text: Innovatie
  Prijsstelling
  Internationaal
  
  Dr. P. J. van Cayseele1
  
  Regulering en internationale innovatie
  in de farmaceutische industrie2
  
  1 Inleiding
  De relatie tussen innovatie en overheidsoptreden door middel van regule­
  ring vormt het hoofdthema van dit onderzoek. Zowel innovatie als regule­
  ring zijn actuele onderwerpen in de economische analyse. Al te vaak worden
  ze als losstaande probleemgebieden benaderd, terwijl een duidelijke ver­
  wevenheid bestaat.
  Deze verwevenheid heeft tal van facetten, alleen al door de talrijke regule­
  ringen en de vele dimensies van innovatie. Voor kleine landen komt daar
  het zeer belangrijke internationale aspect bij: innovatieve ondernemingen
  ontwikkelen nieuwe produkten niet alleen voor de thuismarkt, maar intro­
  duceren ze in verschillende landen. Naast de reguleringen die in het thuis­
  land interfereren met het innovatieproces moet men ook rekening houden
  met buitenlandse regulering.
  Een analyse van de relatie tussen innovatie en regulering in het algemeen
  is dan ook geen sinecure. Juist door die verscheidenheid aan reguleringen
  en de veelzijdigheid van innovatie is de analyse niet eenvoudig. In het
  onderhavige onderzoek is derhalve gekozen voor één sector, namelijk de
  farmaceutische industrie. Hierdoor wordt de analyse uitvoerbaar: het enorm
  aantal reguleringen dat invloed uitoefenen op het innovatieproces wordt
  erdoor herleid tot een tweetal: prijsregulering en veiligheidsvoorschriften.
  Daarbij komt een welbepaald onderdeel van het innovatieproces centraal te
  staan, met name het testen op veiligheid en effectiviteit van een nieuw
  geneesmiddel.
   2 Probleem stelling
  In de meeste landen van de Europese Gemeenschap zijn de maximumprij­
  zen voor geneesmiddelen opgelegd door de overheid. De reden hiervoor is
  veelal het beperken van de overheidstekorten die ontstaan doordat de
  overheid deelt in de financiële risico’s van de gezondheidszorg. Gegeven
  dat veel nieuwre geneesmiddelen op de markt worden gebracht door multi­
  nationale ondernemingen3 gaat het daarenboven om overheidsgeld dat
  wegvloeit naar het buitenland. De meest voorkomende rechtvaardiging voor
  prijsregulering (Reekie, 1984) is dan ook dat van overheidswege de bedragen
  die multinationale ondernemingen aan een land onttrekken beperkt kunnen
  4-156
  
  worden tot een ‘redelijke’ proportie. Hierbij dient uiteraard bepaald te
  worden wat een, vanuit het standpunt van een land, redelijke (rechtvaar­
  dige, billijke) vergoeding voor de geleverde innovatieve inspanning uitmaakt
  (von Grebner, 1981). Aangezien de multinationale onderneming haar nieuw
  geneesmiddel ook in andere landen op de markt brengt kan de innovatieve
  inspanning bezwaarlijk door één land gedragen worden: de onderzoeks- en
  ontwikkelingsuitgaven vormen gemeenschappelijke kosten die zullen toe­
  gewezen worden.
  Naast deze prijsregulering is de introductie van geneesmiddelen in nage­
  noeg alle landen onderworpen aan veiligheidsvoorschriften, teneinde te
  vermijden dat potentieel gevaarlijke produkten op de markt komen. Het
  zijn deze veiligheidsvoorschriften die in belangrijke mate de onwikkelingsuitgaven vormen van de geneesmiddeleninnovatie, en het is dan ook tegen
  deze achtergrond dat de beïnvloeding van prijsregulering op innovatie
  onderzocht werd.
   Beide reguleringen beïnvloeden de rentabilieit van het op de markt brengen
  van nieuwe geneesmiddelen, en dus de snelheid waarmee dit gebeurt. Waar
  lagere maximumprijzen de opbrengsten na introductie drukken, verhogen
  meer veiligheidstesten de ontwikkelingskosten. Beide reguleringen hebben
  dus mogelijkerwijze een nadelige invloed op de innovativiteit van deze
  bedrijfstak. Aldus stelt zich een trade-off tussen dynamische efficiëntie
  enerzijds en de door deze reguleringen nagestreefde doelen anderzijds. Meer
  concreet stelt zich bij prijsregulering de keuze tussen lage prijzen met
  daaraan verbonden laattijdige introductie van nieuwe geneesmiddelen, of
  hogere prijzen en snellere introductie. Indien men opteert voor de eerste
  combinatie zal de bijdrage die het land levert aan internationale ontwik­
  kelingskosten inderdaad beperkt blijven, maar dit zal ten koste gaan van
  de snelheid waarmee nieuwe produkten op de markt komen. Deze snelheid
  zal onder bepaalde omstandigheden evenzeer bepaald worden door de
  maximum-prijzen die in andere landen opgelegd worden. Prijsregulatie stelt
  dus een trade-off tussen dynamische efficiëntie en rechtvaardigheid in een
  internationaal perspectief.
  Op soortgelijke wijze stelt zich de keuze tussen enerzijds méér veiligheids­
  voorschriften (veiliger geneesmiddelen en later introductie) en anderzijds
  minder regulering (mogelijk minder veilige geneesmiddelen en snellere
  introductie) (zie ook Huber, 1983). Alhoewel deze trade-off in het onder­
  havige onderzoek niet expliciet aan de orde is, vormt veiligheidsregulering
  een belangrijke randvoorwaarde voor het prijsbeleid, aangezien veiligheids­
  voorschriften de onderzoeks- en ontwikkelingskosten mede bepalen.
   De onderhavige studie is derhalve een originele aanvulling op de ‘Schumpeteriaanse trade-off’ (Kamien en Schwartz, 1982) die dynamische efficiën­
  tie plaats tegenover statische efficiëntie.4 Voor de overwegend open en
  gemengde westerse economieën leek een studie die de afweging maakt
  tussen ‘billijke’ prijzen en innovativiteit in internationaal perspectief mins­
  tens zo relevant. Daarenboven wordt de mogelijkheid geboden enig licht te
  4-157
  
  werpen op de effectiviteit van prijsregulering als een element van het
  overheidsbeleid. Zodoende wordt het instrumentarium van de gemengde
  economie niet enkel beoordeeld aangaande efficiëntie maar evenzeer op het
  gebied van effectiviteit (Vereniging voor Economie, 1981).
  3 Een analyse van het probleem met de voornaam ste
  resultaten
  De probleemstelling is nader geanalyseerd teneinde een systematisch on­
  derzoeksprogramma te verkrijgen. Op grond van deze analyse is een model
  ontwikkeld dat de verschillende beslissers en hun onderlinge relaties afbeeldt. Dit model is vervolgens getoetst aan data uit diverse Europese
  landen.
  Het model zal nu eerst worden besproken waarna in de paragrafen vier tot
  en met zeven de concrete uitwerking aan de orde zal komen. De rode draad
  is derhalve de volgende:
  - Eerst en vooral zal nagegaan worden hoe prijsreguleringen na de intro­
  ductie van een nieuw geneesmiddel de ontvangsten beïnvloeden.
  - Daarna zal nagegaan worden hoe veiligheidsvoorschriften de kosten
  voor introductie van een nieuw geneesmiddel beïnvloeden.
   - Dan zullen ontvangsten en ontwikkelingskosten samengebracht worden
  om de optimale introductietijd van een nieuw geneesmiddel te bepalen
  voor elk der landen waarin het op de markt wordt gebracht. Hierbij
  komen de factoren die de optimale introductietijd bepalen naar voren
  en krijgen we een antwoord op de eerste onderzoeksvraag: hoe beïnvloe­
  den reguleringen de dynamische efficiëntie van de farmaceutische in­
  dustrie?
  - Op dat moment is bekend:
  a wanneer landen nieuwe geneesmiddelen krijgen;
  b hoeveel ze ervoor betalen;
  c hoeveel het kost om ze te introduceren,
  en kan begonnen worden met het beantwoorden van de tweede onder­
  zoeksvraag: is prijsregulering effectief in het implementeren van een
  rechtvaardige verdeling van de internationale ontwikkelingskosten?
  4 Prijsregulering en de ontvangsten45 van introductie
  De methoden van prijsregeling verschillen sterk tussen de landen van de
  Europese Gemeenschap onderling. De relevantie van deze regulering voor
  het beleid is nauwelijks onderzocht. Naast de eerder genoemde doelstelling
  inzake een billijke verdeling van ontwikkelingskosten worden nog andere
  doeleinden beoogd. Door de vaagheid van de doeleinden in de diverse
  landen is het vrijwel onmogelijk een goede schatting te maken van de
  ontvangsten uit hoofde van de introductie van een nieuw geneesmiddel.
  Daartegenover staat dat de institutionele processen die ten grondslag liggen
  aan de prijsvorming in de overlegeconomie gevat kunnen worden in een
  model, en wel het zogenaamde ‘bargaining game’. Hierbij speelt, in
  4-158
  
  België althans, de minister van Economische Zaken de rol van regulator­
  arbiter in speltheoretisch vakjargon. Dit houdt in dat hij niet alleen oplos­
  singen aanwijst maar ze ook bindend oplegt. Deze oplossingen zijn geregu­
  leerde prijzen die het surplus dat tot stand komt na innovatie verdeelt
  tussen de innovator en de consumenten. De klassieke oplossing voor dit
  spel, de Nash ‘Bairgaining Solution’, werd door J. Nash in 1951 afgeleid
  uit een zestal axioma’s (Myerson, 1985).
   In dit onderzoek omtrent de vorming van gereguleerde prijzen werd een
  variant hierop gehanteerd. In tegenstelling tot de Nash ‘bargaining solution’
  werd niet a priori uitgesloten dat de macht van de onderhandelende partijen
  asymmetrisch verdeeld is. Dit maakt het model zeer flexibel bij het incor­
  poreren van verschillende doelen en daardoor representatief voor prijsvor­
  ming ook in andere landen dan België. Vele doelstellingen zijn namelijk te
  herleiden tot restricties op de ‘bargaining power’ van de betrokken partijen.
  Daardoor kunnen een aantal bekende situaties uit de reguleringsliteratuur
  als speciale gevallen door het model gegenereerd worden. Bijvoorbeeld door
  alle onderhandelingsmacht in de handen van de innoverende onderneming
  te plaatsen, verkrijgt men een situatie die in de ‘capture theorieën’ van
  Stigler, 1971, gedocumenteerd is.6
  Meer concreet impliceert dit model dat de gereguleerde prijs een gewogen
  gemiddelde is van de prijs voorgesteld door de innovator en de prijs voor­
  gesteld door de consumenten. (Voor een formele afleiding wordt de lezer
  verwezen naar pag. 47 in het proefschrift). Het gewicht dat aan elk voorstel
  wordt toegekend, hangt dan nauw samen met de onderhandelingsmacht
  van de partij die het voorstel formuleert. Het boven aangehaalde voorbeeld,
  waarin alle onderhandelingsmacht bij de innoverende onderneming ligt,
  komt dan eenvoudig neer op een gereguleerde prijs die samenvalt met de
  door de onderneming voorgestelde prijs.
   Dit flexibele model werd vervolgens getoetst aan observaties van prijsaan­
  vragen bij de Belgische Prijzencommissie in de periode van 1 januari 1976
  tot 1 januari 1982. De relatieve onderhandelingsmacht der partijen werd
  aldus empirisch bepaald.7 Op grond van deze test kan niet verworpen
  worden dat de minister van Economische Zaken in België beide partijen als
  evenwaardig behandelt, in die zin dat de ‘bargaining power’ van elk der
  partijen ongeveer gelijk is. Dit houdt in dat de minister een ‘split the
  difference’ politiek voert: hij kiest de gulden middenweg tussen het voorstel
  van de innovator enerzijds en dat van de consumenten anderzijds.8
  Naast dit concrete resultaat omtrent de prijsvorming van geneesmiddelen
  in België levert de analyse een ontvangstenfunctie op voor introductie in
  andere landen van de Europese Gemeenschap. Deze functie werd bekomen
  door, vertrekkend van de gereguleerde prijs, de variabele produktiekosten
  af te trekken, te vermenigvuldigen met het aantal verkochte éénheden, om
  tot slot al deze netto-kasstromen op te tellen over de relevante tijdshorizon,
  en wel na verdiscontering. (Voor een concrete vorm wordt de lezer verwezen
  naar pag. 61 van het proefschrift, meer bepaald uitdrukking 2.8). Een
  4-159
  
  dergelijke procedure levert een functie op die onder meer aangeeft hoe de
  ontvangsten uit nieuwe geneesmiddelenintroductie dalen naarmate de introductietijd in een land verdaagd wordt en naarmate de omzet of de
  onderhandelingsmacht in een land daalt. Vereenvoudigd voor twee landen
  kan men dan ook stellen dat9:
  -
  
  -
  
  +
  
  +
  
  +
  
  +
  
  R = f (Tx, T2, q x, q2, Zx, Z2)
  (1)
  waarbij R staat voor de ontvangsten, f werd gebruikt om aan te geven hoe
  de ontvangsten een functie zijn van de introductietijden in land 1 en 2
  (aangeduid met resp. Tx en T,), de omzet in land 1 en 2 (resp qx en q2), en
  tenslotte van de onderhandelingsmacht in diezelfde landen (aangeduid met
  resp. Zj en Z2). De plus- en mintekens boven deze symbolen geven aan of
  het om een positieve of negatieve beïnvloeding gaat: een toename met de
  onderhandelingsmacht in land 1 geeft aanleiding tot hogere ontvangsten,
  derhalve staat boven Zx een plusteken.
   5 Introductiekosten
  De procedures voor het testen van de veiligheid van nieuwe geneesmiddelen
  die moeten leiden tot het verlenen van een vergunning voor het op de markt
  brengen van deze producten zijn zeer gecompliceerd. Dit maakt het on­
  mogelijk deze procedures tot in alle details af te beelden in een economisch
  model. Niet alleen zijn er vele technische details, maar ook is het proces als
  dynamisch en stochastisch aan te merken. Al deze details meenemen in de
  analyse zou het model onhanteerbaar maken. In navolging van Gittens,
  1969; Lucas, 1971, en Kamien en Schwartz, 1972 is van de farmaceutischtechnische details geabstraheerd teneinde de dynamische en stochastische
  aspecten te beklemtonen. Een en ander resulteert in een ‘optimal control’
  probleem. Immers, voor het verkrijgen van de vergunning is het noodzake­
  lijk dat er genoeg positief bewijsmateriaal wordt geleverd inzake de veilig­
  heid. Te dien einde doet de innovator onderzoeks- en ontwikkelingsuitgaven, waarbij hij erop let deze kosten minimaal te houden. De oplossing van
  dit model bepaalt de minimale ontwikkelingskosten als functie van de
  geplande introductietijden en de door de veiligheidsvoorschriften vereiste
  toetsen. Meer bepaald kan men vereenvoudigd stellen:
  —
  
  —
  
  +
  
  +
  
  K = g (Ti» T2, Ax, A2j)
  (2)
  waarbij K staat voor de ontwikkelingskosten. Formule (2) geeft aan dat
  deze kosten bepaald worden door resp. de introductietijden (Tx en T2) en
  de omvang van het te verzamelen bewijsmateriaal in elk der landen (Ax en
  A2). Plus- en mintekens boven het symbool duiden ook hier weer op een
  positieve of negatieve causaliteit: indien bijvoorbeeld meer testen moeten
  plaatsvinden vooraleer het geneesmiddel in land 1 op de markt mag (A,
  stijgt), resulteert dit eveneens in een toename van de ontwikkelingskosten.
   4-160
  
  In deze context is het aangewezen de impliciete vorm in uitdrukking (2)
  concreter op te vullen. In de literatuur treft men vaak de specificatie
  1 (T,)2
  (3)
  aan, waarbij K, de ontwikkelingskosten in land 1 weergeeft, en A t en T t
  dezelfde interpretatie hebben als hierboven.6*10 Belangrijk hierbij is de vast­
  stelling dat een halvering van de introductietijd aanleiding geeft tot meer
  dan verdubbeling van de kosten. De oplossing van deze modellen zijn dus
  gekarakteriseerd door dalende meeropbrengsten van onderzoeksuitgaven:
  geeft men dubbel zoveel uit om in de helft van de tijd klaar te zijn, dan
  komt men niet aan de beoogde resultaten. Méér geld is nodig om in de helft
  van de tijd toch de gewenste introductie te bekomen.
   v
  
  _
  
  _____L _
  
  Bij de analyse is verder expliciet rekening gehouden met het feit dat
  bewijsmateriaal vereist in het ene land, ook bewijsmateriaal oplevert voor
  de introductie in een ander land. Aldus bestaan er in dit geval ‘spillovers’
  tussen verschillende projecten die uitgevoerd worden door hetzelfde labo­
  ratorium. In Van Cayseele (1986) worden de implicaties voor onderzoeksen ontwikkelingskosten van een dergelijke synergie bstudeerd. Dit in te­
  genstelling tot de gangbare modellen die tot op heden slechts ‘spillovers’
  tussen laboratoria van verschillende ondernemingen die werken aan het­
  zelfde project analyseerden.11
  Het belang van een kostenfunctie (zoals bijvoorbeeld gegeven door formule
  (2) is dat enkele recente theorieën uit de kostenleer voor het eerst toegepast
  kunnen worden op technologische innovatie. In het bijzonder kan nagaan
  worden of een aantal samenhangende technologische ontwikkelingen ge­
  karakteriseerd zijn door ‘economies of scope’ (Van Cayseele, 1987a). ‘Eco­
  nomies of scope’ doen zich voor wanneer het voordeliger is om twee of meer
  activiteiten te bundelen in één economische entiteit (zie Panzar en Willig,
  1981, voor de introductie van het begrip ‘economies of scope’ in de econo­
  mische analyse evenals voor de organisatorische implicaties). Indien ‘eco­
  nomies of scope’ bestaan zal de ontwikkeling van het nieuw geneesmiddel
  ter hand genomen worden door één laboratorium. Indien de ontwikkelingstechnologie geen ‘economies of scope’ behelst, zullen meerdere laboratoria
  worden ingezet waarbij enige duplicatie van resultaten niet uitgesloten is.
  Dit verklaart heel wat empirische verschijnselen die eerder moeilijk te
  duiden waren (zie voor de farmaceutische industrie Heiduk, 1982 en voor
  andere sectoren Aoki, 1984).
   6 W instgevendheid en introductietijden
  De samenvoeging van de in de voorgaande paragrafen gespecificeerde ont­
  vangsten en kosten levert een winstfunctie op die de hoogst mogelijke
  rentabiliteit geeft als functie van de introductietijden. Meer bepaald kan
  deze winstfunctie voorgesteld worden als:
  4-161
  
  P —R - K —f (T], T2> qi, q2, Zlt Z2) - g (T1; T2, A1; A2)
  (4)
  (Voor een verder uitgewerkte winstenfunctie kan de lezer terecht op pag.
  106 in Van Cayseele, 1987b).
  Hiermee wordt het mogelijk de optimale introductietijd te bepalen, evenals
  een comparatief-statische analyse uit te voeren van de factoren die deze
  introductie determineren. Dit is relevant in het perspectief van het beant­
  woorden van de eerste onderzoeksvraag: hoe beïnvloeden prijs- en veiligheidsreguleringen de introductietijden, in diverse landen?
  Concreet bepaalt men de winstmaximaliserende introductietijd in elk land
  door de volgende overwegingen te maken: veronderstel dat de geplande
  introductie vooruit gebracht wordt. De ontvangsten zullen dan toenemen
  maar ook de ontwikkelingskosten. Indien het netto-resultaat gunstig is,
  moet de introductie inderdaad sneller plaatsvinden. In het tegenoverge­
  stelde geval overweegt men beter alles bij het oude te laten of zelfs de
  introductie te verdagen.
   Indien eenmaal de winstmaximaliserende introductietijden bekend zijn,
  wordt het mogelijk een comparatief-statische analyse te maken. Deze analyse
  geeft weer hoe een innovator optimaal reageert op wijzigingen in de omge­
  ving. Indien bijvoorbeeld de testen die nodig zijn om introductie te bekomen
  toenemen, zullen de ontwikkelingskosten stijgen. Door de introductietijd
  te verdagen kunnen deze kosten (maar ook de ontvangsten) gereduceerd
  worden. De analyse waarvan sprake, geeft de richting van de aanpassing
  aan. In het algemeen maakt een dergelijke analyse duidelijk dat:
  a strengere prijs- en veiligheidsregulering in één land de introductietijd
  daar verdagen;
  b strengere prijs- en veiligheidsregulering in één land de introductietijden
  in andere landen uitstellen, en wel op een meer systematische manier
  dan tot nu toe geanticipeerd was. In de literatuur noemt men dit een
  ‘echo-effect’. Dit in navolging van Peltzman, 1973, die aantoonde hoe
  als gevolg van strengere veiligheidsvoorschriften in de VS, ook in het
  Verenigd Koninkrijk nieuwe geneesmiddelen trager geïntroduceerd wer­
  den. In tegenstelling tot de analyse van Peltzman toont de studie,
  waarover hier gerapporteerd wordt, aan dat enerzijds ‘echo-effecten’
  veel talrijker zijn, doch anderzijds niet altijd eenduidig kan worden
  vastgesteld in welke richting de introductietijden evolueren.
  Het model incorporeert derhalve de intuïtie dat een dalende rentabiliteit
  van een activiteit aanleiding geeft tot een geringere allocatie van middelen
  naar die activiteit. Meer concreet: strengere prijsregulering reduceert de
  ontvangsten en derhalve de rentabiliteit van nieuwe geneesmiddelenintro­
  ductie, waardoor de geneesmiddelenontwikkeling wordt teruggeschroefd en
  nieuwe geneesmiddelen later op de markt komen.
   Het is nuttig deze inzichten aan de realiteit te toetsen. Welnu, naast
  analysemogelijkheden biedt het model ook een theoretisch onderbouwde
  specificatie voor empirisch onderzoek. Hiervan gebruik makend werd ge­
  toetst in welke mate het ‘country-appeal’ van een land (in de zin dat nieuwe
  geneesmiddelen sneller en talrijker voorhanden komen) aangetast wordt
  4-162
  
  door strengere overheidsreguleringen. De resultaten uit de vroegere, louter
  empirische studies (zie Cullen, 1983; Grabowski, Vernon en Thomas, 1978)
  worden geconfirmeerd: harder overheidsoptreden geeft aanleiding tot laat­
  tijdige of helemaal geen introductie van het geneesmiddel in dat land.
  7 De effectiviteit van de prijsregulering
  Gegeven dat prijsregulering de innovativiteit van de sector op ongunstige
  wijze beïnvloedt, dringt zich de vraag op of dit instrument wellicht effectief
  is met betrekking tot andere doeleinden van het overheidsbeleid. Bijvoor­
  beeld: kan de billijkheidsdoelstelling (voorkomen dat het land in kwestie
  een onevenredige bijdrage aan de ontwikkelingskosten levert) gerealiseerd
  worden?
  Een dergelijke analyse vereist uiteraard in eerste instantie een exacte
  definitie van het begrip economische rechtvaardigheid. Baumol (1986) geeft
  een overzicht van de mogelijke definities die zinvol gehanteerd kunnen
  worden. In Van Cayseele (1987b, meer bepaald op pag. 37-39 en pag. 136­
  139) worden enkele van deze definities besproken in het perspectief van
  prijsregulering voor geneesmiddelen en internationale prijsvorming. Het is
  onmogelijk hierop uitvoerig in te gaan, doch in het navolgende wordt de
  essentie weergegeven van de benadering die gevolgd werd.
   Het rechtvaardigheidsbegrip dat gehanteerd werd in het onderhavige on­
  derzoek kan bestempeld worden als rationeel vanuit het oogpunt van een
  land. Rationeel omdat gesteld kan worden dat een rechtvaardige bijdrage
  van een land enkel de ontwikkelingskosten mag dekken die stricto sensu
  nodig zijn om het geneesmiddel in dat land te introduceren. Immers, indien
  een land méér betaald aan de multinationale onderneming dan het dat land
  zou kosten op individuele basis of in samenwerking met enkele andere
  landen het nieuwe geneesmiddel te introduceren, zou dat land irrationeel
  zijn.
  Rechtvaardigheid impliceert derhalve dat de regelingscommissies die zich
  in de diverse landen bezighouden met het bepalen van de rechtvaardige
  prijs, aan het rekenen slaan om uit te zoeken welke de goedkoopste manier
  is om het geneesmiddel te verkrijgen. Hierbij is elke optie aangaande
  coalitiepartners toegestaan. Indien de ontwikkelingskosten voor de intro­
  ductie in één land 160, en voor de introductie in twee landen 180 bedragen,
  terwijl ze voor de introductie in drie landen 330 belopen, zal geconcludeerd
  worden dat de rechtvaardige bijdrage 90 is. Dit omdat de goedkoopste weg
  om het geneesmiddel te bekomen erin bestaat samen met een ander land
  tot de ontwikkeling over te gaan, en de kosten (180) te delen. Indien een
  derde land in de coalitie betrokken wordt zullen de kosten oplopen tot 110
  voor elk land. Derhalve zullen de twee landen die initieel samenwerkten
  concluderen dat zij de introductie in dit derde land subsidiëren. Een
  bijdrage ten belope van 110 is dan onrechtvaardig.
   Echter, de hierboven voorgestelde oplossing waarbij twee landen samengaan
  is niet rechtvaardig ten opzichte van het derde land dat hierdoor in de kou
  blijft staan en daardoor op zijn eentje tot de ontwikkeling dient over te
  gaan, resulterend in kosten ten belope van 160. Dit land zal dan ook pogen
  4-163
  
  de bestaande coalitie te breken om zelf scheep te gaan met een land,
  waardoor de ontwikkelingskosten onder 160 gedrukt kunnen worden.
  Noteer in dit opzicht dat de multinationale innovator die alle drie de landen
  voorziet van het nieuwe geneesmiddel de efficiënte oplossing is. Dit omdat
  de multinational minder kost dan 340 (=180 + 160, 2 landen samen, 1
  afzonderlijk) of 480 ( = 3x160, alle 3 afzonderlijk). Nochthans heeft elk land
  afzonderlijk bezwaar tegen deze efficiënte oplossing die behelst dat men
  110 betaald in plaats van 90.12 De multinational zal nochthans in de drie
  landen introduceren indien de winst hierdoor maximaal wordt. Indien in
  elk land waarin geïntroduceerd wordt de ontvangsten 170 bedragen, zal de
  multinational in alle drie de landen introduceren: 3x170-330 is groter dan
  2x170-180.
  De hierboven verkregen resultaten zijn uiteraard afhankelijk van het ge­
  kozen cijfervoorbeeld. Door gebruik te maken van technieken uit de co­
  öperatieve speltheorie, die frequent zijn toegepast zowel in de accounting
  theorie (zie Balachandran en Ramakrishnan, 1981) als in de theorie van de
  publieke onderneming (zie Faulhaber, 1975), kan bepaald worden onder
  welke omstandigheden deze resultaten in het algemeen opgaan. Het is
  inmiddels duidelijk dat het verloop van de ontwikkelingskosten hierbij een
  cruciale rol speelt. Deze kosten worden bepaald door de bijkomende testen
  nodig voor de introductie van het geneesmiddel in een additioneel land.
   Een case study van de introductieprocedures in de Europese Gemeenschap
  en de VS wijst erop dat in de praktijk deze procedures te divergent zijn,
  zodat een situatie ontstaat die gelijkenissen vertoont met het aangehaalde
  voorbeeld.13 Subsidievrije prijsvorming bestaat dan niet en de effectiviteit
  van prijsbeheersing is twijfelachtig.
  8 Conclusies
  In het kader van dit onderzoek blijkt dat prijsregeling de innovativiteit van
  de farmaceutische industrie hindert. Gegeven de huidige institutioneel
  sterk verschillende veiligheidsvoorschriften blijkt tevens dat prijsregulering
  niet bijdraagt tot het implementeren van rechtvaardigheid. Het onderzoek
  levert derhalve geen argumenten tegen de huidige deregulatietrend in
  Europa. Een andere beleidsimplicatie die uit dit onderzoek naar voor komt,
  behelst de wenselijkheid van een grotere harmonisatie van de veiligheids­
  voorschriften tussen diverse landen. Tenslotte levert de analyse een aantal
  inzichten op omtrent de innovatieve strategie en R&D-organisatie te volgen
  door een geneesmiddelenconcern.
  Uiteraard is het gewenst de analyse uit te breiden tot de fasen die aan het
  ontwikkelingsproces voorafgaan, bijvoorbeeld fundamenteel farmaceutisch
  en biologisch onderzoek, en fasen die volgen na het verstrijken van de
  wettelijke bescherming uit hoofde van het patentrecht. Meer bepaald het
  statuut van ‘generics’ of witte produkten14 werpt zich op als een probleem.
  Eveneens vermelden we de mogelijkheid dat prijsregulering andere, hier
  niet gedocumenteerde doelstellingen nastreeft. Ook zou verder onderzoek
  4-164
  
  in dit verband aandacht kunnen besteden aan andere overheidsinstrumen­
  ten zoals subsidies of de selectieve terugbetaling door het sociale zekerheids­
  stelsel, die de dynamische efficiëntie van de gemengde economie eveneens
  beïnvloeden (zie De Bondt en Van Cayseele, 1985).
   De belangrijkste bijdrage van dit onderzoek ligt dan in eerste instantie in
  het ter beschikking stellen van een analytisch kader waarin de problemen
  die gepaard gaan met innovatie in een gereguleerde sector onderzocht
  kunnen worden. Aldus werd de kloof die bestaat tussen de economische
  literatuur over innovatie en de meer pragmatisch geïnspireerde ‘farmaceutical economics’ (zie ook Comanor, 1987), enigszins gereduceerd.
  Literatuur
  
  Aoki, M., Innovative Adaption trough the Quasi-Tree Structure: an Emerging Aspect of
  Japanese Entrepreneurship, Journal of Economics, (Zeitschrift fiir Nationalökonomie),
  supp. 4, 1984 pag. 177-198.
  Balachandran, B., and R. Ramakrishnan, The Accounting Review, 1981, pag. 85-96.
  Buchanan, J., An Economic Theory of Clubs, Economica, vol. 32, 1965, pag. 1-14.
  Comanor, W., The Political Economy of the Pharmaceutical Industry, Journal of Economic
  Literature, vol. XXIV, 1986, pag. 1186-1217.
  Cullen, R., Pharmaceuticals Inter-Country Diffusion, Managerial and Decision Economics,
  vol. 4, no. 2, 1983, pag. 73-82.
  De Bondt, R. and P. Van Cayseele, Overheidsbeleid t.a.v. industriële vernieuwingsactiviteiten,
  Maandschrift Economie, vol. 4, no. 3, 1985, pag. 214-26.
  Faulhaber, G., Cross subsidisation: pricing in public enterprise, American Economie Review,
  vol. 65, 1975, pag. 966-977.
  Gittens, J., Some Problems of Stochastic Resource Allocation, Journal of Applied Probability,
  9, 1972, pag. 360-369.
  Grabowski, H., J. Vernon and L. Thomas, Estimating the effects of regulation on innovation:
  an international comparative analysis of the pharmaceutical industry, The Journal of Law
  and Economics, vol. 21, no. 1, 1978, pag. 133-163.
  Heiduk, G., Multinationalisation in the pharmaceutical industry as a response to national
  health policies, Managerial and Decision Economics, vol. 3, no. 4, 1982, pag. 194-204.
  Holmstrom, B. and R. Myerson, Efficient and durable decision rules with incomplete infor­
  mation, Econometrica, vol. 51, 1985, pag. 1799-1819.
  Huber, P., Exorcists vs. gatekeepers in risk regulation, Regulation, Nov.-Dee. 1983, pag. 23-32.
   Kamien, M. and N. Schwartz, Timing of innovations under rivalry, Econometrica, vol. 40,
  1972, pag. 43-60.
  Kamien, M. and N. Schwartz, Market structure and innovation, Cambridge University Press,
  1982, Cambridge.
  Lucas, R. E., Optimal management of a research and development project, Management
  Science, vol. 17, no. 11, 1971, pag. 679-97.
  Mansfield, E., N. Schwartz and S. Wagner, Imitation costs and patents: an empirical study,
  The Economic Journal, vol. 91, 1981, pag. 907-918.
  Myerson, R., An introduction to game theory, The Center for Mathematical Studies in
  Economics and Management Science, Discussion paper, 1985, no. 623.
  Panzar, J. and R. Willig, Economies of Scope, American Economic Review, 1981, pag. 268­
  272.
  Peck, M. and F. Scherer, The weapons acquisition process: An economic analysis, Harvard
  Business School, Division of Research, 1962.
  Reekie., D., Drug prices in the U.K., U.S.A., Europe and Australia, Australian Economic
  Papers, June 1984.
  Scherer, F., Industrial market structure and economic performance, 2nd Edition, Rand
  McNally, Chicago, 1980.
  Van Cayseele, P., Spillovers and the cost of multiproject R.&D., Managerial and Decision
  Economics, vol. 7, 1986, pag. 133-139.
  Van Cayseele, R, Economics of scope in research and development, Journal of Economics
  (Zeitschrift für Nationalökonomie), 1987a, vol. 47, no. 3, pag. 273-285.
  4-165
  
  Van Cayseele, R, Regulation and International Innovative Activities in the Pharmaceutical
  Industry, Doctoraal Proefschrift, Katholieke Universiteit Leuven, 1987b, 169 pag.
  Van Cayseele, R, National policy responses to innovative multinational enterprise: A club
  theoretic approach, Research Memorandum, Rijksuniversiteit Limburg 87.029, paper voor
  de ‘Workshop on the Convergence of Internationa] and Domestic Markets and Policy
  Responses in Europe, Japan and the USA’, European Institute for Advanced Studies in
  Management, Brussels, 1987c.
  Vereniging voor Economie, Overheidsinterventies, Effectiviteit en efficiëntie, 15de Vlaams
  Wetenschappelijk Economisch Congres, Leuven, mei 1981.
   Von Grebmer, K., International pharmaceutical supply prices: definitions-problems-policy
  implications, Managerial and Decision Economics, vol. 2, no. 2, 1981, pag. 74-81.
  Noten
  1 De auteur dankt Prof. dr. J. H. R. van de Poel voor talrijke suggesties. Langs deze weg
  wenst de auteur eveneens Prof. dr. R. de Bondt, Prof. dr. P. de Grauwe, Prof. dr. H. Daems
  en Prof. dr. H. Schreuder te bedanken voor hun steun in diverse stadia van het onderzoek.
  De financiële steun van het Interuniversitair College voor Managementwetenschappen (Brus­
  sel) die het mogelijk maakte het proefschrift te voltooien tijdens een studieverblijf aan
  Northwestern University is evenzeer geapprecieerd.
  2 Op dit onderzoek promoveerde de auteur op 20 mei 1987 aan de Katholieke Universiteit
  te Leuven. Promotor was Prof. dr. R. de Bondt, als co-promotor trad Prof. dr. P. de Grauwe
  op. De titel van het proefschrift is ‘Regulation and International Innovative Acitivities in
  the Pharmaceutical Industry’. In dit artikel wordt verwezen naar een uitgave in eigen beheer.
  3 Recent statistisch onderzoek geeft aan dat binnenlandse ondernemingen in de EG samen
  zelden een marktaandeel van 50% behalen.
  4 Hierbij gaat men ervan uit dat een keuze dient gemaakt te worden tussen innovativiteit
  en monopoliemacht. Monopolistische sectoren zouden dan innovatiever zijn dan competi­
  tieve, en grote bedrijven zouden innovatiever zijn dan kleine. Voor de talrijke theoretische en
  empirische bijdragen van economen door de jaren heen, zie Kamien en Schwartz, 1982.
  5 Ontvangsten zijn hier gedefinieerd als dekkingsbijdrage. Het gaat hier dus om verkoopontvangsten minus variabele kosten.
  6 Eén der bekende stellingen van Nobelprijswinnaar George Stigler houdt voor dat de meeste
  reguleringen ontstaan doordat de private sector er zelf om vraagt. Onder het motto het
  algemeen belang te dienen implementeren de regulatoren van overheidswege dan de situatie
  die het bedrijfsleven het meest gunstig uitkomt.
   7 Zie Van Cayseele, 1987b, pag. 50, tabel 1.
  8 Hierbij duikt uiteraard het probleem van strategisch gedrag op. De betrokken partijen
  formuleren hun voorstel dan zo dat na arbitrage bekomen wordt wat initieel beoogd was.
  Kortom, de betrokken partijen gebruiken hun kennis van het reguleringsproces om zich te
  verbeteren. Dit kan een probleem scheppen voor het gebruik van de beslissingsregel in kwestie.
  Zie daaromtrent Holmstrom en Myerson, 1983 in het algemeen, en Van Cayseele, 1987b, voor
  prijsregulering in het bijzonder.
  9 Zie Van Cayseele, 1987b, pag. 61 (formule 1.8) voor de expliciete vorm van deze uitdrukking.
  10 Deze specificatie kan ook afgeleid worden uit een ‘optimal control’probleem, waarin dan
  weliswaar de onderzoeksuitgaven die plaatsgrijpen door de tijd heen niet verdisconteerd
  worden. (Voor een meer realistische specificatie die wel rekening houdt met verdiscontering
  en onzekerheid, evenals met de complexe interacties die plaatsvinden wanneer in verschil­
  lende landen wordt geïntroduceerd, kan de lezer terecht op pag. 79 in Van Cayseele, 1987b).
  Anderzijds is specificatie (3) een vuistregel (voor een discussie, zie Scherer 1980, pag. 427).
  Empirische studies valideren deze ‘time-cost trade-offs’ (zie Mansfield, Schwarz en Wagner
  (1981) of Peek en Scherer (1962).
  11 Het gaat hier om de exploderende literatuur over ‘p atent races’, op een uitstekende
  manier samengevat in Kamien en Schwartz (1982). Het onderwerp van deze studies is de
  concurrentiestrijd tussen rivaliserende ondernemingen die streven naar hetzelfde patent.
  12 In het proefschrift worden deze begrippen ook gerelateerd tot de theorie van de econo­
  mische clubs (Buchanan, 1965). Dit levert een nieuwe benadering op ten aanzien van
  multinationale ondernemingen en verklaart waarom prijsregelingen, ‘royalty ceilings’, e.d.m.
  geobserveerd worden (zie Van Cayseele, 1987b, evenals Van Cayseele, 1987c).
  13 Zie Van Cayseele, 1987b. Recente voorstellen binnen de Europese Gemeenschap gaan in
  de goede richting met het harmoniseren van de registratieprocedures.
   14 Net als in andere sectoren worden in de farmaceutische industrie produkten op de markt
  gebracht zonder merknaam. Deze worden dan verkocht onder de ‘generische’ naam van het
  produkt vandaar de term ‘generics’. Na het verstrijken van het patent is het immers nog
  steeds onmogelijk het produkt te verkopen onder de merknaam van de innovator.
  4-166.
  