text: UvA-DARE (Digital Academic Repository)
  
  Rechtspluralisme en interlegaliteit
  Hoekema, A.J.
  Publication date
  2004
  Document Version
  Final published version
  
  Link to publication
  Citation for published version (APA):
  Hoekema, A. J. (2004). Rechtspluralisme en interlegaliteit. (Oratiereeks). Vossiuspers UvA.
  General rights
  It is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the author(s)
  and/or copyright holder(s), other than for strictly personal, individual use, unless the work is under an open
  content license (like Creative Commons).
  Disclaimer/Complaints regulations
  If you believe that digital publication of certain material infringes any of your rights or (privacy) interests, please
  let the Library know, stating your reasons. In case of a legitimate complaint, the Library will make the material
  inaccessible and/or remove it from the website. Please Ask the Library: https://uba.uva.nl/en/contact, or a letter
  to: Library of the University of Amsterdam, Secretariat, Singel 425, 1012 WP Amsterdam, The Netherlands. You
  will be contacted as soon as possible.
  UvA-DARE is a service provided by the library of the University of Amsterdam (https://dare.uva.nl)
  Download date:14 Jul 2024
  
  Rechtspluralisme en interlegaliteit
  
  Vossiuspers UvA is een imprint van Amsterdam University Press.
  Deze uitgave is totstandgekomen onder auspiciën van de Universiteit van Amsterdam.
  Omslag: Colorscan, Voorhout
  Opmaak: JAPES, Amsterdam
  Foto omslag: Carmen Freudenthal, Amsterdam
  
  ISBN 90 5629 349 4
  © Vossiuspers UvA, Amsterdam, 2004
  Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming
  van de uitgever.
   Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j0
  het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de
  Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot
  de uitgever te wenden.
  Rechtspluralisme en interlegaliteit
  
  Rede
  in verkorte vorm uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van
  hoogleraar in het rechtspluralisme aan
  de Universiteit van Amsterdam
  op donderdag 4 december 2003
  door
  
  André J. Hoekema
  
  Geachte toehoorders,
  
  Wat is rechtspluralisme, het onderwerp van mijn les van vandaag? Ik zal dat om te
  beginnen illustreren met 8 minuten beeld en geluid.
  Vertoond is een collage van scènes uit vier film- en videoproducties:
  1
  
  1. Op zoek naar recht.
  2
  2 en 3. Rechtspraak op de alevitische cem.
  3
  4. White Justice.
   In de eerste scène zien we een nationale, Frans sprekende Togolese vredesrechter, de juge de paix, in een rechtszitting die is aangespannen door een jonge vrouw
  die weigert te trouwen met de door haar verwanten gearrangeerde partner, en
  samenleeft met de man van haar eigen keuze. De vredesrechter dient officieel
  het lokale recht, het volksrecht van het betreffende volk, toe te passen. Hij kent
  de taal van dat volk niet want hij behoort tot een der andere volken van Togo. Er
  wordt met enig geharrewar een tolk gevonden. Wanneer de vrouw zegt dat haar
  vader het huwelijk gearrangeerd heeft, blijkt het om de broer van haar vader te
  gaan, haar oom – een verwant die in vele culturen feitelijk de rol van vader vervult. De rechter beleert haar onmiddellijk ‘dat een oom geen vader is’.
  In de scènes twee en drie is te zien hoe de dede, een geestelijk leider, optreedt
  in conflicten tussen leden van de alevitische gemeenschap in Turkije (scène
  twee) respectievelijk Nederland (scène drie). Op de daartoe bestemde ceremoniële bijeenkomst, de zogenaamde cem, spreekt hij partijen toe, kapittelt hen en
  roept hij op tot verzoening. Andere leden van de gemeenschap vallen hem bij en
  roepen soms luidkeels om verzoening en het sluiten van vrede. De dede wijst
  
  5
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  erop dat partijen hun zaak weliswaar aan de instanties van de staat kunnen voorleggen, maar het is duidelijk dat verzoening ten overstaan van de eigen gemeenschap de voorkeur heeft.
   In de vierde scène zien we het begin van een rechtszitting, geleid door een
  Franstalige, in dit geval Engels sprekende blanke rechter uit Québec (Canada)
  die met aanklager, verdediger, griffier, enzovoort, is ingevlogen in een zeer
  noordelijk Inuitdorpje. De zitting wordt gehouden in een schoollokaaltje, en er
  staat een man terecht die een paar maanden ervoor op een avond dronken in het
  huis van een verwante is binnengedrongen en de vrouw heeft lastiggevallen. Het
  blijkt dat de begrippen van deze White Justice zich moeilijk laten vertalen in het
  Inuktituk, de Inuit taal, zoals I plead guilty. De Inuit bekennen vrijwel altijd
  schuld en hebben geen voorstelling van een proceshouding die zou kunnen inhouden dat men not guilty kan pleiten, ook al heeft men het wel gedaan, en dan
  misschien wel bij gebrek aan bewijs zou kunnen worden vrijgesproken. Niettegenstaande dit feit wordt door de tolk de vraag Do you plead guilty vertaald als:
  heeft u het gedaan?
  Vier scènes van rechtspluralisme. Volksrecht stuit op nationaal recht in Togo waar
  de juge de paix zeker weet dat een oom geen vader is en later het uithuwelijken zal
  verbieden omdat het in strijd is met het op het Franse recht geïnspireerde begrip
  van de ordre public. Inuitrecht stuit op de White Justice van Québec, waarin I plead
  guilty een proceshouding betekent en niet: ik heb het echt gedaan.4 De alevieten
  echter uit de middelste twee scènes5 – een liberale heterodoxe moslimgroep – botsen met hun conflictbeslechting op hun speciale bijeenkomst, de cem, niet tegen
  nationaal (Turks resp. Nederlands) recht. Integendeel. Zien we hun leiders als bestuurders van een vereniging,6 dan hebben hun beslissingen naar Nederlandse recht
  officieel de kracht van recht mits de dede blijft binnen wet, statuten en de openbare
  orde.7 Zouden de alevieten ooit concurreren met het nationale strafrecht en/of hun
  leden met dwang onder hun gezag houden, dan ontstaat er in plaats van parallellie
  van recht, confrontatie tussen verschillende ordes van recht.
   Ik laat weliswaar rechtszalen zien maar doe dat omdat deze een blik gunnen op de
  maatschappij. Dáár, om te beginnen dus buiten de rechtszaal, worden mensen feitelijk tegelijk door twee (of meer) werelden dwingend en vaak tegenstrijdig op hun
  
  6
  
  R E C H T S P LU R A L I SM E E N I N T E R L E G A L I T E I T
  
  gedrag aangesproken. Dat noem ik maatschappelijk of feitelijk rechtspluralisme.
  Mensen ervaren de dwang om te leven volgens vaak tegenstrijdige, maar soms parallelle normen die afkomstig zijn van talrijke groepen, organisaties en gemeenschappen en niet alleen van de staatsgemeenschap. Statelijk recht heeft weliswaar de
  pretentie alomvattend, beslissend, exclusief en effectief het samenleven op orde te
  houden, maar de praktijk laat iets anders zien. Deze concurrentie tussen officiële en
  niet-officiële ordening van verhoudingen staat centraal in studies naar rechtsplura8
  lisme als maatschappelijk verschijnsel.
   Voor de juridische commentator is dit evenwel niet het eerste waaraan hij
  denkt; bij ‘rechtspluralisme’ denkt hij in de eerste plaats aan het juridisch verschijnsel dat in bijvoorbeeld het Togo van 1978 de juge de paix rechtens de opdracht had
  om binnen het nationale recht soms ook volksrecht toe te passen.9 Blijkbaar is dit
  volksrecht in de nationale Togolese, westers gerichte rechtsorde officieel tot bron
  van recht verklaard en staat het op één lijn met al het andere officiële recht. Dit betekent niet dat normen van volksrecht voortaan vrijelijk mogen concurreren met
  die van nationaal recht. Integendeel, er is rechtens een bepaalde verhouding tussen
  de twee georganiseerd, in het geval van het volksrecht eentje van ondergeschiktheid: aan de rechter is opgedragen curatele uit te oefenen.10 Via de rechtsregels die
  deze curatele opdragen en nader regelen11 wordt aldus uit twee (in feite vele)
  rechtsordes, die vaak onderling zeer verschillend zo niet strijdig zijn, een eenheid
  geconstrueerd; een juridische eenheid. Zulke rechtseenheid treffen we althans op
  papier aan, in grondwet en uitvoeringswetgeving, en – in dit geval van Togo – ook in
  de rechtspraktijk zelf waarin een nationale rechter regels van volksrecht onverenigbaar verklaart met nationaal recht en daardoor een bepaald soort eenheid van de
  nationale rechtsorde bewaakt. Deze juridische organisatie van maatschappelijk
  rechtspluralisme schept formeel of juridisch rechtspluralisme.12 In Québec bestaat
  dat niet: Inuitrecht bestaat rechtens niet volgens het nationale recht van Québec
  c.q. federaal Canada – nóg niet.13 Het moet overigens nooit uit het oog worden verloren dat een rechtsconstructie ons niet over het samenleven zelf informeert. Het is
  waarschijnlijk dat de Inuit, al vallen zij rechtens exclusief onder het recht van
  Québec, volgens eigen volksrecht blijven leven en blijven botsen met White Justice.
   Net zo waarschijnlijk is het dat, ondanks verbod van de Togolese nationale rechter,
  vele14 mensen zich blijven gedragen volgens het volksrecht en huwelijken regelen
  zoals dat altijd gebeurd is: feitelijk rechtspluralisme blijft dus bestaan. Omgekeerd
  betekent juridisch rechtspluralisme als kenmerk van een rechtsorde niet automa-
  
  7
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  tisch dat het nu uit is met de gebruikelijke minachting voor volksrecht in de officiële
  rechtspraktijk, het openbaar bestuur en het leven van alledag.
  Al zal ik verderop aangeven dat dit juridisch rechtspluralisme ook voor de rechtsantropologie en -sociologie van groot belang is, primair gaat mijn les over het feitelijk rechtspluralisme, en dat gebeurt met een rechtssociologische maar ook met een
  rechtsantropologische blik. Voortaan gebruik ik de term ‘rechtsantropologie’ voor
  beide.
  In deel 1 bespreek ik enkele varianten en begrippen van rechtspluralisme, in deel 2
  ga ik in op menging van rechtsordes en interlegaliteit – allereerst in een casus uit
  Bolivia – en dan in deel 3 op de Nederlandse verhoudingen.
  Voordat ik hiermee begin breng ik eerst veel dank uit aan Wibo van Rossum, mijn
  collega uit de ex-vakgroep, onderzoeker van de alevitische cem.Hij heeft – ook nog
  met hulp van Wil Bollé van onze faculteit – het collage van film- en videomateriaal
  technisch gerealiseerd.
   1. Varianten en begrippen van rechtspluralisme
  1.1 Erkenning
  Wat we in de scènes zien, is feitelijk rechtspluralisme van een bepaalde soort, bezien onder een speciaal perspectief: het erkenningperspectief. We zien zo te noemen distincte gemeenschappen: leefvormen van mensen die zich, behalve in taal,
  religie en ordehandhaving, in nog veel meer opzichten onderscheiden en steeds va15
  ker willen onderscheiden in een vaak drukkende omgeving. Het zijn minisamenlevingen (soms getalsmatig niet mini maar omvangrijk) waarin de deelgenoten zich
  ook onderscheiden in voorstellingen over samenleven, mens, huwelijk en verwantschap,orde, schuld en verzoening. Dit zijn vanzelfsprekende waarheden die we
  vroeger ‘cultuur’ noemden, maar dat suggereert te veel een vaststaand en overmachtig iets dat ons hopeloos vastpint.16 Ik zal verder soms over interpretatiekaders
  spreken, maar gebruik toch vaak het prettig korte woord ‘cultuur’. Het is onder
  rechtsantropologen gangbaar om (delen van) de orde van zulke gemeenschappen
  
  8
  
  R E C H T S P LU R A L I SM E E N I N T E R L E G A L I T E I T
  
  een rechtsorde te noemen en deze voor vergelijkende doeleinden op één lijn te stellen met statelijke rechtsordes.
   De leiders maken van sommige van de speciale kenmerken van hun groepering,
  en zeker ook van de eigen rechtsvormen, grenspaaltjes: dit is hoe wij zijn, namelijk,
  zoals Agnes Schreiner (2003) een keer schreef in iets ander verband: anders maar hetzelfde, een andere maar gelijkwaardige levensvorm. Men verklaart trots te zijn op
  zijn identiteit en zijn geschiedenis – woorden die ook werden gebruikt in het concept voor een Europese Grondwet17 – en vraagt daarvoor, dus ook voor de eigen
  rechtsorde, respect en erkenning, niet alleen achter de voordeur maar ook in de
  staatsinstellingen en in het officiële recht. Er wordt een beroep gedaan op the right to
  be different.Over de hele wereld zien we dit gebeuren: in eigen land met de migrantengemeenschappen, in Europa met zijn minderheden, zijn inheemse volken en de
  Roma en Sinti, evenals in andere continenten. De verdeling van staatsmacht wordt
  uitgedaagd, de aanval wordt geopend op de verbeelde gemeenschappelijkheid of
  homogeniteit van het dominante cultuurpatroon en de rechtsorde van een samenleving die in één staatsverband18 verenigd is. In niet weinig landen wordt deze erkenningswil gehoord en in nieuwe politieke en juridische vormen, zij het onder een
  vracht aan mitsen en maren, gehonoreerd. Er vormen zich, zoals Kymlicka (2001)
  het noemt, nogal wat multinational federations. Hoe staten en politieke elites in Latijns Amerika reageren op deze uitdaging, vooral van de inheemse volken aldaar,
  wordt onder meer behandeld in The challenge of diversity waarover Willem Assies,
  Gemma van der Haar en ik de redactie voerden.19
  Onder dit erkenningperspectief zien we in één staatsverband twee of (vaak) meer
  onderling behoorlijk verschillende rechtsordes die de mensen tegelijkertijd dwingend aanspreken en daarbij vaak met elkaar botsende eisen stellen of sterk uiteenlopende mogelijkheden scheppen. Elk van deze rechtsordes ontleent zijn maatschappelijke kracht aan een eigensoortige sociale ondergrond, een volk, een nationale
  gemeenschap, enzovoort en wordt gekenmerkt door ten minste gedeeltelijk eigensoortige beginselen, normen en werkwijzen. Ik sprak eerder over botsing van twee
  werelden en hun recht.20 Het is goed om van meet af aan te onderstrepen dat ik feitelijk rechtspluralisme verbind met het daadwerkelijk bestaan van uiteenlopende
  sociale werelden: gemeenschappen, groepen, netwerken, ‘sociale velden’, volken,
  nationale gemeenschappen e.d. Aan deze zo uiteenlopende sociale werelden ontlenen de betreffende rechtsordes hun feitelijke gezag (legitimiteit) en effectiviteit.
   9
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  Onder het erkenningperspectief gaat het hierbij om gemeenschappen e.d. die op
  veel punten onderling sterk verschillen. Dat sommige van deze sociale werelden
  wellicht alleen in de verbeelding bestaan of uiterst vloeiende grenzen hebben, is een
  probleem dat later aangestipt wordt.
   1.2 Sturing
  21
  
  Een ander perspectief op feitelijk rechtspluralisme is dat van sturing. We kennen
  in ons land en elders heel veel functionele groepen ofwel doelgerichte gezelschappen
  zoals de huisartsenvereniging, ambtelijke organisaties, het verband van ondernemers in de bouwwereld, agrarische standsorganisaties, netwerken van milieugroepen, internationale netwerken van ondernemingen, de wereldbank. Dergelijke
  functionele groepen bestaan alleen omdat en voorzover ze hun deelgenoten of betrokkenen weten te binden, beter gezegd: in zoverre mensen zich op een gedeelde
  taak of missie oriënteren en de daartoe opgezette samenwerkingsverbanden van
  waarde (blijven) vinden. Binnen deze groepen worden eigen normen ontwikkeld
  die in eigen kring worden gehandhaafd.22 Het is omstreden of het zinvol is deze
  eigen orde een rechtsorde te noemen en het rechtsbegrip dus in rechtsantropologisch opzicht zeer ver uit te breiden. Dit ligt bij functionele groepen niet voor de
  hand: het zijn geen minisamenlevingen, maar doelgerichte gezelschappen die
  mensen maar op beperkte manier en op een beperkt aantal gebieden aan zich binden. Ik wil bij zulke functionele groepen niet van een rechtsorde spreken en gebruik
  de terminologie ‘groepsnormen’, respectievelijk ‘niet-statelijke normatieve ordeningen’.23
  Dergelijke groepsnormen ontkrachten soms feitelijk het officiële recht – ik
  denk aan de bouwenquête, die liet zien hoe de intern krachtig werkzame normen en
  codes van de bouwwereld over het onderling regelen van concurrentie bij aanbestedingen het winnen (of wonnen) van de verbodsnormen uit de officiële wet24 – of
  geven er een eigen draai aan.25 Ik zou ook scènes hebben moeten laten zien uit documentaires van Maarten Schmidt en Thomas Doebele over bijvoorbeeld bijstands26
  ambtenaren in actie. Dan wordt duidelijk hoe, feitelijk gesproken, ambtenaren –
  in het bijzonder ambtelijke groepen – voor een niet onbelangrijk deel bepalen hoe
  de wet er in de uitvoering en toepassing, dat wil zeggen voor de burger op straat, zal
  uitzien. Dit niettegenstaande het ontbreken van de formele bevoegdheid om eindbeslissingen te nemen en niettegenstaande de toeziende rol van hogere chefs.27 Het
  
  10
  
  R E C H T S P LU R A L I SM E E N I N T E R L E G A L I T E I T
  
  28
  
  zijn dan vooral de interne groepsnormen die beslissend zijn. Ik heb nogal wat onderzoek begeleid naar de rol van ambtelijke interne normen in het proces van besluitvorming over aanvragen van bijstand, van ziektewetuitkeringen, van (bouw-,
  hinderwet-, woon-, ontslag-)vergunningen. Marc Hertogh (2002, p.  Rechtspluralisme gezien vanuit deze gezichtshoek wil het verschijnsel treffen
  dat naast officieel recht feitelijk talrijke andere bronnen van maatschappelijke normering effectief werkzaam zijn en dat mensen dat voelen doordat er soms parallelle,
  soms aanvullende maar soms ook tegen elkaar inwerkende gedragseisen aan hen gesteld worden.30 Centraal beleid en wettelijke ingrepen in de samenleving breken op
  het oppervlak van deze interne normen en werken vaak niet, of althans niet zoals
  bedoeld is. Iedereen weet dat nu.31 Pas door de verwerking van wettelijke boodschappen in en door de functionele groepen begint het officiële recht aan zijn maatschappelijk leven. Wat er terechtkomt van WAO-wijzigingen, ligt feitelijk in de
  handen van keuringsartsen en hun interne, onderlinge normen.
  Hoe sterk de concurrentie is die de juridische ordening van verhoudingen ondervindt van andere niet-statelijke normatieve stelsels die gebonden zijn aan functionele groepen, weten we ook uit onderzoek naar onderhandelend bestuur, een
  ander thema dat me allang bezighoudt. Stel, overheden willen de inrichting van de
  
  11
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  32
  
  ruimte sturen en vrij baan maken voor de verbreding van de A4 door Leiderdorp.
   Proberen provincie, gemeente en Rijk dit verticaal, dat wil zeggend bevelend en regelend, te realiseren, desnoods na hoorzittingen, dan verzandt het project in slepende procedures en maatschappelijke weerstand. Na jaren modderen wordt duidelijk
  dat – wettelijke bevoegdheid of niet – een plan dat kans op uitvoering heeft niet op
  deze verticale manier tot stand komt. Kans op een geslaagde uitvoering is er alleen
  als men weet te komen tot neutralisering van de weerstanden, niet alleen van andere overheden maar vooral van heel wat maatschappelijke organisaties en groepen
  die hun vermogen tot normvorming en binding van hun deelgenoten heel wel kunnen inzetten om centrale plannen te dwarsbomen. De al sinds jaar en dag ingeslagen
  weg is die van onderhandelen: nodig de betreffende groepen als echte partners aan
  de bestuurstafel uit. Dit (langdurige) horizontale partneroverleg creëert na een periode van heftig antagonisme voldoende vertrouwen om langzamerhand een feitelijk werkzaam netwerk van redelijk stabiele en gelijkwaardige relaties te scheppen
  dat interne bindingskracht blijkt te hebben. Het netwerk ontwikkelt eigen definities van het probleem, van de mogelijke oplossingen, van de prioriteiten en haalbaarheden, en komt tot specifieke onderlinge binding in de vorm van normen van
  behoorlijke omgang en samenwerking, waaraan allen zich feitelijk plegen te binden.
   Deze publiek-private netwerken bepalen in hoofdzaak (semi-autonoom) welk beleidsplan eruit voortkomt. Men spreekt in de literatuur over ‘netwerksturing’. Wie
  wil weten hoe het beleid in ons land er uit zal gaan zien op het gebied van de inrichting van de ruimte, de gezondheidszorg of het milieu moet zich op zulke platforms
  begeven en niet alléén in de spreekkamers van de bevoegde gezagsdragers.33
  Zo worden door ervaren, dagelijkse bestuurders consequenties getrokken uit
  het bestaan van feitelijk pluralisme van statelijke en niet-statelijke normatieve stelsels. Het komt erop neer dat weerstanden van functionele groepen overwonnen
  worden door hun zelfregulerend vermogen via allerhande constructies van samenwerking voor overheidsdoelen te winnen.34
  35
  
  Tot zover de beide perspectieven. We kunnen ook het recht van distincte gemeenschappen onder dit sturingsperspectief bekijken, bijvoorbeeld wanneer een overheid meent gedwarsboomd te worden door lokale weerstand tegen een of andere
  modernisering of, omgekeerd, wanneer een overheid meent dat het eigenlijk wel
  heel handig is dat de alevieten zelf hun conflicten oplossen. Ik denk ook aan de internationale ontwikkelingshulp waarbinnen op grond van gebleken mislukkingen van
  
  12
  
  R E C H T S P LU R A L I SM E E N I N T E R L E G A L I T E I T
  
  het van bovenaf opgelegde beleid, zoals inzake grondgebruik of natuurbehoud, nu
  algemeen wordt ingezet op participatie van lokale groepen, de zogenaamde stakeholders. Deze participatie zou kunnen leiden tot het inzetten van lokale zelfregulering als een middel om de overheidsdoelen alsnog te bereiken. Dit gaat langzamerhand zover dat op grote schaal, zeker in Afrikaanse landen, zelfs gewerkt wordt aan
  officiële erkenning van het al lang bestaande maatschappelijke pluralisme van stelsels van rechten op grond (land tenure). Dat betekent dat, naast westerse eigendomsregelingen, lokale stelsels van communaal grondenrecht als deel van de nationale
  rechtsorde worden erkend: juridisch rechtspluralisme en wel vooral op basis van
  sturingsoverwegingen. Over enkele van deze plannen raadplege men Toulmin en
  Quan (2000).
   1.3 Trans- en internationaal
  Het feitelijk rechtspluralisme, gezien vanuit beide perspectieven, heb ik tot nu toe
  te veel opgesloten binnen nationale grenzen. Het verbaast niemand dat inheemse
  leiders voortdurend de woorden ‘verdrag 169 van de Internationale Arbeidsorganisatie’ in de mond nemen36 en ook verbaast het niemand meer dat bewoners van het
  Surinaamse dorpje Pierrekondre overwegen zich, voor het behoud van hun leefgebied, te wenden tot de Inter-Amerikaanse commissie voor de rechten van de mens
  in Washington D.C. en steun krijgen van vaak internationale organisaties van ontwikkelingshulp, zogenaamde NGO’s (non-governmental organisations).37 Het internationale recht spreekt niet meer alleen staten aan, maar ook individuen en organisaties. Het verbaast niemand dat in vonnissen van organen van de zelfbesturende
  inheemse territoria van Colombia uitdrukkelijk wordt gezocht naar de plaats die de
  internationale mensenrechten dienen te hebben bij de begrippen van orde en ordehandhaving van de eigen gemeenschap.38 In vele landen, zoals India, leven boeren,
  pastoralisten en inheemse gemeenschappen in een bijzonder pluralistische situatie:
  ze treffen in hun leefgebied hun eigen normenstelsel, de normen en het beleid van
  de Indiase (deel)staat, internationale verdragen alsook normen en beleid van bijvoorbeeld de Wereldbank of de Wereldhandelsorganisatie aan (Randeria 2003).
   Soms gaat het om formeel geldend recht, soms om de feitelijke dwang die van financieringsvoorwaarden uitgaat op een nationale staat of om de feitelijk dwang die
  NGO’s kunnen uitoefenen.39 Soms zijn de internationale instanties bondgenoot in
  een strijd om grond of behoud van leefgebied, soms tegenstanders, en hetzelfde
  
  13
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  40
  
  geldt voor (groepen van) NGO’s. Inheems recht, nationaal recht, regionaal recht
  en internationaal recht overlappen, kruisen, dwarsbomen en beïnvloeden elkaar,
  om te beginnen in een klein dorpje in Suriname. Er bestaat global legal pluralism, zoals Snyder (1999) het noemt. Deze trans- en internationale ordeningen zijn steeds
  vaker en steeds krachtiger voelbaar op vele terreinen waar voorheen hooguit state41
  lijk recht en lokaal recht speelden. Recent heeft Keebet von Benda-Beckmann
  (1999) in haar Rotterdamse oratie Transnationale dimensies van rechtspluralisme
  hiervoor aandacht gevraagd.42
  1.4 Omschrijving
  Feitelijk rechtspluralisme slaat op de soms conflictueuze soms meer harmonische
  samenwoning van twee of meer rechtsordes c.q. normatieve ordes die elk voor zich
  verbonden zijn met bepaalde locale, nationale of internationale gemeenschappen,
  groepen of netwerken en die zich onder één maatschappelijk dak bevinden.43
  Enkele opmerkingen over deze omschrijving:
  Ten eerste: ‘onder één maatschappelijk dak’. Over pluralisme wordt altijd gesproken tegen de achtergrond van sociaal-politieke eenheid. Toen nog niemand voorbij
  de Pyreneeën reisde, was diversiteit in landschap, cultuur en recht een exotische attractie. Rechtspluralisme wordt nu pas een probleem, nu zowel de samenlevingen
  elk voor zich, als de wereld als geheel, steeds hechter geïntegreerd zijn en dus
  steeds kleiner worden, steeds meer één.44
  Ten tweede. Vaak wordt in omschrijvingen van rechtspluralisme gezegd dat mensen
  onverenigbare eisen ervaren voor dezelfde handelwijze. Ik heb dat niet in bovenstaande omschrijving toegevoegd (maar de onderliggende kwestie enigszins verdoezeld). Vooral – maar niet alleen – bij multiculturele botsingen, zoals in gevallen
  van rechtspluralisme bij distincte gemeenschappen, loopt dit spaak. Wat voor westerse begrippen uithuwelijken is, met alle bijklanken van dien, is dat voor de lokale
  gemeenschap in Togo niet. Ander voorbeeld.  We zien nu en passant dat een rechtsorde zijn macht niet alleen laat voelen via
  voorschriften en sancties, maar ook via zijn kennelijk vermogen ons te leren hoe de
  werkelijkheid natuurlijk is.46
  Ten derde: de rechtsorde. Ik bedoel niet de rechtsorde zoals deze in de rechtsdogmatiek is afgebakend, want daar is het vooral een normatieve constructie van op
  specifieke wijze tot stand gebrachte of erkende normen. Deze constructie moet een
  afgrensbare eenheid van normen, begrippen en beginselen instandhouden die als
  hoogste macht de samenleving alomvattend, exclusief, beslissend en effectief ordent, c.q. geacht wordt te ordenen. Deze kenmerken bepalen het juridisch bestaan
  van de rechtsorde – een normatieve constructie waarvan we het maatschappelijk
  ordeningsvermogen nog moeten afwachten. In de rechtsantropologie bestaat een
  rechtsorde daarom pas als hij meer dan een mission statement is, als hij aan het werk is
  in de hoofden en daden van zowel officials als de gewone burgers. Ik behoor overigens niet tot diegenen die het juridische zelfbeeld van recht en het beeld over zijn
  betekenis voor de samenleving afschrijven als een onwerkelijke voorstelling, eventueel een rookgordijn of een ideologie. Heel wat begrippen en normatieve beginselen, vooral grondbegrippen van recht, zoals het persoonsbegrip, vormen het vanzelfsprekende kader van handelen in de samenleving zelf en kunnen dus deels ook
  worden beschouwd als beschrijving van verhoudingen in de samenleving, niet alleen als juridische (hete) lucht. Maar ook al heb ik oog voor de realiteit van zulke
  grondbegrippen en de gevarieerde wijze waarop deze in het leven zelf werkzaam
  zijn, vanuit rechtsantropologische gezichtshoek zal bij het begrip ‘rechtsorde’ primair op het handelen van de juridische beroepsbeoefenaar en de ambtsdragers,
  maar ook op dat van de doorsnee burgers gelet moeten worden. Dat levert anders
  dan het goed opgemaakte gezicht van recht in de rechtsdogmatiek, een warrig en
  
  15
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  onopgemaakt beeld op. Als het bijvoorbeeld plausibel is dat het gezicht van een wet
  op straat deels wordt bepaald door groepen ambtenaren, dan bepalen voor het antropologisch rechtsbegrip de interne ambtelijke groepsnormen hoe de rechtsorde
  in bijvoorbeeld bijstandszaken is.
   En nu heb ik mezelf klem gezet. Eerder vergeleek ik ambtelijke interne normen
  met de officiële rechtsorde terzake en noemde de concurrentie tussen die twee
  normenstelsels een geval van feitelijk rechtspluralisme. Wanneer ik in dat verband
  de officiële rechtsorde nader beschrijf en als product van de interne normen van
  ambtelijke groepen bepaal, dan vergelijk ik a met a wat een nietszeggende tautologie oplevert.47 Geen nood, ik overdreef de kwestie een beetje maar suggereer meteen hoe je consequent kunt doorgaan op deze felrealistische lijn en dan de wat mij
  betreft overdreven conclusie trekt: een rechtsorde bestaat niet. Dat vervolgens
  heeft ernstige gevolgen voor mijn begrip van feitelijk rechtspluralisme. Ik volg deze
  lijn vandaag niet verder.48
  Ten vierde. Mijn laatste opmerking slaat op de binding van de normatieve ordes aan
  specifieke, af te bakenen gemeenschappen, groepen, netwerken en dergelijke. Ik
  sprak daar al eerder over. Uit deze maatschappelijke substraten, en de cohesie die
  zich daarin manifesteert, putten de normenstelsels hun gezag en effectiviteit. Ik wil
  dit de institutionele kant van rechtspluralisme noemen. Eerder merkte ik al op dat
  sommige van deze sociale werelden wellicht alleen in de verbeelding bestaan of uiterst vloeiende grenzen hebben. Dat is evident bij de huidige zogenaamde ‘nationale gemeenschap’, een realiteit die steeds meer alleen maar in de verbeelding bestaat. Natiestaten met hun schijn en pretentie van een homogene cultuur zijn een
  uitzondering. Interne verscheidenheid van culturen binnen de formele staatsgrenzen en voortdurende en steeds verdergaande grensoverschrijdingen naar andere
  werelden, zijn verschijnselen die twijfel oproepen over de vraag of er nog zinvol
  met het begrip ‘nationale samenleving’ gewerkt kan worden. Niettemin leggen de
  nationale staat, zijn recht en zijn macht, en de politieke instituties, gevoegd bij een
  fonds van herinnering aan oude tijden en trots op het heden, een geestelijke band
  – zo nodig een afgedwongen band – om de bewoners. Ik acht het nog steeds zinvol
  van deze realiteit uit te gaan en acht het mogelijk om binnen een dergelijk nationaal
  verband van pluralisme bijvoorbeeld van lokaal en nationaal recht te spreken. Wel
  is, zoals gezegd, de internationale dimensie een essentiële aanvulling.
   16
  
  R E C H T S P LU R A L I SM E E N I N T E R L E G A L I T E I T
  
  Tot een jaar of 25 geleden leek afgrenzing van niet-statelijk georganiseerde gemeenschappen, zoals bepaalde minderheden, inheemse volken of de diverse volken
  van Togo, minder problematisch. Maar ook deze gemeenschappen zijn noch intern
  homogeen noch extern sociaal helder begrensd. De sociale grenzen zijn poreus,
  vloeiend.49 Dat zien we terug in de lokale rechtsorde, die evenmin scherp extern afgebakend en intern homogeen is, hetgeen precies een van de aanleidingen is om het
  begrip ‘interlegaliteit’ naar voren te schuiven.
  Tot zover feitelijk rechtspluralisme.
  1.5 Juridisch rechtspluralisme
  Nu iets heel anders. Hoe is de verhouding tussen rechtsordes rechtens geordend,
  dus volgens het officiële recht bepaald? De rechtsantropoloog dient hieraan niet
  voorbij te gaan. Deze kwestie van de officiële nationaalrechtelijke plaatstoekenning
  van een internationale rechtsorde of van een (andere) niet statelijke orde, zoals
  volksrecht, is in beginsel een juridisch probleem en kan als zodanig met vrucht
  rechtsvergelijkend worden onderzocht. Maar zulk juridisch rechtspluralisme is ook
  van groot belang in de rechtsantropologie. De juridische plaatstoewijzing van bijvoorbeeld volksrecht kán namelijk effecten in de maatschappij hebben, zoals het
  daadwerkelijk afnemen van discriminatie en marginalisering. Vaak zal de juridische
  ingreep echter niet erg effectief zijn, dan wel op zijn best een nieuw wapen in een al
  oude en doorgaande strijd. Bij feitelijk onderzoek naar hoe de zelfbesturende inheemse volken in Colombia er voorstaan, kan de onderzoeker vaststellen dat in
  grondwet en nationale rechtspraak rechtens gezien ruime autonomie is toegekend,
  maar er in feite nauwelijks ruimte is voor een zelf bepaalde ontwikkeling. Joris van
  de Sandt van onze ex-vakgroep komt in zijn aanstaande dissertatie tot deze slotsom.
   Men zegt wel: no autonomía sin economía. Peter Oud en ik constateerden dat hetzelfde geldt voor het formeel autonome gebied Tuva bij de Mongoolse grens, dat deel
  uitmaakt van de Russische Federatie. De bevindingen van ons onderzoek zijn vastgelegd in de video Rulers of the Steppe, eerste in een beoogde serie documentaires
  met de titel The Image of Self rule.
  Zulke juridische plaatsbepaling van volksrecht kan ook heel andere effecten hebben (ongewenst, mogelijk onvoorzien), zoals een oplopende spanning in de samenleving en de vergroting van risico’s van desintegratie of ten minste van gevaarlijke
  spanningen tussen bevolkingsgroepen.50
  
  17
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  Tot zover deel 1 van de les. Nu deel 2 over interlegaliteit.
   2 Interlegaliteit
  2.1 Een geval van interlegaliteit
  Ik reis naar Bolivia, naar een groep dorpen in de Andes waar ongeveer 12000 hoog51
  52
  landindianen wonen: het gebied Raqaypampa. Mijn promovendus Rene Orellana
  bekeek hoe de lokale bestuurders conflicten oplossen en hoe daarbij de verhouding
  is tot de officiële, nationale rechtspleging. Een van de bestuurders, de secretario de
  justicias, behandelt zaken als huwelijkse problemen, vechtpartijen, het niet betalen
  van schulden en minachting voor de leiders. Hij doet dat op informele en retorische
  wijze, wat inhoudt dat dorpelingen in en uit lopen, meepraten, er oude wijsheden
  worden ingebracht en er naar verzoening wordt gewerkt. Niet alleen de zaak zelf
  maar iemands levensstijl en de problemen die hij eerder veroorzaakt heeft, worden
  meegewogen. Kenmerkend voor Raqaypampa is dat de leiders daar, anders dan in
  sommige andere inheemse territoria in dit Boliviaanse hoogland, er actief naar streven om de dorpelingen, de comuneros, onder de eigen rechtsprekende organen te
  houden.53 Officieel hoeven de comuneros zich daar niet te melden; officieel is het beboeten of ook wel eens opsluiten van mensen in de lokale cel onrechtmatig. Maar de
  leiders proberen te verhinderen dat mensen naar de statelijke justitie gaan of dat de
  nationale politie zich in hun eigen criminele zaken mengt, en dat lukt ze redelijk.
   We nemen dus een relatief op zichzelf staande inheemse rechtspleging met eigen
  procedures en eigen normen en leefregels waar, ook al kent ’juridisch Bolivia’ deze
  plaatselijke orde formeel niet. Naast de lokale orde is de nationale rechtsorde van
  Bolivia werkzaam. Deze claimt het gezag over het gehele land, ook over Raqaypampa. De casus betreft dus een afgetekend geval van feitelijk rechtspluralisme.54
  Ik bekijk nu nog eens goed hoe de secretario precies te werk gaat. Wat opvalt, en
  voor mijn onderwerp interlegaliteit van groot belang is, is het feit dat hij ook elementen van de statelijke rechtsorde gebruikt. Hij leunt de laatste tijd wat meer op
  schriftelijke verklaringen en op stipt bewijs, en kapt soms grote levensverhalen af
  ten gunste van ‘de relevante feiten’.55 Het centrale bestuur stuurt wel eens circulaires aan de dorpen – de acta – waarin wordt vermeld dat de algemene vergadering
  
  18
  
  R E C H T S P LU R A L I SM E E N I N T E R L E G A L I T E I T
  
  van alle dorpsbesturen samen een regel heeft aanvaard die voortaan als geldend
  recht in alle dorpen toegepast moet worden.
   Deze nieuwe manieren wijzen op interlegaliteit: een – in dit geval bewuste –
  menging van het vreemde met de eigen manier van rechtspleging. Die menging betekent dat zo’n vreemd element, bijvoorbeeld het gebruik van de acta die een beetje
  lijken op westerse wetten, wordt ingepast in de lopende gang van rechtszaken. Eenmaal ingepast, oefent zo’n nieuw element verdergaande invloed uit op de lokale
  rechtspleging als geheel uit. Zo is het waarschijnlijk dat de secretario,voor het bewijs
  hoe de inheemse leefregels luiden, meer dan vroeger op de circulaires – de acta –
  zal gaan steunen en minder op het gezag van de oude wijze mannen. Zo werd eens
  ter zitting de stelling dat het beledigen van een leider, een dirigente,een heel ernstig
  vergrijp is en een zware sanctie verdient, door de secretaris onderstreept door te
  wijzen op een onlangs door het hoogste gezag uitgevaardigd schriftelijke stuk waarin op dergelijk gedrag een opmerkelijk hoge boete werd bedreigd. Maar prompt
  werd ter zitting door anderen, inclusief dorpsleiders, weer beweerd dat dit stuk
  niet bekend was en geen waarde kon hebben. Er is dus wel een verandering gaande,
  maar het is lang niet zo dat zulke acta als onaantastbare wetten worden opgevat. Een
  zekere bureaucratisering van deze dorpsjustitie is niettemin onmiskenbaar. Een homerische strakke stijl wint terrein op de bijbelse stijl, de stijl van beeldende verhalen, aldus mijn Portugese collega De Sousa Santos (2002, p. 435). Dit alles heeft
  vervolgens nog veel verder invloed, tot in de gemeenschap als geheel. Zo zeggen de
  ouden dat de dingen niet meer zijn zoals vroeger; ze verliezen macht. Geletterde
  jongeren zullen allicht een machtiger plaats in de gemeenschap gaan verwerven.
   Deze interlegaliteit loopt ‘van boven naar beneden’: uit de omringende, dominerende omgeving dringen elementen in het lokale rechtsleven binnen, in het gegeven geval overigens door toedoen van de inheemse leiders zelf, en dus niet ongezien
  en sluipend, zoals het bij assimilatie vaak gaat. Maar er bestaat ook wat ik met een
  wat onhandige term noem: ‘omgekeerde interlegaliteit’.56 In datzelfde Bolivia maar
  ook in vele andere landen is geconstateerd dat nationale rechters en andere officials
  – los van enige officiële plicht om met lokaal recht te rekenen – elementen van verschillende locale rechtsordes overnemen.57 Ze steunen op bewijsvoering door sjamaans, of accepteren officieel onwettige instellingen zoals bigamie en schaking. In
  Ethiopië hoorde ik in gesprekken met rechters en officieren van justitie hetzelfde.
  Zulke omgekeerde interlegaliteit zal in het geval van groot machtsverschil
  tussen boven en onder vermoedelijk altijd wel een randverschijnsel zijn. Of cultu-
  
  19
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  ren zich wel laten mengen, is een van de klemmendste en lastigste vragen van deze
  tijd. Wanneer het toch komt tot enige adoptie van vreemde normen en vormen –
  om te zwijgen van vreemde waarheden of een vreemde cultuur – is het waarschijnlijk dat het vreemde zo veel mogelijk wordt gebrandmerkt als een incident en via
  inkapseling zal worden afgeweerd. Misschien gebeurt dat wel in de Nederlandse
  rechtspraktijk bij multiculturele zaken. De vraagstelling van omgekeerde interlegaliteit is niettemin van groot belang. Desondanks is zij, in deze wereld van botsing
  tussen rechtsculturen, zelden onderzocht. Ik kom daarop hieronder nog terug.
   2.2 Nadere analyse en een omschrijving
  We zien een menging van normen en (proces)vormen, interlegaliteit, zowel in het
  dorp als in stad en staat. Het is, zoals De Sousa Santos (2002: 437) zegt, zowel een
  ‘mixing in our minds’ als ‘in our actions’omdat het zowel een menging is van concrete normen en vormen, concrete gedragsregelingen, maar ook van vanzelfsprekende waarheden over mens, wereld en samenleving, waarheden die aan de concrete normen en vormen zin geven. De maatschappelijke betekenis van deze
  waarheden is dat zij een bepaalde gang van zaken als natuurlijk en normaal voorstellen en daarmee feitelijke verhoudingen bevestigen en wettigen.58 Wie oog heeft
  voor recht als producent van zulke waarheden bestudeert recht, behalve als een
  stelsel van directe verordening van gedrag, ook als cultuur, als stelsel van betekenissen. Van Manen en ik hebben het samenhangende complex van zulke waarheden
  over mens en maatschappij dat achter werkzaam recht geconstrueerd kan worden
  ‘legaliteit’ genoemd. Interlegaliteit drukt onder meer de wederzijdse menging en
  beïnvloeding van zulke waarheden uit en daarnaast, op een meer concreet vlak, de
  menging van de concrete normen en vormen die gestalte eraan geven.59 Het verschijnsel dient dus ten minste op deze twee niveaus bestudeerd te worden, het niveau van de gedragsregeling en het niveau van betekenissen, van interpretatiekader
  ofwel cultuur.
  Omdat dit mengen beide rechtsordes in het hart raakt, moeten we zeggen dat
  interlegaliteit meer inhoudt dan koud op elkaar spijkeren van vreemde elementen.
   Het levert een nieuwe orde op die noch het ene noch het andere meer is. Kruisbestuiving of hybridisering60 kunnen we dit noemen.61 We kunnen ook denken aan wat
  in godsdienststudies wordt aangeduid met syncretisme. Dat is iets wat zich voordoet wanneer bijvoorbeeld de Katholieke Kerk elementen van een andere religiosi-
  
  20
  
  R E C H T S P LU R A L I SM E E N I N T E R L E G A L I T E I T
  
  teit, zoals winti onder Surinaamse creolen, opneemt, en, omgekeerd, de lokale religie zich aanpast aan dat wat missionarissen niet moe worden te vertellen of op te
  dringen (Vernooy, 2002).
  Aangezien het fenomeen interlegaliteit een doodnormaal verschijnsel is, ook als het
  gaat om ogenschijnlijk zulke uiteenlopende rechtsordes als een inheemse en een
  statelijk-westerse, is het de vraag of een onderzoeker nog kan spreken over de typische eigen rechtsorde van bijvoorbeeld Raqaypampa nu deze door uitwisseling met
  de omringende wereld voortdurend verandert.62 Van afgezonderde rechtsordes die
  keurig een veronderstelde homogene en geheel eigen (distincte) maatschappelijke
  opbouw zouden weerspiegelen, is immers geen sprake, noch aan de kant van Raquaypampa noch aan de kant van de nationale Boliviaanse rechtsorde.63 Toch wil dit
  niet zeggen dat een onderzoeker tevergeefs zoekt naar de plaatselijke rechtsorde.
   De grenzen ervan zullen feitelijk telkens weer door de dirigentes, de leiders, getrokken worden. Het opnemen van vreemde elementen wordt door hen voorgesteld als
  voortborduren op het eigene – zo althans presenteren zij het ogenschijnlijk vreemde aan zichzelf en aan de buitenwereld. Telkens markeren zij de grenzen tussen dit
  zijn wij en dat zijn de anderen64 en claimen zij dat de nieuwe mengvormen nog steeds,
  misschien zelfs beter, uitdrukking zijn van de kenmerkende waarden en leefvormen
  die hen verenigen. Op die manier stellen de leiders interlegaliteit niet voor als een
  gedwongen assimilatie, maar als een vorm van verzet. De dorpsleiders mengen het
  zogenaamde ‘oude’65 en het zogenaamd ‘moderne’ en doen aan ethnic reorganisation,
  een manier om zich als gemeenschap staande te houden in een bedreigende omgeving. Dat doen zij door van de overmachtige tegenspeler bepaalde zaken over te nemen, te verenigen met het eigene tot iets nieuws, en dit nieuwe uit te dragen als es66
  sentieel voor de eigen gemeenschap, als ononderhandelbaar. Dit lijkt wel wat op
  dat wat de Nederlandse regering indertijd met haar beleid jegens nieuwkomers en
  immigranten voor ogen had: ‘integratie met behoud van identiteit’.
   Inheemse leiders zijn allesbehalve vrij in zo’n etnische reconstructie. De buitenwereld dringt voortdurend de eigen wereld binnen. Deze inbreuk komt bovendien
  ook van binnenuit, namelijk omdat de dorpelingen ook niet gek zijn en rustig vergelijken waar het gras groener is, ofwel welk normenpakket hen beter uitkomt. Ze
  zijn geïnteresseerd naar kansen op een goede afloop van een conflict, zoals wanneer
  in de film Op zoek naar recht, een uitgehuwelijkte vrouw zich wendt tot de nationale
  rechter en niet tot de eigen volksrechtspraak. De dreiging van dit forum shopping
  
  21
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  dwingt leiders tot flexibiliteit. Forum shoppen slaat niet alleen op het aanboren van
  verschillende instanties maar betekent ook dat men winkelt uit verschillende normenpakketten. De lokale bestuurders voelen zich dan gedwongen gunstige en populaire statelijke normen in hun repertoire op te nemen om hun mensen tevreden
  te stellen en bij de eigen plaatselijke justitie te houden, zoals Jane Collier (1976) al
  67
  een tijd geleden zo mooi heeft aangetoond.
  We zien aan dit voorbeeld tevens het belang van een analyse van interlegaliteit op
  ten minste twee sociale niveaus: dat van de comuneros zelf en dat van leidende figuren. Of de comuneros van Raqaypampa meegaan met de inspanningen van hun leiders, valt te bezien. Sommigen wensen zonder meer te assimileren en zeggen: the
  white way is the right way.Ze winkelen forums al naar het hen individueel te pas komt.
   Mogelijk staat aan zo iemand wel eens een breder doel voor ogen: hervorming van
  de gemeenschap, deze minder traditioneel doen zijn, maar een dergelijke hervormingspoging van onderop krijgt pas enige blijvende vorm wanneer leiders gezaghebbend definiëren wie wij zijn, op die basis de interne relaties en procedures organiseren, en de anderen volgen. Pas dan tekenen de kenmerken van de gemeenschap
  zich af en kan blijken of er sprake is van etnische reconstructie.68
  Zulke etnische reconstructies worden de laatste tijd wel vaker tot thema van onderzoek gemaakt, en het lijkt er op dat dit niet alleen een hobby van antropologen is
  maar dat er op dit moment door leiders van minderheden en inheemse volken ook
  daadwerkelijk veel vaker en veel bewuster aan zulke reconstructies wordt gewerkt.
  De Navajo, een zeer talrijk inheems volk in de Verenigde Staten dat zichzelf Dineh
  noemt, hebben bijvoorbeeld The Fundamental laws of the Dineh69 op schrift gesteld:
  een poëtische soort van wetboek met daarin een menging van levens- en wereldbeschouwing, filosofie over goed samenleven en natuurbeheer pus een aantal concrete
  bepalingen. Met deze educatieve tekst willen de leiders de vele vreemde elementen
  die in hun samenleving zijn binnengedrongen deels uitstoten, deels ‘to pull (…)
  into an overal Navajo pattern’. 70 Dit is een voorbeeld van interlegaliteit, en wel ten
  dienste van een etnische reconstructie.
   Ik merk verder begripsmatig nog op dat interlegaliteit kan worden bestudeerd als
  een proces waarbij bijvoorbeeld centraal staat hoe een lokale bestuurder bij een procedure tegelijkertijd naar vreemde en eigen elementen grijpt, maar ook als de uitkomst van een dergelijk proces: hoe ziet de orde, de rechtsorde ook, er uit op enig
  
  22
  
  R E C H T S P LU R A L I SM E E N I N T E R L E G A L I T E I T
  
  moment in de geschiedenis? Dit zal altijd een hoogst voorlopige orde zijn, want het
  71
  proces van interlegaliteit gaat immers door.
  Deze overwegingen leveren de volgende omschrijving op:
  Interlegaliteit heeft betrekking op het opnemen van elementen van heersend
  recht, nationaal en internationaal, en daarmee ook van heersende interpretatiekaders in de maatschappelijke praktijk van een locale rechtsorde, en op de daardoor
  72
  voortgebrachte nieuwe hybride rechtsorde, alsook op omgekeerde menging.
  