text: Webrecensie BMGN – LCHR 126:4 (2011)
  Dam, Peter van, Religion und Zivilgesellschaft. Christliche Traditionen in der
  niederländischen und deutschen Arbeitersbewegung (1945-1980)
  (Zivilgesellschaftliche Verständigungsprozesse vom 19. Jahrhundert bis zur
  Gegenwart. Deutschland und die Niederlande im Vergleich 2; Münster
  [etc.]: Waxmann, 2010, 332 blz., ISBN 978 3 8309 2315 2).
  De stad Münster in het Duitse Noordrijn-Westfalen is een bolwerk van
  eigentijdse Duits-Nederlandse betrekkingen. Zo herbergt hij het
  hoofdkwartier van het Eerste Duits-Nederlandse Legerkorps, terwijl de
  Westfälische Wilhelms-Universität er, naast het Institut für Niederländische
  Philologie, onderdak biedt aan het Zentrum für Niederlande-Studien. Dit
  centrum is de enige universitaire instelling in Duitsland die zich in onderwijs
  en onderzoek stelselmatig met de Nederlanden en de Duits-Nederlandse
  relaties bezighoudt. Met vruchtbare resultaten, getuige de serie
  ‘Niederlande-Studien’, die inmiddels meer dan vijftig titels telt.
  Als aparte subserie van deze reeks verschijnen sinds kort publicaties
  over het thema, waarop het centrum zich de laatste jaren speciaal heeft
  gericht: ‘Zivilgesellschaftlichte Verständigungsprozesse vom 19.
  Jahrhundert bis zur Gegenwart - Deutschland und die Niederlande im
  Vergleich’. De hier besproken studie, waarop de Nederlandse historicus
  Peter van Dam in 2010 in Münster promoveerde, is het tweede deel uit deze
  subserie.
  In zijn voorwoord schrijft Van Dam dat hij bij de aanvang van zijn
  onderzoek naar de rol van religie bij de vorming en/of instandhouding van
  arbeidersorganisaties in het naoorlogse Nederland en Duitsland vervuld
  was van reserves omtrent het sleutelbegrip Zivilgesellschaft waarmee hij in
  het kader van het onderzoeksproject geacht werd te werken. Hij had
  weinig op met de normatieve lading die dit begrip veelal had gekregen.
   Gaandeweg ontdekte hij echter dat het, mits gehanteerd als waardevrije,
  
  bereichslogische omschrijving toch een nuttig concept was voor zijn
  grensoverschrijdend vergelijkend onderzoek. Zijn omschrijving behelst wat
  in Nederland gewoonlijk het maatschappelijk middenveld wordt genoemd:
  ‘eine Domäne […] die in vielen Gesellschaften zwischen Staat, Markt und
  privatem Bereich entsteht’.
  Hoe anders waren zijn ervaringen met het tweede begrip waarmee hij
  onvermijdelijk te maken kreeg en waaraan hij zich naar eigen zeggen
  steeds meer ging ergeren: het Nederlandse begrip verzuiling en haar
  vertalingen of synoniemen Versäulung, Subgesellschaft en Milieu. Hij raakte
  er steeds meer van overtuigd dat dit begrip te vaak een te weinig
  gedifferentieerd en bovenal te statisch beeld van de (Nederlandse)
  samenleving in de hand werkt. Reden om er in zijn promotieonderzoek niet
  meer mee te willen werken en er daarna in een aparte publicatie kritische
  woorden aan te wijden (Staat van verzuiling. Over een Nederlandse mythe
  (Amsterdam: Wereldbibliotheek, 2011, 160 blz., ISBN 9789028424197). In
  plaats van ‘zuilen’ spreekt Van Dam liever van exclusieve ‘zware’ en
  inclusieve ‘lichte’ gemeenschappen of netwerkverbanden.
  Het resultaat van deze gezonde scepsis ten aanzien van bevlogen
  visies op de civil society en clichématige benaderingen van de verzuiling is
  een alleszins lezenswaardige, informatieve studie. De kracht ervan schuilt
  niet zozeer in de gehanteerde modellen, analyse en theorievorming, als wel
  in de beschrijving van de parallellie en hier en daar ook verwevenheid van
  de arbeidersbewegingen van Duitsland en Nederland. Die waren
  welbeschouwd groter dan vaak wordt aangenomen.
   Om duidelijk te maken hoe religieuze tradities in de naoorlogse tijd
  doorwerkten, voert Van Dam ons terug tot de tweede helft van de 19 de
  eeuw. Hij stelt vast dat toen in beide landen in kringen van katholieken en
  protestanten zich een steeds krachtiger streven manifesteerde naar
  ‘zware’ gemeenschappen, die zich meer of minder exclusief richtten op
  bepaalde volksdelen. Dat gebeurde tegen de achtergrond van vergelijkbare
  staatkundige en sociaal-economische ontwikkelingen, die het ontstaan van
  belangenverenigingen mogelijk en nastrevenswaardig maakten. Om hun
  
  bestaan te rechtvaardigen en aanhang te krijgen en te behouden
  accentueerden deze verenigingen de verschillen ‘mit anderen
  zivilgeschaflichen Akteuren und auch mit dem Staat’. Met als resultaat dat
  tegen 1914 in zowel Duitsland als Nederland een even omvangrijk als
  levendig maatschappelijk middenveld gestalte begon te krijgen.
  Dat middenveld bood de katholieken en protestanten talrijke opties:
  religieus geïnspireerd, persoonlijk engagement; een scala aan open,
  inclusieve, ‘lichte’ organisaties; ‘zware’ interconfessionele (algemeen
  christelijk) netwerkverenigingen; nog zwaardere confessionele varianten
  (katholiek, algemeen-protestants of kerkelijk-protestants). Bovendien
  waren er allerlei meng- en tussenvormen, ook op het vlak van
  internationale samenwerking. Zo was het Internationaal Christelijk
  Vakverbond (ICV) een interconfessionele federatie, waarvan confessionele
  organisaties als het algemeen-protestantse Christelijk Nationaal
  Vakverbond (CNV) en het RK Werkliedenverbond (RKWV) deel uitmaakten,
  naast interconfessionele vakverenigingen uit bijvoorbeeld Duitsland.
  Tegelijkertijd waren het CNV en allerlei kerkelijk-protestantse
  standsorganisaties uit Nederland en Duitsland aangesloten bij de
  exclusieve Protestants-Christelijke Arbeiders-Internationale, terwijl het
  RKWV lid was van een even exclusieve katholieke pendant. In beide landen
  waren de katholieken door de bank genomen succesvoller met het creëren
  van ‘zware gemeenschappen’ dan de protestanten.
   Gevoed door de ervaringen tijdens de nazitijd en de bezetting
  ontbrandde na de Tweede Wereldoorlog aan weerszijden van de grens een
  fundamentele discussie over de vraag of de ‘zware’ verenigingen en
  netwerken moesten herleven. In Duitsland koos de lutherse Evangelische
  Kirche in Deutschland (EKD) openlijk voor steun aan de Deutscher
  Gewerkschaftsbund (DGB), de door sociaaldemocraten gedomineerde
  eenheidsvakbeweging. In Nederland volgde het protestantse CNV met
  argusogen deze Duitse ontwikkelingen. CNV-voorzitter M. Ruppert spande
  zich persoonlijk in om die een andere wending te geven. Jarenlang liep
  Ruppert, lutheraan en bekend vanwege zijn bijval voor het bisschoppelijk
  
  Mandement van 1954, bij de Duitse Christlich-Demokratische Union en bij
  lutherse theologen als Hans Lilje de deur plat om steun te krijgen voor de
  exclusief protestantse vakbond die het CNV in Duitsland van de grond
  probeerde te krijgen. Tevergeefs. Dat Ruppert willens en wetens het beleid
  doorkruiste van het interconfessionele ICV, dat in Duitsland de
  interconfessionele vakbeweging wilde laten herleven, bevestigt hoezeer hij
  aan ‘zware’ gemeenschappen hechtte. Achtergrond van Rupperts optreden
  was, naast authentieke zendingsdrang, vooral zijn bezorgdheid over de
  sympathie die invloedrijke Nederlandse theologen uit de hervormde en de
  lutherse kerk hadden voor de Doorbraak en het de facto socialistische
  Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV).
   De keuze van de Evangelische Kirche voor de DGB en de sympathie
  van Nederlandse hervormde en lutherse theologen voor de PvdA en het
  NVV preludeerden op wat vanaf de jaren zestig en zeventig in Nederland en
  Duitsland ging overheersen: de afbraak van exclusieve ‘zware’
  netwerkorganisaties en de brede aanvaarding van inclusieve ‘lichte’
  gemeenschappen. Dat ook katholieken daarin meegingen hield nauw
  verband met het Tweede Vaticaans Concilie. Het katholieke NKV fuseerde
  met het NVV. Het CNV ging onderdak bieden aan katholieke bonden en
  individuen. De Duitse confessionele standsorganisaties gingen zich
  toeleggen op het toerusten van hun leden voor individueel engagement op
  andere plekken in de samenleving.
  Volgens Van Dam impliceert dat niet dat het daarmee ook was gedaan
  met de betekenis van religieuze tradities, zoals zijns inziens vaak is
  beweerd. Wat in de jaren zestig en zeventig verdween, was de dominantie
  van de ‘zware’ netwerkorganisatie. Over wat er in de jaren daarna met de
  doorwerking van de religieuze tradities in ‘lichte’ verbanden gebeurde,
  spreekt hij echter niet. Dat viel buiten de periodisering van het onderzoek.
  Dat is jammer, want 1980 is een tamelijk willekeurige cesuur waardoor het
  de vraag blijft hoe personen, kerken en organisaties als de FNV, de DGB en
  het CNV met de nieuwe ‘lichte’ situaties omgingen. Het zou een goed
  onderwerp voor een apart artikel kunnen zijn.
  Paul E. Werkman, Vrije Universiteit Amsterdam
  
  Webrecensie BMGN 126:2
  126:2 (2011)
  Dekker, Cornelis, Baetens, Roland, Geld in het water. Antwerps en Mechels
  
  kapitaal in Zuid -Beveland na de stormvloeden in de 16e eeuw (Hilversum:
  Verloren, 2010, 335 blz., ISBN 978 90 8704 123 6).
   In de overgang van de middeleeuwen naar de vroegmoderne tijd (1400-1600)
  vond een opvallend groot aantal waterrampen plaats. De ondergang van ZuidBeveland in de zestiende eeuw is een van de dramatische hoogtepunten, en is
  in omvang te vergelijken met de ondergang van de Grote Waard (nu de
  Biesbosch) of het ontstaan van de Dollard, beide in het begin van de vijftiende
  eeuw. De geleidelijke en nog lang zichtbare ondergang van de eens welvarende
  zoutstad Reimerswaal – de ruïnes waren nog decennia bij laag water te zien –
  heeft hier ongetwijfeld sterk aan bijgedragen.
  De ondergang van Zuid-Beveland was niet aan slechts één overstroming
  te wijten. In dit boek wordt de rol van vier grote winterstormvloeden
  beschreven: de Sint-Felixvloed van 5 november 1530, de stormvloed van 2
  november 1532, de Sint-Pontiaansvloed van 13 januari 1552 en de
  Allerheiligenvloed van 1 november 1570 (vloeden werden vaak vernoemd naar
  de heiligendag waarop ze plaatsvonden). In chronologische volgorde wordt
  per overstroming aangegeven hoe de situatie was voor de ramp, wat de
  omvang was van de ramp en hoe men op de ramp reageerde.
  Aanvankelijk namen de bewoners het initiatief tot herdijking, bijgestaan door
  de centrale Habsburgse overheid, die echter, verwikkeld als zij was in kostbare
  oorlogen, niet veel te bieden had. Toen dat mislukte, mede door opvolgend
  natuurgeweld, nam de stad Antwerpen het initiatief over. De Scheldestad
  vreesde stroomverlegging van de Honte en de Schelde, wat uiteindelijk ook
  gebeurd is: de Westerschelde heeft de functie van de Honte als zeearm naar
  Antwerpen overgenomen. Toen herdijkingen mislukten, verschoof het
  initiatief naar particuliere investeerders afkomstig uit Antwerpen en
  Mechelen.
   Dekker en Baetens hebben uitvoerig onderzoek gedaan naar deze
  investeerders. De gekozen methode is geïnspireerd door de prosopografie. Van
  alle bedijkers en landeigenaren in Zuid-Beveland van Antwerpse (75 procent)
  of Mechelse (25 procent) herkomst is een groot aantal gegevens systematisch
  bij elkaar gezet betreffende familierelaties, positie in een waterschap,.
  