text: TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRONESISCHE
  TALEN.
  DOOR
  
  R. A. KERN.
  Eerste
  
  A f d e e 1 i n g.
  Het prefix te- I.
  I.
  Het eerste der twee prefixen te-, dat hier ter onderscheiding van
  een later te behandelen prefix te- II, te- I zal worden genoemd,
  heeft />cr/ec/m/e beteekenis.
  In eenige talen is het nog als zelfstandig woord of zijn afleidingen
  ervan nog als zoodanig in gebruik.
  In het Makassaarsch wordt het, proclitisch en enclitisch, gebruikt
  om nadruk te leggen, in de beteekenis: „inderdaad, zoo is het, het
  „staat vast", e.d. Voorbeelden zijn in het Wb. s.v. 2e te en in de
  Christoinathie passim te vinden, bv. £a to< 6a«'- voorwaar, iemand
  met een liefelijke geur; and/o te- daarom juist; ook in vragende
  zinnen: «M» A'a? - wie toch wel? wa te »wate i - gesteld hij sterft;
  A-a Hi'&ryofo' n' GOÏCG, jjia/>iïüa/trf/r - als (Sanrabone) door G. geroepen wordt, zal het antwoorden; a«/a«rjt' are te-i, .rafotewa are
  te-t - hetzij men (zijn zaak) wint, hetzij men (die) verliest, t is de
  korte vorm van het aanw. vnw.; ntyo'ta />fl«#«.nrn»iK? - weet gij er
  iets van ? Iemand vraagt: toewö te ? - is hij er niet ?, waarop het
  antwoord luidt: fo<?«a />a! - hij is er nog niet! - nuznraa tef t<-te te«fwant/, ?H<iM»a fat-^a to' èarwj, zoo het al steen is, dan is het toch slijpsteen, zoo het al excrementen zijn, dan is het toch bijenwas; rva-fra
  - maar; a»/f A'a;n;»a? - op welke wijze?, OM^É" te tama? - op welke
  wijze toch? - «^117» d/o te - ook zelfs maar één tand; orf/a-te - versterkte Vetatief; w^a'MO te «a^flj/a fonrf/tfrua'oMgr&o&t'- omdat wij
  op den draak gezeten waren.
   from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  Dl. 104. via Open Access. This is an Downloaded
  10
  open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  TWEEËRLEI PREFÏX KA- IN DE AUSTRÓNESISCHE TALEN'.
  Het Boegineesch heeft hetzelfde: arfyaA'a, ook atf/aAv, Vetatief;
  />wërfrft«jr Aa o! - sta toch op! - Aa ma/<? - reeds dood; JW/'CA'A'O /ta ƒ wanneer het inderdaad . ..
  In het Malagasi is A-a, enclitisch gebruikt, nadruk gevend en versterkend, het Wb. geeft als vertaling: „ook, bovendien, daarom, dan,
  maar", ook: „zéér", wrwa - rood, 7«e«a A-a - zéér rood.
  In het Atjehsch is fca bijwoord van tijd: reeds, afgeloopen, van een
  handeling.
  In Tontetnboan is A'« niet als zoodanig in gebruik, maar wel de
  afleiding met infix -M-HJ- : A-jnna - reeds, dit wordt blijkens de
  klemtoon op £w, thans als gw. beschouwd *).
  Het Bare'e heeft maA'aa - tot den definitieven staat gekomen die
  door het onderwerp wordt uitgedrukt, tot een volkomen toestand
  gekomen, vaststaan, zeker zijn; mo- (elders J/M-) is het voorvoegsel
  dat £a tot een predicaatswoord heeft gemaakt, de klemtoon valt op
  A-o, wat de rekking dezer lettergreep heeft veroorzaakt daar het
  Bare'e geen eenlettergrepige grondwoorden kent, bv. a«<?
  ra;'a/.'« - eerst als mijn voornemen vast is; ftar^V /><; m o k a
  <7OH/O- - zijn beterschap is nog niet volkomen '•*).
  Er bestaat een verbaal-prefix wwte - waarover later gehandeld
  zal worden. In het Oud-Javaansch komt dit voor bij frequentatieven
  en intensieven, bv. »;iofA(flf/i(n7a/) - flikkeren, doch men vindt ook:'
  A'rto/a /»t«M/cr j«wn<Z> (stralen) A'a^MnVa/», in nagenoeg dezelfde beteekenis. Zoo ook: grwèar AaWrërwcj - oorlogsbekkens begonnen te
  rommelen *), A'a is hier nog een scheidbaar voorvoegsel.
   Mal. A'rt/i met emphatische /t, wordt alleen in vragenden zin gebruikt,
  eig. „is het zoo? is het een feit?"
  Ook in het Gajö'sch stempelt A-ö ( = A'a), enclitisch achter het
  hoofdwoord van het gezegde geplaatst, den zin tot een vragenden:
  ara A;ö gtörö A;ö ? - is het er of is het er niet?
  In Tonga is A'a maar, niettemin, vgl. Mak. i^a-A'o maar, en Mlg. fca.
  De afleiding met JMO- - in Mal., Bar., Mak., Boeg. wafefl, Jav. owiw^fA'a, is gevolgtrekkend, nadrukkelijk „en", weer te geven met „nu is
  „het geval dat, de zaak is, het is een feit, want, èn"; in het Boeg. ook
  met het oog op het toekomende gebruikt: /i/a toa/a wam'
  -ï - Allah alleen weet het (is het die het weet);
  i) Tont. sprk. p. 94. — Alles wat hier en verder over £a- in Tont. gezegd
  wordt, is te vinden in de afdeeling die tot titel draagt: „c. De groep van fco",
  p. 93 v.v. Beide prefixen fca worden onder dit hoofd behandeld.
  ") Tont. sprk., p. 94, 95.
  ») V. G. VIII 221.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRONESISCHE TALEN.
  139
  
  ! - als . . . dan zal ze stellig gemaakt worden;
  - moge hij vergeven (d.w.z. moge dat een voldongen
  feit worden); »w£a n'/>o0ait' - ten einde gedaan te worden. Het Mak.
  heeft hetzelfde: fja /ƒ/«/' HWAY; ;;a/w/;77rryia - zie slechts op hetgeen
  zij te doen hebben (en moet gebeuren); ook: j«a?i£//^a, bv. icattM
  .H7/«H'»MI want/Aa jan&a/to««a - toen hij zijn broeders werkelijk ontmoette (hen ontmoette en zij waren werkelijk zijn broeders). Meer
  voorbeelden in de woordenboeken.
   Bar. « a h is „immers, want". Uit den klemtoon op ;H<T- blijkt dat
  dit voegwoord niet in het Bar. gevormd is maar tot den gemeenschappelijken taalschat behoort; indien het een vorming van het Bar.
  ware, zou het moA'aa luiden '). Bv. ZwrcV A'Hdo;i</e />ai(»m waA'a
  WOH<7O fa/;;t(/aA'ir - ik hoor uw woorden niet want ik ben hardhoorend.
  Ook te vertalen met: „zijnde het geval dat; nu het zoover gekomen
  „is dat; daar het een feit is dat". - A-a Is ook aanwezig in Bar. /oA><z aanwezig zijn omdat het gekomen of aangebracht is, vgl. Jav. fë/fea.
  In het Soendaasch wordt &a nog gebruikt op de volgende wijze :
  Wanneer een vrouw het tot haar gesprokene niet verstaat of niet
  begrijpt, zegt zij : A-a? - wat belieft U?, emphatisch A'a/j. - 't Is een
  beleefde wijze van zeggen, alleen door vrouwen gebruikt, en in
  bevestigenden zin niet gebruikelijk*). - /,'i<»ifl/;rt Is vragend vnw. van
  hoedanigheid, in bevestigenden zin is het „zoodanig als": A'M»ia/ia
  7Hö«e/i - doe zooals gij wilt; gaHfycmt/ A'ifma/ra A'i/af - snel als de bliksem; 't is A<
  ' 7 met infix -«»». en oud Conjunctief suffix /ia, dat in
  alle vragende voornaamwoorden bewaard is. - inangrfta Dient in het
  Soend. om den adverbialen of modalen Imperatief uit te drukken:
  «MittijrA'a/jflrfc'! - pas goed op!; £0// wongA'a (ynni^! - graaft zorgvuldiglijk!
  Zooals nog nader zal blijken, kan A-a- I in de Austronesische talen
  potentiëele beteekenis hebben, dat is ook in het F. het geval; hieruit
  moet zich de beteekenis van Avz als aanwijzer van het Futurum in
  Maori, Samoa ('a) en Mangarewan ontwikkeld hebben.
   Aan het begin van een zin wordt in Maori A>a gebruikt, nagenoeg
  als wiafca in het Maleisch, het is of perfectief A-a zonder meer of uit
  «Mï&a gereduceerd, in Hawaii wordt dit o. Vgl. F. A-a - en, maar,
  Oud-Jav. MgrA'ö - dan, en.
  1) Bar. sprk. 402 v.v., hier is );m/«j uitvoerig behandeld.
  2) De verklaring in het W.b. van Coolsma s.v. £a/i, als zou dit woord een
  korte vorm van fcatftoiim zijn, is niet houdbaar; /;a»toiun is in het Soend.
  steeds de bezegeling van iets dat men gezegd heeft.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  140
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AÜSTRÖNESISCriE
  
  TALEN.
  II.
  Wij komen nu tot het gebruik van /ca- I als fonnatief. Als verbaalprefix drukt £a- uit dat de handeling geslaagd is. Ter illustratie zij
  op het gebruik dat het Javaansch en het Soendaasch van het prefix
  maken, gewezen.
  Zooals hekend hebben deze talen twee passieven, met rf«- en met A'a-,
  beiden geplaatst vóór het gw. van het werkwoord. (Suffixen en infixen kunnen hier buiten beschouwing blijven). Wil men tot uitdrukking brengen dat de handeling geslaagd is, dan is A'a- op zijn
  plaats, bv. van Jav. />cnrff A, Kr. gw. van medenemen, &ara«(7 ^rarfa/!flM/«/>KM ff/<w A'a/»f«rf?f M!<7 A'ffy'zt - zijn goederen zijn door de
  inbrekers meegenomen; van Soend. £M£K/, gw. van nazetten, <7»M
  w-a/mg /,'Ö^HJM/ - de dief is nagezet, deze handeling heeft resultaat
  gehad, de dief is achterhaald.
   dt- Heeft een ander uitgangspunt, 't zegt dat er een agens achter
  de handeling staat, bv. /a/fl.»</<? di/«/w - de brief wordt of is geschreven, er is iemand die den brief schrijft of geschreven heeft; hoever
  hij daarmee gevorderd is, daaromtrent zegt de vorm niets, 't Kan
  dus zeer wel zijn dat de brief reeds ten einde is gebracht, dat de
  liandeling dus even ver gevorderd is als wanneer A'a- gebruikt ware,
  in de meeste gevallen is dit ook zoo; den spreker echter is 't er om'
  Ie doen geweest te laten uitkomen dat er iemand is of was die den
  brief schrijft of schreef. De brief kan voltooid zijn, maar dat feit
  komt pas in de tweede plaats en zal uit het zinsverband moeten
  blijken. Omgekeerd is bij A'a- de volle aandacht geconcentreerd op
  het geslaagd zijn der handeling; de agens, zoo al aan te wijzen, blijft
  op den achtergrond.
   De beide passieven, met eft- en met A-a-, staan dus als ongelijksoortige grootheden naast elkaar. Hieruit kan een tegenstelling
  groeien. De Indonesische talen drukken zich gaarne in tegenstellingen uit, dezen verhoogen de expressieve kracht der rede en vervullen, met de enclitische woordjes waaraan deze talen zoo rijk zijn, in
  het rede-beleid de functie welke in Westersche talen aan het redeaccent toevalt. Men zal bv. den Nederlandschen zin: „Ik weet niet
  „of hij komen zal", in het Soendaasch weergeven met /ö «;a/io datówgr
  - ik weet niet of hij komen zal, of hij niet komen zal; tol/a»
  /)ac/i /;ë»/ö;w - 't staat nog niet vast dat hij werkelijk sterven
  zal; Bar. èare'e &utnf/ant A'a&a»(/A't'n/a 6ora A'flA'orf/x/a - ik weet niet
  hoe groot het is, lett. ik weet niet de grootte of de kleinheid er-
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRONESISCHE TALEN.
  141
  
  van *). Van dit spreken in tegenstellingen zijn in vele talen voorbeelden te vinden, de inkleeding is verschillend. Ook het algemeen
  bezigen van een dubbele ontkenning om een sterke bevestiging uit
  te drukken, kan men hiertoe rekenen.
  Onder het beslag van deze denkwijze kunnen d«- en &a- tot een
  tegenstelling worden. Wanneer di- zegt dat een agens werkzaam is,
  kan &fl- de beteekenis krijgen: er is geen agens bewust werkzaam,
  de werking geschiedt accidenteel, bv. van Jav. #(7fA% gw. v. slaan,
  <WM«£ cfÜ7tli&, &K//ÏHtj'e foj^ififc - nien sloeg naar den hond, maar de
  kat werd geraakt; Soend. wwf/W d/Wtfi'/ a»rf/m<7>!fl /cafrö/iV - men
  schoot (met een geweer) op het hert, maar de hond werd getroffen.
   En zoo kan, daar &a- „geslaagd" beteekent, afi- de beteekenis krijgen
  „niet geslaagd" of van een poging, bv. Soend. van /otftfH, gw. v.
  bedienen: <f/?/?»ia msA tö &a&i<fe»wm - het was bijna niet mogelijk
  alle menschen te bedienen (vele gasten, weinig bediening). Daarentegen : rf/'c/fwa- mc/i /ö di/arfeMa» - de menschen werden bijna niet
  bediend (er werd hun bijna niets aangeboden); van &<ra'<7, gw. v.
  meenemen, brengen, halen: fom di/md/a difrazew n^ran tefcaw... tö
  rfj'èatw döt ,ra2>a£ A'a/>o/!oa» *) - ik heb het (boek) niet opzettelijk
  meegenomen maar bij ongeluk . . . en ik heb het niet weer mee teruggebracht omdat ik het vergeten heb.
  In het huidige Javaansch is volgens Walbeehm de onderscheiding
  tusschen di- en A'fl- passief aan het vervagen en wordt /,-a- vaak als
  Kr. van rfi- en dus = <///>!<;! - gebruikt '*); in het Soendaasch echter
  wordt de onderscheiding scherp in het oog gehouden.
  In het Javaansch en dialectisch in het Soendaasch (&a-) wordt het
  prefix in den vorm £c?- ook aan intransitieve begrippen verbonden,
  bv. van Jav. />fen?rf, gw. v. uitglijden, /^/'/«erf - uitgegleden. Ook
  bij transitieve begrippen is de vorm £c- als de beteekenis accidenteel
  is, dus: Jav. tfmu, gw. v. vinden, &afc»iw - gevonden (als ik iemand
  gezocht heb), &cf?;H!< - ik ontmoet toevallig; van awrff«7, gw. v. stilstaan,
  A'0öM(fc<7 - aangeland, &aw-</&7 (voor AY- awdégr) - tot stilstand gekomen,
  't Accidenteele overheerscht dermate dat het passieve karakter verloren gaat. Precies hetzelfde geldt van den Soendaschen accidenteelen vorm met /1-, dat in oorsprong ook passief-prefix is, dit
  wordt alleen intransief gebruikt, bv. /nrf;o»<7 - gw. v. met den
  voet tegen iets stooten, Afatafr7ad;oM<7^a>w fcaftt - N. stoot bij onBar. sprk, p. 198.
  #. ^a/;Wi'&ra/(j, Wawatjan Sastra-sastri (Volkslectuur 1014), p. 51
  Walbeehm, p. 83.
   Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  142
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRONESISCHE TALEN.
  geluk met den voet tegen een steen. Dialectisch, met A'a-, wel transitief, van /ndcA', gvv. v. trappen in iets, A'arto A'a/>/aVA' fa/j«<7 - K.
  (Nom.) trapt bij ongeluk in scherven; A'fl</o/oM//OH<7 dial. = to'gro/OM//0»<7 O/ /j(/o<7o/o«</owr7 - bij ongeluk omrollen, ergens van
  afvallen.
  Een intransitief passief met A-a-, zonder accidenteele beteekenis, is
  algemeen Soendaasch, de afleiding komt voor van gw.n. van werkwoorden, van adjectieven en van substantieven, bv. van
  bericht, A*aïcf»/flr - alom bekend; van ///as/mr - beroemd,
  - /(/i';«; van Tcaxfir/ - geur, Awcaw^/ - vermaard; van //<~/HA\ g\v. v.
  roepen (intr.), A*af/«?/i<A' - in (hoogen) roep. Dit zijn passieve verbaaladjectieven. Zulke woorden kunnen ook potentiëele beteekenis hebben, bv. Jav. /OH, gw. v. zien, Oud-Jav. A"o7cm - gezien, te zien, zichtbaar, Nieuw-Jav. /flY///, het prefix is Ar-, maar in dit geval is &abewaard, daar het gw. eenlettergrepig is; doch /ü/ga/ Kr. wordt
  A't'//n(/fl/, Soend. A'atemf/o. In het F. komt deze vorm nog voor; van
  fro/a - splijten, breken (intr.), A'afa-/« - gespleten, (Oud-Jav. A'afa/a/f,
  Oud- en Nieuw-Jav. fa/a/f) en ook splijtbaar '). Zonder potentiëele
  beteekenis: van r;<.ra - bedorven, A^amnz - verwoest; van fa/i« - A'a buigen, A-O/WH - gebogen, vgl. Mad. WJ/A", gw. v. zich buigen.
  In het Toba-Bataksch heeft /;«- ( = A-a-) vooral potentiëele beteekenis, de uitvoerbaarheid der handeling wordt ermee uitgedrukt, bv.
   m</a»<7 fa //fl/>afaw#i-faH<7t ^oawrajia-z - niet meer kan aangehoord
  worden zijn stem: fHtfffHt/ fa /ja/wT/a-Jt/a ^ ;M' /iorftona t 7Jwfa:O>' /u
  /a/i/d/to - niet meer is te zien de drek van zijn buffels vloeiende naar
  onze badplaats (het is niet mogelijk bedaard te blijven aanzien dat de drek van zijn buffels onze badplaats bezoedelt,
  v. d. T.) ^).
  In alle deze gevallen is het duidelijk dat het prefix perfectief is'
  (A-a- / ) . Men kan het hier opgemerkte geheel of ten deele in andere
  talen terugvinden.
  III.
  Een eigenaardig gebruik van het prefix A'a - ƒ, waarvan de Tontemboansche spraakkunst vele voorbeelden geeft, is het volgende: Het
  prefix wordt vóór gw.n. van werkwoorden, vóór adjectieven en
  ') V. G. IV, 282.
  *) Tobasche spraakkunst, p. 164.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRONESISCHE TALEN.
  143
  
  substantieven geplaatst in exclamatorische zinnen, bv. van <?c'e/, gw. v.
  weerzin hebben, A'fl^f W jj /o/fl'aj»/ amo' ;/u~A'a/i'a;j! - wat eet dit kind
  steeds met weerzin! — van c/aj - gezuiverd van onkruid, Awfa.? .?j
  am'o'! - wat is dit stuk bouwland schoon van onkruid! •— van
  > - maanlicht, maan, Amêra/»! - wat een helder maanlicht! *).
  Dat de formatie bij werkwoord en naamwoord op dezelfde wijze
  plaats heeft, vindt hierin zijn oorzaak dat beiden in de Austronesische
  talen onvolkomen gescheiden zijn. 't Actief van het werkwoord heeft
  een eigen vorm met prefix Mia- (war- of wag-, «ia"*-) doch het passief
  heeft dien niet en is gelijk aan den naamwoordelijken.
   Het grondwoord wordt door A>a- tot volkomenheid gebracht; vormen als de bovengenoemde kunnen vergeleken worden met Nederlandsch „volmaakt gelukkig", Duitsch „vollendet schön", Fransch
  „parfaitement juste" enz. — 't Prefix kan ook voor woorden die
  reeds met een aanhechtsel zijn afgeleid, geplaatst worden, bv. gïroÉ welsprekend, fa</»'o£ - vlug, vaardig in het bespreken van zaken,
  i h<a;«a am'o'! - wat is die man vaardig in het spreken! —
  - een houtvernielend insect, griwoi/on' - door houttorren aangetast, Aaf/tnogron jt f/a/« anto'! - wat is dit hout door houttorren
  aangetast! — at- herwaarts, JHrn</a/>aai - gewoon te laten komen,
  A'awjf ;i<7a/)üfat (vóór een actieven vorm!) - zeer de gewoonte hebbende
  de menschen te laten komen, op te roepen; A?aHtma.«/a! - wat is hij
  rijk geworden! — in de beide laatste voorbeelden is />'O- op weg een
  zelfstandig rededeel te worden.
  Als vertaling is in deze zinnen „zeer, in hooge mate" niet onjuist,
  A-a- gaat hier over in de beteekenis „een hoogen graad bezittende";
  't is echter duidelijk dat het prefix hetzelfde perfectieve A-a- is als
  in het vorige hoofdstuk behandeld werd, de letterlijke vertaling van
  A'ac/<u si «HM am'o'! (zie boven) is dan ook: beslist schoon is dit sluk
  bouwland!
  Nu zijn in Tont. de groote meerderheid der adjectieven grondwoorden, in de meeste talen is dat echter niet het geval. In de Filippijnsche talen en vele talen van Selebes wordt het adjectief van een
  gw. gevormd door voorvoeging van 7»a-; het Oud-Javaansch heeft
  wta- en a-, het Dajaksch 6a-, het Bataksch neemt een tusschenpositie
  in en heeft w»a- of niets, het Malagasi heeft adjectieven met en zonder prefix. — j;/a- Is actief-prefix, Filip. wa/>im", van />K«, beteekent
  i) Tont. sprk., p. 95 v.v.
   Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  144
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRONESISCHE TALEN.
  dus eigenlijk „witheid hebbende, wit zijnde", hiertegenover staat als
  naamwoordelijke vorm A'a/>M/« - wit. Dajaksch /?a/>Mfi kan men neutrum noemen, ia- heeft possessieve kracht. In Bol. Along, is a in o
  overgegaan en luidt het prefix dienovereenkomstig ;;/o-, zoo ook in
  het Mori'sch, waar echter «ia- ook nog voorkomt. Oud-Jav. -//la/wMi
  en o/)«hV( zijn gelijkwaardig; Bat. van gw. rara, «/arare - rood zijnde,
  predicatief gebruikt. Daar het Maleisch het prefix JMO"*- bezit en
  ook mar- bezeten heeft'), is het waarschijnlijk dat het adjectief eenmaal het prefix MW- heeft gehad.
  In een aantal talen van Midden-Selebes bezigt men het adjectief
  in den nominalen vorm met &a-, de waarde is niet onderscheiden
  van de actief geconstrueerden in de talen die het adjectief met wtavormen. Als zoodanig vallen te noemen het Mamoedjoesch, het
  Napoe'sch, het Tae', het Leboni'sch, bv. Mam. A'adffngA'M - nabij,
  £a/(?/?M - rond, Bada'-Besoa fcadaA'? - slecht, A'a/arf« - diep, Leb. met
  A>o-, uit £a- ontstaan, door Adriani aan Bada'sch en Napoe'sch gelijkgesteld, voorbeelden worden echter niet gegeven *). In Bare'e komen
  adjectieven met A>o- ( = A'a-) voor, bv. A'O/K'M - ijverig, /<(';< - echt,
  de beteekenissen zijn gedifferentieerd *). In Tae' staan vormen met
  en zonder A>a- naast elkaar: A'asaWe = sa We - groot; men vindt ook
  dat «ra- en A>a- vorm gelijkstaan : A'a/efrw = ;Ma/pfcM - langwerpig rond.
  Het Sangireesch vormt, evenals de andere Filippijnsche talen adjectieven met uw-, doch vorming met £a- komt voor, bv. A'adiW klein, A'a/ua'tfHgr - gekruld.
   In het Malagasi vindt men zoowel «w- als A'a-, ook het adjectief
  in den grondwoordelij ken vorm, waar dus het prefix is afgevallen,
  bv. Hiaiwh' - zwart; fca/>efay - slim; fofav - wit.
  In de Filippijnsche talen, nog afgezien van het Sang., ontbreekt
  &a- niet geheel: is het adjectief predicaatswoord, dan wordt A-a- wel
  gebruikt, vgl. Bataksch, bv. Tag. <7a»H /ca «a fca frafriww ngayoH ja
  a/t n^ ^raia/io ? - hoe 'geoefend zijt gij thans in uw werk ?, gw. is
  A'uitr'*); van fr'ga.r, gw. v. hard, <7a6afo A'a/iV/aj iïo»r/ A'a/ioy - dat hout
  is hard als steen " ) ; van toia'^ gw. v. vet, A'a/nV »a c/a-»o
  - het doet er niet toe hoe vet het dier is ®) — Bis. van
  *•) (7. CWrffo, Les inscriptions malaises de Crivijaya (B. E. F. E. O. XXX,
  1930). p. 29 v.v.
  2) De Bare'e sprekende Toradja's III, p. 149 v.v., 131, 135, 139.
  ») Bar. sprk., p. 243.
  *) BWw/iWrf, p. 102.
  5) rf^ TO/OMM, p. 87.
  8) Btoow/iWrf, p. 42.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  TWEEËRLEI TREFIX, KA- IN DE AUSTRONESISCHE TALEN.
  145
  
  gw. v. sterk, /ttjmm èa&a.ïA'ttgr it Sa-wjo» - Simson was volmaakt sterk.
  Het Boegineesch maakt adjectieven met prefix HKI-, dus: JHürarf/a
  - groot, doch men zegt: /«/c»# A-arad/a - de groote weg; a/c' fcarad/a een groot bosch. — Dayaksch heeft fca&jd/ïr - dun, het gw. is ongebruikelijk, men zegt wel And;ï A'idyïr en jwanf/irf/j'r in dezelfde beteekenis. Zulke overblijfsels zouden bij onderzoek wellicht nog in andere
  talen te vinden zijn.
   In aansluiting bij de exclamatorische zinnen in het Tont., welke in
  het begin van dit hoofdstuk genoemd werden, volgen thans voorbeelden van dezelfde constructie in andere talen. In het Bis. schijnt
  zij tot adjectieven beperkt te zijn, bv. van da&w, gw. v. groot, &arfaA'it
  jiya ^a/y rfj/t ;MöA'fftfa/a j / n a ! - hij is zóó groot en (toch) kan hij dat
  niet optillen! *).
  Het Tag. toont groote overeenkomst met het Tont., bv. van </and<7,
  gw. v. schoon, als subst. schoonheid, A'czgtmda! - hoe schoon! wat
  een schoonheid!; van fonY, gw. v. zich goed gedragende, als subst.
  goed gedrag, A'afrn'M - wat is hij goed en deugdzaam! —; van rimirngf,
  gw. v. knap, tarM»Hf»</ »a«</ />a/a «</ Jt //zca»! - wat weet de kleine
  Jan veel! — De persoon op wien de eigenschap slaat, staat hier in
  den Genitief; de bedoeling van den zin verschilt niet van die in het
  Tont., maar letterlijk wordt er iets anders gezegd, nl. het knap zijn
  van kleinen Jan ! (als uitroep) *).
  Het Tont. onderscheidt tusschen A'<ÏAV/I' cm &£»e'wa! - wat heeft
  hij veel rijst!, van A'ë/i - veel, en &aA??// im /WK>'H<7 - de hoeveelheid
  zijner rijst. Tont. en Bis. onderscheiden ten deze fijner dan het Tag.'"*).
  Het Bar. gebruikt steeds het bez. vnw. 3e pers.: van rfngo, gw. v.
  goed, Aradat/on/a! - hoe goed! welk een mate van goedheid.
  Soend. A'a/>tra«<7 /uVang tj»a/t Ö»/Ó7I ! - wat zijn er veel huizen ingestort ! (vele de ingestorte huizen), de herhaling van />/ra«<7 is hier
  meerv., />ïra«<7 />j>a«^ t;»a/t ön/öA - vele huizen zijn ingestort.
   In het Mak. en het Boeg. komen afleidingen voor als:
  vergeten (verl. deelw.); Mak. /a'A-a/x'/w', Boeg. /a'A'a/>p/>ë' - in het
  nauw gebracht, dit zijn gw.n. van werkwoorden waarvan met Aranaamwoordelijke vormen gemaakt zijn, die vervolgens met prefix fo'tot passieve intransitieven gemaakt zijn.
  i) il/rii/rirfa, p. 40.
  -) B/flflm/iVM, p. 173.
  >') Tont. sprk. p. 96. waar vele voorbeelden gegeven worden.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  146
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRONËSISCHE TALEN.
  In het Bataksch is /;a- ( = £a-) in exclamatorische zinnen, een
  hoogen graad uitdrukkende, mij niet bekend, doch de beteekenis komt
  aan den dag in secundaire grondwoorden die van gw.n. van adjectieven en werkwoorden zijn afgeleid, bv. Mand. tf/>d/a-d;Vd/a - met
  veel drukte ergens komende, /i(7<//V<f;'a - onrustig heen en weer loopen;
  van een sec. gw. Mand. /zotf/zJzf/d/czwr/ maakt men ;H
  slaan met de vuisten of stampen niet de voeten; Mand.
  haastig, men kan dit ook als de nominale vorm van gw.
  opvatten, zoo ook Tob. /Wa/>»f - haastig, Tob. (van /Wrzz-svzzr/)
  /zHJHa/t'/urm/ - zich onrustig gedragen, bv. een kip die een ei wil leggen,
  Mand. /latenf/Vn^r waarvan /n<w/a7fH/;V«gr - &a/Vnfy>M<7 - ergens omheen loopen, zooals varkens en geiten doen, zoekende waar zij kunnen binnengaan.
  In de Filippijnsche en sub-Filippijnsche talen bestaat nog een
  andere afleiding met A'a-. Vóór substantieven met tijdaanwijzende
  beteekenis geplaatst, heeft de afleiding de beteekenis dat de tijd is
  afgeloopen, bv. van Tag. ga/n - nacht, />*<7</<z/u - de afgeloopen nacht,
  doch 11. gisteren (de tijd waarna een nacht die afgeloopen is, is
  gevolgd); B.M. gro','» - nacht, /ïor/o&z'z - voorbijgegane nacht; Tont.
   7z' - nacht, fara cw^rz' - de afgeloopen nacht; Sang. ftc/n - nacht,
  t' - gisteren; Tont. Tb. van <m'/"z', dat teruggaat op *(m-z - nacht,
  t'i - gisteren; Tag. Bis. Sulu /m/wi - namiddag, fea/ta/ton - gisteren ; Mag. van gay - tijd, fcagay - gisteren (eig. verleden tijd); Tont.
  zt'oo/irfo - morgen, fom'oonrfo - hedenmorgen, wanneer die morgen
  reeds voorbij is.
  IV.
  Het Tag. maakt in exclamatorische uitdrukkingen nog nadere
  onderscheidingen. Reduplicatie van het gw. drukt een meervoud uit,
  bv. van tVczzz, gw. v. zwart, AwïfV;;/! wat zwart (van meerdere zaken);
  van /TIHHV/, gw. v. koud,fai/azzzzgr»flH<7 />«a ?WH<7 m<7H#fl /;a/a'! - wat
  zijn de voeten der kinderen koud! — Wordt het gw. herhaald, dan
  maakt dat de beteekenis intensief, bv. van rf(/;»o/, gw. v. gierig,
  fcaytfa/Mo/rfazzioizioz^ frato »i<7 zVo! - wat een verschrikkelijk gierig
  kind is dat! *).
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  viap.Open
  B/oom/iVW,
  267,Access.
  268. This is an open-access article distributed under the terms
  
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRONESISCHE TALEN.
   147
  
  Doch £a- - j - geredupliceerd of herhaald gw. komt nog anders
  gebruikt voor. In Tag. drukt foz- -f- geredupliceerd gw. van een
  werkw. uit dat de handeling juist Jieeft plaatsgehad; bv. van feoin,
  gw. van eten, A'oA'afcam &o />a /awtöMgr - ik heb juist gegeten; van
  <7a7m<7, gw. v. van iets terugkeeren, A'a<7a#a/j'H(7 ja ftayan »wn<7 fca/wfid
  fco «(7 fra&aye - mijn zuster is juist uit de stad teruggekeerd *). Opmerkelijk is dat het subject der handeling hier weder in den Genitief
  staat, vgl. boven blz. 145. Zonder reduplicatie: Pamp. A-arafang «a />a
  mo - hij is zooeven aangekomen. •— Ook in bijzinnen met herhaald
  gw., bv. Tag. van /jawa/), gw. v. zoeken: A'a/wi»w/> /ia>ia/>A'o A'ai a»ja ay
  naA'a/ia»a/> «a aA'o - nauwelijks had ik mijn vader gezocht of ik vond
  hem. Hiermee is te vergelijken: Soend. da/OHgrtfataj!<7rö/> /iecr (zonder £o-) - zoodra hij kwam, ging hij slapen. Herhaling en A'a- werken
  hier in dezelfde richting, A'a- toch' drukt uit dat de handeling zich
  voltrokken heeft, de herhaling legt^ook nadruk op de handeling. Het
  Sang. maakt in dezelfde omstandigheden gebruik van de reduplicatie;
  bv. van WOKO/I, gw. v. zinken, JK A\/ÏCWÏCOHO/! M jrtA'oo^ f, .n< /a/é//a'
  
  M aw/ioa - met dat de prauw zonk vloog de reiger op *). Het Tb.,
  weder anders, plaatst A'a- vóór den passieven werkwoordsvorm, bv.
  van i/éA', gw. v. zien, fom/rfc - nadat gezien werd; van A-ara; - kleed,
  kabaja, A>at'A>öra/ - nadat het kleed aangetrokken was.
   Het Bar. maakt deze constructie van vervoegde werkwoordsvormen met toegevoegd bez. vnw. 3e pers. n/a, zonder herhaling of
  reduplicatie, bv. van rfo/igr?, g-w. v. hooren, A'aA'Krffwgai/a »io />a«
  JC^<. - toen ik dat woord gehoord had *). Het Mori'sch gebruikt de
  uitdrukking in hoofd- en bijzinnen, het prefix is A'o-, soms fca(ouderwetsch), bv. (da) A'o/iaïcvA'M - ik ben pas aangekomen (voltrokken
  is mijn aankomen); fco'iimoriHO A'oa i»OH(/A'aa ^a"*) «7aA*o 7«o' fVw IVM zoodra hij klaar was met eten, ging hij rondloopen (voltrokken was
  zijn ophouden met eten en hij ging rondloopen *); A'a dowj/>o 'ïa
  moA'ofc A'a A'a/-«a - zoodra de m- en de k- met de hunnen (daar)
  woonden ").
  In Iloko vindt men A-a- vóór gw.n. van werkwoorden en voor
  substantieven, met reduplicatie gepaard, bv. van /wto, gw. v. koken,
  A>O/K//M/O - juist gekookt; van *7fo<7 - ei, AwVtV/o^ (ook: AvuV/of/, on^) Bloomfield, p. 267.
  ^) Bar. sprk., p. 203.
  ») Bar. sprk., p. 448, 449.
  •*) Voor de beteekenis van ^a- = en, zie beneden.
  *) Morische sprk., p. 133.
  ") Morische sprk., p. 175.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  148
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AU6TR0NESISCHE TALEN.
  getwijfeld uit het eerste ontstaan) - een versch - gelegd ei; van ami/.'
  - kind, £a;y«>WMfl& - een pasgeboren kind. De gelijkheid van naamwoord en gw. van een werkw. komt hier weer uit.
  Ook in Maori drukt A-« uit dat een handeling zooeven geschied is
  of staat te geschieden, bv. /(•a/a/it ?a for tac HIOJ - hij is zoo juist
  gekomen; fca /jacrt? au - ik ben op het punt te gaan *).
  V.
   In het derde hoofdstuk kwam het verschil ter sprake dat in Tont.
  bestaat tusschen fta/er/t c/n 6?«e'! - wat heeft hij veel rijst! en
  «'m />«»<?'! - de hoeveelheid zijner rijst; tusschen A-ara^A'a' cm
  - hoe hoog, zijn huis! (wat is zijn huis hoog!) en A'aran^A'a' i»i
  - de hoogte van zijn huis, van ra«gA*a' - hoog. Als vertaling zijn de
  Nederlandsche zinnen onberispelijk, maar het Tont. drukt zich anders uit, het eerste is: véél! (is) zijn rijst, zoo ook: hóóg (is) zijn
  huis; het tweede, in Genitiefverband: het (hoe) veel zijn zijner rijst,
  het hoog zijn van zijn huis. Men zou in het laatste geval A*flA*£/i,
  AWWK/A'Ü' een quasi-substantief kunnen noemen met een naar het
  abstracte neigende beteekenis; wordt nu de vorm zelfstandig in den
  zin gebruikt (niet als uitroep), bv. met een lidwoord: 2n<7 Aa&£/», ém?
  A*ara>u//.;a', dan is het woord volledig substantief geworden en geheel
  abstract; „hoeveelheid, grootte", zijn dan een zuivere vertaling. Een
  scherpe scheiding is tusschen quasi- en volledig substantief niet te
  trekken, 't een gaat in 't andere over, maar het gezegde kan den
  overgang van naamwoordelijken vorm tot abstract substantief verklaren.
  Zulke abstracte substantieven worden in de eerste plaats van adjectieven gemaakt, maar dan ook van substantieven en gw.n. van
  werkwoorden; zij beantwoorden aan Nederlandsche woorden op
  -heid, -dom, -schap, -te enz.
  Hier volgen eenige voorbeelden:
  Het Tont. kent alleen afleidingen van adjectieven, zie boven, evenzoo Tb. bv. K'Haya - dapper, fcawiw^ff - moed, dapperheid;
  Ledo prenasaleert het gw., bv. van /«uo, gw. v. groot, A'amfrojowa
  - de grootte ervan, de gelede vorm van het adj. heeft in deze taal
  »w- (>w-). Soms wordt Avi- weggelaten, bv. van c/ra, gw. v. veel,
  •*) / / . WtW«awi.y, Grammatische Skizze der Ilocano-Sprache p. 20. — München
  1904.
   Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  tWEEËRLEI ?RlDFlX KA- IN DE AUSTRÖNESISCHE TALEN.
  149
  
  A'aaVawa en tfeawa - de veelheid ervan. „Het iets zijn" gaat meermalen
  over in „de plaats van, de tijd van het „iets zijn", dit komt in verschillende talen voor, in het Ledo komt met name de plaatsaanduidende beteekenis voor, bv. van afaa gw. v. slecht, van &f/o, g\v. v.
  goed, «e mo/i/xz n' A>aaW«a, />0/j/>a. W A'a&f/ona - loop niet op de
  slechte plekken, loop op het goede gedeelte ervan (loop niet waar de
  weg slecht is, loop waar hij goed is) *).
  Bis. van /joyo, gw. v. schoon, éc/iayo - schoonheid; van /afa#, gw.
   v. geel, A"a/a/a<7 - geelheid, gele kleur; van ;HO/«V - dood, sterven,
  A-awa/aj - de dood, het sterven; van fro/n', gw. v. leven, A'aWn - het
  leven;
  Ibg. van ftafary - vrouwelijk, A'a&aöav - maagdelijkheid, schoonheid
  der vrouw; van /o/fli - mensch, dier, A>a/o/ai - natuur, aard;
  Mag. van />/A'«V, gw. v. denken, A-a/n&ir - het denken, de gedachte;
  II. van as/, gw. v. genegen zijn, A-a<i.n - genegenheid, barmhartigheid ; van />/a - goed, /ca/>/a - verzoening, vrede;
  Bontok van a>&//o, gw. v. hoog, A'aaHfy'o - hoogte; van /aA-H - persoon, frafa&w - persoonlijkheid, het mannelijk wezen;
  Sang. van a"a», gw. v. ver, A-adan - afstand;
  B.M. van /ofow, gw. v. groot, A'O/O&<?M - grootte, grootheid; van
  *'fo<7, gw. v. begeeren, A'a(7?o<7 (A-a is hier ouderwetsch voor A-o-) wensch; van «iW - voornemen, A'om'af - plan;
  Day. van 6K»id/«r, gw. v. eerlijk, A'a^«»a'/i(r eerlijkheid; van ofo mensch, A'ao/o - menschelijkheid, menschelijke natuur, menschenwaarde, ??J7?OJ/ A'ao/oé> - (hij is een schurk) hij verloor zijn menschelijkheid; van /ïaraft', gw. v. begrijpen, verstaan, A-a/ïara// - verstand.
  In het Dayaksch treedt soms reduplicatie op zonder verandering in
  beteekenis te brengen. Een eigenaardigheid van deze taal is dat het
  gw. genasaleerd kan worden dan wel geprenasaleerd; in het eerste
  geval gaat daarmee soms differentiatie van beteekenis samen, bv. van
  Ja/a, gw. v. verkeerd, Ama/a - zedelijke fout, onrecht, doch A'
  fout, gebrek v. e. zaak; van .raja/, gw. v. berouw hebben,
  - berouw; van /W/>, gw. v. vast, bestendig zijn, A'aA£té/> = A'a-M?£?/> bestendigheid, A'fl;jrfy«rf/« - het langer zijn *).
   In het Soend. komt het abstractum voor, afgeleid van adjectieven,
  bv. van m i - beducht, bang, angstig, A-arm - beduchtheid, bangheid,
  angst; en van gw.n. v. werkwoorden, bv. van fro^a - bezitten,
  i) S. J. Esser, Handleiding voor de beoefening der Ledo-taal (V'erh Bat Gen
  LXXII, Ie stuk), p. 14.
  *) Hardeland p. 37 v.v.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  ISO
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRONESISCHE TALEN.
  - bezit; van j«nrfa«(7, gw. v. steunen, frtMunrfangr - steun. E r zijn ook
  abstracta die van samenstellingen zijn afgeleid, bv. van sctf/c - getrouw en ah' - gemoed, hart, A'cy?fya-afa' - getrouwheid, of van afleidingen, bv. van r«»;«ua - erkennen, zelf een afleiding van rasa gevoel, èarwwwja - erkenning, o o k : een zich bewust zijn. Zelfs van
  negatieve begrippen worden deze abstracta gemaakt, bv. van /ö - niet
  en rt?.?r/> - behagen hebben in, /caför«r/) - mishagen ( s u b s t ).
   H e t Bataksch beschikt over twee manieren om het quasi-substantief te v o r m e n : 1. voorvoeging van prefix /ia- ( = fra-) gepaard aan
  reduplicatie van het g w . ; 2. pTefix Ac- met infix -tw-, gevolgd
  door het enkelvoudig gw., bv. van rfo-o - v e r : Ziarfarfao - het ver zijn,
  /ïwjaa'ao - JOVM, daar Aa- - £«• -in- beiden perfectief zijn, is de laatste
  v o r m dubbel perfectief, eig. het ver geworden zijn, m a a r de vormen
  worden door elkaar gebruikt*). De beteekenis der reduplicatie is
  onzeker, de door V a n der T u u k bij de bespreking der reduplicatie
  als grammatische figuur gegeven verklaringen passen hier niet *).
  I n het Bol. Mong. drukt de reduplicatie in dezelfde constructie een
  hoogen graad uit, bv. v. /a«/i'<rf, gw. v. hoog, &o/a«/Md - hoogte,
  A-o/o/a/j/ifd - groote hoogte. Misschien beteekent /ia<faa'ao dus „het
  zeer ver zijn".
  De vorm met /»Vux - kan ook zelfstandig gebruikt worden, bv.
  .9MM(7A'O£ m" /mjao*<?H<7<7an - het toppunt van schoonheid, bij dien met
  / i a — | - reduplicatie is dat niet het geval *).
  E r bestaan ook Atna - afleidingen van substantieven, bv. van r c d ; o
  - vorst, di-&a£tt /jiwörad/ana - wegens zijn vorst zijn, omdat hij een
  groot vorst is. In de door V a n der T u u k gegeven voorbeelden is het
  begrip „hooge g r a a d " aan den /mm-vorm verbonden, wat met /?a- - j reduplicatie niet het geval is, bv. van foro^ - talrijk, rft-6aen /«'«afaro/»w - vanwege hun enorme menigte.
   In de spraakkunst wordt er nog op gewezen dat de vorm dikwijls
  gebezigd w o r d t als benaming van tijd wanneer, plaats van w a a r en
  de bizondere wijze waarop de inhoud van het w e r k w o o r d plaats
  heeft").
  In het Bar. heeft het abstractum met A-a- een eigen ontwikkeling
  doorgemaakt. De vorm Vervult de plaats van een redengevenden bijzin, bv. van ra, gw. v. veel, «laria- 2>ai</an/a, fcaria ^aw/aw/a j e ' e
  *) Tobasche sprk., p. 187 v.V;
  2) Tobasche sprk., p. 41S.
  ^) Ik dank deze inlichtingen aan de heeren Voorhoeve en Tobing.
  "•) Tob. sprk., p. 189, waar voorbeelden
  worden gegeven.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRONESISCHE TALEN.
  151
  
  .si'a - zijn buffels zijn talrijk, daar zijn buffels
  talrijk zijn (in het Nederlandsen zou men zeggen „daarom") is hij
  hoogmoedig. — Daar nu woorden van allerlei soort hoofdwoord van
  een predicaat kunnen zijn, kan de A>a- vorming op allerlei woordsoorten worden toegepast: substantieven, adjectieven, telwoorden,
  voornaamwoorden, bijwoorden en vervoegde werkwoordsvormen *).
  Intusschen wordt de afleiding van gw.n. v. adjectieven en v. werkwoorden ook nog als abstractum gebruikt, bv. van aVj</0, gw. v. goed,
  A'arfa^o - het goed zijn, goedheid; van OJM&O, gw. v. vallen, /;ao;wfto
  - val.
  In het Mori'sch is het £a- abstractum opgelost. Esser heeft aangetoond dat het Morische voegwoord A-a - opdat, zoodat, dat, en, uit
  de quasi-substantief constructie is losgemaakt en tot een zelfstandig
  rededeel geworden ^). — Het Makassaarsch heeft een voegwoord A'a
  - daar, dewijl, want; hier heeft zich dus dezelfde evolutie voltrokken;
  tegenwoordig heeft het Makassaarsch geen A'a-abstracta meer.
   In liet Dayaksch dat, naar boven bleek, het abstractum bezit, word!:
  liet door herhaling of reduplicatie van het g.w. een concessieve uitdrukking, bv. van fczwt - vrouwelijk, A'a&awj - vrouwelijkheid, doch:
  A-afaHc/ftawtm (of /feaftafcawim) mant/a; A'a/i/ - hoewel gij een vrouw
  zijt, klimt gij toch op boomen *).
  VI.
  Behalve met het prefix A'a- worden ook abstracta gevormd door
  voorvoeging van A'a- tesamen met het achtervoegsel -aw. Theoretisch
  is het laatste minder abstract daar -an localiseert. Inderdaad wordt
  in het Soendaasch, dat over beide afleidingen beschikt, wel eens
  onderscheid gemaakt; bv. van tea - kunnen; A'a tea - kunde in het
  algemeen, a&aV /ö a/a A'atea - ik kan niets, maar A'ateaaw zegt iemand
  van zijn speciale kundigheden, zijn vak; efo A>a&HH£jraAan feft torn />;'6ÖM
  jo/irana &ac - het geval is niet alleen voor u een bron van vreugde
  (schr. ziet hier op een bepaalde gebeurtenis die vreugde verschaft
  heeft). Waarop volgt: A'a/7«n</a/jOH a</i j»ot*."a/ /özct'/i fa' A>aa/o/i &aA>an<7
  - uw vreugde (over het u te beurt gevallene) kan niet grooter zijn
  dan mijn (gevoel van) blijdschap *); A>arwa7A - verstoordheid, A>arw*) Zeer uitvoerig behandeld, met vele voorbeelden, in Bar. sprk., p. 444 v.v.
  2) Mor. sprk., p. 171 v.v.
  3) Hardeland. p. 41.
  *) /?. A/fmctf 5'ai/ra /i«</i' />r<ra'iVa, Pangeran Korr.el (Volkslectuur no 880),
  p. 83. — Batavia 1930.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  152
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRONESISCHE TALEN.
   - zaak die verstoordheid gewekt heeft, enz. Doch de onderscheiding wordt niet altijd in het oog gehouden en in de talen die
  alleen de A'a- aw-afleiding hebben, zijn de aldus gevormde abstracta
  geheel gelijk aan de A-a-vormen elders. Ook in de talen die beide vormen
  hebben, is dat als regel het geval. Men kan ze dus ook vertalen met
  woorden op -heid, -dom, -schap e.d. Als voorbeelden noemen wij slechts
  enkele woorden in Tag. en Jav., voor het overige naar de woordenboeken en spraakkunsten verwijzende. Bv. Tag. van ta(zt')o - mensch,
  A'a/a(w)o&a« - menschheid, menschelijke natuur (doch A'afazcaH lichaam); van ÖM/IO^ - het leven,fcafeM/ia/ya»- levensonderhoud; van
  /iflfra - gw. v. lang, A'a/iafraa» - lengte; van fa/>iw, gw. v. beëindigd,
  A"a/a/>M.ya» - einde. Werkwoorden, adjectieven en substantieven kunnen als gw. optreden. — Jav. van ïcara^ - gezond, £a«wa.«m gezondheid; van tc<am' - durven, A'awa?na» - moed, dapperheid; van
  •/aA'z< - gang, A-a/aAn/an - gedrag; van a«a - er is, er zijn, A'aajww aanwezen, bestaan; van .ra^w/j - beloven, A'araf/u/ian - belofte.
  In Bis. vindt men ook £a- o«, naar het schijnt, zonder onderscheid
  in beteekenis, bv. van /a»wrf, gw. v. lui, /oa/ainaro» - luiheid, geen
  verschil met A'aYowiarf *). Een willekeurige onderscheiding, of liever:
  differentiëering is: A'a/>a// - bitterheid (van smaak), £a/>at7au - «aV»;
  (in figuurlijken zin).
   Ook de £a- -a« vorm kan ,,de plaats waar", „de tijd waarop", „de
  „wijze hoe", beteekenen. Vermoedelijk onder inwerking van -aw
  komt dit meer voor dan bij den A-a- vorm. Bv. Tag. A'ara'/>aaM - ra'/>a bosch; van />araw# - bosch, A>a/>ara«</aw - woudstreek; van fra/iay
  - huis, A*afca/ifl3ran - huizinge, d.w.z. een huis met vele woningen, ook:
  inventaris, meubileering; van />w/o - eiland, A-a/w/wa/t - archipel (vele
  talen); in Bis. is A"atawo/iaM zoowel menschheid als menigte; van
  ftafo - steen, /ca^a/oa»/ - steenachtig terrein, terrein waar vele steenen
  zijn; van fouod, gw. v. wegzinken, ondergaan, A'a/odwo», het Westen;
  II. van daht - hoofd, Aw/a/nan - de verzamelde hoofden van een
  dorp, de rfaf« - schap.
  In het Sang. wordt met &a- -ow(7 (-cwg, -rwp') de superlatief der
  adjectieven gevormd. Deze vorm wordt geheel als adjectief gebruikt,
  maar is een abstractum, bv. van jé//a/ie', gw. van groot, A'aJt"//a/ien^
  - grootste*).
  In het Gajó-sch is de vorm superlatief en excessief, wat niet ver1) Voor zoover uit Wb. en spraakkunst op te maken. De zaak zou eerst
  kunnen worden uitgemaakt, als wij over teksten beschikten, wat niet het geval is.
  -) Sang. sprk., p. 83.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  TWEEËRLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRONESISCHE TALEN.
  153
  
  wonderlijk is, daar beiden op dezelfde wijze plegen te worden uitgedrukt, bv. •;»oA»of - lang, A'?;;JOA'O/Ö;I - erg lang, al te lang.
   Tont. van rntfo - dag, fracjitfcwH - wanneer, waar het dag wordt,
  in Tb. de morgenster; eigenaardig is Tont. van /fo/awo - vorst, AYIA'O/aH0<rw, dat naast vorstendom, koninkrijk, ook „aandeel van den
  ,,vorst" beteekent. Voorts van A'<?/«H# - witte duif, A'aA'e/awf/aM /.•. plaats, A\ tijd, d.w.z. plaats waar veel A'.'s zijn, de tijd als er veel A'.'s
  zijn. Men zegt dit ook bv. van vruchten.
  In Bar. is A'a- -aw verloren, doch in enkele woorden als &«- -ft
  bewaard en dan bepaaldelijk plaatsaanduidend, bv. van t'/>o/i - een
  boom, A'a'i/>o/ïa - waar veel t- boomen staan.
  In het Mori'sch, waar de vorm £o- -a luidt, is van de verschillende
  beteekenissen die het formatief gehad heeft, slechts de tijd-aangevende levend: periode of seizoen waarin een bepaalde handeling
  verricht wordt of een bepaalde toestand heerscht, het gw. wordt
  geprenasaleerd, bv. van JOWÏ, gw. v. oogsten, A;o»jowia - oogsttijd; van
  »;r'o/>f) - op den buik liggen, A'o;»/>c'o/'Ort - de periode dat een klein
  kind op den buik ligt. De vorm is dus niet noodwendig aan een gw.
  gebonden. Zij treedt ook van een samenstelling gemaakt, op, bv. van
  «wwHd - /ansa - op 1. vruchten uitgaan, I's van de boomen halen,
  fco(m)/>m'Mfl - /öH^aa - seizoen waarin men de rijpe I's plukt, enz.
  Ook het Tae' vertoont naast abstracte tijdaangevende beteekenis,
  bv. van rare, gw. v. ophouden, A'flromm - ophouding, d.i. de tijd van
  voedselschaarschte; afwijkend is: van >-O/T0H<7 - klaagzang, A'nrorro/u/a» - wijs die het hart vertroost.
  In Boeg. en Mak. komt de plaatsaan wijzende beteekenis sterk naar
  voren, bv. van //;;ro, gw. v. slapen, Mak. A'afr'nrowan<7, Boeg. a/wr^n^
  - slaapplaats, slaapvertrek, in de laatste taal nog meer dan in het zoo
  naverwante Mak.
   In het Jav. staan, naar welbekend is, de abstracte en de plaatsaanduidende beteekenis naast elkaar, bv. van ra/;/ - vorst, A>raAo» - 1. de
  vorstelijke heerschappij, 2. vorstenverblijf; van d«;w;i<7 - een beambte,
  A'arfëHiffHgfflH - 1. het d?/«a-H^-schap, 2. de residentie van den dëmang;
  terwijl men onder het eerste zoowel de waardigheid, als het gebied
  waarover hij gaat (ging), kan verstaan. In enkele gevallen is de naam
  van het ambt op den drager overgegaan, bv. van rf//m"m - stil, bescheiden, &ad/ï«c«wm - (stille) waker, bewaker van de harem (Wb.s.v.
  rf/üjem), Oud-Jav. d/ïwrm - slaapvertrek; Oud-Jav. ^awwrw/iaw ambtsnaam van een hoog staatsdienaar; Soend. A-a«rfi(rH«'nn, een
  eeretitel, is blijkens den vorm in betrekkelijk recenten tijd uit het
  Dl. 104.
  Downloaded from Brill.com 07/14/202411
  11:49:39PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  l54
  
  TWEEERLEI PREFIX KA- IN DE AUSTRÓNESISCHE TALÈKt.
  Jav. overgenomen, de Soend. vorm zou ta»rfMr«/?an luiden. De geprenasaleerde vorm wordt in het Jav. wb. niet meer vermeld, maar
  moet niet lang geleden, zeg in den Mataramschen tijd, bestaan hebben. Gw. is d«n</j, Boeg. *O"M/M (/ en r wisselen, bv. /a/>c' = ra/>f',
  Jav. ra/)?/). *^W/M komt niet voor, wel de gesloten vorm a*tf/ww<7
  (/ximMJw'), die aanvoerder (in den krijg) beteekent. De voorvader van
  den deftigen, Oud-Jav. A'a»ttrM/ian was dus „voorvechter".
  Wat het Soend. betreft, vermelden wij slechts dat de taal ook hier
  haar soepelheid toont door de afleiding o.a. van samenstellingen te
  maken, bv. van /zf/iw - voorspoedig, fcafö/tt/iwa» - tegenspoed, onspoed ; van #orew<7 /jafwf - leelijk van uiterlijk, A?a#0misr/>a/tttaM ieelijkheid van uiterlijk.
   Een bizondere vermelding verdient nog alleen het Bataksch. Hier
  vindt men /ja- -an en /ia- -on naast elkaar. Vgl. boven Bis.. Bv. van
  r«d/a - vorst, Mand. /larcwf/aan - koninkrijk, maar ZiaratZ/aon - vorstelijke waardigheid, ook: de gezamenlijke vorsten eener streek; Tob.
  /iara<f/aa>i - echtgenoot, anders afgeleid, zie beneden, /iarad/aon vorstendom; Karo altijd Av — -£K : fcerad/aM - de vorsten (collectief),
  ook: A'waraa'/rt» - koninkrijk, koninklijke waardigheid, een passief
  gemaakt *Awad/aH, waaruit tevens blijkt dat Ar- uit A'a- is ontstaan. —
  Tob. &a — a« tendeert naar plaatsaanduidende beteekenis, bv. van
  .n«wdw£, gw. v. óndergaan, A'aJWirfw/oM - plaats van zonsondergang,
  Karo fccjtfwdwtéw; Toba van />OC7O.J - arm, /ta/>o<7<woH - armoede, maar
  fta-frp<7tton - het geestendom, is ook bovenwereld; Mand. /za/>o<7<wan armoede; Tob. Mand. AarMJ«an - moeite, zorg.
  Uit dit alles blijkt dat er tusschen de suffixen -an en -?n (Bat. -o«)
  geen scherpe scheiding te maken is, zij zijn gelijkwaardig.
  Van het abstracta vormende A'a — a« moet de werkwoordelijke
  vorm, die een zg. accidenteel passief is, onderscheiden worden. Uit
  den aard der zaak zal men hem het. meest van werkwoorden afgeleid
  vinden, maar ook adjectieven en substantieven komen als gw. voor,
  bv. Mal. rarf/a - koning, Aw^d/aaw - tot koning verheven, het koningschap deelachtig geworden; van />a»a.r - warm, A>a/>aH<wa/i - door de
  warmte getroffen, het warm hebben; van da/aM^ - komen, A*acfafon<7aH
  bezoeken gekregen, 't Zelfde vindt men in andere talen.
  De beteekenis kan ook potentieel zijn, bv. van Tont. gn/cr. gw. v.
  beven, A'a#£<7?ran - kunnende aan het beven gebracht worden ; van a/>i vuur, A'aa/naw - wat vatbaar is om vuur te houden, ook: vuurhoudend,
  Het prefix is hier evenals boven het perfectieve £a- (£a- I).
  