text: SCHAKEL-ELEMENTEN
  136. Onder schakel-elementen verstaan we alles wat optreedt als
  parallel van voorzetsels en voegwoorden in Ned., nl. postposities achter
  naamwoorden en voornaamwoorden, of achter zinnen. We vinden er
  maar weinig in Asmat; in de meeste gevallen wordt nl. alleen door
  woordschikking uitgedrukt, en niet altijd even duidelijk, wat wij uitdrukken door voorzetsels of voegwoorden; zo bv. vinden we geen
  eigenlijke parallellen van ons "te" en van ons "naar"; tsjem mbap,
  teme mbeap, tame mbaap te huis zijn; tsjem mbajisos, teme mbejisas,
  tame mbaisos naar huis gaan; voor "een boog maken van bamboe"
  zegt men siwin aman mbem, siwin amne mbeem, süün amene mbaem
  bamboe (tot) een boog maken. In tsjem aman mbap, tem'amen mbeap,
  tame mbomon mbaap in het huis zijn, is aman, amen, mbomon geen
  postpositie, maar een subst. met de betekenis van "binnenste", en tsjem
  aman enz. zijn samenstellingen type "boomstam". Zo is ndiwi fa, ndie
  fa, ndot fa een "genit."constr., nl. het achterste van vader, en men
  zegt bv. ndiwi fa mbajisos, ndie fa mbejisas, ndot fa mbaisos achter
  vader aan lopen. Tsji inim, ti timin, tü temen vertalen we door "als
  een prauw, gelijk aan een prauw", maar de letterlijke betekenis is
  "gelijkenis van een prauw". Aman, fa en inim enz. komen ook absoluut
  voor, bv. aman ap, amen ap, mbomon aapet hij is binnen; aman e!"
  amen eo, mbomon oç van binnen uit; fa asoromeres, fa asoromes, fa
  asarames ze volgden, ze kwamen of gingen achteraan; inim aer of im
  aer, timin aer, inim aza of im aza aldus zei hij. Het subst. ak, ak, ake
  vinden we in tsji ak, ti ak, tü ake naast een prauw (te water); we
  vertalen "naast", maar de betekenis is waarschijnlijk "zijkant", en
  misschien is ak enz. hetzelfde als ak enz. zijkant van het gelaat, wang,
  vgl. ak ndas, ak ndese, ak'ndasa, van ak enz. en ndas enz. vlees,
  eveneens voor "wang". Andere zulke substantieven zijn in Kw aren
  en sotop, in Kn aren en sorop, in Kp sötöp, alle met de bet. van
  "nabijheid", bv. ndiwi aren, ndie aren, ndot sötöp bij vader; jo aren,
  ji aren, zu sötöp bij de rivier; tsjem sotop, teme sorop, tame sötöp
  bij het huis. Simin in Kw, jiimin in Kn, ndasmen en simin in Kp,
  substantieven die we vertalen door "naast, rondom" komen alleen voor
  bij woorden die zaken aanduiden, bv. mbokot simin, mbokor jiimin,
  
  P.  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  108
  
  mbokot ndasmen en mbokot simin naast het pad; jimasap simin, jimsep
  jiimin, zimasapok ndasmen of simin bij de deur. Het subst. ton in de
  drie dialecten vertalen we door "op", bv. e ton, emak ton, eè ton op
  het dijbeen, d.i. op schoot; se ton in de drie dia!. op de grond, ook
  gebruikt voor "ondiep"; si ton in de drie dia!. op steen, gezegd voor
  "steengrond" ; tepen ton, tepni ton, tapini ton op de mat; mbisin ton
  in de drie dial. op de zandbank; am0!t fe ton in Kw, amoo fe ton in Kn
  op een bank van amo~-, resp. amoo-planten (in de rivier); het komt ook
  absoluut voor bv. in ton tsjowotsjap- bovenop zitten, gezegd van "in
  coitus aanwezig zijn" van mannelijk persoon; zo ook in Kw in de
  volgende aanhaling uit een verhaaltje: jif siapoamtsjes, asumte1!eres
  en, ton ajiste!tapomeres en nadat ze hem uit de veengrond hebben
  opgegraven, beuren ze hem op, en zetten hem er boven op (op de
  grond). Een eigenaardig element is mbasirin, mbasnirim, mbasirin, dat
  veel lijkt op een schakel-element, maar misschien een mb-, mbe-,
  mba-vorm is van een niet (meer) voorkomend werkwoord sirin- of
  asirin-; men zegt bv. to mbasirin, to mbasnirim, to mbasirin toen het
  de volgende dag geworden was, dus de volgende dag; a jok mbasirin,
  a jok mbasnirim, a zok mbasirin op deze dag; e mbasirin, er mbasnirim,
  e mbasirin daarna: wun mbasirin, wen mbasnirim, wen mbasirin na
  nog een; ar mbasirin, ar mbasnirim, a mbasirin niettegenstaande dat,
  dat zo zijnde, ondertussen, maar, doch, hierna, ten andere; enaqor
  mbasirill, enaoer mbasnirim, aenaqa mbasirin nadat hij gekomen was;
  amos mbati!t0r mbasirin aper ajaperor, ames ambatiirir mbasnirim
  aper ajeperer, amos ambatüa mbasirin aper azapora hij kapte de
  sagopalm om, en nam een steekproef (van het merg). Daar het gebruik
  van mbasirin enz. niet altijd duidelijk is, en in Ned. soms geen
  parallellen heeft, hebben we bij de Kawenak-teksten in 235 enkele
  zinnen verzameld waarin het voorkomt.
   137. a) a of ar in de drie dia!., niet te verwarren met het deict.e!.
  a of ar van 119, heeft de bet. van "naar, in de richting van", maar
  wordt zelden gebruikt wanneer ook een ww. optreedt dat de richting
  of de beweging aanduidt; een voorbeeld is ndo op a mbatomet, nde
  op a mbetomor, nde op a mbatomet ik wil naar boven gaan; voorbeelden zonder ww.: in Kw wa tetakai a de lever is ten leven, d.i. de
  lever is het levensbeginsel; in Kw amos O!t ar, in Kp amos ui ar
  de sago is ten mens, d.i. de mens leeft van sago; mbisin ton ar in de
  drie dia!., in de richting van op de zandbank. Een naamwoord of een
  mb-, mbe-, mba-vorm met ar'") drukt vaak een verzoek of een bevel
  
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:55:28PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  109
  uit, bv. inim ar, emas ar, temen ar aldus I ga zo door I mban fak a,
  mban feak a, mban fak a (met) stevige hand, houd goed vast; tsjimin
  ar, timinim ar, tamenem ar doe het met zorg; sarim a, tiraw a, sarim a
  wees vlug I Het deict.el. ar en het onderhavige ar komen samen voor
  in ar ar in de drie dial., hierheen I hier ermee I Misschien is a in aansprekingen als ako a, ako a, aak a hé grootvader, of Sarei a, Seree a,
  N daar a, hé S. enz., hetzelfde element als de hier besprokene postpos.
   Of met het onderhavige a identiek is het el. a dat voorkomt in
  constructies als tsjem fiy, a emar, teme fii a emer, tame füü a ema
  hij gaat telkens het huis binnen, laten we in het midden. Die constr.
  bestaat uit een onvervoegde ww.st. met of zonder het praefix a- (nooit
  met het praef. mb-, mbe-, mba-), gevolgd door een vervoegde vorm
  van het ww. e- doen, in Kn ook ji- doen. Zie de volgende voorbeelden:
  ai tsjem eapom a aefes, ai teme eapom a aefas, ai tame eapom a aefes
  ze waren bezig met nieuwe huizen te bouwen, ze bouwden het ene
  huis na het andere; tsjem am fiy, a tsjesen am fis a aefes (am is postpos.
   achter tsjem en tsjesen), teme fii a tesen fis a aefas, tame am füü a
  tasene fis a aefes ze gingen telkens het huis binnen en dan weer naar
  buiten; atomet a andej a efom, atomor a ande a aefam of ajifam, atomet
  a ande a efom we gingen telkens naar boven en dan weer naar beneden;
  jonoy, toy, a emar, jonoo too a aemer, zona taq a ema hij vraagt er
  telkens naar; empor a empor a inim e-, emper a emper a emas e-,
  empor a empor a temen e- telkens proberen, telkens opnieuw proberen
  (i.p.v. "doen" hier dus "aldus doen"); ena9 a etsjokom, enao a mbee
  mbasir, ena9 a etokom komt niet telkens hier; atetam a aetsjemin,
  atetem a aermin, atetam a aetemin ik zal telkens geven, of ieder apart
  geven; tsjesen am jispor a tsjem am jiy,appor a aeamesmero en in Kw,
  en tasene am fispor a tame am füappor a aemes in Kp ze doen (in Kw
  's nachts) niets dan naar buiten gaan en dan weer binnen gaan zitten
  (telkens maar even, wat blijkt uit por achter jis enz., dat betekent
  "maar even doen"; a-e-am-es-mero, waarin am
  samen, -es- nacht,
  e- het ww. voor "doen").
  In Kn zegt men i.p.v. teme fii a, tesen fis a aemes (zie boven) ook
  wel teme ain fii a, tesen ain fis a aemes, dus met vóór het ww. telkens
  het el. ain, met klemtoon op i. Zo ook jonoo ain too a, ain too a aemer
  (zie boven); ain enao a, ain enao a ajimes ze komen telkens naar hier;
  so ain tao a, so ain tao a ajimes ze zingen telkens weer.
   Nog enkele voorbeelden in Kawenak: ar amos atsjir a-ko-m-tey, a,
  ar amos atsjir akomte~t a, ar amos atsjir akomte1f a, ar amos atsjir
  akomtey, a, jis ata1fapomor en ze breekt een stuk van haar sagokluit
  
  =
  
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:55:28PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  110
  af op de vliering, en dan nog een, en dan nog een, en dan nog een, en
  legt ze in het vuur; a jipitsj a-je!,-tem a, a jipitsj aje!'tem a, a jipitsj
  aje!'tem a, a jipitsj aje!'tem a, a jipitsj aje!'tem a im aer en voor ieder
  der vier mannen bakt ze (een stuk); ar osowotsj jo ti-ames a, a!J
  nda-m-ti~ a inim aji-mero en; mb!,i ndej-se a inim ajimero en zijn
  moeder gaf hem elke avond na het donker worden de borst, ze ging
  dan telkens rivierwaarts te water (ze is nl. in het verhaal een schildpad;
  jo ti- verdwijnen van het daglicht; jo ti-am es- verdwenen zijn van
  idem; nda-m- te eten of te drinken geven, van nda- = an- eten,
  drinken; a!J borst; a!J nda-m-ti~- de borst te zuigen geven aan liggend
  (kind); we zien hier tweemaal achtereen inim aji- optreden i.p.v. inim
  e-; het is aji- van 83, maar hier losstaand ww., niet in samenst. met
  een ander ww.); san tak-sesarim-se a, eren tep-sesarim-se a im aeres
  en ze pagaaien telkens stroomafwaarts, en dan weer stroomopw. (voor
  san en tak-, en voor eren en tep- die aan elkaar corresponderen, zie
  36--37; sesarim- interatief-stam bij sarim- pagaaien); Mbane!, am
  jar-ap-por a, Siretsj Pa am jarappor a, Juamat am jarappor a im
  aeres en ze gingen een tijdje wonen aan de Mbane1;l, dan weer aan
  de Pa, zij stroom van de Siretsj, en dan weer aan de Juamat (men lette
  op het driedubbele optreden van am, ongeveer als Ned. "en"; porkan men hier opvatten als "proberen", zie 17, maar ook als "voorlopig,
  een korte tijd doen" datgene wat wordt uitgedrukt door het eerste deel
  van de samenst. ; men zegt bv. mbatati!,porej leg het zolang neer);
  N dane~ am 0 a-te!, a, tsji ar en, 0 ate!, a, tsji ar en ook N dane1;1 maakt
  tweemaal een varken buit, en brengt het elke keer naar de prauw (de
  constructie met a zonder een vervoegde vorm van e-; tsji ar is hier
  niet imperatief, maar indicatief; jar-ap- lopen en gaan wonen; Siretsj
  Pa is "genit."constr., de Pa van de Siretsj, d.i. de Pa, zijstroom van
  de S.). Zie ook 203 a je!, a, a je~ a.
   b) ai in Kw, postpositie achter zinnen, zelfde als aja!J, zie aldaar.
  c) aja!J in Kw, postp. achter zinnen; komt alleen voor als beschreven in 74.
  d) akatsj in Kw, postp. achter naamwoorden, met de bet. van
  "samen met, erbij"; ndiwi akatsj ena!Jeres ze kwamen samen met
  vader; soms is de juiste vertaling "ook", bv. nda akatsj wij ook; ndam
  akatsj = ndor am akatsj ik ook; amos akatsj a laat er ook sago bij
  zijn, d.i. geef met wat sago; tsjar op mban en, ndam akatsj mban jullie
  wilt alléén eten (maar) ik wil ook mee eten (mb-an is mb-vorm van
  an- eten; mban en willen eten).
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:55:28PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  111
  e) akot in Kp, postp. achter naamw., parallel van Kw akatsj; vgl.
  ndot akot aenal}es, nda akot, ndam akot = nder am akot; amos akot a.
   f) am in de drie dial., postp. achter naamw.; we kwamen het reeds
  tegen in 121; de eigenlijke betekenis is "erbij"; het treedt ook vaak
  op waar wij woorden verbinden met het voegw. "en", maar dan
  herhaald achter elk deel der opsomming, bv. 0 ndas am pi ndas am,
  wo ndese am pi ndese am, wo ndasa am pi ndasa am varkens- en
  casuarisvlees ; wun am, wen am, wen am nog een, bovendien; wun
  am wun am enz. het ene na het andere, nog een en nog een, allemaal;
  mban ef am mbej ef am, mban efe am mbee efe am, mban efe am
  mba!!ü efe am vingers en tenen. In opsommingen gebruikt men echter
  niet altijd een schak.el., bv. ar mbipitsj ar em, ar mbopir ar mbo, ar
  mbopit ar emo man en vrouw, de beide echtgenoten; 0 pi, wo pi, wo pi
  varkens en casuarissen, groot wild; otsjan pitsj, wetn pir, wotan pit
  verzamelnaam voor speren, eigenlijk twee speernamen; tsjapinmbi
  onam, takami wenmo, tepinmi wonamo aarde en uitspansel; to~ wi ji
  wu tsjowok awuor, too wi ji wu toko awuur, tuu wi 8Ïnasa wu taka
  awua hij wikkelde larven, palmiet en zoete sagovezels in één palmblad.
  Het schak.el. am wordt dikwijls zo gebruikt dat men er in een Ned.
   vertaling geen weg mee weet. Voorbeelden in Kw tsji jo am ti-m-akde hele dag aan een prauw kappen; ndamir am andamirtsjemin totdat
  ik sterf; Su~ru am Pamorop jop tsjowotsjapef, ndar am Mbam jop
  Sisam jop tsjowotsjapfom de groep S. woonde aan de oevers van de
  F.-monding, en wij woonden aan de oevers van de Mbam- en de
  Sisam-mondingen; poman am poman am sewis esmep ze lagen 's nachts
  aan de beide kanten (van de rivier) in hinderlaag; ndar am afasifom,
  ar am afasifes wij keerden terug, en zij ook; utsj am otsjos- lopen te
  lachen, lachende weggaan.
  g) ao in Kn, postp. achter naamw. met de bet. van "bij, in de
  nabijheid van"; misschien is het een subst. als die in 136; wa mbi ao
  bij de waterput; ti ao bij de prauw (op het droge); teme ao bij het huis.
  h) aral} in Kw, postp. achter zinnen, zie 74; men kan dit element
  beschouwen als postpos., maar misschien is het niets anders dan een
  variant van ara, zie 86--89.
  i) are in Kp, postp. achter zinnen, zie 74, parallel van aral} in Kw.
  j) a~ in Kw en au in Kp, parallel van ao in Kn, postp. achter
  naamw., met de bet. van "bij, in de nabijheid van"; misschien een
  subst. als die in 136; wa mb~i a~, wa mbyi au bij de waterput; amos
  
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:55:28PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  112
  a!l, amos au bij de sago, d.i. daar waar de sago bereid wordt; tsji a!l,
  tü alt bij de prauw (op het droge); tsjem a~t, tame au bij het huis.
   k) aptam in Kp, parallel van emtsjom en eptsjom in Kw, eperem
  en epawe in Kn, zie 89, postp. achter naamw., met de bet. van "met";
  enkele voorbeelden: oer aptam met een man, d.i. gehuwde vrouw; oer
  aptam toot gehuwde vrouw; ar asoot mbinip aptam zijn moeder denkt
  er aan; taso aptam tü azutatüfes met zijn sieraden aan legden ze hem
  op de prauw; au oeom aptam moeder is voorzien van een snelteken
  (zegt een jonge man); züü esepen aptam tapes vrouwen die baby's
  hebben; wes mbino zip aptam er is een holte in het stuk boomstam.
  1) emtsjom of eptsjom in Kw, zie 89; postp. achter naamw. met
  de bet. van "met"; enkele voorb. : ower emtsjom met een man, d.i.
  gehuwd, gezegd van de vrouw; ower eptsjom tsjowotsj gehuwde
  vrouw; ar osowotsj mbinip eptsjom zijn moeder denkt er aan; tsjos0!l
  eptsjom tsji ajulftatif:'eres met zijn sieraden aan legden ze hem op de
  prauw; ene!t owom eptsjom moeder is voorzien van een snelteken
  (zegt een jongeman); jiwi esepen emtsjom tsjepes vrouwen met baby's;
  os mbini jip eptsjom er is een holte in het stuk boomstam; ndo aman
  eptsjom Okmer ik ben Okmer-met-de-boog.
  m)
  
  en in Kw, variant van in, zie aldaar.
  n) eo in Kn, parallel van C1f in Kw, postp. achter naamw. met de
  bet. van "vanaf", bv. op eondeef hij kwam van boven af naar beneden;
  wasen eo ndeer hij kwam van de landkant af; teme eo van het huis af;
  teme amen eo vanuit het huis; Sor aran eo tese- afvaren aan de bovenloop van de S.-rivier.
  0)
  
  epawe in Kn, zie onder p).
   p) eperem of epawe in Kn, parallel van emtsjom en eptsjom in
  Kw, zie ook 89, postp. achter naamw., met de bet. van "met". Voorbeelden: (vertaling onder 1) oor'eperem, oor'eperem toor, ar soor
  mbinip eperem, tosoo eperem ti ajuutiiris, ene oom eperem, jooser
  eperem tepes, wes mbini jipa eperem.
  q) e!l in Kw, postp. achter naamw. met de bet. van "vanaf", bv.
  op elf ndejef hij kwam van boven af naar beneden; tsjenes e!l kuna9ef
  hij kwam van beneden af; wasan ef:' ndeior hij kwam van de landkant
  af; tsjem elf van het huis af; tsjem aman e!l vanuit het huis; Sor aran
  ef:' tef:'se- afvaren van de bovenloop van de S.-rivier; Mba elf ndaju!leres
  ze stapten aan de Mba-rivier op de prauw; in het laatste voorbeeld
  
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:55:28PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  113
  
  lijkt e'!l de betekenis te hebben van "te"; letterlijk is dat ook zo, daar
  ndaju,,!- betekent "aan boord gaan", maar men denkt daarbij aan het
  vertrekken.
  r) in Kw en Kp, ini in Kn, postp. achter naamw., die optreedt als
  equivalent van ons "en", zoals bv. in de titel van een verhaal in Kw:
  WaÇ} akap in S esa kam W. junior en S.; men denke er aan dat in als
  postp. hoort bij WaÇ} akap, en niet bij Sesakam; asep tsjowotsj in
  jipitsj de vrouwen de man achteraan (die achteraan komen), waarin
  asep het eerste lid is van de samenst. type "boomstam", en tsjowotsj
  in jipitsj het tweede deel. Voorb. in Kp: Mb,,!ipu in Wumaker Mb.
  en W.; toot in zipit de vrouwen de man. In Kn: Ndoti akap mz
  Siriper Nd. junior en S.; asep toor ini jipir zie boven.
   In treedt ook wel dubbel op, zie 109, dus na ieder lid van de
  opsomming, bv. jo in jo in, zu in zu in alle rivieren; o,,! in o,,! in, ui
  in ui in de een na de ander; tsji in tsji in ajirimapomfes, tü in tü in
  azirimapomfes ze laadden de ene prauw na de andere, alle prauwen.
  Een ander in in Kw en Kp (vgl. jin in Kn) dat ook altijd optreedt
  achter een naamw. heeft de bet. van "slechts", in bv. atakam in taÇ}-,
  atokom in esim- slechts spreken, niet kijven; jo in, zu in, gezegd voor:
  het dorp is leeg, lett. er is niets dan rivier, wat duidelijk is daar de
  Asmatters altijd aan een rivier of riviertje wonen; isi in pit-ames-, ese
  in putames- zonder meer gaan slapen, d.i. zonder gegeten te hebben;
  isi in mbamsesei (van ames-es-), ese in mbamsese wel te rusten, lett.
  slaap alleen maar; po in jasei, po in zese goede reis (over water), lett.
  pagaai alleen maar; je in tasei, za in tase goede reis (te voet), lett. loop
  alleen maar; in de drie laatste uitdrukkingen is in bedoeld als zonder
  onderbreking, zonder stoornis. We vinden dit in ook in uitdrukkingen
  als jo in emfam-, zo in emfam- enz., zie 32.
  s)
  
  isin in Kw komt wel voor i.p.v. in, bv. jo isin jo isin dagelijks.
  t) jin in Kn, parallel van in in Kw en Kp, maar het treedt meestal
  dubbel op in opsommingen, bv. ji jin ji jin alle rivieren; jo jin jo jin
  alle dagen, aldoor (kan ook betekenen "alle rivieren", daar voor "rivier"
  zowel jo als ji voorkomt); ti jin ti jin ajipiramapfas prauw na prauw
  vulde men, alle pro vulde men; uu jin uu jin de ene na de andere.
   Een ander jin (vg!. in in Kw en Kp) betekent "slechts"; voorbeelden parallel aan die onder r) derde alinea: arakam jin tao-, jo jin
  (dorp leeg), isi jin piramis-, isi jin piramise, po jin jaseru, ja jin taseru.
  We vinden dit jin ook in uitdr. als jo jin jamisfam, zie 32.
  Verh. dl. 42
  
  8
  
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:55:28PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  114
  u) nda of ndat in Kw, nda in Kp, postp. die voorkomt achter
  zinnen zowel als achter naamw.; het legt de nadruk op wat er aan
  voorafgaat; Fimare1;t ndat mb1;tiasoromte~or en, Zirem nda mb!ti
  asaramta~a en F. (Z.), de stroom nam hem mee; 0 tsjam im aer en,
  o ndat tsjam im aer en; wo tan am im aza, wo nda tan am inim aza
  wie ben jij zegt (de een), wie ben jij (nadruk op "jij") zegt (de ander);
  a tei andeimar ndat utsjim emamem, te anda9ma nda wa tem aemamem
  maar wanneer het nu régent (nadruk), wat doe ja dán? endat, e nda
  dat zo zijnde, vervolgens, maar, doch; e nda utsjim pok am, e nda
  watem pok om wat is de reden, waarom?
  v) o~ in Kp, parallel van ~ in Kw onder q), en van eo in Kn
  onder n), dus "vanaf"; voor de vertaling van de voorbeelden zie
  aldaar; op o~ ndeef, mbap o~ akunagef, wasen o~ andea, tame o~, tame
  mbomon o~, Sor aran Of! taçse-, E!twet Of! andazues.
   w) pu in drie dial., postp. achter naamw. met de bet. van "bij";
  men gebruikt het echter niet willekeurig achter elk naamw.; ziehier
  hoe het o.a. voorkomt mbi ptt in de drie dial. voor iemands aangezicht;
  fa pu in de drie dial. achter iemand aan; jo pu, jo pu, su pu op de
  rivier; mbak pu in de drie dial. aan de achterkant; mbes tsjemsan pu,
  mbeeser tem'asin pu, mbaes tamsan pu bij of op de slaapplaats; mbej
  pu mbaso~ku, mbec pu mbesuuku, mba~ü pu mbasoku aan wal gaan
  bij een voetspoor; mbokot pu, mbokor pu, mbokot pu bij of op een
  pad; mbokot jof pu, mbokot zafa pu in Kw en Kp bij of op een pad;
  tsji pe pu, ti pa pu, tü pc pu met stukken versleten prauw belegd pad;
  pis pu in de drie dial. met niboeng-Iatten belegd pad; os pu, wes pu,
  wes pu met dwarshouten belegd pad; in de drie laatste voorbeelden
  heeft pu de betekenis gekregen van "pad"; zo bedoelt men met mbokot
  ptt enz. ook vaak eenvoudig het pad zelf.
  x)
  
  tin in Kp en tini in Kn, parallel van tsjin in Kw zie aldaar.
   y) tsjin, tini, tin, postp. die alleen voorkomt achter eigennamen,
  verwantschapsnamen en derg. zie 128; het betekent "met", maar treedt
  ook op waar wij het voegwoord "en" gebruiken. Voorb. : ar em tsjin
  ar mbipitsj tsjin, ar mbo tini ar mbopir tini, ar emo tin ar mbàpit tin
  vrouwen man, de beide echtgenoten; ar wis tsjin aemtcpfes, ar is tini
  aemtcpfis, ar wis tin aemtipfamis zij met haar mans zuster vertrokken
  stroomopwaarts; Fimarcu ar es-akap tsjin fa asoromeres, Aerem ar
  es-akap tini fa asoromis, Zirem ar es-akap tin fa asaramis F. enz. met
  zijn boezemvriend volgden; or es-akap tsjin utsjim pok emorokom,
  
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:55:28PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  115
  wer es-akap tini ape pok emukum, wor es-akap tin watem pok aemamokom wat hebben jij en je vriend gedaan? Tsjin komt ook wel voor
  samen met akatsj, tini met utiri, tin met akot, bv. ndiwi tsjin akatsj,
  ndie tini utiri, ndot tin akot samen met vader, zie onder d), e), z).
  z) utiri in Kn, parallel met akatsj in Kw en akot in Kp; voor de
  vertaling der voorbeelden zie aldaar; ndie tttiri enaofas, ndie utiri a
  ga samen met vader. Soms is de vertaling "ook": nda utiri, ndam
  utiri
  nder am utiri, ndam utiri a laat mij er ook bij zijn I amse
  utiri al ta pa mbean en ndam utiri mbeanl
  
  =
  
  138. Er bestaan enkele schakel-elementen die alleen voorkomen in
  samenstelling met een WW., vgl. 18; we laten er hier enkele volgen:
  a) atam- in de drie dial., niet te verwarren met het duratieve atamvan 18 en 57, heeft de bet. van het Ned. instrumentele "met", bv.
   otsjan atam-mbit-, mbetn atam-mbir-, wotan atam-mbit- steken met
  een speer; dat het in de samenst. thuis hoort, en geen postpos. is, blijM
  wanneer een mb-vorm gebruikt wordt, in Kw bv. otsjan mbatammbit,
  en bij verb. uitdr. als in Kw os omop atam-af-ef hij sloeg met een
  stuk hout; als atam- een postp. was, zou het moeten komen achter os;
  daar het echter in de samenst. thuis hoort komt het na omop, het
  nomin. deel van de verb. uitdr. omop af-; parallellen in de beide andere
  dialecten: wetn mbeatammbir, wotan mba-atammbit; wes uup atamafef,
  wes wusup atamtaef.
  b) awer- in Kw heeft de bet. van "op iets smals, op de rand van",
  bv. tsji pi awer-em- op de rand van de prauw staan; tepen awer-amesop een mat liggen; os mbini awer-jar- over een stuk boomstam lopen;
  vgl. 18.
  c) jam- in Kw en Kn, als het in zeer nauw verband volgt op een
  medeklinker am-, betekent "erbij, dichtbij". Voorbeelden: jam-jes-,
  jam-jis- landwaarts gaan met, landw. volgen; tsjem jam-i1f-, teme
  jam-ii- huis binnengaan met, in huis volgen; tsji jam-u1f-, ti jam-uuaan boord gaan met; jam-kawi-em-, jam-kii-am- naderen tot, staan
  bij; jam-kawi-se-, jam-kii-se- te water naderen tot; jam-mber-em-,
  jam-mber-am- komen staan bij, waarin twee schak.el., nl. jam- en
  mber- zie verderop onder e), vgl. 18.
  d) jeer- in Kn, parallel van awer- in Kw; voorbeelden: ti pim
  jeer-am-, tipni jeer-amis-, wes mbini jeer-jar-, vertaling zie onder b).
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:55:28PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  116
  e) mber- in de drie dial. betekent "op korte afstand er naar toe";
  men verwarre het niet met mber- van 42, stroomopwaarts gaan m.b.t.
   hoofdstroom. Voorbeelden: tepen mber-ames-, tipni mber-amis-, tapini
  mber-ames- op de mat gaan liggen; mber-em-, mber-am-, mber-emnaderen tot; mber-em- in de drie dial. op korte afst. gaan doen; mberjitim-, mber-sumutum-, mber-zitim- gaan wekken op korte afst.;
  mber-om- in de drie dial. erbij gaan staan; mber-por-, mber-per,
  mber-por op korte afst. gaan kijken; mber-te~t-, mber-ter-, mber-taçop korte afst. gaan halen. Vgl. 18.
  mbes- in de drie dial. betekent "tegenaan", bv. os mbopan
  mbes-em-, wes mbopn mbes-am-, wes mbopan mbes-em- tegen een
  boomstam staan; mbes-ndei-se-, mbes-nde-se-, mbes-nde-se- (ook zonder uitgedrukt obj.) langs de oever stroomafwaarts varen. VgI. 18.
  f)
  
  g) 0 in de drie dial., zie 18 en 38; het komt voor met de bet. van
  "opnieuw, terug", zoals in o-taq-, o-tao-, o-esim- opnieuw zeggen, en
  is dan geen schak.el. ; met de bet. van "tot, voor, ten behoeve van" in
  bv. o-taq-, o-tao-, o-esim- zeggen tot is het dat wel; ook als het optreedt
  in de bet. van "samen met", zie 21 en 38, is het een schak. el. , bv.
  to!t-o-ndej-, to-o-nde-, to-o-nde- ermee naar beneden gaan, naar beneden gaan, naar beneden gaan met.
  h)
  
  tam- in Kn heeft dezelfde betekenis als jam-, zie onder c).
  i) tin- in Kn, plaatsbepalend met de bet. van "bij", bv. tin-enaokomen bij; tin-ap- zitten bij; men verwarre het niet met een ander
  tin- dat betekent: stroomopwaarts m.b.t. hoofdstroom, zie 36.
  j) tip- in de drie dial. is plaatsbepalend met de bet. van "voor",
  bv. jimasap tip-ap-, jimsep tip-ap-, zimasapok tip-ap- voor de deur
  zitten; ndo mbi pu tip-em-, nde mbi pit tip-am-, nde mbi pu tip-emvoor me staan, voor mijn aangezicht staan.
  k) zam- in Kp, parallel van jam- in Kw en Kn, dus "erbij,
  dichtbij, samen met". Voorbeelden: zam-zes-, tame zam-züü-, tü
  zam-u-, zam-kaçü-em-, zam-kaçü-se-, zam-mber-em-, voor vertaling
  zie onder c).
   1) zoar- in Kp, parallel van awer- in Kw en jeer- in Kn, dus "op
  iets smals, op de rand van"; voorbeelden: tü pima zoar-em-, tapini
  zoar-ames-, wes mbino zoar-zar-, vertaling zie onder b). Vgl. 18.
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:55:28PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  