text: RECENSIES
  
  Recensies
  MIDDELEEUWEN
  
  Foken, J., Im Schatten der Niederlande. Die politisch-konfessionellen
  Beziehungen zwischen Ostfriesland und dem niederländischen Raum vom
  späten Mittelalter bis zum 18. Jahrhundert (Dissertatie Keulen 2006,
  Historia profana et ecclesiastica 14; Münster: Lit, 2006, xii + 537 blz.,
  ISBN 3 8258 9428 2).
  Het onderzoek naar het Duitse Oost-Friesland van de late middeleeuwen
  en de vroegmoderne tijd is in de afgelopen jaren verrijkt met een tweetal
  omvangrijke proefschriften die qua periode elkaar aanvullen. De Keulse
  historicus Jens Foken behandelt de intensieve politieke en kerkelijke banden
  tussen Oost-Friesland en de Nederlanden in de periode van de reformatie tot
  de landsheerwisseling in 1744. In 2002 voltooide Thorsten Melchers zijn
  Ostfriesland. Preußens atypische Provinz? Preußische Integrationspolitik im 18.
  Jahrhundert (elektronisch raadpleegbaar via de site van de universiteitsbibliotheek van Oldenburg) (http://docserver.bis.uni-oldenburg.de/publikationen/
  dissertation/2002/melost02/melost02.html). Melchers onderzocht de periode
  vanaf 1744, toen Oost-Friesland in Pruisische handen overging door het
  uitsterven van het huis Cirksena. Hiermee kwam een einde aan de langdurige
  Nederlandse politieke dominantie van het gebied, die alleen kortstondig –
  tussen 1807 en 1813 – zou worden hersteld binnen het kader van het
  Koninkrijk Holland en het Napoleontische keizerrijk.
  Foken opent zijn boek met een inleiding waarin hij de oudere historiografie
  over Oost-Friesland bekritiseert. Daarna volgt een uitgebreid hoofdstuk over
  de Hollandse en Bourgondische aanspraken op de Friese landen vanaf de
  twaalfde eeuw. Hierin verwerkt de auteur de heerschappij van de Oost-Friese
  familie Tom Brok in de decennia rond 1400 en de succesvolle vereniging van
  de Oost-Friese landstreken door de Cirksena’s nadien. Deze familie wist in
  1464 de titel van rijksgraaf in de wacht te slepen en tijdens het bewind van
  Edzard de Grote (1491-1528) de Saksers op afstand te houden. Dat waren geen
  geringe prestaties gezien de roerige en complexe staatkundige verhoudingen in
  en rond de Friese landen van die tijd.
   Na 1517 gaf genoemde Edzard weldra ruimte aan de nieuwe reformatorische ideeën, terwijl deze in het aangrenzende Habsburgs-Nederlandse gebied
  zoals bekend streng werden vervolgd. Vooral de Oost-Friese hoofdplaats
  Emden groeide hierdoor in de loop van de zestiende eeuw uit tot een
  toevluchtsoord voor duizenden protestanten van Nederlandse herkomst. De
  opvang van al deze mensen, onder wie bekende personen als Menno Simons
  en Menso Alting, moet een enorme logistieke opgave zijn geweest, met name
  de vluchtelingenstroom van 1567. Foken schenkt hieraan weinig aandacht in
  zijn tweede hoofdstuk over de periode 1517-1571. Hij verduidelijkt slechts
  253
  
  RECENSIES
  waarom de integratie van de migranten volgens hem vrij eenvoudig verliep.
  Wel beschrijft hij uitstekend de gevolgen van de Nederlandse Opstand voor de
  Oost-Friese kerkelijke, politieke en ook economische ontwikkelingen.
   Uit het voorgaande valt op te maken dat Oost-Friesland tijdens de
  reformatie en het begin van de Opstand beslist niet im Schatten der
  Niederlande lag. Voor de Nederlandse gereformeerden was Emden zelfs enige
  tijd de ‘moederkerk’. Deze situatie veranderde aan het einde van de zestiende
  eeuw. De interne strubbelingen tussen het calvinistische Emden en de OostFriese standen enerzijds en de lutherse Cirksena’s anderzijds resulteerden in
  een toenemende bemoeienis van de Nederlandse Staten-Generaal met het
  graafschap. Deze bemiddelden herhaaldelijk tussen de Oost-Friese kemphanen,
  zoals zij dat ook in het naburige Groningerland tussen Stad en Ommeland
  zouden doen. Oost-Friesland werd in de volgende eeuw simpelweg gedegradeerd tot een satellietstaat van de Republiek, een proces dat de auteur
  nauwgezet uitlegt in drie hoofdstukken. De Emder revolutie (1595) en het
  akkoord van Osterhusum (1611) gelden daarbij als cesuren. Nederlandse
  garnizoenen in Emden en Leerort dienden lange tijd voor de handhaving van
  de rust in het gebied en als barrière tegen de Europese vijanden van de
  Republiek. Het zesde en laatste hoofdstuk bestrijkt de afnemende Nederlandse
  politieke invloed in de nadagen van de Cirksena’s. De keizerlijke interventie
  van 1678 in Oost-Friesland markeert het begin van deze tanende machtspositie,
  ten gunste van Wenen, Hannover en vooral Berlijn, aldus Foken.
   Het is niet verwonderlijk dat het verhaal van de Nederlandse hegemonie in
  Oost-Friesland vrijwel parallel loopt met het bekende patroon van opkomst,
  bloei en verval van de Republiek. In het culturele en kerkelijke leven werkte
  de Nederlandse invloed niettemin veel langer door, vooral in de steden Emden
  en Leer. Dit houdt onder meer verband met het gebruik van het Nederlands in
  het gereformeerde deel van de landstreek tot ver in de negentiende eeuw en de
  lange doorwerking van de nadere reformatie, de piëtistische stroming die ook
  in het naburige Groningen aanwezig was. Aan de wederzijdse acculturatie
  besteedt de auteur tussen de chronologische bedrijven door een interessante
  thematische paragraaf, die nadere uitwerking verdient.
  Foken toont zich in dit boek steeds op zijn best in de staart van zijn
  paragrafen. Hierin vat hij niet alleen kernachtig zijn voorgaande uiteenzettingen samen, maar zet hij zich ook vaak overtuigend af tegen zijns inziens
  onjuiste opvattingen in de oudere literatuur. Een overkoepelende slotbeschouwing ontbreekt helaas, evenals ondersteunende bijlagen met kerngegevens,
  zoals een tijdbalk van de Oost-Friese geschiedenis en een dynastiek overzicht
  van de regerende Cirksena’s tot 1744. De lezer zou hiermee meer geholpen
  zijn geweest dan met de extreem lange hoofdstuk- en paragraaftitels, die
  meestal drie regels in beslag nemen.
  Tot slot nog enkele andere punten. In zijn Vorwort geeft Foken aan dat hij
  het materiaal voor zijn boek in het begin van de jaren negentig heeft
  verzameld. Vandaar zijn verwijzingen naar het Algemeen Rijksarchief in Den
  Haag, terwijl deze instelling al sinds 2002 als Nationaal Archief voortgaat.
  Ook de geraadpleegde literatuur is gedateerd. Zo waren bij de Friese theoloog
  Gellius Faber verwijzingen mogelijk geweest naar het werk van J.W. van der
  254
  
  RECENSIES
  Heide, bijvoorbeeld naar diens door overlijden onvoltooide proefschrift Gellius
  Faber. Pastoor in Friesland, predikant in Oost-Friesland (Amersfoort 2002).
   Foken valt desondanks te prijzen voor zijn diepgravende onderzoek in het
  oudere scala aan bronnen en literatuur in allerlei varianten van het Neder- en
  Hoogduits, het Nederlands en ook het Fries. De auteur haalde daaruit diverse
  saillante passages ter ondersteuning en inkleuring van zijn betoog. Citaten uit
  de gedrukte resoluties van de Staten-Generaal vanaf 1610 had hij evengoed in
  het Duits kunnen parafraseren, aangezien het hier samenvattingen in modern
  Nederlands betreft.
  Bovenstaande opmerkingen verminderen geenszins het belang van dit boek
  voor zowel de Oost-Friese als de Nederlandse geschiedschrijving. Im Schatten
  der Niederlande zou wel eens lang het standaardwerk kunnen blijven voor het
  bestudeerde gebied en onderwerp.
  Joop W. Koopmans, Rijksuniversiteit Groningen
  
  Hazelzet, K., Verkeerde werelden. Exempla contraria in de Nederlandse
  beeldende kunst (Oorspronkelijk dissertatie Vrije Universiteit Amsterdam
  2004, Leiden: Primavera Pers, 2007, 271 blz., €34,50, ISBN 978 90 5997 026
  7).
   Tot het midden van de zeventiende eeuw werd in de Republiek in de
  beeldende kunsten en literatuur veelvuldig gebruik gemaakt van zogenaamde
  exempla contraria: uitbeeldingen van ongewenst gedrag, die tot doel hadden de
  beschouwer of lezer te laten zien hoe het niet moest. In opvoeringen van
  komische toneelstukken rolden dronken hoeren en boeren over de planken, en
  op schilderijen en prenten werden allerlei uitwassen van menselijk gedrag
  getoond: van spugen tot vechten, van lallen tot poepen, en van stelen tot
  bedriegen. De verkeerde-wereld-didactiek, stammend uit de middeleeuwen (zie
  bijvoorbeeld het werk van Jheronimus Bosch), kwam in de loop van de
  Gouden Eeuw onder vuur te liggen: gereformeerde theologen waren bang dat
  de negatieve voorbeelden niet afschrikwekkend zouden werken maar tot
  navolging noodden, en het uitbundige gelach dat de exempla contraria bij het
  publiek teweeg moest brengen werd langzamerhand eerder als gênant dan
  belerend ervaren. Daar kwam bij dat onder invloed van de Verlichting een
  andere visie op opvoeden ontstond. Niet langer werd aangenomen dat de
  (jonge) mens door de zondeval tot het verkeerde geneigd was, en dat die
  neiging door de exempla contraria gehekeld en bestraft moest worden; in plaats
  daarvan kwam het idee op dat het kind een onbeschreven blad is, dat het beste
  kan worden ingevuld door het geven van goede voorbeelden.
   Over deze ontwikkeling in de beeldende kunst in de Republiek gaat Korine
  Hazelzets Verkeerde Werelden. In een prachtig geïllustreerde, zeer uitnodigend
  en leesbaar geschreven studie analyseert zij voorbeelden van thema’s uit die
  verkeerde-wereld-voorstellingen, met als doel chronologische ontwikkelingen
  in het denken over de toepassingsmogelijkheden van de verkeerde-wereld255
  
  RECENSIES
  didactiek in de Noordelijke Nederlanden te schetsen. Het maken van goede
  analyses van de exempla contraria wordt bemoeilijkt omdat de beelden een
  boodschap uitdragen, of zouden kunnen dragen, die tegengesteld is aan wat
  getoond wordt: uiterst komische ogende scènes in herbergen moesten de
  toeschouwer op het gevaar van dronkenschap wijzen, zoals afbeeldingen van
  een wanordelijk huishouden tot een zorgvuldige planning van de huiselijke
  bezigheden zouden moeten leiden. Daar komt bij, stelt Hazelzet, dat
  afbeeldingen altijd, meer dan teksten, communicatieve problemen geven.
  Schilderijen en prenten kunnen niet ‘spreken’, en zijn beladen met ideologieën
  die het lastig maken tot een goede interpretatie van het getoonde te komen.
  Dat geldt voor de moderne onderzoeker, maar gold ook voor de vroegmoderne beschouwer, getuige de schriftelijke/tekstuele instructies die makers aan hun
  werk toevoegden (titels, inscripties) of de commentaarfiguren die in afbeeldingen werden opgenomen om de interpretatie van de toeschouwer in een
  bepaalde richting te sturen. Waar het kan, neemt Hazelzet haar toevlucht tot
  geschreven bronnen (emblemen met name) om haar analyses te ondersteunen.
  Daarbij gaat ze mijns inziens iets te gemakkelijk voorbij aan het feit dat ook
  die geschreven bronnen, die in haar ogen wel kunnen ‘spreken’, ook gekleurd
  zijn door literaire conventies en ideologische doeleinden. In feite doet zich bij
  het analyseren van die bronnen precies hetzelfde communicatieprobleem voor,
  en kan het geschreven materiaal hoogstens gebruikt worden om de intuïtie en
  vermoedens van de onderzoeker te toetsen, niet om die definitief te bevestigen.
   Hazelzet plaatst haar analyses en conclusies tegen de achtergrond van
  Norbert Elias’ theorie over het voortschrijdende beschavingsproces, zoals
  beschreven in Ueber den Prozess der Zivilisation (voor het eerst verschenen in
  1939, en tot op de dag van vandaag in vele talen herdrukt en toonaangevend).
  Zoals zij zelf aangeeft, is het inpassen van specifieke ontwikkelingen in
  dergelijke grote theoretische modellen geen sinecure. De werkelijkheid heeft
  vaak een veel grilliger verloop dan de abstracte modellen suggereren. Zo
  verloopt het uit de mode raken van het gebruik van bepaalde verkeerde-wereld
  thema’s schoksgewijs: een thema kan al decennialang in onbruik zijn geraakt
  om dan toch nog eens op te duiken in reproducties van eerder gemaakte
  schilderijen, of herdrukken van eerder uitgebrachte geïllustreerde boeken.
  Toch stelt Hazelzet zich tot doel een chronologische ontwikkeling te
  schetsen. De stelling dat de verkeerde-wereld-didactiek in de loop van de
  zeventiende eeuw in de Republiek in de beeldende kunsten verlaten wordt,
  weet zij overtuigend te onderbouwen: een achttiende-eeuwse Jan Steen kent de
  Republiek niet, en het aantal theologische en filosofische verhandelingen tegen
  het gebruik van de exempla contraria en tegen de lage genres waarin deze
  toegepast werden, neemt in de loop van de Gouden Eeuw sterk toe. Het einde
  van de traditie van de verkeerde-wereld-didactiek wordt door Hazelzet zo
  scherp gelokaliseerd in tijd en plaats.
  Over het ontstaan van de traditie in de late middeleeuwen en zestiende
  eeuw is Hazelzet vager: haar studie gaat over de ‘Nederlandse beeldende kunst’
  (cursivering van mij), maar wat verstaat zij precies onder ‘Nederlands’? Over
  welke grondgebied of bestuurlijk geheel heeft zij het als ze over de late
  middeleeuwen en zestiende eeuw schrijft? Over het deel dat later de Republiek
  256.
  