text: 147
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  62. Volledigheidshalve dient te worden benadrukt dat de vooropgestelde bijgeschaafde equivalentietheorie in het raam van het leerstuk van de poging soms
  definitief zal moeten worden verlaten. In bepaalde gevallen zal het causaliteitsvraagstuk niet aan de orde zijn. Het is immers een bewuste keuze geweest van de
  wetgever enkel de poging tot een misdaad altijd strafbaar te stellen. De poging tot
  wanbedrijf is alleen strafbaar in de gevallen bij wet voorzien en de poging tot overtreding is in beginsel niet strafbaar (art. 52-53 Sw.). De achterliggende reden moet
  in de subsidiariteitstoets worden gezien. Er wordt vooropgesteld dat bestraffing van
  de strafbare poging noodzakelijk moet zijn voor de beveiliging van de sociale orde
  en nuttig in haar gevolgen.199
  
  IV
  
  Causaliteit in het strafrecht: de dader
  
  63. Het strafrecht gaat uit van het postulaat van de wilsvrijheid. Op het eerste gezicht
  moet er op dit niveau al een causaliteitsvraagstuk worden ontwaard. Een wilsvrijheid die losstaat van eerder veroorzaakte gebeurtenissen of invloeden kan geen ‘wil’
  zijn. De wil kan bezwaarlijk zijn eigen oorzaak zijn. De wilsvrijheid moet evenwel
  als een onmisbaar normatief uitgangspunt in het strafrecht worden beschouwd.200
  Een misdrijf is een gedraging die nochtans wel aan het betrokken rechtssubject moet worden toegerekend. De toerekening aan de dader wordt in de literatuur
  beschouwd als een groot causaliteitskluwen. Toerekenen impliceert immers het
  leggen van een causaal verband tussen dader en misdrijf.201 M.b.t. het misdrijf zelf
  moet de menselijke gedraging (materieel bestanddeel) worden gelinkt aan de vereiste schuldvorm (moreel bestanddeel). Het daderschap zelf impliceert het leggen
  van een causaal verband tussen de strafbare gedraging en één of meerdere personen
  voor zover de gedraging verweten kan worden aan de betrokkene(n).202 Het zou ons
  echter te ver leiden al deze aspecten onder de loep te nemen. In dit hoofdstuk wordt
  ervoor geopteerd te focussen op de problematieken van enerzijds de strafbare deelneming en anderzijds van de geestesgestoorde delinquent.
   1
  
  De strafbare deelneming
  
  64. Dankzij de regels inzake de strafbare deelneming (art. 66 e.v. Sw.) kan niet
  alleen de dader strafrechtelijk worden aangesproken doordat hij alle bestanddelen
  
  199 F. VERBRUGGEN, ‘Straf bare voorbereidinghandelingen in België: een autopsie zonder lijk’, in
  Voorbereidingshandelingen in het strafrecht (preadviezen voor de Nederlands-Vlaamse Vereniging voor Strafrecht), Nijmegen, Wolf Legal Publishers, 2004, 31.
  200 D. ROEF, ‘Hoeveel wilsvrijheid heeft het strafrecht nodig? Over de (on)verenigbaarheid van strafrechtelijke verantwoordelijkheid en neurowetenschap’, in F. DERUYCK en M. ROZIE (eds.), Het
  strafrecht bedreven. Liber amicorum Alain De Nauw, Brugge, die Keure, 2011, 713 en 730.
  201 R. LEGROS, Voorontwerp van strafwetboek, Brussel, Uitgave van het Belgisch Staatsblad, 1985, 131.
  202 P. WAETERINCKX, De strafrechtelijke verantwoordelijkheid van de rechtspersoon en zijn leidinggevenden,
  Antwerpen, Intersentia, 2011, 4 e.v.
  148
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  zelf heeft vervuld, maar kunnen ook anderen die op een bepaalde manier bij het
  misdrijf betrokken zijn, strafbaar worden bevonden.
  Hoewel dit nergens in de wet uitdrukkelijk wordt gestipuleerd, betreft de topic
  van de strafbare deelneming één groot causaliteitsgebeuren. Het is immers maar
  wanneer er een causaal verband kan worden ontwaard dat de strafrechtelijke aansprakelijkheid van de deelnemer in het vizier komt. In deze afdeling zal alleen worden gefocust op de causaliteitsproblemen. Een volledige analyse van de strafbare
  deelneming valt buiten het bestek van deze bijdrage.203
  1.1
  
  Een gelaagde causaliteitsredenering204
  
  65. Om na te gaan of er sprake is van strafbare deelneming, moet er een gelaagde
  causaliteitsredenering worden toegepast.
  Ten eerste ontleent de deelneming zijn strafbaar karakter slechts aan het hoofdfeit.
   De deelneming is slechts strafbaar indien het misdrijf waaraan men een bijdrage
  heeft willen leveren daadwerkelijk werd gepleegd of in het stadium van de strafbare
  poging is blijven steken. Zonder link met het hoofdfeit is er m.a.w. geen strafrechtelijke aansprakelijkheid van de deelnemer.205 Dit principe wordt de accessoriteit of
  de onzelfstandigheid van de strafbare deelneming genoemd. Het gaat wel degelijk
  om een verband tussen het hoofdfeit en de deelnemingshandeling; tussen de hoofd­
  dader en deelnemer moet er op zich geen verband bestaan. Zo zal de deelnemer bv.
  nog kunnen worden aangesproken wanneer de hoofddader overleden is. Het vereiste van verband tussen hoofdfeit en deelnemingshandeling krijgt verder vorm bij
  de invulling van de tweede voorwaarde.
  Ten tweede volstaat het niet dat er een hoofdfeit werd gepleegd waaraan een willekeurige deelnemingshandeling kan worden verbonden. Het is wel degelijk in
  de aard zelf van de deelnemingshandeling dat het causaal verband moet worden
  gezocht. In de daden van deelneming moeten evenwel niet alle bestanddelen van het
  misdrijf aanwezig zijn.206
  Deelneming aan een misdrijf (misdaad of wanbedrijf) kan verschillende vormen
  aannemen. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen (mede)daderschap (art. 66
  Sw.) en medeplichtigheid (art. 67 Sw.). De tweedeling is belangrijk op het niveau van
  de bestraffing (art. 69 Sw.).
  In beide categorieën maakt de wet nog een onderscheid tussen materiële en
  morele deelnemers naar gelang van de aard van de deelneming. De uitvoering en
  rechtstreekse medewerking aan de uitvoering van een misdaad of wanbedrijf zijn
  vormen van materieel daderschap (art. 66 lid 2 Sw.), zoals dit ook het geval is voor
  de noodzakelijke medehulp of bijstand (art. 66 lid 3 Sw.). De individuele aanzetting
  
  203 Voor een standaardwerk zie J. VANHEULE, Straf bare deelneming, Antwerpen, Intersentia, 2010,
  1049 p. Zie ook J. D’HAENENS, Straf bare deelneming in APR, Gent, Story-Scientia, 1959, 132 p.
   204 Zie ook naar Frans recht waar een gelaagde causaliteitsredenering wordt vooropgesteld:
  P.-A. BON, La causalité en droit pénal, Université de Poitiers, 2006, 81 e.v.; P. SALVAGE, ‘Le lien de
  causalité en matière de complicité’, Rev.sc.crim. 1981, 25-42.
  205 Voor een toepassing zie bv. Cass. 18 januari 2000, Arr.Cass. 2000, 41.
  206 Cass. 5 oktober 2005, A.R. P.05.0444.F.
  149
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  (art. 66 lid 4 Sw.) en de openbare aanzetting (art. 66 lid 5 Sw.) zijn dan weer vormen van moreel daderschap. De wet maakt geen onderscheid tussen de dader en
  de mededader; beide begrippen worden geacht dezelfde betekenis te hebben.207
  Het geven van onderrichtingen die dienstig zijn om de misdaad of het wanbedrijf
  te plegen (art. 67 lid 2 Sw.) betreft een vorm van morele medeplichtigheid, terwijl
  het verschaffen van wapens, werktuigen of enig ander middel om een misdaad of
  een wanbedrijf te plegen (art. 67 lid 3 Sw.) een vorm van materiële medeplichtigheid
  oplevert, net als de nuttige hulp of bijstand (art. 67 lid 4 Sw.).
  Hoewel de deelnemingsvormen wettelijk worden omschreven, is het beslissend
  onderscheidingscriterium tussen mededaderschap en medeplichtigheid volgens
  de rechtspraak wel degelijk het gegeven of de verleende hulp noodzakelijk, dan wel
  nuttig was.
   Ten derde moet betrokkene hebben geweten dat hij deelnam aan een bepaalde misdaad of bepaald wanbedrijf. Als uitgangspunt geldt dat indien betrokkene een ander
  misdrijf pleegt dan datgene waaromtrent wilsovereenstemming bestond, de band
  die normaal door kennis en opzet tussen de deelnemingshandeling en het misdrijf
  gelegd wordt, verbroken is.208 Het bewust niet willen weten sluit deelneming evenwel niet uit.209 Ook is niet vereist dat het voorafgaand overleg tussen betrokkenen
  wordt bewezen.210 De deelnemer moet bovendien geen kennis hebben gehad van alle
  aan het misdrijf gerelateerde elementen.211 In het geval van feitelijke discongruentie
  met de modus operandi valt nochtans niet uit te sluiten dat de vereiste band tussen de
  deelnemingshandeling en het hoofdfeit in het gedrang komt.212
  Het is slechts wanneer deze drie voorwaarden cumulatief vervuld zijn, dat er van
  strafbare deelneming kan worden gesproken. Als er geen strafbare deelneming is,
  kan er niettemin toch sprake zijn van strafbaarheid omdat de zogenoemde deel­
  nemingshandeling op zich misschien een misdrijf kan opleveren. Het verschaffen
  van een wapen zou bv. dan als verboden wapenbezit kunnen worden aangemerkt.
  1.2
  
  Toepassing van de equivalentieleer en kritiek op het huidig systeem van de
  deelneming
  
  66. In de voorwaarden tot strafbare deelneming moet een toepassing van de equivalentieleer worden gezien.
  Elke deelnemer moet immers worden beschouwd als diegene die een conditio sine
  qua non-voorwaarde heeft toegevoegd aan het eindresultaat.213 Het misdrijf zoals het
  werd gepleegd, zou m.a.w. nooit op dezelfde wijze tot stand gekomen zijn wanneer
  er geen sprake zou geweest zijn van een deelnemingshandeling. Zonder deelneming
  
  207 Zie bv. Cass. 5 oktober 2005, A.R.P.05.0444.F.
  208 C.J. VANHOUDT en W. CALEWAERT, Belgisch strafrecht, II, Gent, Story-Scientia, 1976, 601. Toch
  gelden er temperingen op dit uitgangspunt.
  209 Cass. 16 december 2003, A.R. P.03.0452.N; Cass. 21 juni 2007, A.R. 1285 P.2006.
  210 Cass. 5 oktober 2005, A.R. P.05.0444.F.
   211 Zie bv. Cass. 18 mei 1993, RW 1994-95, 359; Cass. 7 september 2009, A.R. P. 05.0348.F; Cass.
  17 april 2013, A.R. P.13.0148.F.
  212 J. VANHEULE, ‘Straf bare deelneming: een overzicht van rechtspraak (2000-2010)’, NC 2012, 14.
  213 P.-A. BON, La causalité en droit pénal, Université de Poitiers, 2006, 89.
  150
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  zou het misdrijf niet zijn gepleegd zoals het in concreto werd gepleegd. A contrario
  betekent dit dat wanneer het hoofdfeit zich op identieke wijze zou hebben voor­
  gedaan zonder tussenkomst van anderen, er geen sprake kan zijn van strafbare
  deelneming.
  67. De equivalentieleer indachtig lijkt het daarom vreemd een onderscheid te moeten
  maken tussen mededaderschap en medeplichtigheid. Of de hulp nu noodzakelijk
  dan wel nuttig was, in beide gevallen heeft de deelnemingshandeling een stempel
  gedrukt op het uiteindelijke misdrijf. Medeplichtigen zijn m.a.w. niet te reduceren
  tot ‘randfiguren’214 of ‘onrechtstreekse deelnemers’215 en ‘hebben niet slechts een
  conditioneel aandeel in het misdrijf’,216 maar hebben net zoals de mededaders een
  volwaardig aandeel in de causaliteitsketen gehad. Elke deelnemer moet als een
  equivalente oorzaak van het misdrijf worden beschouwd. De equivalentieleer maakt
  geen gradatie in de oorzaken: ofwel is een deelnemingshandeling oorzaak ofwel
  niet.217 Ook wanneer de hulp zogenaamd slechts nuttig was maar niet noodzakelijk
  zou het misdrijf niet zijn gepleegd zoals het in concreto werd gepleegd.
   De in een recent arrest van 25 april 2012218 door het Hof van Cassatie gemaakte
  tweedeling tussen hoofd- en bijkomstige deelneming kan dan ook niet worden
  onderschreven. Volgens het Hof van Cassatie worden zij die schuldig zijn aan hoofddeelneming daders van het misdrijf genoemd. Zij liggen aan de oorzaak van het
  misdrijf. Zij die schuldig zijn aan bijkomstige deelneming worden medeplichtigen
  genoemd: hun tussenkomst was nuttig doch niet noodzakelijk voor het stellen van
  de daad.219
  Zoals reeds geschreven strookt deze zienswijze niet met de equivalentieleer. Het
  zijn niet alleen de (mede)daders die de oorzaak zijn van het misdrijf. Daarom ook
  kan de oudere rechtspraak van het Hof van Cassatie niet worden bijgevallen.220 Op
  grond van deze rechtspraak moeten als (mede)daders worden beschouwd allen die
  door hun persoonlijke handelingen aan de uitvoering van het als misdrijf bestempelde feit rechtstreeks hebben meegewerkt op zodanige wijze dat zonder hun deelneming het misdrijf niet zou zijn gepleegd zoals het gepleegd werd. Het dient te
  worden benadrukt dat volgens de equivalentieleer het onderscheid tussen rechtstreekse en onrechtstreekse oorzaken niet wordt gemaakt.
  68. De vraag rijst dan ook of de tweedeling tussen mededaderschap en medeplichtigheid wetenschappelijk gefundeerd is waardoor een afwijking van de equivalentie­
  theorie niettemin op zijn plaats is.
  W. NIEBOER, Schets materieel strafrecht, Arnhem, Gouda Quint, 1991, 201 e.v.
  Rk. Neufchâteau 17 januari 2003, JT 2003, 87.
  G.A.M. STRIJARDS, Hoofdstukken van materieel strafrecht, Utrecht, Lemma, 1992, 176-177.
  J. VANHEULE, Straf bare deelneming, Antwerpen, Intersentia, 2010, 234.
  Cass. 25 april 2012, RABG 2013, 1039 met kritische noot J. VANHEULE; T.Strafr. 2013, 299, noot
  B. MEGANCK.
  219 Deze zienswijze werd eerder al verwoord door Haus, een van de geestelijke vaders van het Strafwetboek (J.J. HAUS, Principes généraux du droit pénal belge, I, Gent, Librairie de Ad. Hoste, 1874,
  358).
   220 Cass. 6 november 1967, Arr.Cass. 1968, 339.
   214
  215
  216
  217
  218
  
  151
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Over het al dan niet noodzakelijk karakter van de geboden hulp of bijstand oordeelt de strafrechter op onaantastbare wijze.221 Een algemeen geldende maatstaf om
  praktisch het onderscheid te maken, is ver zoek.222 Het staat nochtans vast volgens
  het Hof van Cassatie dat eenzelfde gedraging niet tegelijkertijd mededaderschap en
  medeplichtigheid kan opleveren.223 Volgens bepaalde rechtsleer is de indeling tussen mededaderschap en medeplichtigheid helemaal niet gesteund op een duidelijk
  wetenschappelijk criterium hetgeen in sommige gevallen het maken van een feitelijk onderscheid bemoeilijkt.224
  De wetgever zelf werkt immers verwarring in de hand. De wetgever omschrijft
  handelingen die als medeplichtigheid, maar anderzijds ook als mededaderschap
  zouden kunnen worden gecatalogeerd. Het uitdrukkelijk aangeven dat het geven van
  onderrichtingen (art. 67 lid 2 Sw.) een vorm van medeplichtigheid uitmaakt, doet de
  wenkbrauwen fronsen, aangezien deze handeling afhankelijk van de omstandigheden evenzeer als mededaderschap zou kunnen worden aangemerkt.225 Dezelfde
  bedenking kan worden gemaakt bij het verschaffen van wapens, werk­tuigen of
  enig ander middel (art. 67 lid 3 Sw.). Ook kan uit de wettekst worden afgeleid dat de
  noodzakelijke medehulp van artikel 66 lid 3 Sw. en de nuttige medehulp van artikel 67 lid 4 Sw. grensgebieden zijn.226 Het is bijgevolg niet overdreven te stellen dat
  de redactie van de wetsartikelen m.b.t. de deelneming onevenwichtig en gebrekkig
  is.227
  Niet alleen is de wetgeving onscherp, maar als gevolg hiervan blaast ook de rechtspraak warm en koud tegelijk, waardoor het dikwijls een onmogelijke opdracht
  wordt de tweedeling mededaderschap en medeplichtigheid te maken. Een aantal
  voorbeelden maakt duidelijk dat de jurisprudentie niet altijd ophelderend is. Zo is
  volgens het Hof van Cassatie relatief noodzakelijke hulp gelijk te stellen met nood­
  zakelijke hulp in de zin van artikel 66 lid 3 Sw.228 het maakt zelfs niet uit of de noodzakelijke hulp klein of groot is geweest.229 De vraag rijst onvermijdelijk of nuttige hulp
  dan ook niet als relatief noodzakelijke hulp kan worden beschouwd en of er m.a.w.
   nog ruimte bestaat voor de nuttige hulp of bijstand.230 Eveneens volstaat, zoals reeds
  geschreven, het geven van inlichtingen om van medeplichtigheid te spreken;231 een
  eenvoudige raad is dan weer onvoldoende.232 De verstrekte inlichtingen kunnen
  
  221 Cass. 3 september 1915, Pas. 1915-16, I, 446; Cass. 6 oktober 1947, Pas. 1947, I, 403; Cass. 23 januari
  1950, Pas. 1950, I, 341; Cass. 7 mei 1951, Pas. 1951, I, 599; Cass. 7 februari 1979, Rev.dr.pén. 1979,
  392.
  222 C.J. VANHOUDT en W. CALEWAERT, Belgisch strafrecht, II, Gent, Story-Scientia, 1976, 618.
  223 Cass. 25 april 2012, RABG 2013, 1039 met kritische noot J. VANHEULE; T.Strafr. 2013, 299, noot
  B. MEGANCK.
  224 C.J. VANHOUDT en W. CALEWAERT, Belgisch strafrecht, II, Gent, Story-Scientia, 1976, 602.
  225 J. D’HAENENS, Straf bare deelneming in APR, Gent, Story-Scientia, 1959, 99.
  226 L. DUPONT en R. VERSTRAETEN, Handboek Belgisch strafrecht, Leuven, Acco, 1990, 331.
  227 C.J. VANHOUDT en W. CALEWAERT, Belgisch strafrecht, II, Gent, Story-Scientia, 1976, 616-617.
  Zie ook J.D.M. LELIARD, ‘Een wetboek herschrijven?’, RW 2006-2007, 1142-1148.
  228 Cass. 28 september 1993, Arr.Cass. 1993, 773.
  229 Cass. 9 april 1974, Arr.Cass. 1974, 873; Cass. 2 december 1975, Arr.Cass. 1976, 415.
  230 J. VANHEULE, ‘Kanttekeningen bij het gradueel onderscheid tussen daderschap en medeplichtigheid’, RABG 2013, 1045-1046.
  231 Cass. 25 mei 1949, Arr.Cass. 1949, 343.
  232 Cass. 29 oktober 1973, Arr.Cass. 1974, 237.
   152
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  echter van zo groot belang zijn dat zij een noodzakelijke hulp zijn.233 Ook het transport of inladen van gestolen goederen werd in het verleden door de rechtspraak niet
  alleen aangemerkt als een vorm van medeplichtigheid (art. 67 lid 4 Sw.),234 maar ook
  als noodzakelijke medehulp tot uitvoering235 en zelfs als een rechtstreekse medewerking aan de uitvoering (art. 66 lid 2 Sw.).236 De vooraf verleende toezegging om
  mee te werken aan een misdrijf kan volgens het Hof van Cassatie een essentiële hulp
  voor het plegen van het misdrijf opleveren;237 a contrario wil deze rechtspraak ook
  zeggen dat hetzelfde uitgangspunt in een andere feitenconstellatie slechts een nuttige hulp kan uitmaken.
  Het staat vast dat tussen de verschillende deelnemingsvormen de grens moeilijk
  te trekken is.238 Bepaalde rechtsleer waarschuwt bovendien dat een te verruimende
  interpretatie al te gemakkelijk willekeur in de hand kan werken.239
  69. Een te bewandelen piste zou dan ook de Franse benadering kunnen zijn. In het
  Franse Strafwetboek wordt het onderscheid tussen mededaders en medeplichtigen
  immers niet gemaakt. Of de hulp of bijstand slechts nuttig dan wel noodzakelijk
  was, doet er niet toe. Zij worden allen als ‘complices’ aangemerkt.240 Al zij die hebben
  bijgedragen op een of andere door de wet omschreven wijze zijn dus deelnemers.
   Deze zienswijze strookt ontegensprekelijk wél met de equivalentieleer. Het dient te
  worden benadrukt dat ook de Commissie voor de Herziening van het Strafwetboek
  onder voorzitterschap van professor Châtel en later professor D’Haenens reeds in
  1979 pleitbezorger was om het onderscheid tussen (mede)dader en medeplichtige
  op te heffen.241 In het Voorontwerp van Strafwetboek van Koninklijk Commissaris
  Legros van 1985 is eveneens het onderscheid tussen (mede)dader en medeplichtige
  verdwenen met de motivering dat de assimilatie nodig is t.a.v. een steeds meer ontwikkelde en actieve criminaliteit in vereniging/bende.242 Ook in de gezaghebbende
  rechtsleer gaan er stemmen op om het graduele onderscheid tussen (mede)daderschap en medeplichtigheid te verlaten.243
  
  233 Cass. 14 mei 1945, Pas. 1945, I, 160. Zie ook L. DUPONT en R. VERSTRAETEN, Handboek Belgisch
  strafrecht, Acco, Leuven, 1990, 329.
  234 Cass. 12 mei 2004, Arr.Cass. 2004, 838; Corr. Nijvel 28 januari 1998, JT, 1999, 737.
  235 Cass. 27 oktober 2009, NC 2010, 185.
  236 J. VANHEULE, ‘Een aantal beginselen betreffende de deelnemingsvormen omschreven in de
  artikelen 66 en 67’, NC 2007, 157 die verwijst naar Cass. 25 oktober 1875, BJ 1895, k.1534.
  237 Cass. 18 januari 2000, Arr.Cass. 2000, 132.
  238 Zie ook J. VANHEULE, ‘Kanttekeningen bij het gradueel onderscheid tussen daderschap en
  medeplichtigheid’, RABG 2013, 1045.
  239 J. D’HAENENS, Straf bare deelneming in APR, Gent, Story-Scientia, 1959, 99.
   240 Art. 121-6 C.P. bepaalt: ‘Sera puni comme auteur le complice de l’infraction au sens de l’article 121-7.’
  Art. 121-7 C.P. bepaalt: ‘Est complice d’un crime ou d’un délit la personne qui sciemment, par aide ou
  assistance, en a facilité la preparation ou la consommation. Est également complice la personne qui par don,
  promesse, menace, ordre, abus d’autorité ou de pouvoir aura provoqué à une infraction ou donné des instructions pour la commettre.’
  241 Commissie voor de herziening van het Strafwetboek, Brussel, Uitgave van het Belgisch Staatsblad, 1979,
  45-47, 61-63, 66-67 en 96.
  242 R. LEGROS, Voorontwerp van Strafwetboek, Brussel, Uitgave van het Belgisch Staatsblad,1985, 151.
  243 J. VANHEULE, ‘Kanttekeningen bij het gradueel onderscheid tussen daderschap en medeplichtigheid’, RABG 2013, 1052. Voor een nieuwe benadering van de straf bare deelneming zie het
  
  153
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  70. Een volledige assimilatie tussen (mede)daders en medeplichtigen kan evenwel
  ongewenste gevolgen met zich meebrengen waardoor een bijsturing op grond van
  de autonomie van het strafrecht aangewezen is.
   In de eerste plaats moet de individualisering van de bestraffing op het niveau van
  de straftoemeting hoog in het vaandel worden gedragen, maar ook dient men oog
  te hebben voor het vraagstuk van de al dan niet doorwerking van de verzwarende
  omstandigheden die eigen zijn aan een bepaald strafbaar feit. Het dient te worden
  benadrukt dat bij de aanwezigheid van verzwarende omstandigheden de strafverzwaring al in de wet zelf wordt ingecalculeerd. In vergelijking met het basismisdrijf kan het zijn dat door de aanwezigheid van verzwarende omstandigheden de
  minimum- en/of maximumstraf wordt opgetrokken. Het wegvallen van de verzwarende omstandigheid ontneemt het feit zijn strafbaar karakter niet; men valt
  alleen terug op de wettelijke bestraffing van het basismisdrijf. Bij de subjectieve
  verzwarende omstandigheden is er geen probleem, daar zij betrekking hebben op
  de persoon van de dader en enkel van toepassing kunnen zijn op de dader of de
  deelnemer die het desbetreffende kenmerk vertoont (bv. art. 464 Sw.: loondienaar
  bij diefstal). De objectieve of materiële of reële verzwarende omstandigheden zijn
  niet eigen aan de dader doch wel inherent aan het misdrijf. Ze hebben betrekking op
  de omstandigheden waarin de feiten worden gepleegd, de gebruikte middelen, de
  gevolgen of de hoedanigheid van het slachtoffer.244 De Göktepe-rechtspraak van het
  Europees Hof voor de Rechten van de Mens245 luidens dewelke de automatische toerekening van verzwarende omstandigheden (in casu de doodslag bij diefstal in het
  raam van artikel 475 Sw.) aan alle deelnemers aan het hoofdfeit, ondanks verzoek
  tot individualisering, strijdig werd bevonden met artikel 6 EVRM, blijkt niet altijd
  de nodige omwentelingen te hebben teweeggebracht in de Belgische rechtspraktijk.246 De toepassing van objectieve verzwarende omstandigheden moet nochtans
  altijd worden gerelateerd aan de persoonlijke betrokkenheid van de deelnemers.
   Het deelnemingsvraagstuk moet immers worden voorgesteld als een pluraliteit van
  oorzaken waarbij voor elke fout afzonderlijk het conditio sine qua non-verband met
  de schade moet worden afgetoetst. Opdat een objectieve verzwarende omstandigheid kan worden aangerekend, is vereist dat de betrokkenen op de hoogte waren
  of moesten zijn van de verzwarende omstandigheid en dat zij de realisatie ervan
  gewild of minstens aanvaard hebben (te denken valt bv. aan de diefstal met geweld
  of bedreiging). Voor bepaalde verzwarende omstandigheden zou de toetssteen
  aan het voorzienbaar karakter moeten volstaan. Dit impliceert dat betrokkene bij
  machte was om de verzwarende omstandigheid te voorzien ook al heeft men dit in
  concreto niet gedaan (te denken valt aan bv. de gevolgen voor de fysieke integriteit
  
  besluit bij het doctoraat van voornoemde auteur: Straf bare deelneming, Antwerpen, Intersentia,
  2010, 960-993.
  244 Zie over deze problematiek o.m. J. ROZIE, ‘Het lot van de objectieve verzwarende omstandigheden: liever een latrelatie dan een gedwongen huwelijk’, NC 2008, 264-271.
  245 EHRM 2 maart 2005, Göktepe/België; EHRM 27 maart 2008, Delespesse/België.
  246 A. DE NAUW, ‘Hoe algemeen is het bijzonder strafrecht? Over de invloed van leerstukken van het
  algemeen strafrecht op de misdrijven van gemeen recht’, NC 2014, 267.
  154
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  m.b.t. de geweldsmisdrijven).247 In een vorig randnummer248 werd trouwens reeds
  beargumenteerd dat in het raam van de equivalentieleer de schade altijd voorzienbaar is bij opzettelijke geweldpleging.
   2
  
  De geestesgestoorde delinquent
  
  71. Bepaalde categorieën van personen worden uit het gewone strafrecht gehouden,
  ofwel omdat ze het volle normbesef niet hebben, ofwel omdat ze het waardeoordeel
  over het onderscheid tussen goed en kwaad ontberen. Meer bepaald werden er door
  de wetgever specifieke regels en sancties (maatregelen) uitgewerkt t.a.v. de minderjarige en de geestesgestoorde delinquenten. T.a.v. de geestesgestoorde delinquent
  kan de grond van niet-toerekeningsvatbaarheid zich vertalen in de maatregel van de
  internering. De problematiek die in deze afdeling centraal staat, is dan ook de vraag
  of het bewijs van een causaal verband tussen de geestesstoornis en het gepleegde
  misdrijf een premisse is voor de internering.
  2.1
  
  Uitdrukkelijke wettelijke causaliteitsverwijzing
  
  72. In de inleiding werd reeds benadrukt dat het strafrecht doorspekt is van causaliteitsvraagstukken, maar dat de term ‘causaliteit’ als zodanig nergens in de wetteksten te bespeuren valt. Een uitzondering betreft evenwel het artikel 5 § 1, 2° van de
  wet van 5 mei 2014 betreffende de internering van personen249 (ook Interneringswet
  genoemd) waar uitdrukkelijk wordt gerefereerd aan de woorden ‘oorzakelijk verband’.
  Deze wet die uiterlijk in werking treedt op 1 januari 2016,250 is op dit punt een kopie
  van artikel 5 § 1, 2° van de wet van 21 april 2007 betreffende de internering van personen met een geestesstoornis,251 een wet die evenwel nooit in werking is getreden.252
  Dit betekent dat thans de Wet Bescherming Maatschappij253 (hierna WBM) nog
  steeds volledige geldingskracht heeft.
  247 A. DE NAUW, ‘Hoe algemeen is het bijzonder strafrecht? Over de invloed van leerstukken van het
  algemeen strafrecht op de misdrijven van gemeen recht’, NC 2014, 268-269; Voor een uitgebreide
  studie zie ook J. DE HERDT, Fysiek persoonlijk geweld. Een onderzoek naar de accuraatheid en coherentie
  van de strafrechtelijke kwalificaties en instrumenten aangewend als reactie op fysiek interpersoonlijk geweld,
  Antwerpen, Intersentia, 2014, nrs. 190-216.
   248 Zie randnr. 41.
  249 BS 9 juli 2014.
  250 Art. 136 van de wet van 5 mei 2014 betreffende de internering van personen, BS 9 juli 2014.
  251 BS 13 juli 2007.
  252 Art. 157 van de Interneringswet bepaalde dat de wet uiterlijk in werking zou treden op 1 januari
  2009. Art. 7 van de wet van 24 juli 2008 houdende diverse bepalingen (II) heeft de inwerking­
  tredingsdatum verplaatst naar uiterlijk 1 januari 2012 (BS 7 augustus 2008). De wet van
  28 december 2011 houdende diverse bepalingen inzake justitie (I) (BS 30 december 2011) stelde
  de inwerkingtredingsdatum dan weer uit tot uiterlijk 1 januari 2013, maar nog voor deze datum
  stelde artikel 31 van de wet van 31 december 2012 houdende diverse bepalingen betreffende de
  justitie (BS 31 december 2012) de inwerkingtredingsdatum uit tot uiterlijk 1 januari 2015.
  253 Wet van 9 april 1930 tot bescherming van de maatschappij tegen abnormalen, gewoontemisdadigers en plegers van bepaalde seksuele straf bare feiten, BS 11 mei 1930 zoals gewijzigd bij wet
  1 juli 1964, BS 17 juli 1964.
  155
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  73. Waar in de WBM geen enkele verplichting is opgenomen om de uitspraak van
  de internering te laten voorafgaan door een deskundigenonderzoek (hoewel dit in
  de praktijk wel gebeurt), schrijft de Interneringswet minimumcriteria voor m.b.t.
   het deskundigenverslag. Welnu, een van de verplichtingen houdt in dat de causaliteit voortaan uitdrukkelijk zal moeten worden omschreven: ‘(…) of er mogelijk een
  oorzakelijk verband bestaat tussen de geestesstoornis en de feiten (…)’. Het dient te worden
  benadrukt dat de wet gewag maakt van een ‘mogelijk oorzakelijk verband’, zodat het
  lijkt dat het causaal verband niet moet vaststaan om tot ontoerekeningsvatbaarheid te besluiten. De invoeging van het woord ‘mogelijk’ is het gevolg geweest van
  een aangenomen amendement n.a.v. een door een parlementslid geformuleerde
  opmerking dat het onmogelijk is voor de deskundige om met volledige zekerheid
  een oorzakelijk verband vast te stellen tussen de feiten en de geestesstoornis.254 De
  Raad van State verduidelijkte dat het niet aan de deskundige toekomt om zich uit te
  spreken over de vraag of de feiten vaststaan, daar het deskundigenonderzoek plaatsvindt voordat de strafrechter de feiten als bewezen heeft verklaard.255 In de memorie
  van toelichting wordt in dezelfde zin beargumenteerd dat de vaststelling van het
  oorzakelijk verband door de deskundige niet betekent dat de deskundige zich zal
  uitspreken over de vraag of de feiten bewezen zijn, nu deze vraag tot de exclusieve
  bevoegdheid van de rechter behoort.256 De strafrechter beoordeelt wel degelijk op
  onaantastbare wijze de bewijswaarde van het deskundigenverslag.257 Om ervan af te
  wijken hoeft hij, behoudens als er conclusies zijn, geen uitleg te geven en moet hij
  de debatten niet heropenen.258
  2.2
  
  De strafrechter en het causaal verband in het raam van de internering
  
  74. De vraag rijst in welke mate de strafrechter zich zal moeten buigen over het causaal verband tussen de geestesstoornis en het gepleegde misdrijf. Het antwoord
  dient te worden genuanceerd.
   Taalkundig gezien wordt er op het eerste gezicht geen causaal verband vooropgesteld m.b.t. de wettelijke voorwaarden tot internering. In het artikel 9 van de nieuwe
  (nog niet in werking getreden) Interneringswet wordt bepaald dat internering kan
  worden bevolen van een persoon
  
  254 Verslag namens de Commissie voor de Justitie bij het wetsontwerp betreffende de internering
  van personen die lijden aan een geestesstoornis, Parl.St. Kamer 2006-2007, nr. 2841/004, 63-64
  en het hieruit voortvloeiende amendement nr. 7, Parl.St. Kamer 2006-2007, nr. 2841/002, 4.
  255 Advies van de Raad van State bij het wetsontwerp betreffende de internering van personen die
  lijden aan een geestesstoornis, Parl.St. Kamer 2006-2007, nr. 2841/001, 131.
  256 Memorie van toelichting bij het wetsontwerp betreffende de internering van personen die lijden
  aan een geestesstoornis, Parl.St. Kamer 2006-2007, nr. 2841/001, 20-21.
  257 Zie o.m. Cass. 6 maart 1967, Arr.Cass. 1966-67, 852; Cass. 31 maart 1969, Arr.Cass. 1969, 723; Cass.
  5 januari 1982, Arr.Cass. 1981-82, 578; Cass. 8 februari 1984, Arr. Cass. 1983-84, 698; Cass. 11 maart
  1987, Arr.Cass. 1986-87, 912; Cass. 2 juni 1992, Arr.Cass. 1991-92, 936; Cass. 2 juni 1992, Arr.Cass.
  1991-92, 936; Cass. 15 september 2010, T.Strafr. 2011, 64; Cass. 17 september 2013, NC 2014, 55,
  noot S. DEWULF en J. ROZIE, ‘Onvoorspelbaar recht? Over creatieve, artificiële en correcte interpretaties van de wet m.b.t. het Europees aanhoudingsbevel en de beoordeling van de geestestoestand’.
  258 Cass. 22 januari 2008, NC 2008, 140.
   156
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  ‘a) die een als misdaad of wanbedrijf omschreven feit heeft gepleegd waarop een gevangenisstraf is
  gesteld en b) die op het ogenblik van de beoordeling aan een geestesstoornis lijdt die zijn oordeelsvermogen of de controle over zijn daden tenietdoet of ernstig aantast en c) ten aanzien van wie het
  gevaar bestaat dat hij tengevolge van zijn geestesstoornis desgevallend in samenhang met andere
  risicofactoren opnieuw misdrijven zal plegen.’
  
  Het artikel 8 WBM dat nu nog van kracht is, omschrijft de cumulatieve interneringsvoorwaarden dan weer als volgt: ‘een misdaad of wanbedrijf hebben gepleegd en zich in een
  van de in artikel 1 bepaalde staten bevinden’ (dit is ‘verkeren hetzij in staat van krankzinnigheid, hetzij in een ernstige staat van geestesstoornis of van zwakzinnigheid die hem ongeschikt
  maakt tot het controleren van zijn daden’).
   75. Het uitgangspunt voor internering is nochtans wél dat er een causaal verband
  aanwezig moet zijn tussen de geestesstoornis en het gepleegde misdrijf en dit zowel
  onder de actieradius van de huidige WBM als van de nog niet in werking getreden
  Interneringswet. Het is niet omdat iemand een geestesstoornis heeft dat de internering ipso facto om de hoek komt loeren. Uit de aanwezigheid van een geestesstoornis
  kan niet automatisch worden besloten of iemand al dan niet in staat is zijn daden te
  controleren.259 Een ‘post hoc, ergo propter hoc’- redenering (‘daarna en derhalve waarom’)
  is volgens de psychiatrische literatuur de meest voorkomende denkfout m.b.t. het
  causaliteitsvraagstuk. Dit betekent dat de vaststelling van een tijdsverband onvoldoende is als bewijs van het causaal verband.260 Ook personen gediagnosticeerd met
  een geestesstoornis kunnen misdrijven plegen die niet in oorzakelijk verband staan
  met de geestesstoornis. Zo kan een persoon met een bepaalde geestesstoornis bv.
   overgaan tot het plegen van een fiscaal misdrijf zonder dat zijn geestesstoornis hem
  hiertoe heeft aangezet 261 of zal een psychopaat met bepaalde driften meestal nog in
  staat zijn een kosten-batenanalyse van zijn handelen te maken.262 In voorkomend
  geval is er geen sprake van ontoerekeningsvatbaarheid en zal er een straf kunnen
  worden uitgesproken. De vraag naar toerekeningsvatbaarheid impliceert m.a.w. wel
  degelijk in eerste instantie een onderzoek naar het causaal verband tussen het misdrijf en de geestesstoornis. Er zal dus moeten worden nagegaan of het misdrijf onder
  invloed van die psychische stoornis werd begaan.263 In de strafrechtelijke literatuur
  wordt wel eens gewag gemaakt van een ‘determinerende invloed’.264 Deze terminologie
  leunt nauw aan bij de causaliteits­t heorie van de efficiënte oorzaak of de beslissende
  oorzaak. Die theorie is hier nochtans niet nodig. Conform de equivalentietheorie
  volstaat het voor de strafrechter na te gaan of de geestesstoornis een noodzakelijke
  
  259 P. COSYNS en J. CASSELMAN, Gerechtelijke psychiatrie, Antwerpen, Garant, 2005, 31; C. DILLEN,
  ‘Het kalf is bijna verdronken! Evolutie in de forensische psychiatrie’, Panopticon 2001, 533.
  260 P. COSYNS en J. CASSELMAN, Gerechtelijke psychiatrie, Antwerpen, Garant, 2005, 28.
  261 E. GOOSSENS, ‘Psychopaten zijn toerekeningsvatbaar. Een strafrechtelijk dogma onder de
  loep’, Jura Falc. 2010-2011, 15-16.
  262 A. JEURISSEN, ‘Het morele element in hoofde van de geestesgestoorde delinquent’, NC 2011, 168.
  263 Zie ook H. SMETS, R. VERELST, J. VANDENBERGHE, ‘Geestesziek en gevaarlijk: gedwongen
  opname of internering? Het Belgische wettelijke kader’, Tijdschrift voor psychiatrie 2009, 219.
  264 F. VERBRUGGEN en R. VERSTRAETEN, Strafrecht en strafprocesrecht voor bachelors, Deel II, Antwerpen, Maklu, 2013, 377.
   157
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  voorwaarde was voor de realisatie van het misdrijf. Er moet m.a.w. worden nagegaan
  of zonder de geestesstoornis het misdrijf zich ook had voorgedaan, zoals het zich in
  concreto heeft voorgedaan. In de psychiatrische literatuur lezen we het voorbeeld van
  de schizofreen die een diefstal pleegt zonder dat hij of zij acuut psychotisch is.265 De
  schizofrene stoornis heeft ongetwijfeld een invloed op het oordeelsvermogen, maar
  of deze nu alleen een rol heeft gespeeld op het ogenblik van de feiten, is niet altijd
  te achterhalen. Vanuit psychiatrisch perspectief mag de notie ‘causaal verband’ dus
  zeker niet worden geïnterpreteerd in de zin van een absoluut, volledig of determinerend verband. In de casus van de stelende schizofreen zou men kunnen voorhouden
  dat er een ‘causaal verband’ is, wanneer de stoornis prominent aanwezig is en een
  permanente invloed heeft op het oordeelsvermogen van de betrokkene.
   76. In de memorie van toelichting van de Interneringswet van 21 april 2007 wordt het
  bewijs van het gewone causaal verband, zonder bijkomende vereisten van determinerende invloed, eveneens in de verf gezet door te stellen dat ‘om een persoon te kunnen
  interneren de rechter dus op grond van een expertise moet vaststellen of er wel een causaal verband is tussen de begane feiten en de geestesstoornis en of het gaat om een ernstige aanhoudende
  geestesstoornis (…)’.266 De parlementaire voorbereidingen zijn verder stilzwijgend over
  de criteria die een causaal verband kunnen staven. Men mag dus impliciet, maar
  zeker aannemen dat hier ook de equivalentietheorie moet worden toegepast. Uit de
  rechtspraak kan hoe dan ook impliciet de noodzaak van een causaal verband worden afgeleid. Het Hof van Cassatie aanvaardt immers in algemene bewoordingen
  dat een bepaald persoon voor verschillende feiten zowel het voorwerp van een internering als van een strafrechtelijke sanctie kan uitmaken.267 Een dergelijke uitspraak
  heeft alleen maar bestaansreden in de hypothese dat voor misdrijf A er wel een causaal verband kan worden bewezen tussen de geestesstoornis en het misdrijf maar
  niet voor misdrijf B, dan wel in de hypothese dat de toepassingsvoorwaarden voor
  de internering t.a.v. één misdrijf niet vervuld zijn (bv. omdat het gepleegde misdrijf
  een overtreding is).
  77. Een andere indicatie voor de aanwezigheid van een causaal verband tussen de
  geestesstoornis en het gepleegde misdrijf, ligt besloten in de derde cumulatieve
  voorwaarde tot internering. De Interneringswet bepaalt dat internering kan worden
  bevolen ‘ten aanzien van wie het gevaar bestaat dat hij tengevolge van zijn geestesstoornis
  desgevallend in samenhang met andere risicofactoren opnieuw misdrijven zal plegen’.268 In de
  
  265 C. DILLEN, ‘Het kalf is bijna verdronken! Evolutie in de forensische psychiatrie’, Panopticon 2001,
  533.
   266 Memorie van toelichting bij het wetsontwerp betreffende de internering van personen die lijden
  aan een geestesstoornis, Parl.St. Kamer 2006-2007, nr. 2841/001, 8. In de parlementaire voorbereidingen die de Interneringswet van 5 mei 2014 zijn voorafgegaan, is men stilzwijgend over
  deze topic.
  267 Cass. 16 februari 1983, Arr.Cass. 1983-84, 766. Wat wel onmogelijk is, is dat voor eenzelfde feit
  onder verschillende wetsomschrijvingen tegelijkertijd een buitenvervolgingstelling en een
  internering wordt bevolen (Cass. 15 juni 1993, Arr.Cass. 1993, 590).
  268 In de Interneringswet van 21 april 2007 wordt deze voorwaarde omschreven als ‘het gevaar dat
  betrokkene tengevolge van zijn geestesstoornis opnieuw misdrijven zal plegen’.
   158
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  WBM wordt met geen woord gerept over deze voorwaarde. Nochtans vloeide reeds
  lange tijd uit vaste rechtspraak van het Hof van Cassatie269 voort dat de verdachte op
  het ogenblik van de berechting moet verkeren in een staat van sociale gevaarlijkheid. Het vereisen van deze bijkomende voorwaarde van ‘gevaar voor herval’ zorgt
  ervoor dat de internering moeilijk kan worden bevolen bij het ontbreken van ieder
  verband tussen de geestesstoornis en het misdrijf, anders bestaat er geen grond voor
  deze bepaling. In de memorie van toelichting wordt benadrukt dat het hervallen
  zowel het hervallen in de aanvankelijke toestand van geestesstoornis beoogt als in
  de delinquentie die in causaal verband staat met de vastgestelde geestesstoornis.270
  78. Ter illustratie van de noodzaak van een causaal verband tussen geestesstoornis en het gepleegde misdrijf kan worden gewezen op een gemediatiseerde Gentse
  assisenzaak waarbij de beschuldigde zich moest verantwoorden voor vier moorden
  en 25 moordpogingen (hoewel in de motivering niet uitdrukkelijk werd gerefereerd
  aan de causaliteitsnotie). In deze zaak werd geoordeeld dat er sprake was van een
  ‘ernstige persoonlijkheidsstoornis type schizotypische persoonlijkheidsstoornis met ook trekken van narcistische en antisociale persoonlijkheidsstoornis, waardoor de beschuldigde korte
  psycho­tische opstoten kan doen en depressieve episodes kan ontwikkelen’. Deze ernstige
  geestesstoornis en het gegeven dat de beschuldigde omwille van zijn dubbel profiel van serie- en massamoordenaar werd bestempeld als uiterst gevaarlijk voor de
  maatschappij, stonden er echter volgens de jury niet aan in de weg dat het oordeelsvermogen van de beschuldigde of de controle over zijn daden op het ogenblik van
  de feiten en op het ogenblik van de berechting niet werden tenietgedaan noch ernstig werden aangetast. In de motivering werd ook gewezen op de koelbloedige en
  ijzige manier waarop de feiten in het kinderdagverblijf werden gepleegd, alsook op
  de grondige voorbereidingshandelingen. De beschuldigde werd uiteindelijk veroordeeld tot levenslange opsluiting voor vier bewezen verklaarde moorden en vijfentwintig pogingen tot moord.271
  79. Volledigheidshalve dient te worden aangestipt dat de Nederlandse Hoge Raad272
  voor de oplegging van de terbeschikkingstelling of de tbs (d.i. de Nederlandse
  evenknie van de internering) geen causaal verband doch enkel een gelijktijdigheidsverband vooropstelt. De vraag zal enkel moeten worden beantwoord of de
  geestesstoornis bestond ten tijde van het misdrijf.  270 Memorie van toelichting bij het wetsontwerp betreffende de internering van personen die lijden
  aan een geestesstoornis, Parl.St. Kamer 2006-2007, nr. 2841/001, 8.
  271 M.b.t. de schuld zie Assisen Gent 22 maart 2013 (zaak K.D.G.), arrestnr. 2013/5, niet-­gepubliceerd;
  M.b.t. de straf zie assisen Gent 27 maart 2013 (zaak K.D.G.), arrestnr. 2013/6, niet-gepubliceerd.
  272 HR 22 januari 2008, ECLI:NL:HR:2008:BC1311 (Kraggenburgzaak). Zie nochtans o.m. J. DE
  HULLU, Materieel strafrecht, Deventer, Kluwer, 2009, 337 e.v.; G. KNIGGE, ‘Strafuitsluitingsgronden en de structuur van het straf baar feit’, in X (ed.), Vereniging voor de vergelijkende studie
  van het recht van België en Nederland, 1993, 26; J. VAN BEMMELEN en F.C. VAN HATTUM, Hand- en
  leerboek van het Nederlandse strafrecht, Arnhem, Gouda Quint, 1953, 334 en 340.
  159
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  wettekst (art. 37a Sr.): ‘De verdachte bij wie tijdens het begaan van het feit gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestesvermogens bestond kan op last van de rechter ter
  beschikking worden gesteld (…)’.
   80. Het uitgangspunt mag misschien wel zijn dat er in België een causaal verband
  moet worden vastgesteld tussen de geestesstoornis (‘verkeren hetzij in staat van krankzinnigheid, hetzij in een ernstige staat van geestesstoornis of van zwakzinnigheid die hem
  ongeschikt maakt tot het controleren van zijn daden’ onder de WBM; ‘op het ogenblik van
  de beoordeling aan een geestesstoornis lijden die zijn oordeelsvermogen of de controle over zijn
  daden tenietdoet of ernstig aantast’ onder de Interneringswet) en het gepleegde misdrijf
  (misdaad of wanbedrijf onder de WBM; misdaad of wanbedrijf waarop een gevangenisstraf is gesteld onder de Interneringswet), toch zal dit uitgangspunt niet in alle
  gevallen overeind kunnen blijven. Dit heeft te maken met het gegeven dat de interneringsvoorwaarden verenigd moeten zijn op het ogenblik van de berechting en niet
  op het ogenblik van het plegen van het misdrijf. Er rijst geen probleem wanneer de
  voorwaarden aanwezig zijn zowel op het ogenblik van het plegen van het misdrijf
  als op het tijdstip van de berechting. Wanneer de voorwaarden niet langer aanwezig
  zijn op het tijdstip van de berechting, zal de vrijspraak moeten volgen op grond van
  artikel 71 Sw. (‘er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of de beklaagde op het ogenblik van
  het feit in staat van krankzinnigheid was’; de nieuwe nog niet in werking getreden versie
  ingevolge de Interneringswet van 5 mei 2014 luidt als volgt: ‘er is geen misdrijf wanneer
  de beschuldigde of de beklaagde op het tijdstip van de feiten leed aan een geestesstoornis die
  zijn oordeelsvermogen of de controle over zijn daden heeft tenietgedaan of ernstig heeft aangetast’.273 Dit impliceert per definitie dat ook in het artikel 71 Sw. een causaliteitsvoorwaarde vervat zit. Het artikel 71 Sw. zal dus alleen maar kunnen worden toegepast
  wanneer de geestesstoornis op het ogenblik van het feit in oorzakelijk verband staat
  met het misdrijf.
   Moeilijker wordt het wanneer de betrokkene op het tijdstip van het plegen van het
  misdrijf als ‘normaal’ kan worden bestempeld, doch niet meer op het tijdstip van
  de berechting. Per definitie is er dan geen link tussen de aanwezige geestesstoornis
  en het gepleegde misdrijf. Daar het tijdstip van berechting cruciaal is, betekent dit
  nochtans wel dat wanneer de betrokkene op het ogenblik van de feiten ‘normaal’
  was, doch op het ogenblik van de berechting aan een geestesstoornis lijdt die zijn
  oordeelsvermogen of de controle over zijn daden tenietdoet of ernstig aantast, hij
  geïnterneerd kan worden indien de overige voorwaarden vervuld zijn. Aan de vraag
  van het causaal verband komt men in deze hypothese dan zelfs niet toe.
  2.3
  
  Pijnpunten en remedies
  
  81. De strafrechter heeft een bijna onbegrensde beoordelingsvrijheid. Toerekeningsvatbaarheid is het resultaat van een juridische afweging. Het dient te worden
  
  273 Voor een toepassingsgeval zie Antwerpen 21 februari 1995, AJT 1995-96, 108.
  160
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  benadrukt dat de motivering van de rechterlijke uitspraak waarin de geestesstoornis
  al dan niet zal worden verbonden aan het concrete misdrijf cruciaal zal zijn. Wanneer de geestesstoornis zich reeds manifesteerde op het ogenblik van het plegen
  van het misdrijf, kan het deskundigenverslag een inspiratiebron zijn. In het artikel 9
  van de nieuwe Interneringswet wordt ook voorzien in de mogelijkheid eerder uitgevoerd deskundigenonderzoek te actualiseren, zodat de rechter niet noodzakelijk
  een nieuw onderzoek moet bevelen vooraleer hij zijn beslissing neemt. Daarnaast
  zal de strafrechter zich moeten verlaten op andere criteria zoals de houding van de
  verdachte tijdens het onderzoek, zijn houding naar de slachtoffers, enz.
   82. Het blijft een spijtige zaak dat het een ‘alles of niets zaak’ is. De wet kent geen
  regime van verminderde toerekeningsvatbaarheid: ofwel is men toerekenings­
  vatbaar ofwel is men het niet. De strafrechter kan dus nooit weten of hij bij een verminderde toerekeningsvatbaarheid al dan niet de juiste keuze maakt. Ook lijkt het
  in een aantal gevallen een bijna onmogelijke opdracht de causaliteit vast te stellen
  tussen de geestesstoornis en het gepleegde misdrijf. Het is nochtans mogelijk dat
  iemands controle of oordeelsvermogen over zijn daden niet geheel afwezig wordt
  geacht of ernstig is aangetast, maar wel in die mate door de geestesstoornis is aangetast dat een ‘normaal functioneren’ onmogelijk wordt gemaakt. Ook in de Belgische doctrine wordt gewezen op het gegeven dat men in de praktijk veelal wordt
  geconfronteerd met halfslachtige toestanden.274
  83. Het dient te worden benadrukt dat oorzakelijke factoren in de psychiatrie vaak
  meervoudig zijn.275 Voor de twijfelgevallen is daarom een systeem van verminderde
  toerekeningsvatbaarheid op zijn plaats276 wat zou moeten kunnen leiden tot combinatie-uitspraken van straf met beveiligingsmaatregel zoals dit in Nederland277
  en Duitsland gebeurt.278 Verminderd toerekenen moet evenwel worden onderscheiden van partieel toerekenen. Het laatste impliceert alleen dat een bepaalde geestesstoornis geen invloed heeft op alle handelingen van de betrokkene en er m.a.w.
  niet altijd een causaal verband kan worden ontwaard.279 Het invoeren van te veel
  
  274 Zie bv. N. COLETTE-BASECQZ, ‘Quel devenir pour les malades mentaux ‘délinquants’?, in
  F. DERUYCK en M. ROZIE (eds.), Het strafrecht bedreven. Liber Amicorum Alain De Nauw, Brugge, Die
  Keure, 2011, 103; J. MATTHIJS, ‘La loi de défense sociale à l’égard des anormaux. Evolution des
  concepts’, JT 1965, 167-168; P. STAQUET, ‘Loi relative aux droits du patient et psychiatre’, in Liber
  Amicorum Jean-Luc Fagnart, Louvain-la-Neuve, Anthémis, 2008, 812.
  