text: Témoigner. Entre histoire et mémoire
  
  Revue pluridisciplinaire de la Fondation Auschwitz
  135 | 2022
  
  La désobéissance
  
  Kristien Hemmerechts. “Hubertina”
  Joris Duytschaever
  
  Édition électronique
  URL : https://journals.openedition.org/temoigner/11535
  DOI : 10.4000/temoigner.11535
  ISSN : 2506-6390
  Éditeur
  Éditions du Centre d'études et de documentation de l'ASBL Mémoire d'Auschwitz
  Édition imprimée
  Date de publication : 10 octobre 2022
  Pagination : 113-115
  ISBN : 978-2-930953-17-5
  ISSN : 2031-4183
  Référence électronique
  Joris Duytschaever, «Kristien Hemmerechts. “Hubertina”», Témoigner. Entre histoire et mémoire
  [Online], 135 | 2022, Online op 27 avril 2023, geraadpleegd op 13 octobre 2023. URL: http://
  journals.openedition.org/temoigner/11535 ; DOI: https://doi.org/10.4000/temoigner.11535
  
  Ce document a été généré automatiquement le 13 octobre 2023.
  The text and other elements (illustrations, imported files) are “All rights reserved”, unless otherwise
  stated.
  Kristien Hemmerechts. “Hubertina”
  
  Kristien Hemmerechts. “Hubertina”
  Joris Duytschaever
  
  RÉFÉRENCE
  Kristien Hemmerechts. Hubertina. Breda: De Geus, 2021
  Kristien Hemmerechts. “Hubertina”
  
  1
  
  Kristien Hemmerechts (°1955) speelde het klaar om aan de Katholieke Universiteit
  Brussel een hele generatie anglisten op te leiden en daarnaast nog een veelzijdig
  
  Témoigner. Entre histoire et mémoire, 135 | 2022
  
  1
  
  Kristien Hemmerechts. “Hubertina”
  
  creatief oeuvre te publiceren. Ooit kon men de indruk hebben dat ze te snel en te veel
  schreef. Zo vermeldde ze in Een jaar als een ander (2003) dat ik haar, in taalkundig
  opzicht althans, “een brede rug” toedichtte, alluderend op haar boek Brede heupen.
  Hopelijk heeft een vlijtige doctorandus inmiddels geen tijd verloren met naar deze
  passage te zoeken in mijn recensie van André Brinks The Rights of Desire; een redacteur
  van De Tijd had dit grapje namelijk stilzwijgend geschrapt. Hemmerechts citeerde uit
  het typoscript dat ik haar collegiaal als “inside scoop” gefaxt had. “Gefundenes
  Fressen” voor de genetische literatuurstudie zoals ze nu welig tiert…
  2
  
  Heden schrijft Hemmerechts minder impulsief, hoewel nog altijd pittig. Hubertina.
   Roman (De Geus 2021, 351 p) is een “vie romancée” van een historische figuur,
  Hubertina Aretz (1893-1973), die een mineure, maar toch opmerkelijke rol speelde in de
  Vlaamse Beweging, en die ik als kind reeds hoorde vermelden in de jaren 1950 in het
  pacifistisch milieu waarin ik opgroeide. Ze werd geboren als Duitse in een katholieke
  mijnwerkersfamilie nabij Aken, met familiebanden in Nederland, en werd uiteindelijk
  Belgische in 1938 door haar huwelijk. Vlaanderen werd haar “Wahlheimat”.
  Hemmerechts situeert haar met een gezapige, volkse verteltrant in het rijke roomse
  leven vanaf 1900, inclusief inmiddels verdwenen curiosa zoals de doopspuit die
  gebruikt werd om een (bijna) doodgeboren baby in extremis het voorgeborchte van de
  hel te besparen. Haar research is indrukwekkend. Toch was nog meer uitleg nuttig
  geweest, b.v. op p. 23 over de “tertiarissen” als soldaten van Christus: waren ze identiek
  met de Derde Orde van de H. Franciscus, zoals vermeld op “santjes” tot in de
  jaren 1950? Een huwelijk volgens die regel verzaakte aan erotiek: 2 gaten in de
  nachtkledij maakten voortplanting mogelijk. Zo’n onthechting lag Hubertina. Wellicht
  werd haar huwelijk nooit lichamelijk voltrokken; in ieder geval bleef het kinderloos. Na
  scheiding van tafel en bed dementeerde haar man, een weduwnaar die niet losgeraakte
  van zijn overleden eerste vrouw, en stierf met bekwame spoed. Hubertina zocht geen
  opvolger. Blijkbaar voelde ze zich best als eenling. Ze ging volledig op in haar absolute
  liefde voor Christus, de Heilige Maagd en het ene ware geloof. Al de rest was bijzaak.
   3
  
  Hemmerechts baseert zich op historische bronnen om Hubertina te profileren, waarbij
  ze zowel met de stem van haar protagoniste spreekt als zelf fantaseert om hiaten op te
  vullen. Haar empathie is uitzonderlijk. Ze bevestigt haar faam als psychologisch auteur
  bijvoorbeeld met haar tastende zekerheid bij de analyse van Hubertina’s drijfveer om
  slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog te verzorgen: “In het ziekenhuis had ik
  protestanten en Joden niet anders behandeld dan katholieken. Soms had ik hun zelfs
  meer aandacht geschonken in de hoop hen vatbaar te maken voor bekering” (p. 117).
  4
  
  Als typische zeloot werd Hubertina alleen bewogen door haar liefde voor het geloof, dat
  ze als wapen gebruikte tegen het nazisme en het communisme, twee ideologieën die ze
  bestreed met een obsessieve hardnekkigheid. Dat ze nooit het begeerde diploma
  verpleegkunde behaalde, in tegenstelling tot wat vermeld wordt in de Nieuwe
  Encyclopedie van de Vlaamse Beweging (NEVB), en met verlaagde verwachtingen moest
  leven als pastoorsmeid, zadelde haar op met een minderwaardigheidscomplex dat ze
  overcompenseerde door de illusie te cultiveren dat ze geroepen was tot een grootser
  bestaan. In dit licht kan men haar offervaardigheid zien, toen op haar een beroep werd
  gedaan om Joodse kinderen op te vangen die zonder hun ouders met de trein uit
  Duitsland in België arriveerden vanaf 1933. Daar werd de kiem gelegd van haar
  engagement voor de Israëlieten, dat uitmondde in deportatie naar Ravensbrück en
  
  Témoigner. Entre histoire et mémoire, 135 | 2022
  
  2
  
  Kristien Hemmerechts. “Hubertina”
  
  dwangarbeid in zoutmijnen, waar ze slechts op het nippertje aan de dood ontsnapte
  dankzij onverwachte evacuatie naar Zweden in april 1945.
   5
  
  Hoewel ze erkend werd als politiek gevangene 1940-45, kreeg haar anticommunistische
  reflex gaandeweg de bovenhand en pleitte ze voor verzoening ten bate van de
  voormalige collaborateurs in een periode toen dat nog niet vaak gebeurde, behalve
  door iemand als de katholieke Antwerpse politicus Louis Kiebooms. Ze bewoog zich als
  een vis in het extreemrechtse water van het weekblad ’t Pallieterke dat weerstanders
  doorgaans belachelijk maakte en ook niet vies was van antisemitisme. Ze dweepte met
  de gitzwarte pater Stracke en ging naar de verboden Bormsherdenking van 1966. De
  bekroning van haar omstreden engagement gebeurde op de IJzerbedevaart van 1971.
   Toen stikte ze evenwel bijna in haar emotie en kon ze geen woord uitbrengen. Freud
  zou zo’n gedrag als “hysterisch” bestempeld hebben. Het speelde in ieder geval in de
  kaart van de reactionaire richting in de Vlaamse beweging, die toen zelfs met de Ku
  Klux Clan (KKK) flirtte . Men droomde in Diksmuide ook van erkenning als Unescowerelderfgoed. Baron Georges Schnek (1924-2012) getuigde tegenover mij hoe hij als
  voorzitter van het Joods Museum in Brussel naar Vlaams minister-president Van den
  Brande toog om te pleiten voor een evenwaardig museum in Mechelen, gefinancierd
  door de Vlaamse gemeenschap, aangezien dat van Brussel volledig bekostigd werd door
  de Franstalige gemeenschap. Van den Brande reageerde positief, maar wel
  plompverloren: “Ja, dat doen we, en we koppelen dan dat museum aan de erkenning
  van de IJzertoren als memoriaal van de Vlaamse ontvoogding!”
  
  6
  
  Hubertina werd na haar dood in 1973 gecanoniseerd in de NEVB. Haar nagedachtenis
  wekt nog altijd gemengde gevoelens, zoals Hemmerechts met pudeur en kritisch
  inzicht verduidelijkt. Aangezien ze zelf uit een antinazistisch milieu stamt, is de
  ambivalentie niet uit de lucht als ze opnieuw haar houding moet bepalen tegenover de
  verwikkelingen van oorlog en collaboratie, zoals reeds bleek uit haar vorig boek Het
  verdriet van Vlaanderen (2019). Daar gaf ze reeds blijk van scherp inzicht in het wezen
  van het nazisme, bijvoorbeeld door het woord “anständig” (fatsoenlijk) te selecteren als
  bron van verdwazing (p. 266). Alfred Döblin legde reeds de vinger op dit misleidende
  woord in zijn visionaire roman Berlin Alexanderplatz (1929), en Himmler zorgde voor een
  absoluut dieptepunt met zijn misbruik van dit woord in zijn beruchte toespraak voor de
  SS in Posen op 4 oktober 1943. Hemmerechts was zich wellicht niet bewust van de
  geschiedenis van dit woord, maar haar intuïtie was feilloos toen ze er de aandacht op
  vestigde. Zulke inzichten maken ruimschoots goed wat Marnix Beyen terecht
  bekritiseerde als een teveel aan “flou artistique” en een manco aan historische
  accuratesse (in De Reactor van 21 juni 2019. “(On)gemakkelijke (on)waarheden”).
   7
  
  In dezelfde geest mijn “Lof van het dilettantisme”, nu toegepast op Hubertina.
   8
  
  De meest verrassende ontdekking die ik te danken heb aan dit boek betreft niet de
  eerder banale mevrouw Aretz. Al zeg ik dit niet zonder schroom over iemand die
  onverschrokken haar leven geriskeerd heeft om weerlozen te redden, iets waartoe ik
  zelf misschien niet in staat zou zijn. Mijn gereserveerde waardering voor haar belet
  niet dat ik een grotere bewondering heb voor de excentrieke filosoof Leopold Flam
  (1912-1995), tot wiens verzetsnetwerk Hubertina behoorde – tot mijn grote verbazing,
  
  9
  
  Had men mij een maand geleden gevraagd: “Is het denkbaar dat er ooit productieve
  interactie zou zijn geweest tussen Hubertina Aretz en Leopold Flam?” dan zou ik driest
  gezegd hebben: “Natuurlijk niet!” Flam had namelijk bij rechts Vlaanderen een zeer
  slechte pers. In ’t Pallieterke werd hij aangevallen als de “Levantijn” die onze jeugd met
  
  Témoigner. Entre histoire et mémoire, 135 | 2022
  
  3
  
  Kristien Hemmerechts. “Hubertina”
  
  haar “gezonde Vlaamse reflexen” kwam verpesten als inspecteur geschiedenis. Hij deed
  inderdaad afbreuk aan taaie legenden, o.a. over de kruistochten. Vanaf p. 243 komt hij
  herhaaldelijk ter sprake (een index zou handig geweest zijn!), en dat is een grote
  verdienste van Hemmerechts, die hopelijk nog meer aandacht aan hem zal besteden om
  de immanente rechtvaardigheid een handje te helpen. Flam heeft namelijk nooit de
  erkenning gekregen die hij verdiende. Reeds als student aan de Rijksuniversiteit Gent,
  waar hij in 1938 licentiaat geschiedenis werd, had hij moeten opboksen tegen
  reactionaire professoren : “Wie bij Edgard de Bruyne Marx of Freud durfde vermelden,
  kon zich klaar maken voor een buis!” was nog in de jaren 1970 een refrein van Flam op
  de volks-hogeschool Aurora in Antwerpen, waar ik af en toe ging luisteren naar zijn
  toegewijde leerlingen. Hij probeerde zich dan weg te cijferen, maar de trauma’s
  noopten hem af en toe tot “acting out” als een duiveltje uit een doosje. Zijn antagonist
  De Bruyne (1898-1959) was een mediëvist van formaat en katholiek politicus, die
  volgens Flam stenen in plaats van brood bood. Hij was ook bezeten van de “libido
  dominandi”. Flam van zijn kant profileerde zich vooral als Nietzscheaanse filosoof aan
  de Vrije Universiteit Brussel, waar hij wel eens zijn blote rug durfde tonen met de
  sporen van zijn verblijf in het KZ Hadmersleben, als logenstraffing van de laster over
  zijn gunstbehandeling door de nazi’s als Kapo.  Témoigner. Entre histoire et mémoire, 135 | 2022
  
  4.
  