text: Door het ministerie van WVC worden de zogenaamde steunfunctie-instellingen gefinancierd. Dit zijn categoriaal georganiseerde tweedelijns instellingen
  voor welzijnswerk die zich onder meer richten op het bevorderen van de toeleiding van allochtone werkzoekenden naar de arbeidsmarkt. De steunfuncties
  vervullen in principe een intermediaire rol tussen de algemene voorzieningen
  en de allochtone groeperingen (zie verder hfdst. 7).
  "1 Ministerie van Binnenlandse zaken. Eerste ropport over de uitvoering van het werkgelegenheidsbeleidvoor etnische rninderheden bij
  de rijksoverheid(EMO-plan); periode 1-9- 1987 tot 1-7- 1988: september 1988.
  133
  
  ALLOCHTONENBELEID
  
  f.
  Positieue actie door het bedrQfsleuen
  Het door de SER overeengekomen principe van een inspanningsverplichting
  van het bedrijfsleven tot het voeren van positieve actie zal worden ingevuld bij
  het cao-overlegen door de Regionale Besturen voor de Arbeidsvoorziening.Het
  kabinet acht het overbodig om, zoals bepleit door de Raad voor het Jeugdbeleid,
  bij alle arbeidsvoorzieningsmaatregelen streefcijfers of taakstellingen te hanteren. Een aanwijzingsbevoegdheid voor de minister van Sociale Zaken en
  Werkgelegenheidom een categoriale bestemming te geven aan een deel van de
  voor Arbeidsvoorziening bestemde gelden, wordt door het kabinet afgewezen,
  gezien de unanieme aanbeveling van de SER dat meerjarige taakstellingen
  wenselijk zijn. Om realisatie van de in het kader van de inspanningsverplichting te venvachten voorstellen te bevorderen, zal het kabinet middelen ter
  beschikking stellen ter ondersteuning van positieve-actieplannen 48.
  g.
  'Contract compliance'
  De SER is niet tot een eensluidend oordeel gekomen over de wenselijkheid, de
  legitimiteit en de effectiviteit van contract compliance. Hieronder wordt verstaan het door de overheid hanteren van verplichtende voorwaarden ten aanzien van het personeelsbeleid van de opdrachtnemer bij het verstrekken van
  opdrachten aan derden. Op deze wijze zou de overheid kunnen bevorderen dat
  leden van minderheidsgroepen bij de uitvoering van dergelijke opdrachten
  zoveel mogelijk naar evenredigheid worden ingeschakeld.
   In zijn reactie op het SER-advies stelt het kabinet het vanzelfsprekend te vinden dat de overheid in bepaalde gevallen een actieve opstelling kiest. De overheid zal bijvoorbeeld bedrijven waarmee zij zaken doet, maar die zich aan wettelijke bepalingen inzake discriminatie onttrekken, op de onaanvaardbaarheid van die handelwijze attenderen. Beeindiging van een zakelijke relatie
  wordt als ultimum remedium niet uitgesloten. Ook wordt het door het kabinet
  volstrekt oirbaar gevonden indien de overheid bij een gelijkwaardig aanbod de
  voorkeur geeft aan opdrachtnemers die invulling hebben gegeven aan de gezamenlijke inspanningsverplichtingen of die zich vrijwillig hebben gebonden
  aan een code of gedragslijn, die op het niveau van de onderneming of de
  bedriifstak is uitaewerkt. Evenzeer acht het kabinet het een aoede zaak dat de
  overheid anderen oproept haar voorbeeld in deze te volgen. Zo heeft de minister
  van Sociale Zaken en Werkgelegenheid bedrijven opgeroepen om bij voorkeur
  alleen zaken te doen met uitzendbureaus die zich houden aan de anti-discriminatiecode van de Algemene Bond van Uitzendbureaus 49. Het kabinet is voornemens na 1 se~tember1989 ziin s t a n d ~ u n ten
  t aanzien van contract compliance nader aan te scherpen. Hierbij zal worden gelet op de reacties op de
  ambtelijke nota 'Meer kansen afdwingen? 50.
  -
  
  4.9
  
  -
  
  Conclusies
  In de voorgaande paragrafen van dit hoofdstuk is ingegaan op de positie van
  allochtonen in het arbeidsbestel en is een overzicht gegeven van het beleidsinstrumentarium ter verbetering van die positie. De arbeidsparticipatie is zorgwekkend; het meest uitgesproken geldt dit voor Marokkanen, Turken en
  
  "1
  49
  
  ]
  
  Vervolgnotitie werkgelegenheid etnische minderheden. Kabinetsreactieop de adviezen van de Sociaal-Economische Raad en de
  Raad voor hetleugdbeleid over een werkgelegenheidsprogramma voor minderheden: Tweede Kamer 198711988.20 339. nr. 4.
  24 juni 1988. blz. 10- 12.
  Ibid., blz. 12 en 13.
   Meer kansenafdwingen!; Ambtelijke notauitgegeven door het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. 's-Gravenhage,
  maart 1989.
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  Molukkers. Een complex van factoren ligt hieraan ten grondslag. De economische herstructurering heeft geleid tot andere, veelal hogere kwalificatievereisten voor een baan; veel allochtonen ontbreekt het hieraan. De vraag naar laag
  en ongeschoolde arbeid blijft ver achter bij het aanbod en de vooruitzichten zijn
  voor lager gekwalificeerden niet rooskleurig. De blijvende immigratie leidt tot
  een voortdurende stroom van nieuw, voor de Nederlandse arbeidsmarkt vaak
  niet adequaat geschoold aanbod. Ook in de situaties waar de gevraagde
  arbeidskwalificaties indienstneming van allochtonen niet in de weg staan, zijn
  hun kansen beperkt, door een scala van procedures en praktijken die ten
  nadele van minderheden werken.
  Het tot nu toe ontwikkelde beleidsinstrumentarium heeft maar een zeer
  beperkt resultaat gehad voor allochtonen. Het nagestreefde evenredige bereik
  wordt in veel gevallen niet gehaald. Maar ook waar dit we1 het geval is, leiden
  de maatregelen te weinig tot een baan. De erkenning hiervan heeft in afwijking van de beleidslijn van eerdere jaren geleid tot de ontwikkeling van enkele
  specifiek op minderheden gerichte instrumenten. Voorts heeft de ook in het
  algemeen beperkte effectiviteit van het beleidsinstrumentarium geresulteerd
  in voorstellen om de verantwoordelijkheid van de overheid voor de arbeidsvoorziening te delen met de sociale partners en de uitvoering van het beleid aanzienlijk te decentraliseren.
  De voorstellen van de raad in hoofdstuk 1moeten in het licht van deze nog eens
  kort geschetste situatie worden gezien. De positie van allochtonen in het
  arbeidsbestel vraagt om een beleid op verschillende fronten tegelijk. Sommige
  voorstellen zijn vooral van belang voor verbetering van de situatie op langere
  termijn, tenvijl andere a1 op kortere termijn tot een verlichting van de problemen beogen te leiden. De belangrijkste hiervan zijn de volgende.
   Verhoging van het opleidingsniveau van allochtonen is van het grootste
  belang om, gegeven de ontwikkelingen van de economie, tot een structurele
  verbetering van de positie op de arbeidsmarkt te komen. In de voorstellen in
  hoofdstuk 1ligt hierop dan ook een sterk accent. Qgelijk moet worden erkend
  dat dit een weg is die vele jaren zal vergen. Voor de huidige generaties op de
  arbeidsmarkt hebben deze voorstellen vanzelfsprekend geen betekenis meer.
  b.
  Volwasseneneducatie
  De activiteiten die onder de noemer van volwasseneneducatie vallen, kunnen
  op kortere termijn leiden tot een verbetering van de arbeidsmarktpositie van
  allochtonen. Zoals in hoofdstuk 6 zal blijken, vergt het tot stand brengen van
  een adequate infrastructuur een grote bestuurlijke inspanning en aanzienlijke
  financiele investeringen. Cruciaal hierbij is dat deze infrastructuur is afgestemd op kenmerken van de op de arbeidsmarkt opererende allochtone
  beroepsbevolking, alsmede op de vele, nog te venvachten nieuwkomers die
  veelal volstrekt onvoldoende zijn toegerust voor de arbeidsmarkt in Nederland.
  c.
  Werkeruaring
  Werkervaringsplaatsen zijn een belangrijk middel om die werklozen en herintreedsters een betere kans op de arbeidsmarkt te verschaffen voor wie niet het
  opleidingsniveau of de opleidingsrichting de grootste handicap vormt, maar
  het gebrek aan relevante edof recente werkervaring. Werkervaring wordt voor
  ALLOCHTONENBELEID
  
  de bezetting van zeer veel en naar niveau zeer uiteenlopende vacatures vereist.
  Het valt te hopen, in het bijzonder ook voor de arbeidsparticipatie van allochtonen, dat de afspraken hieromtrent zowel in de markt- als in de collectieve sector spoedig in een daadwerkelijk aanbod van werkervaringsplaatsen worden
  omgezet.
  d.
   Creatie arbeidsplaatsen
  
  De achterstanden van velen zijn zodanig dat ook bij de noodzakelijke verbetering van het stelsel van volwasseneneducatie en bij het tot stand komen van
  een stelsel van werkervaringsplaatsen niet verwacht kan worden dat een
  geheel voldoende aansluiting op de beschikbare arbeidsvraag kan worden
  gerealiseerd. Met basiseducatie, vormings- en ontwikkelingswerk, dag- en
  avondonderwijs, scholing en werkervaringsplaatsen zijn beperkte discrepanties te overbruggen. Ook voor het kunnen verrichten van eenvoudige werkzaamheden zijn vaak a1enige elementaire kennis en vaardigheden vereist. Het
  uit het oogpunt van allochtonen overheersende probleem op de arbeidsmarkt
  vormt het gebrek aan arbeidsplaatsen op de lagere niveaus. Dit probleem doet
  zich in verscherpte mate voor in de grote steden, waar zich grote concentraties
  van minderheden bevinden. In deze steden groeien de economische en sociale
  functie in toenemende mate uit elkaar: de zich ontwikkelende werkgelegenheidsstructuur eist steeds hogere vaardigheden, waarbij de kwaliteiten van de
  stedelijke bevolking ten achter blijven. Dit gegeven vormt dan ook de reden
  voor het pleidooi van de raad in hoofdstuk 1voor het creeren van arbeidsplaatsen op deze lagere niveaus.
  e.
  Functioneren arbeidsmarkt
  
  Zoals in dit hoofdstuk werd beargumenteerd, bieden de voorstellen voor een
  andere bestuurlijke structuur en voor een andere uitvoering een kans op een
  beter functioneren van de arbeidsmarkt. De eerste resultaten die, vooruitlopend op goedkeuring van het betreffende wetsontwerp, zijn bereikt, hebben
  betrekking op het samenvoegen van een aantal plaatsingsbevorderende maatregelen en op een stelsel van werkervaringsplaatsen. Voorts kan de voorgestelde tripartisering van de arbeidsvoorziening voor allochtonen gunstige
  effecten hebben naarmate door de betrokkenheid van de sociale partners meer
  arbeidsmogelijkheden in de particuliere sector ontstaan; ook kan door de
  decentralisatie van de uitvoering van het beleid meer rekening worden gehouden met de lokale situatie.
   De partners in het CBA i.0. hebben zich uitgesproken voor een beleid dat meer
  soelaas biedt voor allochtone minderheden. Cruciaal hierbij is de toegankelijkheid van arbeidsorganisaties voor allochtonen. De SER heeft zich in het Advies
  werkgelegenheid etnische minderheden uitgesproken voor een intensievere
  bestrijding van discriminerende praktijken. Dit betreft niet alleen het wegnemen van feitelijke discriminatie in het personeelsbeleid, maar ook de preventie van discriminatie in arbeidsorganisaties in brede zin. Om een evenwichtige
  deelname van allochtonen aan het arbeidsproces te bewerkstelligen, is voorts
  een inspanningsverplichting overeengekomen die decentraal, dat wil zeggen
  door de contractpartners op het niveau van bedrijfstak, branche of onderneming, en regionaal moet worden ingevuld. Centrale richtlijnen en macro-normen zijn volgens de SER niet wenselijk omdat daarin met de grote verschillen
  in deelname van minderheden tussen branches en regio's onvoldoende rekening kan worden gehouden 51.
  "1 SER, op. cit.. blz. 53.
   136
  
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  Het standpunt dat door de SER over het vergroten van de toegankelijkheid
  wordt ingenomen, gaat minder ver dan de aanbevelingen die door de Adviescommissie Onderzoek Minderheden (ACOM)zijn gedaan in reactie op de studie
  'Een eerlijke kans' van Bovenkerk. In deze studie wordt nagegaan in hoeverre
  Amerikaanse en Engelse ervaringen met positieve actie en quoteren ook toepasbaar zijn voor de Nederlandse arbeidsmarkt 52. Ten einde gelijke kansen
  voor minderheden op het schaarse goed arbeid te realiseren, bepleit de ACOM
  over te gaan tot positieve actie in de vorm van een bij wet geregeld stelsel van
  maatregelen. Deze maatregelen, zoals openbaar adverteren van vacatures, op
  minderheden gerichte wervings- en promotiecampagnes, diplomavergelijking, voorkeursbehandeling bij gelijke kwalificatie, het aanpassen van psychologische tests en quotering zouden de toegang tot, casu quo de verticale
  mobiliteit op de arbeidsmarkt moeten bevorderen. Positieve discriminatie
  wordt door de ACOM afgewezen, vanwege het risico van verlaging van het
  niveau van taakuitoefening en het risico van stigmatisering van de groepen
  waarvoor deze maatregelen worden genomen. Het voorgestane stelsel van positieve actie dient niet alleen aan het bedrijfsleven te worden voorgeschreven
  maar moet ook voor de overheid als werkgever gelden. Als sluitstuk van de
  voorstellen beveelt de ACOM, vanwege te verwachten onwil en onbegrip, een
  adequate controle aan die door onafhankelijke instanties moet worden uitgevoerd 53.
   In de discussie over positieve actie heeft vooral het dilemma vrijwilligheid versus verplichting centraal gestaan. Het argument tegen vrijwilligheid is de
  mogelijke vrijblijvendheid: ook a1 onderschrijft een arbeidsorganisatie de wenselijkheid van positieve actie, dan is nog niet gegarandeerd dat er ook daadwerkelijk toe wordt overgegaan. Bgen een door de overheid aan het bedrijfsleven
  op te leggen verplichting bestaan eveneens argumenten. De eerste betreft de
  inbreuk op de vrijheid van ondernemen. Een tweede argument betreft de
  bestuurslast die uit een verplichting voortvloeit. Het zou dan aan de overheid
  zijn om aan het bedrijfsleven quota op te leggen en de naleving hiervan te controleren. Een algemeen quotum houdt te weinig rekening met de uiteenlopende situatie van de vele arbeidsorganisaties. Een gedifferentieerd quotum
  vraagt om een zeer diepgaande kennis van de arbeidsmarktsituatie en de personeelsplanning van bedrijven. Ten slotte is er het argument dat een verplichte
  voorkeursbehandeling, ook a1 is deze van tijdelijke aard, de positie van minderheden per saldo eerder benadeelt dan verbetert. Verplichte indienstneming zou
  tot een stigrnatisering van de betreffende personen kunnen leiden en daarmee
  hun functioneren bemoeilijken. Het te verwachten verzet tegen de opgelegde
  plicht kan bovendien tot een polarisatie rond allochtonen in het algemeen
  leiden.
   De regering heeft tot nu toe weinig heil gezien in het verplicht stellen van positieve actie. In de adviesaanvraag aan de SER wordt uitdrukkelijk als uitgangspunt gehanteerd dat de centrale overheid voorshands geen dwingende maatregelen aan de sociale partners wil opleggen 54. Onverlet de eigen wettelijke verantwoordelijkheid van de overheid bij het bestrijden van discriminatie door
  bedrijven en instellingen, juicht het kabinet het toe dat de SER in dit opzicht
  ook een belangrijke taak toekent aan het georganiseerde bedrijfsleven. Het
  kabinet is eveneens ingenomen met de door de SER overeengekomen inspan-
  
  1'
  
  F. Bovenkerk. Een eerlijke kans; aver de toepasbaarheidvan buitenlondse ervaringenmet positieve actie vaar etnische minderhedenap
  de arbeidsmorkt in Nederlond. Met aanbevelingen door de Adviescammissie Onderzoek Minderheden; Ministerie van Binnenlandse
  Zaken en Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, februari 1986.
  53] Ibid.. blz. 141-148.
  Y] Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Adviesaanvrage aan de Sociaal-Economische Road inzake een werkgelegenheidsprogramma vaor minderheden;23 december 1986.
  ALLOCHTONENBELEID
  
  ningsverplichting om op middellange termijn de participatie van allochtonen
  aan het arbeidsproces te vergroten 55.
   De terughoudendheid bij kabinet en sociale partners ten aanzien van het verplicht stellen van positieve actie is in het licht van het bovenstaande niet verwonderlijk. De door de SER gekozen, en door het kabinet onderschreven,
  beleidslijn houdt echter eveneens een kans in dat de overeengekomen inspanningsverplichting in de praktijk tot te geringe resultaten zal leiden. Het voorstel van de raad in hoofdstuk 1 voor een wettelijke regeling analoog aan de
  Canadese Employment Equity Act beoogt een uitweg te bieden uit de dilemma's die hier in het geding zijn. Het oogrnerk van dit voorstel is de gezamenlijke inspanning van alle betrokkenen te vergroten met vermijding van een
  aantal problemen die kleven aan de voorstellen die tot op heden in de discussie
  in Nederland een rol hebben gespeeld. Bij dit voorstel van de raad wordt een
  verplichting opgelegd om de toegankelijkheid te vergroten, zij het dat het eventueel niet nakomen niet wordt gesanctioneerd. Het is aan arbeidsorganisaties
  zelf om te bepalen in welk tempo men welke maatregelen wil nemen. Bij de personeelsplanning zal men vanzelfsprekend de situatie op de voor het bedrijf relevante arbeidsdeelmarkt in ogenschouw nemen. De verplichting, die we1 door
  de overheid van sancties wordt voorzien, is om jaarlijks publiekelijk te rapporteren over de mate waarin allochtonen deel uitmaken van verschillende geledingen van het personeelsbestand. Deze gesanctioneerde verplichting beoogt
  vrijblijvendheid te voorkomen. Dit vereist we1 een actieve betrokkenheid van
  maatschappelijke organisaties: in het voorstel wordt immers een belangrijke
  controlerende functie bij de samenleving gelegd.
  "1 Vervolgnotitie werkgelegenheid etnische minderheden, op. cit.. blz. 9- 10.
   138
  
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  Onderwijs
  5.1
  
  Algemene situatie
  Onderwijs vervult een sleutelfunctie in de samenleving. Samen met het gezin
  biedt de school het kader bij uitstek voor overdracht van kennis en cultuur. De
  prestaties in het onderwijs zijn voorts in hoge mate bepalend voor de latere
  positie in de maatschappij, met name in het arbeidsproces. Hierbij worden
  steeds hogere eisen gesteld aan alle ingezetenen. Dit bracht de raad in zijn in
  1986 verschenen rapport Basisvorming in het ondenvijs tot de slotsom dat een
  algehele verhoging van het ondenvijspeil in Nederland noodzakelijk is. De
  raad achtte dit van belang zowel voor de latere beroepskansen van de individuele leerlingen, alsook voor het functioneren van de samenleving als geheell.
  De eisen van niveauverhoging en kwaliteitsverbetering gelden voor alle leerlingen en voor alle typen onderwijs, ook voor het beroepsondenvijs. Aan toekomstige beroepsbeoefenaren, zo stelde de raad in 1986, wordt in toenemende
  mate de eis gesteld van een ruimere algemene vorming, zowel in taalvaardigheid en talenkennis, in logisch en wiskundig denken als in inzicht in techniek.
  De raad ontleende hieraan onder meer een pleidooi voor opwaardering van het
  lager beroepsonderwijs, een ondenvijsvorm die, zoals reeds in hoofdstuk 2 werd
  aangestipt, opmerkelijk veel leerlingen uit minderheidsgroepen kent.
   Op de algemene ontwikkelingen in het ondenvijs wordt in dit hoofdstuk slechts
  in beperkte mate ingegaan. Uiteraard zijn deze ontwikkelingen mede bepalend voor de positie van de allochtonen in het ondenvijs, maar de verhouding
  tussen het algemene en het specifieke ligt hier anders dan in de sector arbeid,
  die in hoofdstuk 4 aan de orde kwam. Kern van het verschil is dat in het onderwijs de verhouding tussen vraag en aanbod een veel minder dominante rol
  speelt dan op de arbeidsmarkt. Door het bestaan van een leerplicht is de overheid gehouden om voor voldoende onderwijsaanbod te zorgen. Anders dan in de
  sector arbeid is het hoofdprobleem in het onderwijs niet zozeer de beperkte participatie van allochtonen, maar we1 het feit dat die participatie zich sterk concentreert in de laagste ondenvijsvormen, tenvijl de leerprestaties van veel
  allochtonen tekort schieten. Het zal duidelijk zijn dat dit hun toekomstkansen
  nadelig bei'nvloedt.
  Het hoogst bereikte ondenvijsniveau onder de belangrijkste allochtone groepen ligt aanzienlijk onder dat voor de gehele Nederlandse bevolking (zie tabel
  5.1).
  Slechts de Antillianen vormen een uitzondering op deze regel. Het lage onderwijsniveau onder de volwassen allochtonen is deels verklaarbaar doordat zij
  een opleiding hebben genoten in het land van herkomst, waar zowel het aanbod van, als de vraag naar hogere opleidingen veel beperkter is dan in Nederland. Veel ouderen zijn zelfs expliciet naar Nederland gekomen om hier werk
  te verrichten waarvoor weinig scholing was vereist.
   Verontrustender is dat bij sommige groepen ook onder de jongeren het onderwijsniveau laag is, zowel onder degenen die de school reeds hebben verlaten als
  onder hen die nog onderwijs volgen. Dit geldt vooral voor de Turken en de
  Marokkanen. Zo kent het lager beroepsonderwijs ongeveer anderhalf maal
  zoveel Turkse en twee maal zoveel Marokkaanse leerlingen als men op grond
  van het aandeel van deze beide groepen in de totale bevolking zou mogen verwachten. Bij de middelbare en hogere vormen van voortgezet onderwijs daarentegen ligt het deelnameniveau onder de beide groepen op 20 tot 40 procent
  
  '1 WRR, Basisvormingin het onderwijs; Rapporten aan de Regering nr. 37.'s-Gravenhage. Staatsuitgeverij. 1986. blz. 237.
  ALLOCHTONENBELEID
  
  Tabel 5.1
  
  Opleidingsniveau van volwassen Surinamers, Antillianen, Turken,
  Marokkanen, overige Mediterranen e n Molukkers, vergeleken met
  Nederlanders, in %
  loof
  
  lbol
  
  havo
  
  hbo
  
  onbekend;
  
  minder
  
  mavo
  
  vwo
  
  wo
  
  niet in-
  
  gaand;
  
  deelbaar
  
  studerend
  
  mbo
  
  school-
  
  BEROEPSBEVOLKING
  Molukkers 1983
  Ned. beroepsbevolking I979
  LSO-GEGEVENS
  Surinamers 1985
  Antillianen 1985
  Nederlanders 1983
  AKT-GEGEVENS ')
  Turken 1985
  Marokkanen I985
  Overige mediterranen 1985
  Totale bevolking
  Nederland I985
  
  '1
  
  Bron: M.J.A. Penninx, Minderheidsuorming en emancipatie; balans uan kennisuerweruing ten aanzien van immigranten en woonwagenbewoners 1967-1987;
  Alphen aan den Rijn, Samsom 1988, blz. 103.
  Op basis van de Arbeidskrachtentelling 1985, in: T. Ankersmit,Th. Roelandt en
  J. Veenman, Minderheden in Nederland; Statistisch Vademecum 1988;Rotterdafloorburg, Instituut voor Sociologisch-Economisch OnderzoekICentraal
  Bureau voor de Statistiek, 1988, tabel 5.1.
   van de Nederlandse bevolking in haar geheel, en in het hoger onderwijs ligt dit
  cijfer nog veel lager 2. Het betreft hier cijfers over de deelname aan het onderwijs en niet over de aantallen gediplomeerden. Beziet men deze laatste, dan
  wordt het zojuist geschetste beeld nog onevenwichtiger. Gezien de relatief
  geringe behoefte aan laag geschoolden-zeker als zij ook nog niet gediplomeerd
  zijn - worden de kansen van Turken en Marokkanen in de Nederlandse samenleving, en in het bijzonder die op de arbeidsmarkt, hiermee tot in de verre toekomst reeds bij voorbaat sterk beperkt.
  Bij de overige groepen is de situatie beter. Bovendien tekent zich onder hen,
  meer dan onder Turken en Marokkanen, een niet onaanzienlijke verbetering af
  ten opzichte van een aantal jaren geleden. Een absolute verbetering behoeft
  echter niet automatisch te wijzen op een relatieve verbetering. Zelfs als dat
  laatste we1 het geval is, kan de kloof nog zo groot zijn dat het jaren kan duren
  voordat het verschil tot een aanvaardbaar niveau is teruggebracht. Men dient
  hierbij te bedenken dat, gemeten aan de behaalde diploma's, zich ook onder de
  Nederlandse bevolking als geheel een forse stijging van het onderwijsniveau
  voordoet. In zijn eerder genoemde rapport Basisvorming in het onderwijs sprak
  de raad de verwachting uit dat die stijging zich zal voortzetten.
  2]
  
  140
  
  Th. Roelandt en J. Veenman. Minderheden in Nederlond; positie in het onderwijs; Rotterdam, lnstituut voor Sociologisch-Economisch Onderzoek, 1988, blz. 37-38.
   WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HETREGERINGSBELEID
  
  De aandacht die de regering in haar adviesaanvraag aan de raad vraagt voor
  het ondenvijs is dan ook zeker terecht. Niettemin is de gedachte als zouden alle
  allochtone groepen het in het ondenvijs slecht doen, te ongenuanceerd en
  daarom onjuist; zij vraagt om verbijzondering.Pas dan kan meer duidelijkheid
  ontstaan over de oorzaken van de problemen op ondenvijsgebied en kan zicht
  worden geboden op mogelijke oplossingen. Als uitgangspunt bij de hierna volgende analyse hanteert de raad de opvatting dat het leervermogen van leerlingen uit de verschillende etnische groepen in beginsel gelijk kan worden ontwikkeld. De grote discrepantie in gemiddelde schoolprestaties per groep noopt
  tot de constatering dat in het Nederlandse onderwijssysteem kennelijk veel
  talent wordt verspild.
  Dit hoofdstuk geeft allereerst een beschrijving van de positie van allochtonen
  in het ondenvijs, meer in het bijzonder van allochtone minderheden. Vervolgens worden verklaringen voor achterblijvende schoolprestaties op hun merites beoordeeld en ten slotte volgt een beschouwing over de hoofdlijnen van het
  huidige beleid. Dit hoofdstuk is beperkt tot het onderwijs aan allochtonen van
  de leerplichtige leeftijd; in hoofdstuk 6 komen volwasseneneducatie en scholing aan de orde.
  5.2
  
  Deelname aan het onderwijs
  De feitelijke deelname van allochtone leerlingen aan het onderwijs blijkt reeds
  vanaf het twaalfde levensjaar terug te lopen, met name onder Marokkanen en
  Turken en dan vooral onder de meisjes. Schattingen over het percentage leerplichtige Turkse en Marokkaanse meisjes die geen dagondenvijs volgen, liggen
  globaal rond de 20 procent 3. Voor zover deze meisjes we1 aan het onderwijs deelnemen, blijkt het schoolverzuim onder hen hoger dan onder hun autochtone
  klasgenoten 4.
  Uit diverse onderzoekingen is eveneens bekend dat kinderen uit minderheidsgroepen vaak a1 snel achterop raken bij hun Nederlandse leeftijdgenoten.
   Hoolt vond in haar onderzoek in Amsterdam dat Turkse, en vaker nog Marokkaanse kleuters reeds in de eerste fase van het basisondenvijs gemiddeld ouder
  zijn dan hun Nederlandse klasgenootjes 5. Later in het basisonderwijs blijven
  ook Antillianen, Surinamers en Chinezen achterop, terwijl de achterstand zich
  vergroot bij de Turken en de Marokkanen. Bij de laatsten kan die achterstand
  aan het einde van de basisschool reeds tot twee jaar zijn opgelopen. In het voortgezet ondenvijs vond Hoolt voor alle allochtone groepen een achterstand op
  hun autochtone leeftijdgenoten: de Zuideuropeanen en de Antillianen het
  minst, de Surinamers en de Chinezen iets meer, en de Turken en vooral de
  Marokkanen nog veel meer. In een mede voor dit rapport uitgevoerd survey
  bleek dat bijna 60 procent van de dertienjarige Marokkanen en 45 procent van
  hun Turkse leeftijdgenoten nog basisonderwijs volgt. Voor de Surinamers ligt
  dit percentage op 34, voor de Antillianen en Arubanen op 17 en voor de autochtonen op 16 6.
  Leerlingen uit minderheidsgroepen doorlopen minder snel het ondenvijs dan
  autochtone leerlingen, ook a1 treden hierbij belangrijke verschillen tussen die
  
  '1 M.J.A.Penninx. Minderheidsvorming en emancipatie;balans van kennisverwervingten aanzien van immigrantenen woonwagenbewa-
  
  '1
  1'
  6]
  
  ners 1967 - 1987; Alphen am den Rijn. Samsom. 1988. blz. 104- 105.
  I. Vlug, Schoalverzuim van Turkse en Marokkaansemeisjes; een studie naar de omvong en de redenen van schoolverzuim en schoolverlaten van I 2 tlm 16-jarige Turkse en Marokkaanse meisjes en het tegengoon daarvan: Rotterdam, Vakgroep Onderwijssociologieen
  OnderwijsbeleidlErasmusUniversiteit Rotterdam. 1985.
  M.J.A. Penninx, op. cit.. blz. 126.
  J. Hoolt. Het onderwijsnivo von migrantenkinderen; deel A. Somenvatting van de onderzaeksresultaten en beleidsconsequenties;
  Amsterdam. Bestuursinformatie Gemeente Amsterdam, 1987. blz. I I e.v.
  Th. Roelandt en J. Veenman. Interne notitie WRR: 1989.
   groepen naar voren. Bovendien stromen zij door naar lagere vormen van voortgezet onderwijs dan de autochtonen. In 1986 bezochten van elke tien Nederlandse leerlingen in de eerste fase van het voortgezet onderwijs er zeven het
  algemeen vormend onderwijs (avo) en drie het lager beroepsonderwijs (lbo).
  Voor de Turken was de verhouding vier avo tegenover zes lbo, en voor de Marokkanen drie avo versus zeven lbo Luykx vond dat op de door haar onderzochte
  scholen, die niet representatief zijn voor alle scholen in Nederland, binnen het
  avo 473 procent van de Turkse en 66 procent van de Marokkaanse leerlingen
  het mavo volgt, tegenover 35 procent van alle leerlingen. Voor het havo lagen
  deze percentages op 24, respectievelijk 20 en 33; voor het vwo op 28,5 voor de
  n r k e n , 14 voor de Marokkanen en 32 voor alle leerlingen '.
   Over deelname en doorstroming van Surinaamse, Antilliaanse, Arubaanse en
  Molukse kinderen in het onderwijs zijn veel minder gegevens voorhanden dan
  over die van de groepen met niet-Nederlandse nationaliteit. In de onderwijsstatistieken worden de Nederlanders niet naar etnische herkomst onderscheiden;
  dit belemmert het doen van gefundeerde uitspraken over de genoemde groepen. We1 is uit diverse onderzoekingen duidelijk dat deze groepen over het algemeen een tussenpositie innemen tussen de autochtone Nederlanders enerzijds
  en de Turken en Marokkanen anderzijds. In hun onderzoek naar doorstroomadviezen op een aantal basisscholen vonden Koot e.a. dat 36 procent van de
  Creools-Surinaamse kinderen werd geadviseerd naar het lbo te gaan, 57 procent naar het mavo en 7 procent naar het havolvwo. Voor de Hindostaans-Surinaamse kinderen lagen deze percentages op 57, respectievelijk 34 en 9. Van de
  autochtone leerlingen op dezelfde scholen kreeg 40 procent het advies naar het
  lbo te gaan, 34 procent naar het mavo en 26 procent naar het havolvwo '. Hoolt
  vond in Amsterdam dat de keuze van het type voortgezet onderwijs onder Chinezen, Antillianen en Zuideuropeanen vrijwel geheel overeenkomt met het
  keuzepatroon van de autochtone Amsterdammers. Surinamers zitten iets
  vaker dan autochtonen op lbo en mavo, maar slechts half zo vaak op het havol
  vwo lo. Molony en Pechler vonden dat op drie door hen onderzochte scholen in
  gemeenten met veel Molukkers 5 procent van de Molukse leerlingen naar het
  havo/vwo doorstroomde, tegenover 25 procent van de autochtone leerlingen ll.
  Uit het reeds genoemde survey dat mede voor dit rapport werd uitgevoerd, is
  bekend welk type onderwijs de schoolgaanden tussen 13 en 18 jaar uit diverse
  allochtone groepen volgen. Anders dan in de beschikbare statistieken, is hier
  een onderscheid gemaakt tussen lbolmavo enerzijds en mbo/vwo/havo anderzijds. Dit levert het volgende beeld op (zie tabel 5.2).
   Tabel 5.2
  
  Schoolgaande 13- tot 18-jarigen naar scholingsniveau en groepering,
  1988 (in % per etnische groep)
  basisonderwijs
  
  lbolmavo
  
  mbolhavolvwo
  
  Marokkanen
  Turken
  Surinamers
  AntillianenlArubanen
  Autochtonen
  
  Bron: WRR.
  '1 Th. Roelandt en). Veenman, 1988, op. cit., tabel 3.2.1.
  1' M. Luykx. Schoolsucces van Turkse en Marokkaonse meisjes; een onderzoek noar Turkse en Marokkaonse meisjes in het mavo, hovo en
  vwo: Utrecht. ISOR afdeling onderwijsonderzoek. 1988. blz. 37.
  W. Koot. V. Tjon-A-Ten en I?Uniken Venema, Surinaamse kinderen op school: Muiderberg. Coutinho, 1985, blz. 79.
  lo] J. Hoolt, op. cit.. blz. 14- 15.
  "1 C. Molony en H. Pechler,Molukse leerlingen in het Nederlondsebasisonderwijs;somenvattendrapport: Leiden, LICORIRijksuniversi9]
  
  teit te Leiden, 1982.
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  Gemiddeld gesproken blijven onder de etnische minderheden ook de prestaties
  in het ondenvijs achter bij die van de autochtone leerlingen. Van Esch vergeleek in 1983 de scores van 1271 leerlingen uit diverse etnische groepen op de
  CITO-toets aan het einde van de lagere school. Allereerst vie1 op dat slechts 60
  procent van de Turkse en Marokkaanse leerlingen die voor de toets in de termen vielen, ook daadwerkelijk deelnamen. Bij degenen die deelnamen behaalden de Turken gemiddeld 90 punten en de Marokkanen 101; gezien het lage
  deelnameniveau mag men ervan uitgaan dat deze cijfers nog geflatteerd zijn.
  De Molukkers behaalden 104 punten, Surinamers en Antillianen 107 en
  Zuideuropeanen 108. De autochtone klasgenoten van deze kinderen behaalden
  gemiddeld 129 punten. Landelijk bedroeg de gemiddelde score dat jaar 132 '2.
   Uit verschillende onderzoekingen blijkt dat het verschil in prestatieniveau
  tussen autochtonen en allochtonen het grootst is op verbale, taalgebonden
  aspecten; bij numerieke zaken (rekenen) zijn de verschillen kleiner, en bij het
  oplossen van vragen die vooral een ruimtelijk inzicht vereisen is het verschil
  het geringst. Ook hier zijn de verschillen het grootst voor de Marokkanen en
  Turken, kleiner voor de Surinamers en het kleinst voor de Zuideuropeanen 13.
  Ondenvijsparticipatie, leerprestaties, doorstroming en rapportcijfers zijn de
  afgelopen jaren in het onderzoek naar de positie van etnische minderheden in
  het ondenvijs in zeer ruime mate aan bod geweest. Uiteraard bieden zij een
  zekere indicatie van verschillen tussen autochtonen en allochtonen, maar wat
  in de samenleving, en met name op de arbeidsmarkt, vooral telt is de vraag wat
  de hoogst genoten schoolopleiding is en, wellicht nog belangrijker, of die a1 dan
  niet met een diploma wordt afgesloten. Frappant genoeg bestaat hierover nauwelijks cijfermateriaal. Daarom is speciaal ten behoeve van dit rapport een
  
  Tabel 5.3
  
  Laatst gevolgde opleiding in Nederland van personen ouder dan 12jaar
  die thans geen onderwijs meer volgen, naar groepering (in % van het
  gedeelte van de desbetreffende groep dat ooit in Nederland onderwijs
  heeft gevolgd)
  Turken
  
  Marok-
  
  Suri-
  
  Antillia-
  
  Neder-
  
  kanen
  
  namers
  
  nenlAru-
  
  landers
  
  banen
  lolbao
  Ibo
  mavo
  mbo
  havolvwo
  hbo
  WO
  
  totaal
  
  100
  
  100
  
  100
  
  100
  
  100
  
  66
  
  69
  
  38
  
  34
  
  0
  
  geen onderwijs
  in Nederland
  gevolgd (in %
  per groepering)
  
  Bron: WRR.
  '1 W van Esch, Toetsprestatiesen doorstroomadviezen van allochtoneleerlingen in de zesde klas van lagere scholen; Nijmegen, lnstituut
  voor Toegepaste Sociale Wetenschappen. 1983. blz. 10 en 34.
  13]
  
  0.a. M.J.de Jong enTh.A. van Batenburg. 'Etnische herkomst, intelligentie enschoolkeuzeadvies'; PedogogischestudiLin; 1984,61 e
  jaargang nr. 9. blz. 363.
  ALLOCHTONENBELEID
  
  aantal extra bewerkingen uitgevoerd op de resultaten van het eerder
  genoemde survey 14.
   Tabel 5.3 geeft, uitgesplitst naar etnische groep, de laatst gevolgde opleiding in
  Nederland weer van alle personen boven 12jaar die thans geen onderwijs meer
  volgen. Zij die nooit in Nederland onderwijs hebben gevolgd, zijn in deze tabel
  niet opgenomen. Van alle hier woonachtige Marokkanen heeft 69 procent nooit
  in Nederland ondenvijs gevolgd, van de Turken 66 procent, van de Surinamers
  38 procent en van de Antillianen en Arubanen 34 procent.
  Uit tabel 5.3 blijkt dat er slechts geringe verschillen zijn in het niveau van het
  laatst gevolgde onderwijs tussen Surinamers, Antillianen en Arubanen en
  autochtone Nederlanders. Voor zover Thrken en Marokkanen iiberhaupt in
  Nederland onderwijs hebben genoten, ligt het niveau hiervan aanzienlijk
  onder dat van de overige groepen. Dit laatste contrast wordt nog scherper wanneer men beziet of de laatst genoten opleiding a1 dan niet met een diploma is
  afgesloten. Op dit punt treden ook niet onaanzienlijke verschillen naar voren
  tussen Surinamers, Antillianen en Arubanen enerzijds en autochtonen anderzijds. Tabel 5.4 geeft hiervan een beeld.
  Tabel 5.4
  
  Diplomabezit van laatst gevolgde opleiding in Nederland van personen
  van 12 jaar en ouder, naar schoolsoorten naar groepering (in 9% van alle
  personen die de desbetreffende opleiding hebben gevolgd)
  Turken
  
  Marok-
  
  Suri-
  
  Antillia-
  
  Neder-
  
  kanen
  
  namers
  
  nenlAru-
  
  landers
  
  banen
  
  Ibo
  mavo
  m bo
  havolvwo
  hbo
  WO
  
  # = aantal waarnemingen kleiner dan 25
  
  Bron: WRR.
   De gegevens omtrent laatst genoten opleiding en diplomabezit onder allochtonen bieden reeds een duidelijke aanwijzing voor de problemen die zij ondervinden bij hun toetreding tot de arbeidsmarkt: Turken en Marokkanen treft men
  vooral aan op scholingsniveaus met verhoudingsgewijs beperkte beroepsperspectieven. Voor alle groepen geldt dat het diplomabezit achterblijft bij dat van
  de Nederlanders. Daarnaast wordt we1 eens gesteld dat leerlingen uit minderheidsgroepen relatief vaker dan hun autochtone schoolgenoten kiezen voor
  opleidingsrichtingen waarnaar op de arbeidsmarkt weinig vraag bestaat. Zij
  zouden onvoldoende op de hoogte zijn van de kansen en mogelijkheden en dus
  verkeerde keuzes maken. Voor de niet-Nederlanders onder de etnische minderheden zijn hierover cijfers bekend. Daaruit blijkt dat deze veronderstelling
  voor het beroepsondenvijs niet opgaat 15. Turkse en Marokkaanse mannen vertonen, zowel op lbo- als op mbo-niveau, een relatief sterke voorkeur voor technisch onderwijs, en daar is het werkloosheidsrisico verhoudingsgewijs zelfs
  
  "1 Th. Roelandt en]. Veenman. 1989, op. cit.
  Is]
  
  144
  
  Th. Roelandt en J. Veenman. 1988. op. cir., blz. 56.
  WETENSCHAPPELIJKERAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  laag. De vrouwen uit beide groepen kiezen daarentegen juist voor opleidingen
  met slechte arbeidsmarktperspectieven (lhno, mdgo), maar dat geldt ook voor
  autochtone vrouwen. Slechts op het hbo-niveau is het werkloosheidsrisico als
  gevolg van de gekozen opleidingsrichting over de gehele linie aanzienlijk groter voor de allochtonen dan voor de autochtonen. Dit komt door de relatief grote
  belangstelling voor het hoger sociaal-agogisch onderwijs onder de minderheidsgroepen, a1 gaat het absoluut gezien toch nog om vrij geringe aantallen.
   Het beeld van achterstand in het onderwijs dat, zij het met de nodige nuances
  en differentiaties, uit het voorgaande oprijst, krijgt meer relief wanneer men
  de tijdsfactor bij de beschouwingen betrekt en de ontwikkelingen over een
  reeks van jaren beziet. Wssen 1979en 1986tekent zich in het voortgezet onderwijs een langzame doch onmiskenbare groei af in de deelname van Turken en
  Marokkanen, de twee groepen met de grootste achterstanden. Deze groei manifesteert zich ook als men rekening houdt met de forse toename van het totale
  aantal jongeren in deze groepen gedurende die periode. Bovendien treedt een
  verschuiving op van het lbo in de richting van het avo, zoals blijkt uit tabel 5.5.
  Het aantal Turkse leerlingen van het lbo daalt sinds 1984 zelfs in absolute zin;
  zij zijn daarmee de algemene trend gaan volgen die zich a1 geruime tijd in het
  lbo aftekent.
  Tabel 5.5
  
  De verdeling van Thrkse en Marokkaanse leerlingen over verschillende
  typen voortgezet onderwijs, 1979 - 1985 (in %vanalle leerlingen van een
  nationaliteit)
  Ibo
  
  avo
  
  mbolhbolwo
  
  Turken
  
  Marokkanen
  
  Nederlanders
  Totaal
  
  Bron: M.J.A. Penninx, Minderheidsvorming en emancipatie; balans van kennisverwerving ten aanzien van immigranten en woonwagenbewoners 1967-1987;
  Alphen aan den Rijn, Samsom, 1988, blz. 110.
   De zojuist genoemde cijfers geven slechts een zeer globale indicatie van de verschuivingen binnen het onderwijs. Zij hebben betrekking op alle leerlingen
  met de desbetreffende nationaliteit en houden geen rekening met het feit of de
  leerling zijn of haar gehele schoolloopbaan in Nederland heeft gevolgd, dan we1
  pas op latere leeftijd hier naar school is gegaan. In het onderwijsjargon wordt
  de eerste categorie aangeduid als 'onderinstromers', de tweede als 'zij-' of
  'neveninstromers'. Het zal duidelijk zijn dat het aandeel der onderinstromers
  toeneemt naarmate het begin van de migratie langer geleden is. Anderzijds
  zorgt de reeds vaker gesignaleerde voortgang van de migratie ervoor dat er ook
  sprake is van een blijvende toevloed van neveninstromers in het Nederlandse
  onderwijs. Onder deze neveninstromers zijn juist de Wrken en de Marokkanen
  sterk vertegenwoordigd. Uit het mede voor dit rapport uitgevoerd survey is
  gebleken dat van de 13- tot 19-jarige allochtonen in het Nederlandse onderwijs
  63,6 procent uitsluitend in Nederland onderwijs heeft gevolgd; 36,4 procent is
  dus neveninstromer. In hun in 1984 verrichte onderzoek in de hoogste klassen
  ALLOCHTONENBELEID
  
  van een aantal concentratiescholen in de Randstad vonden Everts c.s. 57,4 procent onderinstromers en 42,6 procent neveninstromers 16.
   Het verschil tussen deze beide typen leerlingen suggereert reeds dat er een
  samenhang kan zijn tussen verblijfsduur en schoolsucces. Hiernaar is enig
  onderzoek verricht 17. In zijn eerder genoemde vergelijking van de CITO-scores
  voor verschillende etnische groepen vond Van Esch voor deelnemende allochtone leerlingen die 4,5 of meer jaren Nederlands onderwijs volgen een significant hogere totaalscore (105) dan voor leerlingen die 2,5 c.q. 3,5 jaar (go),
  anderhalf jaar (85) of een half jaar (78) Nederlands onderwijs volgen. Hij concludeert hieruit dat de schoolprestaties en het doorstromingsadvies beter worden naarmate de verblijfsduur in Nederland toeneemt. VolgensVan Esch blijkt
  de vooruitgang vooral bij die schoolprestaties waarin taal een rol speelt; de
  samenhang op de rekenscore bleek geringer 18.
  Van Praag en Muus analyseerden de invloed van verblijfsduur op de onderwijsdeelname aan de hand van het Leefsituatie-onderzoek dat het CBS in 1984 uitvoerde onder Turken en Marokkanen. Ze maakten een betrekkelijk grof onderscheid tussen Turkse en Marokkaanse leerlingen die minder dan tien jaar in
  Nederland zijn en leerlingen die hier tien jaar of langer zijn. Omdat ze alleen
  gegevens van leerlingen boven 12jaar verwerkten, behoren in Nederland geborenen per definitie tot de laatste categorie. Van Praag en Muus concluderen dat
  'de groep met de hogere verblijfsduur een duidelijke voorsprong in het niveau
  van de onderwijsdeelname heeft. De verschillen tussen de verblijfsduurgroepen zijn steeds statistisch significant, behalve bij vrouwen van 15tot en met 17
  jaar en ook daar hebben de verschillen in elk geval de verwachte richting' lg.
  Minder duidelijk zijn de verschillen tussen lang- en kortverblijvers als het gaat
  om we1 of niet naar schoolgaan en bij de keuze voor lbo of avo.
   Uit het mede voor dit rapport uitgevoerde survey is eveneens gebleken dat
  neveninstromers op lagere onderwijsniveaus zijn te vinden dan onderinstromers, en dat het verschil significant is. De grootste verschillen zijn te vinden
  bij Surinamers en bij Marokkanen.
  In haar onderzoek in Amsterdam heeft Hoolt zich geconcentreerd op allochtone
  leerlingen die in Nederland zijn geboren. Penninx noemt de uitkomsten van
  haar onderzoek 'spectaculair' 'O. Hoolt vond dat in Nederland geboren allochtone leerlingen gemiddeld niet ouder waren dan hun autochtone klasgenoten.
  In het algemeen neemt het leeftijdsverschil tussen allochtone en autochtone
  klasgenoten toe naarmate de eerstgenoemden ouder waren toen zij in het
  Nederlandse onderwijs startten. Hoolt vond voorts dat verschillen in de doorstroming naar het voortgezet onderwijs geheel waren verdwenen bij de in
  Nederland geboren Surinaamse kinderen, mits de variabelen buurtniveau en
  gezinssamenstelling constant worden gehouden
  Chinezen en Zuideuropeanen stromen gemiddeld zelfs door naar hogere niveaus van voortgezet
  
  16]
  
  "1
  
  ''1
  19]
  
  H. Everts, A. Golhof, P. Stassen e.a.. De kultureel-etnische situatie op OVB-scholen; Utrecht. Vakgroep Onderwijskunde. Rijksuniversiteit Utrecht. 1987. blz. 20.
  Diverse verklaringen voor de gesignaleerde verschiilen zijn beschreven in L. Eldering, 'Ethnic minority children in Dutch schools;
  Underachievement and its explanations';
  Different cultures, same schools; Ethnic minority children in Europe: L. Eldering en 1. Kloprogge (red.), Lisse, Swets en Zeitlinger,
  1989 (in druk).
  W. van Esch, op. cit., blz. 29.
  C.S. van Praag en Ph.j. Muus. 'Achterstand maargeen stagnatie: etnische groepen in het onderwijs'; Migrantenstudies. I98Z3e jaargang nr. 2, blz. 20 e.v.
  "1 M.J.A. Penninx, op. cit., blz. 116.
  "1 Vijftig procent van de Surinaamse leerlingen komt uit een eenoudergezin.
   146
  
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  onderwijs dan autochtone Amsterdammers ". Voor de Turken en Marokkanen
  zijn haar conclusies voorzichtiger. Het aantal hier geborenen uit deze groepen
  in het voortgezet onderwijs is nog te gering en velen komen voort uit gemengde
  huwelijken. Zij constateert dat 'Turken en Marokkanen die als baby of peuter
  naar Nederland zijn gekomen, vergeleken met Nederlanders, toch nog veel
  minder vaak op havolvwo zitten en vaker op de mavo (Turken) of lbo en ibo
  (Marokkanen)'23.
  Uit de diverse onderzoeksresultaten kan worden geconcludeerd dat de positie
  in het onderwijs van allochtone leerlingen een samenhang vertoont met hun
  verblijfsduur. Binnen, maar vooral tussen de diverse etnische groepen treden
  echter aanzienlijke verschillen op. Het lijkt erop dat het positief effect van de
  verblijfsduur op de schoolcarriere bij de Turken en de Marokkanen vooralsnog
  geringer is dan bij de overige groepen.
  Het voorgaande samenvattend, kan men vaststellen dat de deelname van minderheden aan het onderwijs op diverse punten te wensen overlaat. Een belangrijk gegeven is dat in veel gevallen sprake is van incomplete schoolcarrieres.
  Men mist of het begin omdat men pas op latere leeftijd, als neveninstromer,
  naar Nederland komt, of het einde omdat men voortijdig zonder diploma de
  school verlaat. Vaak treden beide verschijnselen op bij eBn en dezelfde leerling.
  Bovendien lijken sommige leerlingen, met name uit Turkije en Marokko, regelmatig heen en weer te pendelen tussen het Nederlandse onderwijs en dat in het
  land van herkomst 24. Cijfers hierover zijn echter niet bekend.
   Vastgesteld kan voorts worden dat leerlingen uit minderheidsgroepen meestal
  aanzienlijk lagere vervolgopleidingen volgen dan autochtonen, en dat zij
  vooral sterk vertegenwoordigdzijn in het lbo. Dit komt hun latere kansen op de
  arbeidsmarkt niet ten goede. De laatste tijd is de belangstelling voor het mavo
  groeiend, maar zoals bekend zijn de toekomstperspectieven voor jongeren met
  een mavo-opleiding ook beperkt. Overigens treden hier grote verschillen op
  tussen de diverse groepen. Globaal valt hierover het volgende te zeggen. De
  Marokkanen, en in iets mindere mate de Turken, bevinden zich op het laagste
  opleidingsniveau. De Zuideuropeanen, de Antillianen, de Arubanen en de Chinezen bevinden zich grosso mod0 op hetzelfde niveau als de autochtone Nederlanders, en de Surinamers en de Molukkers bevinden zich daar tussen in.
  In het opleidingsniveau van allochtone groepen lijkt zich een verbetering af te
  tekenen naarmate de verblijfsduur toeneemt. Het tempo van die verbetering
  verschilt echter per groep en bij sommige groepen ligt het niet hoog. Om te kunnen komen tot aangrijpingspunten voor verbetering van de onderwijsprestaties van allochtonen, zal op de verklaringen voor de te laag geachte prestaties
  moeten worden ingegaan.
   5.3
  
  Verklaringen voor achterblijvende schoolprestaties
  lben rond het midden van de jaren zeventig het aantal allochtone kinderen in
  Nederland snel begon te groeien, werd a1 spoedig duidelijk dat de inhoud van
  het onderwijs in veel opzichten niet was afgestemd op de specifieke situatie
  waarin deze kinderen zich bevinden. Vanaf de allereerste dag van het basis-
  
  12]
  
  13]
  2']
  
  147
  
  D i t is in overeenstemming met buitenlands onderzoek, dat een opmerkelijke stijging toont van de onderwijsprestaties in de
  tweede generatie. Deze stijging doet zich echter lang niet onder alle allochtone groepen voor. Zie: Commitee of Inquiry into the
  Education of Children from Ethnic Minority Groups. Education for 011; Londen. H e r Majesty's Stationery Office, 1985, blz. 3; en:
  Commissariat General du Plan, lmmigrotion: le devoir d'insenion; Parijs, La Documentation Francaise. 1988, blz. 41.
  J. Hook. op. cit., blz. 20.
  S. Risvanoglu-Bilgin.L. Brouwer en M. Priester. Verschillendolsde vingers van een hand; een onderzoek noor het integrotieprocesvan
  Turkse gezinnen in Nederlond: Leiden. Centrum voor Onderzoek van Maatschappelijke Tegenstellingen. Rijksuniversiteit Leiden.
  1986. blz. 218.
  ALLOCHTONENBELEID
  
  onderwijs worden, vaak stilzwijgend, kennis van en inzicht in bepaalde zaken
  voorondersteld die voor de meeste autochtone kinderen vanzelfsprekend zijn,
  maar voor kinderen van immigranten niet. Velen van hen hebben hun primaire socialisatie immers in een niet-Nederlands cultureel klimaat ontvangen, ook als zij hier zijn geboren. Voor kinderen die hier niet zijn geboren, geldt
  dit sterker naarmate de leeftijd waarop zij naar Nederland komen hoger is.
   5.3.1
  
  Nederlandse taal
  
  Een van de meest in het oog lopende verschillen tussen autochtone en een groot
  deel van de allochtone kinderen is zonder twijfel de mate waarin zij de Nederlandse taal beheersen. Het zal duidelijk zijn dat hier sprake is van een samenhang met de verblijfsduur: hoe langer de verblijfsduur, hoe beter de kennis van
  het Nederlands, althans bij de jonge generatie. Van Esch constateert dat de
  gemiddelde taal- en prestatiescore van allochtone kinderen uit gezinnen waar
  overwegend de taal van het land van herkomst wordt gesproken, significant
  lager is dan die van kinderen uit gezinnen waar het Nederlands ovenveegt of
  waar beide talen worden gesproken 25. Omdat de primaire socialisatie vaak
  plaatsvindt in een andere taal dan het Nederlands, komen veel allochtone kinderen die in Nederland zijn geboren doorgaans pas in hun derde of vierde
  levensjaar frequent met het Nederlands in contact. 'Ibt die tijd komen zij bijna
  alleen in aanraking met hun moedertaal 26. Dit geldt met name voor Turkse en
  Marokkaanse kinderen. Hun kennis van het Nederlands ligt vaak onder het
  niveau dat in de gangbare onderwijspraktijk wordt voorondersteld. Uit onderzoek is gebleken dat vooral deze kinderen na enkele jaren basisondenvijs een
  leerachterstand van Ben a twee jaar hebben op hun autochtone klasgenoten 27.
  