text: RECENSIES
  
  Dlugaiczyk, M., Der Waffenstillstand (1609-1621) als Medienereignis. Politische Bildpropaganda in den Niederlanden (Niederlande-Studien XXXIX; Münster, New York,
  München, Berlijn: Waxmann, 2005, 378 + [56] blz., €49,90, ISBN 3 8309 1329 X).
  In de vroegmoderne geschiedenis van oorlog en vrede in Europa heeft het
  Twaalfjarig Bestand van 1609 tussen Spanje en de opstandige Nederlanden een
  opvallende positie, alleen al door zijn lange duur. Voor tijdgenoten was er hierdoor
  immers voldoende gelegenheid om te reflecteren op de gemaakte afspraken. Schilders,
  graveurs en andere kunstenaars – al dan niet in opdracht van autoriteiten – konden in
  alle rust werken aan materiaal waarin de tijdelijke onderbreking van de strijd het
  centrale thema was. In het kader van haar promotieonderzoek analyseerde Martina
  Dlugaiczyk, die momenteel werkzaam is bij het kunsthistorisch instituut van de
  Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule te Aken, niet alleen tientallen prenten
  en schilderijen, maar ook (corresponderende) teksten en andere kunstuitingen, zoals
  liederen, munten en sculpturen. Der Waffenstilstand is de omgewerkte versie van haar in
  2000 te Kassel verdedigde dissertatie. Geheel geactualiseerd is dit boek echter niet. Zo
  is de meest recente literatuur, bijvoorbeeld de publicaties van Ilja Veldman over
  Crispijn de Passe, onbenut gebleven.
   Der Waffenstilstand is thematisch van opzet en bestaat uit een tekstgedeelte voorzien
  van een uitvoerige bibliografie, met vervolgens een catalogus van het besproken
  materiaal en een aantal illustraties. Na de inleiding en twee introducerende hoofdstukken over terminologie en historische context volgen zes hoofdstukken over de
  betekenis en ontwikkeling van relevante beeldtradities en personificaties van het
  verschijnsel wapenstilstand. Als het ging om oorlog en vrede waren de klassieke
  godheden Mars en Venus (en in mindere mate Minerva) altijd vanzelfsprekende en
  herkenbare persoonsverbeeldingen geweest. Maar hoe viel een onderbreking van de
  oorlog, waarvan het resultaat nog onbekend was, adequaat te typeren? Dlugaiczyk
  toont aan dat kunstenaars tijdens de bestandsjaren creatief zijn omgegaan met deze
  vraag. Zij kwamen bijvoorbeeld met nieuwe voorstellingen van slapende oorlogsgoden
  met verzegelde zwaarden als attributen, triomfwagens bij het begin van het Bestand,
  stervende vrouwfiguren om aan te geven dat de wapenstilstand ook weer zou aflopen
  en bovenal personificaties die de tegenstelling tussen oorlog en vrede moesten
  verenigen. Aan de slapende Mars en de piramide (of obelisk), met bijvoorbeeld de
  spits in de wolken als zinnebeeld voor de wapenstilstand, worden liefst twee
  afzonderlijke hoofdstukken gewijd.
  Het vijfde hoofdstuk is van speciale betekenis voor de noordelijke gewesten.
   Naarmate de Opstand voortduurde nam hier de behoefte tot het ontwikkelen van
  zelfstandige symbolen toe, zeker toen Spanje de Republiek de facto had erkend door
  onderhandelingen met haar aan te gaan. Hoewel op vele kunstwerken met de
  personificatie van Belgica nog steeds de eenheid van alle Nederlanden werd
  gesuggereerd, werkten de kunstenaars aan de zijde van de Opstand verder aan tekenen
  voor de Republiek die haar soevereiniteit konden beklemtonen. Men denke vooral aan
  de leeuw met pijlenbundel, de Nederlandse maagd, de vrijheidshoed en de Hollandse
  tuin die ook als pars pro toto voor de gehele Republiek gold. Dlugaiczyks intrigerende
  
  WEBPUBLICATIE
  
  1
  
  RECENSIES
  vergelijking in dit hoofdstuk tussen de Nederlandse maagd en de allegorie Venetia
  wordt helaas niet met illustraties ondersteund.
  Het achtste hoofdstuk gaat over de wijze waarop het Bestand in zowel de
  noordelijke als de zuidelijke gewesten via diverse kunstuitingen is gevierd. Hierin
  brengt de auteur ook het praalgraf voor Willem van Oranje in verband met de manier
  waarop de Republiek de wapenstilstand exploiteerde. Tot dan toe had de Zwijger één
  van de meest armzalige grafmonumenten in Europa gehad. Volgens Dlugaiczyk is het
  onduidelijk wanneer het plan voor een praalgraf voor het eerst is opgevat. Zij denkt
  hierbij aan eind 1612 of begin 1613, op basis van enkele resoluties van de StatenGeneraal, die echter onvoldoende zicht geven op deze kwestie. Mogelijk is al eerder na
  de sluiting van het Bestand in 1609 aan een nieuw gedenkteken gedacht, wat min of
  meer valt te staven met Pieter Bors Oorsprongk, begin, en vervolgh der Nederlandsche oorlogen
  etc. (boek 18, fol. 59).
   Voor het gehele boek geldt dat de auteur bij haar uitleg van de bestandsiconografie
  steeds weer op verdienstelijke wijze refereert aan talloze voorbeelden buiten de
  twaalfjarige gevechtspauze. Hierdoor komt geen enkel thema geïsoleerd te staan en
  biedt deze studie veel meer dan haar titel doet vermoeden. Wel brengt de thematische
  benadering als nadeel met zich mee dat de lezer in elk hoofdstuk (en in menige
  paragraaf) weer opnieuw begint in de tijd en de besproken objecten daardoor vrijwel
  nooit in hun algehele samenhang worden besproken. De politieke inbedding is echter
  voldoende, ook al wordt de Nederlandse Opstand te simpel neergezet als slechts een
  conflict ‘zwischen konfessionelle Gruppen.’ Tevens blijkt er te weinig inzicht in de
  staatkundige positie van Johan van Oldenbarnevelt, die alleen raadpensionaris van
  Holland was. Dlugaiczyk verbaast zich namelijk over zijn afwezigheid in de bestandsallegorieën en Maurits’ aanwezigheid tegenover Ambrogio de Spinola, bijvoorbeeld in
  die van Helias van den Bossche (ca. 1607). Het lijkt mij dat Maurits en Spinola hierop
  als figuren van gelijke orde – beiden waren veldheer – functioneren, met andere
  woorden, een combinatie Oldenbarnevelt-Spinola zou weinig logisch zijn geweest, ook
  al waren juist zij beiden voor vrede en Maurits tegen.
   Der Waffenstilstand is helaas minder fraai uitgegeven dan de recente studies van
  Daniel Horst (2003) en Christi Klinkert (2005) over propaganda- en nieuwsprenten in
  respectievelijk de perioden 1566-1584 en 1590-1600. Ten eerste zijn de meeste
  illustraties achterin het boek te klein afgebeeld om goed te kunnen bestuderen en in de
  tweede plaats is niet het gehele corpus van besproken kunstwerken in de vorm van
  illustraties opgenomen. Gezien het grote aantal citaten en literatuurverwijzingen in
  allerlei varianten van het Nederlands is het eveneens spijtig dat er geen tekstcontrole
  heeft plaatsgevonden, zodat vele typefouten nu Dlugaiczyks boek ontsieren. Voor het
  onderzoek naar beeldmateriaal over de Nederlandse Opstand is dit boek niettemin een
  grote sprong voorwaarts.
  Joop W. Koopmans
  
  2
  
  WEBPUBLICATIE
  
  RECENSIES
  
  Landheer, T., Landheer-Roelants, A., Oranje of Napoleon? De wisselvallige levensloop van
  Christiaan Antonij Ver Huell (Utrecht: Matrijs, 2006, 256 blz., ISBN 90 5345 301 6).
  In Oranje of Napoleon? behandelt Ton Landheer de levensgeschiedenis van Christiaan
  Antonij Ver Huell (1760-1831), een oudere broer van de iets bekendere admiraal Carel
  Hendrik Ver Huell. Beide broers Ver Huell bekleedden in de periode 1780-1815
  belangrijke posten bij de marine en de overheid. Aangezien over Christiaan Ver Huell
  niet eerder een biografie verscheen, heeft Landheer zich ten doel gesteld diens
  levenswandel zo nauwkeurig mogelijk te beschrijven. Daarbij heeft hij zijn onderwerp
  ruim opgevat waardoor het boek het midden houdt tussen een biografie en een
  familieportret met als focus de gebroeders Ver Huell.
  Christiaan Ver Huell was afkomstig uit een prinsgezind regentengeslacht uit
  Doetinchem. Omdat de familie niet bijzonder bemiddeld was, kon alleen de oudste
  zoon studeren; de overige zonen waren voorbestemd om in land- of zeedienst te gaan.
   Christiaan vertrok op zijn elfde naar Amsterdam om dienst te nemen bij de
  Admiraliteit, zijn jongere broer Carel ging aanvankelijk naar het leger maar mocht (bij
  gebrek aan gevechtshandelingen) in zeedienst gaan en kwam daar onder het bevel van
  Christiaan. De ingewikkelde familierelaties die beschreven worden, geven een goed
  inzicht in het complexe begunstigingssysteem zoals dat in de achttiende eeuw bestond.
  Zo was Christiaans halfzus Sophie getrouwd met zijn neef Damiaan Staring die samen
  met de broers Ver Huell dienst deed. Later stonden zij onder het bevel van Damiaans
  jongere broer Evert. Allen vormden onderdeel van een vriendengroep rondom kapitein
  Van Kinsbergen. Terloops geeft Landheer een korte schets van de Nederlandse
  maritieme geschiedenis. De Ver Huells bevechten piraten in Marokko, nemen deel aan
  de Slag bij de Doggersbank en verdedigen bezittingen van de VOC tegen de Engelsen.
  Door de langdurige verblijven in de Oost lijkt de patriottentijd vrijwel onopgemerkt
  aan Ver Huell voorbij te gaan. In 1784 trouwt Christiaan te Kaapstad met de
  vijftienjarige Anna Jacoba Bosch – een weinig gelukkig verstandshuwelijk dat in 1806
  ontbonden zou worden. Bij Christiaan Ver Huells terugkeer in 1793 staat de Republiek
  aan de vooravond van de Bataafse Revolutie en begint een van de boeiendste episodes
  uit het leven van Christiaan Ver Huell.
   Een tekortkoming van Landheers studie is het ontbreken van een grondige
  beschouwing van de rol die Christiaan Ver Huell heeft gespeeld vanaf de Bataafse
  Revolutie. Juist de periode tussen 1795 en 1813 was een belangrijk draaipunt in het
  leven van de gebroeders Ver Huell. In 1799 namen Carel en Christiaan deel aan een
  mislukte Orangistische samenzwering; desondanks kregen beiden belangrijke ambten
  aangeboden in de laatste jaren van de Bataafse Republiek en ten tijde van het
  Koninkrijk Holland. Carel Ver Huell maakte bijvoorbeeld deel uit van de diplomatieke
  missie die met Napoleon onderhandelde over de benoeming van koning Lodewijk
  Napoleon en Christiaan wist het lidmaatschap van de koninklijke Staatsraad te
  verkrijgen. Deze gang van zaken was niet uitzonderlijk want de Nederlandse politiek
  stond sinds de eeuwwende in het teken van nationale verzoening, maar de lezer komt
  helaas meer de weten over Christiaans huwelijksperikelen dan de wijze waarop hij de
  verschillende politieke afwegingen maakt. Want anders dan de titel Oranje of Napoleon?
  suggereert, gaat Landheer nauwelijks in op dit loyaliteitsvraagstuk. Net als veel
  WEBPUBLICATIE
  
  1.
  