text: Recensies
  
  61
  
  Men kan zich tot besluit en bij wijze van kritiek er alleen over verbazen dat dit voor Nederland
  zo belangrijke werk uitsluitend in het Engels werd gepubliceerd. Wij hebben er alle begrip voor
  dat resultaten van onderzoek internationaal zo bekend mogelijk worden gemaakt en als Vlaming
  hebben we bijvoorbeeld nooit geaarzeld ook in het Frans te schrijven. Daarbij moet echter ons
  inziens altijd zorg ervoor worden gedragen dat een onderwerp dat het eigen Nederlandstalige
  publiek in de eerste plaats kan interesseren — hetgeen voor dit werk duidelijk het geval is —
  ook in één of andere vorm in het Nederlands wordt behandeld. Vandaar onze wens dat dit werk,
  misschien in een wat aangepaste vorm doch zo mogelijk even rijkelijk geïllustreerd en
  uitgegeven, ook als standaardwerk in het Nederlands zou worden gepubliceerd, daarbij
  misschien, wat hier slechts in één bijdrage (van F. Theuws) het geval was, de enge moderne
  nationale grenzen overschrijdend.
  A. Verhulst
  
  E. Gierlich, Die Grabstätten der rheinischen Bischöfe vor 1200. Beiträge zur mittelrheinischen
  Kirchengeschichte (Quellen und Abhandlungen zur mittelrheinischen Kirchengeschichte LXV;
  Mainz: Gesellschaft für mittelrheinische Kirchengeschichte, 1990, xxv + 437 blz., DM60,-).
   Dit boek werd in het wintersemester 1987-1988 aan de universiteit van Bonn als proefschrift
  verdedigd. De auteur heeft zich ten doel gesteld te onderzoeken hoe in een aantal bisdommen
  in het Rijnland de successieve bisschoppen werden begraven, en tevens de ontwikkelingen in
  de verschillende bisdommen met elkaar in verband te brengen. Daartoe is hij van elke bisschop
  afzonderlijk nagegaan op wat voor plek het graf zich bevindt, bijvoorbeeld binnen of buiten de
  stadsmuren en in of bij een klooster of kapittelkerk. Ten aanzien van kloosters en kapittels heeft
  hij onderzocht of een aldaar begraven bisschop daarmee betrekkingen onderhouden heeft, en of
  zulke betrekkingen invloed hebben gehad op de plaats waar de bisschop zich liet begraven.
  Eveneens wil de auteur nagaan of de bisschoppen zich om de graven van hun ambtsvoorgangers
  bekommerd hebben. Ten slotte wil hij inzicht krijgen in heersende ideeën over het ideale
  bisschopsgraf.
  Geografisch uitgangspunt van deze studie zijn de aartsbisdommen Trier, Mainz en Keulen met
  hun respectievelijke op de linker Rijnoever gelegen suffragaanbisdommen, hetgeen in totaal
  negen bisdommen oplevert, waaronder de Nederlandse bisdommen Tongeren-Maastricht-Luik
  en Utrecht. Het chronologische beginpunt van zijn studie heeft de auteur zo vroeg mogelijk
  willen leggen. Dit verklaart ook waarom hij de bisdommen op de rechter Rijnoever buiten
  beschouwing heeft gelaten en zich op die op de linkeroever heeft geconcentreerd. Alleen in
  laatstgenoemd gebied zijn de bisschopssteden van Romeinse oorsprong. Daar ook is het
  mogelijk de overgang tussen het laat-antieke en vroeg-middeleeuwse episcopaat te traceren.
  Een uitzondering is in dit opzicht Utrecht, zoals de auteur terecht opmerkt. De eindterm van zijn
  onderzoek heeft Gierlich rond het jaar 1200 gelegd. Rond die tijd begint de begrafenis van de
  bisschop in de kathedraal tot een starre regel te worden en valt er dus voor de auteur niets meer
  te onderzoeken.
   Het overgrote deel van het boek bestaat uit een zeer systematische behandeling van de
  bisschopsgraven op basis van schriftelijke en archeologische bronnen. Elk behandeld bisdom
  beslaat een hoofdstuk, dat telkens verdeeld is in drie paragrafen, respectievelijk gewijd aan
  inleidende opmerkingen, de bespreking van de afzonderlijke bisschopsgraven en een samenvat-
  
  62
  
  Recensies
  
  tende conclusie. Dit gedeelte van het boek is sterk descriptief en kan vooral als naslagwerk nuttig
  zijn.
  Op basis van dit omvangrijke detailonderzoek komt de auteur in zijn meest lezenswaardige en
  tevens afsluitende hoofdstuk tot een samenvattende beschrijving en chronologie van de
  opvattingen die ten aanzien van het ideale bisschopsgraf in zwang zijn geweest. Daarbij valt het
  op dat hij voor de bestudeerde periode van negen eeuwen (±300-± 1200) tot een indeling in liefst
  acht periodes is gekomen. Voor de twee vroegste periodes kan men zich afvragen hoe algemeen
  geldig Gierlichs conclusies zijn, omdat hij daarvoor vrijwel alleen over gegevens met betrekking tot het bisdom Trier beschikt.
   In de eerste periode die de auteur onderscheidt (±200-±350), is de wijze van begraven nog
  geheel in overeenstemming met de antieke grafcultuur: de bisschoppen werden buiten de stad
  op bestaande kerkhoven begraven. In de tweede periode (±350-±500) ontstond de gewoonte om
  een overleden bisschop bij zijn ambtsvoorgangers bij te zetten. De bisschopsgraven bevonden
  zich in een kerk. Voor deze periode is het niet duidelijk of men, toen deze traditie een aanvang
  nam, van een bestaande kerk gebruik maakte, of dat speciaal voor het te ruste leggen van de
  bisschoppen een kerk werd gesticht. Het feit dat in zo'n grafkerk van verering van ambtsvoorgangers sprake was, was vooreen bisschop een belangrijk motief voorde keuze daar ad sancios
  begraven te willen worden. Deze grafkerken verwerden in de derde periode (±500-±650) tot
  klooster- of kapittelkerken. Kapittels of kloostergemeenschappen, al dan niet dooreen bisschop
  gesticht, moesten zorg dragen voor voortdurend gebed aan het graf van de bisschop(pen). Met
  uitzondering van het bisdom Tongeren-Maastricht werden de bisschoppen in de nabijheid van
  de bisschopszetel begraven.
  Omstreeks 650 ontstond met de vierde periode een nieuwe praktijk, waarbij de bisschoppen
  ver verwijderd van hun zetel in een kloostergemeenschap of in een familiegraf ter aarde besteld
  werden. In een aantal gevallen bleek dus de band met een klooster of met de familie bepalend
  te zijn voor de grafplaats.
   Na circa 800 (begin vijfde periode) werd er toch weer overwegend bij de bisschopsstad
  begraven. De auteur wijst erop dat Utrecht in de negende eeuw een uitzonderingspositie innam,
  omdat dit de enige plaats was waar de bisschoppen reeds in de kathedraal bijgezet werden. Als
  reden hiervoor beschouwt hij het ontbreken van kerken in de voorstedelijke kern. Vanaf het
  midden van de negende eeuw (zesde periode) werd het ook elders gebruikelijk de bisschop in
  de stad zelfbij of in de kathedraal te begraven. Deze ontwikkeling viel chronologisch samen met
  de Noormanneninvallen, maar Gierlich ziet hierin niet de belangrijkste reden voor deze nieuwe
  ontwikkeling. De invallen kunnen hiertoe bijgedragen hebben, maar hij zoekt de reden vooral
  in de band tussen bisschop en domkapittel. De domkapittels, die een gesloten gemeenschap
  gingen vormen ten opzichte van de overige stedelijke geestelijkheid en die in nauwe betrekking
  tot hun bisschop stonden, kwamen in de negende eeuw tot wasdom. In de zevende periode
  (±950-±1075) lieten de bisschoppen zich doorgaans begraven in de kathedraal of in een binnen
  de stad gelegen klooster- of kapittelkerk waarmee zij als stichter of begunstiger nauwe
  betrekkingen hadden onderhouden. Bisschopsgraven buiten de stad werden een uitzondering.
   Daarnaast ziet men translaties van elders begraven bisschoppen naar de bisschopsstad. Gierlich
  ziet dit alles als resultaten van een politiek die erop gericht was de Ottoonse bisschopsstad tot
  het politiek-bestuurlijk centrum van het bisdom te maken en de positie van de bisschop als
  stadsheer te verstevigen. De laatste en achtste periode (±1075-±1200) wordt gekenmerkt door
  een concurrentiestrijd tussen de kathedraal enerzijds en met bisschoppen gelieerde kloosters
  buiten de bisschopsstad anderzijds, een strijd die omstreeks 1200 ten gunste van de kathedraal
  
  Recensies
  
  63
  
  werd beslist. De regel dat de kathedraal de eerst aangewezen begraafplaats voor een bisschop
  is, was reeds tijdens de synode van Tribur (895) vastgelegd en is ook terug te vinden in de
  canon iekrechtel ijke verzamelingen uit de elfde en twaalfde eeuw. Pas in de twaalfde eeuw bleek
  hij echter algemeen in praktijk gebracht te worden.
   In zijn afsluitende conclusie stelt Gierlich dat de bisschoppen de plaats waar zij te ruste zouden
  worden gelegd geenszins van het toeval lieten afhangen, maar dat zij hierover bewust een
  beslissing namen. Hun zieleheil zou immers door een juist gekozen grafplaats bevorderd
  worden. Daarom ook streefden de laat-antieke en vroeg-middeleeuwse bisschoppen ernaar ad
  sanctos bijgezet te worden. Om er zeker van te zijn dat aan het graf van de bisschoppen
  permanent zou worden gebeden, werd na het midden van de zevende eeuw de koppeling tussen
  bisschoppelijke begraafplaats en kapittel of klooster tot stand gebracht. Sinds het einde van de
  negende eeuw werd dit altijddurende gebed bij uitstek de opgave van het domkapittel. De keuze
  van de grafplaats bleef echter tot aan het begin van de dertiende eeuw een persoonlijke
  aangelegenheid van de bisschoppen. Daar waar zij zich van voortdurend gebed aan hun
  toekomstig graf verzekerd wisten, wensten zij zich hun laatste rustplaats. Nadien bleef de
  kathedraal in alle door Gierlich bestudeerde bisdommen de vaste begraafplaats voor de
  bisschoppen. De verklaring hiervoor zal moeten worden gezocht in het feit dat de bisschoppen
  stadsheer waren geworden en bleven en dat zij veelal uit het domkapittel gerecruteerd werden.
  De waarde van dit boek schuilt zowel in de catalogus van bisschopsgraven, die in de eerste
  negen hoofdstukken aangeboden wordt, als in de conclusie, waarin de auteur tot een periodisering komt en laat zien door welke motieven bisschoppen zich bij de keuze van hun laatste
  rustplaats lieten leiden.
  J. Kuys
  
  I. Spijker, Aymijns kinderen hoog te paard. Een studie over Renout van Montalbaen en de
  Franse Renaut-traditie. (Dissertatie Utrecht 1990, Middeleeuwse studies en bronnen XXII;
  Hilversum: Verloren, 1990, 318 blz., ƒ55,-, ISBN 90 6550 235 1).
  Zoals bekend gaan veel Middelnederlandse Karelromans terug op Franse chansons de geste.
   Naarmate beide tradities nauwkeuriger getraceerd worden, blijkt dat het exact bepalen van het
  karakter van die relatie in complexiteit navenant toeneemt. De onderhavige dissertatie over de
  verhouding tussen de Middelnederlandse Renout en zijn Oudfranse pendant illustreert dat
  treffend: gaat het om een (vrije) vertaling, een versie die heel ver afstaat van de bewaard
  gebleven Franse redacties, een omwerking/bewerking, of kwam de Renout tot stand zondereen
  geschreven intermediair, dus op basis van herinneringen aan een voordrachtversie? Voor
  verschillende Karelromans is laatstgenoemde mogelijkheid verondersteld (bijvoorbeeld de
  Ogier), maar harde gegevens ontbreken. De waarde van dit onderzoek is vooral dat het de
  mogelijkheid van een orale bron een stuk plausibeler maakt.
  Het is zeker niet zo dat van meet af aan naar deze conclusie wordt 'toegeredeneerd'.
  Voortdurend stuit men op een behoedzaam afwegen van de verschillende mogelijkheden. Dat
  levert een boeiend en verrassend slothoofdstuk op en een conclusie die door het vermijden van
  finalistisch construeren aan overtuigingskracht wint. Daartoe draagt bij dat de afwegingen
  blijkgeven van een indrukwekkende beheersing van de gehele internationale /?enaw/-traditie,
  zowel op 'micro- als op macro-niveau'. Keerzijde van die beheersing is dat de lezer door het.
  