text: Bij procesvernieuwingen gaat het om vernieuwing van het productie- of dienstverleningsproces binnen een bedrijf of instelling, bijvoorbeeld gericht op het efficiënter
  maken van productieprocessen, het verminderen van milieuschade of het verbeteren
  van de productkwaliteit. Voorbeelden van procesvernieuwingen zijn het opzetten van
  communicatienetwerken, kennissystemen of logistieke systemen en het in gebruik
  nemen van Computer Aided Design/ Manufacturing systemen (CAD/CAM). Dergelijke, vaak ingrijpende, vernieuwingen zijn onlosmakelijk verbonden met veranderingen in het werk van groepen werknemers. Omdat procesvernieuwingen betrekking kúnnen hebben op alle werknemers in een organisatie, maar ook beperkt
  kunnen zijn tot een klein percentage van de werknemers, is het van belang om ook
  het bereik van de procesvernieuwingen te bezien bij het bepalen van de impact van
  procesvernieuwingen in een bepaalde bedrijfssector.
  Technologische ontwikkelingen worden meestal gemeten door te kijken naar de
  ontwikkelingen op ICT gebied. Het merendeel van de technologische ontwikkelingen
  is dan ook sterk gerelateerd aan de opkomst en het explosief gestegen gebruik van
  de (personal) computer, computergestuurde technieken en informatie- en communicatietechnologie. De automatisering van productieprocessen heeft er in het verleden
  voor gezorgd dat hele beroepsgroepen verdwenen. Nog altijd zorgt de automatisering van vooral eenvoudige, maar steeds vaker ook complexe, handelingen ervoor
  dat werknemers worden geconfronteerd met een verhoogd risico op verlies van werk
  als gevolg van competentieveroudering.
  De reorganisatie van primaire productieprocessen en/of ondersteunende processen
  gaat vrijwel altijd gepaard met veranderingen in het werk dat mensen doen. Dat
  kunnen kleine veranderingen zijn, die met korte bijscholingstrajecten op te vangen
  zijn, maar het kan ook gaan om meer ingrijpende veranderingen, zoals een
  herplaatsing of zelfs gedwongen ontslag, waardoor omscholing of substantiële
  bijscholing meestal noodzakelijk is om weer elders aan de slag te kunnen komen.
   Van de reorganisaties die in de periode 1998-2000 plaatsvonden ging maar liefst
  tweederde gepaard met herplaatsing van personeel. Meer dan een kwart van de
  reorganisaties ging gepaard met inkrimping van het personeelsbestand, terwijl bij 1
  op de 10 reorganisaties zelfs sprake was van gedwongen ontslagen. Dat naar
  aanleiding van de reorganisaties de inhoud van functies en takenpakketten van
  
  24
  
  werknemers verandert blijkt wel uit het feit dat er in ruim 60% van de bedrijven waar
  tussen 1998 en 2000 werd gereorganiseerd extra om- en bijscholing plaatsvond.19
  Herstructureringen, fusies en overnames kunnen ook ingrijpende gevolgen hebben.
  In ruim 60% van de bedrijven die hiermee te maken hebben, is herplaatsing van
  personeel een van de gevolgen. Bij een kwart van de bedrijven verdwijnen
  arbeidsplaatsen als gevolg van de herstructurering en in meer dan de helft van de
  bedrijven waar werd geherstructureerd leidt dit tot meer om- en bijscholing.
  Figuur 2.5
  20
  Technologische en organisatorische vernieuwingen per bedrijfssector, 1999-2001
  
  Bron: Arbeidsvraagsurvey (OSA), Automatiseringsstatistieken/ Statline (CBS), EBB (CBS)
  
  Uit figuur 2.5 blijkt dat het bank- en verzekeringswezen de sector is waar de meeste
  technologische en organisatorische ontwikkelingen plaatsvinden. In meer dan de
  helft van de bedrijven in deze sector werden er zelfs ingrijpende veranderingen in de
  dienstverlening doorgevoerd. In andere sectoren is er bij ruim eenderde van de
  bedrijven sprake van ingrijpende veranderingen in de productie of dienstverlening.
  Ook vinden er in het bank- en verzekeringswezen meer fusies, overnames én interne
  reorganisaties plaats dan in welke sector dan ook. Bovendien is de informatiseringsgraad in deze sector verreweg het hoogst en wordt het werk van maar liefst 85% van
  19. Dit blijkt na analyse van data in het OSA Arbeidsvraagpanel 2001.
   20. Het gaat hierbij om een ongewogen indexcijfer, waarbij voor elk van de acht onderliggende
  indicatoren de hoogstscorende sector op 100 is gesteld en de totaalscore vervolgens is
  gemiddeld.
  25
  
  de werknemers in het bank- en verzekeringswezen direct beïnvloed door de
  doorgevoerde procesvernieuwingen. Daarmee is het bereik van de procesvernieuwingen in het bank- en verzekeringswezen heel wat groter dan in alle andere
  sectoren, waar het werk van slechts 15- tot 45% van het personeel direct door vernieuwingen in het productieproces wordt beïnvloed. Vooral de informatieverspreiding
  en communicatie via netwerken krijgen in het bank- en verzekeringswezen veel aandacht.
  In de chemie is er vaak sprake van automatisering en kleine veranderingen in het
  producten/dienstenaanbod. Bijna 60% van de bedrijven in deze sector heeft kleinere
  veranderingen in het productaanbod doorgevoerd en in 94% van de bedrijven is er
  sprake van een voortschrijdende automatisering. Omdat er in de chemie echter
  weinig organisatorische veranderingen plaatsvinden behoort deze sector niet tot de
  belangrijkste risicosectoren.
   De sector overheid en onderwijs onderscheidt zich door een hoge mate van
  informatisering, zij het dat deze nog ruimschoots onder die van het bank- en
  verzekeringswezen ligt. Wel is in de sector overheid en onderwijs het percentage
  instellingen dat procesvernieuwingen doorvoert met bijna 54% het hoogst van alle
  sectoren. Het is echter belangrijk te constateren dat maar 43% van de werknemers in
  het dagelijkse werk direct met die procesvernieuwingen te maken heeft. De
  vernieuwingen in de sector overheid en onderwijs zijn vooral gericht op planmatiger
  werken, kwaliteitszorg en veiligheid en informatieverstrekking en communicatie via
  netwerken (internet/intranet). Ook is er vaker sprake van ingrijpende veranderingen
  in het dienstenpakket, waardoor de organisatie van het werk en het takenpakket van
  de werkenden in de sector eveneens aan veranderingen onderhevig is. Ten slotte
  vinden er in de sector overheid en onderwijs meer reorganisaties plaats dan in andere sectoren.
  In de bouwsector en de landbouw ligt de frequentie van technologische en organisatorische ontwikkelingen op een lager niveau dan in de andere bedrijfssectoren.
  Alleen kleinere productveranderingen komen in de landbouwsector vrij regelmatig
  terug. Ingrijpende veranderingen in het productaanbod en interne reorganisaties
  vinden in niet meer dan 1 op de 7 bedrijven plaats. In de bouw voert ruim 20% van
  de bedrijven ingrijpende veranderingen of een reorganisatie door.
  2.4
  
  Ontwikkelingen in de structuur van de werkgelegenheid
  
  De laatste paar jaar gaat het duidelijk minder goed met de Nederlandse economie.
  De economische groei ligt op een zeer laag niveau en onlosmakelijk daarmee
  verbonden krimpt ook de werkgelegenheid. De werkloosheid is dan ook in twee jaar
  tijd gestegen van 3,4% naar 5,8% van de beroepsbevolking21 en voor de nabije
  toekomst wordt een verdere stijging verwacht. Volgens het Centraal Planbureau22 zal
  
  21. CBS (2003), Statline.
  22. CPB (2003), Macro Economische Verkenningen 2004, Den Haag.
   26
  
  als gevolg van de beperkte economische groei de werkgelegenheid in 2003 met
  0,75% krimpen en in 2004 met 0,5%. Daarna zal de werkgelegenheidsgroei zich
  naar verwachting weer gaan herstellen. Voor de periode tot 2008 wordt daardoor
  gemiddeld jaarlijks een lichte groei verwacht. De krimp voor het komende jaar en de
  groei voor de jaren daarna zal echter niet in alle arbeidsmarktsegmenten even goed
  merkbaar zijn. Voor de overheidssector is bijvoorbeeld nog steeds sprake van een
  lichte groei van de werkgelegenheid, net als in de zorgsector. In de metalektro en de
  overige industriesectoren is er echter op dit moment duidelijk sprake van een
  krimpende werkgelegenheid. Deze ontwikkelingen wijzen overigens ook op een
  voortgaande verschuiving van de werkgelegenheid van de industriesectoren naar de
  dienstensectoren.
  Ontwikkelingen in de structuur van de werkgelegenheid leiden er toe dat werkenden
  worden gedwongen om van beroep of sector te veranderen. De voortgaande
  verschuiving van een industriële samenleving naar een diensteneconomie c.q.
  kenniseconomie dragen hier zeker aan bij. Deze (gedwongen) mobiliteit leiden er
  meestal toe dat het menselijk kapitaal van werkenden verloren gaat of in ieder geval
  een deel van haar waarde voor de arbeidsmarkt verliest. Dit is een vorm van wat in
  hoofdstuk 1 werd aangeduid als competentieveroudering vanwege verschuivingen in
  de werkgelegenheid.
  In tabel 2.1 wordt een overzicht gegeven van de ontwikkelingen in de werkgelegenheid in de verschillende bedrijfssectoren. In de periode 1998-2002 was er
  sprake van een gemiddelde jaarlijkse groei van de werkgelegenheid van 2,2%. Voor
  de komende jaren wordt echter verwacht dat de werkgelegenheidsgroei op een veel
  lager niveau zal liggen.
   De voortschrijdende verschuiving van de werkgelegenheid van de industrie naar de
  dienstensector is in de tabel goed zichtbaar. Terwijl in de agrarische sector en enkele
  industriële sectoren de afgelopen jaren sprake is geweest van een voortgaande
  werkgelegenheidskrimp, is de werkgelegenheid flink toegenomen in dienstensectoren als het bank- en verzekeringswezen, de horeca en zakelijke dienstverlening, overheid en onderwijs en de kwartaire diensten. In de horeca en zakelijke
  dienstverlening steeg de werkgelegenheid in de jaren 1998-2002 jaarlijks zelfs met
  5%.
  De sector landbouw en visserij valt op door de forse krimp van de werkgelegenheid
  in de afgelopen jaren en de verwachting dat deze daling van de werkgelegenheid
  zich de komende jaren in ongeveer hetzelfde tempo zal voortzetten. Hoewel een deel
  van de werkenden in de agrarische sector die hun werk zullen verliezen met
  (vervroegd) pensioen zal gaan, zal ook een belangrijk deel op zoek moeten naar
  ander werk in een andere sector. Ook voor de metalektro, de chemie, de overige
  industrie en de transport en communicatiesector wordt een jaarlijkse werkgelegenheidskrimp verwacht van 1% of meer. Door deze werkgelegenheidskrimp lopen de
  werkenden in deze sectoren de komende jaren een relatief groot risico op competentieveroudering.
   27
  
  Tabel 2.1
  Ontwikkeling van het aantal werkenden per bedrijfssector 1998-2002 en de verwachte
  werkgelegenheidsontwikkelingen voor 2003-2008, gemiddelde jaarlijkse percentages
  
  Bedrijfssector
  
  Aantal werkenden
  gemiddelde
  2001-2002
  
  1998-2002
  %
  
  2003-2008
  %
  
  Landbouw en visserij
  Voeding
  Chemie
  Metalektro
  Overige industrie
  Energie
  Bouw
  Handel
  Transport en communicatie
  Bank en verzekering
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Kwartaire diensten
  Overheid en onderwijs
  
  194.000
  148.500
  117.000
  396.000
  358.000
  52.500
  546.500
  1.041.500
  429.000
  280.500
  1.163.500
  1.179.500
  1.008.000
  
  -2,5
  -2,1
  -2,2
  0,0
  1,3
  -2,1
  2,1
  1,1
  1,3
  2,1
  5,0
  3,5
  2,5
  
  -2,6
  -0,2
  -1,3
  -1,9
  -1,2
  0,4
  -0,6
  0,4
  -1,0
  1,3
  0,6
  1,1
  1,0
  
  Totaal
  
  7.102.500
  
  2,2
  
  0,2
  
  Bron: ROA(POA)/CPB(CEP,MLT)/CBS(EBB)
  
  In tabel 2.2 worden de verschuivingen in de werkgelegenheid verbijzonderd naar
  beroepssector. Hieruit blijkt dat de werkgelegenheid in de technische en industrieberoepen en vooral de agrarische beroepen inderdaad behoorlijk krimpt. Dat
  betekent ook dat vooral de werkenden in deze beroepen worden geconfronteerd met
  de gevolgen de verschuivingen in de werkgelegenheidsstructuur. Omscholing gericht
  op ander werk zou voor degenen die het niet meer lukt om in hun eigen
  beroepssector nieuw werk te vinden mogelijk soelaas kunnen bieden om zich op de
  arbeidsmarkt te kunnen handhaven.
  In de agrarische beroepen wordt er met name voor de werkenden in de beroepsgroepen agrarische bedrijfshoofden (de zelfstandige boeren) en landbouwmachinebestuurders en vissers voor de komende jaren een sterke werkgelegenheidskrimp
  verwacht. Bij de technische beroepen zal de werkgelegenheidskrimp zich voordoen
  in diverse beroepsgroepen. Zo wordt er een werkgelegenheidskrimp verwacht voor
  de mechanisch operators die werkzaam zijn in de voedingsindustrie en de handel.
   Daarnaast zal de werkgelegenheid voor grafische vakkrachten, die werkzaam zijn in
  de grafische industrie, naar verwachting dalen. Ook wordt er werkgelegenheidskrimp
  verwacht voor productiemedewerkers. De werkgelegenheidskrimp in deze beroepsgroep heeft vooral betrekking op lage functies in de bouw (sjouwer, hulparbeider
  wegenbouw, e.d.) en in de handel. Ten slotte wordt er ook werkgelegenheidskrimp
  verwacht voor de beroepsgroep werktuigbouwkundig ontwerpers en hoofden technische dienst. Deze beroepsgroep is met name werkzaam in de metalektro en in de
  zakelijke dienstverlening. Bij de transportberoepen wordt er met name voor de
  beroepsgroep schippers en conducteurs werkgelegenheidskrimp verwacht.
  Ook binnen de beroepssectoren waarvoor per saldo voor de komende jaren een
  toename van de werkgelegenheid wordt verwacht, is er een aantal beroepsgroepen
  waarvoor de werkgelegenheid waarschijnlijk zal krimpen. Het gaat hier met name om
  28
  
  beroepsgroepen die werkzaam zijn in de handel (winkeliers en technisch-comercieel
  employés) en in de sector horeca en zakelijke dienstverlening (economen, café en
  snackbarhouders, technisch bedrijfskundig medewerkers en technisch systeemanalisten).
  Tabel 2.3 geeft inzicht in de werkgelegenheidsontwikkelingen naar opleidingsniveau.
  Deze verschuivingen zijn niet alleen een gevolg van de verschuivingen in de
  bedrijfssector- en beroepenstructuur van de werkgelegenheid, maar kunnen ook een
  gevolg zijn van de verschuivingen in gevraagde competenties binnen bepaalde
  beroepsgroepen. Op de verschuivingen in de gevraagde competenties wordt in
  paragraaf 2.5 verder ingegaan.
   Tabel 2.2
  Ontwikkeling van het aantal werkenden per beroepssector 1998-2002 en de en de verwachte
  werkgelegenheidsontwikkelingen voor 2003-2008, gemiddelde jaarlijkse percentages
  
  Beroepsklasse
  
  Aantal werkenden
  gemiddelde
  2001-2002
  
  1998-2002
  %
  
  2003-2008
  %
  
  Pedagogisch
  Cultureel
  Agrarisch
  Technisch en industrie
  Transport
  Medisch en paramedisch
  Economisch- administratief
  Informatica
  Sociaal-cultureel
  Verzorgend en dienstverlenend
  Openbare orde en veiligheid
  
  376.500
  134.000
  236.000
  1.481.500
  409.000
  414.000
  2.081.500
  281.500
  229.500
  1.152.500
  116.500
  
  3,6
  1,1
  -2,9
  0,0
  2,5
  3,1
  2,4
  10,7
  3,7
  2,7
  0,4
  
  1,0
  0,9
  -1,8
  -0,5
  -0,1
  0,6
  0,2
  2,1
  0,8
  0,7
  0,4
  
  Totaal
  
  7.102.500
  
  2,2
  
  0,2
  
  Bron: ROA(POA)/ CBS(EBB)
  
  Tabel 2.3 laat zien dat de afgelopen jaren de werkgelegenheid van zowel lager als
  hoger opgeleiden de afgelopen jaren is toegenomen. Hierbij is het zeer opmerkelijk
  dat de werkgelegenheid van mensen met alleen basisonderwijs (de ‘ongeschoolden’)
  de afgelopen jaren zelfs sterker is toegenomen dan het aantal werkenden met een
  MBO opleiding. Lager opgeleiden blijken in de hoogconjunctuur aan het eind van de
  jaren negentig te hebben geprofiteerd van het tekortschietende aanbod van mensen
  met een vakdiploma op MBO niveau.23 De komende jaren zullen mensen zonder een
  ‘startkwalificatie’ voor de arbeidsmarkt zich echter veel moeilijker op de arbeidsmarkt
  kunnen handhaven. Naar verwachting zal de werkgelegenheid voor werknemers met
  uitsluitend basisonderwijs de komende jaren sterk krimpen met maar liefst meer dan
  5% per jaar. Een krimpende werkgelegenheid wordt ook verwacht voor de werkenden met een VMBO opleiding, maar voor hen wordt een minder drastische werkgelegenheidskrimp verwacht. Niettemin wijzen de cijfers uit tabel 2.3 voor de komende
  jaren op een duidelijke upgrading van het op de arbeidsmarkt gevraagde opleidingsniveau. De vraag naar mensen met een HAVO/VWO, MBO, HBO of WO opleiding
  23. Zie A. de Grip & S. Dijksman (2004), Winnaars en verliezers op de arbeidsmarkt 19952000, Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken, 20, (verschijnt binnenkort).
   29
  
  neemt naar verwachting de komende jaren verder toe. Door dit upgradingsproces
  zullen de werkenden die geen opleiding hebben op MBO niveau of hoger de
  komende jaren geconfronteerd worden met een verhoogd risico op verlies van werk
  als gevolg van verschuivingen in de werkgelegenheidsstructuur.
   Tabel 2.3
  Ontwikkeling van het aantal werkenden per opleidingsniveau 1998-2002 en de verwachte
  werkgelegenheidsontwikkelingen voor 2003-2008, gemiddelde jaarlijkse percentages
  
  Opleidingsniveau
  
  Aantal werkenden
  Gemiddelde
  2001-2002
  
  1998-2002
  %
  
  2003-2008
  %
  
  Basisonderwijs
  VMBO
  HAVO/ VWO
  MBO
  HBO
  WO
  
  560.000
  1.308.500
  399.000
  2.504.500
  1.258.500
  575.000
  
  2,3
  0,2
  3,9
  0,1
  3,3
  3,5
  
  -5,2
  -1,4
  1,8
  0,8
  1,5
  1,5
  
  Totaal
  
  7.102.500
  
  2,2
  
  0,2
  
  Bron: ROA(POA)/ CBS(EBB)
  
  2.5
  
  Verschuivingen in de gevraagde competenties
  
  De verschillende ontwikkelingen die in dit hoofdstuk aan de orde zijn gekomen
  hebben vanzelfsprekend ook hun uitwerking op de competenties die werkenden
  nodig hebben om hun werk goed te kunnen uitvoeren. Dit geldt met name voor de
  technologische en organisatorische veranderingen die een belangrijke oorzaak
  kunnen zijn van functie-inhoudelijke competentieveroudering en de verschuivingen in
  de sector- en beroepenstructuur van de werkgelegenheid. Om een indicatie te krijgen
  van de mate waarin er in de verschillende bedrijfssectoren sprake is van verschuivingen in de gevraagde competenties, is er op basis van de schoolverlatersgegevens
  van het ROA gekeken in hoeverre de in de verschillende bedrijfssectoren gevraagde
  competenties tussen 1998 en 2001 zijn veranderd.24 Daarbij kijken we naar de
  volgende competenties:
  • Vakkennis;
  • Gebruik van vakkennis in de praktijk;
  • IT vaardigheden;
  • Plannen en organiseren;
  
  24. De informatie heeft betrekking op de gediplomeerde schoolverlaters van MBO (BOL/BBL),
  HBO en WO. Er wordt dus alleen gekeken naar de competentieverschuivingen waarmee
  werkenden die over een startkwalificatie beschikken worden geconfronteerd. Verschuivingen in de gevraagde competenties aan de onderkant van de arbeidsmarkt blijven daarbij
  buiten beeld. De in kaart gebrachte verschuivingen in de op de arbeidsmarkt gevraagde
  competenties geven echter een goed richtsnoer voor de competentie-eisen waaraan ook de
  laag geschoolden moeten voldoen, om zich op startkwalificatieniveau duurzaam op de
  arbeidsmarkt te kunnen handhaven.
  30
  
  • Communicatieve vaardigheden;
  • Werken in teamverband;
  • Zelfstandigheid;
  • Initiatief/creativiteit;
  • Aanpassingsvermogen;
  • Nauwkeurigheid.
   De verschuivingen van de gevraagde competenties worden in kaart gebracht door in
  zowel 1998 als 2001 in alle bedrijfssectoren de gemiddelde score te berekenen met
  betrekking tot het belang van een bepaalde competentie voor het goed kunnen
  functioneren in de functie die men uitoefent25 en vervolgens de procentuele verandering tussen deze twee jaargemiddelden te bepalen. Hoewel de gebruikte informatiebron feitelijk alleen betrekking heeft op de aan de nieuwkomers op de arbeidsmarkt gevraagde competenties, mag worden aangenomen dat de gesignaleerde verschuivingen in de gevraagde competenties ook hun impact zullen hebben op de
  competentie-eisen die gesteld worden aan diegenen die reeds langere tijd op de
  arbeidsmarkt actief zijn.
  Figuur 2.6 geeft een overzicht van de mate waarin er in de verschillende sprake was
  van een toename van de vraag naar bepaalde competenties. De figuur geeft voor
  iedere bedrijfssector de geaggregeerde verschuivingen weer in het belang c.q.
  gebruik van de hierboven genoemde competenties. De verschuivingen in de
  gevraagde competenties blijken het grootst te zijn in de landbouw en visserij, de
  energiesector en in de overige industrie. In de handel, de chemie en in de transport
  en communicatiesector zijn de verschuivingen daarentegen betrekkelijk gering. Het is
  enigszins opmerkelijk dat de rangschikking van de sectoren in figuur 2.6 duidelijk
  verschilt van het patroon in figuur 2.5, waarin technologische en organisatorische
  ontwikkelingen centraal staan. Dat betekent dat de geconstateerde technologische
  en organisatorische veranderingen in de verschillende bedrijfssectoren sterk uiteenlopende gevolgen kunnen hebben voor de gevraagde competenties. Zo blijkt dat,
  hoewel de technologische en organisatorische ontwikkelingen in de landbouwsector
  relatief beperkt zijn, deze ontwikkelingen wél grote gevolgen hebben voor de
  gevraagde competenties van de werkenden in deze sector. Overigens zou dit ook
  kunnen samenhangen met de verschuivingen in de beroepenstructuur binnen de
  landbouwsector voor zover de werkgelegenheidskrimp in deze sector zich
  concentreert in bepaalde beroepsgroepen.
   Tabel 2.4 geeft een overzicht van de competenties die tussen 1998 en 2001 in de
  verschillende bedrijfssectoren belangrijker zijn geworden. Over het algemeen valt op
  hoe goed de matrix is gevuld. Dit geeft duidelijk aan dat er op verschillende terreinen
  duidelijk sprake is van toenemende competentie-eisen, met een duidelijk accent op
  de toenemende eisen ten aanzien van de vakkennis waarover iemand moet
  beschikken en de mate waarin men in staat is om deze vakkennis goed toe te
  kunnen passen.
  25. Bij de HBO’ers en universitair opgeleiden gaat het om de mate waarin men een bepaalde
  competentie in het werk gebruikt.
  31
  
  Figuur 2.6
  Totale verschuivingen in de gevraagde competenties per bedrijfssector, 1998-2001
  
  Be drijfs s e ctor
  Landbouw en visserij
  Energie
  Overige industrie
  Kw artaire diensten
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Bouw
  Metalektro
  V oeding
  Bank- en verzekeringsw ezen
  Overheid en onderw ijs
  Handel
  Chemie
  Transport en communicatie
  0
  
  5
  
  10
  
  15
  
  20
  
  25
  
  30
  Inde x
  
  Bron: SIS (ROA)
  
  In de landbouw en visserij zijn vakkennis, IT, plannen en organiseren en communicatieve vaardigheden belangrijker geworden. In de sectoren voeding, chemie en
  handel is met name het gebruik van vakkennis in de praktijk in belang toegenomen.
   In de metalektro, bouw en horeca en zakelijke dienstverlening neemt daarentegen
  zowel het belang van de vakkennis zelf als het gebruik ervan in de praktijk toe. In de
  energiesector worden IT-vaardigheden, het kunnen plannen en organiseren en
  nauwkeurigheid belangrijker, maar de grootste verschuiving vindt in deze sector
  plaats bij het gebruik van vakkennis in de praktijk. In de transport en communicatiesector is alleen het belang van communicatieve vaardigheden toegenomen. In het
  bank- en verzekeringswezen is daarentegen maar liefst een viertal competenties
  belangrijker geworden: Vakkennis, communicatieve vaardigheden, het kunnen werken in teamverband en zelfstandigheid. In de kwartaire diensten worden vakkennis,
  het kunnen plannen en organiseren, maar vooral ook IT-vaardigheden, belangrijker.
  In de sector overheid en onderwijs nemen plannen en organiseren, werken in
  teamverband en nauwkeurigheid in belang toe.
   32
  
  +
  
  +
  +
  
  +
  +
  +
  
  +
  
  +
  +
  +
  +
  +++
  +
  +
  
  +
  
  Gebruik vakkennis in
  praktijk
  
  Bron: SIS (ROA)
  + = toename van 0-5%, ++ = toename van 5-10%, +++ = toename van meer dan 10%
  
  Landbouw en visserij
  Voeding
  Chemie
  Metalektro
  Overige industrie
  Energie
  Bouw
  Handel
  Transport en communicatie
  Bank- en verzekering
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Kwartaire diensten
  Overheid en onderwijs
  
  Sector
  
  Vakkennis
  
  Vakspecifieke competenties
  
  Tabel 2.4
  Toename in het belang van bepaalde competenties naar bedrijfssector, 1998-2001
  
  ++
  
  +
  
  ++
  
  IT
  
  +
  +
  
  +
  
  ++
  
  Plannen en
  organiseren
  
  +
  +
  
  ++
  
  Communicatieve
  vaardigheden
  
  +
  
  +
  
  +
  
  Werken in
  teamverband
  
  Algemene competenties
  
  +
  
  +
  
  Zelfstandigheid
  
  +
  
  +
  
  +
  +
  
  Nauwkeurigheid
  
  Figuur 2.7
  Totale verschuivingen in belang van competenties naar bedrijfssector en opleidingsniveau,
  1998-2001
  
  Bedrijfssector
  Overheid en onderwijs
  WO
  
  Kwartaire diensten
  
  HBO
  
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  
  BOL/BBL
  
  Bank- en verzekeringswezen
  Transport en communicatie
  Handel
  Bouw
  Energie
  Overige industrie
  Metalektro
  Chemie
  Voeding
  Landbouw en visserij
  0
  
  10
  
  20
  
  30
  
  40
  
  50
  
  60
  
  70
  
  80
  
  Index competentieverschuiving
  Bron: SIS (ROA)
  
  Figuur 2.7 laat zien in hoeverre de gevraagde competenties in de verschillende
  bedrijfssectoren zijn verschoven al naar gelang het opleidingsniveau van de
  werkenden. Daarbij wordt er gekeken naar de werkenden met een BOL/BBL
  opleiding op MBO niveau, HBO’ers en academici. De figuur laat zien dat er tussen de
  onderscheiden opleidingsniveaus duidelijke verschillen zijn in de mate waarin men in
  de verschillende sectoren geconfronteerd wordt met verschuivingen in de gevraagde
  competenties. In de meeste industriële sectoren zijn de verschuivingen het grootst
  voor de werkenden met een universitaire opleiding. Alleen in de sector energie zijn
  de verschuivingen het grootst voor werknemers met een BOL/BBL opleiding. In de
  kwartaire sector, de sector overige industrie, de bouw en de agrarische sector zijn de
  verschuivingen het grootst voor de HBO’ers.
   Voor werkenden met een BOL of BBL opleiding zijn de verschuivingen in de
  gevraagde competenties het grootst in de energiesector en in de landbouw en
  visserij. HBO’ers hebben met name in de landbouw en visserij en in de bouwsector
  34
  
  met behoorlijke verschuivingen in de gevraagde competenties te maken. Voor
  academici vindt er in relatief veel bedrijfssectoren een aanzienlijke verschuiving in de
  gevraagde competenties plaats. De grootste verschuivingen in de gevraagde competenties doen zich bij de academici echter voor in de handel en industrie.
  Tabel 2.5 geeft een beeld van de toename van het belang van de gevraagde
  competenties vanuit het perspectief van de verschillende beroepssegmenten, waarbij
  ook wordt verbijzonderd naar de verschillende opleidingsniveaus. Als we de tabel
  vergelijken met tabel 2.4 blijkt duidelijk dat wanneer we de verschuivingen in de
  gevraagde competenties verbijzonderen naar zowel de beroepssector als het
  opleidingsniveau, de verschuivingen in de gevraagde competenties nog veel groter
  zijn dan uit de ontwikkelingen op sectorniveau blijkt. Dit geeft aan dat er in veel
  bedrijfssectoren een duidelijke diversiteit is in de ontwikkeling van de gevraagde
  competenties in de verschillende beroepssectoren, waardoor bepaalde verschuivingen op sectorniveau tegen elkaar wegvallen. Daarnaast zijn er in de meeste
  beroepssectoren duidelijke verschillen in de verschuivingen in de gevraagde
  competenties voor de werkenden met een MBO, HBO of universitair opleidingsniveau.
  De tabel laat zien dat er in alle beroepssectoren sprake is van een toenemend
  belang van zowel de vakspecifieke als de meer algemene competenties. Alleen in de
  culturele beroepen is er vooral sprake van verschuivingen in de gevraagde algemene
  competenties, met name op het terrein van IT vaardigheden, plannen en organiseren
  en communicatieve vaardigheden. Vooral in de pedagogische beroepen, agrarische
  beroepen en trasportberoepen zijn de verschuivingen in de gevraagde competenties
  groot, met name voor de in deze sectoren werkzame HBO’ers.
   Vakkennis is met name voor de werkenden met een BOL/BBL opleiding en de
  HBO’ers in de agrarische beroepen en voor HBO’ers met een transportberoep
  belangrijker geworden. Het gebruik van vakkennis in de praktijk is voor BOL/BBL’ers
  die werkzaam zijn in een agrarisch, transport, informatica of sociaal- cultureel beroep
  belangrijker geworden. IT vaardigheden zijn in veel beroepen voor alle opleidingsniveaus belangrijker geworden. Plannen en organiseren is met name voor hoger
  opgeleiden die werkzaam zijn in een agrarisch beroep en voor HBO’ers met een
  transportberoep in belang toegenomen. Voor HBO’ers met een agrarisch beroep zijn
  communicatieve vaardigheden belangrijker geworden. Het werken in teamverband is
  vooral voor de HBO’ers die werkzaam zijn in de pedagogische beroepen of transportberoepen belangrijker geworden. Voor die laatste groep is ook het zelfstandig werken in belang toegenomen. Het beschikken over een goed aanpassingsvermogen is
  vooral voor diegenen met een BOL/BBL opleiding in de pedagogische en agrarische
  beroepen en voor de HBO’ers met een agrarisch beroep in belangrijker geworden.
  Het belang van nauwkeurigheid is met name voor de hoger opgeleiden die
  werkzaam zijn in de pedagogische beroepen toegenomen.
   35
  
  BOL/BBL
  HBO
  WO
  
  BOL/BBL
  HBO
  WO
  
  Cultureel
  
  Agrarisch
  
  BOL/BBL
  HBO
  WO
  
  BOL/BBL
  HBO
  WO
  
  Transport
  
  Medisch en
  paramedisch
  
  Technisch- en industrie BOL/BBL
  HBO
  WO
  
  BOL/BBL
  HBO
  WO
  
  Pedagogisch
  
  +
  +
  
  +++
  
  +
  +
  
  +++
  ++
  
  +
  
  +
  
  +
  
  Vakkennis
  
  +
  
  +++
  +
  
  +
  +
  +
  
  +++
  
  +
  +
  
  Gebruik
  vakkennis
  in praktijk
  
  Vakspecifieke competenties
  
  IT
  
  +++
  +++
  
  +++
  +++
  
  +
  +
  
  +++
  +++
  ++
  
  ++
  
  ++
  
  +++
  
  Tabel 2.5
  Toename in het belang van competenties naar beroepssegment, 1998-2001
  
  +
  +
  +
  
  ++
  
  +
  +
  
  +++
  ++
  
  +
  
  +
  
  +
  +
  +
  
  Plannen
  en organiseren
  
  +
  +
  
  +
  +
  
  +
  
  +++
  +
  
  +
  +
  +
  
  +
  +
  +
  
  Communicatieve
  vaardigheden
  
  Algemene competenties
  
  +
  +
  +
  
  +
  ++
  
  +
  
  +
  
  +
  
  +
  
  +
  ++
  
  Werken
  in teamverband
  
  +
  +
  
  ++
  
  +
  +
  
  +
  +
  +
  
  +
  
  +
  +
  
  +
  
  +
  
  +
  +
  
  Zelfstan- Initiatief/
  digheid creativiteit
  
  +
  +
  
  +
  
  +
  +
  
  ++
  ++
  +
  
  +
  
  ++
  +
  
  Aanpassingsvermogen
  
  +
  +
  
  +
  
  +
  +
  
  +
  
  +
  
  +
  
  ++
  ++
  
  Nauwkeurigheid
  
  BOL/BBL
  HBO
  WO
  
  BOL/BBL
  HBO
  WO
  
  BOL/BBL
  HBO
  WO
  
  BOL/BBL
  HBO
  WO
  
  Informatica
  
  Sociaal-cultureel
  
  Verzorgend-en
  dienstverlenend
  
  Openbare orde
  en veiligheid
  
  +
  +
  +
  
  +
  +
  
  +
  +
  +
  
  ++
  +
  +
  
  ++
  +
  +
  
  +
  +
  
  Gebruik
  vakkennis
  in praktijk
  
  ++
  
  +++
  +++
  
  ++
  ++
  
  +
  
  +
  +
  
  IT
  
  ++
  
  +
  +
  
  +
  
  +
  
  +
  +
  
  Plannen
  en organiseren
  
  +
  
  +
  
  +
  +
  
  Communicatieve
  vaardigheden
  
  Algemene competenties
  
  Bron: SIS (ROA)
  + = toename van 0-5%, ++ = toename van 5-10%, +++ = toename van meer dan 10%
  
  BOL/BBL
  HBO
  WO
  
  Economischadministratief
  
  Vakkennis
  
  Vakspecifieke competenties
  
  Tabel 2.5 (vervolg)
  Toename in het belang van competenties naar beroepssegment, 1998-2001
  
  +
  
  +
  +
  +
  
  +
  +
  
  Werken
  in teamverband
  
  +
  
  +
  
  +
  +
  
  +
  
  +
  
  +
  
  Zelfstan- Initiatief/
  digheid creativiteit
  
  +
  
  +
  +
  
  +
  
  +
  +
  
  Aanpassingsvermogen
  
  +
  
  +
  
  +
  +
  +
  
  +
  
  +
  +
  
  Nauwkeurigheid
  
  2.6
  
  Samenvatting
  
  Competentieveroudering kan uiteenlopende oorzaken hebben. In dit hoofdstuk is een
  overzicht gegeven van de mate waarin de belangrijkste risicofactoren zich in de
  verschillende bedrijfssectoren voordoen en de specifieke beroepsgroepen en opleidingscategorieën die binnen de sector met name met een risico op verlies van werk
  vanwege competentieveroudering te kampen hebben. Daarbij gaat het achtereenvolgens om de volgende risicofactoren:
  • De mate waarin werknemers in hun werk worden geconfronteerd met fysiek en/of
  psychisch belastende arbeidsomstandigheden.
   • De mate waarin technologische en organisatorische ontwikkelingen het werk
  veranderen.
  • Ontwikkelingen in de structuur van de werkgelegenheid die invloed hebben op het
  voortbestaan van bepaalde functies en banen.
  De fysieke belasting tijdens het werk is al jaren het hoogst in de bouw. De metalektro
  en landbouw en visserij volgen, net als in voorgaande jaren, op enige afstand. Opvallend is de toename van de fysieke belasting van de werkenden in de voedingsindustrie. Het zijn vooral de laag opgeleiden die werkzaam zijn in de technische beroepen
  en de verpleegkundigen die worden geconfronteerd met een verhoogd risico op
  competentieveroudering vanwege belastende arbeidsomstandigheden. Dat zijn
  opmerkelijk genoeg ook de groepen waarvoor de knelpunten op de arbeidsmarkt
  vooral op MBO niveau structureel het grootst zijn.
  Meer aandacht voor het ARBO beleid in de bedrijfssectoren waar de fysieke
  belasting voor de werkenden groot is, zou er voor kunnen zorgen dat de mensen die
  in deze sectoren werkzaam zijn zich langer in hun functie kunnen handhaven.
  Bovendien wordt het werk in deze bedrijfssectoren hierdoor aantrekkelijker voor
  jongeren. Dit kan er toe bijdragen dat weer meer scholieren kiezen voor technische
  en verpleegkundige opleidingen.
  Een op doorstroom gericht scholingsbeleid in deze sectoren zou de aantrekkingskracht van de technische en verpleegkundige opleidingen nog kunnen vergroten,
  doordat door het bieden van een helder doorstroomperspectief het beeld wordt
  weggenomen dat het voor de werkenden op deze segmenten van de arbeidsmarkt
  vanwege de fysiek belastende arbeidsomstandigheden moeilijk is om op de langere
  termijn hun employability op peil te houden.
   De tijdsdruk waaronder er gewerkt moet worden is sinds het jaar 2000 in vrijwel alle
  sectoren wat afgenomen. De tijdsdruk is nog altijd het hoogst in de transportsector,
  waar met name vliegers, scheepskapiteins en leidinggevenden, productieplanners en
  managers vaak onder hoge tijdsdruk moeten werken. Datzelfde geldt voor
  journalisten en kunstenaars in de kwartaire dienstensector.
  Over het algemeen zijn het met name de hoger opgeleiden die vaak te maken
  hebben met een hoge tijdsdruk tijdens hun werk. De tijdsdruk is het hoogst onder de
  38
  
  werkenden in de zakelijke dienstverlening met een opleiding accountancy en
  belastingen of rechten en bestuurskunde op WO niveau. In de kwartaire sector
  werken de werkenden met een medische opleiding op universitair niveau het meest
  onder hoge tijdsdruk. In de transportsector zijn het echter juist de werkenden met
  een lagere of middelbare opleiding waar de psychische belasting vanwege de hoge
  tijdsdruk waaronder men moet werken het grootst is.
  Behalve een hoge tijdsdruk kan ook ‘agressief gedrag’ van klanten, collega’s of chefs
  voor een hoge psychische belasting zorgen. Daarbij gaat het om:
  • Ongewenste seksuele aandacht;
  • Intimidatie (bedreigingen, chantage);
  • Lichamelijk geweld (slaan, schoppen, vastgrijpen).
  Agressief gedrag van klanten of patiënten treft vooral de werkenden in de kwartaire
  dienstensector (w.o. de gezondheidszorg) en de handel. Agressief gedrag van chefs
  of collega’s komt het meest voor in de chemie en het bank- en verzekeringswezen.
  Agressief gedrag, pestgedrag en seksuele intimidatie van klanten of collega’s leidt in
  veel gevallen tot verlies van werk. Goede (team)trainingen en trainingen gericht op
  het bestrijden van agressie en geweld kunnen werknemers weerbaarder maken,
  zodat zij minder vaak vroegtijdig de arbeidsmarkt verlaten.
   Een van de steeds belangrijker wordende oorzaken van ziekteverzuim en
  vroegtijdige arbeidsmarktuitstroom is RSI. Het regelmatig verrichten van beeldschermwerk is de laatste jaren een belangrijke veroorzaker van RSI. De risico’s op
  verlies van werk zijn met name groot wanneer mensen die regelmatig beeldschermwerk verrichten ook onder een hoge tijdsdruk moeten werken.
  In het bank- en verzekeringswezen wordt verreweg het meeste beeldschermwerk
  verricht. Op enige afstand volgen de energiesector en de sectoren horeca en
  zakelijke dienstverlening en overheid en onderwijs. Het spreekt voor zich dat vooral
  werkenden in de informaticaberoepen regelmatig beeldschermwerk verrichten. Bij de
  werkenden in informaticaberoepen is er echter alleen in de handel − en dan met
  name voor de systeemanalisten − sprake van de risicovolle combinatie van
  regelmatig beeldschermwerk en een erg hoge tijdsdruk. Ook voor de juristen die
  werkzaam zijn in het bank- en verzekeringswezen en de accountants binnen de
  zakelijke dienstverlening zijn de risico’s op arbeidsuitval vanwege RSI hoog, omdat
  men regelmatig beeldschermwerk verricht en onder hoge tijdsdruk moet werken.
  Hetzelfde geldt voor de journalisten die werkzaam zijn in de grafische industrie en
  productieplanners in de transportsector.
   Technologische en organisatorische ontwikkelingen hebben een grote invloed op de
  inhoud van het werk. De werkenden in het bank- en verzekeringswezen worden het
  meest geconfronteerd met technologische en organisatorische ontwikkelingen. De
  sector onderscheidt zich vooral door het hoge percentage bedrijven dat het
  dienstenaanbod de afgelopen jaren ingrijpend heeft veranderd, het grote aantal
  fusies, overnames en interne reorganisaties, de hoge informatiseringsgraad en het
  grote aandeel van de werkenden dat de inhoud van hun werk door proces39
  
  vernieuwingen heeft zien veranderen. De sector overheid en onderwijs, waar na het
  bank- en verzekeringswezen de meeste ontwikkelingen plaatsvinden, kenmerkt zich
  met name door een hoge mate van informatisering, het veranderen van de inhoud
  van het werk door procesvernieuwingen, een fors aantal interne reorganisaties en
  ingrijpende veranderingen in het dienstenpakket.
  De verschuiving van de werkgelegenheid van de industrie naar de dienstensector
  wordt de afgelopen jaren steeds beter zichtbaar. In de landbouw en industriële
  sectoren is sprake van een voortgaande werkgelegenheidskrimp, terwijl in dienstensectoren als het bank- en verzekeringswezen, de horeca en zakelijke dienstverlening, overheid en onderwijs en de kwartaire diensten de werkgelegenheid de
  laatste jaren weer verder is toegenomen. Deze verschuiving in de sectorstructuur
  van de werkgelegenheid weerspiegelt zich ook in de beroepenstructuur. In de
  technische en industrieberoepen, de transportberoepen en de agrarische beroepen
  krimpt de werkgelegenheid. Werkenden in deze beroepen lopen daardoor het risico
  te maken te krijgen met verlies van werk omdat hun competenties hun marktwaarde
  verliezen. Dit is met name het geval voor de lagere opleidingsniveaus, aangezien er
  in alle sectoren sprake is van een upgrading van het voor het werk vereiste
  opleidingsniveau. De vraag naar mensen met alleen basisonderwijs of een VMBO
  opleiding neemt hierdoor sterk af, terwijl de vraag naar mensen met een MBO, HBO
  of WO de komende jaren weer verder toeneemt.
   Om een indicatie te krijgen van de mate waarin er in de verschillende bedrijfssectoren sprake is van verschuivingen in de gevraagde competenties, is nagegaan in
  hoeverre er een toenemende vraag is naar vakspecifieke en meer algemene
  competenties. De toename van het belang van de verschillende competenties is het
  grootst in de landbouwsector, gevolgd door de energiesector. In de agrarische sector
  zijn vakkennis en het gebruik ervan in de praktijk, IT, plannen en organiseren en
  communicatieve vaardigheden belangrijker geworden. In de energiesector worden
  IT-vaardigheden, het kunnen plannen en organiseren en nauwkeurigheid belangrijker
  om goed te kunnen functioneren in het werk. Het blijkt dat er in alle beroepssectoren
  sprake is van een toenemend belang van zowel de vakspecifieke als de meer
  algemene competenties. Alleen in de culturele beroepen is er vooral sprake van verschuivingen in de gevraagde algemene competenties, met name op het terrein van
  IT vaardigheden, plannen en organiseren en communicatieve vaardigheden. Vooral
  in de pedagogische beroepen, agrarische beroepen en transportberoepen zijn de
  verschuivingen in de gevraagde competenties groot. Ten slotte zijn er ook duidelijke
  verschillen in de mate waarin de werkenden met een verschillend opleidingsniveau in
  een sector geconfronteerd worden met een verschuiving in de gevraagde competenties. In de industriële sectoren zijn de verschuivingen het grootst voor de
  universitair opgeleiden. In de kwartaire sector, de sector overige industrie, de bouw
  en de agrarische sector zijn de verschuivingen daarentegen het grootst voor
  HBO’ers.
   In schema 2.1 wordt, verbijzonderd naar bedrijfssector, een overzicht gegeven van
  de beroepsgroepen waarin de werkenden het meest geconfronteerd worden met een
  bepaalde risicofactor. Uit het schema blijkt dat bepaalde beroepsgroepen met
  40
  
  meerdere risicofactoren worden geconfronteerd. Ook blijkt dat niet alleen de
  werkenden in de lagere functies het risico lopen dat ze zich op een bepaald moment
  niet meer in hun functie kunnen handhaven. Met name in de ‘dienstverlenende
  beroepen’ en de ‘kantoorberoepen’, waarin momenteel het grootste deel van de
  beroepsbevolking werkzaam is, zijn er verschillende risicofactoren die tot vroegtijdige
  arbeidsmarktuitstroom kunnen leiden. De werkenden in de dienstverlenende
  beroepen worden vaak geconfronteerd met risico’s van tijdsdruk en agressief gedrag
  van klanten terwijl de kantoorberoepen risico’s lopen vanwege beeldschermwerk,
  tijdsdruk en de veranderingen in het werk vanwege technologische en organisatorische vernieuwingen.
   Schema 2.1
  Beroepsgroepen met een hoog risico op competentieveroudering vanwege belastende arbeidsomstandigheden, RSI, tijdsdruk, technologische en organisatorische ontwikkelingen of een krimpende
  werkgelegenheid
  
  Bedrijfssector
  
  Risicoberoepen:
  
  Belastingsfactor(en)*
  
  Landbouw en visserij
  
  Agrarische bedrijfshoofden
  landbouwmachinebestuurders en
  vissers
  
  krimpende werkgelegenheid
  krimpende werkgelegenheid
  
  Voedingsindustrie
  
  Monteurs
  Chauffeurs
  Mechanisch operators
  
  fysieke belasting
  fysieke belasting,
  krimpende werkgelegenheid
  
  Metalektro
  
  Bouwvakkers
  Bankwerkers en lassers
  Metaalarbeiders
  Managers
  Commercieel medewerkers
  Werktuigbouwkundig ontwerpers en
  hoofden technische dienst
  
  fysieke belasting
  fysieke belasting
  fysieke belasting
  tijdsdruk
  tijdsdruk
  krimpende werkgelegenheid
  
  Overige industrie
  
  Journalisten
  Grafische vakkrachten
  
  RSI
  krimpende werkgelegenheid
  
  Bouw
  
  Bouwvakkers
  Weg- en waterbouwkundige arbeiders
  Productiemedewerkers
  Architecten en bouwkundig
  projectleiders
  
  fysieke belasting
  fysieke belasting
  krimpende werkgelegenheid
  tijdsdruk
  
  Handel
  
  Winkeliers
  Commercieel medewerkers
  
  krimpende werkgelegenheid
  tijdsdruk, agressief gedrag van
  klanten
  krimpende werkgelegenheid
  krimpende werkgelegenheid
  tijdsdruk, agressief gedrag van
  klanten
  RSI, agressief gedrag van
  klanten
  krimpende werkgelegenheid
  
  Technisch-commercieel employés
  Mechanisch operators
  Leidinggevenden
  Systeemanalisten
  Productiemedewerkers
  Transport en
  communicatie
  
  Managers
  Productieplanners
  Schippers en conducteurs
  Vliegers, scheepskapiteins en
  leidinggevenden in het transport
  Leidinggevenden
  Systeemanalisten
  
  tijdsdruk
  RSI
  krimpende werkgelegenheid
  tijdsdruk
  tijdsdruk, agressief gedrag van
  klanten
  RSI, agressief gedrag van
  klanten
  
  41
  
  Schema 2.1 (vervolg)
  Beroepsgroepen met een hoog risico op competentieveroudering vanwege belastende arbeidsomstandigheden, RSI, tijdsdruk, technologische en organisatorische ontwikkelingen of een krimpende
  werkgelegenheid
  
  Bedrijfssector
  
  Risicoberoepen:
  
  Belastingsfactor(en)*
  
  Bank- en
  verzekeringswezen
  
  Juristen
  
  tijdsdruk, agressief gedrag van
  collega’s of leidinggevenden,
  technologische en organisatorische vernieuwingen
  technologische en organisatorische ontwikkelingen
  technologische en organisatorische ontwikkelingen
  technologische en organisatorische ontwikkelingen
  technologische en organisatorische ontwikkelingen
  technologische en organisatorische ontwikkelingen
  technologische en organisatorische ontwikkelingen
  technologische en organisatorische ontwikkelingen
  technologische en organisatorische ontwikkelingen
  technologische en organisatorische ontwikkelingen
  
  Commercieel employés
  Receptionisten en administratieve
  employés
  Assistent accountants
  Boekhouders en secretaresses
  Accountants
  Verzekeringsagenten
  Programmeurs
  Systeemanalisten
  Informatici
  Horeca en zakelijke
  dienstverlening
  
  Kwartaire diensten
  
  Winkeliers
  Juristen
  Organisatiedeskundigen
  Leidinggevenden
  Managers
  Economen
  Accountants
  Café en snackbarhouders
  Bedrijfshoofden horeca
  Technisch-bedrijfskundig medewerkers
  Werktuigbouwkundig ontwerpers en
  hoofden technische dienst
  Grafische vakkrachten
  Technisch systeemanalisten
  
  krimpende werkgelegenheid
  tijdsdruk
  tijdsdruk
  tijdsdruk
  tijdsdruk
  krimpende werkgelegenheid
  RSI
  krimpende werkgelegenheid
  tijdsdruk
  krimpende werkgelegenheid
  krimpende werkgelegenheid
  
  Managers
  
  tijdsdruk, agressief gedrag van
  klanten
  tijdsdruk, agressief gedrag van
  klanten
  tijdsdruk, agressief gedrag van
  klanten
  tijdsdruk, agressief gedrag van
  klanten
  fysieke belasting, tijdsdruk,
  agressief gedrag van klanten
  
  Journalisten
  Kunstenaars
  Artsen
  Afdelingshoofden van zorginstelling
  Ziekenverzorgenden
  Hoofden sociaal-cultureel werk en p&a
  Onderwijskundigen/ pedagogen
  
  42
  
  krimpende werkgelegenheid
  krimpende werkgelegenheid
  
  tijdsdruk, agressief gedrag van
  klanten
  tijdsdruk, agressief gedrag van
  klanten
  tijdsdruk, agressief gedrag van
  klanten
  
  Schema 2.1 (vervolg)
  Beroepsgroepen met een hoog risico op competentieveroudering vanwege belastende arbeidsomstandigheden, RSI, tijdsdruk, technologische en organisatorische ontwikkelingen of een krimpende
  werkgelegenheid
  Bedrijfssector
  
  Risicoberoepen:
  
  Overheid en onderwijs Managers
  Docenten econ-administratief
  e
  (2 graads)
  Verzekeringsagenten
  Bibliothecarissen
  
  Belastingsfactor(en)*
  tijdsdruk
  tijdsdruk
  
  RSI
  technologische en
  organisatorische ontwikkelingen
  Natuurwetenschappers
  technologische en
  organisatorische ontwikkelingen
  Weg- en waterbouwk.  In dit hoofdstuk wordt het scholingsbeleid van Nederlandse bedrijven en instellingen
  in beeld gebracht. Allereerst worden in paragraaf 3.2 enkele algemene indicatoren
  van de scholingsdeelname van werknemers in kaart gebracht. Daarbij komt de
  scholingsdeelname in het algemeen aan de orde, maar er wordt ook specifieker
  ingegaan op de verschillende soorten scholing die worden gevolgd, het doel van de
  gevolgde scholing, wie de scholing betaalt en of de scholing al dan niet in werktijd
  plaatsvindt. Daarna wordt in paragraaf 3.3 een overzicht gegeven van de groepen
  werkenden in de verschillende bedrijfssectoren voor wie geldt dat de deelname aan
  scholingstrajecten dusdanig beperkt is dat zij zich mogelijk niet voldoende hebben
  gewapend tegen de risico’s van competentieveroudering, die in het vorige hoofdstuk
  zijn besproken. Vervolgens wordt in paragraaf 3.4 ingegaan op de rol van
  Opleidings- en Ontwikkelingsfondsen (O&O) en Arbeidsmarkt- en Opleidingsfondsen
  (A&O) voor het scholingsbeleid in de verschillende bedrijfssectoren. In aansluiting
  daarop wordt in paragraaf 3.5 ingegaan op het gebruik dat O&O fondsen maken van
  middelen uit het Europese Sociale Fonds (ESF 3) ter ondersteuning van het
  sectorale scholingsbeleid. Paragraaf 3.6 sluit het hoofdstuk af met het in kaart
  brengen van 13 sectorprofielen, waarin voor elke sector een overzicht wordt gegeven
  van de scholingsparticipatie, de specifieke risico’s op verlies van werk vanwege
  competentieveroudering en de mate waarin de sector gebruik maakt van ESF 3
  subsidies voor scholingsactiviteiten die deze risico’s zouden kunnen verminderen.
   3.2
  
  Scholingsinspanningen
  
  Tabel 3.1 geeft een overzicht van de scholingsdeelname voor de periode 1998-2000
  en 2000-2002, verbijzonderd naar bedrijfssector. Uit de tabel blijkt dat er over de
  
  45
  
  gehele linie sprake is van een forse teruggang in de scholingsdeelname. In vrijwel
  alle sectoren neemt het percentage werkenden dat één of meerdere cursussen heeft
  gevolgd flink af. In de chemiesector zelf met maar liefst 24%-punt. Ook in de overige
  industrie en de handel is de daling van de scholingsdeelname fors. De afnemende
  scholingsparticipatie van werkenden illustreert de vaak grote conjunctuurgevoeligheid van de scholingsinvesteringen in het bedrijfsleven. Kennelijk zien veel
  bedrijven zich genoodzaakt bij een inzakkende bedrijvigheid sterk op hun scholingsinvesteringen te bezuinigen. Dit kan zowel op de korte als op de wat langere termijn
  de risico’s op verlies van werk van het personeel van deze bedrijven vergroten. Het
  is opmerkelijk dat de O&O fondsen in veel sectoren nog nauwelijks tegenwicht
  kunnen bieden aan de bezuinigingen op de scholingsinvesteringen van de bedrijven
  in de sector.27
  In de metalektro, een sector met grote en actieve sociale en O&O fondsen, is de
  cursusdeelname tussen 1999 en 2001 met 10%-punt gedaald tot 45%. Onderzoek
  binnen deze sector naar de belemmeringen om deel te nemen aan cursussen laat
  zien dat vooral de kosten (geld én tijd) van cursussen voor bedrijven in de sector een
  belemmering vormen om werknemers aan cursussen te laten deelnemen. Meer dan
  40% van de bedrijven wijst het gebrek aan tijd of geld aan als belangrijkste
  belemmering. Het tegenwicht van de aanwezige fondsen is dus ook in deze sector
  onvoldoende om de terugval in cursusdeelname helemaal te voorkomen of beperken. In paragraaf 3.4 zal hier verder op worden ingegaan.28
  Alleen in de voedingssector werd tussen 2000 en 2002 meer scholing gevolgd dan in
  de periode 1998-2000. De voedingssector profileert zich daarmee na de energiesector, waar de scholingsparticipatie nagenoeg constant is gebleven, maar nog vóór
  het bank- en verzekeringswezen, als de sector met de hoogste scholingsdeelname.
   Dat is een opvallende prestatie gezien het feit dat de voedingssector in de periode
  1998-2000 nog de sector was met de laagste scholingsparticipatie.
  In de sectoren overige industrie, handel, landbouw en chemie wordt het minst aan
  opleidingen of cursussen deelgenomen. Ongeveer één op de drie werknemers in
  deze sectoren heeft in de periode 2000-2002 één of meerdere cursussen gevolgd. In
  de sector overige industrie wordt de geringe scholingsdeelname overigens enigszins
  gecompenseerd, doordat het aantal cursussen dat per werknemer wordt gevolgd op
  een gemiddeld niveau ligt en het aantal uren dat een werknemer aan cursussen
  heeft besteed zelfs aan de hoge kant is. Dit wijst er op dat in deze sector een relatief
  kleine groep werknemers veel tijd besteedt aan het volgen van cursussen. In de
  andere sectoren met een geringe scholingsdeelname - chemie, handel en landbouw
  - is dat minder het geval. In deze sectoren is ook het aantal gevolgde cursussen per
  werknemer en het gemiddelde aantal uren dat een werknemer aan cursussen
  besteedt het laagst.
  27. In paragraaf 3.4 zal hierop verder worden ingegaan.
  28. Stichting Arbeidsmarkt en Opleiding in de Metalektro (2003) Nieuwsbrief Arbeidsmarktmonitor Metalektro December 2003.
   46
  
  Gemiddeld volgden werkenden in Nederland in de periode 2000-2002 ongeveer 0,8
  cursus. Per werkende is in totaal in diezelfde periode ongeveer 11 uur aan cursussen
  besteed. De werkenden in de energiesector volgen gemiddeld de meeste cursussen:
  in twee jaar tijd wordt per werknemer bijna anderhalve cursus gevolgd. Het zijn
  echter de werknemers in de voedingssector en het bank- en verzekeringswezen die
  de meeste tijd aan cursussen hebben besteed: ruim 17 uur. De sector overheid en
  onderwijs volgt met gemiddeld 15,5 uur cursus per werkende. Net als in de
  energiesector volgen ook degenen die werkzaam zijn in het bank- en verzekeringswezen en de sector overheid en onderwijs gemiddeld iets meer dan één cursus in de
  periode 2000-2002. De werkenden in de landbouw en visserij, de chemie en de
  handel blijven met gemiddeld 0,6 cursus per werknemer wat achter op de overige
  bedrijfssectoren. Tussen deze sectoren is er overigens wel een behoorlijk verschil
  voor wat betreft het aantal uren dat een werknemer gemiddeld aan cursussen
  besteedt. In de chemie is dat ruim 11 uur. In de sector handel is dat een uur minder
  en in de landbouwsector per werkende zelfs ruim 3 uur minder.
   De afname van de cursusdeelname komt voornamelijk voor rekening van de oudere
  leeftijdsgroepen. Van de werkenden in de leeftijdscategorie 56 tot 65 jaar volgde in
  de periode 1998-2000 nog bijna de helft een cursus, nu is dat nog maar een op de
  drie. Een afname van maar liefst 13%-punt. De daling van de scholingdeelname van
  de 46-55 jarigen doet daar overigens nauwelijks voor onder met een afname van
  12%-punt. Bij de jongeren is de cursusdeelname daarentegen stabiel. De cursusdeelname neemt zowel onder vrouwen als mannen af. Mannen nemen wel nog
  steeds iets vaker aan cursussen deel dan vrouwen en besteden aan deze cursussen
  gemiddeld ook meer tijd.
  Dit verschil is ook terug te zien in de cijfers over de cursusdeelname van parttimers
  versus die van voltijds werkenden. Parttimers, voor het merendeel vrouwen, nemen
  aanzienlijk minder deel aan cursussen. Parttimers volgen tussen 2000 en 2002 niet
  meer dan 9 uur cursus, terwijl fulltimers gemiddeld meer dan twee keer zoveel tijd,
  ruim 12 uur, aan cursussen besteedden. De veel geringere scholingsdeelname van
  parttimers lijkt een wetmatigheid te zijn, die zich ook in andere landen voordoet.29 Het
  kan ook eenvoudig verklaard worden door het lagere rendement van de scholing van
  parttimers. De werktijd waarin de investering in scholing rendeert is immers korter,
  waardoor het langer duurt voordat de investering is terugverdiend. Voor de
  Nederlandse economie, die zich in internationaal perspectief kenmerkt door een erg
  hoog percentage parttime werkenden impliceert dit dat het risico op verlies van werk
  door onvoldoende scholingsparticipatie voor relatief veel werkenden groot is.
  