text: RECENSIES
  & SIGNALEMENTEN
  ZONDER DUITSLAND
  GEEN VLAANDEREN?
  BRUNO DE WEVER & ANTOON VRINTS
  
  Sebastian Bischoff, Kriegsziel Belgien,
  Annexionsdebatten und nationale Feindbilder in der deutschen Öffentlichkeit,
  1914-1918 (Historische Belgienforschung,
  band 4)
  Münster, Waxmann, 2018, 330 pp.,
  ISBN 9783830937050.
  Jakob Müller, Die importierte Nation.
  Deutschland und die Entstehung des flämischen Nationalismus 1914 bis 1945
  Köln-Wien, Vandenhoeck & Ruprecht-Verlage, 2020, 361 pp., ISBN
  9783525311202.
  In dit nummer van WT bespreekt Lode Wils het belangrijke recente boek van
  de Duitse historicus Jakob
  Müller over de impact van
  Duitsland op het ontstaan
  van het anti-Belgische
  Vlaams-nationalisme. Hij
  heeft daarbij hoofdzakelijk aandacht voor de gebeurtenissen en gevolgen
  van de Flamenpolitik in de
  Eerste Wereldoorlog. Deze
  dubbelrecensie
  plaatst
  deze problematiek in een
  brede context. Het boek
  van de aan de universiteit van Paderborn verbonden cultuurhistoricus
  Sebastian Bischoff brengt
  het Duitse publieke debat
  
  | 78 |
  
  over (de toekomst van) België tijdens de
  Eerste Wereldoorlog in kaart. Het boek van
  Berlijnse historicus Müller analyseert de impact van de Duitse politiek tijdens het interbellum en de Tweede Wereldoorlog.
  De Duitse inval in het neutrale België in augustus 1914 is een cruciaal moment in de
  geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog en
  nog meer in het bijzonder in het toenmalige,
  publieke debat over die oorlog. Aan geallieerde zijde was de gewelddadige schending
  van de onzijdigheid van het koninkrijk een
  belangrijk mobiliserend argument. Aan de
  retoriek over Poor little Belgium van die kant
  is dan ook al het nodige onderzoek gewijd.
   Welke plaats België innam in het Duitse publieke debat, was tot dusver veel minder systematisch onderzocht. Natuurlijk is er veel
  bekend over de Duitse politiek ten aanzien
  van het bezette België, dan in het bijzonder
  over de Flamenpolitik die het keizerrijk er
  opzette. Sebastian Bischoff vult echter een
  belangrijke lacune door te onderzoeken hoe
  tijdens de Eerste Wereldoorlog over België
  geschreven werd in een reeks heel diverse
  publicaties. Hij neemt daarbij niet alleen
  de opiniepers van uiteenlopende ideologische obediëntie, maar ook theaterstukken
  en stationsromannetjes in de analyse op.
  Daarnaast heeft hij ook oog voor klassiekere bronnen als parlementaire stukken en
  memoires van politici. Bischoff is echter het
  meest vernieuwend wanneer hij zich baseert
  op zijn indrukwekkende perscorpus.
   Voor de twee belangrijkste luiken van zijn
  analyse, de genese van nationale vijandbeelden en het debat over de annexatie van
  België, komt Bischoff tot belangwekkende
  conclusies. Gewapend met sociologische
  inzichten over de constructie van vijandbeel-
  
  RECENSIES & SIGNALEMENTEN | WT 2022/1
  
  den, reconstrueert Bischoff overtuigend hoe
  in de brede Duitse opinie het beeld ontstond
  van de ‘wilde’ gewelddadige Belgen. Zoals te
  verwachten was, speelde in de genese van
  dat beeld de verontwaardiging over de vermeende franc-tireurs een grote rol. Minder
  voor de hand liggend is de vaststelling dat
  ook het relaas over de uitwijzing van Duitse
  migranten uit België bij de inval een groot
  gewicht had. Het beeld van de ‘bestiale’
  Belgen zou ook het bezettingsbestuur sterken in zijn opvatting dat zij een dwingende,
  Duitse hand nodig hadden. Die beeldvorming over het ‘wilde’ België interpreteert
  Bischoff terecht als een indicatie dat ook
  in het Duitse rijk koloniale referenties een
  groot gewicht kenden, met dat verschil natuurlijk dat ten aanzien van de Belgen het
  uitgesproken racisme ontbrak. Bischoffs
  voornaamste vaststelling hoe wijdverspreid
  de opvatting in Duitsland was dat België na
  de oorlog op een of andere manier in Duitse
  handen moest blijven. Die wens België blijvend te controleren, werd in brede kring
  noodzakelijk geacht om Duitsland status als
  wereldmacht te verzekeren. Zelfs binnen de
  SPD waren tegen de officiële partijlijn in ten
  aanzien van België duidelijk expansionistische geluiden te horen. Over de vorm die de
  blijvende Duitse controle over België moest
  aannemen, bestond dan wel discussie, over
  het principe veel minder, afgezien van een
  beperkte minderheid.
   Door het Duitse expansionisme ten aanzien
  van België omvattend te bekijken, biedt dit
  werk ook een verfrissend perspectief op de
  historiografie over de Flamenpolitik. Door die
  Flamenpolitik te nadrukkelijk te analyseren als
  een – weliswaar belangrijk – onderdeel van
  een breder imperialistisch project komt die
  in een wat ander licht te staan dan wanneer
  historici exclusief inzoomen op die politiek.
  Zo haalden naar de inschatting van Bischoff
  de Alldeutschen vanaf 1917 de Groot-Duitse
  kaart weer openlijk boven ten aanzien van
  
  WT 2022/1 | RECENSIES & SIGNALEMENTEN
  
  België aangezien het activisme een te zwak
  broertje was gebleken. Betreurenswaardig
  is wel dat Bischoff het Belgische onderzoek
  over de Flamenpolitik en het activisme veronachtzaamt. Belangrijke auteurs ter zake als
  Daniël Vanacker en vooral Lode Wils haalt
  hij eenvoudigweg niet aan. Bruno Yammine
  wordt wel vermeld in de bibliografie, maar
  nauwelijks daadwerkelijk gebruikt. Die verwaarlozing leidt soms tot wat wankele passages over de Vlaamse beweging. Bischoff
  lijkt er bijvoorbeeld van uit te gaan dat een
  meerderheid onder de flaminganten begin
  1917 het federalisme genegen was (p. 218),
  terwijl hij het elders over de beperkte achterban van het activisme heeft.
  Dat gebrek aan kennis over de geschiedenis van de Vlaamse beweging is gezien de
  Duitse focus van deze studie niet zo erg.
   Bezwaarlijker is dat ook de bijdragen van
  Belgische historici over de Duitse politiek
  ten aanzien van België veronachtzaamd worden. Bischoff stelt zo met grote stelligheid
  dat voor het Duitse keizerrijk België voor de
  Eerste Wereldoorlog politiek van ondergeschikt belang was. Die stelling staat haaks op
  de centrale these van Bruno Yammines belangrijke boek Drang nach Westen.1 Yammine
  stelt daarin dat invloedrijke imperialistische
  drukkingsgroepen in Duitsland in de decennia voor de oorlog bijzondere belangstelling
  ontwikkelden voor de Nederlanden, waarbij
  koele berekening en völkische ideeën van
  verwantschap naadloos in elkaar overgingen. Bischoff kan het natuurlijk oneens zijn
  met Yammine, maar hij kan niet zomaar aan
  zijn these voorbijgaan. Ten gronde zijn er in
  Bischoffs boek tal van elementen te vinden
  die alvast een van de centrale stellingen van
  Yammine staven, namelijk dat de houding
  van vele Duitsers ten aanzien van België tij1 B. Yammine, Drang nach Westen. De
  fundamenten van de Duitse Flamenpolitik, Leuven,
  2011.
  | 79 |
  
  dens de Eerste Wereldoorlog fundamenteel
  getekend was door de völkische ideologie.
  Bischoff geeft zelf aan hoezeer het raciale
  prisma van bloedverwantschap, of gebrek
  daaraan, de Duitse perceptie van België tijdens de Eerste Wereldoorlog kleurde. De
  grondslag voor die völkische kijk op België
  moet dan ook al voor de oorlog gelegd zijn.
   Jakob Müller kent en gebruikt de Belgische
  historiografie wél. Hij knoopt nadrukkelijk
  aan bij een smeulend debat in de Belgische
  historiografie over de oorsprong van het antiBelgische Vlaams-nationalisme. Generaties
  voornamelijk Vlaamsgezinde historici vonden die oorsprong in een radicaliserend
  Vlaamse beweging die ontgoocheld was in
  het uitblijven van taalwetten. De gebeurtenissen tijdens de Eerste Wereldoorlog, met
  de frontbeweging en het activisme, waren
  slechts een versnellingsmoment. Lode Wils
  weerlegde deze visie in zijn baanbrekende boek Flamenpolitik en aktivisme (1974)
  waarin hij aantoonde dat de collaboratie
  van Vlaamsgezinden doelbewust door de
  Duitse bezetter werd georganiseerd om de
  Belgische staat te ontwrichten en aldus de
  Duitse invloed blijvend te vestigen in geval van een compromisvrede. Wils ziet zijn
  stelling bevestigd door Müller die de hele
  Vlaamse natie-idee als een Duits importproduct beschouwt.
  Vraag is of het tweede deel van het boek
  over de ‘Wirkungsgeschichte’ van de tijdens
  de Eerste Wereldoorlog ‘importierte Nation’
  even overtuigend is. Tijdens het Interbellum
  beschouwde de Duitse staat – zowel de
  Weimarrepubliek als Nazi-Duitsland –
  de Vlaamse kwestie als een binnenlands
  Belgisch probleem. Er was dus een breuk
  met de actieve Flamenpolitik van de oorlog.
   De Duitse bezetter-tuinier had dan wel het
  zaad geplant, hij liet de prille exoot aan zijn
  lot over terwijl die nochtans de Duitse zaak
  bleef verdedigen op het internationale terrein. Voor Berlijn primeerde de goede ver-
  
  | 80 |
  
  houding met België dat immers naar wens
  evolueerde door zich los te maken van
  Frankrijk en terug te keren naar een neutrale
  status, aldus Müller. Dat klopt inderdaad,
  al verhinderde dat toch niet dat de Duitse
  Abwehr in België een netwerk van spionnen uitbouwde en met name ook contacten
  had met Vlaams-nationalisten zoals Etienne
  Verhoeyen aantoonde.2
  Ook tijdens de tweede bezetting werd niet
  opnieuw aangeknoopt bij het natievormend
  project. Want Berlijn had lering getrokken
  uit de vorige bezetting toen de splitsing
  van het Belgische staatsbestuur had geleid
  tot bestuurlijke chaos en een staking van
  het gerecht. Een frontale botsing met de
  Belgische staatsmachten moest worden vermeden. Hitler ordonneerde wel een nieuwe
  Flamenpolitik maar die beperkte zich tot de
  vrijlating van de Nederlandstalige krijgsgevangenen en het inzetten van Vlaamsnationalisten als Duitsgezinde bestuurders
  van België. Met name leden van het Vlaams
  Nationaal Verbond (VNV) konden met steun
  van het bezettingsbestuur massaal infiltreren in de Belgische administratie. Volgens
  Müller was de tweede collaboratie van het
  Vlaams-nationalisme volledig terug te voeren op het nationalistische streven en niet
  zozeer op de fascistische wending van het
  anti-Belgisch Vlaams-nationalisme. Vraag
  is of beide uit elkaar te halen zijn. Waren
  de anti-Belgische Vlaams-nationalisten niet
  vatbaar voor rechts-autoritaire stromingen
  precies door hun anti-Belgicisme? Was een
  Duitse revanche-oorlog niet hun enige kans
  op de vernietiging van België? Er was weliswaar de democratische strekking rond
  Herman Vos. Vos wilde met een federalistische staatshervorming – gedeeltelijk geba2 E. Verhoeyen, Spionnen aan de achterdeur. De Duitse Abwehr in België 1936-1945,
  Antwerpen-Apeldoorn, 2011 (Governance of
  Security Report Series, IV).
   RECENSIES & SIGNALEMENTEN | WT 2022/1
  
  seerd op de bestuurlijke scheiding tijdens
  de Eerste Wereldoorlog zoals Müller terecht
  aanvoert – Vlaamse zelfstandigheid realiseren binnen een Belgisch staatsverband.
  Müller ziet ook die poging als een vrucht van
  de ‘importierte Nation’.
  Pas na en door de ervaring van de Tweede
  Wereldoorlog kanaliseerde de Volksunie het
  Vlaams-nationalisme in de bedding van een
  federale hervorming van de Belgische staat
  langs democratische weg. Maar bij de laatste federale verkiezingen stemde 4 op de 10
  Vlamingen voor een separatistische partij.
  Is dat nog steeds de vrucht van een exoot?
  Dat is nog maar de vraag. Wijst de woekering van de exoot, meer dan een eeuw na het
  initiëren van de Flamenpolitik, er vooral niet
  op dat hij in een vruchtbaar plantbed wortel
  kon schieten? Uit de bijdrage over Gustaaf
  Borginon in dit nummer van WT blijkt alvast
  de radicalisering van katholieke flaminganten voor de Eerste Wereldoorlog die op termijn, zo concludeert Luc Vandeweyer, tot
  anti-Belgische gevoelens zou leiden.
  De werken van Bischoff en Müller getuigen
  samen met die van Bruno Yamminne van
  de hernieuwde belangstelling voor de impact van het Duitse expansionisme op de
  geschiedenis van België en van de Vlaamse
  beweging in het bijzonder. Dat beide auteurs
  deze complexe materie op een bevattelijke
  manier voor een Duits lezerspubliek ontsluiten, is een bijkomende verdienste.
  WT 2022/1 | RECENSIES & SIGNALEMENTEN
  
  | 81 |.
  