text: 670
  
  Recensies
  
  te boek stelden, vooral de uit de algemene Nederlandse geschiedenis bekende Jacques van der
  Haghen, heer van Gotthem, vóór en na zijn verblijf te Wesel een notabel inwoner van Gent. De
  ouderlingen en diakenen kwamen voort uit de gemeente zelf, die voor de verkiezing van
  ambtsdragers in vier kwartieren ingedeeld was (Brabant, Vlaanderen, Gelre en Holland). Een
  eigen dominee had de gemeente niet. Ze was daarom aangewezen op de medewerking van de
  Weselse stadspredikanten. In de vergaderingen van de kerkeraad duiken ze aanvankelijk dan
  ook slechts incidenteel op. Pas in de jaren tachtig zullen ze regelmatig de bijeenkomsten
  bezoeken. Vanaf die tijd veranderde de gemeente ook van karakter. Uit de oorspronkelijk
  Nederlandse vluchtelingenkerk ontwikkelde zich een gewone Duitse gereformeerde gemeente.
  Het notulenboek voert ons terug naar een vroege fase in de geschiedenis van de Nederlandse
  gereformeerde kerken. De definitieve scheiding der geesten heeft nog niet plaats gevonden, en
  het is dus niet zo opmerkelijk — ondanks de nadruk waarmee de uitgevers het signaleren — dat
  we in deze gemeente personen aantreffen die later tot de remonstranten zullen behoren, of wier
  kinderen voor die gezindte zullen kiezen. We zien dat de gemeente van Wesel zieh echter wel
  verbonden wil voelen met het grotere verband waartoe zij behoort. Zij heeft de Nederlandse
  geloofsbelijdenis aangenomen, en de kerkeraad laat in de acta de volledige tekst aantekenen van
  de besluiten van de Emder synode in 1571.
   Als gemeente zonder dominee nam Wesel niettemin een wat eigenaardige positie in. Dat kan
  de reden zijn waarom de notulen zeer weinig te melden hebben over de leertucht, al moet men
  anderzijds niet uit het oog verliezen, dat ook in de gemeenten op vaderlandse bodem de leertucht
  doorgaans maareen klein onderdeel is geweest van het ambtelijk toezicht. De levenstucht was
  des te strenger, en dat lijkt in Wesel niet anders te zijn geweest. Ik zou niet direct beamen, dat
  daarmee de voorwaarden geschapen zijn voor een tolerante atmosfeer van praktische vroomheid
  (25). Of om het anders te zeggen, een sterke nadruk op praktische vroomheid leidt niet
  noodzakelijkerwijs naar grote tolerantie. Uit de Hollandse praktijk van die dagen zou ik geen
  voorbeeld weten te geven dat een kerkeraad instructies gaf tot het toedienen van een lichamelijke
  straf. De broeders in Wesel doen dat wel. Samen met de schoolmeester gaan ze naar 'den jongen
  van Peeter Taelman'. Die zal dan een pak slaag krijgen om te leren zijn meester gehoorzaam te
  zijn, en zo een beter mens te worden: 'sien oft men met sulcken middel hem conde winnen'. Of
  het daar achter geschreven 'factum' (515) ons wil vertellen dat dit resultaat is bereikt, of enkel
  dat de actie heeft plaats gevonden, moeten we in het midden laten.
   De technische kanten van een bronnenpublikatie krijgen in een bespreking doorgaans alleen
  aandacht als de uitgever duidelijk gefaald heeft. In het onderhavige geval zijn de namen van de
  bewerkers echter al een garantie van kwaliteit. Zij hebben de moeilijkheden van wat een
  vroegere onderzoeker af grijzend 'eine fürchterliche Handschrift' genoemd heeft, overwonnen
  met een volharding die zoveel resultaat heeft afgeworpen, dat ze uit het gedrukte boek niet meer
  is af te lezen. Maar ook de achterdochtigste lezer kan zich zekerheid verschaffen, door de
  bijgevoegde schriftproeven zelf te ontcijferen. Zijn respect voor de paleografische kunde van
  de bewerkers kan er alleen maar door stijgen.
  A.Th. van Deursen
  M-Th. Leuker, 'De last van 't huys, de wil des mans ...'. Frauenbilder und Ehekonzepte im
  niederländischen Lustspiel des 17. Jahrhunderts (Niederlande-Studien 2; Munster: Verlag
  Regensberg, 1992, 380 blz., DM48,-, ISBN 3 7923 0633 6).
   Zeventiende-eeuwse beelden van de vrouw en opvattingen over het huwelijk vormen het
  hoofdthema van deze Munsterse dissertatie, waarin overigens nog heel wat meer aan de orde
  
  Recensies
  
  671
  
  wordt gesteld. In de eerste honderd bladzijden biedt de auteur een schets van de positie van de
  vrouw van de late middeleeuwen tot in de zeventiende eeuw, maakt ze de balans op van het
  maatschappelijk leven in de Republiek en gaat ze nader in op haar bronnen en methoden (met
  name de zogenaamde 'concentrische methode', om de teksten heen). Het beknotte titelcitaat uit
  Cats' Houwelick geeft twee van de drie heersende vrouwenbeelden weer: huisvrouw en
  echtgenote. Cats voegt daar weliswaar nog de moederrol aan toe, maar die blijft in dit boek
  buiten schot. Behalve een ervaringsgegeven vormden die rollen tegelijk een opdracht, een ideaal
  rolconcept dat de vrouw vanuit de samenleving te verwezenlijken kreeg. Daartoe werden haar
  positieve voorbeelden voorgehouden waarmee ze zich kon identificeren en schrikbeelden
  waarvan ze zich behoorde te distantiëren. Dit boek zoekt antwoord op drie vragen: hoe zagen
  die beelden eruit? hoe verhielden ze zich tot de samenleving? hoe werden ze overgedragen? De
  auteur tekent daarbij terecht aan dat het 'huis' van de huisvrouw in de zeventiende-eeuwse
  bronnen niet alleen een concrete woonruimte is maar ook een metafoor van de eigen plaats van
  de vrouw: haar speelruimte ligt binnenshuis, dat wil zeggen aan deze zijde van de grens tussen
  publieke ruimte en privésfeer, die van de man daarbuiten. De vrouw kan dan ook niet buiten de
  man om worden gedacht: hun leefwereld en de verbeelding van hun rolpatroon zijn complementair.
   Als bron gebruikt Leuker kluchten en blijspelen waarin de vrouw en/of het huwelijk aantoonbaar een belangrijke plaats innamen. Alles bij elkaar bleken ca. 120 toneelteksten een of meer
  van de vier gekozen themavelden centraal te stellen, namelijk de gedragsnormen voor het meisje
  dat wil gaan trouwen (initiatief, vrouweneer, deugdzaamheid, enz.), het huwelijk zelf (ceremonieel, partnerkeuze, gevoelens en ouderrol), huwelijksconflicten (rollen en plichten, heksen en
  feeksen, de omgekeerde wereld, echtelijk gezag en leven in compromis), echtbreuk (overspel,
  manneneer, dubbele moraal, schuld en schande). Zulke motieven waren in de zeventiende eeuw
  natuurlijk niet nieuw. Ze staan, getuige onder andere Herman Pleij's werk, in een lange traditie.
  Het gaat Leuker dan ook vooral om de verschuivingen die ze in het systeem van normen en
  waarden kan aantreffen, in wisselwerking met gender in de samenleving. De belangrijkste
  ontwikkelingen kunnen we samenvatten onder de noemers moralisering, verburgerlijking en
  disciplinering. Ingetogen gedrag, zelfbeheersing en respectabiliteit vormen de nieuwe normen.
  De privésfeer dringt op en wordt het eigen domein van de vrouw. Kwesties van eer en schande
  tenslotte worden tot problemen van schuld en boete. Twee interpretatiesferen komen hier naar
  voren: het beschavingsoffensief, en een groeiende scheiding tussen elite- en volkscultuur. Maar
  de cruciale vraag of de burgerij nu zichzelf wilde beschaven of juist de lagere klassen, valt
  eigenlijk niet te beantwoorden.
   Merken we op dat 'Holland' (en meer in het bijzonder de Amsterdamse schouwburg, als
  Institution bürgerlicher öffentlichkeit) hier model staat voor het 'Nederland' uit de titel. De
  auteur leunt hier zwaar op Schillings hypothesen over de sociaal-economische en sociaalculturele moderniteit, de Europese voorsprong van de Noordnederlandse samenleving in haar
  Hollandse variant en met haar calvinistisch waardenpatroon als unificerende factor. Is die
  veronderstelling voor heel de lange zeventiende eeuw zomaar gewettigd? Is ze vaak wel iets
  meer dan een gisse gok? Over een aantal van Leukers sleutelbegrippen (staatsvorming,
  confessionalisering, kapitalisme, kerngezin) zou wel enige discussie mogelijk zijn. Systematisch vergelijkend onderzoek is hier vaak helemaal niet of slechts vanuit krasse vooronderstellingen verricht. Omdat Leuker, ondanks eerdere terughoudendheid, aan het slot zelf de vraag
  stelt naarde relatie tussen toneelmotieven en werkelijkheid, is het zeker jammer dat ze zo weinig
  aandacht schenkt aan de produktie en receptie van de teksten. Ze worden als zelfstandige
  communicatiemiddelen behandeld, als losse getuigen van een eigenlijk alleen door 'de Holland-
  
  672
  
  Recensies
  
  se samenleving' begrensd (en in de Amsterdamse schouwburg gerepresenteerd) betekenissysteem, waarbij auteur, opvoering en publiek er verder niet veel toe doen. Misschien ging het
  toneel in de loop van de eeuw wel steeds minder 'werkelijkheid' voorstellen. Ook de vraag of
  die werkelijkheid wel zoveel anders was dan elders, valt moeilijk te beantwoorden. Het succes
  van Cats in met name centraal Europa zou ons hier bijvoorbeeld tot terughoudendheid kunnen
  manen. De waarde van dit boek ligt dan ook niet in de confrontatie van de nonnen met de
  'realiteit', maar in het ontwikkelingsmodel, dat tot verder onderzoek prikkelt.
   De uitgever verdient een ouderwetse oorvijg vanwege de schandelijke kwaliteit van zeker de
  helft van de afbeeldingen, nota bene op kunstdrukpapier. Bovendien is de lay-out van een zo
  naargeestig conservatisme dat ik na lezing naar het vaderlands telefoonboek snakte. Lastiger
  nog bij zo'n boek boordevol namen en motieven: er zit geen register in.
  Willem Frijhoff
  
  H. A. van der Borg, Vroedvrouwen. Beeld en beroep. Ontwikkelingen in het vroedvrouwschap
  in Leiden, Arnhem, 's-Hertogenbosch en Leeuwarden, 1650-1865 (Dissertatie Universiteit van
  Amsterdam 1992; Amsterdam: Onderzoeksschool sociale wetenschap; Wageningen: Wageningen Academie Press, 1992, ix + 194 blz., ƒ35,-, ISBN 90 74379 01 X).
  In dit proefschrift beoogt Van der Borg de negatieve beeldvorming over vroedvrouwen in de
  achttiende en vroeg-negentiende eeuw retorisch te situeren en te toetsen aan een scala gegevens
  over de maatschappelijke positie, sociale herkomst en het beroepsleven van deze vrouwelijke
  practici. Daarmee is dit werk in opzet tamelijk ambitieus. De lezer verwacht van een dergelijke
  kritische verkenning van de relatie tussen retoriek en praktijk allereerst een werkdefinitie van
  wat de dominante retoriek in casu behelst. Tevens hoopt men inzicht te krijgen in het ontstaan,
  de verspreiding en de eventuele veranderingen van bepaalde retorische conventies. Ook
  verwacht men een genuanceerde praktijkdefinitie, die recht doet aan historische ontwikkelingen
  en lokale verschillen. Zo hoopt men hier specifieke criteria aangereikt te krijgen aan de hand
  waarvan iets naders over de verschuivende maatschappelijke praktijkvoering van vroedvrouwen kan worden gezegd.
   Gezien de huidige status van het historisch praktijkonderzoek naar het vroedvrouwschap in
  Nederland mag Van der Borgs studie op vele punten de moeite waard worden genoemd. Haar
  conclusies zijn helder en rehabiliterend: vroedvrouwen waren, hoewel veelal afkomstig uit de
  lagere standen, veel minder gemarginaliseerd dan men wel heeft willen doen geloven. De
  uitdaging, die Van der Borg zich in de inleiding stelt, om haar historische gegevens aan
  antropologische vraagstellingen te onderwerpen had gezien de magere uitwerking hier beter
  achterwege kunnen blijven; haar belofte om de discrepantie tussen retoriek en praktijk ook
  vanuit sociologische inzichten over beroepsformatie te bezien, doet de auteur echter ruimschoots gestand. In het eerste hoofdstuk laat zij de voornaamste facetten van het negatieve imago
  van vroedvrouwen in de literatuur — het bekende repertoire van dubieuze moraal, roekeloosheid en onkunde—in kort bestek de revue passeren. Tegen deze achtergrond worden vervolgens
  de praktische en maatschappelijke positie van vroedvrouwen geanalyseerd in de stedelijke
  context van Leiden, Arnhem, Leeuwarden en 's-Hertogenbosch. Sociale afbakeningen en
  gesanctioneerde scheidingen van kennis en kunde staan hierbij op de voorgrond. Zo benadrukt
  de auteur de sociale herkomst van vroedvrouwen, haar geografisch-praktische werkveld en de
  stedelijke en medische bemoeienis met regulering van onderwijs en verloskundige arbeid.
  Doop-, trouw- en begraafboeken, stedelijke reglementen en registers van stadsfunctionarissen,
  verzoekschriften en sollicitaties, klachten en getuigschriften, medische tractaten en een enkel.
  