text: Hierop aansluitend 'dient Wiessner te worden aangehaald, die onderzoek heeft uitgevoerd met betrekking tot het recht van de Verenigde Staten, Duitsland en de (voormalige) Sovjet-Unie teneinde na te gaan welke rechtsgevolgen begripsmatig uit het bezit van
  een nationaliteit voortvloeien. Deze auteur komt tot de conclusie, dat transnationaal
  overeenstemmende consequenties uit het bezit van een nationaliteit kunnen worden
  geconstateerd, die lange tijd constant gebleven zijn c.q. zich in de loop van deze eeuw
  hebben gestabiliseerd en de inhoud vormen van een transnationaal concept van nationaliteit. '" Deze auteur noemt - kort samengevat - als zodanig:
  -
  
  de verplichting van een Staat om zijn burgers tot zijn gebied toe te laten, indien
  geen andere Staat zich daartoe bereid verklaart;
  het recht van een staatsburger om naar de Staat van zijn nationaliteit terug te keren;
  staatsburgers mogen niet uit het gebied van de Staat van hun nationaliteit uitgewezen worden;
  uitsluitend voor staatsburgers staat het actieve en passieve kiesrecht op het nationale vlak open;
  in principe kunnen slechts staatsburgers tot overheidsbetrekkingen worden toegelaten;
  een Staat heeft het recht diplomatieke bescherming aan zijn burgers tegenover
  andere Staten te verlenen.
  De door Wiessner genoemde rechten komen overeen met de rechten hiervoor door mij
  aan de hand van de verschillende auteurs genoemd. Het betreffen hier fundamentele
  rechten, met de nationaliteit verweven, die inhoud geven aan de nationaliteit. Wiessner
  heeft ook andere rechtsgevolgen aan een onderzoek onderworpen, die slechts in enkele
  rechtssystemen overeenkomen dan wel incidenteel met het nationaliteitsbegrip verbonden zijn. "' Mijns inziens houdt dit in, dat er ook rechten bestaan waarbij de nationa-
  
  174. Sanger, Die Indonesische, p.2.
   175. Wiessner S., Die Funktion der Staatsangehörigkeit, Tubingen, 1989, p.396. Het betreft hier een
  recent werk, anders dan de werken van de meeste hiervoor genoemde auteurs. Blijkbaar gaat
  Wiessner echter niet zo ver, dat hij de koppelbegriptheorie laat varen.
  176. Ibid.
  41
  
  liteit slechts als aanknopingspunt dient, die hun basis niet vinden in de nationaliteit,
  maar in een aparte rechtsbron.
  Ik concludeer dat het recht op een nationaliteit, gezien bepaalde, hiermede nauw
  verweven fundamentele rechten, een inhoudelijk recht is, waarvan de inhoud gevormd
  wordt door de hierboven behandelde fundamentele rechten. Het is zeker geen begrip,
  dat enkel en alleen de functie van koppelbegrip heeft voor de toekenning van rechten
  en plichten, die hun bestaan niet aan de nationaliteit maar aan een aparte rechtsbron
  ontlenen die de nationaliteit als aanknopingspunt gebruikt.
   Voor andere, dan de hiervoor genoemde fundamentele rechten, kan de nationaliteit wél
  als aanknopingspunt fungeren. In dit verband kan de mening van de Groot en Tratnik
  worden aangehaald, die hierop neerkomt dat indien slechts weinig of geen rechtsgevolgen aan het hebben van een nationaliteit gekoppeld worden, het nationaliteitsbegrip
  zinloos is doch de zaken anders liggen, indien veel rechtsgevolgen aan de nationaliteit
  gekoppeld worden. Deze auteurs zijn van mening, dat het hebben van een nationaliteit
  zo belang krijgt en de garantie van het bezitten van een nationaliteit betekenis
  krijgt. ' ^ Kan dan nog wel van een koppelbegrip in de zuivere betekenis van het
  woord worden gesproken of is dan niet reeds sprake van een overgang van koppelbegrip
  naar inhoudelijk begrip? Ko Swan Sik is voorts van mening, dat de rol, functie en
  betekenis van de Staat als zodanig aan verandering onderhevig en afhankelijk zijn van
  de politieke ontwikkelingen in de nationale en internationale gemeenschap. Dienovereenkomstig zouden eventuele aan de nationaliteit inherente rechten en plichten ook
  kunnen ontstaan, veranderen en tenietgaan."' Ik stel mij op het standpunt, dat deze
  uitspraak niet van toepassing is op de fundamentele rechten die uit de nationaliteit
  voortvloeien, doch slechts betrekking heeft op niet-fundamentele rechten en plichten die
  niet aan de nationaliteit inherent zijn, derhalve in de hiervoor genoemde betekenis van
  de nationaliteit als koppelbegrip, in die zin dat deze aan de nationaliteit gekoppelde
  rechten en plichten voor verandering vatbaar zijn. Mijns inziens is dit bovendien
  afhankelijk van het feit, om de nationaliteit van welke landen het hierbij gaat. Daarbij
  kan bijvoorbeeld verschil worden gemaakt tussen ontwikkelde landen als Europese
  landen waaronder Nederland en ontwikkelingslanden, waartoe Indonesië behoort en de
  tijd waarin een en ander zich afspeelt.
   1.3.3. Het recht op nationaliteit als mensenrecht
  Bij het in beschouwing nemen van het recht op nationaliteit als mensenrecht zullen
  achtereenvolgens de navolgende onderwerpen aan de orde komen:
  het belang van het onderscheid tussen de nationaliteit als koppelbegrip of als
  inhoudelijk begrip voor de typering van het recht op een nationaliteit als mensenrecht;
  
  177. Zie de Groot en Tratnik, Nationaliteitsrecht, p.2.
  178. Ko Swan Sik, preadvies, p.13.
  42
  
  -
  
  -
  
  het ter zake doende geschreven recht, met name artikel 15 van de Universele
  Verklaring van de Rechten van de Mens en andere documenten ter ondersteuning
  van de visie dat het recht op een nationaliteit een mensenrecht is;
  willekeurige ontneming van nationaliteit en het recht op expatriate;
  Gevolgen van het typeren van het recht op een nationaliteit als mensenrecht.
  Vervolgens zal een conclusie uit het behandelde worden getrokken.
  1.3.3.1. Het belang van de nationaliteit als inhoudelijk begrip voor de typering van
  het recht op een nationaliteit als mensenrecht
  In het bovenstaande werd aangetoond, dat de nationaliteit niet uitsluitend als koppelbegrip dient te worden gezien, aangezien het voor het bezit van bepaalde fundamentele
  rechten als inhoudelijk begrip dient te worden aangemerkt.
  Wordt dit als uitgangspunt genomen, dan kan worden gesteld dat de nationaliteit als
  inhoudelijk begrip ook van belang is te achten voor de karakterisering van het recht op
  het bezit van een nationaliteit als mensenrecht.
   Het recht op een nationaliteit is als een fundamenteel menselijk recht, als een mensenrecht aan te merken en heeft daardoor niet alleen de functie van koppelbegrip, maar is
  wat betreft bepaalde fundamentele rechten, een inhoudelijk begrip. Wordt de nationaliteit uitsluitend als koppelbegrip gezien, dan kunnen de daaraan gekoppelde willekeurige,
  niet fundamentele rechten en plichten aan het individu worden ontnomen. Wordt hiervan
  uitgegaan, dan zou de nationaliteit "an sich" een leeg begrip, inhoudsloos zijn, enkel
  en alleen als koppelbegrip, als aanknopingspunt fungeren voor de toekenning van
  willekeurige rechten en plichten, die hun bestaan niet ontlenen aan de nationaliteit zélf,
  doch aan een aparte rechtsbron, waarbij de nationaliteit als aanknopingspunt dient. Deze
  visie zou het recht op een nationaliteit tot een dubieus mensenrecht maken.
  Ik stel mij echter op het standpunt, dat het recht op een nationaliteit een mensenrecht
  is, hetgeen tevens een garantie biedt voor het bezit van bepaalde fundamentele rechten,
  waaraan, algemeen gesteld, niet kan worden getornd. Het typeren van een recht op een
  nationaliteit als mensenrecht blijkt ook uit het ter zake doende geschreven recht, waarop
  in het hieronder volgende nader zal worden ingegaan.
   1.3.3.2. Het ter zake doende geschreven recht
  Artikel 15 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens houdt in, dat een
  ieder recht heeft op een nationaliteit en aan niemand willekeurig zijn nationaliteit mag
  worden ontnomen, noch het recht ontzegd, van nationaliteit te veranderen. In artikel 24
  lid 3 van het BUPO-verdrag is een soortgelijke bepaling opgenomen, die inhoudt dat
  elk kind het recht heeft een nationaliteit te verwerven. Van meer recente datum is het
  
  43
  
  Verdrag inzake de Rechten van het Kind, New York, 20 november 1989."' Dit
  Verdrag bepaalt in artikel 7 onder meer dat het kind vanaf de geboorte het recht heeft
  om een naam en een nationaliteit te verwerven. Voorts is in dit artikel bepaald, dat de
  Staten die partij zijn bij dit verdrag, de verwezenlijking van deze rechten waarborgen,
  in overeenstemming met hun nationale recht en hun verplichtingen krachtens de
  desbetreffende internationale akten op dit gebied, in het bijzonder wanneer het kind
  anders staatloos zou zijn. Artikel 8 bepaalt verder, dat de tot dit Verdrag toegetreden
  Staten zich verbinden tot eerbiediging van het recht van het kind om zijn of haar
  identiteit te behouden, met inbegrip van nationaliteit, naam zoals wettelijk erkend,
  zonder onrechtmatige inmenging. '*° Ook het Internationaal Verdrag inzake de uitbanning van rassendiscriminatie verlangt, dat Staten zorgen voor gelijkheid voor de wet wat
  betreft het genot van onder meer het recht op een nationaliteit, zoals bepaald in artikel
  5 sub d onder III van dit Verdrag.
  Op grond van de Universele Verklaring en genoemde Verdragen zou kunnen worden
  verwacht dat het onomstreden is, dat het recht op een nationaliteit als een mensenrecht
  moet worden beschouwd. Uit de literatuur blijkt echter dat dit niet het geval is.
   Het is van belang het rechtskarakter van de Universele Verklaring van de Rechten van
  de Mens in de beschouwing te betrekken. In de literatuur wordt soms gewezen op het
  feit, dat de Universele Verklaring niet in de vorm van een verdrag is gegoten en als
  zodanig geen rechtscheppend karakter bezit. De Universele Verklaring houdt "an sich"
  geen middelen in voor het individu ter handhaving van de daarin opgenomen rechten.
  Zo wijst Ko Swan Sik erop, dat de Verklaring formeel geen rechtscheppende kracht
  heeft en dat men kan twisten over de vraag, of de in de Verklaring geformuleerde
  rechten in 1948 reeds deel uitmaakten van het ongeschreven algemene volkenrecht of
  sindsdien tot zulk recht, en zelfs van dwingende aard, is uitgegroeid. Hij is echter van
  mening, dat ook wanneer dit laatste het geval zou zijn, het rechten betreft waarvoor aan
  het individu op internationaal niveau geen handhavingsmiddelen zijn toegekend.'"
  Over het hoofd wordt echter gezien, dat op internationaal niveau verdragen kunnen
  worden aangegaan en zijn aangegaan (zoals het BUPO-verdrag), waarin bepalingen
  worden opgenomen ter handhaving van de in de Universele Verklaring opgenomen
  rechten. Bovendien kan afgezien van de vraag of de Universele Verklaring van de
  Rechten van de Mens volkenrechtelijke verplichtingen inhoudt, aan een verklaring van
  de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties hoge morele waarde en een groot
  internationaal gezag worden gehecht. Ook Weis is van mening, dat de Universele
  Verklaring van de Rechten van de Mens, alhoewel geen bindend instrument,aanzienlijk
  gewicht heeft. '** Volgens deze auteur kan, gelet op de bepaling in artikel 15 van de
  
  179. Trb. 1990, 170.
   180. In de aangehaalde artikelen worden de naam en de nationaliteit in één adem genoemd. In dit
  verband kan worden gewezen op de in § 1.1 aangehaalde, door de Groot gemaakte vergelijking
  tussen de nationaliteit als band en status en de familienaam, die eveneens een band manifesteert,
  terwijl tegelijkertijd vaststaat dan betrokkene een hoogst persoonlijk recht op zijn naam heeft.
  181. Ko Swan Sik, preadvies, p.27.
  182. Weis, Nationality, p.46.
   44
  
  Universele Verklaring worden gewezen op een belangrijke tendens om denationalisatie
  te verbieden of tenminste bij verdrag te beperken.'" Hoewel ook Brownlie naar
  voren brengt dat de Verklaring niet als een "legal instrument" kan worden aangemerkt,
  is hij aan de andere kant van mening dat "some of its provisions either constitute
  general principles of law or represent elementary considerations of humanity. Perhaps
  its greatest significance is that it provides an authoritative guide, produced by the
  General Assembly, to the interpretation of the provisions in the Charter. No doubt there
  is a great area of ambiguity, but the indirect legal effect of the Declaration is not to be
  underestimated, and it is frequently regarded as a part of the "law of the United
  Nations". "* Het standpunt van deze auteur is voor mij alleszins aanvaardbaar. Ik ben
  van mening, dat de Universele Verklaring een verplichting vormt voor de leden van de
  internationale gemeenschap, om de doelstellingen zoals opgenomen in het Charter van
  deze organisatie te verwezenlijken. Dit strookt met het standpunt van Sieghart, die van
  mening is dat de Universele Verklaring deel uitmaakt van het internationale gewoonterecht. '•* Mardjono Reksodiputro brengt onder de aandacht dat in het jaar 1968,
  tijdens een internationale conferentie inzake de mensenrechten te Teheran door de
  Verenigde Naties (VN) georganiseerd naar voren is gebracht, dat de Universele
  Verklaring "constitues an obligation for the members of the international community".
   Aangenomen kan derhalve worden, dat de Universele Verklaring deel uitmaakt van het
  internationale recht, tenminste van het internationale gewoonterecht en om die reden als
  eerste deel onder de "international Bill of Human Rights" is te brengen. '**
  . , ,
  Hoe moeten de in de Universele Verklaring opgenomen mensenrechten worden beschouwd? Opgemerkt kan worden, dat deze rechten direct het bestaan van een individu
  raken, aangezien zij existentiële garanties geven, zoals onder meer het recht op leven,
  op vrijheid, op onschendbaarheid van de persoon, om als persoon voor de wet te
  worden erkend, om een gezin te stichten. '*'
  
  183. Ibid., p. 124.
  184. Brownlie, I, Principles of Public International Law, Oxford, 1990, p.570-571.
  185. Sieghart, P., The Lawful Rights of Mankind, Oxford, 1986, p.64.
  186. Mardjono Reksodiputro, Pemantauan Pelaksanaan Hukum tentang Hak-Hak Asasi Manusia,
  tijdschrift Hukum dan Pembangunan, 1991, p.545-559. Deze auteur brengt naar voren, dat met de
  'International Bill" de navolgende documenten van de VN zijn bedoeld;
  a. Universele Verklaring van de rechten van de mens;
  ' '
  • •'
  b. Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten;
  , > ;
  c. Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten;
  d. Facultatief Protocol bij het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten.
   187. Teneinde het verschil tussen mensenrechten als inhoudelijke begrippen en koppelbegrippen te doen
  uitkomen, kan als voorbeeld de natuurlijke persoon - gezien de hem toekomende existentiële
  garanties - worden geplaatst tegenover de rechtspersoon, die als koppelbegrip kan worden beschouwd doordat deze laatste eerst in het rechtsverkeer functioneert, door de daaraan gekoppelde
  rechten en verplichtingen. Als ander voorbeeld van het onderscheid tussen koppelbegrip en
  mensenrecht als inhoudelijk begrip, kan hel burgerlijk huwelijk tegenover het kerkelijk huwelijk
  worden geplaatst. Het eerste, voor de wel gesloten huwelijk is van belang voor de verschillende,
  daaraan vast te knopenrechtsgevolgen;het kerkelijk huwelijk wordt daarentegen door menige kerk
  als een sacrament gezien en heeft derhalve zelfstandige betekenis.
   45
  
  Met betrekking tot het recht op een nationaliteit kunnen verschillende visies worden
  onderscheiden. Zo zegt de Groot dat het onlogisch is dat de nationaliteit in de Universele Verklaring is opgenomen, aangezien het recht op een nationaliteit op een volledig
  ander vlak ligt dan de andere daarin geformuleerde mensenrechten, die rechtstreeks het
  bestaan van het individu raken. Naar de mening van deze auteur is het recht op een
  nationaliteit minder essentieel; indien de Universele Verklaring beoogt het bezitten van
  een nationaliteit te garanderen, kan worden geconcludeerd dat die garantie betrekking
  heeft op een verrassingspakket. Volgens de Groot garandeert artikel 15 van de Universele Verklaring de rechtsgevolgen, die nationale en internationale rechtssystemen in
  beginsel geheel naar eigen inzicht aan het bezit van een nationaliteit vastkoppelen. De
  inhoud van het verrassingspakket kan door die rechtssystemen in beginsel zelf worden
  vastgelegd en gewijzigd, hetgeen het recht op een nationaliteit tot een dubieus mensenrecht maakt. " ' Tratnik neemt het standpunt in, dat het weinig zinvol is, dat het recht
  op "een nationaliteit" in de gebezigde bewoordingen in de Universele Verklaring is
  opgenomen, aangezien een zo geformuleerde garantie de justitiabele niets brengt, zolang
  niet gezegd wordt op welke nationaliteit hij recht zou moeten hebben.'" Ook Ko
  Swan Sik gaat in op artikel 15 van de Universele Verklaring en merkt op dat in de daar
  omschreven betekenis van fundamentele rechten kan worden gesproken in de nationale
  of internationale rechtssfeer, welk onderscheid betrekking heeft op bron en op handhavingsmogelijkheden. Volgens deze auteur maakt het verschil in bron voor het individu
  weinig uit, wanneer hij zich bevindt in de (nationale) rechtssfeer van een Staat, waar
  internationale rechtsregels in het algemeen slechts van toepassing zijn na te zijn omgezet
  in nationaal recht. Daarentegen is hij van mening, dat het verschil in handhavingsmogelijkheden belangrijk is, voor zover het internationale recht daarin voorziet. Deze auteur
  huldigt de opvatting, dat het alleszins mogelijk is van (onvolmaakte) subjectieve rechten
  te spreken, zonder dat aan de houder afdoende handhavingsmiddelen ter beschikking
  worden gesteld.  189.
  190.
  191.
  192.
  46
  
  De Groot, Staatsangehörigkeitsrecht, p. 15. Zie ook de Groot en Tratnik, Nationaliteitsrecht, p.2.
  Tratnik, Het Nationaliteitsrecht, p.40.
  Ko Swan Sik, preadvies, p.27.
  K o S w a n Sik, preadvies, p.27.
  • <• .- •
  " •••:•...•. •• •.-..<.
  .•»•••
  Imam Bardjo, Masaalah Kewargaan Negara Republik Indonesia, Semarang, 19S8, p.26-27.
  Mens.'" Tot deze rechten behoort mijns inziens ook het recht op een nationaliteit
  Ook van Panhuys wijst erop, dat krachtens artikel 15 van de Universele Verklaring, het
  recht op een nationaliteit als een mensenrecht is gekwalificeerd en dat dit artikel in de
  eerste plaats degenen, die geen nationaliteit bezitten, het recht geeft er één te verkrijgen; artikel 15 geeft echter niet aan, welke Staat die nationaliteit dient te verlenen.
   Niettegenstaande zijn bedenkingen tegen de redactie van dit artikel, is zijn uitspraak van
  belang dat "the provision in its entirety, underlining that the right to a nationality is a
  fundamental right, gives countenance to the thesis that a contractual waiver of this right
  
  would run counter to international public order". "*
  Van groot belang is voorts de "Inter-American Convention on Human Rights", van
  kracht geworden op 18 juli 1978, het enige internationaal bindende instrument dat in
  artikel 20 een algemeen recht op een nationaliteit inhoudt en veel verder gaat dan de
  Universele Verklaring doordat het aan de contracterende Staten de verplichting oplegt
  om hun nationaliteit te verlenen aan iedere staatloze persoon op hun grondgebied
  geboren. De "Inter-American Court of Human Rights" heeft de belangrijke uitspraak
  gedaan, dat het recht op een nationaliteit een mensenrecht is, erkend in het internationale recht, door het volgende te verklaren: 'It is generally accepted today that nationality
  is an inherent right of all human beings. Not only is nationality the basic requirement
  for the exercise of political rights, it also has an important bearing on the individual's
  legal capacity. Thus, despite the fact that it is traditionnally accepted that the conferral
  and regulation of nationality are matters for each State to decide, contemporary developments indicate that international law does impose certain limits on the broad powers
  enjoyed by the States in that area, and that the manner in which States regulate matters
  bearing on nationality cannot today be deemed within their sole jurisdiction; those
  powers of the State are also circumscribed by their obligations to ensure the full
  protection of human rights. The classical doctrinal position, which viewed nationality
  as an attribute granted by the State to its subjects, has gradually evolved to the point
  that nationality is today perceived as involving the jurisdiction of the State as well as
  human rights issues."'" Een belangrijke ontwikkeling valt derhalve te constateren
  wat betreft de nationale autonomie van Staten, een onderwerp dat in § 1.4 aan de orde
  
  zal komen.
   Ook Chan wijst op de uitspraak van de "Inter-American Court of Human Rights" dat
  "nationality is an inherent right of all human beings; the manners in which States
  regulate matters bearing on nationality could no longer be deemed within their sole
  jurisdiction, but are circumscribed by their obligations to ensure the full protection of
  human rights".'" Een overeenkomstig standpunt wordt door Weis ingenomen, die
  opmerkt dat natioliteit nog de voornaamste verbinding tussen het individu en het
  internationale recht is; het is echter niet de enige verbinding. Er valt een toenemende
  
  193. Ibid., p.27.
  194. Van Panhuys, The réle of Nationality, p.222.
  195. Zie Chan, J.M.M., The right to a Nationality as a Human Right. The Current Trend towards
  Recognition, Human Rights Law Journal, 1991, p . i.
  196. Ibid., p.5-6.
   47
  
  tendens te constateren om de rechten van individuen - los van hun bescherming door
  de Staat van hun nationaliteit en zelfs in relatie tot deze Staat - te voorzien van waarborgen van internationaal recht door het sluiten van multilaterale verdragen voor de
  bescherming van de rechten van de mens.'" Van belang is ook het standpunt van
  Borchard, dat het individu in zijn hoedanigheid van menselijk wezen door alle Staten
  die lid van de internationale gemeenschap zijn, van bepaalde fundamentele rechten
  wordt voorzien, de "rights of man". "*
  Eén van de meest betekenisvolle veranderingen in de internationale betrekkingen is de
  toenemende bezorgdheid met betrekking tot mensenrechten, waarvan de snel groeiende
  omvang van het recht inzake mensenrechten in de internationale arena getuigt. Het op
  de voorgrond treden van dit recht en de snelle dekolonialisatie sedert de Tweede
  Wereldoorlog vereist een herwaardering van de positie van de nationaliteit in de nieuwe
  internationale rechtsorde. Chan geeft een overzicht van de verschillende pogingen om
  iedere persoon in het bezit van een nationaliteit te stellen en haalt in dit verband de
  Haagse Codificatie Conferentie van 1930 aan, die onder meer het Verdrag nopens
  zekere vragen betreffende wetsconflicten inzake nationaliteit en verschillende Protocollen inzake staatloosheid aannam. Alhoewel deze Conferentie op het praktische vlak niet
  veel bereikt heeft, lag het belang daarvan in de eerste internationale poging om problemen op te lossen die voortvloeien uit een conflict van nationaliteitsrecht, door het
  vaststellen van gemeenschappelijke standaards en gaf als zodanig de trend in de
  ontwikkeling van het internationale recht aan.'" Chan merkt op dat ondanks de vage
  formulering van artikel 15 van de Universele Verklaring en het ontbreken van een
  algemeen recht op nationaliteit daarin, het niettemin "a total innovation in the history
  of international law" betekent en "that it has since then acquired the status of customary
  international law" en in vele nationale rechterlijke beslissingen is aangehaald. Deze
  auteur zegt voorts het volgende: "If the right to a nationality is regarded as a fundamental human right, any deprivation resulting in statelessness could hardly be compatible
  with the "aims and objectives" of the Universal Declaration".™
  ;•;.,• -J ,,.
   1.3.3.3. Ontneming van nationaliteit en het recht op expatriate
  In het tweede lid van artikel 15 van de Universele Verklaring van de Rechten van de
  Mens is bepaald, dat aan niemand willekeurig zijn nationaliteit mag worden ontnomen.
  Met betrekking tot de term "willekeurig" kan worden opgemerkt dat deze term op
  verschillende manieren kan worden geïnterpreteerd. Vooraf dient erop te worden
  gewezen dat genoemd artikellid willekeurige denationalisatie verbiedt, zonder daarop
  echter een sanctie te stellen. Het is niet altijd zo eenvoudig om vast te stellen, wanneer
  van een willekeurig ontnemen van de nationaliteit aan een persoon kan worden gesproken. Zo spreekt Verdoodt van een willekeurige ontneming wanneer dit in strijd met de
  
  197. Weis, Nationality, p.245.
  ;
  198. Borchard, The Diplomatic Protection, p. 12.
  199. Chan, The right to a Nationality, p.2. Het Haagse Verdrag van 1930 is opgenomen in Trb. 1967,
  73.
  200. Chan, The right to a Nationality, p.3.
  i .,. :..„. >.;•-.
   48
  
  wet is geschied, een opvatting naar de mening van Tratnik als te beperkt aan te merken. "' Laatstgenoemde auteur gaat er in casu vanuit, dat in het geval een nationale
  wetgeving aan een staatsorgaan onbeperkte discretionaire bevoegdheid verleent en de
  gronden voor ontneming in het geheel niet of uiterst vaag in de wet zijn geformuleerd,
  de ontneming zelden of nooit in strijd met de wet zal zijn, aangezien de wet zélf
  willekeurig is. *" Teneinde te voorkomen dat van een willekeurig ontnemen van een
  nationaliteit aan een persoon zou kunnen worden gesproken, dienen in het nationaliteitsrecht van Staten de daartoe te hanteren criteria niet alleen te worden opgenomen doch
  ook zorgvuldig te worden omschreven en dient het voorts criteria te betreffen, van
  voldoende gewicht om als zodanig te kunnen worden gehanteerd. Sprake zal zijn van
  een willekeurige ontneming van de nationaliteit, indien dezelfde handeling in het ene
  geval wél en in het ander geval niet tot een als hierbedoelde ontneming leidt. Dit hangt
  mede af van de in de wet voorkomende omschrijving. Wordt in de wet niet gesteld, dat
  tot ontneming van de nationaliteit wordt overgegaan in bepaalde daarin nauwkeurig
  gestipuleerde gevallen, doch daarentegen dat tot ontneming fazn worden overgegaan, dan
  laat laatstgenoemde omschrijving de mogelijkheid open om in het ene geval wél en in
  het andere geval niet tot ontneming over te gaan. Hiernaast is het mogelijk dat de
  gronden voor ontneming - indien niet nauwkeurig omschreven - verschillend kunnen
  worden geïnterpreteerd. Ook dit zou tot willekeurige ontneming van de nationaliteit
  kunnen leiden.
   Bij niet willekeurige ontneming kan een nationaliteit verloren gaan door een handeling
  van de Staat - ontneming van nationaliteit of denationalisatie - of door een handeling
  van de staatsburger. Een bepaalde situatie of een bepaald gedrag van de staatsburger
  zoals het zonder toestemming van de Overheid treden in vreemde krijgsdienst heeft ipso
  facto verlies van nationaliteit ten gevolge of het kan een individuele handeling van de
  Staat vereisen, zoals ontneming van nationaliteit als strafmaatregel. Ook langdurig
  verblijf in het buitenland kan als een daad van "disloyalty" worden opgevat en hetzij
  tot het van rechtswege verloren gaan van de nationaliteit, hetzij tot ontneming van deze
  nationaliteit leiden. *" In de hierbedoelde gevallen is mijns inziens van een willekeurige ontneming van de nationaliteit - voor zover deze niet van rechtswege verloren
  gaat - geen sprake, indien de reden van de ontneming nauwkeurig in de wet is omschreven.
  Chan merkt voorts op, dat alhoewel algemene eensgezindheid bestaat met betrekking
  tot de regel dat aan niemand willekeurig zijn nationaliteit kan worden ontnomen,
  verschillende landen er uiteenlopende visies op na houden met betrekking tot het begrip
  "willekeurig". Geen enkele Staat zal een willekeurige ontneming van nationaliteit
  toegeven; ontneming wordt altijd gerechtvaardigd als een gepaste reactie op bepaalde
  feiten. Aan de andere kant variëren de waarborgen tegen een "willekeurige" beslissing
  
  201. Verdoodt, A., Naissance et Signification de la Declaration U n i v e r s e l l e d e s D r o i t s d e 1'Homme,
  Louvain/Paris, 1964, p. 160.
  . . - . . . • ,.
  ...... ,...-,-,
  202. Tratnik, Het Nationaliteitsrecht, p.41-42.
  • • . . » - > ..
  203. Weis, Nationality, p. 115-116.
   . . . .:
  
  49
  
  van land tot land. *" De gronden tot ontneming dienen niet alleen nauwkeurig in de
  wet te zijn omschreven doch ook voldoende gewicht te hebben, wil een ontneming niet
  als willekeurig worden getypeerd. Voorts dient dit eerst plaats te vinden na inachtneming van de gebruikelijke waarborgen, aan de staatsburger bij wettelijke maatregel
  geboden. Zo kan ontneming van nationaliteit plaatsvinden indien een handeling van de
  staatsburger een ernstige bedreiging vormt voor de nationale veiligheid van de
  Staat. ** Ontneming van nationaliteit is voorts aanvaardbaar wanneer verkregen door
  fraude of bedrog. ** In beginsel dient ervoor te worden gewaakt dat ontneming van
  nationaliteit niet tot staatloosheid leidt, maar uit de statenpraktijk blijkt dat hieraan niet
  strikt de hand wordt gehouden. *"
  •
  ,
  „.
  In enkele landen kan vervallenverklaring van de nationaliteit als strafmaatregel plaatsvinden ten aanzien van personen die deze nationaliteit anders dan door geboorte jure
  sanguinis bezitten. ** De achtergrond hiervan ligt in de overweging, dat de verkregen
  nationaliteit wordt geacht niet voldoende te worden gewaardeerd door de betrokken
  personen. In andere landen bestaat een aparte mogelijkheid van ontneming van de
  nationaliteit aan genaturaliseerde personen, buiten gevallen van fraude bij de naturalisatieprocedure. ** Hieruit kan worden afgeleid, dat aan het gedrag van als hierbedoelde
  staatsburgers zwaardere eisen worden gesteld, dan aan het gedrag van degenen die de
  nationaliteit van het land in kwestie van rechtswege verwierven c.q. bij eerstgenoemde
  personen eerder grove veronachtzaming van staatsburgerrechtelijke verplichtingen wordt
  verondersteld, dat in feite neerkomt op discriminatie.
  204. Chan, The right to a Nationality, p.8.
   205. Als voorbeeld kan worden genoemd, dat krachtens de Marokkaanse Nationaliteitswet van 19S8,
  vervallenverlclaring van de Marokkaanse nationaliteit - als strafmaatregel - kan plaatsvinden ten
  aanzien van personen die deze nationaliteit niet door geboorte bezitten en die zich op enigerlei wijze
  hel bezit van het Marokkaanse staatsburgerschap onwaardig hebben betoond (artikel 22), bijvoorbeeld door een delict tegen de veiligheid van de Staat, tegen de Koning of een ander lid van het
  Koninklijk Huis, of door een ernstig commuun delict. Adriaanse en van der Weg, Nationaliteitswetgeving.
  206. Krachtens de Wet no. 6 2 van 1958 betreffende het Indonesisch staatsburgerschap kan dit staatsburgerschap worden ingetrokken, indien verkregen op grond van onjuiste gegevens (artikel 19).
  207. Ofschoon krachtens de Indonesische nationaliteitswet geen ontneming van het staatsburgerschap als
  strafmaatregel kan plaatsvinden, leidt in enkele gevallen krachtens de daarin opgenomen verliesgronden hel verloren gaan van het Indonesische staatsburgerschap tot staatloosheid. Dit is bijvoorbeeld
  het geval indien een staatsburger zonder toestemming van de Overheid in vreemde krijgs- of
  staatsdienst treedt en in enkele andere gevallen, waaronder bet zweren van trouw aan een buitenlandse mogendheid.(artikel 17 sub f., g., h., i. en j. van de Wet)
  208. Dit is bijvoorbeeld het geval ten aanzien van de Marokkaanse nationaliteit in de in de wet gestipuleerde gevallen.
  209. Zie hiervoor de Thaise Nationaliteitswet van 1965; de Thaise nationaliteit van personen die deze
  nationaliteit hebben verkregen door naturalisatie kan worden herroepen onder meer in gevallen de
  desbetreffende persoon handelt in strijd met de veiligheid of de belangen van de Staat, of de goede
  naam van het volk in diskrediet brengt dan wel in strijd met de openbare orde of goede zeden
  handelt (artikel 19). Zie Adriaanse en van der Weg, Nationaliteitswetgeving.
   50
  
  Gezien de status van hetrechtop nationaliteit als mensenrecht, houdt dit conform
  artikel 15 lid 2 van de Universele Verklaring in, dat aan niemand (willekeurig) het recht
  mag worden ontzegd, van nationaliteit te veranderen. Dit expatriatierecht wordt vaak
  als een fundamenteel menselijkrechtvoorgesteld. Van Panhuys brengt naar voren dat
  het hier een recht van het individu betreft om zijn nationaliteit op te geven en zijn
  nieuw verkregen nationaliteit erkend te krijgen. Hij is van mening dat het recht tot
  expatriate wel het meest substantiële recht is, door artikel IS geboden. *"* & is geen
  reden om te veronderstellen, dat een persoon onherroepelijk gebonden zou zijn aan een
  nationaliteit, wanneer hij niet het minste verlangen heeft deze nationaliteit te behouden.
  Het recht om van nationaliteit te veranderen is dan ook een essentieel aspect van de
  
  menselijke waardigheid.
   Er schijnt algemene eensgezindheid te bestaan, dat een ieder het recht heeft van
  nationaliteit te veranderen."' Kan hiermede worden volstaan? Of kan het expatriatierecht van het individu worden beperkt door het stellen van voorwaarden dan wel
  afhankelijk worden gesteld van het door betrokkene vervuld hebben van bepaalde
  verplichtingen? Ik onderschrijf het standpunt van de "International Law Association" '", dat het expatriatierecht in principe moet worden aanvaard. Alhoewel een
  "allégeance perpétuelle" in de praktijk niet meer bestaat, wordt het expatriatierecht niet
  algemeen erkend doch is aan voorwaarden verbonden. Hiervan kan worden genoemd,
  dat de persoon in kwestie zijn gewoon verblijf buiten de Staat waarvan hij de nationaliteit wil verliezen dient te hebben. *" Ook kan het voorkomen dat een persoon eerst
  van de nationaliteitsband verlost wordt, indien hij binnen een bepaalde termijn een
  andere nationaliteit verkrijgt. "* In andere landen, heeft vrijwillige verkrijging van
  een andere nationaliteit het verloren gaan van de oorspronkelijke nationaliteit ten
  gevolge.*" Een algemene voorwaarde die in de meeste landen geldt, is hierin
  
  210. Van Panhuys, The róle of Nationality, p.222.
  211. In dit verband kunnen de Verenigde Staten worden genoemd, die als immigratieland altijd groot
  belang hebben gehecht aan het expatriatierecht. De Wet van 27 juli 1868 proclameerde: "Whereas
  the right of expatriation is a natural and inherent right of all people, indispensable to the enjoyment
  of the rights of life, liberty and the pursuit of happiness..." Zie Ko Swan Sik, De Meervoudige,
  p.53e.v.
  212. Zie Report of the 33rd Conference (1924), p.32.
   '
  213. Zo wordt in de Indonesische nationaliteitswei onderscheid gemaakt tussen bet geval dat de betrokken
  persoon zich nog in Indonesië of daarbuiten bevindt. In het eerste geval gaat de nationaliteit van
  betrokkene - die vrijwillig een andere nationaliteit heeft verkregen - eerst verloren indien deze
  nationaliteit verloren gegaan wordt verklaard door de daartoe competente autoriteit en hangt bet
  derhalve van de Overheid af, of expatriatie wordt toegestaan.
  214. Het betreft hier een voorwaarde gesteld in artikel 7 van het Haagse Verdrag van 1930 dat onder
  meer inhoudt, dat het verlof tol uittreden uit het staatsverband - voor zover dit in een wetgeving
  wordt voorzien - vervalt, indien de houder een nieuwe nationaliteit niet verkrijgt binnen de termijn,
  welke is vastgesteld door de Staat, die het verlof heeft verleend.
   215. Dit is onder meer het geval krachtens de Rijkswet op bet Nederlanderschap. In het wetsvoorstel tot
  aanpassing van deze Rijkswet dal door de bewindslieden van Justitie voor advies naar de Raad van
  State is gestuurd, is echter de bepaling opgenomen dat Nederlanders die een andere nationaliteit
  krijgen niet langer automatisch hun Nederlanderschap verliezen. Dit impliceert, dat indien de
  
  31
  
  gelegen, dat verlies van de oorspronkelijke nationaliteit niet tot staatloosheid mag
  leiden. *'* Ook kan het recht op verandering van nationaliteit afhankelijk wordt
  gesteld van het voldoen aan de verplichtingen tegenover de Staat wiens nationaliteit een
  persoon wenst te verliezen, bijvoorbeeld het hebben vervuld van zijn militaire dienstplicht. *" Verkrijging van een andere nationaliteit door een persoon kan voorts afhankelijk worden gesteld van het niet in strijd zijn met het internationale recht. "'
  Met betrekking tot het recht tot expatriatie zegt Weis: "Such a right can only be said
  to exist if the State of former nationality is, by international law, under an obligation
  to discharge a national from its nationality upon his acquisition of another nationality.
   Such a duty exists within the described limits provided the acquisition of the new
  nationality is in accordance with international law, and has taken place bona fide. Any
  national law or administrative practice prohibiting such change of nationality or denying
  discharge from nationality although the aforementioned conditions have been fulfilled,
  is irrelevant from the point of view of international law and does not have to be
  recognised by other States".*"
  Alhoewel van een algemeen geldend volkenrechtelijk expatriatierecht nog niet kan
  worden gesproken, is het idee jure constituendo alleszins te verdedigen. Tot welke
  paradoxale situaties expatriatie in de ruime zin van het verlaten van het land en doorsnijding van de bestaande banden kan leiden, werd aangetoond door de vluchtelingenstroom uit Vietnam; een land dat expatriatie aanmoedigde, althans toestond en pogingen
  van andere Staten om die Staat op zijn plicht te wijzen zijn bevolking ervan te weerhouden het land te verlaten.
  ,
  
  215.
  -*
  betrokken personen nog een binding met Nederland hebben, zij hun Nederlanderschap kunnen
  behouden. Hierdoor is de mogelijkheid gecreëerd tot het bezitten van een dubbele nationaliteit.
  Aldus het N R C Handelsblad van 3 september 1992.
  216. Dit geldt ook voor Indonesië.
  217. Dit was bijvoorbeeld het geval krachtens de Belgische nationaliteitswet van 1932, artikel 18 lid 1,
  tweede zin j o . de wet van 4 augustus 1926, artikel 16. Zie Ko Swan Sik, De Meervoudige, p.53.
  O m krachtens de thans vigerende Belgische nationaliteitswet, op 1 januari 1985 van kracht gewor• den, de staat van Belg te verliezen bij vrijwillige verkrijging van een vreemde nationaliteit -waartoe
  . :• de belanghebbende de leeftijd van 18 jaar dient te hebben bereikt - dient die persoon die nog
  • •- dienstplichtig is voor het actieve of het reserveleger, daartoe door de Koning te worden gemachtigd.
   Zie Adriaanse en van der Weg, Nationaliteitswetgeving.
  218.
  Als voorbeeld moge dienen, het geval van onrechtmatige occupatie van een bepaald gebieds(deel),
  waarbij de occuperende Staat zijn nationaliteit oplegt aan de inwoners van dat gebied - die daardoor
  •
  mogelijkerwijze de staat van bipatride kunnen krijgen - hetgeen in strijd is met het internationale
  recht. Deze aangelegenheid zal in § 1.5.4 aan de orde komen.
  219. Weis, Nationality, p . 134. Deze auteur brengt naar voren, dat dit het standpunt was van internationale tribunalen in de Salem-zaak en de zaak van Apostolides versus de Turkse overheid, ook ingeno;•!.-• men door nationale gerechtshoven en door auteurs ondersteund. Zie voor de Salem-zaak tussen de
  v.v Verenigde Staten en Egypte, U . N . Reports, vol.11, p. 1161; Annual Digest, 1931-32, Case No.98.
  •*• Voor de zaak van Apostolides versus de Turkse overheid zie Recueil T.A.M., vol.VIII, p.373;
  Annual Digest, 1927-28, Case N o . 2 0 7.
  52
  
  Niettegenstaande ik van mening ben, dat het expatriatierecht in principe dient te worden
  aanvaard c.q. van het bestaan van een "allégeance perpétuelle" tussen een persoon en
  het land waarvan de nationaliteit bezit, geen sprake is, betekent dit niet dat een persoon
  zich ten allen tijde van zijn nationaliteit kan ontdoen, enkel en alleen met de opzet om
  zich aan zijn verplichtingen tegenover Staat zoals het betalen van belasting dan wel het
  verrichten van dienstplicht, te onttrekken.
   1.3.3.4. Gevolgen van het typeren van het recht op een nationaliteit als mensenrecht
  De vraag kan worden gesteld, wat de rechtsgevolgen zijn van het typeren van het recht
  op een - bepaalde - nationaliteit als mensenrecht. Evenals de andere, in de Universele
  Verklaring genoemde mensenrechten betreft het hier een existentieel recht, aan het
  individu verleend in zijn hoedanigheid van mens, dat wordt geacht het individu niet te
  kunnen worden ontnomen. Dit heeft tot consequentie, dat het ontzetten van een individu
  uit zijn nationaliteit, de "Ausbürgerung" als een schending van dit recht is aan te
  merken. Door Tribe wordt ontneming van nationaliteit als een "cruel and unusual
  punishment" getypeerd™, die maar al te vaak terdege wordt gevoeld, hetgeen niet
  het geval zou zijn als het hier om een "dubieus"mensenrecht zou gaan!
  Een andere aangelegenheid betreft de vraag, wanneer onderscheid naar nationaliteit als
  geoorloofd c.q. wenselijk is te beschouwen en wanneer bedoeld onderscheid als
  onaanvaardbaar, als discriminatie is aan te merken. Het stellen van deze vraag heeft
  slechts zin, indien ervan wordt uitgegaan dat het recht op een nationaliteit een mensenrecht is. Met andere woorden: deze vraag komt niet aan de orde, indien de nationaliteit
  niet als een inhoudelijk begrip - van belang voor het typeren van het recht op een
  nationaliteit als mensenrecht - maar enkel als een koppelbegrip wordt gezien. Mijns
  inziens is het billijk te achten, dat aan de eigen staatsburgers rechten - naast verplichtingen - toekomen, die aan buitenlanders worden onthouden, zonder dat daarbij van
  discriminatie sprake is. Ik sluit mij aan bij de mening van Breukelaar, die met betrekking tot deze aangelegenheid concludeert, dat mensenrechtenverdragen ten principale
  geen verbod inhouden om in wetgeving onderscheid te maken tussen de eigen staatsburgers en vreemdelingen, alsmede dat van een principiële gelijkstelling van vreemdelingen
  met de eigen staatsburgers als uitgangspunt voor wet- en regelgeving geen sprake
  
  k».
   Met betrekking tot deze aangelegenheid kan worden verwezen naar het reeds genoemde
  VN-verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van rassendiscriminatie van 7 maart
  1966. Voor het hier behandelde onderwerp is het in genoemd artikel 5 onder d. sub III
  
  220. Tribe, L.H., American Constitutional Law, New York, 1978, p.567-568.
  221. Breukelaar, W., Onderscheid naar Nationaliteit, Discriminatie, NCJM-bulletin, 1984, p.341. Deze
  auteur wijst op hel feit, dat voor wat betreft artikel 14 van het Europese Verdrag, de Europese
  Commissie voor derechtenvan de mens zelfs heeft uitgemaakt, dat de status van vreemdeling op
  zichzelf een objectieve en redelijke rechtvaardigheid kan vormen voor een onderscheid ten opzichte
  van staatsburgers terzake van de uiloefening van de verdragsrechten.
  ..
  >,
  
  53
  
  van dit Verdrag bepaalde van belang, dat een uitdrukkelijk verbod van rassendiscriminatie met betrekking tot het recht op nationaliteit inhoudt.
   Alhoewel Indonesië geen partij is bij genoemd verdrag, wordt aan de uitbanning van
  rassendiscriminatie de nodige aandacht geschonken door de Indonesische overheid. Zo
  is inmiddels - althans juridisch - afgestapt van het voorheen gemaakt onderscheid tussen
  autochtone en met-autochtone Indonesiërs, waarvoor thans het begrip "Indonesisch
  staatsburger" in de plaats is getreden. Dit is van officiële zijde, met name door de
  Minister van Justitie met diens Rondschrijven van 28 augustus 1965 benadrukt. ™
  Bovendien kan worden gewezen op artikel 1 van het Presidentiële Besluit no. 240 van
  het jaar 1967, waarin uitdrukkelijk is gesteld dat Indonesische staatsburgers van
  vreemde origine een gelijkwaardige positie in het staatsrecht innemen als staatsburgers,
  die deel uitmaken van de autochtone bevolking. In artikel 2 van dit Besluit is in
  aansluiting hierop bepaald, dat Indonesische staatsburgers van buitenlandse afkomst deel
  uitmaken van het Indonesische volk en niet in rechten en verplichtingen van andere,
  hiertoe behorende personen verschillen. Artikel 4 van het onderhavige Presidentiële
  Besluit bepaalt vervolgens, dat verschil in behandeling tussen Indonesische staatsburgers
  van vreemde origine en Indonesische staatsburgers die tot de autochtone bevolking
  behoren, ongedaan wordt gemaakt en niet wordt goedgekeurd.^ Het beleid met
  betrekking tot eerstgenoemde staatsburgers wordt gevoerd middels een assimilatieproces, voornamelijk om het ontstaan van een exclusief raciaal leven te voorkomen. °*
  In dit verband worden in het bijzonder personen, die van deze categorie deel uitmaken
  en Chinese namen voeren, "aanbevolen" om hun namen te vervangen door Indonesische
  namen in overeenstemming met de geldende bepalingen (artikel S). ^ Een kritische
  opmerking met betrekking tot deze aangelegenheid is hier zeker op zijn plaats, aangezien aan bedoelde personen het recht op het voeren van hun eigen naam wordt ontnomen. In dit verband kan worden gewezen op het in § 1.3.3.2 reeds aan de orde
  gekomen Verdrag inzake de Rechten van het Kind van 20 november 1989, ook door
  Indonesië ondertekend. Zo is in artikel 7 bepaald, dat het kind vanaf de geboorte onder
  meer het recht heeft op een naam. Artikel 8 van dit Verdrag bepaalt bovendien, dat de
  
  2 2 2 . Het betreft hier het Rondschrijven no. D.T.C./U/15 van 28 augustus 1965 aan alle voorzitten van
  de "Pengadilan Negeri's" in geheel Indonesië gericht.
  