text: INSTINCT EN ,,FREMDDIENLICHE
  ZWECKMASSIGKEIT"
  door H. J. JOgDAN
  (naar iaanleiding van ERmIt WASMANN die Gastpflege der Ameisen,
  ihre b i o l o g i s c h e n u n d p h i l o s o p h i s e h e n P r o b l e m e . 1)
  ERroR WhSMANN heeft ziine 234ste biidrage tot de k e n n i s van
  de m y r m e c o p h i l e n en termitophilen her licht d o e n zien in den
  vorm van eene s a m e n v a t t e n d e publicatie. Hier trekt hij als her ware
  de slotsom uit ziine voorafgaande m e d e d e e l i n g e n . Zulk e e n boek
  mag met recht de belangstelling van alle biologen o p e i s c h e n . Toch
  heb ik sleehts a a r z e l e n d de taak op mii g e n o m e n , om op verzoek
  van de redaetie van G e n e t i c a e e n e b e s p r e k i n g er van te sehrijven.
   De hier aangestipte vraagstukken zijn van dien aard, dat eene bespreking in kort bestek onmogeliik is, temeer, daar bet gaat om leuzen
  van partijeu I W a a r partijdigheid en dogma heerschen, is her niet aangenaam als r e c e n s e n t op te treden. H o e vaak heeft men niet aan
  WhSMANN verweten, dat hij tot de orde der J e s u i e t e n b e h o o r t !
  WhSMhNN is een uitstekend o n d e r z o e k e r en zeker in her d e n k e n
  geen diletlant, eene eombinatie, die m e n bij biologen niet al te
  vaak vindt. Ziine o n d e r z o e k i n g e n mogen juist, zijne r e d e n e e r i n g
  logiseh wezen : voor ziine t e g e n s t a n d e r s leek het dikwiils v o l d o e n d e ,
  deze r e d e n e e r i n g e n als scholastisch te b e s t e m p e l e n , om hem naar
  h u n n e m e e n i n g te weerleggen. De m e n s c h e n letten n u e e n m a a l
  meer daarop, dat e e n e bewering past bij de stellingen e e n e r
  viiandige partij, dan op de logica. Ik moet d e n lezer verzoeken
  te trachten WASMANN (en ook deze bespreking) objectief te beoordeelen - - en niet slechts te r a n g s c h i k k e n bii een stelsel.
   Het gaat in WhSMANN'S m e d e d e e l i n g om het vraagstuk van de
  1) 234 Beitrag zur Kenntnis der Myrmecophilen und Termitophilen. Abh.
  theoret. Biol. Herausgeg. v. Julius Schaxel, Heft 4 1920.
  JORDAN, INSTINCT EN ,,FREMDDIENLICHE ZWECKMiiSSIGKEIT '*. 51
  , , d o e l m a t i g h e i d " en wel in zijn m o e i e l i j k s t e n v o r m : de ,,fremdd i e n l i e h e Zweckm/issigkeit" van BECHER. En het gaat om her instinct
  en zijn p h y l o g e n e l i s c h ontstaan.
   In de nesten van de m i e r e n (en van de t e r m i e t e n ) l e v e n talrijke
  gasten, die ten d e e l e geduld, ten d e e l e echter als v r i e n d e n aang e n o m e n en b e h a n d e l d worden, en wier b r o e d d e z e l f d e , ia b e t e r e
  verzorging geniet, dan de m i e r e n l a r v e n. Daarbij d o e n s o m m i g e
  van d e z e gasten o n m e t e l i j k veel kwaad aan de m i e r e n k o l o n i e ,
  d o o r het vernielen van m i e r e n b r o e d enz. De , , s y m p h i e l e n " zijn
  g e k e n m e r k t d o o r talrijke e i g e n s c h a p p e n , d i e hen geschikt m a k e n ,
  om als gasten in d e n mieronstaat te leven. Dit slaat z o o w e l op
  d e n b o u w als op de instincten van d e z e dieren. Wij n o e m e n in
  de eerste plaats d e exsudaatorganen. Dit zijn h u i d k l i e r e n , wier
  secreet, waarschijnlijk ,,een v e t e t h e r of een soortgelijk a r o m a t i s c h
  v e t p r o d u c t van a a n g e n a a m narcotische w e r k i n g is." D e z e stof w o r d t
  d o o r de m i e r e n ijverig van de e x s u d a a t o r g a n e n zelf opgelikt.  H e t is b e k e n d , dat m i e r e n overigens alle i n d r i n g e r s v i j a n d i g aanvallen. D e gasten echter, w e l k e bij eerie bepaalde m i e r e n s o o r t
  b e h o o r e n en slechts deze, w o r d e n z o n d e r m e e r toegelateh.
  Wij zullen ons in het vervolg b e p e r k e n tot die gasten, 'die beh o o r e n tot de Lomechusiden (Lomechusa. Atemeles, dat ziin Staphyliniden), gasten, die m e t hun b r o e d op e e n z e l f d e wijze d o o r de
  mieren uit den k r o p g e v o e d e r d w o r d e n als m i e r e n en m i e r e n l a r v e n.
  H e t ziin Lomechusiden, w i e r a a n w e z i g h e i d op den duur den o n d e r.
  gang van de m i e r e n k o l o n i e b e t e e k e n t.
  I. De inMincten.
   WASMANN heeft al lang de m e e n i n g v e r k o n d i g d , dat wij bii
  gast en g a s t h e e r met (vaste) instincten te d o e n h e b b e n , d i e niet
  sleehts
  z o o a l s a n d e r s - - bij de organisatie van het d i e r zelf,
  
  52
  
  JORDAN, INSTINCT EN ,,FREMDDIENLICHE ZWECKM~SSIGKEIT".
  maar in dit geval ook bij d e organisatie van het andere lid van
  deze eigenaardige samenleving past. Hiertegen was WHEELER in
  verzet gekomen. Deze uitmunlende mierenonderzoeker heeft eene
  antipathie tegen her instinctsbegrip (de vergelijkend psychologische
  onderzoekingen, die ons dwingen aan dit begrip vast te houden,
  kent hij bliikbaar niet). Hii had bij sommige mieren gezien, dat
  de verzorging van eigen broed opgewekt wordt door een druppel
  sap, afgescheiden uit den mond der larven (of uit exsudaatorganen .~)
  hetwelk door de verzorgende werksters gretig opgelikt wordt. Voor
  WnEF~t.ER was dit voldoende om her begrip ,,broedverzorgingsinstinct" over boord re- gooien : de broedverzorging gebeurt slechts
  .......ter Yoldoeni~ng van ,snoepzuc_h_f_'., Niet anders de bebandel!ng_van
  de symphielen, die op haar beurt eene variatie van de verzorging
  van eigen broed is. D e z e op wederzijdsche voedering gebaseerde
  verhouding noemt WHEELER trophallaxis (rqoO~-&Zdrr~tr), voedselruil.
  Het gaat dus om de volgende vraag: vaste instincten, telkens
  opgewekt d o o r bepaalde prikkelstoffen, of willekeurige egoistlsche
  handelingen, te vergelijken met den boer, die kippen voedert let
  wilte van de eieren.
  ~Vatzijn instincten.9 Instincten ziin handelingscomplexen, erfelijk
  in het dier aanwezig, kenmerkend voor de geheele soort, die (in
  beginsel) niet behoeven geleerd te worden en die op bet juiste
  oogenblik door bepaalde prikkels opgewekt worden.
   Van reflexen onderscheiden zich deze ,,handelingsschemata" daardoor, dat zij reel ingewikkelder zijn en niet absoluut dwang beteekenen. Zii passen slechts in bet algemeen bij de som van
  alle mogelijke situaties, voor welke zij in aanmerking komen,
  terwjjl her dier in staat is her h~fndelingsschema aan de slbeciale
  situatie of aan speeiale voorwaarden aan te passen (b.v. nestbouw
  van vogels enz.) Ook kunnen instincten door leeren - - alhoewel
  niet principi~el - - veranderd, verruimd worden. De prikkel, die de
  instincthandeling Olgwekt, onderscheidt zich van reflexopwekkende
  prikkels vaak daardoor, dat hij niet indifferent of schadelijk, veeleer
  ,,aangenaam" is, d . w . z , hij heeft in het bewustzijn eenepsychische
  kwaliteit, hetgeen bii reflexprikkels niet noodig is.
  Van de intellecthandeHngen (aan welke WrIEELER blijkbaar denkt)
  onderscheiden zich de instincten door het bezit van bet vaste grond-
  
  JORDAN, INSTINCT EN ,,FREMDDIENLICHE ZWECKM~iSSIGKEIT".
   53
  
  s c h e m a , w a a r o v e r wij r e e d s spraken. Intellect is her v e r m o g e n
  om zelf h a n d e l i n g te s c h e p p e n , d. i. i n d i v i d u e e l n a a r o m s t a n d i g h e i d
  te h a n d e l e n , terwiil reflexen en instincten zich in onvriie handelingen o p e n b a r e n , die in vast v e r b a n d staan met de organisatie
  van de g e h e e l e soort. ZIj zijn dus als een d e e l dier organisatie
  op te vatten en geven ons d e z e l f d e r a a d s e l e n ten o p z i c h t e van ontstaan en erfeliikheid als i e d e r a n d e r dee] van de organisatie!
  1. Broedverzorging is gddn trophallaxis. Als een b o e r zijne k i p p e n
  niet doodt, m a a r ter wille van de e i e r e n v o e d e r t , z o o v e r r a a d t
  dit bet oordeel van den boer, dat de e i e r e n in den l o o p van
  tiiden m e e t nut zullen o p l e v e r e n dan de geslachte kip.  2. Her gedrag der mieren tegenover hare echte gaslen is te beschouwen als teweeggebracht door big'zondere symphilie-instincten
  al zijn deze dan ook verwant m e t hare broedverzorgings- en
  sociale instincten. O m dit te b e w i j z e n geeft WASMANN e e n ontzaggelijk groot materiaal, waaruit wi] hier b e s c h e i d e n keuze
  m o e t e n doen.
   a. Stel, dat de s y m p h i l i e b e r u s t t e o p bet feit, dat d e gasten
  d o o r h u n n e e x s u d a a t o r g a n e n of hun g e d r a g slechts de b r o e d v e r z o r g i n g s i n s t i n c t e n bii de m i e r e n o p w e k k e n . Wij h o o r d e n
  reeds, dat b e p a a l d e gasten slechts d o o r b e p a a l d e m i e r e n s o o r t e n z o n d e r m e e r a a n v a a r d worden. N u h o u d t b.v. Formica sanguinea, w e r k s t e r s van F. Jusca of F. rufibarbis als
  ,,slaven". D e z e gedragen zich t e g e n o v e r F . sanguinea en
  h a a r b r o e d e v e n a l s sanguinea zelf, niet e c h t e r t e g e n o v e r de
  s y m p h i l e n . Big" haar on tbreeM het symphilie-instinct.t Als m e n
  in een p r o e f n e s t van F. sanguinea met F. fusca e x e m p l a r e n
  van Lomechusa strumosa voegt, dan w o r d e n d e z e d o o r de
  slaven (niet d o o r sanguinea)als v i i a n d e n b e h a n d e l d . P a s
  na l a n g e r e n tijd (gewoonte) of als d e slaven t e g e n o v e r de
  
  54
  
  JORDAN, INSTINCT EN ,,FREMDDIENLICHE ZWECKM~[S$IGKEIT".
   sanguineawerksters in de m i n d e r h e i d ziin, wordt de o p n a m e
  der gasten m i n d e r b e l e m m e r d.
  b. Men k a n het verschil tusschen s y m p h i e l e . i n s t i n c t e n en bet
  a a n v a a r d e n van Lomechusa door instinctvriie soorten duideliik w a a r n e m e n , door h e n aan de exsudaten te w e n n e n.
  Zelfstandige nesten van F. ruJa of F. rufibarbis gedragen
  zich in d e n b e g i n n e vijandig tegen Lomechusa (in tegenstelling met F. sauguinea). Langzaam leeren zij dan de exsudaten w a a r d e e r e n . E c h t e r : ,,zu einer d a u e r n d e n Lomechusapflege k o m m t es hierbei nicht, u n d die L a r v e n yon Zome.
  chusa, die ich diesen K o l o n i e n gab w u r d e n einfach aufgefressen." 1)
  
  c. Lomechusa
  
  beschikt over geheel a n d e r e m i d d e l e n om ,erk e n d " te w o r d e n dan de m i e r e n , die n e s t g e n o o t e n zijn.
   Deze nameliik worden door haar ,,nestgeur" van vijandige
  m i e r e n van dezelfde soort, maar nit een a n d e r nest, onderscheiden. Lomechusa is ,,internationaal," wordt ook aang e n o m e n , als zij nit een v r e e m d nest komt. Dit kan m e n
  d u i d e l i j k m a k e n door b a d e n van mieren uit bet proefnest
  en van Lomechusa in een extract uit m i e r e n van een vreemd
  n e s t : deze m i e r e n w o r d e n gedood, Lomechusa a a n g e n o m e n
  en gevoederd : er moet dus een afzonderliik symphilie~instinct
  bestaan, een instinct z o n d e r nut, ia zelfs schadeliik voor
  de ruler. Hier ligt her p r o b l e e m.
  . Men heeft vaak bet gedrag van o n z e m i e r e n vergeleken met
  zekere menschelijke gewoonten, als rooken of misbruik m a k e n
  van a n d e r e g e n o t m i d d e l e n , ook met h e t h o u d e n van huisdieren.
  Met zulke vergelijkingen moet m e n echter zeer voorzichtig zijn.
   [mmers her v e r b o u w e n en b e r e i d e n van tabak is e e n e intelligente handeling, gedaan ingevolge van het besef, niet alleen
  dat rooken a a n g e n a a m is, maar ook van de mogelijkheid langs
  d e z e n ingewikkelden weg tot dit genot te komen. Zeker, er
  zijn ook m i e r e n en termieten, die planten (n.l. schimmels) kweeken.
  Maar dit is alweer e e n instinct: ieder i n d i v i d u verricht bet
  1) Hier dus kan men het s peciale gedrag bestudeeren hetwelk de eigenschappen van de symphielen (e:~sudaten. bedelen enz.) bij eerie alsnog symphilie-instinctvrije soort opwekt. Hieruit denkt zich WASMANN bet instinct
  a|s ,,erfelijk gefixeerde gewoonte" ont~taan.
  JORDAN, INSTINCT EN .FREMDDIENLICHE ZWECKMfiSSIGKEIT".
   55
  
  hiertoe n o o d i g e werk, z o n d e r h e t g e l e e r d te h e b b e n ; e e n e
  m i e r e n s o o r t is al of niet s c h i m m e l k w e e k e n d ; zii kan bet niet
  w o r d e n . De i u s t i n c t h a n d e l i n g mist i m m e r s in beginsel elke
  v r i j h e i d ; slechts wat m e n leert, kan men vrij v e r a n d e r e n . Z o o
  zijn dan o o k d e vergelijkingen, die WHEELER bezigt tusschen
  de gastverzorging d o o r b e p a a l d e m i e r e n s o o r t e n e n de v o o r.
  liefde, w e l k e s o m m i g e m e n s c h e n i n d i v i d u e n (,,my m a i d e n aunts")
  voor bepaalde huisdieren hebben, wetenschappeliik onbruikbaar.
   Volgens alle "gegevens van d e v e r g e l i j k e u d e p s y c h o l o g i e heeft
  slechts d e m e n s c h die vrijheid van handelen, die WHEELER'S
  v o o r b e e l d voor de m i e r e n eischt. Slechts d e m e n s c h kiest het
  o n d e r w e r p zijner l i e f h e b b e r i j e n : de m e n s c h past zijn gedrag
  aan bij e e n e b i i z o n d e r e d i e r s o o r t (bond, papegaai, aap enz.),
  o v e r e e n k o m s t i g zijne neigingen. H e t g e d r a g van de m i e r e c h t e r
  past bii de gasten.
  II.
  Doelmatigheid en ,,fremddienliche Zweckm~z'ssigkeff'.
   D o o r dit g e z e g d e k o m e n wij vanzelf op het vraagstuk van de
  ,,fremddienliche Zweckm/issigkeit" van BECHER 2) want n a a r mijne
  m e e n i n g is dit ,,bii e l k a n d e r p a s s e n " en , , f r e m d d i e n l i c h e Z w e c k m~issigkeit" hetzelfde. En d a a r m e e k o m e n wij tevens op b e t vraagstuk van d e zoogen, o r g a n i s c b e d o e l m a t i g h e i d en de p r o b l e m e n ,
  die zij inhoudt. H i e r o v e r m o e t e n wii w e e r even uitweiden, want
  op d e z e p r o b l e m e n k o m t het aan en er zijn er, d i e m e e n e n , dat
  bet slechts , , s c h i i n p r o b l e m e n " z i j u : ,,Zwar s t i m m e ich," zegt WASMANN ,, BECHER und KLEIN v o l k o m m e n bei gegen~iber HEIKERTINGER 2)
  w e l c h e r die Zweckm/issigkeit in d e r o r g a n i s c h e n W e l t fiberhaupt
  und d a h e r auch die f r e m d d i e n l i c h e Zweckm~issigkeit nur ffir ein
  , , S c h e i n p r o b l e m " h~ilt, das b l o s s d u r c h u n s e r e a n t h r o p o m o r p h e 3 )
  D e n k w e i s e in die Natur hineingetragen w e r d e . W e n n die Z w e c k.
   mfissigkeit in d e r Natur k e i n . b i o l o g i s c h e s P r o b l e m ist, so ist es auch
  
  1) BECHER, ERICH. Die fremddienliche Zweckm~ssigkeit der Pflanzen gallen und die Hypothese eines fiberindividuellen Seelischen, Leipzig 1917.
  2) HEIKERTINGER.Das Scheinproblem der fremddienlichen Zweckm~issig.
  keit. Die Naturwissenschaften 1918 H. 16. p. 181--184.
  3) Is de mensch geen stuk natuur en de menscheliike machiae lets at~derl}
  dan eene vei'ruiming van ziine organen~
  
  56
  
  JORDANt INSTINCT EN ,,FREMDD1ENLICHE ZWECKM~[SSIGKEIT".
   nicht d i e Urs~iehlichkeit ; d e n n s o w o h l die B e z i e h u n g zwischen Mittel
  und Zweck, wie j e n e z w i s c h e n U r s a c h e und W i r k u n g leilen w i t erst
  durch u n s e r n V e r s t a n d aus den v o r l i e g e n d e n T a l s a c h e n a b. "
  Of de twee partijen e l k a n d e r na d e z e uiteenzetting zullen beg r i j p e n ? Wii g e l o o v e n het niet, want wii missen, z o o a l s z o o vaak
  in t h e o r e t i s e h b i o l o g i s c h e discussies, d e s c h e r p e definitie. Beide
  schrijvers v e r s t a a n klaarblijkeliik geheel lets a n d e r s o n d e r ,,doelmatigheid."
  De b i o l o g e n van vroegere iaren g e d r o e g e n zich tegenover de
  o r g a n i s m e n , z o o a l s b.v. w i l d e v o l k e r e n zich z o u d e n g e d r a g e n tegeno v e r het uurwerk e e n e r klok. E e r s t m o e s t tooverij den gang van
  de wijzers v e r k l a r e n (oud vitalisme). Later l e e r d e men echter her
  u u r w e r k uit e l k a a r te nemen.  Men had de d e e l e n in zijne hand, ,,fehlte l e i d e r nur das geistige
  Band" (GOETHE). I m m e r s wij wi|len niet alleen weten, h o e de
  deelen zijn; ons eigenlijk p r o b l e e m luidt: wat is leven, wat zijn
  wii z e l v e n ? Nu w a r e n o o k de e e r s t e v e r t e g e n w o o r d i g e r s van dit
  tijdperk, z o o a l s HAECKEL, niet g e h e e l v e r s t o k e n van bet besef, dat
  eene s y n t h e s e n o o d i g is; o p p e r v l a k k i g e l e z e r s z o u d e n zelfs knnnen
  m e e n e n , dat HAECKEL'S eigenlijk w e r k s y n t h e s e was. Di! is echter
  niet z o o : de s y n t h e s e wordt n e r g e n s uitgevoerd, slechts a a n g e d n i d
  met her ,,Leitmotief", h e t w e l k niet u i t g e s p r o k e n s t e e d s den grondslag v o r m t van zijne r e d e n e e r i n g e n en als volgt l n i d t : als de d e e l e n
  e e n v o u d i g en c a u s a a | begrijpeliik zijn, dan geldt dit ook voor her
  geheel. O n d e r d e snggestie van d e z e stelling onlstaat een tijdperk,
  hetwelk zieh w e t e n s c h a p p e l i i k althans nooit b o v e n de a n a l y s e
  verheft.  JORDAN, INSTINCT EN ,,FREMDDIENLICHE ZWECKM~SSIGKEIT".
  57
  
  kunnen o p l o s s e n ; Z o o weinig b e g r e e p men d e z e p r i n c i p i e e l e d e n k lout, dat men d e g e h e e l e richting ,,de r a t i o n a l i s t i s c h e " n o e m d e ,
  in plaats van de ,,slechts a n a l y s e e r e n d e . " O m d a t m e n slechts
  de causale s a m e n h a n g e n tusschen e n k e l e factoren naging, slechts
  d e d r a d e n en nooit bet weefsel zag, v e r l e e r d e men g e h e e l m e t
  den s a m e n l o o p van vele causale k e t e n e n , dns met de w e r k e l i j k h e i d
  te w e r k e n , m e e r n o g : hare resultanten te voorzien.
   A n a l y s e m e t r e r k e e r d e conclusies op alle g e b i e d e n : in biologie,
  sociologie en politiek. Her is werkelijk niet moeielijk in de politiek,
  die tot den grooten oorlog leidde, in revolutie en m e n i g e n d r o o m
  van v o l k s m e n n e r s en w e r e l d v e r b e t e r a a r s dit d e n k e n fangs ~ n e.
   causale lijn n a t e gaan. Welnu, ook hetgeen o n d e r den naam ,,doelmatigheid van de o r g a n i s m e n " z o o r e e l o m s t r e d e n wordt, is niets
  dan eerie som van r e e l eausaal g e b e u r e n , l~ D o e l m a t i g h e i d e n
  cansaliteit zi/n ge~6n tegensteJlingen. M a a r slechts d~ifir mag van
  d o e l m a t i g h e i d w o r d e n g e s p r o k e n , waar men kan a a n t o 0 n e n , dat de
  eausale ketenen niet z o n d e r o n d e r l i n g e relatie naast elkande~r verl o o p e n , m a a r dat zij z o o d a n i g bij e l k a n d e r passen, dat zij samen
  een g e h e e l v o r m e v , g e k e n m e r k t d o o r eene b e p a a l d e b e t e e k e n i s
  (wijzen van den tiid bij o n z e klok, leven bii bet organisme). A n d e r s
  dan in v r o e g e r e tijden, toen men de causale a n a l y s e d o o r verk e e r d e ,,teleologie" retying, k o m e n wij tot ons nieuw b e g r i p : na
  g r o n d i g e causale a n a l y s e , d o o r s y n t h e s e.  58
  
  JORDAN, INSTINCT EN .FREMDDIENLICHE ZWECKM~[SSIGKEIT".
   migen, o m d a t zii o v e r het hoofd zien, dat her n e g e e r e n van e e n
  p r o b l e e m niet hetzelfde is als ziine oplossing. S y s t e m e n van bii
  e l k a n d e r p a s s e n d e d e e l e n b e s t a a n nu e e n m a a l naast het l o s s e
  g e b e u r e n in p h y s i c a en chemie. A n d e r e n achten zich gerechtigd
  o m van e e n , , s c h i j n p r o b l e e m " te s p r e k e n , o m d a t zij m e e n e n uit
  de k e n n i s l e e r af te m o g e n leiden, dat i e d e r e relatie van h o o g e r e
  g r o o t h e i d s o r d e , dan her v e r b a n d tusschen o o r z a a k en werking,
  subiectief en niet obiectief is. H u n heeft WASMANN in her aang e h a a l d e citaat g e a n t w o o r d ; en toch m e e n ik o o k dit a n t w o o r d
  te m o e t e n aanvullen.
   WASMANN zegt: m e n m o e t 6f alle s a m e n h a n g e n e r k e n n e n b f g e e n
  enkele. W a r is een s a m e n h a n g ? O n z e zintuigen w e r k e n slechls analy.
  tisch. Zii m a k e n nit de ons o m g e v e n d e continuiteit eone v e e l h e i d van
  t e e k e n s ; m e e r niet. O n s innerliik w a a r n e m i n g s - en d e n k v e r m o g e n
  m a a k t uit d e z e t e e k e n s d o o r eene r e e k s van s y n t h e s e n (onderling en
  m e t v o o r a f gegev'en of v e r k r e g e n b e g r i p p e n ) de innerliike continuiteit, de wereld, z o o m s wii h a a r zien. I e d e r e samenvatting, i e d e r e
  relatie is dus slechls subjectief, E i s c h t m e n e e n e absoluut objec.
   tieve w e t e n s c h a p , niet slechts geldig v o o r de w e r e l d d e r verschiinselen van den mensch, dan stake men elk e m p i r i s c h o n d e r z o e k.
  Dat zal n i e m a n d willen d o e n : i m m e r s de taak d e r natuurwetens c h a p p e n , is bet in d e w e r e l d d e r v e r s c h i i n s e l e n met h a r e , s u b j e c.
   tieve relaties" o r d e te brengen. De vraag is echter, of d e verschill e n d e s a m e n h a n g e n , die wii als de ruggegraat van die wetensch~p
  bezigen, van geliike b e t r o u w b a a r h e i d ziin. ,,Subjectief" b e t e e k e n t
  niet p h a n t a s t i s c h ; n a t u u r w e t e n s c h a p bliift toch w e t e n s c h a p , o m d a t
  de relaties, om w e l k e her gaat, steek houden. Wij b e h o e v e n als
  n a t u u r o n d e r z o e k e r s e r niet over na te d e n k e n , wat causaliteit i s :
  wii zijn g e d w o n g e n z e k e r e t o e s t a n d e n , die e l k a n d e r in den tiid
  g e r e g e l d volgen, als n o o d z a k e l i i k met e l k a n d e r v e r b o n d e n , als
  o o r z a a k en werking te d e n k e n , en d e z e de nkdwang past bij de
  ervaring. W e l n u , o o k de relatie van h o o g e r e n aard, n.l. van g r o o t e r e
  getallen van causale factoren en ketenen, a l l e m a a l onderling, en
  tot een gehddl, is een d e n k d w a n g , die bij de ervaring past, die
  steek h o u d t en d i e n t e n g e v o l g e w e t e n s c h a p p e l i i k e w a a r d e heeft.
   Wii ziin g e d w o n g e n s o m m i g e s y s t e m e n als d6nheid, als individuen
  te d e n k e n , en de ervaring leert, dat d e z e (levende) s y s t e m e n nit
  deelen, uit causale k e t e n e n b e s t a a n die, (conform met o n s logisch
  
  JORDAN, INSTINCT EN ,,FREMDDIENLICHE ZWECKMaSSIGKEIT".
  59
  
  begrip), bij e l k a a r passen, d. w. z. e l k a n d e r aanvullen, tot hetgeen
  wij leven, dus individualiteit n o e m e n . R e e d s de pathologie bewijst,
  dat het geh661 geen fietie is. E e n e z e k e r e sore van d e e l e n m o e l
  i n d e r d a a d a a n w e z i g zijn, wil leven tot stand komen, en is o o k bij
  i e d e r individu aanwezig.
   D e z e afleiding toont o o k nan het versehil, dat b e s t a a t tussehen
  d e m o d e r n e leer van de ,,planmatige" causaliteit, en de o u d e
  teleologie. D e t e l e o l o g i s e h e opvatting kon tot w a n k e l e n w o r d e n
  gebraeht, d o o r e n k e l e , , d y s t e l e o l o g i s e h e " v e r s e h i j n s e l e n , d o o r
  niet d o e l m a t i g e d e e l e n . O n z e stelling b e p e r k t zich tot de ervaring,
  dat, hetgeen m i n s t e n s n o o d z a k e l i j k is, minstens a a n w e z i g moet
  zijn, Z o o a l s de oude l e e r d o o r e e n e d i s h a r m o n i e o n t z e n u w d
  werd, z o o w o r d t d e nieuwe l e e r d o o r 66ne h a r m o n i e n o o d z a k e l i j k
  gemaakt. E r blijven hog e n k e l e mogelijke t e g e n w e r p i n g e n te b e s p r e.
   ken. H o e g r o o t e r het getal van eausale faetoren en ketenen de
  relatie van d e h o o g e r e o r d e omvat, des "te m o e i l i j k e r w o r d t h e t
  o o r d e e l o v e r d e z e h a r m o n i e . S t e e d s is het d e n k e n in e e n v o u d i g e
  eausaliteit b e t r o u w b a a r d e r , a l h o e w e l ook hier ,,post hoe, p r o p t e r
  h o e " fouten g e n o e g v o o r k o m e n . I e d e r politick stelsel o p e n b a a r t de
  m o e i l i j k h e i d van dit synthetisehe, dit d r i e d i m e n s i o n a a l d e n k e n 1).
  