text: OVER INDONESISCH BAMBOE-ORNAMENT.
  Mot illustraties naar tcckeningen van den schrijver.
  DOOR J. A. LOEBÈR Jr.
  Van het Indonesisch bamboe-ornament is de laatste jaren
  gaandeweg meer bekend geworden. Toen in 1903 mijn studie
  over de Timoreesche tibaq's verscheen , kende men slechts een
  viertal centra van bamboe-ornament in Indië, zonderling genoeg
  ver van elkaar verwijderd, als toevallig weggeworpen in den
  grooten Indischen Archipel. Ratak's, Dajak's, Timoreezen en
  Papoea's schenen de eenige kundige versierders van het bamboemateriaal te zijn.
  Een allerzonderlingst feit, want het ligt toch voor de hand,
  dat het aloude bamboe-materiaal, sinds honderden jaren in de
  inlandsche huishouding en samenleving voor de meest verschillende doeleinden gebruikt, in de eerste plaats ook voor versieringsveld in aanmerking moest komen! Aannemelijk was dat
  feit allerminst!
  Doch onze musea boden geen meerdere gegevens! Hetgeen
  hier voor bezoekers szr/tf&Mr opgesteld was, was of te klein
  in aantal of tê onbeduidend in versiering om meerdere centra
  te durven vermoeden.
  En deze lacune was te meer te betreuren, omdat juist de
  bamboe-versiering tot de merkwaardigste facta in onzen Archipel
  behoort!
  Op deze bamboe-kokers heeft zich in den loop der eeuwen
  een eigen volkskunst gevormd, die stellig tot de oudste en
  origineelste mag gerekend worden. Bij weefsels en metaalwerk
  bijv., die ook handelswaarde hebben, kunnen juist door dat
  handelsverkeer vreemde invloeden hebben geïnfluenceerd en er
  behoeft slechts herinnerd te worden aan de rol, die de VoorIndische tjinde in Indië op textiel gebied gespeeld heeft, als
  bewijs, dat die vrees ver van denkbeeldig is. En handelswaarde
  hebben die bamboekokers in 't geheel niet, 't zijn zelfs geen
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:45:03PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  OVER INJDONESISCH BAMBOE-ORNAMENT.
   185
  
  voorwerpen van waarde en dank zij deze feiten, is het bamboeornament binnen de enge grenzen van den stam gebleven,
  heeft zijn oorspronkelijkheid behouden, een eigen type, dat
  buiten die stamgrenzen in dienzelfden vorm zelden terugkeert.
  E d o c h , het bamboe is een uiterst fragiel materiaal. De blijvende
  waarde is zeer gering en zelfs in onze verzamelingen is menige
  bamboe-koker tot spoedigen ondergang veroordeeld. Ook de
  invoer van Europeesche voorwerpen, van blikken kokertjes met
  spiegeltjes, is een element, dat deze aloude volkskunst ernstig
  bedreigt. En het zou zonde en jammer zijn, indien het grootste
  deel dezer merkwaardige sierkunst verdween, zonder voor volgende geslachten vastgelegd te zijn. Waarschuwend in deze is
  het feit, dat het nu reeds in Nederland onmogelijk is geworden,
  de oude, inheemsche volkskunst te bestudeeren; ook voor Indië
  dreigt dat gevaar!
  En er is hier veel te verliezen! Bij de reeds genoemde ornament-centra is bijvoorbeeld onverwacht het prachtige Sasak'sche
  werk gekomen, dat in menig opzicht een ware verrassing was.
  Deze Sasak'sche weefspoelkokers waren reeds in 1907 van den
  heer H. FRÜHSTORFFER door het Rijks Ethnographisch Museum
  te Leiden aangekocht en twee jaar later gelukte het mij ze te
  zien te krijgen, een vijftal als plaat XI in mijn Bamboe-Bulletin,
  Koloniaal Museum N° 4 3 , 1909, te publiceeren. Zeldzaam werk
  toonden deze kokers, prachtig gegraveerd ornament, naturalistisch van karakter, sterk afwijkend van het bamboe-ornament
  van elders. Dit op den voorgrond tredende plantaardig karakter
  wordt interessanter, omdat jhet Dr. ELBÉRT uit Frankfort a/M.
  (zie «Die Sunda-Expedition». Bnd. I, 1911, blz. 49) gelukt is,
  in Lombok een aantal patroonnamen te verkrijgen. Wie had nu
  van de geringgeschatte Sasak's dergelijk hoogstaand werk verwacht ? . . ..
   Midden-Celebes, vooral Loewoe, is eveneens als nieuw centrum op de lijst gekomen. Daar bleek een even hoogstaande
  bamboe-kunst te bestaan, waarvan de bewijzen, dank zij de
  opmerkzaamheid onzer officieren en ingenieurs, in 1909 op de
  tentoonstelling te Soerabaja (zie Jasper, Verslag, 1909, blz. 52)
  te zien waren en spoedig ook naar Nederland kwamen, te laat
  echter om in het reeds genoemde BamboefBulletin opgenomen
  te worden.
  Hier eveneens een novum, het invoegen van de zwarte stekels
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:45:03PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  186
  
  OVER INDONESISCH BAMBOE-ORNAMENT.
  der aren-palm, welke donkere strookjes de ornament vakjes
  scheiden. Even nieuw onder de Indische kokers is de bewerking
  der deksels. Bij de kleinere exemplaren is deze eenvoudig, niet
  verschillend van Timor bijv. Bij de grootere exemplaren echter
  is als bij enkele Batak'sche en üajak'sche kokers het deksel om
  den hals van den koker geschoven en de boven- en achterzijde
  is afgesloten door een vulling uit wit hout, die interessant
  versierd is. Het witte hout is na het invoegen in den koker
  zwart geverfd en daarna met kerfsnede het bloemvormig ornament aangebracht, dat nu wit op zwart fond uitkomt. B\j enkele
  kokers zijn de schuin uitgesneden deelen bovendien rood geverfd.
   Het fijn gegraveerde ornament is, afgezien van enkele kokers
  met cirkelmotieven (karbouwen oog) verdeeld in drie of meer
  horizontale banden, die elk een aantal rijk bewerkte vakjes
  afsluiten. Opmerkelijk is de volgende indeeling, naast een rijk
  versierd vakje komt steeds een, dat eenvoudig gevuld is. Het
  ornament zelf is geometrisch, zoo streng van karakter, als van
  elders nog niet bekend is. Allerlei samenstellingen, van de
  eenvoudigste af, zijn hier te vinden en door de zeer verzorgde
  uitvoering en de haarfijne, gekruiste arceering hebben deze
  simpele gegevens een zeer bizondere bekoring gekregen. Vermeld
  worde nog, dat de driehoekige rand als afsluiting veel voorkomt
  zonder echter aan den grooteren toempal-vorm te herinneren.
  Van deze hoog interessante kokergroep bracht het Jaarverslag van het Rotterdamsch Museum 1910 een goede afbeelding.
  Naast Lombok en Celebes valt ook van Sumatra een aardige
  vondst te vermelden.
  In Oct. 1910 ontving de bekende instelling «Boeatan» in
  Den Haag een aantal kokers toegezonden uit de Padang'sche
  Bovenlanden, aldus de uiterst geringe kennis omtrent Sumatra
  aanvullend.
  Uit deze streek waren slechts de zeer algemeene kokers bekend
  met naturalistisch gevulde toempals, in mijn Bamboe-Bulletin
  op plaat X, fig. 43 afgebeeld. Zij geven, haast zonder uitzondering , hetzelfde ornament te zien en ook de schuine snede,
  waarmede diepere deelen zijn uitgesneden, geeft dit werk een
  bizonder type.
  Doch de nieuwe k<?kers verschillen geheel en al van deze groep!
  Men zou ze moeilijk herkend hebben als afkomstig uit de
  Padang'sche Bovenlanden.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:45:03PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  OVER INDONESISCH BAMBOE-ORNAMENT.
   1S7
  
  Het bamboe-materiaal trekt allereerst de aandacht. Dit is voor
  kokers bizonder dik, circa 6 mM.; de huid is grof en vuil
  groenig-geel van kleur. Bij alle kokers is dit het geval; ook de
  grootte, 8^- cM. in doorsnee is vrijwel dezelfde.
  Boven en onder zijn de kokers met een vulling van djati-hout
  afgesloten; de bovenste, voorzien van een touwtje, vormt het
  deksel. Dit is bewerkt in het profiel, dat fig. « te zien geeft
  en enkele kokerdeksels zijn versierd met het ingesneden ornament
  van fig. £.
  Het snijwerk is vrij zorgvuldig en a la Timor met zwarte was
  ingewreven. Het ornament, hoewel op deze 8 kokers verschillend
  ingedeeld, in horizontale banden (fig. <-) of met geheele vulling
  (fig. rtO bestaat steeds uit hetzelfde motief, een ietwat naturalistische spiraalvorming, in groote, ruitvormige deelen saamgevat,
  en het driekantige randje komt steeds als afsluiting voor.
  De arceering is in deze randjes en in enkele cirkeltjes gekruist,
  in de andere fonddeelen gestreept. Doch de richting dier vulling
  is overal verschillend en herinnert eenigszins aan den Batakkoker (ook in ornament), afgebeeld op plaat VIII, fig. 36 van
  mijn Bamboe-Bulletin, eveneens aan de typische arceering die
  op de kokers van Midden-Borneo dikwijls te vinden is; alleen
  is het fond op deze kokers haast willekeurig in richting doorstreept, terwijl op deze Padang'sche kokers elke fonddeel in
  dezelfde richting gearceerd is.
  Wat nog eigenaardiger is, is, dat dit ornament in karakter
  zoo sterk herinnert aan de bamboe-kokers uit West-Borneo. De
  koker uit West-Borneo als fig. <• afgebeeld toont in de vertikale
  banden een soortgelijk ornament, dat in de bovenste, horizontale
  band uitvoeriger bewerkt is.
  Een dito koker, als fig. ƒ afgebeeld, is met een dergelijk
  spiraal motief versierd.
   Ook de kokers uit West-Borneo op plaat XVII fig. 75 en 76
  van mijn Bamboe-Bulletin prijken met verwante variaties.
  Slechts de saamgesloten middenband van onze Padang-kokers
  komt niet meer voor.
  Dit ornament uit de Padang'sche Bovenlanden, in de Bataklanden èn in West-Borneo terugkeerend, is vooral interessant
  voor de kennis van het bamboe-werk van Borneo. Het zuiverDajaksche werk uit ue binnenlanden verschilt in karakter in
  hooge mate met dat der kuststreken. Bij het laatste worden
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:45:03PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  188
  
  OVER INDONESISCH BAMBOË-ORNAMËNT.
  vooral plantaardige motieven met voorliefde gebruikt, terwijl
  het Dajak'sche meer aan motieven uit de dierenwereld de voorkeur geeft. Ook is dit laatste veel strenger in opvatting, meer
  gestileerd, in uitvoering en ornament hooger staande.
  Vanzelf wordt men herinnerd aan het verschil tusschen
  Maleische en Dajak'sche weefsels op Borneo en geneigd de
  kokers uit West-Borneo, die in grooteren getale in de Verzameling der Voormalige Indische Instelling te Delft voorkomen,
  als J/fltóc/tf te kenschetsen.
  V e r k l a r i n g der a f b e e l d i n g e n.
  Fig. rt\ Profiel der deksels van de kokers sub r en </.
  Fig. £. Ornament als dekselversiering gebruikt, van den koker
  sub c.
  Fig. c en r/. Kokerornament uit de Padang'sche Bovenlanden
  naar ex. in het bezit van den schrijver.
  Fig. if. Kokerornament uit West-Borneo. Naar een koker in
  de Verz. der Voorm. Ind. Instelling, Delft, N° 3218.
  Fig. ƒ Idem naar een West-Borneo-koker in het Ethnogr.
  Museum te Dresden, N° 1710.
  Alles op natuurlijke grootte.
   Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:45:03PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  fig. a.
  fig. b.
  fig. d.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:45:03PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:45:03PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  flg. e.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:45:03PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0.
  