text: 83
  
  DIE ZAUBERFLÖTE ZONDER TOVERFLUIT
  
  Als één van de meest gekende en gespeelde opera's, en omdat de componist
  toevallig Wolfgang Amadeus Mozart heet, heeft Die Zauberflöte een zekere
  status. En een lange en eerbiedwaardige opvoeringsgeschiedenis. Waardoor er bij
  elke nieuwe première een bepaald verwachtingspatroon wordt gecreëerd bij het
  traditionele operapubliek.
  Singspiel
  
  Al is Die Zauberflöte dan geen 'echte' opera maar wel een Singspiel: een heel
  aparte vorm van muziektheater, die in de Duitstalige landen erg populair was
  in de tweede helft van de achttiende, en het begin van de negentiende eeuw. De
  echte opera werd in het Italiaans gezongen, niet enkel de serieuze opera of opera
  seria overigens, maar ook de opera buffa of komische opera (tot o.m. Mozart daar
  verandering in bracht, en niet zonder tegenkanting). Het Duitse Singspiel heeft wel
  wat invloeden ondergaan van enerzijds de Engelse ballad opera's (parodiërende
  toneelstukken met een gesproken dialoog, afgewisseld met populaire liedjes)
  en anderzijds de Franse opéra-comique (die dan weer schatplichtig was aan de
  Italiaanse commedia dell'arte).
   Het Singspiel werd gespeeld in de volkstaal, en was gewoonlijk gebaseerd
  op een verzonnen, komisch, burlesk of soms sprookjesachtig verhaal met vele
  toneeleffecten en verrassingselementen. In vele gevallen was de partituur van
  ondergeschikt belang, en werden vele Singspiele vertolkt door acteurs en actrices,
  die wel wat konden zingen maar absoluut geen operazangers waren. Het genre werd
  dan ook niet echt au sérieux genomen door het deftige operapubliek. Het was veeleer
  een populair volksvermaak, en niet iets voor de 'betere stand'. Naar gelang van het
  aandeel van enerzijds de muzikale nummers en anderzijds de gesproken dialogen,
  vond het genre een plaats in de geschiedenis van het muziektheater, dan wel in
  deze van het teksttheater. Enkele decennia na het succes van Mozarts Singspiele
  heeft Johan Nestroy met zijn muzikale theaterstukken (of Zauberpossen die in het
  verlengde liggen van het Singspiel) zoals Der böse Geist Lumpazivagabundus 1 te
  Wenen en elders in het Duitse taalgebied een mega-succes.
   Mozart, die als een van de eersten ervoor koos om als onafhankelijke musicus
  door het leven te gaan (en niet meer als kapelmeester of hof-componist in dienst
  van een vorst of bisschop) was niet vies van het populaire Singspiel dat hem
  heel wat brood op de plank kon bezorgen. Deze Singspiele kenden in het privé-
  
  84
  
  circuit (vandaag zouden we zeggen: het commerciële circuit, van een Studio 100
  bijvoorbeeld, of van Music Hall) behoorlijk wat succes, maar werden veeleer in de
  privétheaters, dan in het officiële hoftheater gespeeld. Behalve dan Die Entführung
  aus dem Serail2 ( 1782) van Mozart, waarvan het verhaal zich afspeelt in een
  Turkse harem en die wél in het keizerlijke Hofburgtheater werd gecreëerd. Maar
  alhoewel deze opera werd aangekondigd als Singspiel, is hij toch meer verwant
  aan de Italiaanse opera buffa. En vermits de Turken in de achttiende eeuw de
  gezworen vijanden waren van het Habsburgse Oostenrijkse Keizerrijk, kon het
  geen kwaad dat de adel en de 'betere' stand een komische opera met 'immorele'
  Turken te zien kreeg.
   Chaotisch
  Die Zauberflöte 3 ( 1791) is een chaotisch verhaal over gevaarlijke slangen, boze
  toverfeeën, een niet al te snuggere vogelvanger die ook graag een wijfje wil, een
  geil zwart mannetje, een wat excentrieke antieke hogepriester, en een mooie prins
  en een aanminnige prinses die zich al slalommend door het met haken en ogen aan
  elkaar geflanste libretto walsen, om tenslotte 'ingewijd' te worden bij een geheim
  genootschap dat zijn leden voorschrijft een 'betere mens' te worden. Waardoor
  de vrijmetselaars automatisch dit Singspiel als een 'vrijmetselaarsopera' gingen
  beschouwen want vrijmetselaars worden toch ook ingewijd, en Mozart was toch
  ook een lid van de loge?
  
  We hebben al wel een aantal producties van Die Zauberflöte gezien, maar nooit
  de ultieme diepere betekenis ervan echt kunnen vatten. Gaat het over de strijd
  van het Goede tegen het Kwade? De Slechten onder leiding van de Koningin van
  de Nacht, tegen de Goeden onder leiding van Hogepriester Sarastro? Maar de
  gezellinnen van de Koningin van de Nacht hebben prins Tamino toch van de boze
  slangen gered, en de dochter van de Koningin is toch de goede en onschuldige
  prinses Pamina? Die door de zogezegd goede Sarastro wordt gevangen gehouden?
  Terwijl Monostatos van de kant van de Goeden die lieftallige Pamina wil
  verkrachten? Het Goede en het Slechte lopen voortdurend door elkaar, net zoals
  Yin en Yang onlosmakelijk in elkaar haken.
   Die Zaube rflöte is misschien zowel door Schikaneder als door Mozart
  gewoon bedoeld als een fantasierijk sprookje, deels gebaseerd op Lulu oder die
  Zauberflöte van August Jacob Liebeskind, 4 dat ze lardeerden met een allegaartje
  van nevenintriges en diverse algemene moraliserende wijsheden. Een sprookje dat
  ze situeerden in een gefantaseerde Egyptische oudheid, toen de oppergoden Isis en
  
  85
  Osiris een zoontje hadden dat luisterde naar de naam Horus. Een sprookje met wat
  exotische bomen, gruwelijke slangen, donder en bliksem, en een openscheurende
  aarde waardoor de Slechten aan het einde worden verzwolgen, terwijl de Goeden
  de lof zingen van de Zon en van het Licht. "En nu naar bed."
  De nog relatief jonge regisseur David Hermann kreeg zijn regieopleiding aan
  de Hans Eisler Hogeschool te Berlijn, en kan al een bijzonder goed gestoffeerd
  internationaal palmares voorleggen: hij regisseerde onder meer bij de Deutsche
  Oper am Rhein, het Nationaltheater Mannheim, de Oper Frankfurt en de
  Nederlandse Opera te Amsterdam. Net zoals de jonge regisseurs van de 'Vlaamse
  Golf' dat pakweg vijfentwintig jaar geleden deden, heeft hij bij zijn regie van
  een 'klassieker' alle voorafgaande geijkte interpretaties opzij geschoven, en is
  hij resoluut met een schone lei begonnen. Wég die vrijmetselaarssymboliek, weg
  de zoektocht naar volwassenheid, weg de idealen van de verlichting, alles weg.
  Hij laat het aan zijn verbeelding over om onbelast en onbeladen alles opnieuw te
  interpreteren. En of het resultaat nu logisch is, of in de lijn van de verwachtingen
  zal hem worst wezen. Als het maar boeit.
   Die Zauberflöte in de Vlaamse Opera. Met Ante Jerkunica (Sarastro) en
  Robin Johannsen (Pamina) ©Annemie Augustijns
  
  Grimmig
  En het heeft ons geboeid, zoals een niet altijd logisch maar wel fantasierijk en
  soms erg grimmig sprookje. De grote verschrikkelijke slang die Tamino bij de
  aanvang wil verslinden en waarvoor hij in zwijm valt, is een waterslangetje dat
  in een greppel of grachtje totaal onzichtbaar is voor het publiek. De toverfluit
  die Tamino ten geschenke krijgt is een pistool. Papageno is wel een volgelvanger
  
  86
  
  maar lijkt een beetje op de half verwilderde of verdierlijkte Arthur5 , de broer van
  stripheld Lambik uit De vliegende Aap met Suske en Wiske. Het klokkenspel
  waarop hij zijn melodietjes moet spelen is een gordel met munitiepatronen.
  Sarastro is geen eerbiedwaardige hogepriester maar een soort machtswellustige
  pseudo-sherrif die in en om een ranch de chief of goeroe is van een aantal agenten
  of rangers met een cowboyhoed, die veel weg hebben van een troep amateurs die
  (zoals in het 'Westemdorp Elpaso' te Wuustwezel) in hun vrijetijd een verkleed
  spelletje spelen. Monostatos is een in zijn gezicht lelijk verminkte en gefrustreerde
  man, die probeert zich aan Pamina te vergrijpen. Wanneer de twee gelieven hun
  inwijdingstesten moeten doorstaan gebeurt dat in een blokhut, waarbij blijkt
  dat Sarastro nog een andere hobby heeft: van taxidermist die dieren opzet. De
  beproevingen die Tamino moet ondergaan zijn geen onschuldige symbolische
  rituele handelingen maar lijken erg veel op een wreedaardige vakkundige foltering,
  waarbij het pistool van Tamino dienstig is bij een spelletje Russische roulette.
  De Koningin der Nacht is geen tenger wezentje dat op een halve maan gezeten
  vanuit de sterrenhemel komt neerdalen, maar een kloeke en krachtdadige dame.
   Monostatos zingt zijn beroemde aria 'In diesen heil'gen Hallen' in een aftandse
  badkamer, en de Koningin der Nacht komt plots te voorschijn van achter een
  douchegordijn. De inwijding van Pamina is ook van een speciale soort: wanneer
  Sarastro aan haar in de badkamer zijn instructies geeft kleedt hij zich langzaam
  uit, stapt hij in bad, wil hij zich door haar laten masseren, en haar uiteindelijk
  met een duidelijke bedoeling mee in bad trekken. Een hilarische scène, ware het
  niet dat hij daarbij zijn lange witte onderbroek aanhoudt, waardoor de hele scène
  wat melig wordt. Papagena is een oude vrouw in een rolstoel, die niet mooier of
  jonger wordt. Aan het einde van het verhaal is er niet echt een overwinning van
  de stralende zon die de duisternis verjaagt: Tamino schakelt met zijn 'toverfluit'
  resoluut de Grote geile Gids uit. En de jonge mensen gaan hun eigen weg. Niet
  gelouterd, maar grimmig.
   Al was niet elke vondst van de regisseur super geslaagd, toch hebben wij ons
  bij deze voorstelling6 bijzonder goed geamuseerd. Het dopamine gehalte in ons
  bloed werd nog versterkt door de zangprestaties van de solisten, die een homogeen
  en bijzonder hoog niveau bereikten. Rainer Trost als Pamino en Robin Johannsen
  als Tamina spelen met overtuiging en zingen gewoonweg prachtig. Olga Pudova is
  een stoere Koningin van de Nacht met overweldigende coloratuurnummers. Ante
  Jerkunica is met zijn imponerend basgeluid een uitstekende Sarastro, en Guy De
  Mey een heel aparte Monostatos. Door het regieconcept worden de personages
  van het komische duo Papageno en Papagena minder centraal gesteld, maar de
  zangprestaties van Josef Wagner en Mirella Hagen zijn er niet minder overtuigend
  om. Ook voor de overige solisten, voor dirigent Tomas Netopil en voor de aan
  
  87
  
  het regieconcept aangepaste scenografie van Christof Hetzer hebben we niets
  anders dan lof. Een en ander wil echter niet zeggen dat we bij deze voorstelling
  de ultieme interpretatie van Die Zauberfiöte hebben gezien. Wel een versie die ons
  zal bijblijven als een van de meest amusante. En die ons zal verplichten om met
  andere ogen naar een volgende interpretatie van dit heerlijke, avontuurlijke, en in
  bijkomende orde meervoudig gelaagde en in de grond ook grimmige sprookje voor
  volwassenen uit te kijken.
  Toon BROUWERS
  
  NOTEN
  
  2
  
  3
  
  4
  
  5
  
  6
  
  Johan Nestroy: Der böse Geist Lumpazivagabundus. Creatie te Wenen op
  11.04.1833, met muziek van Adolf Müller.
  Creatie op 16.07.1782 in het (oude) Hofburgtheater te Wenen. Cf. Brouwers,
  T.: Van Pasja tot Krijgsheer. Mozarts "Die Entführung aus dem Serail" in de
  Vlaamse Opera. In: Documenta,jg. 19, 2011 nr. 1, 72-77.
  Die Zauberfiöte (muziek: Wolfgang Amadeus Mozart, libretto: Emanuel
  Schikaneder) creatie te Wenen op 30.09.1791 in het (privé) Freihaustheater auf
  der Wieden.
   August Jacob Liebeskind (1758-1793), geestelijke, en auteur van verscheidene
  sprookjes waaronder: Lulu oder die Zauberfiöte waarin een prins, met de hulp
  van een toverfluit die hij van een goede fee heeft gekregen, het opneemt tegen
  een Tovenaar die een mooie jonge maagd gevangen houdt. Cf. Assman, J.
  (2012): Die Zauberfiöte: Oper und Mysterium, Zürich, Manesse Verlag.
  Het stripalbum De vliegende Aap van Willy Vandersteen dateert uit 1946-47.
  In dit verhaal maken we kennis met de broer van Lambik die in een Belgische
  kolonie in Afrika woont, en door van het sap van een plant de gave heeft
  gekregen te kunnen vliegen. Hij zegt regelmatig 'tsip tsip' tussen zijn woorden
  door. De vertolker van Papageno maakt als 'vogelvanger' in deze productie
  ook regelmatig sissende geluiden.
  Voorstelling gezien op dinsdag 18.12.2012 in de KVO te Antwerpen.
  