text: BIJLAGE I
  
  MYTHISCHE VERHALEN
  
  § a Oorsprongsmythen
  Over het ontstaan van de stam der Okwasar
  Vertellers: Siewanomie en Torerei
  Heel, heel lang geleden woonde er in het gebied, waar thans de
  Okwasar wonen, slechts één man, eenzaam zonder vrouw.
  Op een goede dag cohabiteerde hij in een dode hondekop en legde
  deze schedel daarna in zijn huis neer.
  Vervolgens ging hij enige tijd op de varkensjacht en toen hij op de
  terugweg in de nabijheid van zijn woning was gekomen, hoorde hij
  daarin het geluid van vele stemmen. Vol verbazing ging hij naar binnen
  en ziet, zijn huis was vol mensen, vrouwen en kinderen, alle ontstaan
  uit zijn echtelijke vereniging met de dode hondekop.
  Hij sloot zich daarop bij hen aan en zij vormden in den vervolge
  de stam van de Okwasar, die thans het gebied tussen Scholteneiland
  en Monodeiland ten westen van de Mamberamo bezet.
  Dit verhaal werd mij door de Okwasar, met name door Matapa en
  Kawaro, geheel bevestigd. Door Matapa werd er aan toegevoegd, dat
  het Nabanétj (het Opperwezen) was geweest, die al deze mensen uit
  de hondekop verwekte.
  "Okwa" betekent hond. In beide stammen betekent "asar" de heilige
  fluit, doch bij de Okwasar is "sár" het woord voor de bamboe, waarvan
  deze fluiten gemaakt worden en bij de Kaowerawédj "nabates".
  Dit verhaal is vermoedelijk onvolledig, aangezien de fluiten, de "asár"
  er niet in voorkomen.
  Het ontstaan van Monao, Kaowerawédj en Sasao
  Vertellers: Siewanomie en Torerei: het verhaal bevestigd door
  Anieboe
  Heel lang geleden woonde er in het gebied der Sasao (brongebied
  van de Apauwar) slechts één man, Enor, met zijn vrouw.
  J. P. K. van Eechoud † - 9789004286634
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:18:31AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  179
  
  Op zekere dag ging Enor op jacht en ondertussen ging zijn vrouw
  wat lopen ronder bepaald doel, in westelijke richting. Ze liep verder,
  steeds verder en kwam aldus aan de Mamberamo. Deze rivier stak ze
  over en zo belandde zij in het gebied waar thans de Tiemoen-Monao
  wonen.
  Daar woonde toen een man, het enige menselijke wezen in die streek,
  die onmiddellijk de plotseling opduikende vrouw tot echtgenote nam.
  Hij kreeg bij haar twee kinderen, een jongen en een meisje. (Bij een
  tweede, overigens geheel identieke lezing van dezelfde vertellers was de
  vrouw reeds zwanger van Enor, toen zij bij deze vreemde man kwam).
  Enor, die na terugkomst van de jacht zijn vrouw miste, ging op
  zoek. Steeds haar spoor volgende kwam hij ten leste aan de verblijfplaats, waar hij zijn vrouw in bezit genomen zag door een vreemde
  man. Hij schoot deze dood en nam zijn vrouw mee. De kinderen liet
  hij achter. Deze bleven ter plaatse wonen, huwden later, vermenigvuldigden zich en vormen nu de stam der Monao.
  Enor ging met zijn vrouw op de terugweg naar zijn vroeger gebied,
  doch bleef op de doortocht enige tijd wonen in het Koewamagebied,
  waar thans Piesano ligt. Daar kreeg hij twee kinderen, die hij er achterliet, toen hij verder trok. Deze twee kinderen huwden samen en hun
  nakomelingen vormen nu de stam der Kaowerawédj.
  Enor kwam weer terug in zijn oude gebied aan de Apauwar, kreeg
  er vele kinderen, die thans de stam der Sasao vormen.
   De taal der Sasao, Monao en Kaowerawédj is dan ook eigenlijk
  dezelfde. Tussen het gebied der Monao en der Kaowerawédj liggen
  echter veel hoge bergen en daarom is langzamerhand de taal der
  Monao een andere geworden dan die der Kaowerawédj. Die van de
  Sasao is echter dezelfde gebleven, aangezien tussen hen veel vlak land
  en laag bergland ligt.
  Door deze terrein beschrijving wilden vertellers kennelijk aangeven,
  dat door isolatie in zwaar terrein en weinig onderling contact in de
  loop der tijden de taal zich wijzigde.
  Het is niet onwaarschijnlijk, dat dit verhaal is ontstaan uit de zucht
  om zichzelf te verheffen tot de stand der Monao, die door elke Kaowerawédj gevreesd en gerespecteerd worden. Deze isolatie door het
  terrein is echter pure fantasie: zeker is het in het gebied van de Monao
  zwaarder terrein dan in het oosten, doch beide kampongs van de
  Monao liggen nog geen dag lopen van de rivier verwijderd.
  J. P. K. van Eechoud † - 9789004286634
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:18:31AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  180
  
  De oorsprong van verschillende stammen
  Verteller: Anieboe
  Nabanétj (het Opperwezen) had zijn dochter ten huwelijk gegeven
  aan Abietj - de zon. Toen deze bij zijn vrouw een dochter had gekregen, wilde hij ook deze - dus zijn eigen kind - huwen. Nabanétj
  kwam echter tussenbeide en verbood dit huwelijk, daar dat slecht was.
  Abietj moest zijn dochter aan een ander uithuwelijken en gaf ze toen
  aan zijn jongere broer Nawotj (de maan).
   Abietj en de dochter van Nabanétj kregen echter nog veel meer
  kinderen en telkens zetten zij een paar - broer en zuster - op verschillende plaatsen op aarde neer. Deze huwden, vermenigvuldigden
  zich en vormden aldus de stammen der Kaowerawédj, Monao, Okwasar,
  enz.
  Kawaro, een Okwasar, vertelde mij hetzelfde verhaal, doch dan als
  inleiding voor een ander verhaal, dat omtrent het ontstaan der menstruatie (zie elders).
  Het ontstaan van de Kwerep
  Verteller: Kamonie
  Bovenstrooms, in het gebied der Sieadjoe, had heel vroeger eens een
  man, Koteba genaamd, zijn sperma in een blad gewikkeld en dit pakketje
  in de Mamberamo geworpen.
  Ter hoogte van Scholteneiland was een vrouw van de Aowodiewiedj
  aan de oever bezig met het verzamelen van hout. Zij zag het pakketje
  drijven, viste het op, bekeek het nieuwsgierig en stak het tussen haar
  lendenen en de gordelband en dacht er verder niet meer aan.
  Na enige tijd werd zij echter zwanger en dat verwonderde iedereen
  ten zeerste, aangezien het een ongehuwde vrouw was.
  Tenslotte werd het kind geboren; het bleek een zoon te zijn en zijn
  nakomelingen vormden de Kwerep.
  Ter toelichting van deze verwondering dient, dat een niet-gehuwde
  vrouw, ofschoon vrij voor het geslachtsverkeer met alle mannen van de
  kampong, slechts hoogst zelden zwanger wordt.
  Verder werd medegedeeld, dat het geslacht der Aowodiewiedj thans
  niet meer bestaat.
  Oorsprong van de menstruatie I
  Verteller: Kawaro, een jonge ca. 23-jarige Okwasarman
  Nabanétj, het Opperwezen, had zijn dochter -
  
  naam onbekend -
  
  J. P. K. van Eechoud † - 9789004286634
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:18:31AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  181
  
  ten huwelijk gegeven aan Abietj - de zon. De dochter was nog vrij
  klein en daarom gaf Nabanétj er de opdracht bij, dat hij, Abietj, niet
  met haar mocht cohabiteren, voordat haar borsten al groot waren en
  begonnen te hangen.
  Abietj hield zich echter niet aan dit verbod en cohabiteerde toch
  met zijn te jeugdige vrouw, met het gevolg, dat er bloed uit de vagina
  vloeide.
  Abietj maakte daarop een klein huisje en stopte zijn vrouw daarin
  (om haar voor N abanét j te verbergen?).
  Nabanétj vernam het geval toch en maakte zich vreselijk kwaad.
  Gebruik makend van soewangi doodde hij Abietj. Het lijk zette hij
  op de Karar (dodenstellage ) en toen het vergaan was, verzamelde hij
  de beenderen en begroef deze in de grond.
  Oorsprong van de menstruatie
  
  11
  
  Verteller: Kamonie
  Vroeger hadden de vrouwen nog geen vagina. Toen Abietj huwde met welke vrouw was onbekend, maar niet met een dochter van Nabanétj - sneed Nabanétj met een mes de vagina in het lichaam van de
  vrouw.
  Hij gaf vervolgens de opdracht, dat Abietj nog niet met haar mocht
  cohabiteren; hij hakte een stuk hout van een boom, gaf dit aan Abietj
  en zei: eerst als dit stuk hout geheel droog is, mag je cohabiteren.
  Abietj echter hield zich niet aan dit verbod en cohabiteerde toch met
  de vrouw. Omdat de vers gesneden wonde nog niet geheeld was hetgeen had moeten geschieden in de tijd, die het hout nodig had om
  te drogen - begon het bloed te vloeien.
  =
  
  Nawa
  menstruatie, is kennelijk afkomstig van nawotj - de maan;
  dit blijkt ook uit de opvatting, dat de maan de vrouw pijlt.
   Toch is in beide verhalen sprake van de zon, die volgens andere
  verhalen een oudere broer is van de maan. De contradictie werd niet
  verklaard, vermoedelijk zijn de verhalen onvolledig. Kamonie is een
  bejaard man, goed op de hoogte van adat en legenden, terwijl Kawaro
  nog zeer jeugdig is. Mogelijk wordt het verschil in de verhalen omtrent
  de identiteit van de vrouw van Nabanétj verklaard door een andere
  lezing van het verhaal bij de Okwasar, mogelijk ook door onwetendheid
  van Kawaro. De tegenstrijdigheid, dat Abietj gedood werd en toch elke
  dag aan de hemel staat, werd niet verklaard. Van vele zijden kreeg
  
  J. P. K. van Eechoud † - 9789004286634
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:18:31AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  182
  
  ik het verhaal, dat de menstruatie de pijl van de maan is; dit is
  kennelijk de algemene opvatting.
  Er blijkt wel uit beide verhalen, dat het ontstaan der menstruatie
  te wijten is aan een misdrijf, aan iets verkeerds, aan het weerstreven
  van Nabanétj's verbod.
  § b Over het Opperwezen
  Nabanétj schept de mensen
  Verteller: Anieboe
  Nabanétj en Abietj - de zon -- waren vroeger beiden op aarde.
  Op zekere dag ging Abietj naar boven en hij zei tegen Nabanétj: kom
  mee. Deze wilde wel en ging een eindje mee omhoog, maar zei toen:
  Nee, Abietj, dat is me te hoog, ik ben bang dat mijn kinderen dood
  zullen vallen.
  Op aandrang van Abietj liet hij zijn kinderen toen maar achter op
  aarde; hij zette er op verschillende plaatsen een paar neer en dat
  werden de mensen.
  Nabanétj zelf ging daarop met Abietj mee omhoog en is verder
  boven gebleven.
   Nabanétj en de maleo 1)
  Verteller: Kawaro
  Nabanétj was vroeger vaak op aarde. O.a. heeft hij eens aan de
  Ogwédj soewangi geleerd (lezing Matapa: aan de Namoenawédj).
  Deze leerden het aan alle stammen op de oostoever, doch niet aan
  die op de westoever, zodat de Monao en de Okwasar geen soewangi
  bedrijven.
  Nabanétj ging op een goede dag naar een grote berg, waar een
  maleo-paar woonde. Deze maakten toen nog een nest zoals andere
  vogels. Nabanétj leerde hen daarop het nest maken, wals zij dat tegenwoordig hebben (de bekende grote hopen bladeren). Nadat de maleo's
  daarin een groot aantal eieren hadden gelegd, nam Nabanétj ze er uit en
  bewaarde ze in een pierietj (emmertje van bladschede) tot er kuikens uit
  kwamen. Toen deze opgegroeid waren, leerde hij ook hen hoe het nieuwe
  nest te maken en nadat ook zij eieren hadden gelegd haalde hij ze weg.
  Toen hij veel eieren bij elkaar had, daalde Nabanétj van de berg af
  en legde overal op de wereld deze eieren neer, aldus de maleo over
  de gehele aarde verspreidend, zodat zij nu overal voorkomen.
  1) Noot van de bew.: Maleis voor een op Nieuw-Guinea voorkomende soort
  boskippen.
  J. P. K. van Eechoud † - 9789004286634
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:18:31AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  183
  
  Heel vroeger was eens een man met Nabanétj mee geweest naar diens
  verblijf boven en daar had hij o.a. rode vruchten te eten gekregen.
  Weer beneden gekomen zag zijn kameraad, dat hij rode uitwerpselen
  produceerde. Daarnaar gevraagd, vertelde de man, dat dit kwam door
  de rode vruchten, die Nabanétj hem te eten had gegeven.
   De kameraad wilde die ook wel eens proeven en stelde voor, om
  andermaal naar het verblijf van Nabanétj te gaan. Aldus geschiedde
  en aan beiden gaf Nabanétj toen rode vruchten, terwijl zij een gedeelte
  mee naar de aarde namen en daar aanplantten.
  Zodoende kwam de mensheid aan de rode vruchten - soradie die o.a. bij de sagopap gegeten worden.
  De mensen hadden vroeger geen vuur; sago, vlees enz. werden slechts
  in de zon gedroogd en dan gegeten, hetgeen helemaal niet lekker was.
  Nabanétj zag dat, gooide deze slechte spijzen weg en leerde de mensen
  hoe ze vuur moesten maken door middel van "ók" (schaafsel van bast),
  bamboe en steen en hoe ze daarmee hun vlees moesten braden, sagopap
  koken enz.
  § c Over de heilige fluiten
  De kangoeroe en de fluiten 1
  Vertellers: Siewanomie en Torerei
  
  Katja, een Kaowerawédj-man, ging op een goede dag op jacht. Al
  lopende in het bos kwam hij bij een mooie grote waringinboom, waar
  vele vruchtjes onder lagen en waar dus wel veel wild zou komen. Hij
  maakte er snel een jachthuisje, dat hem verborg voor de ogen van het
  wild en ging geduldig met pijl en boog op de loer liggen.
  Plotseling hoorde hij hoog in de lucht een welluidend geluid. Verrast
  zocht hij in alle richtingen, doch zag niets. Nog vele malen hoorde
  hij dat geluid, doch tot zijn verwondering kon hij de oorsprong ervan
  maar steeds niet ontdekken.
   Daar hoorde hij fluitspel op de begane grond, steeds naderkomend,
  en eensklaps kwam er onder de boom een kangoeroe - oewet - die
  op een korte bamboefluit speelde. Snel richtte de jager zijn boog en
  schoot, doch raakte de kangoeroe slechts licht. Door de schrik schampte
  diens fluit af op de tanden en spleet zijn bovenlip. Daarom hebben tot
  op de huidige dag alle kangoeroe's een gespleten bovenlip.
  Daarop kwam de jager uit zijn huisje en richtte zijn boog opnieuw,
  
  J. P. K. van Eechoud † - 9789004286634
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:18:31AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  184
  om nu de kangeroe dood te schieten. Deze echter sprak: "Katja, doe
  dat nog niet. Straks kun je mij doden, maar eerst zal ik jou en de
  andere mensen enige lessen geven". Terwijl de kangoeroe nog sprak, viel
  er een lange bamboefluit uit de boom. Kat ja nam ze op en probeerde
  op verschillende manieren er geluid uit te krijgen: eerst hield hij haar
  tegen zijn anus, toen tegen zijn navel, dan tegen de ooropening. Bij de
  neus kwam er al een beetje geluid uit, bij de mond veel sterker.
  Toen sprak de kangoeroe: "Ik zal je leren fluitspelen", en hij leerde
  Kat ja beide fluiten bespelen en leerde hem ook enige wijsjes. Daarna
  gaf hij een serie voorschriften die op de kón betrekking hadden.
  Zodra Kat ja het spel voldoende kende, doodde hij de kangoeroe en
  ging snel met zijn beide fluiten en de dode kangoeroe naar huis.
   Thuis werd de kangoeroe geroosterd en het vlees in huis bewaard;
  men durfde er niet van te eten. Kat ja had echter totaal vergeten, dat
  de kangeroe gezegd had, dat zijn vlees juist gegeten moest worden en
  toen dit niet geschiedde, werd de hele wereld donker; sombere wolken
  dreven aan het zwerk en de regen viel bij stromen, dagen lang.
  Men gaf daarop iets van het vlees aan een hond te eten; en ziet,
  de hond overkwam niets en de zon begon een beetje te schijnen. Nadat
  daarop een der mannen zelf iets van het vlees gegeten had, brak eensklaps de zon stralend door en het was verder prachtig weer.
  Dan werd door allen in de kón een stukje van de kangoeroe gegeten
  en vervolgens werd een groot feestmaal aangericht, met de rest van
  de kangoeroe, verder varkensvlees en sago. De vrouwen maakten dat
  alles klaar in een afzonderlijk huis, dat met bladeren was afgedekt,
  zodat zij niets van het gebeurde konden zien.
  Dan werd een stukje van het vlees aan Nabanétj aangeboden, welk
  stukje vervolgens aan de hond werd toegeworpen, waarna het feestmaal
  voortgang vond.
  Die ene keer mochten de vrouwen niet van de kangoeroe eten; thans
  is echter de kangoeroe noch voor de mannen noch voor de vrouwen
  verboden spijs.
  De kangoeroe en de fluiten
  Verteller: Anieboe
  
  II
  
  Het verhaal werd identiek gegeven, behoudens: Het geluid dat Katja
  in de lucht hoorde, was afkomstig van twee door de wind tegen elkaar
  wrijvende bamboe's. Katja klom in de boom om bij de bamboe's te
  komen, doch toen hij er naar reikte, vielen ze vanzelf naar beneden.
  J. P. K. van Eechoud † - 9789004286634
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:18:31AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  185
  
  De kangoeroe en de fluiten III
  Verteller: Kawaro - een Okwasar
  Het verhaal werd identiek gegeven, behalve: de kangoeroe speelde
  op twee fluiten, toen hij kwam aanhuppelen bij de jachthut van Kat ja.
  Nabanétj had de order gegeven, dat de kangoeroe de fluiten moest
  brengen.
  De kangoeroe had de order gegeven, dat de vrouwen de fluiten niet
  mochten zien.
  Toen Katja thuis kwam, bleek dat de mannen uit de fluiten geen
  geluid konden krijgen.
  Op een zekere dag waren de mannen op jacht en lagen de fluiten
  onbeheerd; de vrouwen kwamen er toen bij en probeerden het ook eens.
  En ziet, zij kregen er prachtig geluid uit. Toen de mannen terugkwamen
  en hoorden, wat er gebeurd was, werden de schuldige vrouwen op
  staande voet doodgepijld. Als de mannen daarop de fluiten weer ter
  hand namen, bleek dat ook zij er prachtig op konden blazen.
  Bij dit laatste wordt opgemerkt, dat Kawaro van een andere stam
  is, bovendien nog jong. Mogelijk is hij niet zo goed op de hoogte geweest.
  § d Natuurverschijnselen
  Het ontstaan van een steen
  Verteller: Kamonie
  
  I
  
  Ejêrie, een Tamátj van de boven-Wiere, ging met een kameraad op
  jacht. De kameraad had nogal succes, schoot enige malen een varken,
  doch gaf Ejêrie niets. Deze werd daar tenslotte zo boos over, dat hij
  wegliep en midden in de Mamberamo op een grote platte steen ging
  zitten.
  Hij veranderde in een steen en zit er nu nog.
  Deze legende slaat op de grote steen, welke vlak voor ons bivak in
  de Edivallen lag.
   Het ontstaan van een steen
  
  Il
  
  Kanániem en Tietie, beide leden van de stam der Soeroemádj, kregen
  grote ruzie en vochten. Bij het gevecht stak Kanániem Tietie in de
  knie met zijn katja = sago-eetvork. Tietie zette zich daarop in het
  
  J. P. K. van Eechoud † - 9789004286634
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:18:31AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  186
  water van de boven-Wiere en veranderde daar in een steen. Kanániem
  ging lopen in westelijke richting, tot hij aan de Mamberamo kwam,
  die hij tot dusverre niet gezien had. Hij vond dat een prachtig gezicht,
  liep er in en ging midden in de rivier zitten. Daar veranderde hij in een
  steen en zit er nu nog.
  Deze legende slaat op de grote steen, welke iets benedenstrooms de
  Edivallen in de rivier ligt, vlak voor de monding van de Kenarivier
  (er zijn twee rivieren van die naam, o.a. een bij de Marinevallen ).
  J. P. K. van Eechoud † - 9789004286634
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:18:31AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  