text: 41
  111. IN BUSSUM (1916 - 1919)
  In juni 1916 verhuisde Ibrahim op aandringen van Fabius naar Bussum. Fabius
  schreef hierover aan Horensma:
  "Dat pension deugde hem niet, doch wijl ik het niet had gekozen en hij
  niet klaagde, terwijl bovendien de verpleging zeer goed was - de moeder
  des huizes was werkel ijk zeer zorgzaam - heb ik niet onmiddel I ijk wi I len
  ingrijpen. Tijdens Ibrahims ziekte werd dat anders, begreep ik dat deze
  Minangkabauer niet langer kon verbl ijven in een straatje. Ik heb hem dan
  ook zo spoedig moge I ijk doen overbrengen naar Bussum, waar zich tevens
  een arts bevindt (special iteit in t.b.c.-behandel ing) - en het had
  werkel ijk veel van t.b.c. - en waar ik bij de fami I ie Koopmans een
  uitstekend onderdak kon aanwijzen.,,1
  Fabius woonde zelf ook in Bussum en wenste zijn pupi I len bij zich in de
  buurt te hebben. Ibrahim ging inwonen bij de fami I ie Koopmans 2 aan de Korte
  Singel 36. De fami I ie Koopmans stond in fami I ierelatie tot Horensma. Hier
  woonde hij tot 30 mei 1918.
   Bussum was toen een fl ink dorp met veel grote vi I la's. In een middelgroot
  huis aan de oostkant van Bussum kreeg Ibrahim een kamer. Het huis lag
  "op de hoge zandgrond en aan de grens van het dorp, zó dat de patil'lnt op
  de heide uitziet en geen tien pas behoeft te lopen om zich op de grond
  te kunnen v II Jen. ,,3
  
  Malaka!s kosthuis aan de Korte Singel (midden). (Foto uit privébezit H.T.Horensma.)
  MaLaka vertelt:
  "De I ucht was h i er a I tijd zeer gezond; de zonnestra Ien kwamen ongestoord
  de waranda binnen; het eten was zeer verzorgd en aan groenten en fruit
  was geen gebrek. AI leen al de lucht en het eten brachten de helft van
  mijn kracht terug. De elektrische behandel ing door de bekende dokter
  Cl inge Doorenbos verwijderde in één à twee maanden het vocht uit mijn
  longen en zo was mijn gezondheid weer zo ongeveer als hij was in
  Indonesil'l.,,4
  Ibrahim kon al eind september aan Horensma schrijven dat hij voorgoed
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  TAN MALAKA
  
  42
  
  genezen was verklaard. De kans op t.b.c. was definitief geweken. Zijn plan
  om, noodgedwongen, naar Indi~ terug te keren kon nu verval len. 5 In zijn
  autobiografie schrijft Malaka dat hij na zijn herstel wi Ide terugkeren naar
  Indi~
  
  en daar werken om zijn schuld terug te betalen. Daarna wi Ide hij
  
  terugkeren naar Europa om op eigen kosten in een met zijn aanleg overeenstemmend vak te studeren. Maar Fabius' antwoord op dit verzoek was dat het
  in oorlogstijd onmogel ijk was een plaats op een schip naar Indië te krijgen. 6
  Volgens Fabius zou het zeker negen maanden duren voor Ibrahim scheep kon
  gaan. Meerdere kennissen drongen er bij hem op aan te bi ijven en te studeren voor de hoofdakte. Ibrahim zelf was niet overmatig enthousiast voor de
  d'Ie. 7
  ..
  voortgeze tt e on derw'Jzersstu
  Eén van Ibrahims klasgenoten, Dick van Wijngaarden, kreeg toeval I i9 zijn
  eerste baan in Bussum. Ibrahim hielp hem daar aan een kosthuis 8 , maar na
  korte tijd trok Dick van Wijngaarden bij Ibrahim in (waarschijnl ijk in
  oktober 1916). Van Wijngaarden schrijft hierover:
  "Wij hadden daar samen een slaapkamer en overigens 'huisel ijk verkeer'.
   Men had toen nog geen t.v., zelfs nog geen radio. Het avondblad (ochtendbladen zag je niet) was maar dun. Er was dus 's avonds, na aftrek van
  studietijd, al Ie ruimte voor conversatie. Veel van mijn gesprekken met
  9
  Ibrahim vonden al wandelende of slenterende door het aardige dorp plaats."
  Koopmans was onderwijzer aan een volksschool in Amsterdam. Volgens Van
  Wijngaarden was hij een rustige evenwichtige man, van Friese afkomst en
  social ist; zijn vrouw was een gewezen onderwijzeres, druk, vriendel ijk,
  diep rel igieus (doopsgezind). Ter bekostiging van hun huis en de studie van
  hun en i ge zoon hadden ze jonge I u i i n pens i on of aan de koft i etafe I (H. B. S. -ers
  van elders, die ook met het schoolwerk werden geholpen). In het huis heerste
  een zonnige sfeer. Ook was er een kleinzoon van een generaal uit Indië,
  Bakker 10 geheten. 1 I
  Ook Ibrahim was vol lof over zijn nieuwe kosthuis. Het eten was goed en
  de mensen waren vriendel ijk en behulpzaam. Tegen Horensma sprak hij wel
  zijn zorg uit over de hoogte van het pensiongeld. 12
  Tan Malaka schetst later een ander beeld van de fami I ie Koopmans. Mevrouw
  vond hij al meteen niet erg sympathiek door haar fanatieke doopsgezindheid,
  samengaand met een lage dunk van andere geloven. Elke zondag vertelde zij
  na de kerkgang onder de maaltijd de preek na, en dat altijd op zeer opgewonden wijze. Ook was ze een keer boos omdat naar haar mening bij een
  verkiezing onder de doopsgezinden was geknoeid. Gelukkig ging haar man op
  dit al les niet in. Hij zweeg en oefende geduld. Hij wond zich op als er
  over het social isme of over het zogenaamde ambulante hoofd werd gesproken.
   Als klasseonderwijzer zag 'hij de noodzaak niet in van een hoofd dat geen
  les behoefde te geven en slechts voor de organisatie behoefde te zorgen.
  Als deze onderwerpen aan de orde kwamen verl iet mevrouw de kamer om naar
  de keuken of naar boven te gaan.
  13
  
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  IN BUSSUM (1916-1919)
  
  43
  
  Dick van Wijngaarden. (Foto uit privé-bezit D.J.L. van WIJngaarden.)
  Van Wijngaarden, die tot 6 jul i 1917 bij Koopmans woonde, kan zich niets
  herinneren van bijvoorbeeld het weglopen van de vrouw des huizes:
  "Het was een echt harmonisch huwel ijk, van twee el~aar aanvul lende wezens,
  vrouw zeer emotioneel en druk, man kalm en wijs."
  Ibrahim was niet de enige Indiër in het kosthuis.
  "Later kwam er --- ook een jonge Javaan 15 in pension. Een zwak iemand.
   Ibrahim kwal ificeerde (tegenover mij vertrouwelijk) de Javanen als
  slappel ingen; zijn eigen volk, de Minangkabauers, vond hij de pit van
  de inlandse bevolking. Hij had een soort verering voor ene Abdul MUis 16 ,
  een leidende figuur in de bewustmaking van de inlanders; dat was óók een
  Minangkabauer.,,17
  In jul i 1917 zou Van Wijngaarden Bussum verlaten om een betrekking in
  zijn geboorteplaats Rotterdam te aanvaarden; maar in plaats daarvan moest
  hij in dienst komen. Een dag voor zijn vertrek naar de mi I itaire dienst,
  2 augustus 1917, kreeg hij een kaart waarop al Ie huisgenoten (inclusief de
  meid Jo) hun sterktewensen schreven. 18
  Ook op zijn verjaardag kreeg Van Wijngaarden een brief, begonnen door de
  heer Koopmans en vervolgd door mevrouw Koopmans; op een inlegvel let je
  schreven hun zoon Rei en Ibrahim. In deze brief schrijft Koopmans:
  "Wij hebben in de vakantie geen gebrek aan muziek en lawaai gehad, al Ie
  dagen bezoek, dan van Brata, dan Oscar, dan Sim, dan Han, dan Liem,
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  44
  
  TAN MALAKA
  
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  
  \~Iaka's
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  rekening-courant bij de Studiekas,
  februari 1917-juni 1918.
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  (vervolg van p.28.)
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  IN BUSSUM (1916-1919)
  
  45
  
  dan AI imin l9 , of allemaal tegel ijk bijna, altijd maar spelend op viool
  of gitaar of mandol ien en het nodige gezang erbij,,,20
  Hieruit kan men afleiden dat er in het huis niet de bedorven sfeer
  heerste die Tan Malaka later schetsfe.
   Toen de noodzaak om op korte termijn naar
  
  Indi~
  
  terug te keren was
  
  verdwenen, moest Ibrahim zich bezinnen op zijn toekomstplannen.
  Hij sol I iciteerde als leraar Maleis in Haarlem. Een andere kandidaat kreeg
  echter de voorkeur. 21
  In december 1916 bi ijkt hij akten in de Maleise taal en Land- en Volkenkunde in Leiden te hebben behaald. 22 Omstreeks deze tijd bood Ibrahim zich
  ook aan als privaatdocent in de Maleise taal. In hoeverre dit succes
  opleverde valt niet na te gaan. 23
  Daarnaast was hij bezig met zijn studie voor de onderwijzers-hoofdakte
  Om deze hoofdakte te verkrijgen moest men na de onderwijzersakte twee jaar
  praktijk doen. 24 Aanvullend hierop werd in het algemeen een schriftel ijke
  cursus gevolgd; Ibrahim en Dick van Wijngaarden volgden beiden de cursus-
  
  Holthuyzen. 25
  
  "Hij zat meen ik toe te kijken bij een onderwijzeres van een openbare
  lagere school. --- Soms moest hij een uurtje les geven. De onderwijzeres
  (Trijn van Dijk), die ik in mijn èerste pension had leren kennen, vertelde
  mij eens dat lep haar klas op stelten had gezet door de brandspuit te
  behandelen en daarbij de kinderen nat te spuiten. Zij nam het van de leuke
  kant op, want ze mocht hem wel."26
  In een gesprek met Fabius verklaarde Ibrahim ronduit dat hij in de handel
  wi Ide. Fabius wees hem op zijn pi icht, maar concludeerde wel dat in Ibrahim
  toch eigenl ijk geen onderwijzer stak. 27
  In de zomer van 1917 begon hij zich toch serieus voor te bereiden op dit
  examen. Dan schrijft Trijn van Dijk aan Van Wijngaarden:
  "Ben je al aan de studie begonnen? Ibrahim begint ook ernstig, geloof ik.
   Maar ik heb hem 2 x opgeElist."28
  En Ibrahim zelf zegt "heel hard voor de hoofdakte te werken".29
  Naast zijn studie poogt hij nog wat geld te verdienen. Mevrouw Koopmans
  schrijft in augustus 1917:
  "leb is aangesteld als leider van een schriftel ijke cursus in 't Maleis.
  Hij zit in de leeszaal te snuffelen naar materiaal voor zijn cursus. Als
  ze leerl ingen hebben dan krijgt hij zijn geld, eerder niet. "t Is werk
  voor de tàekomst', zegt I b i cus. I k mag het I i jden voor hem,,30
  Maar veel tijd hiervoor kan hij niet gehad hebben. Zijn studie voor de
  hoofdakte zal veel tijd gevergd hebben en daarnaast las hij te hooi en te
  gras de hele Nederlandse I iteratuur bi ijkens de volgende zinsneden van
  mevrouw Koopmans:
  "leb leest zich groen tegenwoordig op Huygens, Van Eeden, Couperus,
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  TAN MALAKA
  
  46
  
  v.Limburg Brouwer, Bosboom Toussaint, van Lennep, Schimmel, Multatul i,
  etc. etc. 31 Hij krijgt nu ook weer pedagogie erbij (apart bedoel ik).
   Jul I ie kunt elkaar mooi examineren zaterdag en zondag, wie het mees! weet. 32
  Schrijf even vooruit wanneer je arriveert. En breng mooi weer mee." 3
  Maar nog voor zijn examen verlaat Ibrahim het huis van de Koopmans'. Hij
  zelf schrijft dit toe aan een ruzie met mevrouw die ontstond nadat hij
  terugkeerde van een vergadering tegen "Indië Weerbaar,,34 in Den Haag. Hun
  opvattingen hierover botsten heftig volgens Tan Malaka. 35
  Voor een verklaring met meer nadruk op het geleidel ijke karakter van de
  "breuk" pleit zijn eigen uitlating in een brief: "'t Schijnt, dat we toch
  niet aan elkaar passen. 't Gebeurt wel meer is 't niet?,,36
  Trijn van Dijk schrijft hierover later:
  "De kwestie tussen Ibr. en de fam. K. is geheel tussen hen beiden. Ze
  harmon i eerden samen he I emaa I n i et meer. I br. komt er noo i t meer. ,,37
  Wel I icht I igt ook een deel van de verklaring in de oorlogsomstandigheden,
  het duurdere levensonderhoud waardoor de man bijlessen moest gaan geven en
  in het vertrek van Van Wijngaarden en Sudiman. Hierbij kwamen dan nog
  pol itieke meningsverschi I len.
  Ibrahim verhuisde op 30 mei 1918 naar de Gooi landscheweg 6, waar de
  fami I ie Drescher woonde. Hij verbleef hier tot 8 november 1919, toen hij
  vertrok naar Indië. 38
  Tan Malaka beschrijft zijn nieuwe huis en zijn bewoners als volgt:
  "Ik verhuisde naar een ander huis, een kleine vi I la van een exporteur.
   De heer 0., de bewoner was een Duitser 39 , een handelaar en een zeer
  gemeenzaam man. Mevrouw D. was een Hollandse, jong, geduldig en zachtaardig. Meneer en mevrouw hadden in huis twee Indo-studenten 40 , een
  Chinees 41 en nog een Indonesiër die ook uit het zelfde huis als ik kwam. 42
  De twee Indo-studenten waren geen makke jongens, zij verhuisden van Den
  Haag naar Bussum om in een meer beschaafde omgeving te komen onder toezicht van de heer Fabius. Zij waren broers. Op school hadden ze niet veel
  voortgang gemaakt. Ofschoon ze al 19 en 18 jaar oud waren hadden ze nog
  slechts het diploma van de lagere school behaald. In Bussum volgden ze
  een avondcursus boekhouden ... waar ze ook al erg veel moeite mee hadden,
  terwijl --- hun ondeugd zeer steeg." 43
  Niet zonder een zekere zelfvoldaanheid vertelt hij hoe hij ze een afstraffing gaf, de jongste omdat hij mevrouw Drescher beledigde door in het Maleis
  te zeggen: "Mevrouw is dom, mevrouw is stom." Hierna noemden de jongens hem
  onder elkaar "De Tijger".44
  Over de Chinees schrijft hij:
  "De Chir.ees was ijverig, inteli igent en zWIJgzaam. In het begin stond ik
  op zeer goede voet met hem. Daarna maakten we ruzie omdat hij zenuwziek
  werd, niet kon slapen van het uit het hoofd leren. Later werd hij weer
  een goede vriend. Hij ging later naar een ziekenhuis, iets wat ons zeer
  bedroefde en werd later door zijn ziekte gedwongen naar Indonesië terug
  te gaan.,,45
  De drijvende kracht in huis was mevrouw Drescher. Ze organiseerde feestjes
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  IN BUSSUM (1916-1919)
  
  47
  
  Foto ter gelegenheid van een feestje in "Huize HIndia".
  Afgebeeld o.a. staande Ibrahim (vierde van I inks), Oscar Seel ig (5e v.I.),
  Oei Teng Soei (6e v.l.l; zittend (middelste rijl mw.Drescher (4e v.l.l,
  heer Drescher (5e v. I .l, Johann Seel ig (6e v. I .l; zittend (voorste rij)
  Darmabrata en zoon des huizes Carl Drescher. (Foto uit privé-bezit
  C.F.Drescher.l
  en schiep de gezel I igheid. Ze was een zeer zachtaardige vrouw met een sterke
  hang naar geestel ijke zaken. Ze was de theosofie zeer toegedaan. Hoewel man
  zowel als vrouw nooit in
  
  Indi~
  
  waren geweest, waren ze toch zo Indisch-
  
  gericht dat hun huis "Huize Hindia" en hun hond "Sobat" heette. 46
  De huishoudster van de fami I ie Drescher uit die tijd schrijft:
  "Het was een heel gastvrije fami I ie en erg hartel ijk en goed voor iedereen.
  Door omstandigheden en zakenachteruitgang door de oorlog waren zij genoodzaakt iets bij te verdienen. Zij kwamen in aanraking met de gepensioneerde
  generaa I Fab i us, die voogd was van een aanta I I nd i sche jonge I u i, waaronder
  ook Tan Malaka. Hij was een heel opgewekt iemand, vol humor en altijd
  vrol ijk. Hij studeerde van de ochtend tot de avond. Zijn enige ontspanning
  was zijn viool waar hij heel mooi op kon spelen. Voor meisjes had hij geen
  tijd. Alles was voor zijn studie. Hij was heel ideal istisch, en was van
  plan al les voor de minder-bedeelde Indi~rs te doen."47
  Ibrahim was zeer tevreden met dit kosthuis: hij voelde er zich zeer op zijn
  48
  
  gemak en zijn gezondheid was goed.
   Op 28 juni 1918 begon het schriftel ijke gedeelte van zijn hoofdakte-examen~9
  Over het resultaat hiervan was hij nogal tevreden. Maar na het examen kreeg
  hij de Spaanse griep50 en na het mondel ing gedeelte op 6 en 7 september bleek
  hij toch gezakt te zijn, waarbij het wel iswaar niet veel scheelde of hij was
  geslaagd. In bittere bewoordingen laat hij aan Horensma en Van Wijngaarden
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  TAN MALAKA
  
  48
  
  .. t e Ieurs t e 11'Ing bi'IJ'k en. 51
  zIJn
  Na het examen volgden enkele ernstige gesprekken met Fabius die als zijn
  
  mening uitsprak dat bij Ibrahim de ware I iefde voor het onderwijs ontbrak.
  Fabius wees hem op zijn pi icht tegenover zijn landgenoten die het geld voor
  zijn studie hadden voorgeschoten om een goed onderwijzer te worden en tevens
  op zijn schuld aan de Studiekas die al bijna vierduizend gulden bedroeg.
  Fabius raadde hem aan in Nederland als gewoon onderwijzer te gaan werken.
  Ibrahim kwam toen opeens met het idee koopman te worden. Fabius praatte
  hem dit uit het hoofd.
  "Vierentwintig uur later was hij bij mij: 'Ik heb besloten', zei hij.
   Ik fel ic i teerde hem, denkende dat er iets goeds zou komen. 'Ik wi I het
  volgend jaar naar Breda, cadet worden'. Een ogenbl ik meende ik nog, dat
  hij mij beetnam, maar neen, het was bi ijkbaar hoge ernst. Heel eenvoudig
  kon ik hem nu verzekeren, dat er van cadet-worden geen kwestie kon wezen~
  wijl hij de 21 reeds gepasseerd is, en ook, omdat hij geen talen kent."5L
  Na dit falen bleek hij in december 1918 te zoeken naar een betrekking op
  een kantoor. 53 Twee dagen in de week gaf hij Maleise les in Amsterdam en
  ver d er nog een paar uur .In Bussum. 54
  
  In mei 1919 is hij toch weer aan de gang voor de hoofdakte. 55 Op 27 juni
  legt hij het schriftel ijk gedeelte af. 56 Eind jul i volgt het mondel inge
  
  gedeelte. Weer zakt Ibrahim. 57 De eerste keer had hij onvoldoendes voor
  natuurkennis, rekenen en taal; de tweede keer voor tekenen, lezen en
  natuurkennis.
   Uit zijn brieven bi ijkt dat dit tweede falen hem niet zoveel doet als het
  eerste. Na twee jaar hard werken en na het, naar zijn idee, goede schrifteI ijke gedeelte, was zijn eerste afwijzing een harde klap. Hierna wordt de
  onderwijzersstudie naar de achtergrond gedrongen, hij wordt actief op vele
  andere gebieden, gaat lezingen houden, wordt pol itiek bewust en actief en
  geeft les in Maleis. Als dan een terugkeer naar Indi~ nog niet moge I ijk is
  doet hij nog maar een poging de hoofdakte te behalen. En zijn falen dan
  geeft hem niet zo'n grote schok, hoewel het natuurl ijk geen aangename
  gewaarwording is. Hij schrijft ook:
  "I nel k geva I i s het razend moe i I ijk om zonder je doe I bere i kt te hebben
  in je land terug te komen."58
  Op de Haarlemse Kweekschool onderging Tan Malaka de invloed van Nietzsche
  en de
  
  idee~n
  
  van de Franse Revolutie. Het social isme of communisme stond
  
  nog ver van hem af. Met Van Wijngaarden sprak hij hierover nooit toen zij
  samen bij de Koopmans' in de kost waren. 59 Maar dat was ook vóór de Russische
  Revolutie. Pas na het uitbreken van deze Revolutie maakte hij, naar eigen
  zeggen, kennis met de oudere boeken van en over Marx en Engels, zoals
  "Het Kapitaal" vertaald door Van der Goes, "Marxistische Economie" van
  Karl Kautsky en de brochures over de sociale revolutie van october 1917.
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  IN BUSSUM (1916-1919)
  
  49
  
  Tan Malaka noemt Nietzsche de thesis, Rousseau de anti-thesis en MarxEngels de synthese in het vormingsproces van zIJn denken. Dit gehele proces
  duurde de zes jaren dat hij in Nederland vertoefde. 60
  In zijn kweekschooltijd al had Tan Malaka zich aangetrokken gevoeld tot
  het naakte streven naar macht van het keizerl ijke Duitsland in de Eerste
  Wereldoorlog en tot de totale omwentel ing die de Franse Revolutie teweegbracht.
  Hiervoor had hij veel bewondering. Daarom had hij ook veel belang-
  
  stel I ing voor het machtsinstrument bij uitstek: het leger. Hij wilde in het
  Duitse leger dienen en in Bussum had hij ook plannen om aan de Koninkl ijke
  Mi I itaire Academie te Breda te gaan studeren. Volgens Fabius was dit gezien
  Malaka's opleiding onmogel ijk. Het bezoeken van een opleiding voor lager
  mi I itair personeel te Kampen verbood Fabius. 61 Zijn belangstel I ing voor
  mi I itaire zaken bleef en hij las hierover vele boeken. De zo opgedane kennis
  gebru i kte hij in 1948 om een boek over guer i I ra-oor logvoer i ng
  
  te schr i j ven 62
  
  Ook de reusachtige omwentel ing in Rusland in 1917 moet veel indruk gemaakt
  hebben op Tan Malaka, die zich steeds voelde aangesproken door grootse, op
  één doel gerichte bewegingen. Het streven naar macht op zich, zal echter
  eerder indruk gemaakt hebben dan de communistische ideologie.
  Dat Tan Malaka niet meteen na de Russische Revolutie bolsjewiek werd, maar
  dat een geleidel ijk proces hem in deze richting bracht is zeer waarschijnl ijk.
   Op dit punt stelt hij in zijn autobiografie "Dari Pendjara ke Pendjara",
  dertig jaar daarna geschreven, zijn bekering tot het communisme wel iets te
  abrupt voor. 63 Bovendien vangt hij dit in het sch8ma "these, antithese,
  synthese" dat hem pas later zo fascineerde. In zijn brieven aan Van
  Wijngaarden zijn hiervoor geen aanwijzingen te vinden. Maar dit kan zijn
  veroorzaakt door het feit dat Van Wijngaarden bepaald geen social ist was
  en Ibrahim geen reden had om daarover met hem in discussie te gaan. Nadat
  Van Wijngaarden in mi I itaire dienst was gegaan vormden
  
  de in het algemeen
  
  oppervlakkige brieven hun enige kontakt; ontmoeten deden zij elkaar in de
  twee jaar daaropvolgend slechts een enkel maal.
  Wel begon Tan Malaka zich te bewegen in de kringen van zijn landgenoten
  in Nederland. Voor het afleggen van zijn examen in de Maleise taal en land64
  en volkenkunde in december 1916 logeerde hij bij een landgenoot.
  Hij was
  hoogstwaarschijnl ijk I id van de Indische Vereeniging, de vereniging van
  Indiêrs in Nederland. 65 In het blad van deze vereniging "Hindia Poetra"
  wordt in 1916 vermeld dat "Geslaagd (is) voor het examen akte L.O., te
  Haarlem, de heer Datoek Tan Malako ___ .,,66
  Hij bezocht de "Indiê Weerbaar"-vergaderingen belegd door de Indische
  Vereeniging, dezelfde waarom hij ruzie kreeg met mevrouw Koopmans en die
  mede leidde tot zijn vertrek van de Korte Singel. 67 Van 19 tot 22 mei 1918
  68
  bezocht hij in Den Haag een Javaans feest.
  In de Indische Vereeniging waren de leiders Suwardi Surjaningrat en
  
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  50
  
  TAN MALAKA
  
  Gunawan Mangunkusumo, broer van Tjipto Mangunkusumo. Ongetwijfeld zullen
  deze twee een belangrijke invloed op de jonge Malaka hebben uitgeoefend.
  In de kleine Indonesische gemeenschap moesten er wel vele nauwe persoonI ijke relaties ontstaan. 69
  De Indische Vereeniging werd in augustus 1918 I id van het nieuw opgerichte
  "Indonesisch
  
  Verbond van Studeerenden", waaraan een aantal verenigingen
  
  deelnamen, waarvan de leden zich voorbereidden op een Indische werkkring.
  Eerste voorzitter was Mr. J.A.Jonkman. 70 Het oprichtingscongres werd in
  augustus 1918 gehouden. Hier werd besloten "Hindia Poetra" tot orgaan van
  het Verbond te maken. Het tweede congres werd in januari 1919 gehouden. In
  de congresverslagen 71 wordt Tan Malaka geen enkele maal genoemd. 72
  In 1919 wordt Tan Malaka ook naar buiten toe actief. Op 29 januari houdt
  hij een Iez i ng met I i chtbee Iden voor de veren i ging "Hou' en Trouw". Hij
  wordt uitgenodigd in het blad van de vereniging te sChrijven. 73 Het onderwerp is apol itiek, hoewel het ene zinnetje waarmee hij de beschrijving van
  het hecht~ Minangkabause famil iesysteem besluit ("Dit is dus, gel ijk men
  ziet, een beginsel van communisme!") er op wijst dat hij zich dan bezig
  houdt met het communisme. Opvallend is dat in het slot van het artikel
  Malaka spreekt over het toepassen van het zelfbestemmingsrecht der volkeren
  op de Minangkabau. Voor een geheel Indiê beslaand national isme was in zijn
  gedachten bi ijkbaar nog geen plaats. Van het aanbod geregeld bij te dragen
  aan het blad van "Hou' en Trouw" maakte hij geen gebruik. 74
  Hij zou in apri I spreken voor een Zendingsconferentie. Dit ging niet door. 75
  Voor Tan Malaka waren dit naast het geven van Maleise lessen, nieuwe bronnen
  van inkomsten.
  Op 17 maart 1919 schreef Fabius een nogal ultimatieve brief aan Horensma.
   Een aantal eerdere brieven van Fabius waren niet aangekomen bij Horensma,
  zodat Fabius lange tijd taal noch teken van Horensma had vernomen.
  "Zoals u uit de rekening zult ontwaren, is de schuld van Ibrahim nu reeds
  gestegen tot f 3903,42. U begrijpt toch wel, dat wij op die wijze niet
  kunnen doorgaan, en ik meende er recht op te hebben, van uw zijde te
  worden gesteund; maar, zoals ik zei, ik ontvang taal noch teken. Wat moet
  ik nu doen - tot in het oneindige voortgaan? De verwachtingen, die u van
  Ibrahim bleek te koesteren, zijn niet verwezen I ijkt; zo hij het examen
  voor hoofdonderwijzer doet, zal het zijn 'pour acquit de conscience', de
  ware schoolmeester zit niet in hem. --- Het gaat toch niet aan, iemand
  naar Hol land te brengen, en hem daar verder aan zijn lot over te laten.
  Nu heeft u in ons nog geldschieters gevonden, die zo welwi I lend waren, u
  ter wi I Ie te zijn, doch die daarmede niet kunnen voortgaan. En wat te doen,
  wanneer Ibrahim naar Indiê terugmoet? Wie betaalt de reiskosten, wie de
  uitrusting? Want wanneer hij nu dit jaar niet slaagt, zal hij toch terugmoèten. In elk geval is u borg, en zult u in de eerste plaats moeten weten,
  wat er te doen valt."76
  Horensma antwoordde op 30 juni op deze brief:
  "Ik heb verbaasd gestaan over de toon ervan welke van dien aard is dat ik
  gaarne zo spoedig moge I ijk de connecties met de Ned. Ind.O.
  en A.Studiekas
  Harry
  Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  IN BUSSUM (1916-1919)
  
  51
  
  te A'dam afbreek."
  Horensma klaagde over het gebrek aan informatie over allerlei zaken:
  "Nu pas blijkt het me dat Ibrahims schuld onrustbarend is opgelopen. Hij
  d i ent terstond de ter i ng naar de neri ng te zetten; m. i. heeft hij te
  weelderig geleefd. Dat op deze wijze niet doorgegaan kan worden begrijp
  ik volkomen. Daar had al lang een einde aan gemaakt moeten zijn. Jammer
  Is het det Ik zo leet ven de toestand op de hoogte ben gesteld."
  
  J/.'>'j
  
  1if'//
  ol/. "'7
  
  J/. Sj'
  
  ~
  
  Kf:::.. :> : :~· ~!.''':>:T ~c ~ i::~
  . "t,,;;. ~ f Eo h 'u /:.. i ~ii.
  ,./.-,,'--r";.
  /I 'Ir: · _.~ .,
  , /t./
  Û- ·· l.-,L_ ·.
  _A ·'''..:.~V ~..J , . - - ... ,
  Rekening-courant 1-7-1918 - 23-8-1919. (vervolg ven p.28 8n44.)
  
  Horensma schreef een volmacht te zullen afgeven bij de Javasche Bank,
  zodat zijn zwager, Abraham Touw, het gehele bedrag zou kunnen uitbetalen
  aan de N.l.a.S. Dit nadat Ibrahim bij notariêle akte zou hebben verklaard
  het bedrag aan Horensma schuldig te zijn. Op andere kritiek van Fabius
  antwoordde hij:
  "Van hier uit kon ik natuurl ijk geen toezicht of invloed op hem uitoefenen.
  Indien hij niet meer zijn best deed, zou het niet nodig geweest zijn, hem
  nog langer in Hol land te laten en zoveel voor hem uit te geven. Dit al les
  moest ik wel aan uw inzichten en oordeel overlaten."
  Horensma oefende kritiek uit op het feit dat Ibrahim geen cursus voor de
  hoofdakte had gevolgd. Uit een brief van Touw had hij afgeleid dat hij
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  TAN MALAKA
  
  52
  
  alleen Nederlandse les kreeg. "Als dit zo is, dan is de jonge man de dupe
  geworden van gebrekkige voor I ichting." Horensma was van mening dat hij
  Ibrahim juist door· hem aan de zorgen van de N.I.O.S. toe te vertrouwen niet
  aan zijn lot had overgelaten. Hij dankte de N. 1.0.5. voor de zorgen aan
  Ibrahim besteed. Hij zou Touw instructies zenden over wat er verder met
  Ibrahim moest gebeuren. 77
  De aanleiding voor Fabius' brief lag wel I icht in een aantal gesprekken
  die de generaal met Ibrahim voerde. Ibrahims pol itieke denkbeelden vielen
  bij hem in het geheel niet in de smaak. In zijn autobiografie vertelt
  Malaka dat Fabius hem vijf of zes avonden achtereen bij zich riep.
   Ze discussieerden over al Ie toen actuele vraagstukken; pol itieke, sociale
  en vooralonderwijsvraagstukken. Tan Malaka pleitte niet al leen voor leiding
  en toezicht door de staat op het onderwijs maar ook voor algehele subsidiering door de staat van het onderwijs. Volgens Fabius zou dit slechts de
  kwantiteit (van de leerl ingen) verhogen, maar de kwal iteit verlagen. En dat
  terwijl er al zoveel werklozen in de geschoolde groep waren. Dit geeft
  Malaka aanleiding te antwoorden:
  "Volgens mij, zou in een maatschappij waar de produktie evenals het
  onderwijs planmatig verl iep, werkloosheid niet moge I ijk zijn en, indien
  het er al was, niet lang kunnen duren, omdat het onderwijs in overeenstemming zou zijn met de produktie-behoeften van de maatschappij. Er zou
  geen schommel ing zijn door het bestaan van vraag en aanbod op de kapitaI istische markt waar ieder afzonderl ijk wi Iiekeurig produceert. De kwal iteit zal niet dalen omdat de voorwaarde voor het volgen van onderwijs tot
  zelfs de universiteit niet meer de welstand van de vader is, maar enkel de
  I ichamel ijke en geestel ijke bekwaamheid van de leerl ing, versterkt door
  het Staatsonderwijs."
  Veel talent gaat verloren door geldgebrek en velen krijgen een titel die
  er geen recht op hebben, aldus Tan Malaka. 78
  Op een ochtend kwam Fabius zelf naar het kosthuis van Tan Malaka toe.
  Mevrouw Drescher raadde Tan Malaka aan zich voorzichtig op te stellen. Zelf
  was hij wat verveeld door de gesprekken die telkens hetzelfde onderwerp
  behandelden. Maar nu I iet Fabius iets doorschemeren over "schuld" en "dank
  je wel zeggen" en dat hij terug zou gaan naar
  
  Indi~.
   Toen vroeg hij zich af
  
  waarom nu plotsel ing een plaats op een schip vrij was, na al die jaren van
  onmogel ijkheid van terugkeren. Het was niet de eerste keer dat het "dank je
  wel zeggen" aan de orde was. Tan Malaka bracht vervolgens naar voren dat hij
  in dat geval geen behoefte had aan verdere ondersteuning van de door Fabius
  vertegenwoordigde vereniging. 79
  De dag van de breuk tussen Fabius en Malaka gebeurde nog het volgende:
  "Die avond riepen meneer en mevrouw mij naar de zolderkamer. En toen zei
  meneer D. tegen mij: 'In het gesprek van vanochtend was je wel wat scherp.
  Maar wij begrijpen dat wel. Mevrouwen ik zijn het er over eens je verder
  toe te staan in ons huis te bi ijven wonen als kind des huizes tot je weer
  teruggaat. AI leen kunnen we je geen voldoende zakgeld geven, omdat mijn
  bedrijf verwaarloosd is' ."80
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  IN BUSSUM (1916-1919)
  
  53
  
  Enig zakgeld verdiende Malaka door Maleise les te geven. De harmonische
  sfeer en de rust in het huis brachten hem in een goede en gezonde toestand,
  ., ze I f . 81
  sc hrI..J ft hiJ
  Fabius bond in zijn antwoord op Horensma's boze brief nogal in. De schijn
  dat Horensma zich niets meer van Ibrahim aantrok was, zoals hij had begrepen,
  het gevolg van het wegraken van een aantal brieven. Hij citeerde enkele
  passages uit deze brieven, waarin hij zijn twijfels uitsprak over Ibrahims
  onderwijzersroeping. Fabius bevestigt Malaka's mededel ing over de steun
  van de fami I ie Drescher:
  "Ook heeft de fam i I ie Drescher - waar I. aan hu i sis - zo vee I vertrouwen
  in hem, dat zij hem nu pension crediteert, voor zover I. met zijn Maleise
  lessen niet genoeg verdient.,,82
  Touw verscheen korte tijd later bij Fabius met een bedrag van f 4032,85,
  het gehele bedrag van Malaka's schuld aan de Studiekas. Fabius I iet een akte
  opmaken, waarin Malaka verklaarde dit bedrag schuldig te zijn aan Horensma
  tegen een rente van vijf procent. 83 Malaka vermeed het tekenen van de akte
  en weigerde dit tenslotte ronduit. 84
  Op 10 mei 1919 werd in Amsterdam tussen Suwardi en Sneevl iet een openbare
  discussie gehouden over "national istische en social istische tendenzen in de
  I nd i sche Beweg i ng". Het i s zeer waarsch ij n I ijk dat Tan Ma I aka h i er ook was,
  en wel I icht kwam hij hier voor de eerste maal in nauw kontakt met Sneevl iet,
  die een grote rol speelde in de pri I Ie social istische beweging in Indiê. 85
  Sneevl iet stelde zich hier zeer I inks op. In Indiê zullen de revolutionairen
  de klassenstrijd moeten voeren. De national isten zullen langs een andere weg
  nooit hun doel bereiken. Ze moeten samengaan met de communisten in de Indische
  Sociaal-Democratische Vereeniging (I.S.D.V.) en de massa's revolutioneren.
   Suwardi achtte Indië nog niet rijp voor klassenstrijd; hij is er tegen dat
  de Europese l.S.D.V. de leiding van de Inlandse beweging wi I voeren. Suwardi
  heeft ook nog wel enig vertrouwen in het gouvernement en de pas ingestelde
  Volksraad. Sneevl iet overziet, volgens hem, het belang van de Inlandse
  86
  beweging in zijn wens het Europese kapital isme ten val te brengen.
  In het
  
  meinummer van "Hindia Peetra" verscheen een artikel van P.~1.Adriaanse
  
  getiteld "Het Koloniale probleem en het Indonesisch Verbond".87 In een
  fi losofische inleiding betoogt hij dat de zuiverste verhoudingen die zijn
  waaruit al Ie bijzondere toestanden zijn verwijderd. Bij het koloniale
  probleem ziet men dan twee kanten, "het wijze heden" en "de betere toekomst",
  als uitdrukking van de tegenstel I ing behoudzucht tegenover streven om het
  bijzondere op te heffen tot algemeenheid. Déze antithese bestaat niet tussen
  bijv. Nederlander en Indonesiër. Het westen is in zijn maatschappel ijke
  ontwikkel ing verder dan het oosten en begint buiten het nationale stadium
  te treden naar de "hei I ige al I iantie der volkeren". Vele Indonesiërs zien
  echter niet verder dan het nationale belang en op congressen van het Verbond
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  TAN MALAKA
  
  54
  
  zijn zij de incarnatie van groepsegoTsme. Dit verwijt laat Adriaanse volgen
  door de opmerking aan de jeugdige leden van het Verbond open te staan voor
  allerlei opvattingen en zo het tempo der bewegingen in
  
  Indonesi~
  
  te beTn-
  
  vloeden.
   In het
  
  juninummer wordt hierop gereageerd door "Ibrahim" onder de titel:
  
  "Is er een koloniaal probleem?" Adriaanse misleidt zich zelf, volgens Tan
  Malaka, met zijn antithese; Indonesi~rs hebben slechts tot doel tegen elke
  vreemde heerschappij te strijden. Van de "hei I ige all iantie der vol keren"
  ontwaart hij niet veel in Europa, slechts een uitbreiden van het national isme
  ziet hij, terwijl het oosten vóór het westerse indringen dichter bij dit
  ideaal kwam. De "hei I ige al I iantie" betekent bestendiging van het huidige
  systeem. Het koloniaal probleem eindigt als Nederland Indi~ opvoert tot
  zelfstandigheid. Nu poogt men al leen zijn knagend geweten te bevredigen,
  ""
  88
  zon d er d e bUI"t t e WI"11 en priJsgeven.
  Opvallend is nog de anti-social istische passage waarin Tan Malaka de
  social isten, die zo prat gaan op hun international isme, verwijt nooit te
  hebben geprotesteerd tegen het begrip kolonie. Deze passage zou kunnen wijzen
  op een communistische gezindheid; de communisten veroordeelden het kolonial isme
  onvoorwaardel ijk.
   In deze tijd moet hij zich communist zijn gaan voelen en dit moet ook naar
  buiten duidel ijk zijn geworden. Hij vertelt dat mevrouw Drescher hem in
  Den Haag eens begroette met: "Hallo meneer Bolsjewiek", en dat hij toen pas
  besefte welke verandering zich in zijn denken had voltrokken. 89
  In deze zelfde tijd vroeg Suwardi, die naar Indi~ terugging, Tan Malaka
  zijn partij in Nederland te vertegenwoordigen. Het verschi I tussen national isme,
  social isme en bolsjewisme was hem toen, naar hij schrijft, wel duidel ijk, maar
  "actie in een partij en het vertegenwoordigen van deze ooit zeer revolutionaire partij was nog niet zo duidel ijk voor mij. De Indische Vereeniging
  met zijn R.M. Noto Suroto's90 gaf niet zoveel meningen en opvattingen, laat
  staan ervaring. Ik keek naar Dewantor0 91 , maar wist niet wat ik moest
  antwoorden. Hij glimlachte. Ik keek naar wijlen Dr. Gunawan Mangunkusomo.
  Hij gl imlachte slechts en zei 'Het komt wel goed, doe het maar.,,92
  Korte tijd later vertegenwoordigde Tan Malaka de Indische Vereeniging op
  het 3e Verbondscongres dat van 3 tot 6 september 1919 in Deventer werd
  gehouden. Hier gaf hij voor een gehoor van zeventig congressisten een preadvies over "Wat wi I, kan en mag Nederland thans van Indonesië verwachten?"
  Het krantenverslag schrijft het volgende over Tan Malaka's bijdrage:
  "Vervolgens kreeg de Indonesiër de heer Ibrahim D.Tan Malaka het woord.
  Spr. verklaart hier niet te spreken namens de Indische Vereeniging, evenmin
  namens het Indische volk; wat hij zegt, zijn individuele uitspraken.
  Tijdens de Academisch-Indische week te Amsterdam, aldus spr., werd door
  dr. Gunning o.m. gezegd, dat Indi~ niet met rust gelaten werd. Deze woorden
  zijn spr. als uit het hart gegrepen. Indië wordt niet met rust gelaten,
  noch op geestel ijk, noch op economisch of politiek gebied.
   De eerste blanke, die voet aan wal zette in Indië bracht de eerste
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  IN BUSSUM (1916-1919)
  
  55
  
  schok te weeg op geestel ijk gebied, die weldra door vele andere gevolgd
  werd. Thans, drie eeuwen later ziet men de gevolgen; een strijd lsontbrand,
  zo geweldig groot in omvang, zó gedifferentieerd, dat spr. bijna wanhoopt
  de gestelde vraag 'Wat wi I, kan en mag Nederland thans van Indonesië
  verwachten?' te beantwoorden. In grote I ijnen wordt die strijd - de heer
  Malaka wi I zich tot Java beperken - gedemonstreerd door de verenigingen
  'Budi Utomo', 'Sarekat Islam'. en 'Insul inde'. De drie verenigingen
  bevatten in zich de kiem van de strijd op geestel ijk, economisch en
  pol itiek gebied, ieder met zeer belangrijke onderdelen, zoals het onderwijs
  en het studiefonds voor Budi Utomo, de arbeidsorganisatie, de arbeidsbeurs
  voor S. I., de pol itieke agitatie voor Insul inde. De verenigingen, zegt
  spr., beloven een toekomst voor de Indonesiërs, die hen in menig opzicht
  bevredigen kan. Het Javaanse volk moet leiders hebben, die de volkspsyche
  verstaan. Niet in het leren van vreemde talen I igt hun taak, maar hun taak
  is het vreemde in de landstaal tot hun volk te brengen. Niet de meestertitel te halen zij het ideaal, maar door de meestertitel het Adatrecht
  zich eigen maken om aan het volk een recht te geven dat het toekomt. De
  'Sarekat Islam' heeft van begin af aan een andere weg gevolgd. De enkel ing,
  zich losmakend van de inertie der massa, kan zich tot de verste hoogte
  verheffen, waardoor het verband met de massa maar al te vaak verbroken
  wordt.
   Tegen het Europees kapitaal dient front gemaakt te worden; een feit is
  het immers dat waar een suikerfabriek zich vestigde, de bevolking verarmde.
  De S. I. zal in hoofdzaak tot taak hebben de arbeiders te verenigen en te
  trainen. Onder haar invloed hebben zich reeds vakverenigingen gevormd,
  zoals die van het spoor- en tramwegpersoneel . Het is echter een gebiedende
  eis, dat verbeteringen door parlementaire actie moeten worden Ingeleid.
  Het principe van 'Insulinde' is: een vrij Indië voor vrije Indiërs. Daarin
  zal plaats zijn voor Hollanders, evenals er ook plaats is voor Duitsers
  en Engelsen in Nederland, mits zij genegen zijn zich aan de gewoonten en
  wetten van het land aan te passen. 'Insul inde' pleit voor een Indische
  staat, wiens burgers gel ijke rechten, gel ijk onderwijs, gel ijke behandel ing
  en gel ijke toekomst hebben. Spr. wil er niet over strijden of Indië rijp
  is voor zelfbestuur. Want wat baat het of men in Indië 'ja' zegt en in
  Hol land 'neen'? Daardoor wordt aan Indië het zwijgen niet opgelegd, evenmin
  worden daarmee de Indische leiders overtuigd. Aan de hand van'Budi utomo',
  'Sarekat Islam' en 'Insul inde' kan en mag Nederland van Insul inde verwachten dat het zich met grootst denkbare energie zal zetten aan de voorbereiding van zijn onafhankel ijk volksbestaan. Indië zal dit doen op een
  harmonische wijze, n.l. langs culturele, economische en pol itieke weg.,,93
  De andere drie inleiders, V.J.Koningsberger, D.J.P.Oranje en Oei Kiauw Pik,
  hielden een veel gematigder redevoering.
  In de discussie richtten velen zich tegen Malaka's bijdrage. Eén van zijn
  opposanten zei:
  "De Sarekat Islam heeft na 1916 toch in feite niets gedaan dan ontevredenheid zaaien onder de Indonesiërs tegen hun eigen belang in. Het is immers
  gemakkei ijker wanorde van orde te maken, dan andersom".
   Tan Malaka reageerde volgens de krant:
  "De heer Ibrahim Malaka noemde het annexionisme van België onhebbel ijk,
  maar waarom moeten de Indiërs het goed vinden dat geheel Hol land geheel
  Atjeh annexeert? De zogenaamde oproerkraaiers in ~ndië zijn voor de
  bevolking de bevrijders van het Nederlandse juk." 4
  "
  
  Aan Van Wijngaarden schreef hij dat het er heet toeging en getuigt hij
  van zijn afkeer van de ambtenaren
  "die meestal een staat verpesten met hun gehechtheid aan bureaucratie.
  Harry A. Poeze - 9789004287099
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 01:11:08AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  56
  
  TAN MALAKA
  De heren begrijpen niet, dat er nu een heel andere geest in
  De tijd van J.P.Z.Coen is voorbij.,,95
  
  Indi~
  
  heerst.
  Het congresversl.ag in "Hindia Poetra" vermeldt de conclusie van Malaka's
  betoog. In een nabeschouwing schrijft Sim Ki Ay dat de Hollandse inleiders
  de goede bedoel ingen van het gouvernement benadrukken. "Uit Ibrahim's rede
  spreekt slechts wrevel en spijt over 't feit dat zijn vaderland niet met
  rust wordt gelaten." De goede bedoel ingen van decentrifugale Hollander
  stuiten af, aldus de schrijver, op het harde schi Id van de zichzelf zoekende
  centripetale
  
  Indonesi~r.
   Deze ziet na de bittere ervaringen met de ethische
  
  pol itiek opgedaan "in de beloften van de regering slechts leuzen en
  tendenzen".96
  Zulke tegenstel lingen op de congressen van het Indonesisch Verbond van
  Studeerenden waren een begrijpel ijke zaak. Het verbond verenigde heterogene
  studentengroepen als Indische studenten, aspirant-planters, zendel ing-kwekeI ingen, Chinezen uit Indiié afkomstig, Indologen, Indische kadetten en kandidaat-bestuursambtenaren. 97
  De tegenstel I ing tussen Indiiérs en Nederlanders moest altijd naar voren
  komen. De Nederlandse leden moesten aan hun koloniale bezit vasthouden, al
  was het al leen maar omdat ze daar hun beroep gekozen hadden. De Indische
  studenten beseften juist in Hol land des te meer wat het betekende in een
  kolonie te wonen. Zo bestond er een onoverbrugbare tegenstel I ing, die ook
  spoedig tot een breuk binnen het verbond zou leiden. 98
  Ibrahims penibele financi~le toestand, zijn grote schuld aan zijn dorp
  en aan Horensma dwongen hem wel uit te kijken naar een betrekking. Daarbij
  kwam nog dat zijn ouders hem een ultimatum stelden. Hij moest zo snel moge I ijk
  terugkomen; tot zijn terugkomst zouden ze hem niet meer sChrijven. 99 Dit gaf
  de doorslag. Hoewel hij graag nog in Europa gebleven was wi Ide hij zijn
  ouders, die in kommervol Ie omstandigheden verkeren, terugzien.
  Over het vinden van een betrekking vertelt Malaka het volgende verhaal.
  Na zijn lezing voor "Hou' en Trouw" in Amsterdam, kwam tijdens de terugreis
  in de trein een oudere man naast hem zitten, die vroeg of hij Tan Malaka was.
  