text: Het natuurrecht is het resultaat van een observatie van de gewoonten onder verschillende Volkeren. Uit deze observatie leren we dat de mens wezenlijk de bekwaamheid bezit om samen met anderen handelingen op te bouwen waardoor
  hij zijn volmaakte vrijheid kan bereiken en behouden, ook doorheen vrijwillig
  aangegane verplichtingen, contracten en verbintenissen. Deze opvatting over de
  natuurlijke redelijkheid, vrijheid en gelijkheid van de mens is historisch overschaduwd geworden door een rechtstheorie die natuurrecht losmaakt van het
  gemeen recht van alle Volkeren. Volgens deze rechtstheorie onderscheidt het ge­
  meen recht zieh doordat het enkel betrekking zou hebben op de mens. Aan de
  grondslag van het natuurrecht zou niet de menselijke rede liggen, maar noodzakelijke vereisten van co-existentie. In deze opvatting wordt het noodzakelijke
  met het algemene gelijkgeschakeld, wat niet houdbaar is want wat algemeen is
  bij de mens hoeft daarom nog niet aanwezig te zijn onder de dieren. Bovendien
  sluit dit niet uit dat het gemeen recht als een ordening begrepen kan worden
  die in het menselijk gevoel ervaren wordt als een noodzakelijkheid. Zo is zowel
  bij dier als mens de moederliefde als instinct aanwezig, maar bij de mens is dit
  instinct ook uitgebouwd tot een plichtsgevoel. De rechtsregels die hieruit resulteren zijn een onderdeel van het gemeen recht geworden. Het gemeen recht legt
  
  55
  
  een verbod op incest op, terwijl alle andere buitenechtelijke relaties door het
  natuurrecht als onvolmaakt beschreven worden.
   Het natuurrecht is wel noodzakelijk in de betekenis dat het een onontbeerlijk
  middel is om een op de menselijke rede gebaseerde samenleving mogelijk te maken. De nood aan een dergelijke universele ordening groeit naarmate steeds méér
  verschillende soorten mensen elkaar als gelijken, als met rede begaafde mensen
  ontmoeten. Dit brengt de meest verschillende mensen samen en polijst alle verschillen en ongelijkheden totdat het beeid van een abstracte mens gecreëerd
  wordt. Het natuurrecht in deze betekenis is karakteristiek voor een maatschappelijke ordening en manifesteert zieh het zuiverst. in het handelsrecht. Tegelijkertijd met de verfijning, systematisering en codificatie van dit recht, manifesteert
  zieh in het Romeinse Rijk een trend naar moreel verval. Weinig auteurs hebben
  een causale band tussen beide fenomenen gelegd. Dit rationele recht werd slechts
  mogelijk door de emancipatie van het individu los van alle banden met familie,
  land en stad en met tradities, gewoonten en plichten. Met de ondergang van
  de dorpsgemeenschap, de landbouwgemeenschap en de stedelijke ambachtsgroepen kwam tevens de overwinning van het egoïsme, de brutaliteit, de leugen en
  de sluwheid, de zücht naar geld, genot en eer, maar ook de overwinning van
  het beschouwend, klare en nüchtere bewustzijn.
   In de christelijke cultuur heeft zieh een analoog procès voltrokken. Met de overname van het Romeinse recht ontwikkelt zieh in de christelijk-germaanse wereld de maatschappij als samenlevingsvorm. Toch is het Romeinse recht hier
  niet de enige oorzaak van, want in Engeland heeft zieh dezelfde trend voltrok­
  ken, zonder de invloed van het Romeinse recht. In dit procès wordt het gemeen
  (d.i. gemeenschappelijk) recht overschaduwd door het statutaire, burgerlijke (d.i. maatschappelijke) recht. In dit burgerlijk recht Staat een privaatrecht
  centraal gebaseerd op de erkenning van handelingsbekwame Individuen. In het
  familierecht wordt dit procès zichtbaar wanneer de vrouw maatschappelijke
  zelfstandigheid verwerft. Hierdoor worden huwelijk en gemeenschap van goederen herleid tot een burgerlijk contract dat met wederzijdse toestemming steeds
  kan beëindigd worden. Naast het Romeinse recht groeit in de moderne samen­
  leving ook het filosofische, rationalistische natuurrecht. Oorspronkelijk dient
  dit rationele natuurrecht op publiekrechtelijk vlak enkel de belangen van de heersende klasse maar stilaan wordt dit natuurrecht ook aangewend door de onderdrukte klasse. Dit komt tot uiting in de eis om recht op inkomen aan arbeid
  vast te koppelen en in de veroordeling van woekerwinsten en grondspeculatie.
  Dit getuigt van een in de volksgeest sluimerende herinnering aan het recht in
  een gemeenschapsbetekenis. Die idee van gerechtigheid aanwezig in het natuur­
  recht is een eeuwig en onvervreemdbaar bezit van de menselijke geest.
   56
  
  Hoofdstuk 3:
  VORMEN VAN WILSVERBONDHEID :
  VOLKSGEMEENSCHAP EN STAAT
  
  § 5. Gebruiken, zeden en gewoonterecht
  Gemeenschap en maatschappij bezitten elk een eigen manier om de wil van verschillende individuen met elkaar te verbinden. Zeden en gebruiken vormen de
  wil van de menselijke gemeenschap. Zij hebben betrekking op dikwijls herhaalde activiteiten die door oefening en traditie tot een natuurlijk en noodzakelijk
  element van het menselijk samenleven geworden zijn. De belangrijkste volksgebruiken zijn verbonden met regelmatig terugkerende, familiale gebeurtenissen
  zoals geboorte, huwelijk en sterfte. De onderliggende idee van deze gebruiken
  is de bevestiging en bewaring van de gemeenschap en de instandhouding van
  gevoelens van liefde, eerbied en vroomheid.
  De ware aard van de gemeenschapswil komt tot uiting in de zeden van de ge­
  meenschap. Hierin Staat niet bloedverwantschap centraal, maar wel een gevoelen van verbondenheid met de heimat. De heimat beschermt en voedt een volk,
  net zoals een moeder haar kind. Als een gemeenschappelijk erfgoed overgeleverd van vader op zoon is in de heimat een eigen wilsfeer aanwezig waarin mensen niet enkel naast elkaar leven, maar ook verbonden worden met vroegere
  en toekomstige generaties.
  De zeden, en het hierop gebaseerde gewoonterecht, hebben voornamelijk be­
  trekking op de ordening, ondersteuning en heiliging van het ware huwelijk, maar
  ook op de verdeling, de bescherming en de exploitatie van de gronden. Naar
  deze zeden en dit gewoonterecht, als uitdrukking van de gemeenschapswil, richten
  alle mensen, meesters en dienaars zieh, net zoals hun voorvaderen dit gedaan
  hebben. Omdat het altijd zo geweest is, is dit voor hen de juiste levenswijze.
  De zeden dragen bij tot het bijleggen van ruzies en conflicten, maar ook tot
  de ondersteuning van de familiegeest, de versteviging van vriendschapsbanden
  en de vorming van een plichtsgevoel.
   57
  
  § 6. Kenmerken van de volksgemeenschap
  Zeden en gebruiken veronderstellen een mentale bekwaamheid die de mens doorheen zijn arbeid ontwikkelt. Doorheen deze arbeid drukt de gemeenschap haar
  eigen, algemene wezenswil uit in een positief recht, in een gewoonterecht. Het
  volk van een land, dat subject en drager is van dit positief recht, wordt een volks­
  gemeenschap (“Gemeinwesen”) genoemd. In de volksgemeenschap verwerft het
  georganiseerde volk zijn eigen identiteit.
  De samenleving als idee drukt zieh in de gemeenschap zuiver en in de volksge­
  meenschap volkomen uit. Terwijl een gemeenschap in al haar activiteiten naar
  binnen gericht is en met zichzelf bezig is, richt de volksgemeenschap zieh naar
  buiten, afwerend, zoekend, veroverend en strijdend. In die zin vertegenwoordigt het leger de volksgemeenschap naar de buitenwereld toe. Een andere belangrijke groep is de adel die instaat voor de bescherming en de uitbreiding van
  het grondgebied. Bij het beheer van dit grondgebied doet de adel beroep op de
  hulp van het gewone volk. In een politieke betekenis, of m.a.w. in de volksge­
  meenschap, is de baron of ridder supérieur aan het volk, maar in een economische betekenis, of m.a.w. in de oorspronkelijke patriarchiale gemeenschap, is
  hij aan hen ondergeschikt en afhankelijk van hun goede wil voor zijn levensonderhoud.
   De idee van de volksgemeenschap wordt het best belichaamd in de stad begrepen als een “polis” uit de Helleense cultuur, of als een vrije stad in de Germaanse cultuur. De burgers van een stad bekijken deze volksgemeenschap als
  hun idee, als het produkt van hun arbeid. Zij danken aan de stad hun vrijheid,
  hun eigendom en hun eer. De wil van een volksgemeenschap kan in één, meerdere of vele personen veruitwendigd worden. In een patriarchale volksgemeen­
  schap domineert de monarch, in een rurale volksgemeenschap de adel en in een
  stedelijke volksgemeenschap het volk. Toch verwerft een volksgemeenschap
  slechts haar volmaakte waardigheid uit een consensus van deze drie organen,
  waarbij weliswaar in realiteit één orgaan het overwicht kan bezitten.
  § 7. Kenmerken van de staat
  Aansluitend bij het begrip wezenswil kan de term coöperatie (“Genossenschaft”)
  gebruikt worden als een verbond in een gemeenschap en, aansluitend bij het
  begrip verstandswil, de term vereniging (“Verein”) als een verbond in een maatschappij. Een coöperatie, is net als een volksgemeenschap, slechts als een natuurprodukt, enkel te begrijpen vanuit haar ontstaan en haar ontwikkelingsvoorwaarden. Daarentegen is een vereniging een in gedachten geconstrueerd wezen
  
  58
  
  dat het best begrepen wordt uit het doel waarvoor het middel en oorzaak is.
  Dit laatste geldt ook voor het begrip Staat als een algemene maatschappelijke
  vereniging.
   Elke cooperatie, alsook elke volksgemeenschap is een eenheid van wezenswil,
  met bij hörende zeden en rechtsregels die absolute en eeuwige geldigheid bezitten. De wilssfeer van het geheel gaat de wilssfeer van de verschillende Individu­
  en vooraf. Hiertegenover Staat een vereniging als een complex geheel van
  contractuele relaties. In haar Statuten duidt een vereniging haar eigen wil, haar
  eigen doel aan waarover de betrokken partijen akkoord gaan. De verschillende
  partijen brengen de nodige middelen samen om dit doel te bereiken. Dit schept
  rechten en plichten, maar om deze te doen naleven beschikt de vereniging over
  niet meer dwang dan één enkel individu. Andere middelen om haar macht uit
  te oefenen zijn vervat in de modaliteiten van het contract, maar deze zijn slechts
  effectief als de vereniging kan rekenen op samenwerking van de gehele maatschappij. Hiertoe moet de vereniging in voldoende mate beschikken over het
  nodige geld of vermögen om diensten en prestaties te kunnen betalen.
  De Staat heeft een tweeslachtig karakter. Vooreerst, is een Staat, net als een ver­
  eniging, een constructie die op gelijke voet Staat met andere rechtspersonen. In
  de relaties met zijn onderdanen is de Staat ondergeschikt aan het natuurrecht
  als uitdrukking van de maatschappelijke wil. Een rechtsapparaat kan zowel door
  de Staat als door een individu ingeroepen worden om eventuele geschillen te
  beslechten. Het natuurrecht, als de naakte belichaming van de sociale rede, is
  echter ontbloot van elke dwangkracht. De Staat, daarentegen, is per definitie
  de drager van dit natuurlijk recht tot dwang. De Staat kan het recht interpreteren en zijn verklaring wat recht is, betekent zoveel als wat recht zou moeten zijn.
   In een tweede betekenis kan de Staat ook met de maatschappij zelf of met de
  sociale rede samenvallen, als de absolute persoon van waaruit de andere personen hun bestaan afleiden. Dan wordt de gehele rechtsspraak afhankelijk van
  de Staat. Het recht van de Staat wordt het recht van de natuur. In een dergelijke
  natuurlijke ordening participeert iedere persoon in de wil van de Staat. Bij verdere veralgemening kan ook de gehele goederenproduktie onderdeel worden van
  dit overheidsbeheer, waardoor een mogelijke vorm van socialisme tot stand komt.
  Dit socialisme is denkbaar zonder de opheffing van het fundamentele onderscheid tussen de maatschappelijke klassen, namelijk als een coalitie van kapitalisten die hun produktie verderzetten voor hun eigen voordeel. Naarmate echter
  de maatschappij zieh over de grenzen heen uitstrekt en een wereldstaat wordt,
  komt aan de warenproduktie en het bijhorend meerwaardesysteem een einde.
  Dan kunnen de hogere klassen zieh enkel nog in naam van de Staat goederen
  toeëigenen of winsten verdelen. De Staat blijft echter een kapitalistische institu-
  
  59
  
  tie, zelfs wanneer hij zieh met de maatschappij identiek verklaart. Wanneer de
  arbeidersklasse zieh meester maakt over de wil van de Staat, houdt de Staat op
  te bestaan. De politieke intenties van de arbeidersklasse sluiten niet aan bij die
  idee van de Staat als uitdrukking van de wil van de maatschappij.
  Tussen beide staatsconcepten bestaan er diepe sociale en historische verschillen, maar in werkelijkheid zijn er verschilfende mengvormen mogelijk.
   § 8. Religie en publieke opinie
  Een derde vorm van wilsverbondenheid, naast volksgemeenschap en Staat, situeert zieh op het mentale vlak. In een gemeenschap spreken we van geloof of
  religie, in een maatschappij van leerstelsels of publieke opinie. In deze wilsvormen is niet de fysisch-menselijke kracht werkzaam, noch de instrumentaliteit
  van materiële goederen, zoals geld. Enkel de verbeelding en de ideeën beinvloeden de mentale activiteit van de mens. Deze wilsvormen treden oordelend en
  rechtsprekend op. Handelingen worden beoordeeld naar eigen principes, maxi­
  men en regels. Terwijl het geloof kenmerkend is voor de massa, de lagere klas­
  sen, de kinderen en de vrouwen, zijn leerstellingen daarentegen enkel weggelegd
  voor rationele, verständige individuen, zoals mannen en ouderen.
  De religie beoordeelt de zeden en gebruiken van een volk als goed of siecht. Ze
  beïnvloedt de gevoelens en het geweten van het volk door heiliging van familiegebeurtenissen zoals huwelijk, geboorte en sterfte. In dezelfde zin heiligt de re­
  ligie de volksgemeenschap en versterbt ze zo de geldingskracht van het recht.
  Voorgesteld als de wil van God wint de wil van de ouderen en de voorvaderen
  aan belang en waardigheid. In een religieuze volksgemeenschap wordt het volk
  door gezamelijke rituelen één grote familie. Twee essentiële steunpunten in de­
  ze religieuze ondersteuning van het gemeenschapsleven zijn het huwelijk en de
  eed van trouw aan de gemeenschap.
   De publieke opinie maakt aanspraak op algemeen geldende normen, opgebouwd
  vanuit een helder inzicht in de juistheid van aanvaarde doctrines. Om aan het
  leven in een maatschappij of Staat te kunnen deelnemen, moeten alle personen
  zieh voor deze algemene leerstellingen en inzichten interesseren, ze mede helpen
  vormen en weerstand bieden tegen valse en schadelijke opvattingen. De morele
  code die hieruit afgeleid wordt, richt zieh niet op de gevoelens verbonden aan
  bepaalde handelingen maar op hun formele correctheid. Niet alleen correcte handelingen, maar vooral correcte meningen zijn belangrijk om consensus in de
  algemene publieke opinie te kunnen verkrijgen. Vooral overeenstemming op vlak
  van politieke opvattingen is belangrijk voor het bestaan van de Staat. De Staat
  
  60
  
  of de gezaghebbers zullen daarom trachten de opinie te beïnvloeden. Het indi­
  vidu wordt met deze opinie geconfronteerd als met een externe, vreemde macht.
  In deze communicatie van oordelen en meningen levert de pers een belangrijk
  aanbod. Ze is als machtsinstrument vergelijkbaar aan de materiële macht waarover de Staat beschikt in leger, belastingen en ambtenarij. De pers is echter meer
  internationaal van karakter. Haar allerlaatste doel is dan ook de opheffing van
  de veelheid aan staten en de creatie van één enkele wereldrepubliek, een grenzenloze maatschappij zoals de Verenigde Staten van Amerika.
  Toch behouden alle normen en bepalingen van de maatschappij een zekere verwantschap met de oorspronkelijke vorm van samenleven in een gemeenschap.
  Ze zijn, net als religieuze geboden, de mentale uitdrukking van een totaliteitsgedachte.
  61
  
  SLOT: BESLUIT EN OVERZICHT
  
  § 1. Twee samenlevingsvormen
  Twee ordeningen van sociaal samenleven kunnen onderscheiden worden: één
  gebaseerd op een overeenstemming van wezenswillen en uitgebouwd in zeden
  en religie, en een ander gebaseerd op een vereniging van Verstandswillen, ondersteund door politieke wetgeving en gelegitimeerd door de openbare opinie.
   Deze tegenstelling wordt weerspiegeld in twee rechtsystemen : een positief rechtssysteem opgebouwd uit afdwingbare normen, geworteld in het familieleven en
  in het grondbezit en door de religie geheiligd als uitdrukking van een goddelijke
  wil, tegenover een positief rechtssysteem dat de individuele verstandswil erkent
  en geldingskracht haalt uit de soevereine wil en macht van de Staat en door de
  publieke opinie wordt verdedigd of aangevochten. Hiermee is ook een tweevoudig
  wora/zVe/ßbegrip Verbünden: enerzijds, moraal als uitdrukking van religieuze
  opvattingen en verbonden met familiale zeden en gebruiken; anderzijds, mo­
  raal als produkt en instrument van de publieke opinie.
  Doorheen de geschiedenis zijn er voorwaarden gegroeid waardoor de band tussen de mens en de groepsgeest verzwakt en hieruit ontwikkelt zieh het individu
  als een vrij persoon. Los van de familiale en coöperatieve banden worden de
  relaties tussen Individuen niet langer gedragen door een gezamelijke overeenstem­
  ming, door gemeenschappelijke gebruiken of opvattingen. Dit betekent ofwel
  oorlog en een onbegrensde vrijheid om elkaar te vernietigen of te onderdrukken, ofwel het besef dat er meer voordeel te halen valt uit het sluiten van ban­
  den en akkoorden. Deze laatste toestand heeft zieh gerealiseerd in de maatschappelijke beschaving als een toestand waarin vrede en handel door conven­
  ues en wederzijdse angst mogelijk worden.
   Net zoals uit de wezenswil het zuivere denken en de verstandswil groeien, ontwikkelen zieh uit de oorspronkelijke vormen van gemeenschapsleven maatschappelijke vormen van samenleven. In deze evolutie nemen de handelaars de
  economische macht langzamerhand uit de handen van het volk en uit deze toe­
  stand groeit het kapitalistisch produktieproces. Parallel met deze omvorming
  van de sociale orde voltrekt zieh een gelijkaardige verandering in het recht. Het
  contract wordt de basis van het gehele maatschappelijk systeem en de verstandswil
  verschijnt als staatswil. De Staat bevrijdt zieh méér en méér van tradities en gewoonten zodat het recht niet langer gewoonterecht is maar een produkt van de
  
  62
  politick. Deze rechtsnormen en -instituties hebben echter niet dezelfde greep op
  de mens als de zeden en tradities. Op intellectueel vlak manifesteert deze ontwikkeling zieh als een verschuiving van verbeelding naar denken, van religie naar
  wetenschap.
  § 2. De groei van de grootstad en de Staat
  Zowel in een gemeenschap, als in een meer ontwikkelde maatschappij kunnen
  we huis, dorp en stad onderscheiden als drie uiterlijke vormen van menselijk
  samenleven. Het dorp heeft meer en de stad minder kenmerken gemeen met de
  familiale sfeer. Eens de stad zieh echter tot een grootstad ontwikkelt, verdwijnen deze kenmerken helemaal. In de grootstad bepalen de hogere klassen, de
  rijken en de geschoolden naar welke standaarden de anderen zieh in hun leven
  en wilssfeer moeten richten. Dit schept een scherpe tegenstelling tussen rijk en
  arm, tussen heersers en dienaars. De grootstad is een typisch kenmerk van de
  maatschappij, terwijl in de stad toch nog elementen uit het familiale en rurale
  gemeenschapsleven behouden blijven. In de maatschappij is de grootstad tevens
  handels- en fabrieksstad, maar ook centrum van wetenschap, onderwijs en kunst.
   Als wereldstad bereikt de grootstad haar hoogste ontwikkelingsvorm. Hier wor­
  den voor de gehele wereld goederen geproduceerd, wetenschap bedreven, wetgeving opgesteld en publieke opinie gevormd. In een dergelijke metropool zijn
  wereldindustrie en wereldhandel aanwezig, de dagbladen zijn er wereldbladen
  en het volk verzamelt zieh daar vanuit alle wereldhoeken vanuit een verlangen
  naar geld en plezier, maar ook vanuit leer- en nieuwsgierigheid.
  Hiertegenover Staat het familiale leven als basis voor het gemeenschapsleven,
  dat we in het dorp en in de stad terugvinden. De dorps- en stadsgemeenschap
  blijft een grote familie waarin verwantschap en status essentieel zijn. In de groot­
  stad geraakt dit familiale leven in verval en worden eigendom en vermögen belangrijk om zieh te onderscheiden. Zeden en gebruiken worden doorbroken, maar
  dit betekent niet dat de maatschappij geen contrôle meer heeft over haar vrije
  Individuen. Hier nemen conventies de rol over van religie, zeden en gebruiken
  om te verbieden wat schadelijk is voor het algemeen belang. In engere zin wordt
  dit afgedwongen door de Staat, met zijn rechtspraak en zijn politieapparaat.
  De Staat heeft met moraliteit nauwelijks iets te maken; hij onderdrukt enkel
  handelingen die vijandelijk schijnen te zijn voor hemzelf of voor het algemeen
  welzijn.
   De publieke opinie kan echter de Staat soms wel aanzetten tot het gebruik van
  macht zodat iedereen gedwongen wordt om te doen wat nuttig is en te laten wat
  schadelijk is. Enkel de vrees om ontdekt en gestraft te worden door de Staat,
  weerhoudt een heleboel mensen, niet enkel misdadigers, om al hun verlangens
  
  63
  en genoegens bevredigd te zien. De Staat is hun vijand. Alhoewel de Staat schijnbaar uit hun wil voortspruit, is de Staat tegengesteld aan hun wensen. De Staat
  bezit eigendom die niet de hunne is, dwingt hen tot legerdienst maar dit brengt
  hen niet dichter bij de uitgestalde luxe in de straten van de grootstad. Het volk
  kan enkel kiezen tussen arbeid in de fabriek en vrije tijd in een herberg. Het
  grootstedelijk leven leidt het gewone volk tot verval. Enkel door zijn aantal is
  het gewone volk in Staat om macht te verwerven en om zieh uit zijn lot te bevrijden. Door onderwijs en pers vormt het volk zieh en wordt het bewust van zijn
  klassepositie. Door de klassenstrijd kunnen de gehele maatschappij, Staat en cultuur vernietigd worden. Enkel wanneer er kiemen levendig blijven die het wezen en de idee van een gemeenschap in zieh dragen, is het mogelijk dat een nieuwe
  cultuur zieh heimelijk uit de ondergaande cultuur ontwikkelt.
  § 3. Van gemeenschap naar maatschappij
  Twee tijdperken staan in de brede cultuurontwikkelingen tegenover elkaar: het
  tijdperk van de maatschappij volgt op het tijdperk van de gemeenschap.
   In het tijdperk van de gemeenschap kunnen verschillende périodes onderscheiden worden waarin steeds méér de maatschappij benaderd wordt. Toch blijft
  de kracht van de gemeenschap, weliswaar in steeds mindere mate, aanwezig als
  een essentieel element van het sociale leven. De eerste période wordt gevormd
  onder invloed van de akkerbouw waardoor nabuurschap de bloedverwantschap
  aanvult en het dorpsleven bij het familiale leven komt. Een tweede période volgt
  wanneer het dorp zieh tot een stad ontwikkelt. In het dorp en in de stad blijven
  mensen, net als in hun familiale sfeer, door een tijdsband met hun voorvaders
  verbonden. Echter in een dorp of stad primeert de ruimtelijke band met de grond
  waarop men samenleeft. In het tijdperk van de maatschappij is deze ruimtelijke
  band niet langer ondergeschikt aan deze tijdsband en hieruit ontwikkelt zieh
  de grootstad. Deze ontwikkeling manifesteert zieh dus als een voortschrijdende
  verstedelijking.
  Deze gehele beweging kan ook begrepen worden als een overgang van een oorspronkelijke.eenvoudige en familiale vorm van communisme en een daarin berustend individualisme naar een onafhankelijk, grootstedelijk en universeel in­
  dividualisme en een hierdoor bepaalde vorm van nationaal of internationaal so­
  cialisme. De observatie van deze ontwikkeling berust op kennis over de
  zuideuropese klassieke cultuur, van Athene tot Rome, en op de hierop volgende noordeuropese cultuur. De begrippen en bevindingen die in dit boek gepresenteerd werden, kunnen bijdragen tot een beter begrip van wat zieh aan
  stromingen en conflicten heeft afgespeeld, gedurende de afgelopen eeuwen en
  wat in de toekomst nog zal gebeuren.
   Vereniging voor sociologie
  De Vereniging voor Sociologie werd in 1975 opgericht, met het doel de beoefening en de ontwikkeling van de sociologie en de beroepsbelangen van de sociologen te bevorderen. De Vereniging voor Sociologie is gefedereerd met de
  Association des Sociologues Belges de langue française in de Belgische Vereni­
  ging voor Sociologie die, als overkoepelend orgaan, de binding met de Interna­
  tional Sociological Association verzekert.
  Sinds 1979 geven de Vereniging voor Sociologie en de sociologische departementen van de Vlaamse universiteiten samen het Tijdschrift voor Sociologie uit.
  Hoofdredacteur en verantwoordelijke uitgever: M. Elchardus
  Redactiesecretaris-. K. Deschouwer
  Redactie-. H. Brutsaert, K. Deschouwer, E. Henderickx, G. Loosveldt, H. Meulemans, B. Pijnenburg, H. Van Geel, J. Verhoeven, J. Vranken
  Abonnementen : gratis voor de leden van de Vereniging voor Sociologie
  Niet-leden: 800 fr. (voor Studenten, werklozen en gelijkgestelden: 600 fr.)
  Te störten op bankrekening nr. 001-0850956-41 van Tijdschrift voor Sociologie
  vzw,
  p/a H. Van Meerbeeck, KULeuven-Departement Sociologie, E. Van Evenstraat
  2C, 3000 Leuven
  
  (In het abonnement zijn de afleveringen van Sociale Wetenschappen Klassiek
  inbegrepen. Ze zijn ook afzonderlijk verkrijgbaar.).
  