text: HET
  
  RAADHUIS
  
  TE
  
  KLUNDERT
  
  DOOR
  ADOLPH
  
  :HALVE eenige
  die te Sluis,
  en Kampen,
  
  MULDER.
  in gothischen
  stijl, zooals o. a.
  Gouda, Veere, Tholen, Vianen
  Middelburg,
  alsmede enkele in vroeg-renaissance
  uit de
  raadhuizen
  
  i 6e eeuw, waarvan
  ker en Nijmegen
  aangemerkt,
  
  treft
  
  die te 's-Gravenhage,
  de voornaamste
  
  als
  
  men in Nederland,
  schoone
  
  gemeenten,
  nog talrijke
  eerste
  helft der 17e eeuw,
  de bouwtrant
  schilderachtig
  Als
  
  behoorend
  
  tot deze laatste
  
  categorie
  van
  dagteekenend
  
  Venlo, Franekunnen worden
  
  vooral in plattelandsraadhuizen
  
  aan uit de
  
  die blijk geven hoe fraai en
  van die dagen was.
  kunnen wij o. m, vermelden
  het
  
  1601 ; dat te Hoorn,
  bij welks
  de gevellijn
  niet recht is, doch in het midden een knik vertoont,
  en
  grondplan
  dat te Graft 1) met een gevelsteen,
  Prins
  MAURITS
  is
  beide
  afgebeeld,
  waarop
  laatste
  van 15t3;
  het raadhuis te Bolsward, van 1614–18,
  hetwelk
  gebouwen
  door zijn grootte
  en rijkdom hier te lande als het schoonste
  uit dien tijd kan
  gemeentehuis
  
  te
  
  Naarden,
  
  1) Dit raadhuis zal voor de som van 12.000 gulden worden gerestaureerd. Op de staatsbegrooting
  voor 1908 is eene subsidie van 3 X 3000 gulden voor dit doel uitgetrokken. Het overige verstrekt de
  gemeente.
  116
  met zijn arkade-bogen
  een op
  dat te Vollenhove
  worden
  beschouwd;
  (1621),
  te Klundert,
  en "last not least" het gemeentehuis
  zich zelf staand type vormend,
  en geheel vrijstaande
  dat uit hetzelfde jaar dagteekent
  nog zijn oorspronkelijken
  '
  toestand heeft bewaard.
   te Barsingerhorn
  uit dat tijdvak het raadhuisje
  (1622),
  Nog dagteekenen
  een schilderachtigen
  aanblik oplevert;
  het
  dat met zijn houten
  klokketorentje
  stadhuis
  gelegen
  hetwelk
  
  van de daaronder
  te Appingedam
  (1630), hetwelk door het terugspringen
  waag van het gewone werk afwijkt; dat te de Rijp, eveneens van 1630,
  LEEGHWATER en
  is door den beroemden
  waterbouwkundige
  gebouwd
  
  te Grootgemeentehuis
  helaas
  en
  Schermer,
  geheel bepleisterd,
  jaar gebouwd,
  anno
  dat
  is
  te Jisp,
  ten slotte het raadhuis
  1650,
  onlangs goed
  gerestaureerd
  architectuur
  te
  toch
  zien
  hoewel
  degelijke
  geeft.
  en,
  eenvoudige,
  zonder uitzondering
  reeds zeer merkwaardig
  en
  Zijn al deze gebouwen
  een aandachtige
  het stadhuis te
  verdienen
  beschouwing,
  zij ieder afzonderlijk
  
  voor
  
  een
  
  model-raadhuis
  in
  
  zou
  
  hetzelfde
  
  kunnen
  
  doorgaan;
  doch thans
  
  studie uitmaakt,
  van deze beknopte
  dat het onderwerp
  mag gerust
  Klundert,
  en wel op de navolgende
  als een der beste worden beschouwd
  gronden :
  W. omdat in dien bouw het juiste type van een raadshuis is weergegeven
  is gebouwd,
  wat met de andere veelal niet het
  20. omdat het geheel vrijstaande
  toestand
  geval is, en 30. omdat het nog zoo goed als in zijn oorspronkelijken
  verkeert.
  van Burgemeester
  en Wethouders
  van Klundert,
  Door de welwillendheid
  van het gemeentelijk
  die ons bereidwillig
  archief,
  zijn wij
  inzage veroorloofden
  in kwestie enkele mededeelingen
  te doen, die,
  gesteld van het raadhuis
  den lezers van ,,Oud-Holland"
  naar wij vertrouwen,
  eenig belang zullen inboezemen.
  in staat
  
  De
  
  heerlijkheid
  aldus lezen
  
  ook wel "Niervaart"
  werd
  "de Klundert",
  geheeten,
  staat van alle volkeren"
  we' in
  den "Tegenwoordige
  
  in
  -
  
  1362 door DIEDERIK VAN HOORN, Heer van Perweijs, en DIEDERIK VAN HOORN, Heer
  aan JAN VAN POLANEN, Heer van de Leek
  van Hoorn en Altena,
  toegewezen
  deze goederen
  in 1390 droeg laatstgenoemde
  en van Breda;
  op aan Hertog
  erfleen terugschonk.
   ALBRECHT V.AN BEIEREN, die ze hem als een onsterfelijk
  
  van JAN VAN POLANEN en diens vrouw ODILIA VAN SOLMS verviel
  aan hunne dochter JOHANNA VAN POLANEN, die naderhand
  in
  de heerlijkheid
  het huwelijk trad met ENGELBERT VAN NASSAU. Door dit huwelijk kreeg Klundert
  van de Prinsen van
  met de Baronie van Breda in den stamboom
  gemeenschap
  Oranje en vanaf dien tijd heeft het stadje zeer veel aan het Oranjehuis te danken.
  Na den dood
  
  Prins
  
  WILLEM I deed
  
  in 1 $83 de plaats
  
  met wallen en grachten
  
  omringen,.
  117
  Behalve meerdere
  en tot I809 is gebleven.
  zij eene vesting is geworden
  1616 eene
  Prins MAURITS haar bij akte van 8 December
  voorrechten
  schonk
  toen
  deze op
  bouw
  harer
  kerk
  voor
  den
  Carolus
  som van 13000
  ') en,
  guldens
  
  waardoor
  
  Prins WILLEM KAREL HENDRIK FRISO eene
  schonk
  den
  Dezelfde Stadhouder
  wederopbouw.
  bijdrage
  later ook het fraaie orgel, dat op den gen Januari
  1749 gereed kwam.
  is
  de
  van een OranjeKlundert
  het
  van
  door
  Ook
  raadhuis
  vrijgevigheid
  1620,
  hetgeen blijkt uit eene akte van 25 November
  gekomen,
  prins tot stand
  10 Maart
  
  verleende
  
  1737 afbrandde,
  van 5000 gulden
  
  voor
  
  MAURITS te 's-Gravenhage
  
  door
  
  Prins
  
  Zyne
  
  Hoogheid
  de
  ,,begerende
  meer ende
  ..,Clundert
  de
  
  "bethoonen,
  
  vant
  
  "subsidie
  ,,huys
  ,,guldens
  
  volgens
  eens.
  "maecke
  
  ende
  
  van
  Heerlicheyt
  ende benevolentie
  te
  
  Somme
  
  by dese tot
  
  met
  
  een Gevangenvan Twee duysent
  hertsteen
  ons com-
  
  quantiteyt
  geprepareerden
  berustende
  waeraff wy een lyste zullen doen
  dat wy den steen daerinne
  op doen stellen,
  
  daer
  
  onder
  
  tot
  
  Edifitie
  
  vant
  
  Stadt
  
  ende
  
  Klundert
  
  kreeg
  
  voorz.
  hebben
  Gevangenhuys
  die gifte gedaen op expresse Conditie, dat die
  Ende wordt
  ,,geschoncken.
  ter saecke vande voorz. bouwinge ons niet wyder moeylyck
  "van Clundert
  sullen gecontenteert
  valle, maer hen voor volcomentlyck
  houden,
  "sullen
  te
  kennen
  ende
  hebben."
  gepresenteert
  gegeven
  "gelyck sy schriftelyck
  
  "gespecificeert.
   onder
  
  ons
  
  zeeckere
  
  dat
  
  ende
  
  goede
  
  Stadthuys
  de
  verthoont,
  
  daaruit,
  
  inde Clundert
  
  ende
  
  ,,peterende
  
  Stadt
  
  van een nieuw
  
  Modelle
  
  Item
  
  onse
  
  genegentheyt
  als wij accorderen
  geaccordeert,
  
  hebben
  
  maecken
  de
  
  van
  
  Ingesetenen
  meer onze
  
  zelve
  
  Wij vernemen
  
  onderteekend.
  der
  
  domeinen
  
  te
  
  last aan de
  daarop
  aldaar te betalen de som van 66nduizend
  gulden, wanneer met het
  magistraten
  en
  als
  het
  of
  de
  half voltooid zou zij n,
  zou
  worden
  werk
  geheel
  begonnen,
  rest,
  Deze bijdrage geldt niet den bouw van het tegenwoordige
  maarbetreft
  raadhuis,
  . een
  bescheiden
  lezen
  van
  meer
  daaromtrent
  in een
  afmetingen.
  Wij
  gebouw
  voeten lang en 30 voeten
  bestek uit het jaar 1620, dat het stadhuis 5o Bredasche
  rentmeester
  
  De
  
  het moest in twee lokalen verdeeld
  gemeten;
  worden,
  wijd moest zijn, binnenwerks
  nl. in eene voorzaal en in eene vergaderkamer,
  terwijl onder het stadhuis eene
  zoowel eene "civile" als eene "crirxiinele".
  zou worden aangebracht,
  gevangenis
  De
  het
  
  slot
  
  kosten
  
  van dit werk werden
  
  zooals blijkt uit
  op £ 5000.-,
  geraamd
  voorz.
  wercken
  met
  "Dewelcke
  tgeen verder daer aen
  van Zyn Vorstelyke
  den hartsteen
  Genade in voorraet binnen
  
  van het bestek:
  
  "dependeert,
  
  boven
  
  1) Gemeente-archiefte Klundert.
  118
  en geestimeert
  wort te sullen costen
  gelegen
  synde,
  beraempt
  de
  Vm
  E."
  "omtrent
  Dit plan was te eenvoudig
  bestek eene
  opgezet, zoodat in meergenoemd
  werden
  die later in een nieuw bestek zijn
  menigte
  wijzigingen
  aangebracht,
  "Nyervaert
  
  overgenomen.
  Op
  bijdrage
  subsidie
  
  26
  
  November
  
  voor
  
  den
  
  bouw
  
  voor
  
  den bouw
  
  van datzelfde
  jaar, dus daags na de schenking
  zijner
  van het raadhuis, verleende Prins MAURITS als tweede
  aan Bailliu, Burgemeesters
  en Schepenen
  van zyne stad
  
  om ten laste van de ,,ondersaten
  ende pachters",
  zonder
  machtiging,
  kosten
  voor Zyne Vorstelyke
  eene buitengewone
  te heffen
  Genade,
  belasting
  vier
  of
  ten
  van
  vijf
  jaren
  bedrage
  vijftienhonderd
  gedurende
  drie,
  gulden in totaal.
   Niervaart
  
  Deze
  
  machtiging
  
  werd verleend
  
  "Octroyerende
  van yeder
  laste
  ,,tot
  ,,jaren sullen mogen
  "laste
  
  van twaelf
  
  ,,employeren
  
  in de volgende
  
  bewoordingen :
  
  ende
  
  consenterende
  
  voorts
  
  tonne
  
  swaer
  
  bier voor
  
  dat de gemelde Regeerders
  van drye, vier ofte vyf
  
  den tyt
  
  ende int openbaer
  een accys of
  verpachten
  opstellen,
  boven
  den
  ende
  schellinge
  iegenwoordigen
  accys
  impost te
  
  de penningen
  
  als bouw,
  
  mitsgaders
  
  tot de nieuwe
  
  straeten."
  
  van het werk kwamen Burgemeesters
  en Schepenen
  Bij de aanbesteding
  dat de som van f 5000.niet toereikend
  zou zijn.
  tot de ervaring,
  MATHEUS EGBERTS een schrijven aan Prins MAURITS,7
  Daarop richtte Burgemeester
  
  weldra
  
  en na het koopen
  hem mededeelde,
  dat uit de gehouden aanbesteding
  waarin hij
  materialen
  bouw van het
  van de benoodigde
  gebleken was, dat de voorgenomen
  en
  de
  door de aangebrachte
  funraadhuis
  te Klundert
  noodzakelijke
  vergrooting
  ruim drieduizend
  en grondwerken
  vierhonderd
  gulden meer zou kosten
  deeringen
  dan bij de eerste raming was begroot;
  het werk
  rentie" en het oorlogsgevaar
  zooals
  zij gehoopt hadden;
  afbetaling,
  
  der stad door "d'appadat de magistraten
  niet kunnen aanbesteden
  tegenjaarlijksche
  dat zij derhalve, nu de finantion ontbreken,
  
  tot Zijne Vorstelijke
  Genade durven wenden met het ootmoedig
  zich onderdanigst
  welke
  om de voor den bouw benoodigde
  gelden te willen voorschieten,
  verzoek,
  en
  uit
  de
  van
  den
  zullen
  worden
  door leeningen van de stad
  bieraccijns
  opbrengst
  terugbetaald.
  Dit schrijven
  
  slechts een vermomde
  was natuurlijk
  aanvraag om verhoogde
  Om de ingezetenen
  subsidie,
  hetgeen Prins MAURITS zeer goed heeft begrepen.
  te
  de Prins
  uit
  deze
  financieele
  van Klundert
  redden, verhoogde
  moeilijkheden
  doch in de daarvan opgemaakte
  akte werd eene zeer bijzondere
  zijne bijdrage,
  die door het toenmalige
  opgenomen,
  of bemerking
  werd aangenomen.
   voorwaarde
  reserve
  
  gemeentebestuur
  
  zonder
  
  eenige
  
  119
  Daar
  
  tusschen
  den Prins en het
  correspondentie
  laten
  ons niet van belang ontbloot toeschijnt,
  
  verdere
  
  de
  
  Klundert
  
  bestuur
  
  van
  
  stukken
  
  hier woordelijk
  
  stedelijk
  wij deze
  
  volgen.
  COPIE.
  ,MAURITZ by der gratien Godts
  Moers etc.,
  ,,van Nassau,
  etc.
  van
  Breda
  "Baron
  
  onser Stede van Nyervaert,
  ons hebben
  die van de Magistraet
  met het
  was het nieuw Stadthuys
  dat hen nyet mogelyck
  te
  twelck zij voorhebbens
  te voltrecken,
  maecken, volzijn
  
  "Alsoo
  "geremonstreert
  
  ,,gevangenhuys
  ,,gens de modellen
  
  van zijnde, ten ware bij onse subsidie van tweeduysent
  hier bij actens in dato den XXVe en XXVIe
  hersteen,
  vergunt met noch seeckere somme geliefde te augmen-
  
  daer
  
  den
  
  ende
  ,guldens
  lestlede
  "Novembris
  ,,tere t'welck
  aengemerckt,
  ,die
  
  wij
  
  van Orangien, Grave
  van der Vere etc.,
  Marquis
  Prince
  
  de
  
  Ingesetene
  
  Soo ist, dat wij uit speciale gratie ende gunste
  van onse voorz. Stede ende heerlicheyt
  van den
  
  boven d'voorz. Tweeduysent
  guldens ende den
  zijn toedragende,
  tot subsidie van den bouw van t voorz. Stadthuys
  alsnoch
  ende
  ??hertsteen,
  als
  accorderen
  deze
  hebben
  de
  Somme
  wij
  bij
  geaccordeert,
  ,,gevangenhuys
  "Clundert
  
  "van
  
  van desen Jare
  car. guldens te betalen uytte incompsten
  van
  den
  ende
  toecomenden
  twintich,
  Jaere XVICXXII.
  dat die van de Magistraet
  onser Stede
  expresse voorwaerde
  
  drye duysent
  een ende
  
  ,,Ende
  
  dat
  
  ,,van
  
  den
  
  op
  Clundert
  
  ,,de Borgeren
  het
  "nadat
  
  acte
  
  sullen
  
  depescheren,
  waerbij zij luyden vervangende
  beloven het voorz. Stadt ende gevangenhuys
  sal zijn, nu ende alle toecomenden
  tijden int geheel,
  
  ende inwoonders
  gemaeckt
  
  in behoorlijcke
  reparatie ende staet te onderuitgesondert,
  saecke
  vant
  ons
  ter
  ,,houde mitsgaders
  opbouwen vant voorz. gevangenhuys
  Ende dit alles onder het beste
  ,,nyet wijder ofte vorder sullen molesteren.
  Welcke
  acte
  ende
  "verbant
  verseeckerheyt.
   gelevert sijnde, Ordonneren
  wy
  van Nyervaert
  vande domeynen
  de voorz. somme van
  ,,onsen Rentmeester
  te betalen, Ende mits overguldens op de voorn, termynen
  ,,drye duysent
  
  ,,geen
  
  parthyen
  
  zal hem Rentmeester
  d'voorz. somme van
  quitantie,
  in
  worden.
  Gedaen in s Graven"drye duysent guldens
  Reeckeninge
  geleden
  MAURICE DE NASSAU,
  ,,hage den XVden May XVICXXI, Ende was onderteekent
  met
  t'Cachet
  van
  V.
  Gen.
  onder
  in rooden
  ,,gecachetteert
  zyn
  opgedruckt
  ,,brengende
  
  dese
  
  met
  
  ,.,wassche.
  Lager
  
  stont:
  
  ,,JONGHE.
  Ter
  
  ordonnantie
  
  van
  
  zyn
  
  V. G. onderth.
  P. DE
  
  120.
  ,,Gecollationeert
  jegens
  als boven.
  onderteekent
  
  "ende
  
  dese copie
  
  "Is
  
  Het antwoord
  
  daer
  
  daarop
  
  acte
  
  d'originele
  
  mede
  
  bevonden
  
  ende
  
  t accordere
  
  van het gemeentebestuur
  
  ordonnantie
  
  gedateert
  
  by my PIETEtzS. 1622."
  
  luidde
  
  als volgt:
  
  ende Regeerders
  der
  "Alsoo
  wij Bailliu, Burgemeesteren,
  Schepenen
  ende
  van
  aen
  den
  Genade:
  "Stede
  heerlickheyt
  Nyervaert
  zijn Vorstelycke
  van Orangien
  onzen genadigen
  Heere onderdanichlyck
  hadden te
  ,,Prince
  ende
  en
  dat
  niet
  was
  het voor"kennen
  gegeven
  mogelijck
  geremonstreert,
  nieuwe
  met de Cevanchenissen
  ende aencleven van
  Stadthuys
  "genomene
  alhier
  den
  de
  modelle
  bestecke
  ende
  daer van zijnde,
  ,,dien
  groote volgens
  op
  te connen worden, ten waere het subsidie vande Twee
  ,,bij ons voltrocken
  beneffens
  guldens
  "duysent
  ,,dato den XXVe ende XXVIe
  van
  
  "somma
  
  penningen
  zijn V. G.
  uit speciale
  
  den
  
  bij sijnne V. G. by actens in
  Novembris lestleden vergunt, noch mit zeeckere
  en verbetert.
   souden mogen worden geaugmenteert
  hartsteen
  
  disponeren
  goedertieriyck
  op onse voorz. gedane
  "Ende
  ende
  alhier toedragende,
  gratie
  gunste d'Ingezetenen
  ,,supplicatie,
  ,,boven d'voorz. Tweeduyssent
  guldens ende den gemelden hardtsteen, alsnoch
  van
  den
  ende gevangenhuys
  subsidie
  bouw
  vant
  heeft
  voorz. Stadthuys
  "tot
  dat
  
  de somma van drye duysent E guldens, te betalen uitte Incomp"geaccordeert
  van desen jaere XVIC een ende twintich, en vanden
  der
  "sten
  domeynen
  onder expresse
  dat bij ons
  voorwaerden,
  "toecomenden
  jaere XVICXXII,
  ende
  Inwoonders
  acte
  soude
  worden
  den
  Name
  van
  de
  ,,In
  gemeene borgers
  "gepasseert,
  "sal
  
  zijn,
  
  na dat het gemaeckt
  dat wij het voorz. Stadt, ende gevangenhuys,
  int
  ende in allen toecomenden
  tyden
  geheel, geen parthyen
  in behoorlijcke
  ende staedt zouden onderhouden.
  reparatie
  
  nu
  
  "uitgesondert,
  dat wij zijn hoochgemelte
  ,,Ende
  "voorz. Stadt ende gevangenhuys
  "teren, alles breeder
  ,,in dato de XVe
  
  naer inhouden
  
  V. G. ter saecke van het opbouwen vant
  niet wyder of te voorder en zullen molesvan acte ende
  
  ordonnantie
  
  van sijn V. G.
  onder d'voorz.
  clausulen ende conditien
  May lestleden
  ist
  dat
  ende
  Bailliu,
  wij
  Burgemeesteren,
  Schepenen
  ,,gedepescheert.
  in aller onderdanigz
  de resolutie
  naercomen
  voorz., willende
  ,,Regeerders
  In
  den
  last
  van
  G.
  desen
  V.
  ,,ende
  borgeren ende ingezyn
  vervangende
  So
  
  ,,setenen dezer Stede ende heerlicheyt,
  ??het voorz. Stadt ende gevangenhuys,
  
  hebben
  
  belooft ende beloven bij dezen,
  van dien, nu, ende in
  in behoorparthyen
  uitgesondert,
  
  na de voltreckinge
  
  tijden int geheel, geen
  ,allen toecomenden
  staedt te blijven onderhouden.
  ende
  "lycke reparatie
  van dien niet wijders oft voorder
  "vant opbouwen
  
  Mitsgaders
  zyn V. G.
  tot desselffe schade te
  
  121
  molesteren.
  ,,zullen
  
  alle
  
  "Gemeente
  
  Daer
  
  vooren
  
  verbindende
  der
  
  d'ordinaire
  
  inden
  voorz.
  name
  
  Stede
  
  van de voorz.
  ende
  
  Incompste
  Ingesetenen
  liberale Gifte, zoo vande voorz.
  zyne V. G. vande
  als den hartsteen
  d'zelve syne Stadt tot chierate ende verbete-
  
  Bedanckende
  
  "voorz.
   ,,penningen,
  ,.ringe in dezen
  
  Des toirconde
  hebben wy Bailliu,
  bewesen.
  ende
  voorz.
  Schepenen
  Regeerders
  "Burgemeesteren,
  t'zegel ten saecke der
  Stede ende heerlicheyt,
  hier onder opt spatium desen gedruckt.
  "voorz.
  den
  secretaris
  Stede
  en heerlicheyt
  van stadtswegen
  dezer
  met
  "Ende
  bij
  gewoonlijcke
  Juny 1621."
  
  "zijnne
  "XVIIde
  Uit
  
  een
  
  voor
  
  bijdrage
  
  genadichlyck
  
  en
  
  ander
  
  den bouw
  
  "voorwaarde
  
  het gebouw
  
  "partheyen
  ,,houden."
  Het
  
  uitgesondert,
  
  over
  
  singnatuyre
  
  ons
  
  laten
  
  blijkt dus ten duidelijkste,
  van het raadhuis slechts heeft
  "nu ende in allen toecomenden
  in behoorlijcke
  ende
  reparatie
  heeft
  
  op
  
  huijden
  
  dat Prins
  
  MAURITS zijne
  
  verleend
  
  onder de speciale
  
  tijden int geheel, geen
  staedt te blijven onder-
  
  na rijp beraad
  o. i. een soort van servituut
  
  van Klundert
  
  gemeentebestuur
  
  bevestigen
  
  deze bezwarende
  
  op het raadhuis
  van
  van
  aan
  de
  akte
  17 Juni 1621 ook
  gevestigd;
  wij zijn
  meening, dat
  en dat ook heden nog op
  kracht
  moet worden toegekend
  nog bindende
  
  voorwaarde
  werd
  thans
  
  aangenomen,
  
  waardoor
  
  het
  
  van Klundert
  de verplichting
  rust om het raadhuis niet
  gemeentebestuur
  slechts
  in zijn geheel, maar ook in zijne onderdeelen,
  in goeden staat te onderof ingrijpende
  Er
  kan
  dus
  van
  eventueele
  houden.
  geen sprake zijn
  moderniseering
  van dit fraaie stadhuis en, mocht dit te eeniger tijd een geschilpunt
  verandering
  worden
  
  tusschen
  
  Rijk
  
  en
  
  eene rechterlijke
  beslissing.
  Een soortgelijk
  doch
  
  gemeente,
  
  dan
  
  twijfelen
  
  wij niet aan den uitslag
  
  van
  
  bekend
  algemeen
  geval betreft den verguld
  zilveren beker, die berust op het stadhuis te Veere en door het gemeentebestuur
  niet mag worden vervreemd,
  omdat keizer MAXIMILIAAN VAN OOSTENRIJK hem
  meer
  
  aan de stad heeft ten geschenke
  in t 55 i onder die voorwaarde
  gegeven.
   Nog voordat de gelden voor den bouw waren verkregen, werd met bekwamen
  en eene afzonontworpen
  spoed een nieuw bestek met "modellen"
  (teekeningen)
  van den hardsteen,
  derlijke omschrijving
  gemaakt voor de bewerking
  en
  uur werd bepaald
  de aanbesteding
  kon worden overgegaan.
  Dag
  werd de volgende openbare kennisgeving
  gedaan:
  ,,Men
  ,,vaert
  ,,sullen
  
  laet
  
  gesegt
  besteden
  
  waarna
  
  tot
  
  en daarvan
  
  der Stede NyerMagistraet
  XIIIe
  den
  eerstcomende
  marty I62I I
  op saterdag
  lanc stijff LX
  voeten breet XXX voeten
  een nieuw Stathuys
  
  bij desen
  den Clundert
  
  weten
  
  dat die vande
  
  122
  zoo uwe gadinge heeft t selve aen te nemen, die comen ten
  binnen de voorz. Stede smorgens
  de clocke thien uuyren aen-
  
  "binnensmuurs,
  
  ,voorz. dage
  ,.,hooren de bestecken,
  Ten
  
  einde
  
  ende
  
  doen
  
  aan deze aanbesteding
  van Maart
  
  de rentmeester
  
  in het begin
  voor het nieuwe
  
  hier prouffyt."
  te geven, vertrok
  grootere ruchtbaarheid
  van
  met de
  last
  het
  op
  gemeentebestuur
  naar Dordrecht,
  en Delft, om
  Rotterdam
  
  raadhuis
  en metselaars
  te spreken en
  met eenige Mrs. timmerlieden
  over de aanbesteding
  uit te noodigen.
  Daarna reisde genoemde
  heer naar den
  hen tot mededinging
  van
  BRANT
  waar
  PIETERSZ.
  te
  Woerden
  alvast
  350000 stuks "IJselIJssel,
  hij
  bestekken
  
  kocht
  
  backsteen"
  
  voor reis- en "teer"tot twee gulden zes stuyvers het duysent";
  voor eenige kleine uitgaven, aan Mrs. timmerlieden
  en metselaars
  nota XX 2
  I schelling.
  hij blijkens door hem ingediende
  
  costen",
  
  alsmede
  
  gedaan,
  
  ontving
  Op 31I Maart
  
  had
  
  de aanbesteding
  werkelijk
  plaats,
  afzonderlijk;
  geheele werk maar van het hout- en metselwerk
  handeling
  blijkt echter dat het werk niet werd gegund.
   Eerst
  zekerheid
  ltet bestek
  
  doch
  
  niet van het
  
  uit de verdere ver-
  
  tevoren
  I7en Mei I621, dus nadat door de akte van 15Mei
  Prins
  dat
  MAURITS
  was,
  verkregen
  zijne bijdrage verhoogd had, werd
  PIETER
  met den aannemer
  JANSZ. MEER?IANS, timmerman te Klundert,
  van den hardDe aannemingssom,
  met inbegrip van de bewerking
  den
  
  geteekend.
  tot XL grooten het stuk, waarvoor tevens de
  steen, bedroeg
  guldens
  8goo k
  materialen
  moesten geleverd en het heiwerk verricht worden. Het verwerken van
  was reeds vroeger (4 Maart) onderhands gegund aan Mr. MELCHIOR
  te Breda, voor de som van 700 £ guldens, eveneens
  VAN HARBACH, steenhouwer
  
  den hardsteen
  
  grooten het stuk.
  Als van zelf komt bij ons de gedachte
  op, wie toch wel de bouwmeester
  stadhuis!
  mag zijn van dit merkwaardige
  De naam van dezen bekwamen
  meester wordt in geen enkele oorkonde
  staan
  ons
  enkele
  toch
  ten dienste,
  die ons op het spoor
  vermeld;
  gegevens
  tot XL
  
  kunnen
  heeft
  is
  
  man, die zich z66 bescheiden
  op den achtergrond
  naam
  aan
  het
  is
  onbekend gebleven.
  zijn
  gehouden,
  nageslacht
  In de gemeenterekening
  komt nl. onder de uitgaven een bedrag voor, dat
  brengen
  
  uitbetaald
  
  dezen
  
  zelfs
  
  aan
  
  den
  
  gemeente-secretaris
  CLAES MARCUS o, a. als vergoeding
  
  meester
  "den
  
  van
  
  dat
  
  Bouwmeester
  
  "troonen
  
  HENDRICK PIETERSZ. en den Burgevoor reiskosten
  naar Breda "om mit
  
  van zijn V. G. de besteken
  
  voorts
  
  te arresteeren
  
  en die pa-
  
  te maken."
  
  Wij
  bouwmeester
  
  zien
  
  hier
  
  is geweest
  
  dus
  
  van het raadhuis te Klundert de
  uit, dat de architect
  van i'rins MAURITS en dat deze waarschijnlijk
  te Breda
  
  123
  was.
   dan
  
  we
  
  nu
  
  MELCHIOR VAN
  weten, dat de steenhouwer
  eveneens te Breda woonplaats
  had en dat aan hem, veel vroeger nog w
  aan den hoofdaannemer
  PIETER JANSZ MEERMANS, toezegging
  werd gedaan
  
  woonachtig
  HARBACH
  
  Wanneer
  
  het werk, dat hij voor 700 £ guldens had aangenomen,
  te mogen onder handen
  bovendien
  werd gegund, dan rijst bij
  onderhands
  nemen, terwijl
  zijne aanneming
  ons de vraag, of genoemde
  MELCHIOR VAN HARBACH niet de bewuste bouwmeester
  van het raadhuis en van den Prins zou kunnen zijn! Te zijner tijd zullen wij nog
  die de overtuiging
  daaromtrent
  laten volgen,
  zullen vestigen,
  eenige gegevens
  dat ons vermoeden
  veel schijn van waarheid
  heeft.
  Laten
  nu
  eene
  van hetgeen in het
  tot
  wij
  overgaan
  beknopte
  vermelding
  bestek
  aangenomen
  luidt als volgt:
  ,,Besteck
  ,,andere stucken
  '
  
  Het
  
  voor
  
  ons
  
  van
  
  van een nieuw
  daer
  
  onder,
  
  belang
  
  Stadthuys
  binnen zijne
  
  kan worden
  
  Het
  
  bestek
  
  zelf
  
  mit de gevanckenissen
  V.G. Stadt Nyervaert."
  
  wage
  
  ende
  
  geacht.
  bestek op 50 bij 3o Bredasche
  oorspronkelijke
  in het nieuwe bestek op
  werd
  was,
  voeten,
  gemeten,
  ontworpen
  60 bij 30 voeten
  vierkante
  voeten
  zoodat
  het dus 300 Bredasche
  gebracht,
  zou
  werd.
  De
  localiteiten
  die
  eerst
  uit
  twee
  grooter
  hoofdverdieping,
  bestaan I
  nu drie indeelingen,
  rechts
  nl. in het midden de vestibule of ,,voorzale",
  krijgt
  gebouw,
  binnenwerks
  
  dat
  
  in
  
  het
  
  en
  de raadzaal of ,,vergadercamer"
  en links de "weeskamer"
  (er voor staande)
  van elkander zijn
  welke laatste
  door een dwarsmuur
  vertrekken
  ,secretarie",
  In
  de
  vestibule
  het
  wordt
  onder
  de
  gescheiden.
  gevangenis
  gemaakt,
  souterrain
  terwijl
  
  rechts
  De
  
  trapgevels
  
  de waag en links de cipierswoning
  worden aangebracht.
  hebben
  in
  den
  zijgevels
  top trappen en worden daarom gewoonlijk
  in dit bestek echter worden deze trappen door het woord
  genoemd;
  
  en de topgevel in het midden van het voorfront draagt
  "canteelen"
  vervangen
  hier de benaming van "Vlaemschen
  gevel".
   Heeft het stadhuis tegenwoordig
  slechts een trap met bordes, die naar de
  had het twee sierlijke hardsteenen
  trappen
  hoofdverdieping
  leidt, oorspronkelijk
  met bordes, zooals wij verder in het bestek lezen.
  voor tegens de Zale die comen sal int oosten tegens de strate
  tot een peuye daermen die publicatie
  eene steyger
  dienende
  "te
  doen
  boven
  't weylandt XI voeten, gelyck de
  hooch
  ,,ende affcondingen
  sal,
  aen weder zijden mit blauwe steene trappen om op en
  ,,eerste
  verdiepinge,
  af
  te
  "de
  gaan".
  "Item
  maecken
  
  Hierna
  
  volgen
  
  eenige
  
  maten
  
  van deze trappen,
  
  die echter
  
  niet geheel
  
  en
  
  124
  met het bestek van den steenhouwer;
  wij zien echter, dat er
  voor het bordes 24 treden zijn geweest, plus nog twee treden
  Dat deze dubbele trap rijk behandeld
  te bereiken.
  om de voorzaal
  was, blijkt
  van
  in
  bestek
  den
  het
  steenhouwer.
  het
  artikel
  uit
  volgend
  
  al
  
  overeenstemmen
  de
  
  behalve
  
  steen
  
  Architraeff
  
  ende
  
  op elck pedestal
  eene Leeuw hooch
  alsmede
  besteders,
  
  vande
  
  "Item
  "alsmede
  "make
  
  de
  
  vanden steyger
  op pylasters
  van de steyger opde decklijst
  mit haer wapens voor haer tot believe
  
  Capiteelen
  borstweer
  
  21 voete
  inde Frise
  
  van de borstweer
  make het wapen
  "vande
  can
  soo
  het
  vallen
  als
  aende Model te
  Genade
  groot
  "van zijn Vorstelijke
  op elck eene ronde bol: groot io
  "sien is. Ende op de onderste pedestale
  diameter".
  "duym
  blijkt dus, dat de sierlijke
  en met het wapen van den Prins
  
  Hieruit
  bollen
  
  dubbele
  versierd,
  
  leeuwen,
  trap, met pedestallen,
  door de tegenwoordige,
  minder
  
  is vervangen.
  dit hebben
  Behalve
  
  schoone
  
  aan het uitwendige
  van het
  nog eenige wijzigingen
  dat
  zoo
  lezen
  de
  aannemer
  zal
  immers,
  wij,
  gehouden
  plaats gevonden;
  nl. twee aan de
  (dakvenster-kozijntjes),
  zijn te maken vijf ,,dachveynster-kasyntgens"
  de twee eerstgenoemde
  zijn nog aanwezig,
  voorzijde en drie aan de achterzijde;
  
  raadhuis
  
  door 66n modern dakvenster.
   aan de achterzijde
  zijn vervangen
  die
  de
  ook
  verdwenen
  vereertijds de schoorsteenen
  ijzeren kronen,
  zijn
  gevel dichtgemetseld
  sierden,
  terwijl een venster in den z.g. Vlaamschen
  is, ten
  te kunnen
  eene
  einde aldaar
  onder eene kleine bekapping
  aanbrengen
  klok,
  - Anno 1732."
  het opschrift:
  ,,Solo Deo gloria
  dragende
  en hebben betrekkelijk
  uitgevoerd
  Tntvendig is het raadhuis zeer eenvoudig
  doch
  
  de
  
  drie
  
  Verder
  
  plaats gehad.
  veranderingen
  dus in het midden van het gebouw,
  onder de vestibule,
  De gevangenis
  de
  in het voorfront en
  een
  onder
  dubbele
  door
  had toegang
  poortje
  hoofdtrap
  Aan deze gevangenis,
  die thans nog
  door eene deur midden in den achtergevel.
  is
  zeer
  veel
  besteed.
  doet
  als
  is de
  dienst
  zorg
  arrestanten-lokaal,
  Nauwkeurig
  de
  in
  het
  bestek
  bouw
  daarvan
  met
  sloten
  omschreven;
  kozijnen,
  de
  deuren
  geheele
  weinig
  
  de met hout
  en gehengen,
  de tralievensters,
  ring" zijn alle van zware afmetingen.
  bekleede
  
  wanden
  
  en de ,,oversolde-
  
  om de eenvoudige reden,
  de waag wordt weinig vermeld, waarschijnlijk
  dat er niet veel van te zeggen viel; dit lokaal was nl. slechts een groote ruimte
  met den toegang aan de korte zijde van het gebouw en is thans in verschillende
  Van
  
  verdeeld.
  vertrekken
  De cipierswoning
  
  bevatte
  
  slechts
  
  twee
  
  localiteiten,
  
  die onder de weeskamer
  
  125
  door het maken van bedgelegen waren; ook hier zijn naderhand
  steden enz. eenige kleine wijzigingen
  aangebracht.
   zooals zij van den beginne
  is heden nog grootendeels,
  De hoofdverdieping
  66n en dezelfde
  die vroeger met den Secretaris
  af geweest is. De Burgemeester,
  
  en
  
  secretarie
  
  in gebruik;
  de wenteltrap,
  die gedeeldeelde, heeft thans de weeskamer
  is
  hetin
  vestibule
  de
  in
  de
  stond,
  weeskamer,
  weggebroken,
  gedeeltelijk
  telijk
  van
  weesvan bestemming
  is geschied
  bij de verandering
  geen vermoedelijk
  werd
  een moderne
  kamer in Burgemeesterskamer;
  daarop in de vestibule
  trap
  doch deze ontsiert met het
  en met schotwerk aan het oog onttrokken,
  geplaatst
  kamer
  
  in de nabijheid
  flinke ruimte.
  staande
  
  privaat
  
  moderne
  
  en de hoogst
  
  bodekamer
  
  de overigens
  
  aan, die
  uitdrukkingen
  dat
  niet meer in zwang zijn; sommige zijn echter zoo kernachtig,
  tegenwoordig
  enkele
  hier
  van
  te
  vermelden.
  er
  het
  wel
  de
  moeite
  waard
  vinden
  Het leggen
  wij
  het leggen van een vloer "t'overwordt genoemd
  van ribben
  ,,t'overribben",
  en "vlyergeheet. "Vlyerbalcke"
  solderen",
  "raveelhout"
  terwijl eene raveeling
  Wij
  
  treffen
  
  in
  
  het
  
  bestek
  
  meermalen
  
  technische
  
  en vlieringbinten;
  beteekenen
  "blockeels"
  vlieringbalken
  "cromstijlen",
  bynden"
  in
  die
  heden
  Verder
  lezen wij,
  en ,,carbeels"
  nog
  gebruik zijn.
  zijn woorden,
  twee "schaerbinden"
  moeten komen en dat op de bovenste
  dat op de vlieringbinten
  worden
  verwerkt
  elk
  moet
  onder inde schaer"een maeckelaer
  op
  ,,schaerbalcke"
  Ook wordt voorgeschreven
  en boven inde naelt met pinnen en gaten."
  balcke
  te
  met
  aan
  aff
  welke
  spanne"
  goede grenen "spannen",
  wederzijde
  ,,de cappe
  gezaagd moeten worden
  Wat onder "wintbande"
  genoeg,
  
  doch
  
  aangebracht,
  Eene
  
  van goede grenen balken,
  en ??stormbande"
  moet
  
  "niet vierich oft root sijnde".
  verstaan worden, is duidelijk
  die boven in den nok moeten worden
  
  de benaming
  ,,haspelbande",
  is minder bekend.
  van alle in het bestek
  opsomming
  
  voorkomende
  vreemde woorden
  zou ons te ver voeren.
   kunnen
  hiermede
  en benamingen
  volstaan en zullen
  Wij
  nu verder
  het bestek
  we zien dan onder het hoofdstuk
  op den voet volgen;
  de
  dat
  zoowel
  der
  en buitenmuren
  binnenals die van
  fundeering
  "Heywerck",
  de pui rust op een paalfundeering,
  waarvan de palen. XIIII of, zoo dit vereischt
  
  aan het dikke
  wordt, XVI voeten lang zullen moeten zijn en wel van grenenhout,
  einde zwaar "V ende VI
  de teekening
  zij moeten overeenkomstig
  duymen";
  zijn
  verdeeld en met een vloer worden gedekt.
  Laten
  maar
  
  liever
  
  geschieden.
  zal worden
  
  we
  
  en "Leiendak",
  bij de hoofdstukken
  "IJzerwerk"
  welke
  de
  der
  zou
  nagaan,
  op
  wijze
  betaling
  aannemingssom
  Daaromtrent
  lezen wij, dat aan den aannemer PIETER JANSZ. MEERMANS.
  betaald:
  eens
  
  niet
  
  stilstaan
  
  126
  E6nduizend
  
  gulden,
  
  zoodra
  
  gulden
  
  binnen
  
  tweeduizend
  de
  
  worden
  
  zal zenden;
  hij om materialen
  den tijd van zes weken, waarvan echter zal gekort
  van de steen, kalk, arbeidsloonen
  en van al het
  
  voorgeschoten
  prijs
  dat
  ter
  zake
  het aangenomen
  van
  andere,
  in het bestek nader is omschreven;
  66nduizend
  gulden bij de oplevering
  en
  
  elk daaropvolgend
  voorts
  zal
  zijn voldaan.
  nemingssom
  
  werk
  
  is afgesproken
  
  van alle hout-
  
  jaar duizend
  
  gulden,
  
  en verstrekt
  
  en metselwerken;
  totdat de geheele
  
  en
  
  aan-
  
  en Schepenen
  Dit bestek is door Bailliu, Burgemeesters
  met den aannemer
  MEERMANS onderteekend.
  van de hardsteenwerken,
  Met MELCHIOR VAN HARBACH, aannemer
  zijn
  in acht genomen;
  diens bestek is alleen door hem en den
  formaliteiten
  minder
  hoewel het laatste artikel daarvan luidt :
  PIETERSZ geteekend,
  Secretaris
  der Stede
  ende besteet
  bij die van de Magistraet
  gedaen
  Aldus
  int
  van
  V.G.
  Rentmeester.
  Toirconde
  desen
  bijwese
  zijn
  "Nyervaert
  bij den
  uit laste vande Magistraet
  mitte voorz. aennemer geteekend
  "Burgemeesteren
  IV
  162
  t
  ".
   marty
  ,.,op huyde
  bestek
  schrijft voor, dat de plint om het stadhuis, uit
  Laatstgenoemd
  steen vervaardigd,
  blauwe
  138 voet lang en 5 kwartvoeten
  hoog moet worden ;
  van Naamsche
  treden
  ook van de reeds boven genoemde
  steen, die naar het
  leiden en waarvan
  ook in het bestek van den
  voor den hoofdingang
  bordes
  '
  
  zijn alle maten opgegeven, onder bepaling,
  melding wordt gemaakt,
  mit I ronde
  welle gelyck hier in Margine
  worden
  dat zij moeten
  "gewrocht
  de
  is
  een
  is."
  marge
  schetsteekening
  aangebracht.)
  (In
  aengeweze
  
  hoofdaannemer
  
  wordt in de
  behandeld,
  in den top
  der
  Gerechtigheid
  volgende
  maecke boven op de Lijste een Niesse
  van den gevel
  "ende
  voorgeschreven:
  om
  een
  van
  ciraet
  haer
  Justitia in te moge setten welcke Figuer
  Figuer
  ,,met
  "sal hooch zijn 4 voeten van goeden bremer steen."
  de kozijnen
  heeten in het bestek "de
  De banden,
  die tegen
  aanloopen,
  In
  
  Specklagen
  
  waarin
  artikel,
  het
  maken
  bewoordingen
  hetzelfde
  
  die
  
  aen
  
  dit
  
  werck
  
  de
  
  treden
  
  worden
  
  van het beeld
  
  tegen de ooren vande
  gebruyckt
  ook leveren de formeelen boven de kozijnen
  
  sullen
  
  worden
  
  Verder moet de aannemer
  kasijne."
  met sijn compartimenten
  van den voorgevel
  "heel cierlijck
  gelijck inde modelle
  steen." Boven alle kozijnen moeten bovente sien is alles van goeden benteimer
  worden
  
  dien
  
  "boochspecke"
  aannemer
  op het
  
  wercken
  
  hart
  
  met een punct
  
  aangebracht
  
  af de
  
  terwijl den
  strecklagle",
  er voor te zorgen "alle dye, slotstucke
  te
  
  wordt gedrukt
  oft cussen al naerde
  
  van
  
  eijsche
  
  van sulcke werck."
  
  Ook moet
  
  127
  hooch
  hy maken en leveren "alle de togen en de clauwen tot den vlaemse gevel
  ende breet naer de eysche, dick een steen, om een halven steen binne te stellen.
   alle de piramide, potten ende bollen Fronterspitsen,
  Croonemente,
  Ende voorts
  conform
  het
  model, de
  tafelen,
  Datum,
  Pedestalle,
  Schelpen,
  Lijst, architrave,
  dick 4)
  
  op t minste
  Ten slotte
  
  Lijst
  
  duym".
  moet leveren 32 voet lijsten
  zij nog vermeld, dat de aannemer
  ter dikte van 6 en ter breedte van 17 duim, waarin van boven eene goot voor
  worden.
  Zooals wij zien, heeft dus het raadhuis
  moet uitgehouwen
  het dakwater
  eene steenen goot gehad, welke alleen aan de voorzijde
  wij
  oorspronkelijk
  Ook
  de
  is.
  door de tegenwoordige
  zullen dit later aantoonen
  vervangen
  waren
  
  vorsten
  de
  
  bedoeling
  
  dekten,
  
  schetsje licht
  eertijds van steen en een in het bestek opgenomen
  nader toe. De lijsten, die de schoorsteenen
  van den ontwerper
  
  zijn thans ook verdwenen.
  De aannemingssom
  ad zevenhonderd £
  werk
  
  aan den steenhouwer
  
  gulden tot XL grooten het stuk,
  onderhands
  werd gegund, zou worden
  
  waarvoor
  
  dit
  
  uitgekeerd:
  derde
  
  als de eerste verdieping van het gebouw zal zijn opgemetseld,
  bij het in gebruik nemen van het raadhuis en de rest binnen een jaar
  66n derde
  
  daaropvolgende.
  In het kort
  
  samengevat
  
  is de begrootinng
  
  van het stadhuis
  
  als volgt :
  
  Houtwerken ...............
  Arbeidsloon
  Bewerking
  400,00o
  13o hoet
  
  I.
  van het metselwerk
  van den hardsteen
  
  steenen
  
  ......... "
  
  3300
  925
  
  .......... "
  
  700.
  1200
  
  ..... , "
  (met vracht en onkosten)
  de
  onkosten
  ..... "
  inbegrepen
  kalk,
  
  (maat)
  ................. "
  Leiendak
  ......
  (met het lood en de nagels)
  de
  ..........
  IJzerwerk
  (met
  sloten)
  Graafwerk
  en vloeren
  ............ "
  arbeid
  aan steenen enz.... , . ,,
  en
  Houtwerk,
  stellages
  
  520
  ioo
  
  Zand
  
  t
  t
  
  "
  "
  
  1000
  450
  100
  120
  
  A. 841 s
  Zooals
  
  voor schrijfloon
  wij later uit de rekening van den gemeente-secretaris
  van de bestekken
  zullen zien, is het hout- en metselwerk afzonderlijk aanbesteed,
  doch
  
  niet gegund.
   Voor het houtwerk
  
  werd op 13 Maart
  
  1621 als volgt
  
  ingeschreven:
  
  128
  PIETER JANSZ. MEERMANS
  
  A. 3700
  
  ........
  JAN JANS MEERMANS .......... ,, 3900
  PIETER JANS MEERMANS DE JONGE
  
  ..... ,, 3400
  
  PIETER CORNELIS VAN WILLEMSTAT
  
  .......
  "
  3800
  
  CLAES CLAESZ KURFF .......... " 3900
  ANTHONIS VAN DYCK en
  
  5000
  
  4500
  
  " 4200
  3 2O0
  
  " 3 r 50
  
  3850
  
  3800
  
  ADRIAEN CORNELIS CRUYSKERK . . > .... " 3900
  SYMON CORNELIS VAN DELFT ....... "
  waren
  
  het metselwerk
  
  slechts
  
  JAN PIETERSZ
  LIEVEN
  '
  
  nl.:
  '
  
  £.
  775
  
  Delft ......... ,, 1250
  
  JACOB FRANSZ. Bus
  
  Breda ........ "
  
  3900
  3700
  
  vier inschrijvers.
  ADRIAEN THOMAS EN. FRANS DE HAL... , ,
  van
  
  3300
  
  3800
  ,, 3800
  
  GILLIS STIERMAN ...........
  ANTHONIS ZACHARIAS BLOK ........ "
  
  Voor
  
  f. 3600
  " 3700
  
  1050
  
  750
  
  B.
  "
  
  1250
  
  "
  
  925
  
  ,, 980
  
  het bedrag, waarvoor de bouw van het raadhuis aan de vroeger geaannemers
  was gegund, heeft men nog een som van 624 JE voor bijkomend
  
  Behalve
  
  noemde
  werk moeten
  
  uitgeven, hetgeen blijkt
  JANSZ. MEERMANS gemaeckt
  
  PIETER
  
  het
  
  bestek
  
  dit laatste
  
  vant
  
  boven
  
  van Buytenwerken
  bij
  "Declaratie
  vant nieuwe bestede
  den besteke
  
  ende laste van die van Magistraet."
  Stathuys
  Dit bijkomend
  werk omvat o.a. het maken van "cardousen"
  aan de oostvan
  het
  het
  leveren
  en plaatsen
  en
  met
  verder
  dak,
  toebehooren,
  ijzerwerk
  zijde
  alsook het leveren van
  van het ijzerwerk der waag met twee ijzeren gordingen,
  ter
  van
  XXI
  en
  XXII
  voet
  in
  van
  XIV voet, zooals in
  178 palen
  lengte
  plaats
  
  werck
  
  van den bouw
  
  uit eene
  
  mit kennisse
  
  was, omreden "den
  voorgeschreven
  60 £ meer.
   rekende de aannemer
  
  Verder
  
  werden
  
  onder
  
  gront
  
  niet suffisant
  
  en was"; voor
  
  de
  
  om ontvluchting
  waarschijnlijk
  gevangenissen,
  en
  twee
  de
  muren van het
  ontgraving
  voorkomen,
  gewelven gemetseld
  door het verhoogen
  der kozijnen,
  raadhuis,
  2 voet hooger gemaakt dan men oorwaarvoor
  voornemens
  was,
  140 t in rekening werd gebracht.
  spronkelijk
  te
  
  door
  
  Ook
  van
  
  eene
  
  de
  
  aannemer
  
  MR. MELCHIOR VAN HARBACH heeft, zonder inbegrip
  eene extra-rekening
  zijne "huysvrouwe",
  ingediend
  
  aan
  
  "vereeringe"
  eveneens
  ter zake van werken buiten het bestek
  164 ?% XII schellingen,
  het
  verarlderen
  van het wapen van Zijne
  en
  te
  weten:
  voor
  geleverd,
  gemaakt
  van
  
  Genade, voor het maken van drie paar posten aan de schouwen, voor
  Vorstelijke
  het vergrooten
  van het beeld der Gerechtigheid,
  alsmede voor eenige kleinigheden,
  in zijne declaratie nauwkeurig
  omschreven.
  129
  den bouw van het raadhuis zijn verschillende
  Tijdens
  gedaan
  betalingen
  door den Burgemeester,
  die daarvoor
  was, niet alleen aan de beide
  aangewezen
  later
  deze uitgaven werden natuurlijk
  maar zelfs aan hun werkvolk;
  aannemers,
  anno 1621 en
  gekort. Twee registers,
  op hunne aannemingssom
  het
  Matheus
  van
  opschrift "Reeckeninge
  Egbertsz.
  1623, dragende
  Burgemeester
  den ontfanck ende uitgaaff concernerende
  den bouw vant nieuwe Stathuys binnen
  
  den.
  aannemers
  
  dese Stede
  
  een duidelijken
  blik.
   en
  Het register
  op de eerste plaats de ontvangsten
  zien wij achtereenvolgens
  daaronder
  de
  van
  Prins
  subsidien
  MAURITS,
  geboekt
  de eene groot £. 2000, verleend bij akte van 25 November
  1620, de andere van
  E. 3000, geschonken
  bij akte van 15 Mei d.a.v. Daarna volgt een bedrag van
  Nyervaert",
  
  geven ons hierin
  van 1621 vermeldt
  
  E. 425, hetwelk
  de opbrengst
  van den accijns van
  is geweest der verpachting
  twaalf
  stuivers
  de
  ton
  zwaar
  bier
  het
  op
  gedurende
  jaar 1621, waarvan de
  HENDRICK PIETERSZ, pachter is geweest, alsmede eene som
  gemeente-secretaris
  van
  als
  van den accijns van vier en twintig
  der verpachting
  700
  opbrengst
  stuivers
  aan
  
  op de ton zwaar bier gedurende het jaar
  een zekeren SEBASTIAEN VAN ALENBORCH.
  Het
  
  werd
  
  totaal
  
  vermeerderd
  
  1622, voor dat
  
  bedrag toegewezen
  
  dus
  6125, welke som in 1623
  bedraagt
  ontvangsten
  en
  met een bedrag van
  4 schellingen
  980
  wegens de verin dit jaar, zoodat de gezamenlijke
  bieraccijns
  ontvangsten
  
  dezer
  
  van den
  pachting
  voor den bouw van het raadhuis hebben bedragen £. 7Ios
  en 4 schellingen.
  in dit register vinden wij eenige uitgaven als volgt verantwoord:
  Verder.
  Het uitbetalen
  der drie eerste termijnen aan den aannemer
  MR. PIETER
  JANSZ. MEERMANS, tezamen een bedrag van E. 4000, hetgeen geschiedde
  op den
  de aannemer
  slechts :E. 45 16 sch. 6 pf.,
  1622; toen ontving
  reeds 1446 E. had genoten
  hij van tevoren op verschillende
  aangezien
  tijdstippen
  aan verschillende
  was
  uitbetaald
  voor de levering van
  en het overige
  personen
  I2en
  
  December
  
  en werken. Zoo werd o.a. aan den steenhouwer mR.
  materialen
  MELCHIOR
  aan
  VAN HARBACH £. 428 vooruit betaald, waaruit dus blijkt, dat de betalingen
  van MEERMANS zijn begrepen geweest.
  onder de aannemingssom
  den steenhouwer
  10
  sch.
  loon
  voor het graven der fundeering;
  E.
   wegens bedongen
  32
  diverse
  
  ZACHARIAS BLOCK ter zake van strijkgeld voor het inzetten van het
  9 aan.
  aanbestede
  werk;
  7 £. 8 sch. aan HENDRICK CLAEZ en PIETER DE METSER voor het dragen
  van de witte
  
  in de loodsen;
  164 2. 12 sch. aan MR. MELCHIOR VAN HARBACH voor
  dat in het bestek niet was vernoemd;
  houwwerk,
  
  leveren
  
  en blauwe
  
  steen
  
  15 £· 4 sch. aan
  van ijzeren kronen
  
  den
  
  slotenmaker
  
  op de schoorsteenen
  
  steen-
  
  bijkomend
  
  DIRCK AERTSZ. voor het maken
  van het gebouw;.
  en
  
  ,
  
  130
  18 sch.
  3
  
  aan
  
  THONIs
  
  NOREN
  
  voor
  
  het
  
  vervoeren
  
  van Breda naar Nijervaert;
  18 sch. aan CORSTAEN PIETERSZ, voor het leveren
  JB.
  17
  op het plein voor het raadhuis;
  12
  sch. idem voor eene schuit schelpzand;
  
  hardsteen
  zand
  
  van eene
  
  partij
  ,
  van twee schuiten.
  van den steenhouwer,
  3
  14 sch. aan JACOB JACOBSZ. wegens verteerkosten
  te
  het
  om
  was
  die hem gezonden
  zijn bij
  frijnen van den hardsteen;
  behulpzaam
  van
  16 f. 14 sch. aan den steenhouwer
  JAN ADRIAENS voor het vergulden
  het
  in
  den
  de
  staande
  van
  van
  de beeltenis
  raadhuis,
  Gerechtigheid,
  voorgevel
  alsmede de twee leeuwen en de beide koperen schalen met de balans.
  Verder
  verteringen
  Magistraten
  het houtwerk
  
  der stad verschillende
  zien wij, dat ten huize van den rentmeester
  metselaars
  door de steenhouwers,
  enz., die met de
  zijn gedaan
  en
  het
  bestek
  buitenwerken
  hebben
  "oversien"
  vastgesteld,
  sommige
  hebben
  
  opgenomen;
  
  aldaar
  
  werden
  
  voor
  
  een en ander
  
  dan
  
  ook
  
  fooien
  
  herhaaldelijk
  uitgekeerd.
  van het metselwerk ontving de metselaar
  Als strijkgeld voor het "insetten"
  THOMASZ.
  der stad 6 £, heeft
  ADRIAENS
  MR.
  4
  5 sch., terwijl de rentmeester
  van den accijns op het bier.
   bij de verpachting
  gekregen als strijkgeld
  van den aannemer
  MELCHIOR VAN
  Ook blijkt nog, dat de echtgenoote
  HARBACH,
  
  zooals
  
  van tevoren
  
  was, met medeweten
  geconditioneerd
  een "doublen"
  gouden rijder ter waarde van
  in het door haren man
  veranderingen
  wegens
  
  tweemaal
  
  Magistraten
  heeft ontvangen
  hardsteenwerk.
  De knechten
  
  van Heeren
  6 sch.
  II
  
  aangenomen
  
  in de werkplaats
  van MR. MELCHIOR kregen volgens afspraak
  als fooi eene halve ton bier, die met den accijns 3 2. II sill, heeft gekost.
  voor het
  Op 18 April 1621 wordt aan twee soldaten 1£, 4 sch, uitbetaald
  
  dragen
  
  van leien.
  diensten
  door soldaten
  verricht
  treffen wij meermalen
  Dergelijke
  aan,
  is
  van
  het
  van fooien en van bier: zoo
  ook
  menigmaal
  sprake
  "vereeren"
  terwijl
  werd bijv. bij het leggen van de eerste lei op het leiendak een half vat bier
  kostende zooals boven gemeld met de belasting
  3 E. II sch.
  geschonken,
  Aan
  6 sch.
  den
  
  timmerman
  
  JAN JANSZ. MEERMANS werd een bedrag van 51 1 £.
  voor het maken van eiken banken in den tuin van den rent-
  
  uitgekeerd
  meester, van waar de blauwe steen afkomstig
  met verschillenden
  eene papierkast
  viercante
  als op de weeskamer
  en voor eenige tafels
  
  was, alsmede voor het maken van
  zoowel op de secretarie
  layckens"
  
  en banken. Bovendien
  ontving geMEERMANS nog 54 JC. 8 sch. voor het leveren en stellen van drie nieuwe
  met afscheiding
  enz. in de cipierswoning
  bedsteden
  onder het raadhuis.
  noemde
  
  131
  wordt aan LAURENS JORISZ. VORSTEN eene som
  Op den 28en October
  naar Breda, waarheen hij gezonden
  2 £. 10 sch, betaald wegens reiskosten
  om den steenhouwer
  aan te zetten tot meerder spoed bij de afwerking van
  
  van
  was
  
  den resteerenden
  Toen
  
  hardsteen.
   de groote
  
  zerk voor het bordes
  
  was opgewonden,
  werd
  het plaatsen
  van het
  
  jaar
  van
  
  eene fooi van
  beeld
  
  die hulp hadden
  opperlieden,
  Behalve
  verschillende
  afzonderlijken
  post van vrachten
  De gemeente-secretaris
  6
  
  sch.
  heeft
  
  der Gerechtigheid
  de metselaars
  en
  ontvingen
  verleend, eene belooning van 3 JB. 17 sch.
  kleine posten
  van vrachten
  vinden
  wij nog een
  gedurende
  HENDRIK
  
  voor
  
  genoten
  
  ingezonden.
  Ten eerste
  
  met
  
  gevangenis,
  daarvan
  duplicaat
  
  op den 22en Januari van het volgend
  2 E. 18 sch. gegeven en bij gelegenheid
  
  schrijfloonen,
  Daaraan ontleenen
  
  de jaren 1620 en 1621, groot 33 JE. 14 sch.
  PIETERSZ. heeft een bedrag van 46 £.
  waarvan
  
  hij eene gespecificeerde
  
  declaratie
  
  wij het volgende:
  en gemaakt een bestek voor een stadhuis
  hij geschreven
  dat uit twee stukken
  bestaat
  en 50 voet lang is met een
  2 E. 8 sch.
  voor Zijne Vorstelijke
  Genade......
  heeft
  
  Daarna heeft hij gemeld bestek veranderd
  voor een stadhuis
  van 60 voet lengte, verdeeld in drie stukken, en hetzelve geschreven
  in twee deelen, ten einde het houtwerk
  en het arbeidsloon
  van den
  hardsteen
  
  te kunnen besteden,
  een en ander op "XX
  afzonderlijk
  daer in gevallen"
  compres mit de correctien ende veranderinge
  
  bladeren
  
  Van
  
  dezelfde
  
  bestekken
  
  den
  
  der
  
  gemaakt,
  op eenige plaatsen aan
  aanbesteding
  timmerlieden
  toonen ...........
  om op verschillende
  Idem twee bestedingsbiljetten
  plaatsen
  aan te plakken ("affigere")
  ............
   om
  
  deze
  
  op
  
  Nadat
  
  dag
  te kunnen
  
  3 ,,
  
  4
  
  4 ,,
  
  i6"
  
  I „
  
  4
  
  "
  
  heeft hij nog twee duplicaten
  
  "
  
  de
  
  besloten
  hadden
  van den geheelen
  Magistraten
  bouw van het raadhuis 66n bestek te doen maken, ten einde zoowel
  het houtwerk, metselwerk, ijzerwerk en grondwerk als de arbeidsloonen
  en
  
  aan een ,,souffisant"
  en voor het geheel te kunnen aanbesteden
  heeft vervolgens
  met
  de gemeente-secretaris
  goed aannemer,
  
  "'s
  
  Heere"
  
  tezamen
  
  PIETER JANSZ. MEERMANS, "daerop gebesoigbestek gemaakt van het geheele werk, groot XXIII
  
  timmerman
  
  neert", een nieuw
  bladeren
  compres.
  bewezen
  
  diensten
  
  en schrijfloon
  
  van het
  
  , 5 ,,
  veranderingcn
  ontving hij ..
  aan
  MEERMANS
  PIETER
  JANSZ.
  gunning
  in Mei 1621 heeft hij nog twee duplicaten
  daarvan gemaakt, het
  zelf ...
  , 6 „
  eene voor de stad en het andere voor den aannemer
  bestek
  
  met de daarin
  
  Voor
  
  Na
  
  aangebrachte
  van het werk
  
  i2"
  
  8
  
  "
  
  132
  Ook van het
  
  van den hardsteen,
  
  gegund aan MELCHIOR
  1 £. 4 sch.
  VAN HARBACH, heeft hij twee duplicaten
  gemaakt .....
  Verder heeft hij nog geschreven
  en gemaakt:
  van
  9 copieen
  I „ r6
  en octroyen van Zijne Vorstelijke
  ordonnantidn
  Genade....
  2 Lijsten
  de
  van
  en
  verbalen
  al
  den
  blauwen
  witten
  van
  om aan Z. V. Genade
  
  hardsteen
  twee
  
  bestek
  
  dagen
  
  is
  
  bezig
  
  te "remonstreeren",
  waarmede hij
  welke hij met den steenhouwer
  
  en
  
  geweest
  
  heeft
  
  12
  
  ,,geresumeerd" ............ ,.
  van
  het onderhoud
  'Op 1 7 Junii 1621 eene akte betreffende
  die hij "onder 't segel gedepescheert
  mit doubel ende
  het stadhuis,
  heeft
  ...........
  tweemaal geschrevenen"
  aan Z. V. Genade betreffende
  het verzoek
  Twee requesten
  
  3 ,,
  
  1"
  
  4"
  
  van het stadhuis
  
  2 "
  
  8
  
  heeft
  
  en de octrooien
  met de gevangenissen
  ...
   Aan MELCHIOR VAN HARBACH, bouwmeester van Z. V, Genade,
  vereerd en betaald, wegens
  hij op last van de Magistraten
  diensten
  
  bewezen
  
  alsmede
  
  stadhuis,
  een "doubel
  
  a,.
  "
  
  van het
  bij het maken van het eerste ?patroon"
  het
  voor het helpen
  van
  bestek,
  "ordonneren"
  
  Jacobus" ............ ,
  Alzoo
  
  tezamen:
  
  i2"
  46 JB. 6 sch.
  deze lijst van betalingen
  blijkt ook nog, dat meergenoemde
  gemeentemet den Burgemeester
  CLAES MARCUS in November
  1620 naar den.
  en aldaar van Prins MAURITS "geobtineert"
  hebben de eerste
  Haag zijn geweest
  met
  van
  den
  hardsteen
  en het
  subsidie
  van tweeduizend
  de
  gulden
  "gratuiten"
  octrooi van 12 sch. op de ton zwaar bier; verder zijn zij nog naar Breda gereisd.
  Uit
  secretaris
  
  Genade de bestekken
  vast te
  Zijne Vorstelijke
  te maken. Behalve deze hebben zij tezamen nog eene
  stellen en de teekeningen
  omdat de rentmeester
  reis gemaakt,
  te laten volgen.
  den hardsteen
  "refuseerde"
  Voor een en ander hebben zij 60 f, in rekening gebracht.
  om
  
  met
  
  den
  
  Wegens
  
  bouwmeester
  
  zijne
  
  reizen
  
  van
  
  naar
  
  Dordrecht
  
  en Rotterdam
  
  hiervoor
  reeds vermeld,
  aanbesteding,
  uitgeschreven
  van de benoodigde
  naar den IJssel tot het aankoopen
  
  in het belang van de
  benevens
  voor zijne reis
  
  steenen, alsmede voor zijne
  wordt aan den rentmeester
  
  en toezicht op het werk,
  administratie
  bemoeiingen,
  der stad een bedrag van 75 1. uitgekeerd,
  voor eene derterwijl hij bovendien
  gelijke reis in Maart 1621 eene som van 20 P,. I sch. ontvangt.
  een
  Nog vinden wij in dit register ten name van den gemeente-secretaris
  12
  £. wegens verricht schrijfwerk.
   post van
  In
  
  het tweede
  
  register
  
  komen
  
  voor
  
  de uitgaven
  
  gedurende
  
  het jaar
  
  1623;
  
  133
  behalve
  
  aan den aannemer
  MELCHIOR VAN HARBACH, alsmede
  eenige betalingen
  zien wij dat aan HERMAN JANSZ.,
  andere posten van geenerlei beteekenis,
  ende olyverwen"
  1) is betaald eene som van 58 £, voor het coleuren
  ,,glaesmaker",
  
  enkele
  van
  
  alle
  
  vensters
  
  en
  
  deuren
  
  ende
  
  van
  
  binnen
  
  met
  
  van
  
  Zijne
  
  Vorstelijke
  
  voor
  gheel ende swart",
  in den voorgevel
  Genade
  coleuren
  "mit zijn behoorlijcke
  alsook voor het blauw verven van eenige
  banken en
  
  en
  
  van
  
  het nieuwe
  
  stadhuis
  
  met "doubel groenverwe
  het schilderen
  van het wapen
  
  quarthen
  affgeset"?
  tafels in dit gebouw.
  Uit door hem ingediende
  declaratidn
  blijkt, dat ook al het glaswerk in
  het stadhuis door hem geleverd is; daarvoor heeft hij op 8 Maart 1622 ontvangen
  een bedrag van 67 £., gespecificeerd
  als volgt:
  Voor
  
  de
  
  Voor
  
  en plaatsing
  van t9 glazen op den zolder en in de
  268 voet à 21/2 schelling per voet ..
  33 £. 10 sch.
  van 5 glazen in de voorzaal ...
  12
  het aanbrengen
  Io "
  10 glazen in de cipierswoning .......
  10 "
  17 ,,
  
  Voor
  
  2 glazen
  
  makende
  
  gevels,
  
  Voor
  
  levering
  tezamen
  
  in de waag ..........
  Totaal:
  
  3"
  67 £.
  10
  
  "
  
  zijn echter
  Op de hoofdverdieping
  eveneens
  in 1622
  schilderd
  hetwelk
  glas,
  HERMAN JANSZ. ontving
  176 £, 5 sch.
   Hiervoor
  
  daarvoor
  
  maakte
  
  en plaatste
  
  voor
  
  het
  
  eenige ramen voorzien van gebrandis geleverd;
  genoemde
  ,,glaesmaker"
  van dit jaar een bedrag van
  op 10 November
  
  hij het navolgende:
  van een kruyscazijn"
  4 glazen
  op de vergaderkamer
  "stoppen
  de stad Niervaart,
  binnen
  van het nieuwe stadhuis
  "daer inne gestelt zijn de
  van
  Genade
  den
  Prince
  van
  alles van goed
  wapens
  Zijne Vorstelijcke
  Orangien",
  met
  de
  cierate
  naer
  tezamen
  en
  ende
  behooren"
  Fransch
  "coleure
  afgezet
  glas
  kostende
  
  44 E.;
  
  4 glazen voor
  van Zijne Excellentie
  
  waarin is aangebracht
  het wapen
  kruiskozijn,
  voor
  den
  prijs van 44 Z.;
  "Prince Henry de Nassau", eveneens
  met de
  een dito kruiskozijn
  vergaderzaal
  op meergenoemde
  een dergelijk
  
  4 glazen in
  wapens van de EdelMogende
  8 glazen
  groot
  
  136 voet,
  
  "boven
  kostende
  
  Heeren
  
  de
  
  vijer
  
  17 £. ;
  
  van Zeeland, kostende 46 £. ;
  tezamen
  vereert
  zijn" op de weeskamer,.
  Staten
  die
  
  ??5laesschrijver"uit
  1) In 1618 was in de kerk te Klundert een zekere CLAESJANSZ.WIJTMANS,
  Rotterdam, werkzaam, die aldaar een glasraam plaatste, door Burgemeesteren Magistratenvan Rotterdam
  ten geschenke gegeven. Wij zien dus, dat in het raadhuis een ander perscon met dit werk is belast geweest.
  134
  in de cipierswoning
  en 2 op de secretarie,
  tezamen ter
  glasramen
  van
  .1:,
  en
  voor den prijs
  van 142 voet
  15 sch. ; 5 wapens van de
  17
  grootte
  kostende
  in de glazen
  stad, gesteld
  per stuk i B. 10 sch.,
  op de voorzaal,
  10
  
  10 sch.
   tezamen 7
  
  nu de voornaamste
  door Burgemeester
  MATHEUS
  Wij hebben
  betalingen,
  in
  EGBERTZ. gedaan
  en in de beide door ons genoemde registers verantwoord,
  het kort
  
  en zien daaruit, dat eenige daarvan zijn geschied voor werken
  weergegeven
  die niet in het bestek staan vermeld ; immers, behalve het bijwerk
  en leveringen,
  MELCHIOR VAN
  MEERMANS en dat van den steenhouwer
  van den aannemer
  in de omschrijving
  HARBACH, kwamen ook de ijzeren kronen op de schoorsteenen
  1620 schonk Prins
  Volgens de akte van 25 November
  had liggen, hetgeen echter niet
  dien hij te Klundert
  MAURITS den hardsteen,
  die
  betaald zijn voor
  met de verschillende
  overeenkomt
  vrachten,
  herhaaldelijk
  
  van
  
  het
  
  het
  
  vervoer
  
  niet voor.
  werk
  
  van
  
  den hardsteen,
  
  zoowel
  
  bewerkt
  
  als onbewerkt,
  
  van Breda
  
  Niervaart.
  naar
  -
  
  met
  wij daaruit
  gezien, dat het beeld der Gerechtigheid
  schalen en de balans,
  alsook de beide leeuwen op het bordes
  zoo ook, dat men meermalen
  indertijd zijn verguld geweest;
  gebrek heeft gehad
  aan werkvolk, zoodat de hulp van soldaten moest worden ingeroepen.
  De gemeente-secretaris
  vereerde, zooals wij gezien hebben, aan MELCHIOR
  Verder
  
  de
  
  hebben
  
  twee koperen
  
  VAN HARBACH, den bouwmeester
  van Zijne Vorstelijke
  Genade den Prins van
  cen dubbelen
  Oranje,
  Jacobus
  (12 E 10 sch.) voor door hem bewezen diensten
  de
  het
  maken
  van
  eerste
  bij
  teekening van het stadhuis en voor het opmaken
  wordt den secretaris
  van het bestek;
  dit bedrag
  uit de gemeentekas
  gerestitueerd, zoodat
  HARBACH van
  ingediende
  
  wij moeten
  
  dat deze vergoeding
  aan MELCHIOR VAN
  aannemen,
  is
  verleend.
   gemeentewege
  Blijkt uit de door den secretaris
  is
  declaratie
  ten duidelijkste,
  dat bedoelde
  MELCHIOR de ontwerper
  
  m.et vrij groote zekerheid kunnen
  geweest van het eerste plan van het raadhuis,
  de
  uit
  aan
  verschillende
  die
  stukken
  de
  hand van authentieke
  wij
  wij
  gegevens,
  in deze studie hebben medegedeeld,
  dat niemand anders dan Mr. MELaannemen,
  CHIOR VAN HARBACH, steenhouwer
  te Breda, de ontwerper
  het
  en, voorzoover
  is
  den hardsteen
  het
  onderde uitvoerder
  betreft,
  geweest van het stadhuis, dat
  heeft uitgemaakt.
  Tot staving onzer redeneering
  werp dezer bespreking
  brengen
  slechts
  in
  Mr.
  MELCHIOR
  v66r alle anderen aannemer
  dat
  werd
  wij
  herinnering,
  van de hardsteenwerken,
  die hem gegund werden zonder openbare inschrijving,
  dus onderhands;
  van den goeden
  gemeente-secretaris
  
  dat
  
  hij
  
  gang
  eene
  
  te Klundert werd ontboden ter bevordering
  meermalen
  der werkzaamheden;
  dat de Burgemeester
  met den
  reis naar
  
  Breda,
  
  waar
  
  Mr. MELCHIOR het beroep
  
  van
  
  135
  steenhouwer
  Zijne
  reeds
  
  Vorstelijke
  
  stadhuis
  
  van
  ten einde met den "bouwer"
  ondernomen,
  van den dubbelen Jacobus
  Genade, zooals hij bij het aanbieden
  te
  en
  de npatronen"
  bestekken
  vast
  stellen
  van het
  de
  werd,
  heeft
  
  uitoefende,
  
  genoemd
  te maken.
  zekerheid
  Absolute
  
  dit punt bestaat echter niet.
  der werken in natuursteen
  hebben wij gezien, dat de
  Bij de bespreking
  in
  den
  die
  werd
  heeft moeten
  steenhouwer
  bouw,
  voltooid,
  1623
  gedurende
  leveren 32 voet lijsten ter dikte van 6 en ter breedte van 17 duim, waarin van
  boven
  
  eene
  
  deze aldus
  schen
  
  gevel
  uit het door
  
  goot moest worden uitgehouwen,
  bewerkte lijsten vormden de steenen
  boven
  
  het
  
  bordes
  
  MEERMANS verrichte
  De
  
  kardoezen.
  goot op
  daarin
  uitgehouwen
  
  op te vangen;
  gootlijst tusschen den z.g. VlaamZooals blijkt
  en de eindgevels
  van het gebouw.
  