text: en het werd ook opgetekend in het Ohd. en Mhd. Het
  ontbreekt, blijkbaar toevallig in het Ags. en Os., maar·
  duikt op in het Meng. en Mnd. In het Mnl. meende men
  tot nu toe dat het niet bestond. Dat zal een vergissing zijn,
  immers men vindt er wel degelijk een verb. (ver)wilen, dat
  omschreven wordt met "geheel opgaan in", maar wel niets,
  anders is dan "berusten in". Het werd meestal verwielen.
  geschreven, omdat men het mystiek-romantisch bij wiel,.
  draaikolk, bracht, en er dan in zag "weggesleept worden
  als door eeri draaikolk" (1).
  Die occasionele semantische specialisering is voor een.
  deel verantwoordelijk voor het ontbreken van het woord
  in "profane" zin ; en daarbij speelt natuur]ijk ook een rol
  het heteromorfe gilen met zijn betekenissen schertsen "
  bedriegen, bedelen en gisten, eigenlijk : rusten (zie N° 5,,
  6 en 8).
  Over Eng. to owl < *hwîlan, zie N° 8.
  Het oude wilen leeft overigens voort in homoniemisch-synoniemische vermomming. Dat hebben we reeds gezien
  bij het onder N° 8 besproken Mnl. lumen, belagen. Maar·
  nog duidelijker zien we het in zijn semantische var. KIL.
  luymen, dormitare, waarvan het vroeg Nhd. het equivalent.
  heeft in launen, schläfrig sein, schlummern, dat - zoals.
  Ndl. het luimt, luint, loent mij niet - ook laimisch sein
  (1) In het lVInl. Hwb. (suppl.) leest men : ,,verwilen komt vóór
  als onjuiste schrijfwijze voor verwielen". Dat zou - voor zover
  het woord "onjuist" een zin heeft - moeten omgekeerd worden ..
  Maar de ontelbare grafieën ie voor î (zo bijv" al wiele naast wile,.
  s]uier, wielen naast wilen, olim, waarbij de opmerking " onjuiste
  grafie" niet staat) kunnen nog niet opwegen tegen de blinde trouw
  aan "das blinde Naturgesetz des Lautwandels", noch tegen het.
   taci et geloof aan chemisch-zuivere taal, zonder dialectvermenging:
  of psychische beïnvloeding .•
  
  ULENSPIEG EL 1350-1950 ·?
  
  95
  
  betekent. Een frequentatief hierbij is KIL. luymeren =
  sluymeren, dat ons met Allemannisch schlûnen, naast Mnl.
  slumen en Ags. slûma, sluimer, in een moeilijk parket
  brengt, waarover ik hier niet mag uitweiden (1).
  Bij het verb. hoorde het nom. ag. m. en f. (type Os.
  forasago m. en flioga f. ), hij of zij die zich ophoudt, talmt,
  verblijft, op rust leeft. Daar dit woord de steun van het
  verb. vroeg verloren heeft, en met een reeds in de oude
  periode niet meer productief suffix voorzien was, is er zo
  goed als geen rechtstreeks spoor van over. Behalve in het,
  buitengewoon omstreden, altwile van de Saxenspiegel, en
  het afgeleide adj. altwilisch, bij Fischart, komt het woord
  alleen nog voor, maar dan ook veelvuldig, in Ndd. ûl en
  Ndl. uil.
  Dit hebben we in KIL. wl, homo stolidus, improbus, dat
  dus met de vogel uil alleen a posteriori geïdentificeerd
  werd. En daarbij zien we dan ook weer de synonymie
  wile = lûne optreden in KIL. loen, homo stupidus, insulsus.
  Over het Ndd. ûl handelt uitvoerig N° 17. Het fem. ûle
  steekt wel in het door ZARNCKE geciteerde Mhd. ûle =
  papenbijzit (zie N° 19).
  10° Zoals te verwachten is de vogelnaam uil ook opgetreden als homoniem van een ander wile < Lat. velum
  (waaruit Fra. voile), dat we vinden in Mnd. wîl ntr. Mhd.
  wîl(e) m. en Mnl. wil(e), wiel(e) m. f. en ntr. met de betekenis (nonnen)sluier, hoofddoek, waarvoor KIL. ook wieldoeck en het pregnant gebruikte simplex doeck opgeeft.
   Dit ûl(e) hebben we in eigenlijke zin in Ndd. ûle, keer(1) Daarbij rijzen inderdaad twee moeilijke vragen op : die van
  de ouderdom van lûm- voor lûn-, welke misschien wel met Ags
  plûme tegenover lat. prunus (Epin. gl. nog plun) op te lossen is,
  en die van het preformans, dat denkelijk niets anders is dan een
  rest van prefix us. We zouden dan tot een etymologie komen, die
  minstens even plausiebel is als de gangbare, bij Got. slawan.
  96
  
  JOS. DUPONT
  
  borstel, oorspr. wisdoek op een stok geboden (zie N° 21).
  Met een synoniem van zijn homoniem steekt het in het
  vroeg Nhd. gezegde den Kauzen streichen (zie N° 20).
  Daarmee is ons materiaal-overzicht ten einde. Er blijft
  ons nu over de woorden en gezegden, die er in gesitueerd
  werden, maar niet uitgelegd, in een serie korte monogra·fietjes te onderzoeken.
  IV. Monografieën van woorden en gezegden die in
  het materiaaloverzicht alleen gesitueerd werden (l)
  11° Ulenpingsten, wann de Kräjjen (Böcke) op em ]se
  
  danset ; Op Plumenp·ingsten, d. i. nooit (zie N° 3).
  In dit burlesk gezegde, evenals in zijn equivalent Op Sint
  Jutmis, als de kalveren op het ijs dansen, steekt de globale
  betekenis nooit volledig in het eerste lid ; het staartje
  (met allerlei varianten zonder belang in dezen samenhang),
  is niets anders dan een versterkend bijlapsel. De variante
  W ann de Ulen Pingsten hallen kan ons niets leren ; het is
  een secundaire interpretatie van het reeds bestaande Ulenpingsten, en onderlijnt alleen maar wat sterker het pseudofiguurlijk karakter van dit laatste-.
   Wij gaan uit van het principe dat bij een pseudo-schilderachtig woord of gezegde noodzakelijk een homoniemenverwisseling moet gepostuleerd worden. Daar Pingsten
  geen homoniem heeft, moeten we onze aandacht uitsluitelijk wijden aan Ulen-; en dan merken we, na het materiaal-overzicht doorlopen te hebben, dat als homoniem
  hier alleen in aanmerking kan komen het adverbiale
  ûlen < wîlen, olim of defunctus. Als we dan nog letten op
  ( 1) De nummering van III gaat voort. Waar het pas geeft
  wordt naar de nummers van III verwezen.
  ULENSPIEGEL
  
  1350-1950?
  
  97
  
  de gelijkwaardigheid, in het Mnd. en ook in het Mnl., v:an
  verleden en overleden, begrijpen wij de geestigheid, die de
  schepper bedoelde : wat ik aan iemand vandaag beloof
  tegen wîlen d. i. verleden Pingsten... krijgt hij natuurlijk
  nooit!
  Naast het verklaarde gezegde staat het equivalent Op
  Plumenpingsten, met het parafraserende zinnetje Pingsten /reten mer Plumen ! d. i. dat zie je van hier, dat gebeurt
  nooit ! Ook dit zinnetje kan ons niets leren ; onze aandacht
  moet uitsluitelijk gericht zijn op het prototype. Het materiaal heeft ons getoond hoe dikwijls de woorden wile en
  lûne of lûme met elkander verwisseld werden; en wij _zijn
  ook bedacht op zinfonetische verschijnselen. Met die
  uitrusting zien we onmiddellijk hoe het tweede gezegde
  ontstaan is. Van Op wilen Pingsten sprong men over het
  homoniem wilen = lûmen op dit laatste, en het zo ontstane
  Op lumen Pingsten verstond me:o. als Op(p )lumen Pingsten
  (zie N° 8).
   Aansluitend bij een lapidair gezegde van GILLIÉRON, dat
  we lichtjes amenderen, besluiten we : de pruimen hierin
  zijn van zuiver verbalen oorsprong, de homonymie heeft
  de pseudo-beeldspraak verwekt. Dat er met Pinksten geen
  pruimen zijn is een feit ; maar er zijn dan ook geen peren
  noch appelen, noch perziken enz. Alleen de homonymie
  verklaart ons waarom de pruimen in het gezegde staan en
  geen andere vruchten.
  Maar we weten dat ook de synonymie varianten kan
  verwekken ; daarom stelt het bij ons verspreide gezegde
  Als Pasen in de kriekenweek valt voor ons nu een probleem.
  In het Oost-Mnl. betekende crieke, pruim; en het woord
  krëk duidt vandaag in Limburg nog de wilde pruim aan.
  Pasen en Pinksteren zijn, als gelijkwaardige en naburige
  hoogtijden, in dergelijke gezegden intervertiebel : we be7
  
  98
  
  JOS. DUPONT
  
  sluiten dan dat · ook · het laatste gezegde de voortzetting is
  van het primitieve Op Plumenpingsten, en dus uit de Ndd.
  plumen-streek door migratie tot bij ons geraakte.
  De drie verklaarde gezegden vormen een synonymischhomonymische keten die er als volgt uitziet :
  wilen (olim) Hop wilen (ûlen) Sop lumen Hop plumen S op krieken
  
  Van de tweede en vierde schakel bleven de gezegden
  
  Ulenpingsten en Op Plumenpingsten over, met, bij ieder,
  een secundair parafraserend zinnetje. Van de vijfde bleef
  alleen een dergelijk zinnetje over, maar het zou me niet
  verwonderen dat hier of daar nog wel een "Op kriekenPinksten" te voorschijn komt. Dat de derde spoorloos
  verdwenen is, moet ons niet verwonderen : hij is fonetisch
  volkomen identisch met de vierde, die het wint met zijn
  pseudo-schilderachtige pruimen, zoals de tweede het won
  op de eerste ( 1).
   De methode van onderzoek, zal men zeggen, is scabreus,
  omdat zij geen Belegstelle plakt op iedere schakel. Als we
  voor dergelijke gezegden daarop moesten wachten, dan
  zouden we wel apriori kunnen bevestigen dat er nooit geen
  verklaring van zou gegeven worden. We zouden dan moeten
  berusten in historietjes à la Tuinman, of - wat ·nu nog
  het geval is voor honderden, ja duizenden, dergelijke din-
  
  (1) Terloops volge hier mijn opvatting van het geciteerde Op
  Sint Jutmis. Ik zie daarin Mnl. ju te misse = altijd mis. Blijkens
  (n)ummer naast (n)emmer heeft naast je, ie, ook ju gestaan (vgl.
  nog Limb. jumm9s).
  Men interpreteerde ju te misse áls juttemisse, d. i. kermis van Jut,
  waarvan men dan, volkomen logisch, een heilige maakte, naar
  woorden als Bamisse d. i. sinte Baven misse. Gesteund wordt deze
  interpretatie door duits dialect. auf Sankt Nummers messe, dat
  blijkbaar teruggaat op ouder uf sankten ummer misse = op sinte
  ju(te) misse. De genit. sis een natuurlijk inlapsel van het ogenblik
  af, dat men effectie~ aan de naam van een heilige dacht.
  ULENSPIEG-EL 1350-1950?
  
  99
  
  getjes, - eenvoudig van den domme spelen, en gebaren
  alsof er werkelijk niets te verklaren was.
  Alle wetenschappen opereren met logische deducties, en
  de probabiliteitsberekeningen spelen ·ee:ri steeds grote·r e rol
  in de exacte wetenschappen. Men ziet dan hoegenaamd niet
  in waarom die methode geen berechtiging zou hebben in
  de historische taalwetenschap. In feite kan ·men de getekende keten assimileren aan een geometrische rechte, die
  met uitgangspunt en eindpunt volkomen bepaald is. In
  het taalkundig probleem is die bepaaldheid natuurlijk
  slechts relatief, maar de homonymie laat ons toe tussen de
  enigszins wankelende extremen mijlpalen te planten, die
  aan de lijn een gewaarborgde orientering geven.
   Zowel in taalgeografisch als in taalhistorisch opzicht
  zijn er met de geschetste methode zo veelvuldige en zo
  ver strekkende resultaten in het vooruitzicht gesteld, dat
  een kleinzielige beperking tot de beproefde, maar ook in
  ontelbare gevallen volkomen machteloze, sleur, werkelijk
  niet te verantwoorden is (1 ).
  12° Sijnen huyben weten ; sçavoir son échappatoire, être
  fin et cauteleux (n 'ARSY) (zie N° 2 in fine en N° 3).
  Evenals bij zijn voorbeeld KILIAEN, is huyben, huybeken
  bij n'ARsY uil. Het woord, dat vandaag o.a. nog in N .-Brabant voorkomt als huip, huibik, en in het Antwerpse als
  huyben (ook = dommerik, sukkel, zoals uil, vgl. N° 17)
  is etymologisch niet volkomen helder. Het is blijkbaar
  verwant met Ohd. hûwo, Mhd. (h)ûwe(l), ûve, ûfe, alle met
  de zelfde betekenis; maar de Ndl. b wordt daarmee niet
  verklaard. Het werd misschien aangepast aan de voornaam Huib, Huibeken, kortvorm van Huibrecht, na.ar het
  voorbeeld van andere vogelnamen, als bijv. Limb. hanne,
  ( 1) Zie ook over de methode het slot van kapittel I.
  100
  
  JOS. DUPONT
  
  hannik, ekster, kortvorm van Joh.annes. Dat het beïnvloed
  werd door Lat. bubo (Nat. Bloeme, III, 607 : Bubo dats
  ule , KIL. kuytwl, bubo) is wel niet ondenkbaar, maar toch
  minder waarschijnlijk.
  Zoals het uitgestorven (?) gezegde daar staat, kan men
  het keren en draaien zolang men wil, het is en blijft .voor ons - zuivere onzin. Toch heeft het een zin gehad,
  en werd, het eens, door iemand, met zin geschapen. Die
  iemand kon daarbij maar twee wegen volgen : die der
  formele analogie d. i. der homonymie (de meest natuurlijke
  in de schalkse toon en bij naïeve onwetendheid), of die der
  conceptuele analogie, d. i. synonymie (de meest logische
  en nuchtere), om de eenvoudige reden dat er geen andere
  weg bestaat.
   Om zijn denkproces in omgekeerde richting terug te
  vinden, hebben wij dan ook alleen de keuze tussen homonymie en synonymie. Het enige woord dat bij het onderzoek in aanmerking komt is huyben. Daarvan is, behalve
  de voornaam Huiben, die ons niet verder helpt, geen homoniem bekend. We zijn dus noodzakelijk aangewezen op
  een synoniem, en het enige dat ons - na de materiaalverzameling te hebben doorlopen - kan interesseren, is
  uil. Maar dat brengt dan ook geen licht, zolang we bij
  het A-woord blijven : we moeten dus het A 2 woord, d. i.
  het homoniem van de vogelnaam beproeven, nl. ule < wîle.
  Zoals Got. mêl, Mnl. tijt, ure, stonde, poent, Lat. tempus,
  momentum, kon wile, in pregnant gebruik, betekenen :
  geschikte tijd, juist, gepast, gunstig, ogenblik. Het Got.
  hweila vertaalt Y. atQOÇ en dat was het specifiek Gr. woord
  voor opportunitas. Wij gebruiken dagelijks zinnetjes als :
  hij weet het uur te kiezen, nu is de tijd om dit of dat te
  doen! We vermoeden dus achter het zinnetje van n'ARSY
  een primitief hi weet sine wile, hij kent het gunstig ogenblik,
  hij weet de gelegenheid te snappen; en die omschrijving
  
  ULENSPIEGEL ] 350-19501
  
  101
  
  past uitstekend bij de door n'ARSY gegevene, als we bedenken dat levende begrippen, vooral wani1eer ze met een
  ondoorzichtige pseudo-figuur worden uitgedrukt, steeds een
  zekere semantische speelruimte hebben.
   Maar we kunnen nog andere gegevens bijbrengen om
  onze interpretatie te staven, wanneer we de semantische
  massa rondom het begrip opportunitas onderzoeken. In het
  Lat. kon men dat begrip ook met ruimte-woorden uitdrukken (1), speciaal met locus. Het Mnl. doet hetzelfde
  met stade en zijn doeblet stede = locus, dat zowel geschikte
  tijd als passende plaats aanduidt, vgl. KIL. staede, opportunitas, locus: Bovendien vinden we ook ruimte en tijd
  verbonden in met tijt en stade en in het allitererende met
  stade en stonde, waarbij ,re ons moeten herinneren dat
  wile in verschillende nuancen gelijkwaardig was met
  tijd en stonde (2).
  In de loop van het onderzoek heb ben we een paar
  stereotype Mnl. zinnetjes ontmoet : sijn poent ende sine
  stade wachten= de gunstige gelegenheid bespieden, en sine
  stade sien = de gelegenheid of kans schoon zien. De laatste
  omschrijving is practisch identisch met die van n'ARSY,
  als we bedenken dat het Germ. en Grieks woord voor
  weten etymolog. identisch is met Lat. videre, zien (tertium:
  bemerken, erkennen) (3).
  Wij stellen dus als banale varianten naast elkaar : *sine
  wile weten = sine stade sien. De huyben van n'ARSY verving
  (1) De ruimte - tijd verwisseling wordt in iedere semantiek
  behandeld; in laatste instantie gaat het hier om een wijsgerig
  probleem.
  (2) Bij K,IL. is otium vert. van wijle, stade en moete; verg. dan
  ook : met tijd en wijl = met tijt en stade; n'ARSY : met moete of
  sta,ey, à loisir, avec commodité; ivijl en moete hebben. De nuancen
  geschikte tijd en vrije tijd beroeren elkander ten nauwste : verg.
  Damit hat es gute Weile : KIL. met goede moete, otiose, commode.
  (3) Got. wait = I'ot~a ; inf. I'etóevat = videre; Got. fairweitjan = a-xonew.
   102
  
  JOS. DUPONT
  
  een uil, die geen vogel was, maar een homoniem ervan
  nl. ule < wile, gunstig ogenblik.
  7
  
  130 Een uiltje (ISde e. middag·uiltje) vangen, knappen,
  
  knippen Hij is 'uilen gaan vangen = gestorven
  (eigenl. ter ruste gegaan) Wvl. - Waals pèter s'sokète,
  faire sa sieste, haper 'ne mohe, se reposer un moment. 1 n de uilenvlucht.
  De gangbare verklaring (zie STOETT) ziet hier in uiltje
  de nachtvlinder. Zij past niet voor de zeemans uitdrukking
  een uil vangen (zie N° 14), en men ziet waarachtig niet in
  hoe ooit iemand zoo iets spontaan . zou hebben uitgedacht
  om het nemen van een middagrust uit te drukken.
  H. ScHRADER (Bilderschmu,ck) meent het equivalente
  duitse gezegde te verklaren met de woorden "weil die
  Eule bei Tage still dasitzt, mit geschlossenen Augen".
  Aangenomen dat dat waar is, en dat men dat ooit gezien
  heeft, waarom moet men het beest dan ... vangen?
  Beide verklaringen zijn onaannemelijk, hoe bedrieglijk
  ze ook, bij - zeer oppervlakkige - beschouwing, zijn.
  Het gezegde is pseudo-schilderachtig, praktisch onvoorstelbaar bij het uit te drukken begrip. Er is dus, zoals
  altijd in dergelijke gevallen, een homoniemenverwisseling
  in het spel. Als we die ontdekken is het raadsel opgelost,
  want dan komen we terecht op een nuchter, banaal_gezegde. Zoals zeer dikwijls, moeten we er ons aan verwachten
  dat de verwisseling in een ver verleden plaats had en we
  moeten dus rekenen met betekenisnuancen, die sede!t lang
  kunnen uitgestorven zijn.
   Het materiaaloverzicht heeft ons onder N° 4 voor wile
  de betekenis rust aangewezen ; wij slaan dan ook de oude
  Wdb. na op de drie verba, en besluiten het te beproeven
  met : een middagwijlken vangen = een middagrustje nemen,
  een poosje pakken, met wile = rust en vangen in de nuance
  van Mnl. vaen en Got. gafáhan = pakken, snappen.
  ULENSPIEGEL 1350-1950?
  
  103
  
  Na omschouw, die ik nu_niet nader beschrijf, komen we
  tot het vermoeden dat het gezegde oeroud is en wsch.
  gecalkeerd op quietem carpere ( Virg. Aen. 7, 414), .waarnaast het equivalente soporem capere (Virg. Georg. 3, 435)
  en reeds Grieks v:rcvov Àaµ{Javetv, met het verb. dat in
  het Got. normaal met gafáhan weergegeven wordt.
  De drie in het gezegde gebruikelijke verben brengen op
  zichzelf, met hun verwante vormen, een bevestiging van
  onze hypothese, _e n geven ons tevens inzicht in een, te
  weinig bek-end en beacht, semantisch verschijnsel van groot
  principieel belang.
  Alle drie zijn, als dusdanig of met een iteratiefsuffix tot
  de betekenis sluimeren gekomen, terwijl hun oorspronkelijke betekenis daarnaast voortleefde. Ags. hnappian, to
  nap, to take a nap, Ohd. hnapfizon, Mhd. napfezen, Ags.
  hnipian, Mhd. nip/en, betekenen alle dormitare. Zij zijn,
  -op de suffixen na, id. met On. hneppa, klemmen, Zw. nappa,
  vangen, Eng. dial. to nap, pakken, Mnl. nappen, bijten
  (vgl. beet nemen) en, met Anlaut-var., Eng. dial. to lcnap,
  to snap, seize, bite, Mnl. knappen, bijten, KIL. knappen,
  .snappen, prehendere, (waarbij lcnapkuit, zie p. 88, nota 1),
  Meng. nippen, knijpen, Mnl. nipen, vatten, KIL. knippen,
  .snippen, resecare, Halma lcnippen, vangen (1). Onfr. vácon
  is iteratief bij fáhan (zie verder).
   Waar bij woorden van de serie de het. dormitare opduikt,
  hebben we te doen met een pregnant gebruik van een zeer
  speciale soort, dat bijv. onmogelijk zou zijn bij Lat. capere
  voor capere quietem. Om dit te verklaren moeten we bedenken dat een twee- of meerledig complex een s_e mantische
  ( 1) Op de moeilijke Ablautverhouding kan ik natuur:lijk niet
  ingaan. Daarbij zouden dan ook Got hniupan, hnupnan ter sprake
  moeten komen. In Siebenbürgen zegt m~n noppen, voor_dormi.tare ;
  in Li:mb. komen knoppen en snappen vóór met de wattrdè . van
  knappen, ·snappen; ons woord nop is in het Noors napp, enz ..
  104
  
  JOS. DUPONT
  
  eenheid vormt, waarin ieder onderdeel kan afwijken van
  zijn oorspronkelijke waarde, op voorwaarde dat de globale
  inhoud constant blijve. Wegens de dubbele betekenis van
  wile, nu eens quies, dan temporis spatium, bestonden er op
  een bep. ogenblik twee isomere gezegden : het ene, oudere
  verstond men als een poosje (rustje) pakken, het andere~
  jongere, als een poosje (tijdje) sluimeren (1).
  Met deze interne verspringing werd wîlkîn van sterk
  betoond rechtstreeks object tot zwakker betoonde tijdsbepaling, en het verb. kreeg het hoofdaccent. Uit het zo
  gewijzigde complex kon men dan Ags. hnappian e. a ..
  isoleren met debet. sluimeren, die hun oorspronkelijk nie
  toekwam (2).
  Op dezelfde wijze kwam ook Onfr. vácon, Mnl. vaken
  (KIL. ook met nieuw suffix vaeckeren) van vangen tot
  dormitare. Dit specifiek Ndl. en N dd. woord, waarvoor
  tot nu toe in 't geheel geen etymologie werd voorgesteldt
  is niets anders dan een -k iteratief van fáhan, vangen (3 t
  (1) Het hier beschreven verschijnsel is niet id. met de semantische
  ellipse, die we bijv. hebben in necare (aqua) > noyer, noch met
  een geval als (de tenten) opbreken. Het onderstelt een voorafgaande
  correlatieve semantische verspringing in ieder der componenten.
   (2) Die woorden zijn dan voor de etymoloog zuivere semantisch~
  drogbeelden, tegenhangers van GILLIÉRON's Mirages phonétiques.
  Zij doen ons begrijpen hoe hopeloos het is voor de comparatist~
  met de schijnbaar alleen (en in 't Ags. reeds in 825 !) geattesteerde·
  betekenis dormitare, verdere verwanten op te sporen. En zij doen
  ons helaas ook vermoeden dat dergelijke volkomen vergeefse
  pogingen in respectabel aantal in onze vergelijkende Wdb. moeten
  aanwezig zijn. Een andere slogan van GILLIÉRON variërend, zou
  men daarbij - volkomen, terecht - mogen spreken van het
  failliet der semantische etymologie, wat natuurlijk niets anders is
  dan de keerzijde van zijn faillite de l'étymologie phonétique.
  (3) De verhouding vaen , : vaken wordt gesteund door de vgL
  Mnl. a.J!aloga : haen, haeyen, haken na = hang~n, verlangen naar;.
  naen, genaeyen (waarbij het obsceen homon. )genaken ; gra, graken ;
  dauw, daken, nevelachtig zijn, N dd. dak, dauw ; blaeyen, wapperen
  van de rook, Limb. blf5ken, rookwolken opwerpen, bl6k, dichte
  rook ; benevens een drietal andere, die wat meer uitleg zouden
  eisen.
  ULENSPIEGEL
  
  1350-1950?
  
  105
  
  zoals Ohd. hnapfizen een -t iteratief is bij *hnapfen. Het
  werd geïsoleerd uit het complex ein wîlkîn vácon, versprongen van een rustje trachten te pakken tot een wijltje
  sluimeren, to nap a while.
   Dat wordt nu mooi bevestigd door de Mnl. constructie
  met het simplex mi vaet die slaep, captivat me somnus,
  de slaap krijgt me te pakken, waarbij het passief in slape
  bevaen, KIL. met slaep bevangen, captus somno, Fra. pris de
  sommeil. Terwijl bij het simplex vaet het onderwerp die
  slaep noodzakelijk bleef, kon dit bij het iteratief mi vaket
  (die slaep) als overbodige tautologie wegvallen, toen vaken
  in pers. gebruik niet meer als iteratief van vaen gevoeld
  werd, maar als direct equivalent van dormitare. Van het
  primitieve complex bleven alleen schijnbaar onpers. gezegden over, als sie en lieten hem niet vaken, d. i. (door de
  slaap) bevangen, en mi vaket, waarnaar dan ook een secundair mi slapet (mich schläfert), kon ontstaan. Dit laatste
  vinden we bijv. in het Mnl. zinnetje di en vaket noch en
  slapet niet, dat duidelijk de verschillende nuancen der twee
  ver ben bewaart.
  Dat deze voorstelling juist is, wordt nu nog bevestigd
  door de betekenis van het postverbale vaec, KIL. vaeck
  hebben, dormiturire. In zijn betekenis aanval van, neiging
  tot, slaap bewaart dat een duidelijk spoor van het iteratief
  vaken ; en de Mnl. uitdrukkingen vaec van slape, die vaec
  der begeerte, waarbij nog het Antwerpse vaak tussen de
  tanden hebben d. i. honger hebben, wijzen op het primitieve, nog niet met de betekenis sluimeren pregnant gebruikte vaken, capessere, dat natuurlijk een even breed
  gebruik kon hebben als bijv. Mnl. bevaen : met slape,
  vroude, minne, enz.
  Om dit kapitteltje te sluiten nog een paar woorden over
  twee W aaJse gez~gden, die er ten nauwste bij aansluiten.
   Het eerste luidt pèter s' sokète = faire sa sieste. Daarin
  
  106
  
  JOS. -DUPONT
  
  is pèter oorspronkelijk pétiUer, d. i. een der betekenissen
  van Mnl. cnappen. Sokète is petite bûche (bij Fra. souche),
  waar we niets mee kunnen aanvangen. Maar het Waals
  heeft daarnaast een, praktisch bijna gelijkluidend tchokète, ,
  dim. van tcholce, laps_de temps, d. i. een der betekenissen
  van wile, nl. poosje. Het ligt dan voor de hand te vermoeden dat een ouder pèter s' tcholcète, waarin pèter tot
  een schuine interpretatie aanleiding kon geven, de plaats
  heeft geruimd voor het zo goed als ·gelijkluidende pèter
  s' solcète, dat ten minste een aannemelijke voorstelling
  inhield. Men verstaat het nu (verstaan is te veel gezegd !)
  als : crever, fêler, faire éclater sa bûchette ; en in dat,
  ongetwijf~ld pseudo-figuurlijk, gezegde was in ieder geval
  een homoniemenverwisseling in het spel. Ik zie erin een
  oude calque van een wilken, poos ken, knappen ( 1).
  _ Het twede Waals gezegde luidt haper 'ne mohe, attraper
  une mouche, met de betekenis : se reposer un moment
  pendant Ze travail, dus feitelijk ook, met een lichtjes divergerende nuance, een rustpoosje pakken.
  Onder N° 15 zal blijken dat de oorsprong van dit gezegde in een ver verleden moet liggen, daar zijn Onfr.
  prototype aan het uitgangspunt staat van een lange serie
  metamorfosen. Ik vermoed dat de W. mohe, vlieg, teruggaat op een pre-Mnl. *fluga, vlieg (vgl. On. fluga, en
  Ober~. weer anders Fleuge, vlieg), dat met zijn homoniem
  *fluga, vleugje, ogenblik, poosje, verwisseld werd (2). Het
  (1) Bij RAUST is soker var. van choker.
   (2) Bij de correctuur merk ik, dat ik het kapitteltje in de uilenvlucht heb vergeten in te lassen. Ik zie daarin een primitief in de
  wilenvloge = gedurende het rustpoosje. Vloge = vleug, en vlucht
  waren, en zijn nog gedeeltelijk equivalent, vgl. ook Ags. flyge =
  flight. Het Ags. kent het comp. flyge-wil, dat men interpreteert
  als flying wile. Wegens de onder N° 6 bewezen identiteit van wil
  en hwil, is dat feitelijk het gepostuleerde wilenvloge . Dat de componenten in omgekeerde orde staan is begrijpelijk als men rekening
  houdt met de hoger uitgelegde polysemie van wile en de dubbele
  betekenis van- flyge, waarover verder onder O 14.
  ULENSPIEG EL
  
  1350-1950?
  
  107
  
  prototype zou dan zijn : een vloge, poosje, knappen, equivalent· van een wijltje knappen.
  Die veronderstelling wordt bevestigd door Ofr. naquemouche, désceuvré, waarvan het eerste lid bij Mnl. cnacken
  hoort, dat zijn equivalent cnappen verving, een bijzonderheid die we ook bemerken in Ofr. naquet (page) = Mnl.
  .cnappe.
  Het gezegde leeft overigens ook bij ons voort in het
  :stereotiep zinnetje : ik ben hier niet om vliegen te vangen ,
  d. i. om werkeloos te zijn, oorspronkelijk "om een wijlken,
  poosje, rust je, te pakken" . Men lette vooral op het voortleven van het woord vangen.
  14° E en uil vangen, Eine Ule fang en, de wind van voren
  
  krijgen, · prendre vent devant (Halma) ; in een onderneming mislukken (Wvl.) - To take owl, to be baffied;
  een puistje vangen, mislukken, een blauwtje lopen Da hett ne Ule seten, de zaak is mislukt; Nê dat es en Ul 1
  daar komt niets van te recht (zie N° 4).
  Hier hebben we te doen met ûle < wîle, in de zin van
  -oponthoud, vertraging, hindernis, uitstel, die uitdrukkelijk.
  opgegeven wordt door KrL. voor ghijle, vetus flandr.
   (re )mora, en die ook eigen is aan het verbum in het Got.
  Ohd. , Mhd., Mnd., en in Eng. to while . to. loiter. Het Got.
  hwe-ila vertaalt xeovoç, en dat had ook die nuancen.
  Het eerste gezegde staat op één lijn met capere moram,
  •en daar het oponthoud even goed aan windstilte kon te
  wijten zijn als aan tegenwind, ook met yaÀ'Y)YrJÇ Y'YJVBµtaç
  .ëntÀaµ.f3aYëti•, een windstilte, quies ventorum, vangen,
  krijgen (het Griekse verb. wordt in het Got. normaal
  weergegeven met gafáhan d.i. vangen).
  Dat de nuance windstilte wel degelijk eigen was aan
  .een uil vangen, blijkt uit de vert . .v~n Halm:.i,: faire chapelle,
  
  108
  
  JOS. DUPONT
  
  eigenl. een voermansgezegde : zich ophouden bij alle
  kapelletjes, heilige huisjes d. i. Mnl. bierkerken (W all on du
  Centre : il a fèt tous les capèles su s'voye).
  Een andere bevestiging brengt het burlesk zeemansgezegde het schip ligt in katzwijm = in windstilte. Dat is
  een vrije parafrase van het schip vangt een uiltje d. i.
  sluimert, en die equivalentie dagtekent niet van vandaag,.
  blijkens Mnl. reste = 1° rust (wile), 2° bezwijming.
  Dat uil wel effectief ouder wile = vertraging door windstilte, voortzet blijkt ook uit N dd. Lunen, windstilte, en
  uit Mnl. loente, windstilte voor de molenaar; immers dat.
  woord lûne dient zowat in a.Ue denkbare gevallen als.
  equivalent van wile (1).
  In Eng. to take owl steekt dan ook duidelijk een fonetische var. van while, met de zelfde betekenis; en dat
  wordt gesteund door het verb. to owl, smokkelen, formeel=
  Meng. ihwulen, d. i. *gewîlen (zie N° 8 in fine).
   De gezegden een puistje vangen en een puisje vangen
  (waarover verder) die men (o. a. VERCOULLIE) heeft gedifferencieerd wegens hun divergerende betekenis, lopen door
  elkaar, om de eenvoudige reden dat ze identisch zijn. De,
  grafie puistje is te wijten aan de schoolse zucht om formeel
  te onderscheiden wat naar de inhoud onverenigbaar
  schijnt (2). De uitspraak van knuistje en kastje als knuisje
  en kasje leidde tot een hypercorrect puistje, waar het primitieve gezegde alleen puisje kende.
  ( 1) Een typisch geval van moedwillig ingrijpen in taalmateriaar
  hebben we in Fra. bonace, dat Sachs-Villate opgeeft als vertaling
  van Lunen. Dat woord is de voortzetting van malacia < µaJ..a-xia;
  omdat dit met zijn eerste syllabe . . . slecht klonk, veranderde men
  het in bonacia.
  (2) Daarbij wordt dan toch weer niet consequent gehandeld. Zo
  geeft VERCOULLIE bij een puistje vangen niet alleen op mislukken,
  maar ook beldeurtje spelen. Zo lopen de semantisch gedifferencieerde
  dingetjes toch weer door elkaar, natuurlijk omdat verschillendepenvoerenden er verschillende verklaringen op na hielden, die
  dan in de Wdb. samenvloeiden.
  ULENS'PIEGEL
  
  1350-1950?
  
  109
  
  En dit puisje is in geen van beide gezegden het woord
  poesje, katje (1), zoals men (o. a. STOETT) meende, maar
  eenvoudig een oud doeblet van poosje, dat op één lijn
  staat met Mhd. pûse < pausa (2) en dus synoniem is van
  wile.
  Het begrip mislukking dat optreedt bij de vijf gezegden
  is inherent aan het begrip hindernis, uitstel. Er is wel een
  oude rechtsformule : uitstel is geen afstel, maar die theorie
  onderlijnt de waarheid dat uitstel zeer dikwijls met afstel
  gelijk staat, wat ook blijkt uit de waarschuwing : periculum in mora ! KrL. vertaalt kalme zee met malacia,
  windstilte, maar ook met frustrum, d. i. frustratio, missing,
  teleurstelling.
   De twee Ndd. gezegden zijn duidelijk, zodra men ule
  door wile vervangt. Er werd alleen een poging gedaan om
  ze te adapteren aan het begrip ûl, vogel. Het Mnd. en Mnl.
  geselen had ook de het. geset, bepaald, vastgesteld. Het
  eerste gezegde kan dan wel de voortzetting zijn van een
  juridisch da ward ne wîle seten, d. i. set, er werd uitstel
  bepaald, de zaak ging niet door, feitelijk: de actie mislukte.
  Daar de neiging om een pseudo-schilderachtig gezegde
  tot iets natuurlijks, voorstelbaars terug te brengen universeel is (3), kan het gezegde ook eenvoudig de jongere
  adaptatie zijn van da ward ne ûle set ; immers de uil is
  toch normaal een vrije vogel, die wel zit, maar niet gezet
  wordt.
  (1) Dat ons poesje, katje toch ook op dit zelfde pûsa < pausa
  teruggaat, maar langs een andere semantische weg, hoop ik in een
  uitvoerige kat-monografie te bewijzen.
  (2) Voor rom. ó (au) > germ. û vgl. Got. Ohd. Rûma < Roma ;
  Ohd. mûlberi < mórus ; Ohd. lûra < lóra ; Mhd. ûle < óla (aulla)
  l\1hd. Mnl . Limb. schrübe, schrüve < scrópha, schroefmoer. Ook
  l\1nl. cluuster tegenover clooster en Ohd. müta, Mnl. mute tegenover
  Got. móta?
  (3) Zie daarover mijn opstel "Taalkaarten en Homonymie" in
  .Feestalbum L. Grootaers, 1950.
  JOS. DUPONT
  
  15° Een vlinder knippen, de schooltijd verzuimen (Groningen) - Een puisje (poesje 17de e. ), puisjes vangen,
  
  beldeurtje spelen - Stukjes (stutjes) draaien, de school
  verzuimen, grappenmaken - Mücken fangen , Grillen
  fangen, prendre la mouche, prendre la lune avec les dents.
   Die gezegden kunnen van de vorige niet gescheiden
  worden. In het eerste is vlinder een jong substituut voor
  uiltje, nachtvlinder ; het is dan volkomen identisch met,
  een uil vangen (N° 14). Het enig verschil tussen de twee
  bestaat in de afwijkende nuance van wîlkîn. In het eerste
  was dit rustpoosje om te slapen, hier is het rustpoosje als
  recreatie, verpozing, gepakt op eigen hand. Zo is hier ook
  een puisje vangen id. met een puistje vangen in N° 14~
  maar met een andere nuance van poosje. KIL. vertaalt
  zowel poose als wijle met otium. Dat wîle tot de bet.
  scherts, grap, gekomen is hebben we in het materiaaloverzicht gezien; die nuance werd expliciet opgetekend
  voor Mnl. gile, dat niets anders is dan een fonetische var.
  van wile. Het gezegde een puisje vangen heeft een adequate parafrase in Ofr. aller en guile = aller s'amuser,
  met de nuance grappen uithalen. Het mv. puisjes vangen
  is jong ; het hoort bij het secundaire begrip.
  Om de globale verspringing tot belleketrek spelen te
  verklaren, moet men bedenken dat bedoeld spelletje voor
  de, in het middaguur of liever bij vallende avond, naar
  huis gaande of vrij lopende jongens, de poets bij uitnemendheid was. Zoals zo dikwijls versprong hier de betekenis op de concommitterende hoofdhandeling.
   Het derde gezegde bevestigt die voorstelling, immers
  het betekent nog te gelijk "de school verzuimen" en
  "grappen maken". Blijkens stuit, dial. = poos, waarbij het
  dimin. stutje (normale verkorting van stuutje) = poosje,
  verder Mnl. stuc, gestucke = poos (ook Ags. hwîlstycce,
  
  ULE "SPIEGEL 1350-19501
  
  lll
  
  time of leisure), en _Mnl. gaen draeien, er van door gaan,
  luidde het primitief gezegde : ,,hij is eeh stukje of stutje
  gaan draaien= hij is er een poosje van door gegaan". En
  dat bevestigt HALMA nog met zijn vertaling : prendre la
  clef des champs.
  De uitdrukking stukjes, stutjes draaien is dan in onze
  ·Wdb. een, zeer begrijpelijke, verkeerde abstractie. Het
  verb. was niet draaien, maar gaan draaien, en het lemma
  moest luiden : stutjes of stukjes gaan draaien. Zoals in
  puisjes vangen voor ouder een puisje vangen, was het
  mv. stukjes, stutjes, secundair. Het oorspronkelijk gezegde
  luidde : hij is een stukje gaan draaien, en dat was volkomen
  equivalent van hij heeft een puisje, poosje, wijlken (uiltje)
  gevangen, d. i. hij heeft op eigen hand een recreatie gepakt.
   Onder N° 13 in fine heb ik vermoed dat het Waalse
  gezegde haper 'ne make, een rustpoosje pakken (eigen!. een
  ~lieg vangen) gecalkeerd zou zijn op een Onfr. *flugan
  fáhan , waarin *fluga , vleugje, poosje, verwisseld werd met
  *fluga, vlieg. Als we daarbij bedenken 1° dat Ohd. mucka
  tevens mug en vlieg betekende, en Mnl. vliege tevens vlieg
  en mug, 2° dat naast Mnl. heimken de equivalenten heimelmugge en Os. muk-heimo stonden, het laatste geglosseerd
  met grillis (Ohd. grillo = Fr. grillon), 3° dat het woord
  *fluga, vloge, synoniem was van wi le in de zin van poosje,
  maar tevens ook luim, gril betekende, blijkens Mnl. vloge =
  aanval, en Eng. /light , extravagant sally (Ags. flyg e =
  flight), dan krijgen we, meen ik, enig inzicht in de filiatie
  der pseudo-schilderachtige gezegden : prendre la mouche
  (Du ÜANGE, anno ll67 : musea in cerebro, quod quasi
  demens videretur, vgl. lunaticus en lune onder N° 8, en
  het door occasionele synoniemie afgedwaalde avoir une
  araignée au plafond), M ücken fangen, Grillen fangen,
  evenals in het Brusselse (met eufemistisch ersatz-pronomen) hij vangt ze = hij is een beetje zot.
  -112
  
  JOS. D"G'PONT
  
  -Verder hoort hierbij hoogstwaarschijnlijk ook : prendre
  la lune avec les dents (1), waarvoor bij ons de maan willen
  grijpen, d. i. *lûnen vaen.
  Al die gezegden ontspoorden blijkbaar uit een primitief
  *fluga fáhan equivalent van lûnan fáhan of hwîla fáhan.
   Precies zoals hwîla kon fluga daarin nu eens de betekenis
  poosje hebben, dan die van lune, luim, gril. Die bisemie
  treft vooral bij de juxtapositie van de gezegden haper
  'ne mohe en prendre la mouche. Het spreekt van zelf dat
  men, bij evoluties als de hier veel te summair geschilderde,
  de nodige overgangsnuancen moet aanvullen, en vooral
  de statische opvatting totaal verzaken, met haar netjes
  omcirkelde betekenissen, die men dan wel - met een
  volslagen miskenning van het taalleven - beschouwt
  als definities ne varietur.
  I 6° De uil, het uilekot, Znl. de bovenste rij zitplaatsen in
  
  een schouwburg - Die Eule (16de e. op Ndd. gebied)
  gevangenis op het toneel (zie N° 4).
  Het Hgd. equivalent der (Berg) Olymp, verklaart BücHMANN als volgt : weil die obersten Sitzreihen dem Wolken-
  
  und Götterreichen Plafond zunächst liegen ; en in het
  Eng. the gods ziet men"an allusion to the elevated position
  of the upper gallery". Beide verklaringen kunnen wel bij
  een zelfde werkelijkheid aansluiten, nl. een mythologische
  dekschildering in Renaissance-stijl, alhoewel de eerste
  natuurlijk ook een jongere, studentikoze, fantasie kan zijn.
  (1) De finale avec les dents is een pseudo-figuurlijk staartje, dat
  noodzakelijk een homoniemenverwisseling postuleert. Op grond
  van een overvloedige documentatie meen ik dat het Fr. dent en
  dents zeer dikwijls een calque is van Mnl. tant, tanden < te hant,
  te handen. In casu is het Mnl. prototype wsch. (met opvaen als var.
  van vaen) : hi vaet lunen op te handen. Voor de metamorfose was
  het voldoende het woordje op zwak te beklemtonen. Ik hoop op
  gezegden met te hant, te handen afzonderlijk terug te komen.
  ULENSPIEGEL
  
  1350-1950?
  
  113
  
  Maar dat wil nog niet zeggen dat daarmee de oorsprong
  van het gezegde verklaard is.
   Het Fra. paradis laat ons inderdaad vermoeden dat aan
  die mythologische voorstelling een middeleeuws kristelijk
  begrip voorafging. Te Lyon bestond reeds in 1540 een
  schouwburg met drie rijen loges en beschilderd plafond (1).
  Daarop waren geen griekse goden afgebeeld, maar het
  paradijs en de hel ; en dat was klaarblijkelijk een herinnering aan de aparte constructies van die naam, die zich op
  het middeleeuws toneel bevonden.
  Reeds in het Ofr. Jeu d'Adam (einde 12cte e.) wordt het
  toneel-paradijs beschreven als een soort verhoogde loge,
  versierd met draperieën, groen en bloemen. Later, zo o. a.
  te Mons in 1501, was het een soort uitbouw boven het
  toneel. In 1313 woonde koning Edward II van Engeland
  te Parijs een toneelvoorstelling bij, waar zich in het paradijs
  meer dan negentig engelen bevonden (2). Dat zal dan wel
  -e en spacieuse galerij geweest zijn; en daarbij denkt men
  direct aan de hollandse engelenbak, die waarschijnlijk aan
  iets dergelijks zijn ontstaan zal danken.
  Het is m. i. niet nodig volkomen klaar te zien in de,
  zeker disparate, ontwikkelingsfasen der schouwburg-techniek, om met grond te vermoeden dat het h~dendaagse
  paradis (de théatre) de regelrechte voortzetting is van de
  middeleeuwse verhoogde paradijsloge. Naar gelang men
  meer verdiepingen met rijen loges of gewone zitplaatsen
  aanbracht, steeg die oorspronkelijke paradijsloge steeds
  hoger; en ze behield haar naam, ook toen ze niet meer als
  werkelijk paradijstoneel gebruikt werd. Zo noemen we nog
  steeds pennemes een mesje dat geen ganzepennen meer
  snijdt, omdat er geen meer zijn (3).
  (1) Eua. LINTILHAC, Histoire Générale du Théátre en France,
  I, p. 72.
  (2) Ibid., p. 60.
   (il) Het heeft dan weinig zin voor paradis (de théatre) als oudste
  
  .s
  
  ll4
  
  JOS. DUPONT
  
  In het Mnl. was paradijs reeds een technische term geworden, met de betekenis uitbouwsel, balkon. In die betekenis concurreerde het woord met love ( < laubia, loofhut)
  dat tevens galerij betekende, en met het doeblet daarvan
  lootse (uit Ofr. loge < laubia), dat ook kot betekende. Maar
  het woord duidde ook het voorhof van een kerk aan, en
  op dat voorhof, kerkhof, werden de doden begraven. Dat.
  paradijs als dodenrijk (Ags. neorxnawang, eigenlijk plein
  van het dodenrijk, is reeds paradise) was het rustoord bij·
  uitnemendheid, requietorium, coemeterium. Rust en dood
  waren reeds lang vóór het R. I. P. intiem verbonden begrippen. Bij Virgilius is quies, precies als Mnl. reste, zowel
  de verpozende rust als de rust van de dood ; en wat wij
  doodkist noemen, heet in het Ndd. rustkiste.
  Als we dan bedenken dat Os. rasta, resta, Mhd. reste en
  Mnl. ruste evenals Lat. quies en On. hvila, behalve rust ook
  rustplaats betekenen, (vgl. ook Os. swefresta, dormitorium ;
  Mhd lîchreste, repositorium), dan is het wel geoorloofd ook
  voor Mnl. wîle = rust, de bijbetekenis rustplaats te postuleren.
  Een oude synonymie rustplaats= paradijs hebben we
  ook in het paradijs van het hinkspel, en in de benaming·
  van de vissershave te Calais Bassin de Paradis, d. i. rusthave, KIL. rustplaetse, statio navium. En dat doet ons.
  beter begrijpen hoe het middeleeuws paradijs een synoniem kon hebben in het woord wîle, waaruit uil ontstaan is ..
   Daar het primitieve theaterparadijs de vorm van een
  loge, loodse, had (woorden die ook kot betekenden), ontstond
  naast uil het equivalent uilekot (vgl. engelenbak ). We
  vindplaats op te geven : Nicot 1606, zoals DAUZAT doet; en wanneer deze auteur als enige verklaring geeft par ironie, en hetDict. Général par plaisanterie, dan hebben we in beide gevallen
  wel te doen met een anachronisme. Die gevoelens liggen niet aan
  de oorsprong; zij ontstonden secundair, toen de oorsprong vergeten was.
  ULENSPIEGEL 1350-1950?
  
  115
  
  moeten dus vooral niet denken dat het actuele uil een
  kortvorm zou zijn van uilekot.
  Te Meulebeke bij Tielt (Wvl.) bestaat een herberg met
  de driedubbele naam De Uil, Het Paradijs of De Vrede.
  Daar vrede ook rust betekent, zijn dat feitelijk drie synoniemen. Had die herberg iets uitstaan met toneel, of
  doelen die namen ook eenvoudig op rustplaats?
  In het 12cte tableau van het Miracle de Nostre Dame,
  comment elle garda une femme d'estre arse (14de e.) beschuldigt de baljuw dame Guibour en haar dochter van moord,
  en hij beveelt dan aan een van zijn helpers : ,,werp de
  moeder in de gevangenis en leid de dochter in 't paradijs,
  aan de andere kant". Dat slaat natuurlijk op het paradijs
  der toneelschikking ; en zo vernemen we toevallig dat dit
  ook wel als gevangenis kon dienen (1).
  Da.ar hebben we dan wel de verklaring van Eule, dat
  in de zin van gevangenis gebruikt wordt in de geestelijke
  komedie Aegyptischer Joseph, van het eind der 15cte e.,
  in het Hgd. geschreven door Balthasar Voigt, pastor te
  Drübeck (Ndd. gebied). Daar zal dan ook het toneelparadijs, de wîle of ûle, occasionneel als gevangenis gediend
  hebben. En zo vinden we op twee extreme punten van het.
   Ndl.-Ndd. taalgebied het zelfde relict ûle < wîle, met
  identische evolutie, zowel in semantisch als in fonetisch
  opzicht (2).
  17° Het treurspel van den "Ouden Uil". gezegden uit het Ndd., Ndl. en Fra.
  Met een serie
  
  Nom. ag. van het type Os. rádgebo, landskado, wársago,
  (1) Édit. Paris et Robert, Soc. des anc. textes Fr., t. IV.
  (2) Ruo. EcKART, Niederdeutsche Sprichwörter, Braunschweig,
  1893, geeft kol. 193 zonder uitleg, het gezegde : Hé hort dár to hûs
  wo se de slîpstên in 't Ulenlock dreiht. Het fijne van dat zinnetje
  ontsnapt me; maar ik vermoed dat Ulenlock hier wel een tegenhanger van ons uilekot kan zijn.
  116
  
  JOS. DUPONT
  
  waren in de oude periode talrijk. Zij kwamen ook nog in
  het Mnl. vóór, echter meestal met verlengde nevenvormen
  op -er : lantwinne(r), vorespreke(r), waersage(r). Dergelijke
  formaties konden ook een adj. als eerste lid hebben : zo
  bijv. Mhd. altsë33e, oudingezetene, en (met een twede lid
  van een enigszins afwijkend, nog ouder, type) KrL. oudsaete, senex.
   Een compositum van dat type met ald = oud als eerste
  lid, en met een twede lid afgeleid van het verb. hwîlon,
  verblijven, rusten, op rust leven, nl. *aldhwîla, duidde de
  oude man aan, die men vandaag Altsitzer of Altenteiler
  noemt, d. i. hij die zijn hof en grondbezit aan erfgenamen
  of vreemden heeft afgestaan, met voorbehoud van een
  bepaalde reserve (Altenteil), nl. een kleinwoonst of cot en
  een levenslange verzorging in de vorm van vruchtgebruik,
  Os. bîliban, Mnd. lîftuht (Gallée, Vorstud. anno 1187),
  Mnl. bileven, bilevinge, lijfgedinge, lijftocht. ( 1)
  Dat woord heeft ons de Saxenspiegel als unicum bewaard
  in de vorm altwile. Het wordt daar echter in een overdrachtelijke betekenis gebruikt, die al heel vroeg aanleiding gegeven heeft tot allerlei misverstand, dat tot op
  heden voortduurt. Op die betekenis kom ik terug in het
  volgend N°; hier moeten we eerst de lamentabele lotgevallen van de eigenlijke altwile bespreken, zoals ons die
  geschilderd werden door de volksmond.
  Zoals men in het Mnl. voor outvader, outmoeder, outman,
  ook zeggen kon oude vader, oude moeder, oude man, zo
  stond naast aldwile ook een gelijkwaardig *alde wile; en
  dat kennen we vandaag nog : het is niets anders dan den
  ouden uil ( 17cte e. ), die, toen de primitieve zin van het
  compositum vergeten was, ook kon aangeduid worden met
  (1) Cf. K. voN AMIRA, Gru ndriss des Germ. R echts, 3, 1913,
  p. 205. - Een modaliteit van dergelijke eigendomsafstand vindt
  men reeds in de Formulae Andecavenses, n° 58 (7d e e.).
   ULENSPIEG EL
  
  1350-1950?
  
  117
  
  het simplex uil. In plaats van zijn vast epitheton kreeg
  hij er dan echter een serie andere, van minder loffelijk
  gehalte. Hij was de slechte uil (Mnl. slecht = armoedig,
  van alles ontbloot), de bloyen uil (bedeesd), de vuilen uil
  (Oost-Mnl. vuul = lui), de domme uil (variatie bij slecht =
  simpel, onnozel), de lompe uil (verdere afdwaling van dom,
  reeds bij KIL. wl, homo stolidus et improbus). Met een
  andere, nog verdere afdwaling van dom (Limb. dom =
  bedwelmd) kwam men zelfs tot het gezegde, dat zeker niet
  meer op de sukkelaar betrekkelijk kan zijn : zo dronken als
  een uil.
  Het vandaag meest verspreide van die gezegden, nl:
  domme uil, waarbij uilig, dom, ontbreekt bij KIL. ; maar
  hij geeft het in de ons nu goed bekende synoniemischhomoniemische vermomming loen, homo stupidus, insulsus;
  en we kunnen dus bevestigen dat uil, in zijn tijd of vroeger,
  diezelfde betekenis gehad heeft.
  Het Wvl. kent het gezegde de uil van 't spel zijn; en dat
  heeft klaarblijkelijk betrekking op de echte primitieve
  *outwile, die zeker dikwijls bedrogen uitkwam. Het primitieve gezegde zal geluid hebben : *hi es de wîle van den
  gelege (Mnl. gelege is 1 ° huizing, erf, 2° vrolijke bijeenkomst,
  waarvoor ook Mnl. spel). Het Fra. être la chouette de la
  société zal daarvan een calque zijn.
   Hoe tragisch het lot kan zijn van mensen die zich uitkleden, voor dat ze slapen gaan, heeft ons SHAKESPEARE
  met zijn King Lear geleerd. In Drente en Groningen zei
  men in de M.-E. van iemand die zijn erf afstond : hi gaet
  in evelganc ; in Westfalen zegt men vandaag nog van
  iemand die op lijftocht leeft : Hei sittet op de Avegunst;
  en die bittere waarheid horen we ook uit de, op Ndl. en
  Ndd. gebied met allerlei var. verspreide, dialoog : Ule,
  Ule, wat deist met mîn spîs in dîn mûle? - Katte, Katte,
  du solt weten : ungegünnt Brot word völ geten !
  
  US
  
  JOS. DUPONT
  
  Naast de ondankbare, ,,quade", Gonerils en Regans, die
  hier met "Katte" toegesproken worden (1 ), zien we ook
  de afgunstige, zoon geschilderd. Op het kleinzielig toezicht
  (Mnl. roeke f. sg.) dat over de oude gehouden werd slaat
  het gezegde : hij leeft als een uil onder de kraaien (Mnl. roeke
  m. pl. = zwarte kraaien); en het wederzijds wantrouwen
  zien we in : De Bûr kikt de Ul an, und de Ul kikt de Bûr
  an (Pruisen).
  De miserie van de aldwile, die te weinig had om te leven
  en te veel om te sterven, werd spreekwoordelijk in het,
  eveneens op beide taalgebieden bekende, maar sedert lang
  niet meer, of maar half begrepen, gezegde : Dasitten as ne
  Ule in stiervensnäe (stervensnood) : Hij zit als een uil in
  doodsnood, (d. i. in de uiterste nood, vgl. Mnl. dootquale,
  dootsiecte, erge ziekte).
  