in andere talen drielettergrepige representanten hebben: kalinga, 'oor', MI telinga en
  in Rmb kinga <*linga; kerasa, 'zijde van het lichaam', Kmb karaha,
  M racap; kerata, 'wild hoen', Md tarata en M rata.
  Het is niet uitgesloten dat in een aantal namen van dieren (en
  planten) een eerste lettergreep kalke-, evenals in het Manggarai,
  ontstaan is uit het woord kaka, 'voorwerp', 'ding', 'dier'
  (Verheijen 1963:684-685). Zo bestaat naast kaka békaq, 'vlinder', de
  naam kebékaq, naast kaka po, 'kraai', ook ke-po (lol is lang).
  Er zijn ook een aantal woorden waarbij een oorspronkelijk AN of
  IN ka onwaarschijnlijk is: kelebé, 'vleugel', maar OJ (en M) lebé;
  kelélé, 'oksel', maar IN,PN *kili, ofschoon ook Ssk kelélék en Bm
  saliri; kelisa, 'neet', tegenover IN,PN *li(n)ra; kalalé, 'vlieg',
  tegenover IN,MN *laleg; kenata, 'erf', Si,Yd,Kepoq,Rmb natar, Bali
  natah, Ng,Lio,Ed nata,M natas.
  Uit vergelijkingen alleen met de talen van de Manggaraigroep en
  de Ngadha- en Lio-talen die trisyllaben mijden, mogen we niet al
  te snel conclusies trekken. Toch geven woorden als kamolah, kelaing,
  (ofschoon Bm saraé), kenai, kelemus, kelémboq en kemajung, opgenomen
  in de woordenlijst, wel te denken.
   Het vermoeden dat de Komodotaal graag een tri syllabe creëert door
  een voorvoegsel wordt ten zeerste versterkt door het Kmd komoso,
  'vinger'. Dit leenwoord uit het Manggarai (moso) is hoogst waarschijnlijk binnengekomen met de invoering van de Manggaraise lingkotuin. Dit is namelijk ook gebeurd in de Rembongtaal, waar men naast
  het ontleende moso, 'vingergroot tuingedeelte' , de etymologisch
  regelmatige vorm mozo, 'hand', heeft. Het oorspronkelijke Komodo
  zou moeten luiden * (ko)moro. Men heeft zelfs nog moso toso, 'wijsvinger', in de vorm komoso toso overgenomen. 14
  4.4. Oer-Indonesische formatieven in de Komodotaal
  4.4.1. Er zijn een aantal leenwoorden die met formatief en al zlJn
  overgenomen. Het gevoel hier met een afgeleid woord te doen te
  hebben is geheel verdwenen. Men zegt: laho perampoq, 'gaan roven',
  terwijl rampoq onbekend is.
  4.4.2. Onder 4.3.5. wezen we reeds op het gebonden AN morfeem ke-
  
  De taal
  
  29
  
  om rangtelwoorden aan te duiden. (Het kàn aan de Bimataal zijn
  ontleend.) Andere duidelijke gevallen van levende formatieven ontbreken.
  4.4.3. Er zijn enige woorden die een waarschijnlijk pre-Komodo,waarschijnlijk zelfs een pre-BS,formatief m- bezitten, nl. maté, meti
  en muwang (zie ook Verheijen 1977:36).
  4.4.4. Een j-n-jformatief moeten we aannemen in kenaho, 'stelen'.
  Men vergelijke AN *takav, M tako, maar ook Ng en'Lio naka, Si nago,
  Sw menago en Tt hénaga. Zulk een n- moeten we ook veronderstellen
  in nangih, 'wenen' (Kepoq nangis en Ng, Lio en Sangg nangi) , bij
  IN *tangiê. In het eigenlijke M is dit woord etymologisch niet
  vertegenwoordigd.
  4.4.5. Vervoegde vormen, zoals men die in de Bimataal aantreft, komen niet voor.
   4.4.6. Aan een invoegsel -er- moet men zeker denken bij peraté,
  'doden', vergeleken bij IN *pataj en Kolo pahaté. Misschien is
  peratu, 'zenden', een analoge vorming, die doet denken aan het
  M katu en Sangg pakatu <Mk agpikatu, en SIr genato en kenatu. Het
  woord perai, 'doen drogen', zou ik, naast het M en Ng pari en vergeleken met AN *vayi willen verklaren als Kmd *pai + infix -er-,
  tegenover pai,'rog'.
  Bij pelai, 'vluchten', naast Sangg pe1ei (bij Zollinger 1850:195),
  Bm rai en AN *layiv zou ik willen denken aan Kmd *lai + pe-.
  4.5. Zwak gebonden vormen
  4.5.1. Indien we bij woordherhaling te doen hebben met een slotconsonant, dan wordt deze in het eerste gedeelte niet herhaald:
  réhé-réhéng, 'zeer goed'. Ook bij woordherhaling met variatie is
  dit het geval: hipi-hepag, 'knipogen', (vergelijk M hepat).
  Andersoortige vormen zijn ngge1e-nggoang (grassoort); kara kaag,
  'honingzuiger', en paté-rété, 'druilregen'.
  4.5.2. Soms gaan herhalingsvormen over in een partiële reduplicatie:
  nari, 'langzaam', en nari-nari of nanari, 'zeer langzaam'; gola,
  'suiker', en gola-go1a, gago1a 1S en gego1a, 'snoepgoed', 'suikertjes'.
  4.5.3. Er komen talrijke samenstellingen van synoniemen en dergelijke voor: mori, 'heer' en ngarang, 'bezitter', worden mori-ngarang, 'heer en meester', 'eigenaar'; ina-ama, 'vader (en) moeder',
  'ouders'; ina-kia naast ingkia in 'kleine moeder', 'tante'.
  4.5.4. Voor gesuffigeerde pronominale formatieven zie men 5.2.
  5. De zin en zinsdelen
  5.1. De zinsbouw
  5.1.1. Mijn behandeling van de syntaxis is selectief. Ik behandel
  wat ik meen te hebben begrepen en wat mij relevant lijkt.
   5.1.2. De Verbum - Subject constructie. Een zeer opvallende trek is,
  dat het onderwerp - ook de patiens als grammaticaal subject - bij
  voorkeur na het werkwoord of het predikaat wordt genoemd. Dit
  gebeurt in bewerende, vragende en bevelende zinnen; zowel in zinnen
  met persoonlijke als in die met possessieve constructie. Zinnen
  worden daardoor afgesloten en als het ware gebundeld. Dit is vooral
  duidelijk waar men het eventueel vooropgeplaatste subject op het
  eind van de zin herhaalt. Men heeft een 'circumflex' zinssubject.
  Enige voorbeelden: kidé-i, 'klein hij'; pusi-é', 'leeft hij'; moké
  
  30
  
  Komodo
  
  ngango, bani tuang, 'maak geen lawaai, (anders) kwaad meneer';
  ncuki na kuhu, 'zeer lijdt broer mijn'; tepéng te mul, 'luistert
  gij!'; mai paté ba miu édé?, 'komen van waar jullie deze?'; rékéng
  ha hité, ata ari ahu, 'beschouwd oudere broer gij, de jongere ik';
  wita manga ama-né, 'niet aanwezig vader-haar'; bo mai hia, senang
  ahu, 'indien komt hij, blij ik'; wunga ahang-né, 'aan het eten hij';
  hou penga di ahang-mu?, 'jij reeds gegeten jij?'; ata winé manga paq
  tou-si, ata moné telu tou hami, 'meisjes waren er vier zij, jongens
  drie man wij'; ndadi umpu hami laho te rété Asi-é, 'dus voorvader
  ons ging op naar Asi hij'. Men zie ook voorbeelden onder 5.4.
   Heeft het werkwoord een object dan komt bij de eenvoudige constructie het subject na het object: ahang bojo hia, 'eet cassave
  hij,.16
  5.1.3. Zinnen met de agenswijzer wajo (jo, je, ji, ju, waji). De
  betekenis van wajo etc. is te vergelijken met Ind. oleh. Het
  zinsdeel wijzer + agens staat gewoonlijk achter het (transitieve)
  werkwoord en voor de patiens (het grammaticale subject): bo ( ... ),
  ala jo hité ahu, 'indien ( ... ), (dan) genomen door u ik (als vrouw)',
  undang wajo ata ina-né, 'uitgenodigd door mensen moeder-haar'; tau
  wétéq jo miu ahu?, 'zal achtergelaten door jullie ik?'; wiang jo
  Muri suraq, 'gegeven door Heer de brief'.
  Ook bij werkwoorden zonder patiens komt de constructie met
  agenswijzer voor: walé jo hia, 'geantwoord door hem'; wana jo raja,
  'de koning zei'; wita nolang jo hami, 'niet gekund door ons'.
  5.1.4. Het agens né. 17
  a. In plaats van wajo + hia, 'door hem', en wajo + isé, 'door hen',
  wordt dikwijls né gebruikt. Wellicht hoort hierbij ook mu = jo hou,
  jo miu, 'door jou', 'door jullie'. De volgende voorbeelden zijn
  wellicht te verklaren als (werk)woord + poss. suffix, en dus te
  schrijven als mang-mu, ngedéng-mu en nolang-mu. Voorbeelden met mu:
  pandé mang mu dékang ko hu!, 'gemaakt (worde) terstond door u huis
  van mij'; mi ngedéng mu ahu?, 'hoe (kan) begeerd door u ik?'; bo
  nolang mu tuhu dékang, 'indien gekund door u bouwen een huis,.18
  Vergelijk 5.3.2.
  b. Zeer opvallend is het dat né bijna steeds voorafgegaan wordt door
  het enclitische -d bij Abdulrajab, of door deka bij Magu. Waarschijnlijk heeft dit partikel de functie om het polysemantische né
  te karakteriseren als agens.
   c. Het grammaticaal subject staat gewoonlijk na né: liod né na-né,
  'gewacht door haar op broer-haar' ; inungd né mina niu, 'gedronken
  door haar klapperolie'; tanang keda né anaq-né 19 , 'ondervraagd
  (?terstond) door hem dochter-zijn'; mai(-)si ata pagoraq, wita itad
  né tana Modo, 'kwamen de zeerovers, (maar) niet gezien door hen het
  land Komodo'.
  d. Soms gaat de patiens aan né vooraf: duru hitéd né tau, 'bevolen
  wij door hem om'; pandé di kelebé né, 'gemaakt vleugels door haar'.
  e. De beklemtoonde patiens gaat vooraf: ata manusia ata hakaqd né,
  'het mensenkind (niet de varaan) werd verzorgd door haar'.
  f. Zonder patiens: mai ina-né, piara né, 'kwam moeder-zijn, (het)
  verpleegd door haar'; wita sanggupd né, 'niet gekund door hen'.
  5.1.5. Het directe object.
  a. Gewoonlijk staat dit meteen achter het werkwoord.
  b. In zinnen met wajo + agens, en met de ablatieve agens né staat
  het als patiens dikwijls achter die agens. Zie voorbeelden in 5.1.3.
  De taal
  
  31
  
  en 5.1.4.c.
  c. Indien beklemtoond staat het vaak aan het begin van de zin, maar
  het wordt op het einde soms als pronominaal suffix herhaald. Zie
  voorbeelden onder 5.2.2.h.
  d. Soms fungeert nani, 'met', als objectswijzer: mbola na ni gendang,
  'slaan (met) de trom'.
  5.1.6. Het belanghebbend voorwerp.
  a. Dit wordt vaak aangegeven door bepaalde voorzetsels of als zodanig fungerende woorden: lalé, ko, wiang, untuk/untuq: wiangd né anaq
  kemolah-né lalé umpu hami, 'gegeven door hem zijn dochter aan onze
  voorvader'; pandé wangka ko hu, 'maak een prauw van mij' = 'voor
  mij'.
  b. Het kan echter ook direct achter het werkwoord staan: ahu wiang
  hou sa kenobo, 'ik geef je één stuks'; tau wawa pa ahu liang né,
  'laat neer eens voor mij de ladder'.
  5.1.7. Enkelvoud en meervoud.
   a. Of een enkelvoudig dan wel meervoudig subject of object is
  bedoeld kan op de eerste plaats blijken uit de voornaamwoorden,
  vooral uit de persoonlijke en bezittelijke voornaamwoordelijke
  suffixen. Voorbeelden daarvan zijn: mai si ata pagoraq, 'kwamen zij
  zeerovers'; wénco jo siré si wéi anaq-dé, 'vermoord door hen de
  (mv.) vrouwen en kinderen van hen'; bai-é ata Sumba hiné?, 'waar
  is de (enk.) Sumbanees die?' Verdere voorbeelden onder 5.2.2.h.
  b. Men heeft natuurlijk ook woorden die 'veel', 'meerdere', enz.
  betekenen, maar dikwijls wordt dan toch het suffix van meervoudigheid toegevoegd: maté mucis/muci-si, 'dood allen-zij'. Woordherhaling fungeert, voorzover ik weet, niet om meervoudigheid, wèl
  om variatie aan te geven.
  5.2. De persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden
  5.2.1. Paradigma.
  I
  
  VI
  
  -hu
  
  -ngu, ?-hu
  
  -0
  
  -m,
  
  -mu
  
  -m, -mu mu
  
  ko mu,
  ko hou
  
  -n,
  
  -né
  
  -n, -né né
  
  (ko hia)
  
  ik
  
  ahu
  
  2
  
  jij, gij
  
  hou,
  
  3
  
  hij, zij,
  het
  
  hia
  
  -i, -é
  
  1
  
  wij (excl.)
  
  hami
  
  ?
  
  1
  
  wij (incl.)
  
  hité,
  hété
  
  2
  
  jullie, gij
  
  méu, miu, -m, -mu
  ?mu
  
  -mu
  
  3
  
  zij
  
  siré, si
  
  -s, -si
  
  -dé
  
  (mv.)
  
  V
  
  III
  
  1
  
  (hu)
  
  IV
  
  II
  
  -t, -té -t,
  
  -mi
  
  ko hu,
  kuhu
  
  ko hami
  kehami
  
  ?
  
  ko hité
  ko hété
  
  -té
  
  -dé
  
  mu
  
  ko méu
  
  ?dé
  
  ko siré
  
  I zelfstandig persoonlijk voornaamwoord; 11 gesuffigeerd persoonlijk voornaamwoord; 111 gesuffigeerd possessief voornaamwoord; IV
  gesuffigeerd voornaamwoord in de possessieve constructie; V 'ablatieve' agens; VI constructie met eigenaarwijzer ko.
  32
  
  Komodo
  
  5.2.2. De persoonlijke voornaamwoorden. Er zijn hierover de volgende
  opmerkingen te maken.
  a. Waarschijnlijk wordt -hu in de eerste persoon ook als bezittelijk suffix gebruikt.
  b. Hu als persoonlijk voornaamwoord tweeqe persoon enkelvoud is
  waarschijnlijk een dialectisch uitgesproken hou. Vergelijk 3.2.
   c. De -é als suffix derde persoon enkelvoud wordt altijd gebruikt
  als een (i) voorafgaat. Ik vond het ook eens na (u): ntuku-é, 'hij
  is lam'; wali-é, 'zij keerde terug'.
  d. Voor het suffix -i wordt de (h) uit (s) weer tot (s), terwijl de
  finale (h) uit (r) en ook (-q) voor die -i verdwijnt. Zie ook 3.3.4.
  e. De gevoelswaarde van hou is mij niet duidelijk. Het wordt gebruikt ten opzichte van vrouwen kinderen, maar ook tegenover
  gerespecteerde personen, bijvoorbeeld: hou raja, ahu bieara, 'gij
  wordt koning, ik de vizier'.
  f. De vorm van de eerste persoon meervoud incl., hité (niet echter
  hété), fungeert ook als beleefdheidsvorm voor de tweede persoon
  enkelvoud of meervoud. (Zie noot 4 van dit hoofdstuk.) Dit verschijnsel komt ook voor in de Bimataal (ita), het Makasaars (katté),
  het Oud-Javaans (-ta) en het M (ité).
  g. Het suffix -si kan blijkbaar ook op een enkelvoudig subject slaan:
  lahi-né laho duaq-si, 'haar man ging jagen-hij', en ora hiné laho
  rété puah-si, 'de varaan ging naar het bos-hij'. Er is een flauwe
  aanwijzing dat nangis-ih 'zij wenen' zou betekenen, en nangis-i
  'zij weent'. Dit moet nader onderzocht worden.
   h. De suffixvormen van de derde persoon van het persoonlijk voornaamwoord hebben niet zelden een vooruitwijzende functie, en kunnen
  soms opgevat worden als artikel: lantara bé-i Mori Goa, 'daarop
  stond de Heer van Goa op'; tau laho ala(-)si ngolo kalo, 'om te
  gaan halen de bladeren van de banaan'; ita jo siré si wéi-dé maté
  moei-si, 'gezien door hen de vrouwen-hun dood allen-zij'. Blijkbaar
  kan het vooruitwijzende si ook op een enkelvoud betrekking hebben:
  mai si ama-né, 'kwam de vader van haar'. Of denkt men wellicht aan
  zijn gezelschap?20
  i. Evenals in het Manggarai worden de syllabische suffixen met het
  voorafgaande woord verbonden door een streepje. Dit vergemakkelijkt
  het lezen. Wat echter te denken van de schrijfwijze in de volgende
  zin: pelai muei(-)si neawa-né, si wéi-né, si anaq-né, 'vluchtten
  alle-zij zusters-zijn, zij vrouwen-zijn, zij kinderen-zijn'. Is si
  hier wellicht proclitisch? Uiteindelijk heb ik besloten dit vooruitwijzende si apart te schrijven. En wat te zeggen van bé-i, genoemd onder h?
  j. Niet zelden wordt het persoonlijk voornaamwoord gevolgd door
  édé, dé, 'deze', 'die', zoals sangka siré dé, 'zij dachten' (verg.
  Ind. meréka itu); hami dé, 'wij hier'.
  5.2.3. De bezittelijke voornaamwoorden.
   a. Wordt de bezitter aangeduid door een voornaamwoord, dan zLJn er
  zeer veel mogelijkheden, zoals: 1. rechtstreekse opeenvolging:
  neawa hami, 'onze zus'; wana siré, 'gezegde van hen'; wiwih hou,
  'lippen van jou'; 2. het gebruik van het possessief suffix: édé di
  mina-té, 'ziehier uw olie'; ina-ngu, 'mijn moeder'; talaq hou nani
  ?wéi-mu, 'gescheiden (ben) je van jouw vrouw'; 3. een constructie
  als kiling édé, miu sa binei, ahu sa binei, '(betreffende) deze
  tuin: jullie de helft, ik de helft'; 4. het gebruik van het partikel
  
  De taal
  
  33
  
  kojke: ko hu, 'van mij'. Dit kan ook verbonden worden tot kuhu:
  ngarang kuhu, 'mijn naam'. Bij de tweede persoon enkelvoud vindt
  men zowel ko hou als ko mu, dus wéi ko hou en wéi ko mu, 'je vrouw'.
  b. De vorm -ngu, als suffix voor de eerste persoon enkelvoud, hoorde
  ik voor het eerst van Magu. In de teksten van de heer Abdulrajab
  komt het niet voor. Volgens Ahama is -ngu beleefder dan ko hu.
  c. De vorm -né heeft dikwijls betrekking op een meervoudig voorwerp.
  Men zie voorbeelden onder 5.4. 21
  d. De combinatie ko hia trof ik aan in de zinswending tana hiné ko
  hia sa binci, 'dit land van hem (is) de helft'.
  e. Een eigenaardige - met het Manggarai overeenkomende - aanduiding
  van de bezitter is: ko hu mori-ngarang sowang, 'van mij de bezitter
  van de gebang-bomen= ik ben de ... '; ko ata Sumba mori-ngarang-né,
  'de Sumbanezen zijn de eigenaar ervan,.22
  f. De vormen kuhu en kehami zou men als bezittelijke voornaamwoorden kunnen opvatten.
   g. Wordt de bezitter door een zelfstandig naamwoord aangeduid dan
  gebruikt men meestal ko: mbé ko kapala, 'de geit van de kepala';
  kakoh ko manoq, 'het kraaien van de haan'; iko ko wangka, 'de
  achtersteven van de prauw'; ama ko Muhama, 'de vader van Muhama'.
  Men kan echter ook rechtstreekse opeenvolging vinden: dékang ata
  Modo, 'het huis van de Komodomensen'.
  5.3. De substantivering
  5.3.1. Zoals bij andere talen in de Manggaraigroep gaan bepaalde
  woorden die 'eigen', 'zelf', 'alleen' beduiden 23 zo goed als steeds
  vergezeld van het bezittelijk suffix. Ik ontmoette alleen diri,
  'eigen', 'zelf': dékang diri-ngu, 'mijn eigen huis'; diri-mu koing
  jo, 'gij wordt geroepen door', en mésang, 'alleen': hami mésang-mi,
  'wij (zijn) alleen'.
  Wij vinden dit ook bij het als werkwoord fungerende guri-jgori-,
  'willen'; wi ta guru-né, 'hij wil niet'.
  Van deze drie woorden vond ik de volgende vormen. Wellicht zijn
  er meer.
  dékang diri-ngu
  dékang diri-mu
  dékang diri-né
  dékang diri hami
  dékang diri-té
  dékang diri miu, ?-mu
  dékang diri-dé
  
  ahu mésang(-ngu)
  hou mésang-mu
  hia mésang-né
  hami mésang-mi
  hité mésang-té
  miu mésang miu
  siré mésang-né
  
  wita guri ahu
  wita guri-mu?
  wira guri-né
  wita guri hami
  wita guri-té
  wita guri miu?
  wita guri siré, -si, -dé
  
  Ongetwijfeld moet hier nog het een en ander worden onderzocht.
  5.3.2. Bij andere woorden is de substantivering duidelijker, zoals
  bij wana, 'zeggen', mai, 'komen', en sai, 'aankomen': ndadi ba
  mai-mu tana édé, 'wel, nu komen-uw in dit land' = 'nu gij in dit
  land gekomen zijt'.
  Bij wana zijn veel constructies mogelijk: wana-né, 'hij zei';
  wana ka hu, 'ik zei'; wana siré, 'zij zeiden'; wana jo aman, 'zijn
  vader zei'; hiné wanad né, 'daarop zei hij'.
   5.4. De eigenlijke possessieve constructie
  5.4.1. Deze constructie heeft als opvallende eigenschap het gebruik
  van possessieve suffixen voor de aanduiding van het subject of
  
  34
  
  Komodo
  
  object, in de zin. Ze wordt graag gebruikt indien de nadruk ligt
  op een voorafgaand subject of object, verder na vraagwoorden, na
  bepalingen van plaats, tijd, redengeving, enz., na bepaalde bijwoorden zoals penga, 'reeds'; cumpu, 'gereed'; wita po, 'nog niet',
  en het woord manga, 'zijn', enz. Enige voorbeelden zijn:
  Ahu ata perénta-né, 'ik (ben het) die over hen heers'; MoriKeraéng ata baé-né, 'God (is het) die het weet'; hiné manga waing
  ndadi-né keramaq, 'dat is de reden dat het een heilig graf is
  geworden'; hiné laho-dé lalé Sa pé of hiné laho lalé Sapé-dé, 'daarop gingen zij naar Sape'; cumpu pandé-né, 'toen. hij klaar was' of
  'toen het klaar was'; anaq hiné wita manga banu-né, 'dat kind had
  geen water'; anaq hiné ndadi mina-i. penga ndadi mina-né, 'dat kind
  werd olie. Nadat het olie geworden was'; nangis-i. Ma-ma nangih-né,
  'het weende. Zeer lang weende het'; apa taum? of apa tau-mu?, 'wat
  doe je?'; wunga kia-né, 'nog jong (is) hij'; pas kenan, 'het is
  precies geraakt'; apa tena rété taja-té, ina?, 'wat hebt u op zolder gelegd, moeder?' In dit laatste geval moet er wel sprake zijn
  van een possessieve constructie, ofschoon de vorm -té geen uitsluitsel kan geven.
  5.4.2. Hieraan is verwant een constructie met ko: wita manga tena
  ko hu, 'ik heb niets (op zolder) gelegd'; mina niu inung ko hu, 'ik
  heb kokosolie gedronken'; ahu nunduq mai ko ata Wélaq, 'ik vertel
  de komst van de mensen van Wélaq'; tau molang maté ko na ko hu,
  'opdat mogelijk (worde) het sterven van mijn broer'.
   5.5. Prepositionele zinsdelen
  5.5.1. We hebben reeds gesproken over de zinnen met de agensw~Jzer
  (wa)jo (5.1.3.), over die met het de bezitter aanduidende ko (5.2.3.
  a4 en d tot g), en verder over dïe met voorzetsels als objectwijzers
  (5. 1 .5. en 5. 1 .6. ).
  Alle voorzetsels kunnen verder zinsdelen vormen die bijwoordelijke
  bepalingen zijn: nani ama-na, 'met zijn vader'; tando kiling-té,
  'vóór ons dorp'; nco wiang, 'midden in de nacht'; laho lalé raja,
  'naar de koning gaan'; mai paté wangka, 'gekomen met (gebruik van)
  een prauw'; mbolé wajo haju, 'geslagen met een (stuk) hout'.
  5.5.2. Positiewoorden. Bijzondere aandacht zou ik willen vestigen
  op de zinsdelen met een positiewoord. Wat het Manggarai betreft heb
  ik op dit soort woorden gewezen in Verheijen 1967:22. Onder awo heb
  ik ze daar enigszins uitvoerig behandeld. Ik noemde ze 'kata letak',
  'position-words', nu zou ik liever 'positionals' zeggen. uit het
  volgende zal blijken dat de term 'directional' voor de Komodotaal
  minder juist is. In de Komodotaal fungeren als positiewoorden lalé,
  'west'; lé, 'in, te gaan naar'; 10, 'ginds'; lipa, 'overkant';
  pia (ng), 'bui ten'; rété, 'boven'; wawa, 'beneden'; wua, 'iets lager'.
  In de zinnen fungeren deze woorden niet anders dan als voorzetsels. De moeilijkheid of het vreemde zit hierin, dat men onder
  andere in het Indonesisch en het Nederlands deze dimensie van precieze plaatsaanduiding in een normale vertaling meestal niet kan
  weergeven. Zo heeft lipa de grondbetekenis van 'overkant', 'overwal', maar in onze vertaling zeggen wij 'naar', 'in', 'van': laho
  lipa Nasaq, 'gaan naar (het eiland) Nasaq' (dat tegenover het dorp
  Komodo ligt); ngodoq lipa Nasaq, 'wonen op/in Nasaq'; wali lipa
  Nasaq, 'terugkeren van Nasaq'.
   Men vertaalt in Liang 'naar de moskee (in het dorp Komodo) gaan'
  
  De taal
  
  35
  
  met laho 10 sigi, in Nggaro met laho wua sigi, aan de haven met
  laho rété sigi, in het huis van Rasi met laho lé sigi; en vanuit
  hoger gelegen huizen gaat men wawa sigi.
  In veel gevallen is er een keuze uit twee positiewoorden mogelijk.
  Voor de juiste term is overigens het idioom vaak beslissend. Te
  begrijpen valt rété ntodoh, 'op de berg'; rété Manggarai, 'in (het
  bergland) Manggarai', en vandaar ook rété Lambajo, '(te, in,) naar
  Labuanbajo' (dat aan de kust, maar wel in Manggarai ligt). t'i'aarom
  zegt men echter wawa Sapé, wawa Dima, maar lé Nangalili, lé Borong,
  lipa of 10 Goa, en naast laho 10 surabaja, 'naar Surabaya gaan',
  ook wali puku lalé Surabaja, 'weer teruggekeerd van Surabaya'? Wellicht zijn de windstreken op één of andere manier bepalend.
  5.5.3. Deze 'positionals' kunnen ook fungeren als adjectief, als
  predikaat en als bijwoord: omang rété, 'de hoger gelegen tuin',
  (in tegenstelling tot de lager gelegene); lélaq lipa, 'naar de
  overkant vliegen', en wawa-si, 'ze zijn beneden'. Zie ook in de
  woordenlijst onder ta I en maing.
  Dit soort woorden is met dezelfde functies in de gehele Ma~
  nggaraitaalgroep vertegenwoordigd.
  6. De samenstelling van de woordenschat
  6.1. De mythe
  De heer Abdulrajab vertelde mij de volgende kleine mythe met betrekking tot het ontstaan van de Komodotaal. "Toen Mori Keraéng,
  'God', al de andere mensen gemaakt had, schiep hij ook die van
  'Modo'. t'i'el gaf hij hun een eigen land, zoals aan de andere volkeren,
  maar zij kregen geen eigen taal. Mori Keraéng gaf hun een aantal
  woorden van elk der talen uit de omgeving. Dat werd de taal van
  'Modo' ".
   6.2. Oppervlakkige indrukken
  
  Iedere Manggaraier en Bimanees die Komodo bezoekt vallen hem bekende
  woorden op. Van verscheidene ambtenaren die Komodo bezochten hoorde
  ik dat de taal een mengelmoes zou zijn van andere talen. Men noemde
  onder andere het Buginees, de Ende- en Bajotaal, Indonesisch en natuurlijk de Bimataal en het Manggarai.
  6.3. Het etymologisch onderzoek
  
  In het nu volgende zal ik trachten om aan de hand van de overigens
  bescheiden woordenlijst van ruim zestienhonderd woorden de herkomst
  van die woorden zo verantwoord mogelijk te preciseren. Reeds in de
  woordenlijst heb ik geprobeerd om etymologische verwantschap aan te
  duiden. Dit vooral om de absolute waarde ervan, maar ook voor mijn
  eigen gemak en voor gemakkelijker controle door belangstellenden.
  De aandachtige beschouwer zal het opvallen dat ik verschillende
  malen etymologisch geheel afwijkende Bimanese of Manggaraise vormen
  heb vermeld. Dit is gedaan om de eigenstandigheid van het Komodo te
  laten uitkomen.
  6.4. De oorspronkelijke Komodotaal (OKmd)
  In het klanksysteem vinden wij enige karakteristieke elementen, die
  elk op zich of gezamenlijk als criteria kunnen fungeren.
  6.4.1. a. Dempwolffs AN (d), (9) en (g) zijn geunificeerd tot (r),
  
  36
  
  Komodo
  
  en in de slotmedeklinker tot (-h<r). In het Manggarai heeft dezelfde
  unificatie plaats gehad maar daar tot (s). In het Bm is er een
  groter verscheidenheid, onder andere wordt *-g- door (1) gerepresenteerd. Ik geef een paar voorbeelden waarin met BS de Bima-Sumbagroep
  (naar Jonker 1915:XI-XIV) is bedoeld.
   AN
  IN, MN
  
  *(d9-)ahaj
  
  Kmd
  rai
  
  M
  
  Bm
  
  N
  
  saqi
  
  (tentangga)
  
  voorhoofd
  
  AN
  
  *Ç!uva
  
  rua
  
  sua
  
  dua
  
  twee
  
  BS
  
  *dita
  
  rété
  
  éta 24
  
  (ésé)
  
  boven
  
  BS
  
  *kedé
  
  heré
  
  hesé
  
  kidi
  
  staan
  
  *cigung
  
  ngirung
  
  isung
  
  ilu
  
  neus
  
  *<uÇian
  
  urang
  
  usang
  
  ura
  
  regen
  
  siré
  
  isé 25
  
  sia
  
  zij (mv. )
  
  uléh/r
  
  uli 26
  
  koli
  
  made
  
  IN,
  
  p
  
  IN
  IN
  AN
  
  *t"ï9-a
  *<uleg
  
  BS, Bali
  
  *lahad
  
  la(a)h
  
  laqas
  
  raqa/raa
  
  voetspoor
  
  AN
  
  *piga
  
  pira
  
  pisa
  
  pila
  
  hoeveel
  
  IN
  
  *tucud
  
  tuh
  
  tuqus
  
  tatuqu
  
  knie
  
  b. De verschuiving van AN(*k) naar (h) is in de Komodotaal veel
  sterker doorgevoerd dan in het Manggarai. Misschien kwam ze meer
  overeen met de Bimataal, maar in onderstaande voorbeelden zijn daarmee weinig etymologische equivalenten: ahu (Bm nahu, M aku), 'ik';
  haha (M kaqé), 'oudere broer of zuster'; hité (Bm ita, M ité), 'wij'
  incl.; hou (M hau), 'j ij'; hutu (Bm hudu, M hutu, utu), 'hoofdluis';
  ihang (M ikang), 'vis'; laho (M lako), 'gaan'.
  6.4.2. De AN'pepet' is behouden gebleven, alleen in de laatste
  lettergreep is hij tot (é) geworden.
  6.4.3. De AN (~) is tot (s) geworden. Dit is uit een groot aantal
  oorspronkelijke woorden wel bewijsbaar, ofschoon niet met absolute
  zekerheid. Aan het eind van een woord werd deze (s) tot (h). zie
  echter onder 3.3.3.
  6.4.4. Indien AN eindmedeklinkers niet als zodanig zijn bewaard,
  zijn ze gewoonlijk wel vervangen, zoals (k), (p) en (t) door (q);
  (s), (r) en wellicht (1) door (h); en (m) en (n) door (ng).
   6.4.5. Naar ik vermoed is de AN (n~) in het begin van de tweede
  lettergreep bewaard. Daarvoor pleit wel het voorkomen van deze klank
  in woorden als ngencung, 'stampblok', en kuncéng, 'houtskool', waarvan de etymologie is na te zien in Verheijen 1967. Een andere aanwijzing is dat het foneem /ns/ ontbreekt. Dit verschijnsel vindt
  men ook in een paar dialecten van de Manggaraigroep, zoals in
  het Zuidbi ting, het Boléng en het Mbai, waar de (c) tot (s) is
  geworden, maar de (nc) is gebleven. In dit verband is een vorm als
  sanciwé, 'schorpioenvis' uit sang siwé (naast tamba siwé) zeer interessant. 27
  6.4.6. De AN 'hamzah' tussen twee klinkers is vervallen.
  6.4.7. Aan de hand van taalvergelijkend materiaal is met bovengenoemde criteria van heel wat woorden vast te stellen of ze tot AN,
  IN, enz. of BS moeten worden gerekend.
  De taal
  
  37
  
  Enigszins vooruitlopend op de uitkomsten van een geplande publikatie neem ik een Manggaraise taalgroep (~m) aan waartoe ook de
  Komodotaal behoort. Daardoor krijgen we dan theoretisch ook te maken
  met een Proto-Manggaraise (PrM) woordenschat, en kunnen we van een
  groot aantal woorden vaststellen dat ze tot de oorspronkelijke Komodotaal (OKmd) moeten behoren. Men vergelijke voor deze groep de
  talenkaart en de opmerkingen in 6.6.
  Een groot aantal gelijkluidende woorden uit het eigenlijke Manggarai (M) alléén heb ik niet zonder meer als bewijsmateriaal voor
  het vaststellen van oorspronkelijke gelijkheid willen gebruiken.
  Een groot gedeelte daarvan kan wat de vorm betreft ook leenwoord
  zijn. Wel beschouw ik gevallen met karakteristieke klankverschuiving
  oerverwant, en ook waar een iets andere woordvorm te voorschijn
  komt zoals in noméq, 'doorslikken', naast Momet, hetgeen bovendien
  kan worden vergeleken met nékéq, 'broeden', naast M ekep en nekep.28
  Zie ook 6.6.5.
   6.4.8. De Oostmanggaraitalen konden vaak voor dit doel een leemte
  in het Manggarai opvullen, zoals Kmd toang, 'weten', 'kunnen', naast
  Rmb toqan. Een mooi voorbeeld van reconstructie biedt paréq, 'natuurlijke zoutpan', waarnaast in Rng dialecten pasék en pasok, hetgeen, althans voorlopig,tot een IN PrM *pasek zou voeren. Ik vind
  nog bij Arndt 1961 in het Ngadha voor 'schlecht gereinigtes Salz'
  (met een regelmatige verschuiving) het woord pazo. 29
  Soms komt men BS woorden tegen dieïnde Manggaraigroep waarschijnlijk niet vertegenwoordigd zijn zoals waju, 'stampen', naast Ed
  waju en Bm (geprenasaleerd) mbaju. 30
  6.4.9. Met de bovenstaande gegevens als richtlijn kom ik dan van
  de 1615 woorden tellende lijst tot 504 bewijsbare OKmd woorden.
  6.5. Bimawoorden in de Komodotaal
  6.5.1. Er is geen reden om te twijfelen aan de juistheid van
  Zollingers informatie dat in 1847 Komodo door zijn bewoners was verlaten en dezen toen in Bima woonden. 31 Een verblijf van deze sociaal en economisch zwakke, mogelijk verspreide groep van hoogstens
  honderd mensen gedurende enige tientallen jaren maakt de ontlening
  van een groot aantal dagelijks gebruikte woorden verklaarbaar.
  Overigens was de Sultan van Bima er wel alles aan gelegen dat de
  vluchtelingen zo spoedig mogelijk terugkeerden. Op Komodo heb ik
  van de mensen zelf niets over deze exodus vernomen.
  6.5.2. Aan de hand van mijn lijst heb ik getracht vast te stellen
  hoeveel woorden daarin van Bm afkomst zijn. Omdat Jonker (1893)
  vrij beperkt van omvang is, ben ik mijn lijst gedeeltelijk doorgegaan met de Bimataal sprekende heren Muhammad Tahir Ngawi uit Reo
  en Muhammad Jaedin uit Nangalili. In Pota hielpen mij de heer
  Achmad Balanda en de Manggaraise onderwijzer, de heer H. Héko, bij
  het onderzoek naar de plantennamen.
   6.5.3. Voor het vaststellen van leenwoorden als zodanig is het een
  geluk dat de Bimataal zo'n uitgesproken idiomatisch klanksysteem
  bezit. Slechts zelden kan men de ontlening betwijfelen. Zo is de
  AN (*t) vaak tot een (d) geworden. De vormen ama-dua, 'oom', Ind
  bapa tua, en ana udi, 'leguaan', naast M weti en Si oti, laten geen
  twijfel toe. Het wegvallen van een AN slotmedeklinker is ook een
  aanduiding dat het betrokken woord niet bijvoorbeeld uit het Makassaars, maar rechtstreeks uit de Bimataal komt, zoals dindi,
  
  38
  
  Komodo
  
  'klamboe', en Jumaa, 'vrijdag'. De vervanging van de 'pepet' door
  een andere klinker is ook een aanwijzing, zoals in pajana dat vervormd is uit het Mk pejenang. Het woord neiwi, 'rest', 'over', uit
  de geprenasaleerde Bm vorm neéwi (uit séwi) is ongetwijfeld een
  leenwoord, al lijkt het nog zo op het M eewé.
  6.5.4. Omdat we een oude verschuiving van (*~) naar (s) moeten aannemen in het OKrnd, meen ik te mogen veronderstellen dat alle woorden die (c) bevatten naderhand aan andere talen zijn ontleend. Op
  de eerste plaats komen ze uit het Bm, maar ook uit het Manggarai en
  het Maleis/Indonesisch. Voor (ne) zie 6.4.5.
  6.5.5. Een aantal woorden is wellicht in een later stadium klankharmonisch (zie 3.2.) aangepast, zoals sipi uit sépi, puku uit poku
  en muei uit moei.
  Godsdienstige (islamitische) termenzijnwel allemaal ontleend aan
  het Bm mèt hun specifieke veranderingen zoals sigi (van MI/Jv
  mesigit) en (guru) robo, 'marbut'.
  6.5.6. steunend op bovenstaande gegevens en opvattingen kom ik in
  mijn lijst op 249 leenwoorden uit de Bimataal. Bij verder onderzoek
  zal het aantal nog wel groter worden. 32
  6.6. Manggaraiwoorden in de Komodotaal
  6.6.1. uit mondelinge en semi-historische gegevens staat wel vast
  
  dat een groot deel van de bevolking van Komodo afkomstig is uit
  Manggarai, in het bijzonder West-Manggarai.
   6.6.2. Van een aantal woorden moet men aannemen dat het leenwoorden
  uit het M zijn, omdat men een andere klankrepresentant in het Krnd
  zou moeten verwachten. Dit zijn bijvoorbeeld satah (M satar), toso,
  'wijzen' en komoso, 'vinger' (zie 4.3.5.) en késa, 'zwager,.33 In
  plaats van likang, 'treeft', een Manggaraiwoord, was, naast Bm riha
  en Si liqat, het woord lihang te verwachten geweest.
  Hierbij behoren ook woorden met (c) zoals eieing, dat waarschijnlijk tegelijk met het hele complex van termen betreffende de Manggaraise lingko-tuin is ontleend. Zie 6.5.4.
  6.6.3. Over woorden met (-nc-) is reeds gesproken onder 6.4.5. Woorden met een begin-(nc) die aan het M ontleend zijn heb ik niet
  ontmoet. Ze zijn ook niet te verwachten, daar (nc-) in het Westmanggarai ook uiterst zeldzaam is.
  6.6.4. Er zijn een groot aantal met het Manggarai overeenkomende
  woorden, waaraan de slotmedeklinker ontbreekt, zoals awu (M awus) ,
  gilé (M gilét), hédo (M hédok), en loa (M loak), enz. Het zou mij
  niet verwonderen, wanneer deze woorden gedurende de uitwijking in
  Bima die veranderingen zouden hebben ondergaan.
  Anderzijds zijn er woorden die in het Manggarai geen slotmedeklinker hebben, maar in de Komodotaal wel, zoals Km dekaq naast
  M deka, Krnd keming naast M kemi.
   6.6.5. Vervolgens heeft men een zeer groot aantal woorden dat precies zo in het Manggarai voorkomt 34 , zoals weli, 'kopen', en tuntung,
  'volgen', en bijvoorbeeld ngeneung (6.4.5.), of met een noodzakelijke aanpassing, zoals wékoq uit wékok, 'wuiven'. Voor zulke woorden zie ik geen criterium om vast te stellen, of we met leenwoorden
  te doen hebben dan wel met woorden die tot het oorspronkelijk
  gemeengoed behoren. Ik heb 159 Manggaraise woorden gevonden. Met het
  oog op de grote affiniteit van het Manggarai met de Komodotaal (zie
  onder 7.2.3.) zou men naar mijn mening met een gerust geweten
  
  De taal
  
  39
  
  kunnen aannemen dat de helft van deze woorden in oorsprong tot
  beide talen behoort.
  6.7. Woorden afkomstig uit andere talen
  6.7.1. Door de contacten ten gevolge van de prauwenvaart, en ook
  wel door de invloed van ambtenaren en bezoekers zijn er een aantal
  Maleise en later Indonesische woorden op eigen wijze overgenomen.
  Het is moeilijk te zeggen in hoeverre dit gemeengoed is. Zo gebruikt de heer Abdulrajab om de haverklap lantara(nJ, maar Magu
  nooit. In mijn lijst tel ik 120 van zulke woorden.
  6.7.2. Er zijn 46 woorden waarvan ik moeilijk kan zeggen of ze uit
  het Makassaars, Buginees, de Bajo- of een andere taal uit ZuidCelebes zijn overgenomen.
  De namen van vissen heb ik nog extra vergeleken met de gegevens
  uit het Makassaars en Buginees in Matthes' woordenboeken. Ik vond
  er geen die ook al niet van elders bekend zijn.
  De bevindingen bij navraag naar de Bajotaal waren positiever.
   Twaalf van de namen van 54 vissoorten zijn rechtstreeks aan de
  Bajotaal, zoals die in Labuanbajo wordt gesproken, ontleend; zij
  zijn althans gelijkluidend. Dit is ook het geval met twee namen van
  schelpdieren. Deze ontlening is niet zo vreemd, want de Bajo's van
  Papagaran behoren tot de desa Komodo, en die van de eilandjes Mesa
  en Kukusan zijn naaste buren. Aan het Bm zijn, voor zover mij
  bekend, drie namen van vissen ontleend.
  6.7.3. Een aantal zeer onverwachte etymologische overeenkomsten wil
  ik hieronder apart noemen. Het zijn:
  banu, 'water', 'rivier'. Is het overgenomen uit het Oud-Javaans? Is
  het IN (Sd, Bali, Jv banyu)?
  bungah, 'wond'. In een Solordialect komt voor unga, 'wond' en
  bungar, 'verwonden' 35;
  bengga, bungga, 'hond'. In het Sumbaas van Laora en Kodi luidt het
  bOngga;
  kalinga, 'oor'. In de Kolotaal bestaat dezelfde bijvorm van een
  AN stam: kola, 'hoofd'. De Bajotaal kent tikoloq;
  nemu, 'zes'. Dit AN woord heeft een opvallend Sumbase vorm: Kmb
  nomu en Kodi n~mu. In het Kmd zou men *enéng (verg. meréng, nekéq)
  verwachten.
  6.8. Verdeling naar oorsprong
  Met bovenstaande gegevens kom ik dan tot de volgende slotsom. Het
  aantal woorden van de woordenlijst is 1615; daarvan worden voor de
  percentageberekening dubbele vormen, zoals debaé naast dabaé, en
  héné naast hiné, éénmaal meegeteld. Dat zijn 144 woorden. We krijgen dan 1615 - 144 = 1471 etymologisch vergelijkbare woorden.
   Daarvan is de herkomst als volgt:
  504
  34,3 %
  AN, IN, BS en MA woorden (OKmd)
  26,7 %
  393
  specifieke Kmd woorden
  16,9 %
  249
  Bima(leen)woorden
  10,8 %
  159
  geschatte leenwoorden uit het M
  8,2 %
  120
  Maleise/Indonesische woorden
  3,1 %
  46
  Leenwoorden uit het Bg, Bj en Mk
  %
  100
  totaal 1471
  
  40
  
  Komodo
  
  Nader onderzoek, vooral ook een uitgebr,eider kennis zowel van de
  Komodotaal als van de omliggende talen, zal verschuivingen in dit
  overzicht noodzakelijk maken.
  7. De classificatie van de Komodotaal
  7.1. De Komodotaal is een eigen, zelfstandige taal
  7.1.1. De verstaanbaarheid. Buiten Komodo zijn er misschien maar
  tien mensen die de taal verstaan. Het zijn allemaal lieden die eens
  op Komodo hebben gewoond.
  Van de andere kant verstaan, naar zeggen, alleen de Komodomensen
  die iets met handel te doen hebben (iets van) het Buginees of de
  Bajotaal. De vrouwen van Komodo begrijpen absoluut geen andere taal.
  Aan verscheidene ontwikkelde Manggaraiers heb ik Komodoteksten in
  handen gegeven, maar ze hebben niet het minste idee van de inhoud.
  De wederzijdse onverstaanbaarheid wordt wel begrijpelijk, als
  men bijlage 8 bestudeert. Men houde er ook nog rekening mee dat de
  AN, IN, BS en MA woorden in deze bijlage dikwijls klankverschuivingen hebben ondergaan.
  7.1.2. Lexicostatische resultaten. Ofschoon ik vanwege de grillige
  geschiedenis en de ontvankelijkheid voor beïnvloeding van zo'n
  klein volk - het enorme aantal leenwoorden uit de Bimataal en het
  Manggarai bewijst dat - enigszins huiverig ben, wil ik toch de simpele methode van Swadesh niet ongebruikt laten. Ik maak daarvoor
  gebruik van zijn lijst van 100 woorden, zoals die in het Indonesisch
  door Kridalaksana (1964:327) is gegeven.
   Onder verwijzing naar de volledige lijst in bijlage 8 geef ik hierbij een paar toelichtingen. De termen die mijns inziens in de afzonderlijke talen niet in aanmerking komen voor analyse (ontleningen
  en dubbel gebruikte woorden) zijn tussen haakjes geplaatst. De Kmd
  woorden édé (4), moci (8) en déi (23) hebben weliswaar een kleine
  semantische verandering ondergaan, maar blijven niettemin leenwoorden. Bj uroh (40) en Bj ellau (70) heb ik als 'cognates' van
  Kmd ngirung en ro beschouwd, en het Kmd wunu (35) als een 'Nebenform' van AN *bulu. 36 Wij krijgen dan de volgende uitkomsten, als
  de Komodotaal wordt vergeleken met:
  bruikbare woorden verwante woorden retentie in %
  het Manggarai
  92
  60
  65,2
  de Bimataal
  93
  39
  41,9
  het Indonesisch
  90
  34
  37,8
  de Bajotaal
  92
  33
  35,9
  Naar Swadesh en anderen hebben we dus zeker met een aparte taal te
  doen, en is het Manggarai duidelijk de meest verwante taal.
  7.1.3. Aardrijkskundige namen. Een interessant bewijs voor een oorspronkelijke Komodotaal is, naar mijn mening, het voorkomen van
  zoveel eigen aardrijkskundige namen. 37 Namen als Wéléq voor het
  eiland Rinca, Dato voor Batu Tiga, Litoq voor Padar, Wajuh voor
  Tata, die men in geen enkele omliggende taal aantreft, zijn welsprekend genoeg in dat opzicht. Ongetwijfeld zijn er meer dergelijke namen onder andere voor de kapen, maar ik heb geen gelegenheid gehad om vergelijkingen te maken. 38
  7.1.4. Namen van zeedieren. Bij plantennamen is het duidelijk dat
  een groot gedeelte van de gecultiveerde planten Bimanamen hebben.
  De wilde planten daarentegen hebben zeer dikwijls dezelfde namen
  als in het Manggarai. Jammer genoeg heb ik geen zeeplanten kunnen
  
  41
  
  De taal
  
  (laten) determineren.
   Bij de in zee levende dieren echter is het buitengewoon opvallend
  dat wellicht 90% van de namen Komodovormen zijn. Van vissen en
  weekdieren heb ik het materiaal kunnen vergelijken met de Bajonamen. Namen van vissen vergeleek ik bovendien met de uitgebreide
  gegevens in de Makassaarse en Buginese woordenboeken van Matthes,
  en naar de Bimanese namen deed ik navraag. Ik meen hieruit te mogen
  opmaken dat het vroegste Komodovolk uit vissers, althans uit strandbewoners, moet hebben bestaan. 39
  7.1.5. Het etymologisch eigene aan de Komodotaal. Dit is onder
  andere
  a. het ontbreken van de 'hamzah' tussen twee klinkers. Dit verschijnsel komt binnen de Manggaraigroep ook voor in de dialecten
  van de plaatsen Riung, Térong-Mawong en Tado (Békék);
  b. de verschuiving van de (*d), (*d) en (*g) naar (r). Alleen de
  taal van Kepoq/Mok heeft hier ook ~en (r); eveneens het Namut, waarvan de taalgeografische plaats nog niet duidelijk is.
  7.2. Overeenkomsten en verschillen met andere BS talen
  7.2.1. Overeenkomsten met de Bimataal. Naar mijn mening zijn het
  
  meest opvallend:
  a. het voorkomen in beide talen van ou, waar de Manggaraidialecten
  en verwante talen -au hebben. 40 Bijvoorbeeld:
  Bm dou
  AN *tavu
  'mens'
  M tau
  Kmd tou
  AN *bacu
  Bm wou
  Kmd wou
  'stinken'
  M wau
  Bm
  AN *kav
  M hau
  Kmd hou
  'jij'
  b. het worden van de AN *-aj tot (é) :
  Bm madé
  Kmd maté
  AN *mataj
  M mata
  AN *binaj
  Kmd winé
  M wina
  Kmd até
  AN Hataj
  Bm adé
  M ati
  Kmd ué
  AN *cuvaj
  M wua
  
  'dood'
  'vrouw'
  'lever'
  'rotan'
  
  c. de vrij consequente doorvoering van de (*k) naar (*h)-verschuiving.
  Ik wees daarop reeds onder 6.4.1.b.
  AN *laku
  M lako
  Bm lao < *laho
  Kmd laho
  'gaan'
  AN *laki
  M laki
  Bm rahi
  Kmd lahi
  'echtgenoot'.
  d. het voorkomen van de rangtelwoordvormer ke-. Zie 4.3.5.
   7.2.2. Enige afwijkingen van andere talen.
  a. het voorkomen van slotmedeklinkers, wat niet in de Bimataal, in
  de Ngadha-Lio groep, het Sawu en slechts beperkt in bepaalde Sumbase
  dialecten voorkomt;
  b. het ontbreken van een vervoeging met voornaamwoordelijke prefixen, wat in de Bimataal wel het geval is;
  c. het ontbreken van een groot aantal woordvormende pre- en suffixen, die men wel aantreft in de talen van Sumba, Sawu en Bima;
  d. volgens Jonker (1896:257, §210) verspringt de klemtoon in de
  Bimataal naar de laatste lettergreep van een woord indien daaraan
  een voornaamwoordelijk suffix wordt gehecht. Dit is in de Komodotaal niet het geval.
  7.2.3. Overeenkomsten met de Manggaraigroep.
  a. het voorkomen van eindconsonanten;
  b. het ontbreken van levende formatieven, uitgezonderd de ke-. Zie
  4.3.5.;
  
  42
  
  Komodo
  
  c. het voorkomen van de eigenaarwijzer ko. Zie 5.2.3.;
  d. het gebruik van een agenswijzer wajo etc. Zie 5.1.3.;
  e. het gebruik van de 'ablatieve' agensconstructie. Zie 5.1.4.;
  f. het gebruik van de possessieve constructie. Zie 5.3.4.;
  g. het opvallend substantief gebruik van woorden betekenende 'zelf',
  'alleen', zoals diri en mésang. Zie 5.3.;
  h. de opvallende neiging tot verbum-subject constructie. Zie 5.1.2.;
  i. de verschuiving van de IN (d), (g) en (g) tot één klank. Zie
  6.4.1.;
  j. de afkapping van de eventuele slotconsonant in het eerste deel
  van een woordherhaling. Zie 4.5.1.;
  k. het gelijksoortig gebruik van 'positionals'. Zie 5.5.2.
  7.3. Conclusie
  
  Na het voorafgaande is het wel duidelijk dat de Komodotaal een
  aparte taal is die grote verwantschap vertoont met het Manggarai.
  We moeten het dan ook ongetwijfeld bij de Manggaraitaalgroep rekenen, al duidt het lexicostatisch onderzoek dan ook op een vèrre
  verwantschap.
  111
  
  Nunduq 1
  
  Ndadi-né kiling Modo
  Oanong lalé tana Modo wita manga ata jumpuh, ata Modo mésang daq.
   Wita baé jo siré cara-né losa anaq. Wéi-dé danong bo kodang bara-né
  ratah daq baé si. Wéi-né hiné maté-i. pela maté-né, anaq-né pusi-é.
  Ndadi manga waing di sa ro losa anaq rua. Pusi sa kenobo ndadi
  ora, sa kenobo ndadi manusia. Lalé manusia hiné, mai ina-né piara
  né. Ata manusia hiné daq ata hakaq né, ata piara réhéngd né. Ora
  hiné wita piara. Lantara ora hiné laho rété puas-i. Ndadi tau
  ngarang waing jo ina-né, ina cémpé-né; tau ngarang Sebinci ngarangn.
  Lantara hiné lahi-né, ama-né hénang, ala wéi peli-é. Lantara
  kodang peli bara ko wéi-né. Lantara kodang bar a hiné, éq, témpo tau
  ratah di bara-né ata Sumba mai di. Ndadi ata Sumba hiné mai di,
  tanangd né lahi-né: "Ba-i lahi-né ata édé?" Wana jo ina-né: "Laho
  rété ntodos-i; laho duaq-si". "Ndadi ai ba mai-né?" "Wita di mai-né;
  asa édé tau ratah bara ko wéi-né."
  
  Lantara ata hiné, ata Sumba hiné, lahi-né baé di. "Mi peraté? Mi
  tau ratah jo miu bara-né? Wita maté-i?" Né wana jo wai hiné: "Tantu
  maté-i". "Né wita toang tau maté-i jo miu." Né wanan: "Ou manga
  toang ko hité ko?" Né wana-né: "Ahu ata sando waing-né". Lantara
  sando waing-né hiné, kéngkéng anaq kowéiné. Lantara hiné pusi-é.
  Pusi wéi-né, pusi anaq-né. Lantara hiné, aq, mai di ina-né édé tena
  rété tajad né wéi-né.
  Lantara mai di lahi-né, puku rété ntodoh. Wana-né: "Ba-i boaq wel.
  ko hu?" "Apa wawa tana wawa." Wana jo apa dé: "Ba-i anaq-né, bela?"
  "Apa anaq-mu lalé." Lantara laho lal-e ama-né; leku lalé kompéq ko
  anaq-né. Lantara anaq-né hiné leku. Lantara hia jongang, jongang
  laho te rété taja. Lantara munu banu susu ko wéi-né. Mai hia laiq.
  Wana-né: "Apa tena-té rété taja, ina?" Wana jo ina-né: "Wita manga".
  "Mi maka mincé-i édé?" Lantara ina-né: "Wita manga tena ko hu".
   Lantara anaqn hiné laho te rété; ita tou nani wéi-né. Ita tou
  nani wéi-né, wana-né: "Mi mak a pusi hou édé?" \'1anad né: "Wajo ata
  Sumba". "Ba-i ata Sumba peli?" "Ata Sumba hiné manga-i 10, 10
  wangka." "Bo sené, laho koing." Lantara mai ata Sumba. Wana-né:
  
  111
  
  Teksten
  
  Het ontstaan van het dorp Komodo
  Vroeger op het (ei)land 2 van Komodo waren er geen anderen; alleen
  (oorspronkelijke) Komodolieden. Zij kenden niet de wijze waarop
  kinderen worden geboren. Hun vrouwen eertijds, wanneer ze een dikke
  buik hadden, wisten ze slechts open te snijden. Die vrouw van hun
  stierf dan. Maar (ofschoon) zij dood ging, haar kind (bleef) leven.
  Het gebeurde op zekere dag dat een tweeling werd geboren. Eén die
  leefde was een reuzenhagedis, de ander was een mens. Wat betreft
  dit mensenkind, de (vaders) moeder 3 verzorgde het. Alleen voor de
  mens had ze zorg, die werd door haar goed verpleegd. De varaan
  werd niet verzorgd, en daarom ging hij het bos in. Dan kreeg het
  (mensenkind) een naam van de moeder, de pleegmoeder; ze gaf het de
  naam Sebinci, de Helft.
  Vervolgens nam haar man, die vader van zo juist, weer een vrouw.
   Daarna werd de buik van zijn vrouw weer dik. Wel, toen de buik dik
  was, op de tijd dat de buik zou worden opengesneden, kwam er een
  Sumbanees. Toen deze gekomen was, informeerde hij naar haar echtgenoot: "Waar is de man van haar hier?" Diens moeder antwoordde:
  "Hij is de bergen ingegaan; hij is gaan jagen". "Wel, wanneer komt
  hij (terug)?" "Hij zal niet komen; nu immers moet zijn vrouws buik
  worden opengesneden."
  Toen wist deze man, deze Sumbanees, hoe het stond met haar echtgenoot. (Hij zei:) "Waarom haar doden? Waarom willen jullie haar
  buik openen? Gaat ze dan niet dood?" Daarop antwoordde de grootmoeder: "Natuurlijk gaat ze dood". "Dat mag niet dat ze door jullie
  gedood wordt". Zij antwoordde: "Als gij het zoudt kunnen?" Hij
  sprak: "Ik ben medicijnman daarvoor". Daarop werd hij haar verloskundige, en perste het kind van de vrouw naar buiten. En, het
  leefde. Zijn echtgenote leefde en haar kind leefde. Vervolgens ging
  zijn moeder heen en zij verborg zijn echtgenote op zolder.
  Daarop kwam haar man, kwam vanaf de bergen. Hij zei: "Waar is het
  graf van mijn vrouw?" "Die is al onder de grond (beneden)." Daarop
  vroeg hij weer: "Waar is haar kind dan?" "Dat kind van jou is binnen." Vervolgens ging de vader naar binnen; hij ging liggen naast
  zijn kind. Zijn kind viel in slaap. Naderhand ging hij met het
  gezicht omhoog liggen in de richting van de zolder. Toen viel er
  een druppel melk neer van zijn vrouw. Hij likte het weg. Hij zei:
  "Moeder, wat hebt ge op zolder gebracht?" Waarop de moeder antwoordde: "Niets". "Hoe komt hier dan dit zoets?" Daarop zei zijn
  moeder: "Ik heb niets weggelegd".
  Daarna ging haar zoon naar boven; en trof daar zijn vrouw aan.
   Toen hij zijn vrouw zag, vroeg hij: "Hoe kan het dat je nog leeft?"
  Ze antwoordde: "Door de man van Sumba". "Waar is die Sumbanees dan?"
  "Die Sumbanees is ginds, op de prauw." "Als dat zo is, ga (men)
  
  46
  
  Komodo
  
  "Ao-né, hité ata tau pusi wéi ko hu?" "Eng, ahu." "Bo sené, moké di
  laho hité. Tau laho Ie ba hité?" Wana-né: "Ahu tau laho 10Dima".
  "Moké di laho 10 Dima-té! Musti ko hité ngodoq tana Modo-té. Ndadi
  watas-té lalé édé; tana édé ko hité muri ngarang-né; tana Wau édé."
  Wan a jo ata Sumba: "Réhéng, bo sené ko". Ndadi wana jo ata Modo
  édé: "Wita toang tau laho bana hité. Rékéng ha hité, ata ari ahu".
  Ndadi lantara hiné ata Sumba hiné ngodoq di lalé tana Wau. Hiné
  waing-né tana Wau 10 ata Sumba muri ngarang-né. Kai wiang jo ata
  Modo.
  penga hiné lu peli ata. Sa kenobo ata mai rété maing Manggarai.
  Ata ngarangn ata Wélaq. Lu 10 Soq Liang. Lantara lu hiné, biké
  wangkan. Biké wangka-né 10 Wangka Weréq. Lantara hiné laho, ita tou
  nani ata Modo. Wana-né: "Mai paté ba miu édé?" "Ma i paté wangka."
  "Ndadi ba wangka miu?" "Wangka hami biké di." "Ndadi bo biké-né,
  moké di laho rété miu. Ngodoq lalé tana édé." Wana jo si ata Wélaq:
  "Réhéng". "Ndadi kiling édé miu sabinci, ahu sebinci", wana ko ata
  Modo.
  penga hiné lu peli ata Ambong. Lu ata Ambong, lu paté lé Tanju
  Kuni. Ndadi lu lé Tanju Kuni né sampé tana Liang. Mai ata Liang ita
  tou nani ata Modo peli. Wana jo ata Modo édé: "Moké di wali miu!
  Tau roka ko hami. Miu moké di wali". Wana jo si ata Ambong:
  "Réhéng". Hiné manga waing wiang tana Liang peli wajo ata Modo
  untuq ata Ambong.
  