text: De overheden konden een dergelijke toestand niet lijdzaam aanzien. Ter uitvoering van een besluit van 7 Juni 1806 gebood de prefect Faipoult om alle Vlaamse schouwburgen van het departement
  v66r 1 Januari te sluiten 11 • Om deze maatregel te rechtvaardigen schreef
  hij aan de Minister van Binnenlandse Zaken dat de « Rhetoriek »
  slechts Vlaamse stukken speelde, waaronder de beste slechts vetalingen waren van onbenullige Franse werken. In 1807 besloot de stad,
  voor de eerste maal, ten voordele van de Sint Sebastiaan tussen te komen en verleende de bestuurder een subventie van 6.000 frank 72 •
  Tussen 1806 en 1809 speelde te Gent de troep van Ferny, die ver
  hoven het normale peil stond, en het succes beantwoordde aan de
  verwachtingen. Na hem zijn alle directeurs uitsluitend Fransen. Gedurende die ganse periode worden alle te onzent gespeelde stukken aan
  het Parijse succes-repertoire ontleend 73 •
  De kamers van de Rhetorica drongen er nochtans op aan om de
  toelating te verkrijgen vertoningen te geven; evenwel tevergeefs. Een
  voorbeeld: in Januari 1812 verleende de prefect zijn toestemming tot
  de oprichting van een kamer van Rhetorica te Gent, onder de uirdrukkelijke bepaling dat geen toneelvertoningen zouden gegeven wor,.
   den. Op 16 December 1812 stelde het gezelschap de prefect per brief
  in kennis dat zij, op de 21ste, twee toneelvertoningen ten voordele
  van de arm en wilde geven : een Franse opera : « Alexis ou 1'erreur
  d'un bon pere » en een vertaling van het Franse drama « le devoir
  ou le fils de son pere » van Pelletier Volmerange. In zijn antwoord
  van 17 December herinnerde de prefect aan zijn standpunt in dezen
  maar, rekening houdend met het menslievende doel van de vertoningen, liet hij « voor deze enkele keer slechts » toe dat een vertoning
  van het Franse stuk zou gegeven worden 14 •
  Op 29 Mei 1813 spreekt de meier van Gent zich uit tegen de oprichting van een gezelschap van ambachtslieden die zich verenigen
  willen om « een voordrachtcursus te vormen ten einde zich in het
  Vlaams te oefenen ». Inderdaad «de voordrachtlessen eindigden gewoonlijk in toneelvertoningen en in dit opzicht schaden zij aan de
  geprivilegieerde bestuurder der schouwburg ». Merkwaardig 1s hier
  wei d~t de meier de nadruk legt op een materiel argument en niet
  op de noodzakeli jkheid om het Frans te verspreiden 7 5 •
  (71) NEVE (J.) 0. c., p. 310.
  (72) o. c., p. 307.
  (73) MASOIN (F.) Histoire de la IJittlrature Fran~aise en Belgique de 1815
  
  a 1830. Brussel, J. Lebegue, 1902', p. r69.
   (74) A. R. Gent, Schelde, lias 334·
  (75) A. R. Gent, Schelde, lias 7·
  
  VERFRANSING TE GENT (1793-I8I4)
  
  57
  
  HET BOEK
  Gent telde in 1810 een groot aantal boekdrukkers, die echter over
  't algemeen « het boekdrukkersbedrijf als bijkomstig bij hun beroep
  van boekhandelaar beschouwden ». Trouwens, «men drukt weinig
  nuttige boeken, en buiten de elementaire boeken en herdrukken, de
  ascetische- en gebedenboeken, is er op dit gebied niets dat de aandacht waard is 76 ». Op brieven van Portalis, directeur-generaal voor
  drukkerij en boekhandel, die het aantal boekdrukkers te hoog vond,
  antwoordde de prefect (12 Augustus) dat de meeste van de 14 Gentse
  drukkers te onbenullig waren om van enig nut te kunnen zijn. « Een
  verbazend aantal ascetische boeken, die de meest zorgvuldige censuur
  vermoeien, · almanakken vol allerhande vergissingen en grove fouten,
  daartoe de productie vern die persen tot nog toe in hoofdzaak beperkt
  blijft ». Stoutweg stelt de prefect voor de drukkerijen van C. Gysdaele,
  P. Kimpe, N. Dulle, Snoeck en Van Doorselaer, onbemiddelde e.n onontwikkelde drukkers, a£ te schaffen .. Hij stelt ook voor om de persen
  van de weduwe Goesin en zusters, die te oud waren, deze van Ch. De
  Goesin-Disbecq en deze van Ph. Begyn (« hoewel de heer Begyn vele
  gebedenboeken en schoo1boeken drukt en herdrukt, kan men zijn
  drukkeri j niet als zeer n uttig beschouwen : inderdaad weinig smaak
  en onderscheidingsvermogen legt hij hierbij aan de dag ») te doen
  verdwijnen. Hij zou slechts 6 drukkers behouden: A. B. Steven, drukker der prefectuur, die weinig talrijke, maar waardevolle werken drukt;
  De Goesin-Verhaeghe, uitgever der « Annales de Litterature Medicale
  et Etrangere » ; Bogaert-Declercq en de weduwe Houdin, die dagbladen uitgeven; Ch. J. Fernand, drukker van het stadsbestuur en A. B.
   Poelman, drukker van het bisdom 77 •
  Trots alle protestnota's bleef de prefect bij zijn besluit. Bemerken
  wij nochtans dat de overheden zich, in de praktijk, soepeler toonden:
  men liet aan deze drukkers een zekere activiteit maar meestal wei-.
  gerde men de toelating die nodig was om werken uit te geven. Over.
  't algemeen, en voorzover wii de zaak hebben kunnen onderzoeken,
  liet men hen toe Franse werken en Vlaamse en Franse gelegenheidsstukjes (gedichtjes, almanakken, aankondigingen) te drukken: handel- ·
  wijze die het Frans, ten nadele van het Vlaams, bevoordeligde.
  Zodoende schafte de prefect een groot gedeelte der Vlaamse productie a£: inderdaad 10 van de 14 Gentse drukkers gaven slechts Vlaamse
  werken, gebedenboeken en almanakken, uit. Van die 10 zullen slechts
  Bogaert-Declercq en Poelmans na 1810 nog worden toegelaten. Ch.
  Fernand en Mevrouw Houdin waren Fransen, zij werkten voor de
  administratie, en het merendeel van de drukwerken die zij uitgaven
  waren in het Frans gesteld. A. B. Steven en P. J. De Goesin-Verhaeghe
  (76) ,Staat van de- drukkerijen van het Scheldedepartement" door de
  raadgever van de prefect, 12 Juni r8ro . .A.R. Gent, Schelde, lias 369.
  (77) Rapport van de prefect. A. R. Gent, Schelde, lias 368, pp. 24I/I47·
  
  ss
  
  M. DENECKERE
  
  waren de beste drukkers van het departement en gaven vooral werken
  over wetenschap, kunst en letterkunde uit, meestal in het Frans.
   Zo wij nog rekening houden met het ontwaken van de wetenschappelijke en letterkundige belangstelling die, van 1770 a£, het lezend publiek te Gent er toe dreef Franse werken te lezen, dan hebben wij de
  uitleg voor de aanzienlijke vermeerdering van het aantal te Gent gedrukte Franse werken. Tussen 1780 en1800 zijn, op een totaal van 816 te
  Gent gedrukte werken, 166 in het Frans, hetzij 13% (belangrijke vooruitgang tegenover de periode 1760-1780, waar dit getal slechts 6% bedroeg). Tussen 1800 en 1820 zijn, op 819 drukwerken, 272 in het Frans,
  hetzij 34%.
  ·
  Onder de werken met godsdienstig karakter, waarvan het aantal
  aanzienlijk daalt na 1810, zijn 176 in het Vlaams, 48 in het Frans:
  men begon dus, in de burgerklasse, in het Frans te bidden. In Maart
  1811 drukte De Goesin-Verhaeghe ((La Solide Devotion» op 5.000
  exemplaren.
  ·
  Men · telt, tijdens deze periode, 57 Vlaamse almanakken tegen 10
  Franse. Inderdaad talrijke personen, zowel ambachtslieden als kleinhandelaars en burgers kochten deze almanakken die inlichtingen bevatten over het kalender, de post, en al wat hun belang inboezemde:
  die locale almanakken waren in het Vlaams. Personen die het Frans
  machtig waren en daarenboven belang stelden in wat buiten hun stad
  omging, deden almanakken van Brussel en Parijs komen.
  Onder de drukwerken die wij als (( litterair >> kunnen bestempelen,
  zijn er 174 Vlaamse werken en 125 Franse (tegenover 224 en 46 voor
  de vorige periode} : het gaat hier vooral om gelegenheidsstuk jes in
  proza of in verzen, geschreven ter gelegenheid van een of ander huwelijk of feest. Daarbij komen enkele Vlaamse populaire romans, en
  een paar herdrukken van Franse klassieken of van Franse dichtwerken.
   Het ontwaken van de intellectuele belangstelling, die de ontwikkelden er toe aanzette Franse werken te lezen, . ligt ten grondslag aan het
  overwicht der Franse drukwerken in alle sectoren van het wetenschappelijk levcn: van de werken over medecijnen zijn 5 in het Latijn, 6 in
  het Vlaams, 23 in het Frans (hetzij 70% tegenover 17% tijdens de
  vorige periode); van de werken over geschiedenis en aardrijkskunde
  zijn 11 in het Vlaams en 16 in het Frans (60% tegenover 23% vroeger);
  van de werken die handelen over rechtsgeleerdheid zijn 3 in her
  Vlaams, 15 in het Latijn, 15 in het Frans (45%) 78 •
  Onder de werken die op handel betrekking hebben zijn 16 in het
  Frans en 10 in het Vlaams (geen enkele Frans werk tijdens de voorgaande periode).
  ,
  Onder de schoolboeken nemen de Franse werkcn nu een belangrijke
  (78) De hoge proportie van in het Latijn gestelde werken over recht is
  we) te wijten aan het oprichten der Universiteit in r8x7. : ten behoeve v,an
  de leerlingen drukte men een 1.a a:ntal handboeken, en de leerlingen lieten
  hun bekroonde thesissen in het Latijn drukken. Gedurende de periode
  x8oo I 15 is de proportie : x6 werken in het Frans tegenover 3 in bet Vlaams.
  VTIRFRANSING TE GENT (I793-r8r4)
  
  59
  
  plaats in: men telt, gedurende deze periode, 10 Latijnse werken, 30
  Vlaamse en 16 Franse (17% tegenover 21% tijdens de vorige periodc).
  Men moet echter rekening houden met het feit dat men zich in ~al­
  rijke gevallen van Vlaamse handboeken becliendc om het Frans te
  onderwijzen ; zo, bij voorbeeld, de « Nieuwe Fransche Spreekkonst »
  van Jean Desroches die uitgegeven werd in 1810 en 1812. Zo de
  « Fransche Spraekkunst » van Behaegel die in 1811 verscheen.
   Deze sterke positie van het Frans onder de Gentse drukwerken bcwijst dar er zich, onder het Vlaamse publiek, genoeg lezers bevonden
  die, ieder in hun domein, Franse boeken lazen. Het aantal van deze
  lezers was bijzonder talrijk wat betreft werken over medecijnen, geschiedenis, aardrijkskunde, rechten, handel, en was aanzienlijk gestegen voor godvruchtige. en letterkundige werken. De oplage der werken
  schommelde, in deze periode, tussen een duizend en een vijfduizend
  e:xemplaren en de Gentse drukkers bedienden uitsluitend de locale en
  provinciale markt: wij moeten dus wel besluiten dat die Franse
  werken hier kopers vonden.
  Welke was de rol der overheid? Vooral negatief, menen wij. De
  tendenz die het lezend publiek er toe aanzette Franse werken te lezen
  dateert niet van de Franse tijd, maar van de periode 1770-80. De aanzienlijke vermeerdering van bet aantal Franse werken is slechts een
  uitbrciding, een verbreding van die tendenz ; ze zal trouwens nog in
  omvang toenemen na het vertrek der Fransen, de vernederlandsingspolitiek van Willem I ten spijt. \Vij moeten er nochtans de nadruk
  op leggen dat de overheden een onverbloemde vijandigheid aan de dag
  legden tegenover de Vlaamse productie, die zich in twee concrete
  maatregelen uitte: enerzijds, de steeds talrijker weigeringen van de
  censuur om Vlaamse werken te laten drukken, vooral na 1810 (voor
  zover het niet om gelegenheidsstukjes, almanakken, gebedenboeken
  voor kinderen of voor het lagere volk ging) ; anderzijds, en indirect,
  door de maatregelen die vooral de drukkers troffen waarvan de productie essentieel uit Vlaamse werken bestond. Deze houding is trouwens
  grotendeels op rekening van niet-linguistische drijfveren te plaatsen :
  de censuur werd te Parijs, door Fransen, of te Gent, door Fransen of
  Vlamingen, gedaan: deze bedienden waren het Vlaams dikwijls helemaal niet of onvoldoende machtig en stonden clan wantrouwig regenover drukwerken in deze taal.
   \\.'ij kunnen cchter geenszins accoord gaan met zekere voorstanders
  der Vlaamse b eweging 79 die beweren dat de overheden het drukken
  van alle Vlaamse werken ,-erbodcn hadden, of dat ze zu.lke bedoelingen koesterdcn: dit is wei een propagandistisch argument. \Vij kunnen
  de houding der Franse overheden als volgt kenmerken : vijandigheid,
  wantrouwcn, maatregelen die indirect een vermindering der Vlaamse
  productie tewecgbrachten (zonder dat men in deze sector kan gcwagen
  van een « taalpolitiek » in de eigenlijke zin ).
  (79) Zo DE POTTER en BROECKAERT (J.) Geschiedenis der stad Kortrijk,
  deel II, bl. 59 die BI~RGMANN (A.) Geschiedenis der stad Lier citeren.
  6o
  
  M. DENECKERE·
  
  DE PERS
  De Revolutie bracht het verval der Belgische pers met zich mede :
  weinige van de talrijke Brusselse bladen verschenen nog na 1794 80 •
  De locale pers echter bleef in leven en ontmoette geen tegenstand vanwege de overheid : ze richtte zich trouwens tot een bepaald publick.
  Op 1 October 1809 liet Bogaert, drukker van de «Gazette van Gent»
  de prefect weten dat zijn blad bestemd was voor de lieden van het
  platteland 81 •
  Onder het Keizerrijk nemen de overheden een andere houding aan.
  De prefecten tonen zich min welwillend tegenover de Vlaamse bladen.
   «De Gazette van Gent>> werd niet verontrust, « aan de tijd en aan het
  veldwinnen der Franse taal de zorg overlatend dit op zichzelf onbenullig blad te doen verdwijnen >> schreef de prefect. In 1803 had Mevrouw Houdin een Franstalig blad in het leven geroepen: de «Journal
  de Commerce, de Litterature et de Politique >> dat de prefect waardig
  achtte « beschermd te worden zowel om het nut van wat erin verschijnt
  als om het gebruik van een taal, die deze van het moederland is, J-e
  verspreiden )). Toen echter in 1805 Sevranx en Snoeck een in het
  Vlaams opgesteld blad, «Den Kleynen Post>> lieten verschijnen, achtte
  de prefect het met de keizerlijke wil in strijd «de oprichting van een
  blad te dulden dat opgesteld is in een taal die in ongebruik moet
  komen )). De prefect verbood dan ook dat dit blad verder zou verschijnen 8 2 •
  Nog verder ging de nieuwe prefect, baron d'Houdetot, pas in 1809
  benoemd. Op 6 Januari meldde hij aan de Minister van de Polirie ·
  dat de censuur van de «Gazette van Gent>> moeilijkheden met zich
  meebracht. Men zou een bijzondere bediende moeten in dienst nemen
  waarvan de nalatigheid of het gebrek aan ontwikkeling (« peu de lumiere ))) deze censuur ondoeltreffend zou maken. Het dagblad « schaadt
  aan het veldwinnen van de Franse taal die in het departement reeds
  tamelijk verspreid is, maar die het niet genoeg kan zijn >>. De prefect
  wenst dan ook dat de opsteller zou verplicht worden het blad in het
  Frans op te stellen, of dat hem de toelating zou gegeven worden het
  blad in beide talen te Iaten verschijnen. De Minister van Politie besloot, op 20 Januari, dat het blad in het Frans zou opgesteld worden,
  maar dat de opstellers de toelating zouden krijgen het in de twee
  talen te doen verschijnen: de aankondigingen moesten echter uitsluitend in het Frans zijn 83 • Bogaert, die verklaard had dat hij het blad
  niet zelf in het Frans kon opstellen, werd verplicht een Franse op·
  (8o) Over dit verval van de Brusselse pers VERHAEGEN (F.) Essai sttr la
  Liberti de la press.e en Belgique durant la dominaf.ion f'ra ·n~a·ts e , 1792-1814.
   in ANNALF.S DE LA SOCIETE D'ARCHEOLOGIE DE BRUXELLES, deel VI, (1892), bl. 194212, 324, 346 en deel VII (1893), bl. 52-roo, 145-163.
  (81) VANDERHAEGEN (F.) Bibliographie, deel V, bl. II.
  (82) Over die kwestie A. R. Gent, Schelde, lias 367.
  (83) NEVE (F.) 0. c. bl. 273 I 274·
  ..
  VF.RFRANSING TE GENT (1793-18J4)
  
  steller aan te werven, in de persoon van een bediende der prefectuur
  die in naam van de prefect de censuur moest uitoefenen 84 •
  Op 1 October 1809 schreef Bogaert een lange protestbrief aan de
  prefect: sedert zijn blad tweetalig was, was het aantal geabonneerden
  aanzienlijk verminderd 85 • Daar zijn blad vooral voor het platteland
  bestemd was, bleek slechts het achtste deel van de lezers het Frans
  machtig tc zijn. Aan Bogaert scheen het van essentieel belang een. officieel blad te hebben op het platteland « des te meer daar de m e1ers
  de bekendmaking van hun besluiten noodzakelijkerwijze in het Vlaams
  moeten doen, vermits het de enigc taal is die (de buitenbevolking)
  kent. Men kan daar geen beter bewijs van geven dan de snelle verkoop
  van twec uitgaven van de Code Napoleon in het Vlaams. Ook was Uw
  voorganger zozeer van deze waarheid doordrongen dat hij mij dikwijls verplicht heeft de besluiten in het Vlaams te publiceren wanneer zij voor de buitenbevolking bestemd waren » 86 • Bogacrt herinncrt
  dus aan de vroegere handelwijze van de overheden die het meer noodzakelijk achtten de nieuwe wetten en denkbeelden onder het Vlaamse
  publiek kenbaar te maken dan het Frans te vcrspreiden. De prefect
  weigerde echter hier gevolg aan te geven.
   De tcestand van de pers in het departement wordt uiteengezet in een
  rapport van de prefect (Augustus 1810): de «Journal de Commerce ,,
  van mevrouw Houdin telt 400 geabonneerden, de tweetalige « Gazette »
  1.700, de « Annales de Litterature Medicale et Etrangere » van Kluyskens en Chartel 400. Met uitzondering van de weinig talrijke lezers
  van Franse bladen van Brussel, lazen, ten hoogste, 2.260 personen in
  het departement dagbladen 87 •
  Door een keizerlijk decreet van 3 Augustus 1810 werd de pers in het
  Keizerrijk totaal gereorganiseerd : slechts _een dagblad per departement, onder toezicht van de prefect, werd toegelaten. Aankondigingsbladen en bladen die tiitsluitend handelden over letterkunde, wetenschap, kunst of landbouw werden in de aanzienlijke steden toegelaten 88 • Te Gent bleven de « Annales de Litterature » op die manier in
  leven. Bogaert en mevrouw Houdin richtten zich heiden tot de prefect
  met de vraag hun dagblad niet af te schaffen. Bogaert deed uitschijnen
  dat zijn blad, «van het grootste nut was, zowel voor het verspreiden
  van het Frans als om de overwinningen van ons leger, de wetten en
  (84) o. c., p. 274·
  (85) Wij kunnen die bewering controleren. Op 9 April 18o8 gebood de
  prefect aan Bogaert hem het zesde deel van het product van de verkoop
  van de ,Gazette" te storten. Bogaert antwoordde dat het aantal geabonneerden 1975 bedroeg, dat der gratis geabonneerden 23 en dat der niet verkochte op het bureel berustende bladen 18, een totaal van 2016 (VANDERHAEGHEN, Bibliographie, deel V, bl. w/n). Zoals wij verder zullen zien bedraagt
  op 15 April 18n, wanneer het blad reeds twee jaren in tweetalige tekst ·v.er~chijnt, dit !aantal nog 1760. Verminder~n.g van aantal lezers dus, maar
  niet zo aanzienlijk als Bogaert wel beweert.
  (86) VANDERHAEGHEN (F.) 0. c., deel V. bl. II / I2.
   (87) DE CURCQ (E.) Du Regime ae la Presse en Belgique sous l'Empire,
  in REVUE TRIMEST-RIELLE, deel XLVI, April 1885, p. 69 / 71.
  (88) 0. c. p. 68.
   M. DENECKERE
  
  besluiten van onze regering op de buiten te doen kennen » 8 9 • Mevrouw
  Houdin trok de aandacht op de moeilijkheden die zij ontmoet had om
  een Frans dagblad in het departement in leven te houden en bemerkte
  dat de geest waarmede de redactie bezield was steeds een der grote
  hinderpalen geweest was voor het succes van haar ondcrneming 90 •
  Door een decreet van 20 Maart 1811 regelde de prefect de zaak zo dat
  een «Journal du Departement de l'Escaut et annonces » te Gent zou
  gepubliceerd worden, dat driemaal in de week in beide talen zou verschijnen, en dat om de beurt gedurende zes maanden door Bogaert en
  door Houdin zou gedrukt worden. Beide drukkers stelden de prefect
  in kennis van een voorstel van publicatie. Dit van Houdin, dat practisch neerkwam op het publiceren van een uitsluitend Frans blad,
  werd aanvaard, maar de prefect bemerkte er toch bij dat, wanneer er
  genoeg plaats was, de voornaamste berichten, en namelijk de decreten
  die de algemeenheid der bevolking aanbelangden en de overwinningen
  van het leger, in het Vlaams mpesten vertaald worden. Aan Bogaert
  antwoordde de prefect dat hij z~jn project zou aangenomen hebben
  <( vooral zo de Vlaamse vertalingen van een groot aantal berichten en
  het groot aantal aankondigingen geen hinderpaal geweest waren tot de
  publicatie van een groot aantal zaken die de « verlichte » inwoners en
  het gezondste gedeelte der bevolking aanbelangden. N u het land sedert
  meer dan 15 jaar met Frankrijk verenigd is, heeft het Frans er vorderingen genoeg gemaakt om het succes van het dagblad te verzekeren >> 91 • Dit antwoord geeft ons de sleutel tot de interpretatie van de
  nieuwe taalpolitiek van de prefect: slechts de « verlichte >> meerderheid
  interesseert hem nog, en enkel het belangrijkste nieuws zal ten behoeve
  van de massa in het Vlaams vertaald worden.
   Viel het nieuwe blad een gunstig onthaal te beurt ? Een brief van
  beide drukkers aan de prefect (7 Mei 1811) meldde dat het nieuwe
  blad 900 geabonneerden telde, tegenover de 1760 der « Gazette van
  Gent>> en de 300 van Mevrouw Houdin's «Journal>> kort voor het
  afschaffen van die beide bladen. «De verhoging van prijs die het verschijnen van het blad veroorzaakt heeft en de afschaffing van de
  Vlaamse taal wekten bij hen de vrees op dat dit aantal nog zal ,verminderen » 92 • De prefect keerde op zijn besluit echter niet terug:
  ~e.t w~~ misschien de ve.rfransing te ver willen drijven. Zo de cijfers
  JUlSt Zl]n, kon het (nog m hoofdzaak tot de buitenbevolking beperkt)
  publiek de evolutie niet volgen. N a het vertrek van de Fransen, zal
  de <<Gazette van Gent>> opnieuw in het Vlaams verschijnen.
  HET LETTERKUNDIG LEVEN
  Te Gent werd, in 1805, een «Societe de Litterature >> gesticht waarvan
  het doel was « de beoefening van de taal die deze van alle naties .ge(89) VANDERHAEGHEN, o. c., deel V, bl. 121 IJ.
  (go) Brief aan de prdect, 3 Februari r8n
  A. R. Gent, Schelde, lias 368.
  (gr) Zie over dit alles A. R. Gent, Schelde, lias 368, pp . I45II47• 148, p.IS7·
  (92) A. R. Gent, Schelde, lias 368, bl. 141 I 142.
   VERFRANSING TE GENT (1793·I8I4)
  
  worden is te verspreiden ». In de verschillende secties hield men zich
  bezig met letterkunde, wetenschap en kunst; voordrachten werden er
  gegeven over rhetorica, grammatica en geschiedenis ; men las er de
  Franse dag- en weekbladen. Vlamingen en Fransen die zich voor het
  geestelijk !even interesseerden, kwamen er samen: onder de leden vond
  men, om slechts enkele namen te noemen, Lesbroussart, Richard, Deschamps en Lefourniers, leraars aan het lyceum, Kluyskens, leraar aan
  de school voor geneeskunde, Baten, Bombeck en Grimiaux, onderwijzers, C. Rosselt, handelaar, Bertrand, Leduc, Pyn, Nicaisse, Pollet,
  Waldack en Vansyngel, bedienden bij handehars, Mabilde en Van rle
  Vyver, papierfabrikanten, Tinel, Coussement, Croquet, Versluys, Ryckaert, bedienden der administratie, Piogey en F.Coussement, klerken
  van notarissen, Dujardin, boekhandelaar, Cambier, chirurg, Facon,
  rentenier, Jo~haud, letterkundi_ge, Hellebaut, advokaat, Norbert Van
  Aken, raadslid bij de prefectuur en anderen. Daarenboven woonden
  een groot aantal studenten, bedienden van de verschillende takken
  der administratie of van handelaars de avondlessen bij 9 3 •
  In 1812 werd het gezelschap der Fonteinisten met de goedkeuring
  van de regering heropgericht, ditmaal met een nieuw programma. De
  overheden wild en « het geb:r_:uik van een taal welke V ondel en Ca.ts
  beoefend hebben niet uit onze letteroefeningen verbannen, maar zij
  hebben tevens gewild dat het Gezelschap het vooruitschrijden van het
  Frans, dat van dag tot dag meer een algemene, meer een Europese
  taal wordt, zou bevorderen ». In 1812 werden nevens prijzen voor
  Vlaamse voordrachtkunst en poezie, prijzen voor Franse voordrachtkunst en poezie uitgereikt 94 •
  Zo vormen zich in Gent kringen waar ontwikkelde Vlamingen en
  Fransen samenkomen, waar men letterkunde en dichtkunst bespreekt,
  waar men Franse dagbladen en boeken leest, waar men tenslotte
  Franse poezie beoefent. Ook zien wij, na 1800, een kern Franstalige
  letterkundigen en dichters tot stand komen. In 1803 verschijnt een
  Annuaire poetique de la ville de Gand 95 die verzen bevatte van N.
   Cornelissen, Couret-Villeneuve, Ferrary, Lesbroussart, Ch. de Nieulant,
  Em. VanAken, C.. Van Bemmel, J. Roelants, Ch. Malingreau en anderen, zowel Gentenaars als te Gent gevestigd Fransen. N adien verscheen ieder jaar een poetische almanak die werken bevatte van dichters uit het departement. De prefect was van oordeel dat « er zich onder
  hun werken bevinden die kunnen wedijveren met deze van onze aanminnigste dichters. Zo al deze werken niet dezelfde graad van volmaaktheid bereiken, moet men de auteurs de moeite die ze genomen
  hebben te schrijven in een taal die de hunne niet is ten goede duiden ;
  deze inspanningen komen steeds ·de verspreiding van deze taal in een
  land waar zij eens de nationale taal moet worden, ten goede » 96 •
  (93) A. R . Gent, Schelde, lias 334·
  (94) CoRNELISSEN (N.) D e l'Origine, des Prog1·es et de la Decadence d es
  Chambres de Rhetorique, etablies en Flandlre. Gent, F. Begyn (1812), bl. 31/32
  (95) Zie journal de Commerce de Gand, I October 1803.
   M. DENECKERE
  
  Deze eerste opbloei van een letterkundig leven te Gent wordt in
  treffende bewoording beschreven in een in het Frans gehouden voor~
  dracht die Wallez in 1811 voor het gezelschap der Catharinisten te
  Aalst hield : terwijl het Frans voor c:ms in de XVIIIc eeuw een vrcemde
  taal was, « zijn wij het die (sedert de aanhechting bij Frankrijk) voor
  het eerst getracht hebben ze te gebruiken voor werken op allerhande
  terrein die sedertdien verschenen». En Wallez verwijst naar werken over
  geschiedenis, oudheidkunde, rechtswetenschap, physische en mathema~
  tische wetenschappen, medecijnen en chirurgie (de werken van Kluyskens b.v.), vertalingen van vreemde werken (Kluyskens' vertaling
  van Darwin's « Zoonomie ») <:fie inwoners van Vlaanderen in het
  Frans schreven. De Bast die, uit Frankrijk afkomstig, leraar werd aan
  het Theresiaanse college, was als schrijver een voorbeeld voor de Gentenaars. Hij vond navolgers als Lesbroussart die de Romeinse oudheid
  bestudeerde, M. A. De Grave die aan philologie deed, Solvyn die een
  in Europa beroemd relaas van zijn reistocht naar Indie schreef. Anderen doen de preekstoelen of de tribunalen van de taal van Massillon
  en Daguessau weerklinken.. Anderen nog, door de Musen ge1nspireerd,
  verenigen de « Franse geest met de vreemde oorspronkelijkheid » en
  wijden zich aan poezie 97 • Gent gaat deel nemen aan het Frans letterkundig leven.
   HET FRANS EN DE SOCIALE KLASSEN
  I. De annere klassen
  
  Het pauperisme nam bij het einde van het oud regime onder tle
  volksklasse steeds toe : de economische crisis tussen 1794 en 1798 verergerde de toestand nog 98 • De verkoop van « nationale goederen »
  kwam de burgerij ten goede 99 , terwijl de boeren er weinig voordeel
  uit trokken. De algemene toestand der boerenbevolking onderging
  weinig verandering in de Franse tijd 100 •
  Omstreeks 1800 neemt de industriele ontplooiing een aanvang ; de
  beschikbaarheid van nieuwe kapitalen en de uitbreiding van het afzetgebied, dat nu het ganse Keizerrijk omvatte, vervormde, onder de
  impuls van Lieven Bauwens, op een paar jaar de ganse katoennijver(96) Rapport aan de Minister van Binnenlandse Zaken,
  XIII, bl. 57/58 ~o. A. R. Gent, Schelde, lias r676.
  1
  
  Messidor jaar
  
  (97) Rec·ueil de Poemes Couronnes par la Societe Litte1·aire dite des
  Cathe1·inistes, a Alost departement de l'Escaut, dans sa seance du XIV janv.
  MDCCCX. Gent. P.F. :De Goesin-Verhaeghe, r8ro (Bibl. Univ. Gent, G, 3127)
  
  bl. 8/ II.
  (g8) PIRENNE (H.) o.c ., deel VI, bl. 154/157·
  (99) 0. c., deel VI, blz. 159.
  (roo) 0. c., deel VI, blz. I70-I7I.
  (ror) VAN WERVEKE (H.) Gand. Esquisse d'histoi1·e sociale. Brussel, La
  Renaissance du Livre, 1946 (Collectie NoTRE PASSE, vijfde serie, nr. 3),
  bl. III-!13.
   VERF'RANSING 'l'E GENT (1793-1814)
  
  65
  
  heid te Gent. Gevolg hiervan was de vorming van een stedelijk proletariaat, gepeupel van door physische en morele ellende ontaarde werklieden : de lonen waren zeer laag. In 1810 brachten de Engelse blocus
  en de oververzadiging van de markt een ernstige crisis teweeg : men
  moest de twee derden der werklieden afdanken, en de lonen werden
  gehalveerd 101 • Samen met de buitenbevolking miste deze klasse, die
  de meerderheid der bevolking uitmaakte, alle onderwijs: in 1801 waren
  in het Schelde-departement slechts 143.593 inwoners op 602.072 geletterd; het zij 76% ongeletterden 102 • Slechts weinigen genoten schoolonderricht, en dezen leerden dan nog ten hoogste hun naam correct
  schrijven en wat Vlaams lezen. Bijna nooit leerden zij er Frans..
  Bij deze klasse zou de verfransing dus afhangen van het rechtstreeks contact met Fransen en franssprekenden: welnu de massa had
  er geen, of weinig, met Franse ambtenaren, magistraten en handelaars.
  Zij had er waarschijnlijk meer met de soldaten, die in de stad talrijk
  waren en dikwijls bij de inwoners inkwartierden. Kunnen wij daar iets
  uit besluiten voor het veldwinnen van het Frans? Wij geloven het
  niet : vele onder deze soldaten waren zelf vreemdelingen en spraken
  met moeite een paar woorden Frans; in 1800 sprak trouwens drie vierden der Franse bevolking niet het Frans, maar hun lokaal dialect, dat
  er dikwijls sterk van afweek; tenslotte, de ervaring van verschillende
  oorlogen heeft ons getoond dat het contact met bezettingstroepen
  slechts een tijdelijke en onbeduidende invloed uitoefent op het taalgebruik der bevolking.
   Tenslotte schijnt de factor die het meest bijdroeg tot de verfransing
  van de lagere volksklasse (in de stad zowel als op het platteland) de
  lichting in het Franse Ieger geweest te zijn; het waren bijna uitsluitend deze klassen die men tot de dienst opriep, daar rijkeren gewoonlijk plaatsvervangers konden betalen. Niettegenstaande het groot
  aantal dienstweigeraars en deserteurs, vervoegden een groot aantal
  volksmensen het Ieger : het was voor hen een goede gelegenheid om
  tenminste de beginselen van het Frans te leren 103 •
  2. De meer gegoede klassen
  
  a) de lagere burgerij
  Beter dan statistieken zal Karel Broeckaert's «Den Jongen Tobias»,
  die de zeden der Gentse lagere burgerij na 1793 schildert, ons toelaten
  de verfransing van deze klasse na te gaan. De tegenstelling tussen de
  oudere en de jongere generatie wordt hier verpersoonlijkt in deze van
  (102) BONENitAN'f (P.) L e Probleme du Pauperism e en Belgique a la fin de
  l'Ancien Regime. Brussel, 1934, bl. 65.
  {103) Over het algemeen zie VERHAEGEN (P.) o.c., deel V, bl. 76-83 -
  
  Waardevolle inlichtingen wat betreft de invloed van de militaire dienst
  op het taalgebruik van Westvlaamse ~ldaten zijn te vinden in de soldatenbrieven die DESMET (J .) gepubliceerd heeft in BIEKORF, jaarg. 1932-33.
   66
  
  M. DENECKERE
  
  Gijsken en Tobias. Gijsken is een kleine bezitter 10 \ met behoudsgezinde gedachten, geestelijke zoon van de Dominikanen die het leven
  van de middenstand beheersen 105 • Hij staat wantrouwig tegenover
  elke intellectuele ontwikkeling : « Dame ondertusschen een Gazette
  leest, en 's Zondags nen historie Boek of Cats, ik kan da~ wel lijen,
  maar ik veur mij, veur al de Boeken die in de weereld zijn en zoe •k
  geen spelle verletten » 106 • Hij kent geen Frans. Hij staat tegenover
  Bitterman en Deugdelijk Herte, meer vrijzinnige geesten, die de vooroordelen aanvallen en Voltaire, Diderot, Payne, Moliere, en de Franse
  XVIIIe eeuwse filosofen lezen 101•
  Nochtans zal Gijsken aan zijn zoon, die hij naar de school van
  Meester Teerling 108 zendt, een meer verzorgde opvoeding geven.
   Gijsken zal er fier op gaan dat zijn Tobias « begint God lof, frans en
  vlaems te schrijven gelijk nen: Goliath» 109 • Tobias zal zich trouwens
  emanciperen en Voltaire en Rousseau lezen, kritiek uitoefenen op
  clerus, vooroordelen en zeden 110 •
  Het kapittel «Den Cito1en » toont ons twee Franse soldaten die inkwartiering komen zoeken bij Vader Gijs. Deze laatste sp:r:eekt geen
  woord Frans en doet beroep op zijn zoon «met het weynig dat hij
  koest >> 111 • Tobias' kennis van het Frans is grotendeels uit boeken geput: zijn woordenschat komt grotendeels uit woordenboeken. Hij
  vertaalt het « zegt hunder nen keer dat 'k niet en weet waer hunder
  steken >> door « il dit Cito1n qu'il ne sait pas ou vous piquer », wat tot
  een uiterst komisch misverstand aanleiding geeft. Hij vertaalt « zegt
  hunder van ... dat 'k geenen mensch en ben die hunder kwaad wille >>
  door « il ne veut pas votre mal», en « dat 'k ik me mijnen hellebogen
  in 't gotgat gevallen ben>> door « il a tombe hier avec son arc d'enfer
  dans un trou de Dieu >> 112 • Wat Tobias dus ontbreekt is de practijk
  van het Frans, wat wel bewijst dat hij met Franse soldaten en burgers
  weinig of geen contact had.
  b) Handelaars
  Bijna allen, uitgenomen de lieden van lagere sociale rang (zoals
  kleine winkeliers) zijn het Frans machtig. De afzondering die door de
  (ro4) BROEKAERT (Karel) Den ]ongen Tobias, met Inleiding en Aantekeningen van DR. A. }ACOB. Antwerpen, De Sikkel, 1924 (Spectatoriale Geschriften, II) bl. r62.
  (ros) 0. c., ~nleiding, bl. XII.
  (ro6) O.c., bl. 122.
  (ro 7) o. c., bl. s/8
  (ro8) 0 . c., bl!. 20.
  (!09) 0. c., bl. 24.
   (no) Hij bemerkt ,hoe ongemakkelijk en bekommerlijk bet is alleen aen
  zijn Moederspraeke geborneert te blijven, naementlijk in dezen tijd, dat
  de vlaemsche taele min en min gesproken word', en dat'er zoo veel menschen in 't land zijn, die ze niet verstaan nog leeren konnen" (o. c., bl. 126).
  (III) 0. C., bl. 127.
  (n2) O.c., bl'. 127/8.
   VERFRANSING TE GENT (1793-1814)
  
  politieke omstandigheden tussen 1795 en 1814 werd veroorzaakt, verstel"lkte nog onze banden met Frankrijk, aangezien wij op de Franse
  markt aangewezen waren. Dit bracht meer direct contact tussen onze
  handelaars en hun Franse collegas, en talrijk waren de Vlamingen die
  zich naar Frankrijk begaven om er handel te drijven. Een voorbeeld:
  Joan Tousseyn bestuurde een huis dat in Vlaanderen berpemd was
  om zijn witte wijn uit Tours. Hij zond zijh twee zonen op reis' :naar
  Parijs en Tours tussen 28 October en 23 December 1795; zij deden er
  zaken met wijnhandelaars, bezochten de opera, schouwburgen en bals,
  en koch ten er boeken 113 •
  c) De. adel
  Terwijl de adel zich, tijdens de revolutionnaire periode, uit het openbaar Ieven terugtrok, begon hij, onder Napoleon, weer deel te nemen
  aan het sociale leven. Trouwens na 1800 herleeft het gezelschapsleven
  der hogere klassen: te Gent richt de prefectuur bals in 114 • In 1810
  worden er tijdens drie wintermaanden iedere week bals gegeven waar
  « de oude adel, de handelaars, de ambtenaren der verschillende administraties en de militairen uitgenodigd worden. De officieren die
  tijdelijk in de stad verblijven, ontvangen uitnodigingen ... Men kan
  zelfs zeggen dat wat hier een Franse naam draagt deze bals animeert
  en opwekt » 115 • Napoleon roept leden van de adel (en van de hogere
  stedelijke burgerij) tot hoge administratieve functies en tot militaire
  titels, hij verheft ze tot het Legioen van Eer en tot de Keizerlijke
  Adel 116 • Tijdens de Oostenrijkse periode was de adel reeds verfranst;
  weinig moest hij nog leren wat betreft kennis van het Frans : gelegenheid werd hem aileen geboden zijn taal te verfijnen door contact met
  Fransen uit Frankrijk.
   d) De clerus
  De revolutionnaire periode, die gekenmerkt werd door een onverbiddelijke vervolging van de clerus, bepaalde de uitwijking van de hogere
  clerus en dwong de lagere clerus in het verborgene te arbeiden. De
  priesters hidden zich vooral op het platteland schuil en zo werden de
  banden tussen clerus en volksmassa nog versterkt 117 , wat een deel
  neming van de clerus aan de verfransing, die de hogere klassen meesleepte, belette.
  Het Concordaat bracht meer rust en stabiliteit, ook op geestelijk
  terrein. Te Gent benoemde men Franse bisschoppen: Mgi-. Fallot de
  Beaumont, later Mgr. de Broglie, en, tijdens de hechtenis van deze
  
  a
  
  a
  
  (n3) CLAEYS (P.) Voyage de Deux Ga't1.tois
  Paris et
  Tours en 1795,
  in MESSAGER DES SCIENCES HISTORIQUES DE BELGJQUE, deel LXVIII, 1894.
  (II4) VERHAEGEN (P.) o. c., deel IV, bl.639 / 644·
  (ns) Brief van de prefect, 4 November 18n. A. R . Gent, Schelde, lias 334·
  (u6) VERHAEGEN (P.) o. c., deel IV, bl. 192.
  (n7) PIRENNE (H.) o. c., deel VI, bl. 1021108.
  68
  
  M. DENECKERE
  
  laatste, de dienstdoende bisschop de Brue. Buiten de vicaris-generaal
  Lesurre en de abbe de Pazzis werden geen andere Franse geestelijken
  in het bisdom Gent benoemd.
  W einig verandering dus in de samenstelling van de Vlaamse clerus :
  Mgr. de Beaumont schreef wel aan Minister Portalis dat hij besloten
  had een gedeelte der seminaristen naar Parijs en Lyon te zenden om
  Belgie zo snel mogelijk te verfransen 118 , maar dit plan werd niet ten
  uitvoer gebracht.
   Sedert 1794 bestonden er geen seminaries meer : men moest den ken
  aan het ogenblik waarop de oud geworden clerus door jongere elementen zou moeten worden vervangen. In 1804 werden dus seminaries
  opgericht, die de prefecten alleen wilden ondersteunen op voorwaarde
  dat «hun de keuze der professoren voorbehouden bleef, wat zou
  toelaten uitsluitend Fransen als bestuurders der seminaries te benoemen » 119 • Dit was zeker niet overal het geval : zo werd te Gent het
  seminarie, dat op 5 November 1805 geopend werd 120 , bcstuurd door
  een Vlaming, priester Van Hamme. In 1806 werd ook te Gent een
  klein seminarie opgericht waar men vooral godsdienst en Latijn onderwees. De Fransman Dominique Annoque werd er tot leraar van syntaxis en grammatica benoemd 121 • Na een vijftal jaren werd dit klein
  seminarie, ten gevolge van moeilijkheden met Napoleon, gesloten 122 •
  Kortom, de clerus bleef ,als stand, weerbarstig tegenover alle verfransing. Hij bleef dichter bij het volk staan dan bij de ontwikkelde
  klasse. J. F. Willems zal er in 1824 de nadruk op leggen dat hij : «in
  die algemeene neerslagtigheyd omtrent het beoefenen der nederduytsche proza minder deelde. De moedertaal bleef door de zelve manmoedig gehandhaafd ... In al de kerken en godsdienstige gestichten
  waer men, v66r 1793, het geestelijk onderwijs in het nederduytsc'h
  genoot, wierd ook, ten jare 1814, nog uytsluytelijk in die tael onderwezen » 123 • Overal preekte hij en onderwees hij de catechismus in de
  volkstaal, die aldus met de godsdienst verbonden scheen.
   e) De vrouwen uit gegoede middens
  De mode komt nog van Parijs, dat slaafs nagevolgd wordt. Zo plaatst
  in 1803 Pascal, een haarkapper uit Parijs, een bericht in een Gents
  dagblad: hij heeft vernomen dat het gerucht de ronde deed dat hij
  Gent zou verlaten; hij logt:nstraft dit gerucht. Hij houdt zich vooral
  bezig met vrouwencoiffures, en ontvangt iedere dag bericht van de
  beste Parijse kappers over alle veranderingen die zich in de mode voor(n8) CooPMAN-BROECKAERT, Bibliographie van den Vlaamschen Taalstrijd.
  Eerste deel, 1787-1844. (Kon. VI. Acad. voor Taal- en Letterkunde) bl. 7 no 18.
  (n9) VERHAEGEN (P.) 0. 6 c., Deel IV, bl. 389, nota I.
  (120) 0. c., Deel IV, bl. 390/392.
  (121) A. R. Gent, Schelde, lias, 1887.
  (122) VERHAEGEN (P.) o. c., deel IV, bl. 624/625.
  ('123) WILI.EMS (J. F.) Verha.ndeling over Neder.duytsche Tael- en ~etter­
  kuf'l.de opzigtelijk de zuydelijke Provincien der Nederktnden. Antwerpen
  Schoesetters, 1819-1824, 2 dl. (Bibl. Univ. Gent, H. 280). Deel ii, bl. 239:
  
  VERFRANSING 'fE GENT (1793-1814)
  
  6g
  
  doen 124 • Talrijk zijn ook de Parijse huizen die, ieder jaar, een afgevaardigde naar Gent sturen met de laatste snufjes op hun gebied 125 •
  BESLUIT
  Door de vereniging met Frankrijk kon het Frans rekenen op de
  steun van twee nieuwe factoren, die in aanzienlijke mate tot het
  verspreiden van die taal bijdroegen.
   Vooreerst, wordt het Frans, voor de eersle maat openlijk door de
  overheid ondersteund. Deze voert een taalpolitiek, neemt een serie
  maatregelen om die taal in de verschillende sectoren van het openbare leven in te voeren. Omstreeks 1800 zal zij er ingelukt zijn
  het gebruik van die taal in de verschillende domeinen van administratie en gerecht door te drijven; nergens ontmoet zij bewuste
  tegenstand. Het Frans wordt eveneens voertaal in de onderwijsinstellingen die de overheden in Vlaanderen opgricht hebben. Na 1807
  wordt het Vlaamstalige toneel uit de steden verbannen. In 1810 zijn
  de dagbladen te Gent tweetalig en zijn de Vlaamse bladen afgeschaft.
  In die sectoren wordt de taalpolitiek met merkwaardige standvastigheid en volharding doorgevoerd. Op andere gebieden hebben de
  overheden, zonder een strikte taalpolitiek te voeren, het Frans door
  een aantal maatregelen ondersteund : door de steeds talrijker weigeringen van de censuur, na 1810, om Vlaamse werken te laten drukken;
  door bezoldiging voor de primaire onderwijzers die in staat waren
  het Frans te onderwijzen.
   Anderzijds zal het rechtstreeks en langdurig contact tussen Fransen
  en Vlamingen een nieuwe impuls geven aan het veldwinnen van het
  Frans te onzent. Na 1800 zal de Vlaamse adel deelnemen aan het
  gezelschapsleven van de Franse elite te Gent en er de gelegenheid
  vinden zijn taal te verfijnen. Ambtenaren en bedienden van bestuur
  en gerecht zijn in voortdurend contact met Franse ambtgenoten die
  geen andere taal spreken. Leerlingen van centrale scholen, lycea, scholen voor geneeskunde en rechten werden gevormd door leraars die
  geen Vlaams kennen. Hotelhouders en cafehouders zien hun huizen
  bezocht door Franse soldaten en burgers, met wie zij zich in het Frans
  moeten onderhouden. Handelaars zijn in betrekking met Frankrijk en
  met Franse collegas. De lagere burgerij, de ambachtslieden en de
  volksklasse trekken minder nut uit het contact met Franse soldaten
  te onzent, die hen ten hoogste enkele spreekwijzen en termen leerden.
  Een groot aantal jongeren die tot deze klassen behoorden hebben als
  soldaten in het leger van Napoleon gediend: allen hebben er militaire uitdrukkingen en woorden van algemeen gebruik geleerd ; velen
  waren, bij de terugkeer in hunnen haardsteden, in staat Frans te verstaan ; de meest begaafden kwamen er zelfs toe Frans te lezen en te
  schrijven.
  (124) ]orunal de Commerce de Gand, 28 Mei 1803.
  (125) Zie voorbeelden in NEVE (].), o. c., bl. 315 I 316.
  70
  
  M. DENECKERE
  
  *
  Die nieuwe factoren die het veldwinnen van het Frans in aanzienlijke mate in de hand werken, mogen onze aandacht niet afwenden
  van de sociale toestand die, wij zagen het in een vorig artikel, de
  taaltoestanden bepaalt.
  Welnu, sedert 1793 vormt zich in Belgie een nieuwe leidende stand.
   De burgers, « gelijk voor de wet », onderscheiden zich nog slechts door
  hun bezigheden of hun fortuin. Adel en clerus verliezen de geprivilegieerde positie die de hunne was v66r 1793. Tussen 1793 en 1800 trekt
  de adel zich terug uit het openbare leven. De verkoop van nationale
  goederen verarmt de clerus en verrijkt niet de boeren die, uit godsdienstig vooroordeel, weigerden ze aan te kopen maar financiele speculanten
  die, om hun bezit te behouden, met de Franse overheden zullen
  samenwerken. Vooruitstrevende intellectuelen en ambtenaren hebben
  een schittende carriere in het vooruitzicht zo zij zich bij het nieuw
  regime voegen. Onder Napoleon vindt het teveel aan werkkrachten
  die de landbouw voortbracht een uitweg in de nieuwe industriele
  bedrijven in de steden: ook die industrielen zullen voor het regiem
  gewonnen zijn.
  Onder het Keizerrijk versmelten al deze elementen. Na 1800 verdwijnen de democratische tendenzen en neemt de maatschappij een
  censitair karakter aan. Enkel de censitaire klas heeft stemrecht,
  neemt deel aan het bestuur en regering, zij aileen geniet van de gunst
  der overheden.
  Deze leidende klas die bestond uit het gedeelte van de adel dat
  voor het nieuw regime gewonnen was, uit officieren, handelaars, industrielen en speculanten, ambtenaren, personen die een vrij beroep
  uitoefenen, en (op het platteland) welstellende boeren, scheidt zich
  a£ van de grote volksmassa wiens toestand, in 1815, nog even armoedig
  als tijdens het oud regime zal zijn. Uit deze massa rukken zich de
  ambachtslieden en de lagere stedelijke burgerij los die, in zekere
  mate, deelnemen aan het leven van de leidende klasse en die zich,
  in alle geval, van het volk trachten te onderscheiden.
  