text: DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  DOOR
  
  L. JUNKER
  
  I
  In een vroeger in dit tijdschrift verschenen opstel over
  de boschnegers in Suriname *) werd aangetoond dat bij
  dit volk niets met zekerheid bekend is omtrent zijne afstamming van afrikaansche volken of stammen. Bij nader
  onderzoek naar het psychische leven komt men echter
  met tal van overleveringen in aanraking die den weg terug
  naar Afrika aanwijzen en is het zeer waarschijnlijk dat de
  met afrikaansche toestanden bekende ethnoloog menig
  punt van aanknooping zal weten te vinden ^).
  Bij het nederschrijven van hetgeen ik omtrent den
  godsdienst en de daarvan afhankelijke zeden en gebruiken ben te weten gekomen heb ik in de eerste plaats op het
  oog de meerdere bekendheid met de ware toestanden in
  het boschland van Suriname te bevorderen. Het psychische leven der boschnegers oefent eenen hoogst nadeeligen invloed op het sociale leven uit; bijzonder de naleving
  der lijk- en rouwgebruiken is oorzaak van den zeer slechten economischen toestand aldaar. Zeer dikwijls wordt in
  de nieuwsbladen melding gemaakt van hongersnood,
  moorden, verzet van hoofden enz. In het algemeen beoordeelt men deze feiten alleen naar de voor de overige samenleving in de Kolonie waarneembare verschijnselen en
  naar de rechtsopvattingen der westersche beschaving.
  ') 5ejg. blz. 310.
  *) Zie: ,,^4/nAaMtscAe i?e/*Afe wwd /»<2tawisc/>e E«tfeAwwwge« tw der # uter
  der BwscAwegw Simwaws". Eine vergleichende ethnographische Studie
  von Gerhard Lindblom. Göteborg. 1924.
  6
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  82
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  Men begrijpt de foeka (pyschische nood) der boschnegers
  niet omdat men onbekend is met de zielstoestanden, met
  de duizende verwarde voorstellingen van machten die onbarmhartig in het leven van den mensch ingrijpen. Vastgeklonken in de boeien dezer voorstellingen en gebonden
  aan de instellingen van de familie en den onderstam kan
  niemand, ook de hoofden niet, anders handelen dan dezen
  ingeven of bepalen. Zoodoende wordt dikwijls onwil verondersteld waar in werkelijkheid onmacht aanwezig is *•).
  Telkens wanneer bij bespreking der verschillende godsdienstuitingen door de laatsten het sociale leven der
  boschnegers meer of minder wordt beïnvloed of wanneer
  dezen als de oorzaak van toestanden, welke te recht als
  wantoestanden moeten worden aangemerkt, moeten worden beschouwd, zal ik trachten het verband aantetoonen.
  Ten slotte nog eene opmerking. In het vorenstaande
  wordt gesproken van godsdienst der boschnegers. Dit is
  in strijd met mijne vroegere opvatting, weergegeven in
  „Eenige mededeelingen over de Saramaccaners" ^).
  Na de nadere kennismaking met het religieuse leven
  der boschnegers ben ik van mijne meening terug gekomen, daar mij gebleken is dat vele handelingen niet zoo
  zinneloos zijn als dezen zich mij bij oppervlakkige beschouwing voordeden, en omdat, wat de hoofdzaak is,
  aan het godsdienstige beginsel afhankelijkheid van en onderwerping aan eene bovenzinnelijke macht in alle uitingen voorhanden is.
  Teneinde den lezer een beter overzicht te verschaffen,
  zullen de godsdienstuitingen der boschnegers in twee
  groepen worden verdeeld en wel in zulke die alle boschnegers gemeenzaam bezitten en in zulke die slechts het geestelijk bezit van eenige onderstammen uitmaken.
  *) Het lijdelijk verzet tegen elk onderwijs vloeit voort uit de overdreven
  zorg om de onafhankelijkheid. Men vreest dat het jonge geslachtde instellingen der vaderen zal leeren verachten en dat de kinderen door onderwijs
  te genieten tot gewillige werktuigen der blanken worden.
   De verdediging der eenmaal verworven rechten strekt den boschnegers
  in ieder geval tot eer, al ziet men verachtend of medelijdend op de middelen neer, die zij gebruiken om hunne vrijheid te behouden.
  •) Zie „De West-Gids", 4e jg. blz. 449.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  83
  
  In de eerste der bovengenoemde groepen moeten worden opgenomen :
  1. Het begrip van den hoogsten geest als schepper.
  2. Het geloof in de geesten.
  3. De vereering der voorouders.
  4. Het geloof aan bezit van magische kracht, welke aan
  voorwerpen wordt toegekend, die van nature daartoe zijn
  bestemd of van geestenmacht, die uitgaat van voorwerpen welke door kunstmatige bewerking (tooverij) eenen
  geest als woning worden aangewezen.
  Twee voorstellingen behooren nog in deze groep tehuis,
  de Kina en de Koenoe. Beiden dragen een godsdienstig
  karakter.
  De hoogste geest is geen god die een centrale plaats in
  de wereldbeschouwing der boschnegers (zoo men dit woord
  met het oog op het beperkte, aan hunne naaste omgeving
  gebonden beschouwingsleven mag gebruiken) inneemt.
  Als schepper heeft hij hemel en aarde en alles wat op de
  laatste is in het leven geroepen door eene plotselinge daad,
  en daarna de heerschappij over de aarde overgedragen
  aan de geesten. Geen enkel scheppingsverhaal geeft uitlegging ; Sabianpoenkoe of Grangado, zooals de Saramaccaners den schepper noemen of Nana *) zooals hij bij de
  Aucaners heet, heeft het gedaan en daarmede neemt de
  boschneger genoegen.
  ') Grangado is de in Suriname aangenomen naam, Gran = groot,
  gad o = God.
   Sabianpoenkoe is van afrikaanschen oorsprong. Nana is een woord uit
  het Tschi, eene taal die door een aantal negerstammen van de Goudkust
  wordt gesproken en beteekent grootvader.
  Wie uit het laatste zal willen afleiden dat dus de Aucaners van de Goudkust afstammen moet nog het volgende weten:
  Gwangwella is de naam van den hoofdfetisch der Aucaners. Omdat
  men dezen naam niet gaarne uitspreekt wordt de benaming Grantata
  algemeen gebruikt.
  Gwangwella is de naam van eenen stam der Bantoevolken, welk laatste
  Afrika zuid van den Congo bewonen.
  Tata = vader is een woord uit het Tiote, eene taal die door een aantal
  stammen van het oude Loangorijk wordt gesproken. De Loango zijn
  eveneens geen echte negers doch behooren tot de Bantoe.
  De Cromantijnen kunnen vermoedelijk in Afrika niet met Gwangwella
  bekend geweest zijn, omdat zij tot de echte negers hebben behoord die
  noord van den Congo hebben gewoond.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  84
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  Men kan evenmin van den schepper als van een opperwezen of heerscher spreken, als dat men aan de geheele
  voorstelling den naam van geloof kan toekennen.
  Voor den hoogsten geest is geen eeredienst ingericht,
  men offert niet aan hem en roept hem slechts hoogst zelden aan.
  In 1920 mij aan de Pikienrio ophoudende was ik getuige van de toepassing van een godsoordeel (Kondre sooi)
  waarbij men Grangado aanriep.
   Later onderzoek instellende waarom het laatste had
  plaats gehad vernam ik het volgende: Het aanroepen was
  louter eene gewoonte en heeft geene betrekking op de uitspraak die verwacht werd. „Na sondi" (het ding, de
  geest) zoo legde mij een oude neger uit „na gaman boeta
  na ini na kondresooi doe na wroko" (hetwelk degranman
  in het drankje heeft gedaan, bewerkt de uitspraak). Verder vertelde mij de neger nog: „Wij offeren niet aan Grangado om dat hij ons goed noch kwaad doet. Waarom zouden wij hem dan aanroepen daar wij overtuigd zijn dat hij
  ons niet helpt. Grangado heeft eenmaal de winti (geesten) en de Gransembe (voorouders) aangewezen zich met
  ons boschnegers te bemoeien en daarbij is het altijd gebleven.
  Terwijl dus de voorstelling van den hoogsten geest
  slechts een begrip is die de oorzaak van het bestaan verklaart*), gelooven de boschnegers onvoorwaardelijk in
  het bestaan der geesten en dat dezen het geheele leven der
  menschen beheerschen.
  De geesten bewonen de aarde, het water ,het bosch en
  alle voorwerpen op of in deze, zooals steenen en rotsen,
  ') Het zoude echter geen zuiver boschnegerbegrip zijn wanneer deze
  niet voor tegenspraak vatbaar was. Zoo hadden wij eens aan de Granrio
  een pingo (boschvarken) geschoten. Een van mijne arbeiders wilde de
  ingewanden in de rivier werpen toen een boschneger toesprong dezen
  opving en daarmede het bosch insnelde.
  De boschneger keerde iets later terug en ik, vermoedende dat zijne daad
  in verband met eene Kina stond, vroeg hem naar de beweegredenen daarvan. Hij antwoordde: Massa ik heb de ingewanden aan den aasgier gebracht. Hij zal daarvan smullen en van uwe goedheid aan Grangado
  mededeeling doen. Laatstgenoemde zal niet in gebreke blijven U spoedig
  weder een andere pingo te doen toekomen.
   Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  85
  
  boom en, watervallen en kreeken, kortom ieder bijzonder
  in het oog vallend voorwerp dat iets vreemds, geheimzinnigs of ontzagwekkends aan zich heeft. Behalve dit groote
  leger geesten welke aan bepaalde plaatsen zijn gebonden
  zwerven op aarde nog rond de geesten van overleden
  menschen die wegens hun slecht gedrag niet bij de voorouders zijn opgenomen. Ook de meeste dieren worden geacht geesten te bezitten die invloed op de menschen uitoefenen i).
  Alle geesten welke de natuur bewonen worden winti genoemd, terwijl voor sommigen ook de naam gado gebruikelijk is. De geesten der afgestorvenen noemt men jorka.
  De geesten bezitten alle karaktereigenschappen der
  menschen. Zij zijn gierig en nukkig, licht geraakt en
  wraakzuchtig, sommigen laten zich gemakkelijk overhalen om den mensch van dienst te zijn, anderen weder zijn
  halsstarrig en veeleischend. Slechts weinigen hunner worden als goedaardig beschouwd.
   Omdat de meeste winti dus zeer kwaadaardig van
  aard zijn leeft de boschneger in voortdurend en angst en
  ieder voorval in zijn leven, tegenspoed, ongesteldheid,
  ziekte en dood, alles, schrijft hij aan den invloed der geesten toe. Wel kan hem de natuurgenoot ook door tooverij
  schade toebrengen en koelt de koenoe zijne wraak op hem,
  doch zijn ook hierbij geesten in het spel. Nooit weet de
  boschneger of zijne offergave den winti, dien hij noodig
  heeft, heeft tevreden gesteld of dat hij onbewust een der
  geesten heeft beleedigd. De boschneger verkeert dus in
  ') De geesten van sommige dieren worden geacht door de levenswijze
  van het betreffende dier kennis te hebben gekregen van de geneeskrachtige middelen als kruiden, boomschors enz. Door deze geesten bezeten
  menschen oefenen daarom de geneeskunde uit. De daarmede gepaard
  gaande handeling, men noemt het kortweg winti dansen, komt later nog
  ter sprake.
  Geesten van dieren die bijzonder vaak opgeroepen worden zijn de geest
  van den Jaguar (Jaini) de geest van den aasgier (Opete) en de geest van
  eene mooi geteekende boa, in de kolonie Papasneki genoemd.
  De werkelijke drager van den tijgergeest is een groote tijgerkat, die
  men zeer zelden in het oerwoud ontmoet. Ook de werkelijke Opete is geenszins de gewone aasgier, die men in de kolonie stinkvogel noemt.
  Van beide dieren wordt geloofd dat zij door menschen niet gedood kunnen worden; op hen gerichte, geladen geweren gaan niet af.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  86
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  voortdurende foeka *). Teneinde eenigszins gerust te kunnen zijn houdt hij dus voortdurend „Godsdienstoefeningen" zooals wij in het boekje van den heer van Lier op
  blz. 12 lezen.
   Sommige winti zijn op bijzondere lekkernijen gesteld.
  Zoo houdt de Gron- of Papawinti veel van suikerwater en
  de kromantigado moet met heel veel sterke rum bediend
  worden; de door den geest der geneeskunde bezeten neger
  gaat niet tot behandeling over alvorens hij halfdronken is.
  Het eerste kwam ik op volgende wijze te weten: op zekeren dag was ik den geheelen dag uit jagen geweest en
  kwam tegen den avond met leege handen tehuis. Ik gaf
  mijn ongenoegen over mijn pech aan een van mijne boschnegers te kennen. Den geheelen avond draaide deze neger
  om mij heen als wilde hij mij over iets bijzonders spreken.
  Eindelijk kwam het er uit. Nadat hij eenige malen gehoest
  had begon hij: Massa u moet me niet kwalijk nemen ik
  moet u wat zeggen. De Granwinti van deze plaats moet u
  wild verschaffen. Hij geeft echter slechts wanneer hem
  wat gegeven wordt. U is een blanke en u gelooft niet aan
  deze dingen. Probeeren kunt u het echter. De winti houdt
  veel van suikerwater en hoe witter de suiker was, hoe vrijgeviger hij gestemd wordt. Maak morgen ochtend een
  kommetje suikerwater en stort het langzaam over den
  grond uit. Daarbij moet u zeggen: Ik ben een blanke en
  ben met je gewoonten niet bekend, Neem dit heerlijke
  suikerwater van mij aan en geef mij heden daarvoor in
  ruil wild.
  Ik zeide aan Sotia dat ik morgen niet ging jagen doch
  dat ik het op een anderen dag zoude probeeren.
   Hoe een geest op andere wijze dienstbaar gemaakt kan
  worden leert de geschiedenis van het grootopperhoofd
  Jankosoe. De oom van den granman Witiwojo, Bakiti,
  kwam op een dag bij een moeras terecht in welks midden
  een reusachtige bananenboom stond. Aan den boom hing
  een rijpe twaalfhands bos. Dezen kapte hij af en toen hij
  daarmede gereed was voelde hij dat een geest in hem was
  Foeka = zorg, nood.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  87
  
  gevaren, die hem duizelig maakte en hem van zijne omgeving niets liet onderscheiden. Bakiti smeekte den geest
  hem los te laten en zijne zuster Jaja, de vrouw van het
  grootopperhoofd Bosman te bezoeken. De geest luisterde
  naar de smeekbede en voer onmiddellijk in genoemde
  vrouw.
  Laatstgenoemde behoorde tot den stam der Matjannegers en zij koesterde slechts één wensch, dat haar zoon
  Witiwojo het grootopperhoofd zoude opvolgen, om zoodoende haren stam de waardigheid te doen toekomen.
  Volgens de instellingen der boschnegers kon dit niet; ze
  nam daarom den geest van den bananenboom te hulp.
  Laatstgenoemde verlangde dat men hem het zand uit de
  voetspoor van het grootopperhoofd zoude brengen. Toen
  dit geschied was werd van bananen van den boom een
  tomtom (gestampte gekookte bananen) gestampt, het
  zand er in gedaan en daarna eene figuur er uit gekneed
  die den Granman Bosman moest voorstellen. De figuur
  werd door Jaja in eene diepte van de Pikienrio geworpen
  en daarbij zeide de geest: Niet voordat iemand deze pop
  uit de diepte ophaalt zal een ander Granman dan een Matjanneger de Saramaccaners regeeren.
   Bosman stierf en werd Koenoe voor de grootopperhoofden uit den stam der Mat jan. Hierover zullen wij het later
  hebben. De overlevering omtrent de opvolging der grootopperhoofden is weergegeven in „Eenige mededeelingen
  over de Saramaccaners".
  Zooals wij uit het vorenstaande hebben geleerd kan een
  geest bezit nemen van een mensch. Dit geldt voor alle
  geesten.
  Op het Christendorp Aurora ontmoette ik nog kort geleden eene vrouw die volgens mijn inzicht aan epileptische toevallen lijdende is. De dorpsbewoners zijn van andere meening. Zij vertelden mij dat voor ongeveer twintig
  jaren de zendeling Zug van de Moravische Broedergemeente den op het dorp staanden Kankautrie had laten
  vellen. De Gedehoesoe die dezen boom bewoond had voer
  in deze vrouw en nog een andere persoon en doet door
  dezen veel onheil over het dorp komen.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  88
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  De vrouw blijft gedurende langen tijd heel goed en
  wanneer de toevallen komen dan zeggen de bewoners van
  het dorp Na gadokisi en (God (Gedehoesoe) heeft bezit van
  haar genomen).
  Het lijkt mij toe dat alle personen die door geesten bezeten worden door een defect in hun zenuwstelsel voorbeschikt zijn in den toestand te geraken die hier nader
  besproken zal worden, tenminste voor zoover er geen bedrog in het spel is. Zulke personen suggereeren zich eenen
  geest of meerdere geesten naar aanleiding van eenen
  droom of na eene gebeurtenis waarvoor zij geene verklaring kunnen vinden en die hun zenuwen diep geschokt
  heeft. Kinderen bezitten geen winti; meestal bezoeken
  d« geesten personen van rijperen leeftijd, menschen aan
  wier zenuwen reeds door de uitspattingen van een dierlijk
  sexueel leven de knock out is toegebracht.
   Het door eenen geest bezeten worden, dus de eigenlijke
  aanval, is voor de betreffende personen een toestand die
  verbazend veel van hun lichaam eischt. Ik heb gezien dat
  personen na een winti-aanval twee a drie dagen totaal uitgeput in de hangmat bleven liggen. Altijd heb ik de vreemde uitdrukking, een wezenloos staren, in de oogen opgemerkt, die men bij krankzinnigen kan waarnemen. De toestand kan op twee wijzen zijn aanvang nemen: of de geest
  overvalt, zooals de boschnegers zich uitdrukken, zijn
  slachtoffer of hij wordt door het eigenaardige slaan op de
  kleine trom, Apinti genoemd, opgewekt, geroepen. Slechts
  de Kromantigado is voortdurend aanwezig in de persoon
  die zijne kunst uitoefent.
  Het slaan op de trom begint met eene eigenaardige
  klankmaat, dof, stootend komen de eerste geluiden uit
  het instrument voort. Langzamerhand wordt het tempo
  sneller en eindigt met een razend vlugge roffel die nu en
  dan door eenige forsche slagen op de trom tijdelijk
  wordt afgebroken, doch meestal wel een kwart uur aanhoudt.
  De persoon die straks bezeten zal worden zit meestal op
  een laag bankje in de nabijheid van den tromslager. Dikwijls merkte ik op dat de betreffende in een lustelooze
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  '
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  89
  
  stemming scheen te verkeeren; hij zat erbij als iemand die
  overlegt of hij hetgeen van hem gevergd wordt wel zal tot
  uitvoering brengen. De eerste toonen der apinti brengen
  verandering in de houding. Groote onrust maakt zich
  meester van de persoon, zij staat op, gaat weder besluiteloos zitten, tot zij na een wederom opstaan met weifelende schreden de open ruimte betreedt. Naarmate de maat
  van de trom sneller wordt, beginnen ook de lichaamsbewegingen in snelheid toe te nemen. De bezetenen beginnen, al naarmate de lichaamsbewegingen welke de betreffende geest gedacht wordt uit te voeren, te springen, te
  kruipen met de handen en armen als met vleugels
  te slaan, razend vlug in de ronde te draaien enz. Daarbij brullen, gillen en schreeuwen de bezetenen. Terwijl
  rust wordt gehouden zitten de meesten, zooals ik het in
  1920 te Pikienslee bij eene winti-vertooning en massa zag,
  versuft op hunne bankjes, anderen daarentegen storten
  reeds na den eersten aanval bewusteloos neer; ik zag eene
  vrouw die weggedragen werd, wier geheele lichaam door
  hevige zenuwschokken werd bewogen en wier mond en
  neus met wit schuim waren bedekt. De omstanders hoorde ik zeggen: Na gado kisi en litti (God heeft haar goed
  te pakken). Dat er echter ook veel bedrog in het spel is
  bemerkte ik eveneens dien avond. Een man voerde den
  vuurdans uit. Hij danste met zijne bloote voeten in het
  vuur en zal, altijd volgens de opvatting der boschnegers,
  zijne voeten nooit verbranden zoolang de geest in hem is.
   In het algemeen wordt aangenomen dat bezetenen, gedurende het bezoek van den winti of gado aan hun lichaam,
  voor pijnen ongevoelig zijn. Dit is aanneembaar voor degenen voor wie het bezeten zijn een pathologische toestand is, de vuurdanser was echter een bedrieger. Ik sloeg
  hem in het bijzonder gade en merkte op dat zijne sprongen wel berekend waren en hij wel vlug door de vlam van
  het vuur sprong, doch goed uitkeek om niet in de gloeiende houtskool terecht te komen. Toen de vlam eens heel
  wat oplaaide nam hij eenen hoogen sprong met het gevolg
  dat hij zijn hoofd geducht aan een balk van de groote
  open hut stootte. Ik zag toen zijne handen naar zijn hoofd
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  91
  
  beschouwd door geesten uitverkoren te zijn om hen nu en
  dan tot huisvesting te dienen.
  Als bijzonder wraakzuchtige geesten worden gevreesd
  de Ampoekoe of Kantamassoe, welke houtluizennesten
  bewoont die in staat van ontbinding verkeeren en hierbij
  groote hoeveelheden wit schuim doen opborrelen, de Gedehoesoe welke den Kankantrieboom bewoont *), Kolokwee die zijne huisvesting heeft in een boom, Katoe genoemd, de geesten van eenige watervallen, kreken enz.
  In Maart van de Pikienrio terugkeerende merkte ik de
  monding van eene kreek op waarvan de naam mij ontschoten was. Ik vroeg daarna aan den achter mij aan het
  stuur zittenden boschneger. Hij gaf voor den naam niet te
  weten. Wel een kilometer van de plaats verwijderd zijnde
  sprak mij de boschneger aan: Massa ik weet dat u kwaad
  op mij is omdat u mij zooven op een leugen betrapt hebt.
   Ik woon hier, dus ik moet den naam van de kreek weten.
  Massa het is de Daliekreek. Daarginds kon ik den naam
  niet uitspreken. De Winti van de kreek is uiterst kwaadaardig. Had hij gehoord dat ik den naam van zijn woonplaats had genoemd, dan zou hij mij zeer zeker heel
  veel kwaad doen.
  Zoo kan men een boschneger op een waterval niet meer
  van streek brengen dan wanneer men naar den naam
  daarvan vraagt. Beter is zulks niet te doen; de boschnegers verliezen daardoor de op de vallen hoogst noodige tegenwoordigheid van geest, het geen voor alle opvarenden
  noodlottige gevolgen kan hebben.
  Het bestek van het opstel verbiedt verder op dat onderwerp in te gaan. Het zoude boekdeelen vullen, wilde
  men al de psychische verschijnselen bespreken welke aan
  de duizende wilde, verwarde voorstellingen der boschnegers hun ontstaan te danken hebben. Slechts wanneer
  eenig stelsel in de denkbeelden waar te nemen is of wanneer fantasiegedrochten grootere complexen hebben veroverd en zoodoende geestelijk eigendom van de gemeen') Niet iedere Kankantrie wordt door Gedehoesoe (of Gedewsoe) bewoond; het zijn door vorm of grootte onderscheiden boomen alleen, die
  geacht worden den geest tot woonplaats te dienen.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  90
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  varen en de voor pijnen ongevoelige vuurdanser ging met
  de handen aan zijn hoofd stilletjes zitten, lang voor dat
  het hoogte punt van den heksensabbat was bereikt.
   De geest van den Loangogado of Ania doet zijne aanwezigheid in een persoon op geheel andere wijze kennen. De
  betreffende persoon wordt bevangen van hetgeen men in
  de kolonie stille trekken noemt, een zenuwtoeval gedurende welken de daaraan lijdenden doodstil liggen en
  slechts verschillende spiergroepen in schokkende beweging verkeeren. Uit deze bewegingen verklaart de fetischpriester den wensch der obia of leest hij de namen der
  kruiden die als medicijn moeten worden gebruikt.
  Het gebeurt heel dikwijls dat de stilte van den nacht
  plotseling door vreeselij k gillen en schreeuwen wordt verbroken en in een ommezien zijn alle bewoners van het
  dorp vergaderd om de hut waaruit de geluiden voortkomen, teneinde te vernemen welke wenschen of bevelen de
  geest te kennen geeft, die in den bewoner of de bewoonster
  der hut is gevaren. Dat ook hierbij veel bedrog in het spel
  is, heb ik vaak kunnen nagaan. Zoo kwam eens een bewoner van de Tapanahony op bezoek in de Coermotibo.
  Hij was zeer verlangend naar eene vrouw doch men wilde
  hem geene afstaan. Een geest hielp hem uit zijne foeka
  (nood). Deze gelastte eenvoudig dat aan hem, den man op
  bezoek, eene vrouw moest worden gegeven, en zoo geschiedde het i).
  Onder de creolen-bevolking aan de Bovenrivieren, bijzonder in de Para speelt de winti eene groote rol. Te Bergen dal woont een man die niet minder dan acht winti's bezit. Ook op de goudplacers en in de nabijheid van Paramaribo wordt door stadsbewoners heel wat aan Wintidans gedaan. Bijzonder berucht zijn de Pauluskreek en de
  Tawajari, afgelegen plaatsen, waar vaak groote partijen
  gegeven worden.
   Zooals reeds boven is gezegd is niet ieder boschneger
  een goed medium. Het wordt als een bijzonder voorrecht
  ') Alle daden die een bezeten persoon volbrengt zijn voor rekening van
  den geest, alle wenschen die gekoesterd worden moeten, wil men zich de
  wraak van den geest niet op den hals halen, vervuld worden.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  92
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  schap zijn geworden verdienen dezen hier nadere bespreking.
  Zoo heb ik tevergeefs gezocht naar het mooie stelsel
  van de tusschengoden en ook de dienstvaardige heirscharen van geesten, die Ampoekoe en den Kromantigado behulpzaam moeten zijn, zijn mij gebleken de meest onregelmatige, ongedisciplineerde troepen te zijn waarover een
  geest kan gebieden.
  De thans volgende bespreking van de vereering der
  voorouders vertoont ons een meer een geheel vormend,
  scherper omlijnd beeld der voorstellingen op dit gebied.
  De denkbeelden gevormd omtrent deGranjorkaen jorka
  zijn bij alle boschnegers volkomen gelijk.
  Geest en lichaam worden niet door den dood van elkaar
  gescheiden. Zoolang een onderdeel van het lichaam aanwezig is, zoolang vertoeft ook de geest daarin. Men brengt
  den geest van in den vreemde overleden boschnegers, verborgen in de haren en nagels, welke men van den doode
  afknipt, naar hun geboortegrond terug, en begraaft dezen
  met de voorstelling de geheele persoon begraven te hebben.
  De jorka van een overleden persoon blijft al de karaktereigenschappen van deze behouden.
  De jorka van eenen boschneger, die op aarde een voorbeeldig leven heeft geleid, wordt opgenomen bij de Granjorka.
   De verblijfplaats der laatstgenoemden is gelegen nabij
  de woonplaats van Grangado. Aan dezen kunnen zij echter geene verzoeken overbrengen, zij kunnen Grangado
  niet naderen. Alle hulp welke de Granjorka aan de stamgenooten op aarde verleent vloeit voort uit de machtbeschikking hun door den schepper in het begin van het zijn
  verleend.
  Heerscht nu ten opzichte van het hiervoren gezegde bij
  alle boschnegers volkomen overeenstemming zoo is dit
  niet het geval ten opzichte van het tijdstip waarop de
  jorka de woonplaats der voorouders binnentreedt. Terwijl ik vernam dat terstond na de begrafenis de jorka de
  reis aanvaardt hoorde ik weder van andere boschnegers
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  93
  
  dat zich de jorka eerst na drie maanden op den weg begeeft naar de verblijfplaats der Gransembe.
  Vele boschnegers vertelden mij dat personen die als
  man en vrouw samen hebben geleefd eerst na volledige
  reiniging van de in leven gebleven persoon tot de voorouders worden toegelaten. Deze reiniging, feitelijk onder
  de gebruiken tehuis behoorende zal evenwel, omdat zij
  verband houdt met het geloof aan de voorouders, hier
  eene korte bespreking vinden.
  Eene weduwe mag na het overlijden van haren man
  eerst gemeenschap met andere mannen hebben, nadat zij
  na verloop van zekeren tijd door een familielid van den
  overledene is gereinigd. Jonge vrouwen moeten tenminste
  zeven maanden onthouding beoefenen, terwijl meer bejaarde tot twee en meer jaren afzondering worden gedwongen.
   Is de dag der reiniging eener vrouw gekomen dan
  wordt een der mannen van de familie van den overleden
  man aangewezen op den avond van dien dag zich naar de
  hut van de weduwe te begeven en haar aangezegd op dien
  avond zonder licht op te steken in hare hut te blijven. Tevens wordt haar bevolen in het geheel niet te spreken en
  zich vooral niet te verzetten tegen hetgeen gebeuren
  moet i).
  Het aangewezen familielid dringt dezen avond de hut
  der weduwe binnen en oefent den coïtus met haar uit.
  Zonder een woord gesproken te hebben verwijdert hij
  zich weder. De geest van den overleden man der weduwe
  vormt van nu af geen gevaar meer voor de gemeenschap, hij is op weg naar de Gransembe.
  Een man mag zich van den jorka van de vrouw waarmede hij geleefd heeft, niet bij eene vrouw van den stam
  reinigen. De Saramaccaners welke in deze omstandigheden
  verkeeren reizen naar Paramaribo en begeven zich aldaar
  naar eene publieke vrouw.
  Op ieder dorp staan een of meer masten welke soms in
  •)) Mij werd medegedeeld datdikwijls genoeg met de verlangens vanden een
  of anderen man (van de familie altijd) rekening wordt gehouden en dat beiden dan na de na te noemen handeling als man en vrouw blijven samenleven.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  94
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  den vorm van een kruis met elkaar zijn verbonden. Rondom dezen is of een houten bak óf een rek aangebracht
  waarbinnen talrijke flesschen, kalebassen en kommetjes
  staan en liggen en lange stokken, aan welker uiteinde katoenen of calicolappen bij wijze van vlaggen zijn bevestigd, in den grond zijn gestoken.
   Bij de Saramaccanen heet de plaats Grangadopaw
  (mast of boom van Grangado) ofschoon deze hoegenaamd
  niets met Grangado heeft uit te staan. De Aucaners duiden de plaats aan met fragatikki (vlaggestok).
  Bij deze masten verleenen de voorouders te allen tijde
  audiëntie en hooren na ontvangst van eene offergave
  iedereen aan.
  Ieder voorval van beteekenis, iedere nood wordt hier
  aan de Gransembe medegedeeld. In dagen van nood en
  zorg zoekt de boschneger hier verlichting. Als er niets anders is, in het bijzonder in deze slechte tijden, stellen zich
  de geesten met wat water tevreden, dat langzaam op den
  grond wordt uitgegoten. In gewichtiger aangelegenheden
  echter moet wat rum worden geofferd. Zoo geschiedde het
  in het begin van April van het jaar 1923, toen ik te Granmankondre was aangekomen. De oude kapitein Poko
  kwam uit de hut van den Granman met een heele flesch
  rum en begaf zich daarmede, gevolgd door een tiental andere kapiteins en boschnegers naar den Grangadopaw.
  Van uit de hut waarin mijne arbeiders gelogeerd waren,
  kon ik onbemerkt de geheele vertooning zien en ieder
  woord verstaan dat gesproken werd. Nadat allen op hunne bankjes gezeten waren, kuchtte Poko eenige malen en
  liet daarna den inhoud van een bitterglaasje langzaam op
  den grond uitloopen. Daarop begon hij mede te deelen,
  dat het gezelschap tot de Gransembe was gekomen om
  dezen te doen weten, dat Joenkoesoe naar de Saramacca
  was gekomen om met den Granman over de slechte tijden
  te spreken. Zooals de Gransembe wel wisten was de foeka
  groot bij hun volk. De blanke was echter niet te vertrouwen en daarom verzocht hij, Poko, het zoo te willen regelen, dat uit de komst van dezen voor de Saramaccaners
  geen onheil zoude voortvloeien.
   Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE GODSDIENST DER BOSCHNEGERS
  
  95
  
  Poko sprak wel een half uur met de voorouders; telkens
  in herhalingen terugvallende, lette hij echter er op dat het
  bitterglaasje niet te vol werd geschonken en niet te vaak
  werd uitgestort.
  Nadat mijne aangelegenheid was behandeld verscheen
  eene zwangere vrouw ten tooneele. Eene andere vrouw, hare
  schoonmoeder, had haar gevloekt en daardoor het jonge
  leven, dat zij onder het hart droeg in gevaar gebracht.
  Poko liet de vrouw naast den mast staan en hare linkerhand tegen den mast houden. Haar gezicht was naar buiten gekeerd. De oude begon daarna op hartroerende wijze
  te verzoeken, dat de fioefioe *) uit den buik der vrouw
  zouden worden weggenomen. Een vol glaasje bracht blijkbaar de Granjorkas in goede stemming. Poko stond op
  reikte aan de vrouw eene kalebas met water. Deze nam
  een flinke teug en spuwde het water weder uit, terwijl Poko
  verklaarde, dat de Granjorkas den vloek hadden weggenomen. Met een glimlachend, tevreden gelaat verliet de vrouw
  de plaats. De heeren bleven nog wat keuvelen met elkaar
  en maakten daarbij de groote rest van de flesch op.
  Zooals zeker reeds is opgemerkt, wordt aan de voorouders geofferd. Keert een boschneger naar zijn dorp terug en is het hem bij den houthandel of op de marktvaart
  nogal mee geloopen, dan steekt hij bij den Grangadopaw
  eene nieuwe vlag uit of hij legt aan de voeten van den
  mast een flesch bier, swieti sopi (likeur) of in een kalebas
  andere lekkernijen neer.
   De geesten der voorouders berokkenen nooit kwaad, zij
  onthouden de bewoners van een dorp wel soms hunne
  gunsten en wel in gevallen, dat door een of meerdere bewoners tegen de instellingen van den stam is gezondigd.
  Grootere offers verzoenen hen echter weder, in het bijzonder wanneer verdienstelijke mannen met deze offers hunne smeekbede vereenigen.
  (Worrf/
  /i)
  ') fioefioe = wandluis. Hier wordt echter bedoeld het magische gevaar
  dat door den vloek is ontstaan. Men is vast overtuigd, dat eene vrouw
  met fioefioe eene zeer slechte bevalling tegemoet gaat. Fioefioe kan ook
  ontstaan wanneer de naaste betrekkingen van eene zwangere vrouw met
  haar in slechte verhouding leven.
  De voorstelling omtrent fioefioe is door geheel Suriname verspreid.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 06:42:06PM
  via Open Access. This is an Open Access publication distributed under the
  terms of the prevailing CC-BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  