text: Ernst Busch in Nederland en Vlaanderen 0 '
  
  Ben Leenders
  
  De Duitse revolutionaire ganger Ernst Busch was in de jaren dertig het boegbeeld van de socialistische
  omroep VARA in Nederland. Maar de 'spieszbürgliche Haltung' van de socialistische omroep
  benauwde hem. Hij vond zijn heil in België. De achtergronden van zijn platêner/enis uit die tijd op het
  eigen label 'Lied der Zeit' zijn lang duister gebleven. Ben Leenders groef de geschiedenis op.
  bij links Duitsland razend populair met zijn
  revolutionaire liederen. Zo populair dat
  Goebbels gezegd schijnt te hebben: "Wij
  
  Het kwam allemaal door die man uit Dresden.
  Hij had een artikel van mijn hand over Ernst
  Busch in een Nederlands tijdschrift in handen
  gekregen. Met behulp van een Kleine Reise/ührer
  für die Niederlande had hij het uitgevlooid. In
  dat artikel had ik over plaatopnamen geschreven die Ernst Busch in 1.939 in België had gemaakt. Opgewonden bestookte hij mij met vragen, vragen, vragen. Hoe, wat, waar, wie? Ik
  wist minder dan hij. Ik had het maar overgenomen uit de biografie uit 1987 van Ludwig Hoffmann en Karl Siebig. En wat daarin staat over
  de Vlaamse tijd is tamelijk onvolledig en niet al
  te nauwkeurig. Een taalkwestie waarschijnlijk.
  Bernd Meyer-Râhnitz uit Dresden bleek een
  Busch-expert te zijn. Hij werkte - en werkt nog
  steeds - aan een discografie van de opnamen
  op 78-toerenplaten. We vulden elkaar goed aan
  bij het opgraven van de Vlaamse geschiedenis.
  moeten ook een Ernst Busch hebben." Die heeft
  
  hij nooit gekregen.
   Dat Busch de trein naar Nederland nam was
  geen toeval. Hij had op oudejaarsavond 1932 al
  voor de VARA gezongen en bij die gelegenheid had secretaris Gerrit Jan Zwertbroek hulp
  aangeboden voor het geval dat het in Duitsland mis zou gaan. In Nederland was Busch al
  bekend, mede door negentien films. De 'Dreigroschenoper' met Busch als Moritatzanger(z)
  leidde tot een jaarlijkse pelgrimage naar De
  Uitkijk in Amsterdam.
  Busch kreeg onderdak en werk bij de VARA.
   Hoofdzakelijk als zanger, zijn Solidariteitslied
  'Voorwaarts en niet vergeten' werd zowat het
  clublied van de VARA. Maar echt thuis voelde Busch zich in Nederland niet. Bij de VARA
  was een richtingenstrijd aan de gang. De radicale secretaris Zwertbroek kwam in een onhoudbare positie te verkeren. Op eigen houtje
  steunde hij het verzet tegen Hitler, onder an-
  
  Eén der grootste politieke zangers van deze
  eeuw, Ernst Busch (1900-1980) moest na de
  machtsovername door Hitler in 1933 zijn vaderland snel ontvluchten. Geen wonder, hij was
  
  25
  TGSB 1998/ 3
  
  dere door met VARA-materiaal en -geld zenders te helpen oprichten die vanuit naburige
  landen anti-nazi-uitzendingen verzorgden. Hij
  werd vervangen door de voorzichtige Arie Pleysier. De communistisch gezinde Busch (al was
  hij dan geen partijlid) kwam in een zwakkere
  positie. Veel van zijn politieke repertoire mocht
  niet uitgezonden worden, omdat het tegen de
  sociaal-democraten gericht was, maar ook uit
  vrees voor een verbod door de Radio-Omroep
  Controle Commissie (ROCC) omdat het te revolutionairwas. De ROCC was in 1930 door de
  regering ingesteld om door middel van preventieve en repressieve controle ervover te waken
  dat geen zedenkwetsende of staatsgevaarlijke
  zaken uitgezonden zouden worden. Naarmate
  de politieke ontwikkelingen in het buitenland
  grimmiger werden kwam het zwaartepunt
  steeds meer te liggen op politieke aspecten. De
  eerste tonen van de Internationale als pauzeteken leverden al een boze brief van de ROCC
  op. Het Solidariteitslied mocht met diverse andere liederen niet als 'sluitlied' (het laatste lied
  aan het einde van de uitzenddag) uitgezonden worden. "Geen revolutie voor het slapen
  gaan!"
  Als Ernst Busch op een landdag van de VARA
  (een propagandabijeenkomst voor de leden)
  optrad en hij zong daar 'Der Revoluzzer',
  'Heimliche Aufmarsch' of een ander lied dat
  toch niet uitgezonden mocht worden, dan hing
  hij demonstratief zijn pet over de opnamemicrofoon. Bij de VARA dacht men: hij is één
  van ons. Maar Busch dacht daar anders over.
   Hij heeft later verteld hoe hij de 'spitzbürgerliche VARA-Leitung' een keer te pakken heeft
  genomen. In een rechtstreekse uitzending
  week hij van het programma af en zong de verboden 'Heimelijke Opmars' van Erich Weinert:
  "Arbeiders, boeren neemt de geweren, neemt de
  geweren ter hand".
  Gelukkig had Busch nog vrienden bij de VARA.
  Onder hen was de befaamde radiomaker en
  hoorspelregisseur S.de Vries jr. Deze bemoeide
  zich niet met bestuursconflicten. Hij was een
  trouwe sociaal-democraat en vóór alles een vakman. Hij waardeerde Ernst Busch bovenal als
  artiest en hij maakte gebruik van zijn talent waar
  hij kon. Zo kon Busch vaak meewerken aan radio-documentaires en hoorspelen.
  Nee, gelukkig voelde Ernst Busch zich niet.
  Zijn huwelijk met de zangeres van het Nelsoncabaret Eva Zimmermann (geb. 1912) was op
  de klippen gelopen en hij had last van emigrantenziekte. (Ofschoon het huwelijk maar twee
  jaar geduurd heeft is Eva zich tot op de dag van
  vandaag Eva Busch blijven noemen). In 1935
  keerde Busch de VARA en Nederland de rug
  toe en ging voor een jaar naar Rusland.
  Een twintigtal jaren later keek Busch zonder al
  te veel rancune op zijn VARA-tijd terug. Toen
  de zoon van S.de Vries jr. hem in Oost-Berlijn
  opzocht sprak hij - in het Nederlands - met nostalgie over zijn jaren bij de rode omroep. De
  VARA had blijkbaar wel behoefte om af te rekenen met haar eigen linkse verleden en de
  dwarse Ernst Busch. In 1952 - de Koude Oorlog
  was aan de gang - maakte de omroepvereniging zich onsterfelijk belachelijk met een radiodocumentaire van Frits Kief en Jan de Troye.
   Er werd in gezegd: "Ook Ernst Busch is bezweken voor de propaganda, voor de dreiging van het
  concentratiekamp. Nu zijn het de idealen van de
  heersers, die hij bezingt [...]. Busch is het symbool
  van de verminkte mensheid in Oost-Duitsland. Hij,
  die eens uittrok om met ons te strijden voor het
  recht van alle mensen, hij is het, die thans zingt in
  opdracht van de partij, die altijd gelijk heeft [...]".
  En dat terwijl Busch na de oorlog uit vrije keus
  van West- naar Oost-Berlijn is verhuisd en zonder veel belemmeringen naar West-Europa kon
  reizen.
  TGSB 1998 / 3
  
  Na zijn verblijf in Rusland ging Busch in 1937
  naar Spanje, waar de burgeroorlog aan de gang
  was. De Spaanse Burgeroorlog is gekenmerkt
  geweest door de vele intellectuelen en kunstenaars die de zijde van de Republiek gekozen
  hadden. De schrijvers Hemingway, Malraux en
  Orwell, de schilder Picasso, de filmer Joris Ivens
  en de zanger voor de Internationale Brigaden
  Ernst Busch. Hij zong voor de troepen aan het
  front en voor de radio. In Barcelona maakte hij
  drie platen op het label 'Discos de las Brigadas
  Internacionales Espana'. In documentaires over
  de Spaanse Burgeroorlog zie je de Brigadisten
  vaak de Buschliederen zingen: 'Lied der Interbrigaden', 'Lied der Einheitsfront'. Het beroemdste lied: 'Die Thâlmann-Kolonne' werd
  op muziek van Paul Dessau geschreven door
  diens vrouw, achter in haar kookboek. Om de
  macho's in de burgeroorlog niet te zeer op hun
  geweer te trappen gebruikte ze het pseudoniem
  Karl Ernst.
  In 1938 verliet Busch, verbitterd door de ellende van de oorlog en de naderende nederlaag
  van de Republikeinen, Spanje. Maar naar het
  benauwende Nederland wilde hij niet meer.
   In België had Ernst Busch van meet af aan een
  warmer nest getroffen. Op de 1-meimanifestatie in 1933 van de Vlaamse socialistische omroep SAROV(3) was zijn optreden een groot
  succes geweest. Hij zong daar Nederlandse teksten. Hoe hij dat zo kort na zijn vertrek uit
  Duitsland voor elkaar kreeg lijkt een wonder.
  Busch leerde snel talen, maar hij sprak ze allemaal met een stevig Duits accent.
  Vanuit zijn verblijf in Hilversum was Busch regelmatig naar België gereisd voor optredens tijdens manifestaties en voor radio-uitzendingen.
  Hij was bevriend geraakt met Yvonne De Man.
  Zij was de zuster van de socialistische politicus
  Hendrik De Man en echtgenote van de directeur van het Nationaal Instituut voor Radio-
  
  omroep, Gust De Muynck. Zij heeft veel teksten voor Busch vertaald. Later schreef zij in
  Mens en Taak (1962):
  "Hij was dan vooraan in de dertig. Een slanke
  man met blonde kuif, brede schouders, smalle heupen, ^eemansbenen, een uitdrukkingsvol gelaat met
  diepliggende ogen. Hij verscheen op het is gelijk
  welk podium met open hemdkraag of in een trui.
  Weinig gebaren. Soms schoot een opengespreide
  hand vooruit, of een beschuldigende wijsvinger.
  Meestal hield hij de vuisten gebald."
  Het klinkt als een liefdesverklaring. Maar het
  is waar, het optreden van Busch was indrukwekkend. Zijn metalen stem leende zich het
  beste voor strijdliederen. Soms klonk het wel
  erg Pruisisch. Na de oorlog marcheerden Duitse - Oost-Duitse dus - dienstplichtigen op de
  strijdliederen van Busch. Maar hij kon ook een
  weemoedig liedje als 'Min Jehann' of cabaretliedjes op teksten van Erich Kâstner of Kurt
  Tucholsky goed en gevoelig vertolken.
   De eerste opvang in België was ten huize van
  Yvonne De Man. Later zwierf Busch van adres
  naar adres, meestal in Antwerpen, een stad
  waarvan hij was gaan houden. In een brief kort
  na de oorlog schreef hij: "Hoe zou ik ooit uw
  heerlijke Sinjorenstad kunnen vergeten, waar ik
  zovele kleine morgen en zovele goede vrienden telde, Radiobode en Volksgazet. Diamantkring en
  het Sportpaleis; over de Ke^serlei tot aan het Sportpaleis; over de Keyserlei tot aan de Schelde en
  Mosselenkaai."
  
  Ernst Busch overwoog Belg te worden
  Ernst Busch heeft na de oorlog overwogen zich
  in België te vestigen. In september 1946 - hij
  woonde toen in Berlijn in de Bonnerstrasse, het
  westelijke stadsdeel - schreef hij in een brief:
  "Ich überlege ernsthaft, ob ich nicht die belgische
  Staatsangehörigkeit beantragen soil. Von 1933 bis
  
  TGSB 1998/ 3
  
  zu meinem unfreiwilligen Auszug in 1940 in die
  
  de, - dat was te Barcelona, in het hotel,
  
  Französische Konzentrationslager
  
  war ich einge-
  
  later. En het was ook Busch niet, die vóór mij
  
  ietwat
  
  schriebener Gast von Antwerpen.
   In 1937 wurde
  
  stond. Hij was er niet, en hij was er toch. Mijn
  
  ich vom deutschen Staat ausgebürgert und nun liegt
  
  dochter liet de grammofoonplaten
  
  der liederen
  
  es doch wohl bei mir, welchem Staat ich mein Ver-
  
  draaien, - en toen werden die liederen
  
  trauen schenke."
  
  wat anders. Zij werkten nog dieper op ons gemoed,
  
  wederom
  
  Busch heeft n o o i t een visum voor N e d e r l a n d
  
  want nu kwam ook de artist te voorschijn, en de
  
  of België k u n n e n b e m a c h t i g e n . Merkwaardi-
  
  stem, - die pakkende stem van Busch, de ingrijpen-
  
  gerwijze is er over dit d i l e m m a niets in de bio-
  
  de stem van Busch, de trillende stem van Busch, -
  
  grafie t e r e c h t g e k o m e n . D a t de biografen de
  
  die stem verwekte een ontroering, die ik moeilijk
  
  aangehaalde brief niet o n d e r ogen h e b b e n ge-
  
  kon bedwingen. De derde maal, dat ik de liederen
  
  had is niet zo waarschijnlijk. Busch bewaarde
  
  van Busch hoorde, - dat gebeurde in het Sportpa-
  
  alles. Waarschijnlijker is dat het niet bij de Oost-
  
  leis van Antwerpen. En hij zong zelf, boven mij, op
  
  Duitse pathetiek paste o m te v e r m e l d e n dat
  
  een hoog verheven podium, • en 25.000 mannen en
  
  Busch eraan getwijfeld heeft of hij zich wel in
  
  vrouwen luisterden naar hem in dat grootse kader.
  de O o s t z o n e wilde vestigen.
   En zijn lied klom nog hoger dan de massa, tot in de
  tinnen van de koepel. Ik voelde hoe de mensen
  
  Y v o n n e D e M a n was niet alleen een goede-
  
  ademloos luisterden met spanning, • ikzelf, ik was
  
  vriendin, maar natuurlijk o o k een heel prakti-
  
  als iemand die niet tegenwoordig was onder de
  
  sche relatie. Busch is er altijd handig in geweest
  
  hoorders, maar ginder in Spanje meeleefde met de
  
  o m vriendschappen te c o m b i n e r e n met nuttige
  
  mannen die streden voor ons, die stierven voor ons,
  
  relaties. D e Belgische sociaal-democratische
  
  - en ik ontwaakte
  
  politicus Camille H u y s m a n s (1871-1968) was
  
  wustheid toen de handen losgingen in een formida-
  
  ook zo'n nuttige relatie. Als voormalig minister
  
  bel applaus. Zo heb ik Busch tot driemaal gehoord. "
  
  slechts uit die droom der onbe-
  
  v a n K u n s t e n en W e t e n s c h a p p e n e n burgemeester van A n t w e r p e n k o n hij Busch wel steu-
  
  K o r t o m , Camille H u y s m a n s was een fan. N u
  
  n e n . E n d a t d e e d hij ook. Hij had Busch al
  
  h a d hij o o k wel recht van spreken, hij was zelf
  
  h o r e n zingen o p de 1-meimanifestatie van de
  
  artistiek begaafd. Hij schreef liederen en ge-
  
  S A R O V in 1 9 3 3 . Kennelijk was hij dat vergec.
   dichten, h e t libretto voor de 'opera L u n a ' (dat
  
  t e n t o e n hij in 1.962 schreef:
  
  werd een flop) en hij h a d een m o o i e b a r i t o n.
  "De eerste maal dat ik de liederen van Busch, hoor-
  
  Zijn politieke carrière s t o n d zijn artistieke am-
  
  de, • was het te Albacete of was het te Madrid? Ik
  
  bitie natuurlijk wel in de weg, maar waar hij
  
  weet het niet meer, maar de indruk is mij bijgeble-
  
  kunstenaars k o n s t e u n e n stond hij klaar.
  ven, - toen heb ik ook voor de eerste maal begre-
  
  In 1938 k o n dankzij de steun van Camille Huys-
  
  pen, wat voor uitwerking een lied, in diep bewogen
  
  mans de 'Driestuiversopera- Dreigroschenoper'
  
  tijden, hebben kan. Hij was het niet die zong. Het
  
  van B r e c h t / W e i l l opgevoerd w o r d e n o n d e r re-
  
  was een soldaat. En wij stonden daar allen, in de
  
  gie van Ernst Busch. Aanvankelijk werd com-
  
  ban van de muziek en van de woorden. Wij wer-
  
  m e n t a a r o p de handeling, naar Brechtse tradi-
  
  den gans andere mensen en wij voelden veel sterker
  
  tie, o p s c h e r m e n naast de scène geprojecteerd.
  de diepe smart der vrouwen en de sombere wil der
  
  D a a r dit t o c h teveel afleidde leverde Busch
  
  mannen.
   zelf vanaf de tweede week h e t c o m m e n t a a r als
  
  De 'tweede maal dat ik de liederen van Busch hoor-
  
  Moritatzanger, zoals hij d a t o o k in de film van
  
  TGSB 1998/ 3
  
  1931 had gedaan. De voorstellingen brachten
  Hoelang het programma gelopen heeft! Niet zo
  heel wat reacties teweeg. Het publiek was enlang, een handvol voorstellingen, precies weet ik
  thousiast en er werd voor volle zalen gespeeld.
  het niet meer."
  De voorstellingen liepen twee weken.
  "Hoe kan dat nu? De voorstellingen hadden toch
  Maar tegenover de enthousiaste reacties stonsucces?"
  den verontwaardiging in de katholieke pers en
  "Ja, het geld hè. Busch kon niet met geld omgaan.
  in de gemeenteraad over dit "ultra-rode propa- Als hij geld had, had iedereen geld. Als het op was,
  gandastuk". Burgemeester Huysmans had heel
  tja..."
  wat te sussen en uit te leggen.
  Nu we toch een beetje in de gossipsfeer kwamen dacht ik mijn kans te kunnen grijpen om
  In 1939 stichtte Busch in Antwerpen het polihet onderwerp Busch en de vrouwen aan te
  tiek-satirische cabaret De Zilveren Stier. Op de
  snijden. Mannen onder elkaar nietwaar.
   eerste verdieping van het Volkshuis in de Brey"Was Busch een vrouwenman? Die Oost-Duitse
  delstraat was een zaaltje ingericht. Ook hier
  boeken zijn altijd zo preuts. Maar steeds duiken er
  was Camille Huysmans stimulator, medefinannamen op. Yvonne De Man, Lotti Relecom, Maria
  cier en motor achter de schermen. Bijna letterOswald die hem in Spanje begeleidde. En soms zie
  lijk. Busch vertelde: "lic had steeds het gevoel dat ik in Nederland een mooie glans verschijnen in de
  hij het liefst meegespeeld had. Achter de scène leer- ogen van oude dames die Ernst Busch gekend hebde ik zijn mooie baritonstem kennen."
  ben."
  Wat werd er in De Zilveren Stier nu opgevoerd?
  Herbig zweeg geheimzinnig met de handpalHet staat nergens beschreven. Een oude makmen naar boven gekeerd. Niks mannen onder
  kervan Ernst Busch, Franz Herbig (1914-1996)
  elkaar. Een oude makker van Busch en een
  werkte mee aan het programma. "Ik ben net als
  nieuwsgierige Hollander. Maar toen viel een
  Ernst Busch voor de nazi's gevlucht en kwam in
  van zijn dochters opeens fel uit: "Ze waren toch
  Antwerpen terecht. Voor ons plezier maakten we
  allemaal verliefd op Ernst!"
  met een groepje muziek. Ik speelde mandoline,
  Franz Herbig bleef zwijgend glimlachen.
  Benjamin zong. Ernst nodigde ons uit om in De
  Over de grammofoonplaten die Ernst Busch in
  Zilveren Stier mee te doen. Dat soort cabaret was
  de Antwerpse tijd had gemaakt kon Franz
  revolutionair, dat kenden ze in Vlaanderen heleHerbig niet veel vertellen. En daar was onze
  maal niet. De grote publiekstrekkers waren Ernst Vlaamse zoektocht toch om begonnen.
   Busch en de danseres Valentina Belowa. Gerard
  Horens en Steven Candael aan de piano, dat waIn 1939 kon Busch beginnen aan een project
  ren ook grote namen."
  dat hem al lang voor ogen had gezweefd. Hij
  zou een Tlattenquerschnitt durch DeutschHerbig had het programmablaadje. Het ziet er
  landvon 1914-1940'maken. Het moesten nieuniet erg professioneel uit, maar het is wel een
  we opnamen worden. In Antwerpen leidde
  uniek document. Herbig vertelde:
  "Alles werd in het Vlaams opgevoerd. Wie de ver- Busch een joods koor dat voor een deel bestond uit oud-Spanjestrijders. Met dit koor nam
  talingen gemaakt heeft is onbekend. Alleen het
  Solidaritàtslied werd door Busch in het Duits ge- hij in Parijs bij Polydor een aantal strijdliederen
  zongen. Hij vond dat Ket lied in de oorspronkelijke op die hij in Spanje gezongen had, alsmede het
  taal beter tot zijn recht kwam. En het was zo be- oudere 'Lied der Moorsoldaten' en 'Der Revoluzzer' van Mühsam. Busch gebruikte hiervoor
  kend dat de mensen de tekst toch wel begrepen.
  30
  TGSB 1998 / 3
  
  Ernst en Eva
  Busch in 1945
  (Ernst Busch, Eine
  Biographie in
  Texten, Bildern
  und Documenten)
  
  een nieuw, eigen label 'Lied der Zeit'. Hij zou
  bardeo". De omstandigheden waren inderdaad
  dat label na de oorlog tot 1947 blijven gebruimoeilijk.
  ken in Oost-Duitsland. Heinrich Mann schreef
  het voorwoord voor dit album, dat bestond uit
  herpersingen van destijds in Barcelona opgeBelgisch verzet redde
  nomen platen en de nieuwe opnamen. Het was
  Ernst Busch het leven
  het begin van wat Ernst Busch de rest van zijn
  leven is blijven doen: steeds opnieuw opnemen^,
  van oud werk. Dwangmatig en perfectionisHet is lang onbekend gebleven waar Busch het
  tisch als hij was moest het steeds beter worden.
   geld voor die Parijse opnamen vandaan haalMooier werd het niet altijd, de glans van de
  de. En hoe was het met de platen afgelopen?
  eerste keer ging soms verloren. De zangstem
  Kort na voltooiing van het project vielen de
  van Busch ging er later ook niet op vooruit. Die
  Duitsers België en Frankrijk binnen. Hoe konstrijdliederen uit Spanje, ach, ik hoor liever de
  den die platen bewaard zijn gebleven? Na de
  platen uit Barcelona, hoe krakemikkig ze hier
  oorlog doken ze namelijk op.
  en daar ook opgenomen zijn. Vroeger dacht ik
  Busch gebruikte voor en na de oorlog wel het
  dat je op de achtergrond kanongebulder hoorbriefhoofd 'Lied der Zeit' met als adres Mercade, maar dat is de falende techniek. Op een
  torstraat 42 in Antwerpen. Als firma bleek 'Lied
  van de platen is een schaamlapje geplakt "La
  der Zeit' voor de oorlog niet bestaan te hebben.
  impresion defectuosa de este disco es debida a las
  In de Mercatorstraat was niets van de oude tijd
  interrupciones de energia electrica durante un bom- terug te vinden.
   TGSB 1998/ 3
  
  Franz Herbig zette ons o p h e t goede spoor. In
  de Mercatorstraat bleek de mecenas gewoond
  te h e b b e n die 'Lied der Zeit' financierde. H e t
  was Maurice Kleinhaus, e e n d i a m a n t h a n d e laar en gros met wie Busch goede vrienden was
  geworden. Zijn. dochter A n t o i n e t t e schreef ons
  dat de platen eind 1941 of begin 1942 in Antwerpen aankwamen. De factuur stond op n a a m
  van M a u r i c e Kleinhaus. Die was t o e n in h e t
  niet-bezette Zuid-Frankrijk. A n t o i n e t t e woonde in Brussel. H a a r brief vervolgt:
  "Belgische Douane Antwerpen
  
  stuurt bericht: 3
  
  kisten platen van 'Polydor' Parijs zijn bij douane
  aangekomen voor M. Kleinhaus in Antwerpen.
  De
  
  kisten zijn af te halen bij de douane na betaling
  van
  
  'invoerrechten.
  Bij mijn eerste bezoek in Antwerpen verneem ik
  van mijn moeder en mijn broer dat zij inmiddels de
  matrijzen die zij al eerder hadden ontvangen vernietigd hadden. Ik heb zelden zo'n woede gevoeld,
  maar ook zo duidelijk uitgesproken'.!!
  Zij hadden net besloten om de al lang betaalde
  factuur en het bericht van de douane te verscheuren. Ik heb die twee documenten kunnen redden en
  meegenomen naar Brussel waar ik ze verstopt heb.
   Een vriend van mijn familie en van mij, hoogleraar
  
  Op zijn tachtigste verjaardag, kort voor zijn
  dood (Ernst Busch, Eine Biographie in Texten,
  Bildern und Documenten)
  
  aan de Universiteit van Gent, Karel Verlat, heeft
  iets ongelooflijks gewaagd: hij is de zaak gaan bepraten met een van de douaniers en heeft de belofte veroverd dat die drie kisten ergens achteraan in
  de grote hal van de douane zouden verstopt worden tot... betere tijden.
  f'jf.
  waarde van deze platen, - en om ze dus als documenten te beschouwen zonder de minste commerciële waarde (= de waarheid). Het antwoord
  
  van
  
  de minister aan C.H. werd: NEEN.
  Einde 1944. Eens de naoorlogse vreugde voorbij,
  
  Camille Huysmans
  
  begin ik weer aan die platen te denken. Maar ik
  
  voor mij te betalen, maar dat wilde ik dan weer
  
  heeft mij dan voorgesteld om
  
  moest meer dan 8.000 fr. (van toen!) betalen voor
  
  niet. Dus wachten tot mijn financiële toestand weer
  
  invoerrechten...
  wat normaler werd. Toen ben ik de rechten gaan
  
  standigheden
  
  en ik had geen cent! (oorlogsomenz.)
  
  betalen en heb die drie kisten (grote kisten... en
  
  1945 of 1946. Camille Hirysmans heeft de Minis-
  
  zwaar!) naar Brussel (in mijn kelder) later verhui-
  
  ter van Financiën persoonlijk verzocht om deze
  
  zen.
   schuld voor mij kwijt te schelden, gezien de artistieke, culturele, de historische en de psychologische
  
  TGSB 1 9 9 8 / 3
  
  vader: "Hij was communist, nou ja, saloncommunist". Over zijn vriendschap met Camille Huysmans, die later bekoelde. Hoe ze in de oorlog
  de groeten aan Huysmans in Engeland overbracht via een Engelse piloot die ze met haar
  de beeldhouwer Yanchelevici aanbevolen. (
  )
  Dit vriendschappelijk bezoek (zo dacht ik!) werd
  verzetsgroep hielp ontvluchten. Over Erika
  een echt verhoor...: ernstig en grondig -: Wie? Mann: "Daar heb ik nog een appeltje mee te schilWat? - Hoe? - Wanneer.7 - Waarom? - enzovoort.
  len. Zij was aan drugs verslaafd en heeft mijn beste
  Laatste vraag: 'U was in de weerstand; maar voor vriendin, Annemarie Schwarzenbach, van het penwie? • voor welke groep? - communistisch?' Ant- sionaat in Zwitserland mee in de afgrond gesleept".
  woord: 'Weerstand ponder meer - anti-nazi maar, En natuurlijk praten we over Ernst Busch. Aan
  (zo dacht ik) officieel: a-politisch'. (= eerste en
  het eind van de dag leunt ze vermoeid in haar
  grote teleurstelling voor mij, zo kort na de oorlog). stoel: "Dat iemand zich nog voor die oude geschieIk wist toen nog niet dat de koude oorlog al was
  denissen interesseert" zegt ze peinzend en: "Weet
  begonnen. (Wij dachten alleen maar aan: gealli- u wat Busch aan het eind van zijn bedankbrief
  eerden en nazi-vijanden... Jong en naïef.);
  schreef? Kun je me wat lippenstiften Rouge Baiser
  De kisten konden uiteindelijk verstuurd worden.
  sturen?"
  Intussen had ik natuurlijk Busch op de hoogte gehouden. In één van zijn eerste brieven schreef hij:
  'Du bist eine Gral-Hüterin!' Busch heeft de kisten
  goed ontvangen en was dolblij."
  (1) Dit artikel is een bewerking van een stuk in het
  Tweede bedrijf.
   Nieuw probleem: minstens twee van de drie kisten
  aan Busch bezorgen (Berlijn-Oost). Eén enkele
  mogelijkheid: USRR-Ambassade: Ik werd er door
  
  Antoinette Kleinhaus en Karel Verlat namen
  grote risico's. De 'goede' douanebeambte natuurlijk ook en hij redde Ernst Busch daarbij
  het leven. In 1944 moest Busch voor het nazigerecht verschijnen op beschuldiging van voorbereiding tot hoogverraad. Maar de rechtbank
  had geen tastbaar materiaal in handen. Busch
  later hierover: "Und ich merkte langsam, die haben nicht eine eindige Platte und auch keines der
  Liederbücher. Sie Katten es doch haben Icönnen
  und dann wârs zu Ende gewesen." De uitspraak
  luidde uiteindelijk: vier jaar tuchthuis. Het jaar
  daarop werd Ernst Busch door de Russen bevrijd.
  Later zoeken we Antoinette Kleinhaus op. Ze
  is met haar tweeëntachtig jaren snel van geest,
  charmant, soms fel. Ze vettelt over haar eerste
  jaren in Scheveningen toen Vera Liebknecht,
  de dochter van Karl, bij hen woonde. Over haar
  
  tijdschrift De Weergever van november-december
  1997.
  (2) Moritatzanger: zanger van straatliederen. Komt van
  'Mort' en 'Attentat': moord- en doodslag.
  (3) Socialistische Arbeiders Radio Omroep Vereniging.
  BIBLIOGRAFIE
  L. HOFFMANN en K. SIEBIG, Ernst Busch, eine Biographie, Henschelverlag, 1987.
  B. LEENDERS, Ernst Busch, deTauber van de barricaden.
  In: De Weergever, juli-aug. 1992.
  A. LUSTIGER, Scha/om Libertad! Athenâum Verlag,
  1989.
  B. MEYER-RAHNITZ, Matrixverzeichnis der Aufnahmen
  von Ernst Busch auf Lied der Zeit-Radiophon-Eterna,
  Arbeitsstand, Januar 1995.
  R. VAN DOORSLAER, Kinderen van het getto. Joodse
  revolutionairen in België 1925-1940, Antwerpen-Baarn:
  AMSAB-Hadewijch:1995.
  Mens en Taak, Socialistisch
  tijdschrift
  voor
  geestesleven, (1962)3, Ernst Busch-nummer.
   TGSB 1998/ 3
  
  het
  
  Ernst Busch in het
  AMSAB/AMSAB -Antwerpen
  
  Paule Verbruggen, departement Archief
  AMSAB en Martine Vermandere,
  departement Archief AMSAB-Antwerpen
  
  Dankzij Rudi Van Doorslaer, onderzoeker bij het
  SOMA (het vroegere Centrum voor de Tweede
  Wereldoorlog), kwam Wouter Steenhaut in
  1989 in contact met Antoinette Kleinhaus. Ze
  bleek een bijzonder innemende vrouw te zijn
  met een verbazend heldere geest. Mevrouw
  Kleinhaus doet vanaf dan kleine schenkingen
  en schrijft regelmatig brieven met herinneringen aan het AMSAB. Sprokkels materiaal, maar
  zeer waardevol. Over Ernst Busch natuurlijk,
  maar ook over de familie Liebknecht en over
  Camille en Marthe Huysmans. Michel Vermote
  maakte er een gedetailleerde stortingslijst van.
  Voor wat betreft Ernst Busch is er in de eerste
  plaats de prachtige collectie grammofoonplaten verschenen onder het label 'Lied der Zeit'
  (78 toeren), waaronder de 'Discos de las Brigad°as Internacionales' (1936-1939) in verschillende versies, ook de 'krakemikkige' opname waarvan sprake in het artikel over Ernst Busch in dit
  nummer. Uitzonderlijk is de map met eerste
  persingen of proefpersingen van verschillende
  
  liederen. Voorts bevat het archief een aantal
  foto's van Busch en briefwisseling van Busch
  . met Antoinette Kleinhaus over zijn verblijf in
  België tussen 1933 en 1940, zijn wedervaren
  tijdens de oorlog en zijn plannen na de oorlog.
  Daarnaast zijn er ook nog brochures en folders,
  onder meer over uitgaven en opnames voor de
  muziekmaatschappij 'Lied der Zeit'.
  Behalve het materiaal van mevrouw Kleinhaus,
  bevinden zich ook nog stukken van en over
  Ernst Busch in het archief van Gust De Muynck,
  echtgenoot van Yvonne De Man, goede
  vriendin van Ernst Busch. Vooral dan de
  collectie grammofoonplaten met liederen van
  Ernst Busch, waaronder de 'Lieder der Arbeiterklasse' (1917-1933) is zeer waardevol.
   Het AMSAB-Antwerpen kreeg in 1996 de
  briefwisseling van Leo Hoefmans, een Antwerpse socialistische militant, met Ernst Busch. Martine Vermandere schetst hieronder de herkomst
  van die briefwisseling.
  Tijdens de bezetting werd het gerucht verspreid
  dat Ernst Busch in Frankrijk door de nazi's was
  gevat en vermoord. Omdat er ondertussen niets
  meer over hem vernomen was, beschouwde
  men het bericht als correct en op 2 september
  1945 wijdde Armand Coenen op Radio-Antwerpen zelfs een herdenkingsuitzending aan
  Busch. In 1947 verbleef Leo Hoefmans in Berlijn waar hij toevallig in de krant las dat Busch
  voor de Maxim Gorki-herdenking zou optreden. Hoefmans kreeg het adres van Busch, die
  toen werkzaam was in de Berlijnse theater-en
  radiowereld, te pakken en schreef hem een
  brief. Busch schreef hem op 17 april 1947 terug
  en deed in de brief het relaas van wat hij doorstaan had in de Tweede Wereldoorlog.
  Bij het begin van de bezetting'" belandde hij
  met een duizendtal joden uit Nederland en
  België in Saint-Gyprien, een verwaarloosd kamp
  van Spaanse strijders aan de Middellandse Zee
  
  TGSB 1 9 9 8 / 3
  
  De gevangenis
  Moabit in Betlijn
  waar Ernst Busch
  vier maanden
  opgesloten zat
  (Ernst Busch,
  Eine Biographie
  in Texten,
  Bildern und
  Documenten)
  
  lang bleef hij met omwonden hoofd in het lazatussen Perpignan en de Spaanse grens. In het
  ret van de gevangenis Moabit in Berlijn terwijl
  Camp de Gurs in de Hautes-Pyrénées waar
  de bombardementen niet ophielden. Hij hield
  Busch daarna ondergebracht werd, ontmoette
  aan zijn verwondingen een verlamming aan de
  hij Marie Voss, met wie hij vaak samen gezonlinkerzijde van zijn gezicht over.
   gen had. In de zomer van 1942 werd Marie
  Voss naar Auschwitz gedeporteerd. Busch
  Dit relaas stuurde Leo Hoefmans naar Frans
  schreef over haar: "Het is aan haar te danken dat
  Detiège die de lijdensweg van Busch integraal
  ik enigszins gezond deze periode ben doorgeraakt'." vertaalde en publiceerde in De Volksgazet van
  In de nacht van 28 december vluchtte hij uit
  10 juli 1947.
  het Camp de Gurs toen het omsingeld werd
  door de Duitsers om de laatste Spaanse strijders
  en politieke gevangenen in te rekenen. In Annecy, bij de Zwitserse grens, kregen de Vichy) Op 27 februari 1933, de dag van de Rijksbrand,
  stond Ernst Busch nog in de première van 'Silbersee',
  agenten Busch echter te pakken en werd hij
  een stuk van Georg Kaiser. Een dag later werd het
  uitgeleverd aan de Gestapo die hem voor zijn
  stuk verboden. Hoewel hij wist dat de nazi's zijn
  vel wilden, bleef hij zich in het openbaar in Berlijn
  inbeschuldigingstelling naar Berlijn overbracht.
  vertonen. Tot één van de nazibladen uitpakte met:
  De aanklacht tegen hem luidde: "Heeft door
  "Weet u dat de Barricade-Tauber (zo noemden zijn
  liedervoordrachten riet communisme in Europa
  vijanden hem (sic)) nog in Berlijn vertoeft?". Daarop
  vluchtte Busch naar Nederland (cf. De Morgen,
  verspreid". Voordat zijn zaak echter voorkwam
  24.01.1980).
  werd hij op 22 november 1943 gewond bij de
  Amerikaanse bombardementen. Vier maanden
  
  TGSB 1998/ 3.
  