text: J. Gonda
  Universele tendenzen in de Indonesische syntaxis
  In: Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 107 (1951), no: 2/3, Leiden, 179-200
  
  This PDF-file was downloaded from http://www.kitlv-journals.nl
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE
  INDONESISCHE SYNTAX1S
  het doorbladeren van de bekehde handboeken der Algemene
  Taalwetenschap ontkomt men niet aan de indruk dat een grotere,
  en vooral meer directe, kennis van de voornaamste Indonesische talen
  de auteurs en hun lezers op niet weinig punten van nut had kunnen
  zijn. Zeker, Von Humboldt wordt nog steeds, en onbegrijpelijkerwijze
  ook"len aanzien van punten waarover veel nieuwere gegevens ter beschikking staan, geciteerd, en Von der Gabelentz en Bloomfield
  schonken althans aan een deel der Austrische taalverschijnselen aandacht. Maar het is er verre van dat alles wat de Indonesische en Oceanische talen zouden kunnen bijdragen tot de verheldering van onze
  begrippen en de verdieping van ons inzicht in de taalfenomenen in het
  algemeen voldoende zou zijn gewaardeerd. Daarvan de internationale
  linguistiek een verwijt te maken ware onrechtvaardig. Al te lang heeft
  de kleine groep van beoefenaren getalmd een zodanige richting te geven
  aan hun speciale studie dat de linguistisch-geinteresseerde er zich onweerstaanbaar toe aangetrokken moest voelen.
   Al meer dan eens1) heeft de schrijver van deze bijdrage te kennen
  gegeven dat naar zijn mening een der interessante punten die bij de
  studie van deze talen opvallen is de overeenstemming in verschillend
  opzicht tussen de structuur van deze talen enerzijds en dat wat men
  wel primitieve tendenzen noemt anderzijds. Verschijnselen die over de
  gehele aarde verbreid, ook in Westerse, ook in moderne literatuur-talen,
  niet onbekend zijn, maar die zich toch in het algemeen voornamelijk
  manifesteren daar waar het natuurlijke, affectief-gekleurde spreken van
  de gewone man zich onbelemmerd kan laten gaan, vindt men hier ook
  onder andere omstandigheden in het systeem van de taal terug. Dit is
  op zichzelf geen unicum, maar de vanuit bepaalde gezichtspunten
  eenvoudige bouw van deze talen doet het wel heel duidelijk blijken
  aan hem wiens oog er eenmaal op gevallen is.
  Het bovengezegde geldt niet alleen ten aanzien van de structuur van
  Zie bv. Lingua I (1947), p. 86 vlgg.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  180
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
   het woord, maar ook ten aanzien van die van de zin. De Indonesische
  syntaxis is zelf s aan haar kinderschoenen nauwelijks toe, maar men zal
  eij wil het schrijver dezes voorkomen, zich niet lang mee bezig behoeven te houden om te ontwafen dat tal van wendingen en constructies,
  die in de Archipel-talen gewoon of zelfs opgelegd zijn, parallellen
  hebben in talen van andere familie. Men komt hier in de problemen van
  de zg. Elementarverwandtschaft, die de belangstelling van Wackernagel 2 ) en van anderen die door een algemeen-vergelijkende behandeling van syntaktische vraagstukken licht trachten te werpen op de
  speciale problemen van bepaalde talen, al geruime tijd geleden gaande
  maakten. Er zijn immers in verschillende wendingen curieuze overeenstemmingen tussen niet genetisch-verwante talen: de ablativus comparationis van Sanskrit en Latijn, in het Grieks voortgezet door de
  genitief, de Nieuw-Griekse constructie nlovai(L%SQO? and zov adeX<p6v,
  in Slavisch, Nieuw-Perzisch en elders in parallelle wendingen terugkerend, berust op deze formulering: rijker van uit de broer gesien, —
  van de broer vandaan, d.i. rijker dan zijn broer. Doordat A rijker is
  dan zijn broer verwijdert hij zich van zijn broer. Men treft de wending
  ook buiten het Indo-Europees: Turks, Semitische, Indonesische talen:
  Mai. kaja daripada. Klaarblijkelijk kan op grond van dezelf de psychische
  aanleg die de mens krachtens zijn mens-zijn eigen is op verschillende
  plaats en in verschillende tijd een zelfde wending ontstaan 3 ) . In goedbekende talen is nl. meer dan eens vast te stellen dat jongere, soms veel
  jongere, generaties weer, met andere middelen, tot eenzelfde constructie,
  tot een parallelle wijze van uitdrukking, ondanks aanwezigheid van
  andere mogelijkheden, terugkeren. Natuurlijk ontslaat het constateren
  van dergelijke overeenstemmingen ons niet van de plicht tot nauwkeurig
  synchronisch en historisch onderzoek van de betref fende verschijnselen
  in de speciale talen. Maar zelfs hij die schroomt vanuit taalverschijnselen,
  hoe verbreid ook, tot psychische structuren te concluderen zal de heuristische waarde van een vergelijkend onderzoek buiten de grenzen van
  genetische verwantschap niet ontkennen. Hoe leerzaam zou niet een
  uitvoerige studie kunnen zijn over bv. de zg. partitieve constructie:
  2
  
  ) J. Wackernagel, Vorlesungen fiber Syntax, mit besonderer Beriicksichtigung
  von Griechisch, Lateinisch und Deutsch, I 2 (Basel 1926), p. 4 vlgg.
   3
  ) Men vergelijke vooral ook de kritische opmerkingen van Pater W. Schmidt,
  in Schmidt und Koppers, Volker und Kulturen I (1924), p. 35 vlgg. en E. Lerch,
  in Herrig's Archiv f. d. Studium d. neueren Spr. und Lit. 140 (1920), p. 287;
  W. Havers, Handbuch der erklarenden Syntax (Heidelberg 1931), p. 1 vlgg.;
  F. Maurer, Volkssprache (1933), p. 125. — Kortheidshalve moet ik met deze
  opmerkingen in de tekst en deze bibliographische notities volstaan.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  181
  
  O.-Jav. (Cal. Arang p. 122) wwan sattagara inakweh parctira, letterlijk:
  ,,de mensen van de gehele stad, velen stierven". Deze constructie, hoe
  verbreid ook in de Archipel, is volstrekt niet tot daar beperkt. In het
  Suaheli zegt men eveneens hoar kind de helft van zijn hoar is verbrand,
  en ook bij ons hoort men: oude mensen — velen zijn gebrekkig. Men
  kan voorlopigj en in het algemeen, opmerken, dat zich hier onder af fectieve invloeden die zich uiten in aanvangsemfase en overdrijving een
  tendenz manifested! tot vooropplaatsing van een uitdrukking voor een
  geheel waarvan hetgeen wat men met uitschakeling van emotionele
  factoren zeggen wil, in de meest exacte weergave van wat zijn intellect
  bedoelt, een deel is, een tendenz tot aanvankelijk toeschrijven aan het
  gehele genus in plaats van aan een daaronder vallende species etc.
   Wat ons nu herhaaldelijk opvalt is dit: in de ene taal of in het ene
  taalmilieu is een bepaalde constructie of wending duidelijk beperkt tot
  bepaalde omstandigheden ,,ter keuze van de spreker": het is een van de
  te zijnen dienste staande uitdrukkingsmiddelen van de taal en hij grijpt
  er naar wanneer hij spreekt onder de invloed van bv. min of meer
  hevige emotie, of wanneer hij met zijn spreken een bepaald doel nastreeft, bv. de gesprekspartner psychisch te be'invloeden, in een andere
  taal of in een ander milieu is hetzelfde verschijnsel opgelegd, althans
  usueel ook wanneer omstandigheden als de bedoelde bij het spreken
  ontbreken of schijnen te ontbreken. In het eerste geval dient men het
  fenomeen te waarderen als stilistisch, in het tweede als syntaktisch
  verschijnsel. Het is weleens gezegd dat men de syntactica kan beschouwen als gestolde of bevroren stilistica, m.-a.w. dat de syntaktische
  structuur van een taal op een bepaald moment resultaat is van een
  permanente keuze harer vroegere sprekers uit een ruimere mogelijkheid
  van uitdrukkingswijzen. We kunnen dit punt in zijn algemeenheid hier
  niet in discussie brengen, maar moeten ons hier beperken tot een korte,
  vrij willekeurige verzameling van fenomenen die zowel in als buiten het
  Indonesische taalgebied optreden en wel zo, dat ze in de genoemde
  Archipel-talen syntaktisch, althans ook syntaktisch, te waarderen zijn
  en, verre van een incidenteel karakter te dragen, tot de usuele wendingen behoren, vaak gemechaniseerd zijn, terwijl dat in andere talen
  althans in hun standaard- of literair aspect, niet of niet geprononceerd zo is.
   Een van de opvallende eigenaardigheden van de omgangstaal bij ons,
  van natuurlijk, ongedwongen spreken in het algemeen is de zg. epexegese: men laat tijdens het spreken aan een op zichzelf reeds volledige
  zin een aanhangsel, een toevoeging, volgen, vaak hoorbaar door een
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  182
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  kleine pauze van het vooraf gaande gescheiden. En wel omdat men merkt
  of vermoedt dat men niet duidelijk genoeg is geweest voor de gesprekspartner, als een correctie op de egocentrische tendenz die vooral in het
  spreken van minder ontwikkelden, van kinderen en ongeoefenden incluis,
  vaak blijkt; maar ook zonder een dergelijke aanleiding, als spreekgewoonte, Wij alien kennen en bezigen dagelijks wendingen als: neem
  dat eens even voor me mee, dat boek, maar denken er nauwelijks aan
  dat het frequente gebruik van bepaalde vormen van epexegese tot
  stereotype zinsvormen heeft geleid. En wel zo dat verwante en nietverwante talen meermalen parallelle verschijnselen vertonen. In de
  bekende Homerische wending (Od. 1, 125) ctj 6' Sanero FLalld.? 'A&rjvt]
  ,letterlijk' vertaald met ,,zij nu volgde, Pallas Athene" diende, althans
  oorspronkelijk, het pronomen zelfstandig om terug te wijzen naar de
  in het voorafgaande genoemde godin, wier naam, ,,als appositie", zoals
  dan de geijkte term luidde, volgde. In wezen heeft deze wending zonder
  twijfel haar oorsprong in het verschijnsel van de ,,verduidelijkende toevoeging" of epexegese. Volkomen parallel vindt men in het OudI n d i s c h : s a kadd c m mrgaycmi
  yfitah . . . . J m a m e j a y a h . . ..
   apasyat,
  ,letterlijk': ,,hij eens op jaeht gegaan, Janamejaya, zag", maar beantwoordend aan weergaven als ,,ent eens op jacht gegaan, zag hij" of
  ,,(en) J., eens . . . . zag". M.a.w. in deze frequente wending verliest het
  pronomen zijn zelfstandige kracht, is het nauwelijks meer dan een
  aanknopend elementje. Indonesische parallellen vindt men bv. in het
  Oud-Javaans in overvloed: ya, to mambabar pustaka bhaitQra- Gam,
  (Kor. p. 102), oorspronkelijk ongetwijfeld ,,hij nu maakte het wichelboek open, Heer Gana", maar vertaalbaar met ,,daarop maakte Heer G.
  het wichelboek open". Verbindingen als ya ta zijn, gelijk bekend, veel
  gebruikte zinsaanhef geworden.
  Eveneens epexegese ligt ten grondslag aan welbekende dubbele vermelding van tijd en plaats, waarin de eerste uit een vaag of algemeen
  terugwijzend pronominaal adverbium, de tweede uit een nauwkeuriger,
  oorspronkelijk gelijkwaardig daaraan toegevoegde, bepaling van tijd
  of plaats bestond. Meermalen als voorbeeld geciteerd zijn wendingen
  als MHD da zen Burgonden. Stereotype .phrases' als in het Latijn
  inde a principio, inde ab adidescentia vinden, evenals het welbekende
  Skt. tatra vane, ,letterlijk': ,,daar in het bos", hier hun oorsprong. Eveneens gemechaniseerd is de Oud-Javaanse wending nkanenalas (nkana
  ,,daar", in ,,in", alas ,,bos") ,,daar in het bos, in dat bos".
  Herhaaldelijk is al geschreven*) over het type epexegese dat zich
  4
  
  ) Zie bv. Havers, o.c, p. SO.
  , « . • • •
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UNIVERSELE TENDEKZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
   183
  
  laat illustreren door Franse voorbeelden als nous chantions avec ltd in
  de zin van nous chantions, inoi et lid en (lagere otngangstaal) venes ici,
  tous deux Cecile, i.e. „,...-.: jij met Cecile". ,,Der Sprechende ist vpp
  dem Gedanken an die zwei in Betracht kommenden Personen dermaszen
  erfullt, dasz er sich so ausdriickt, als obauch dein Horer beide bekannt
  waren und dann nur als nachtragliche Erklarung die zweite hinzufiigt" 5 ). Men mag aannemen dat deze spreekgewoonte ten grondslag
  ligt aan bekende gemechaniseerde wendingen als O. Jav. akatigan la-wan
  ,,gedrieen met" in zinnen als (Kid. Sunda 1, 29a) kwnin sira son prabhu
  wontSn in kamegetan ira raden dewi akaticfan alingih lawan sr% nrpaivadhU ,,de koning nu bevond zich in het verblijf van de prinsesr zittende
  met him drieen met de koningin".
  Een der kenmerken van de af fectieve omgangstaal, van volkstaal en
  primitieve taal is de veelvuldige neiging tot herhaling, tot overvloedigheid en overtolligheid, tot ophalen en terugwijzen ook in die gevallen
  waar de duidelijkheid het, strikt genomen, niet vereist. Het zg. pleonastisch gebruik van het pronomen demonstrativum mag hier als een
  Internationale illustratie dienen. J'ai jure que mon premier biljet de
  mille francs, je le jettgrai dans le feu laat Duhamel een zijner personen
  zeggen (Vue de la terre promise, p. 18), and so once a year Grandmother she holds a gathering mag ons aan Engelse voorbeelden herinneren. O. Jav. parallellen zijn legio: (Sor. 3, 58) sfi narapati / sampun
  tnantuk sira ,,de koning trok zich terug"; (iAdip. p. 10) ikan watsa
  •wruh ika ri lapanta ,,die kalveren die weten dat je hanger hebt"; (Wir.
   p. 11 F.) maharaja F., sira ta tambe nin tutnama ,,koning Y. die was
  de eerste van hen die binnengingen". Hoe spontaan dergelijke wendingen telkens weer kunnen zijn, in bepaalde milieus zijn ze meer dan
  elders stereotyp geworden, onder gelijktijdige verzwakking van hun
  oorspronkelijke eigen nuance 6 ). Vaak is dit type zin, spontaan gebruikt,
  uitermate geschikt om het onderwerp van de zin door ,Herausstellung'
  te releveren: Die Treue, sie ist dock kein leerer Wahn (Schiller) 7 ).
  Gemechaniseerd is de tendenz tot het vormen van uitingen met vooropplaatsing van een bepaald element in de welbekende Maleise zinnen
  ingeleid met het zg. releverende akan plus subject of object, die zo de
  s
  ) W. Meyer-Liibke, Einfiihrung in das Studium der romanischen Sprachwissenschaft3 (Heidelberg 1920), p. 79.
  6
  ) Zie in het algemeen H. Sperber, Cber den Affekt als Ursache der Sprachveranderungen (Halle, 1914), p. 55.
  ' ) O. Behaghel, Deutsche Syntax (Heidelberg 1923-1928), § 1120.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  184
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
   aandacht krijgeri die de spreker hun geven wil 8 ). Het opnemende
  pronomen volgt dan in zinnen als akan baginda itu baginja ada seorang
  putera peretftpuan, zoals trouwens ook in het type akan pekerdjaan
  membuangkan si Djebat itu pekerdjaan besar herhaling van een element
  voorkomt. Ora slechts op een andere IN taal te wijzen: ook in het Roti
  wordt aan een subject een minder zwaar relief gegeven door vooropplaatsing buiten het eigenlijke zinsverband; bij de zg. onveranderlijke
  werkwoorden is dan pronominale herhaling regel 9 ). Een oorspronkelijk
  van affect afhankelijke geisoleerd-gereleveerde aanvangspositie van een
  zinsdeel dat door een pronominaal element in het verdere deel van de
  zin weer opgenomen wordt vinden we in de Nieuw-Griekse constructie
  Sva? %itiQidvr)? ine&ave to naidi xov letterlijk ,,een boer, stierf het kind
  van hem", d.i. ,,een boer z'n kind stierf" of ,,van een boer stierf het
  kind" 1 0 ). Men mag aannemen dat tot de wording van Maleise wendingen als Laksamana terlatu sukatjita hatinja; si Djebat ini ada djuga
  suatu permcdnannja dergelijke processen hebben bijgedragen.
   Tot de weinige syntaktische details die het traditionele onderwijs in
  de IN talen kende behoren de idiomatische uitdrukkingen. Mai. lapar
  perutku; kepalaku sakit enz.; vgl. ook betas hatinja melihat; aktnak
  budiku ,,ik ben dwaas", en O. Jav. (Adip.) saka ri welas ny ambeknya
  lett. ,,tengevolge van het medelijden van hun hart", waar wij eerder
  zouden grijpen naar ,,tengevolge van hun medelijden". Gevoelens, gewaarwordingen, f uncties worden hier toegeschreven niet aan de persoon,
  maar aan zijn lichaam of, vaker nog, aan een lichaamsdeel waar men
  zich die gevoelens enz. gelocaliseerd denkt, of waarmee de functies
  verricht worden. Deze gewoonte heeft tot volkomen verstarde wendingen geleid als sotnmige der bovengenoemde en het type Mai. seperti
  orang gila rupanja. De zich hier manifesterende tendenz valt in een
  bepaalde culturele fase 11 ), in de gewone omgangstaal en in de poezie
  van allerlei volkeren — als ze even spontaan is als de taal van de gewone
  man — duidelijk op: wee je gebeente, houd je bek, Lat. vae capiti tuo,
  Gr. todfidv dijua? (,,mijn lichaam"), Hebr. woorden voor ,,ziel, gebeente"
  voor ,,ik", zijn evenaJs hij wast zijn eigen, en derg. daarmee nauw
  *) Ik verwijs naar R. Roolvink, De voorzetsels in klassiek en modern Maleis,
  Diss. Utrecht 1948, p. 48.
  9
  ) Vergelijk de bijzonderheden opgesomd bij J. C. G. Jonker, Rottineesche
  Spraakkunst, p. 464 vlg., en dezelfde, Bimaneesche Spraakkunst, p. 3S1. Zie bv.
  ook A. Hardeland, Versuch einer Grammatik der dajackschen Sprache, p. 162.
  M
  ) Zie W. Havers, Indogermanische Forschungen 43 (1925), bl. 227 vlgg.
  **) R. Thurnwald, in Beihefte zur Zeitschrift fiir angewandte Psychologie VJ
  (1913), p. 97.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  185
  
  verwant. Al deze wendingen zijn concreter, aanschouwelijker, vatbaarder
  dan hun meer gereserveerde, meer neutrale of ,beschaafde' aequivalenten. Maar er is meer: allerlei functies en affecten worden door de
  .primitieve mens' — om deze samenvattende term voor een zeker domineren van een bepaalde geestesstructuur te blijven gebruiken — niet
  toegekend aan de rnenselijke persoonlijkheid, aan lichaam, geest en ziel
  als een eenheid, omdat men in plaats daarvan een aantal componenten
  of aspecten als min of meer zelf standige, zij het samenwerkende grootheden onderscheidt. De oude Indiers spraken, als ze verheugd waren
  prahrstema manasS ,,met een vreugdevol gemoed" en parallel daarmee
  de Romeinen: devota mente, furiata mente enz. Zo beantwoordt aan
  ons ,,hij kreeg medelijden toen hij zag" een wending als belas hatinja
  melihat in het Maleis. En zo moet men, meer in het algemeen, ook wendingen beoordelen als O. Jav. (Sor. 1, 57) asmu tan sobha / solah ira
  nrpati ,,de gehele manier van doen van de vorst Het blijken dat hij
  ontstemd was": het praedicaat wordt toegeschreven niet aan de vorst
  zelf, maar aan zijn gedragingen, en daarvan wordt hier nog niet rechtstreeks gezegd dat ze zus-of-zo waren, maar hun ,,uitzien", of voorkomen (semu) wordt gereleveerd. Zijn de Latijnse wendingen met
  mente in Frans (-ment) en Italiaans (-mente) tot volkomen adverbia
  geworden, O. Jav, uitdrukkingen als asemu runtik kunnen wij onder
  omstandigheden ook met een bijwoord weergeven: ,,verbolgen".
  Bovendien: verschillende affecten worden door de primitieve mens
  niet of minder als natuurlijke reacties of gevoelens van zichzelf geinterpreteerd dan wel als vreemde, althans van buiten hem komende,
  machten of grootheden beschouwd, die eventueel van daemonische aard
  hem overvallen en zich van hem meester maken. Men kan voor de
  oudere fasen van de Indo-europese talen wijzen op de talrijke zg.
   gevoelsimpersonalia (Lat. piget me ,,het spijt me"; pudet me ,,ik schaam
  me"), die later door een persoonlijk-subjectieve uitdrukkingswijze vervangen worden: ook in het Frans is je m'ermuie betrekkelijk jong. Men
  kan ook herinneren aan Sanskrit uitdrukkingen als krpQvistah lett.
  ,,door medelijden betreden, d.i. bevangen"; bhayam m&m avisat ,,vrees
  maakte zich van mij meester (lett. ging in mij)", en aan de Homerische
  termen voor ,,vrees, siddering, paniek etc.", zoals deos en rgSfios, die
  in de nominatief optreden en verbonden worden met verba voor ,,pakken,
  grijpen" waarvan de mens object, slachtoffer is. Op overeenkomstige
  wijze zegt de Oud-Javaanse dichter van de Sorandaka (2, 1) krodhanalanaputy ati ,,het toornvuur overdekte (benevelde) zijn gemoed", en
  (1, 41) wruh ri isti srl narendra / yan kasttsukan Kali ,,(men) wist dat
  Dl. 107.
  13
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  186
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  's konings geest door Kali bezeten was". In uitdrukkingen als Jav.
   kesurupan ,,bezeten" by surup ,,binnenkomen", surupi ,,ergens in binnengaan"; Mai. kemasukan sjaitan ,,door de duivel bezeten" enz. zet zich
  dit gebruik voort. Ziekte ,,overvalt" de Toradja (Bar. ju'a mampere
  tau), maar het verstand van de Makassaar kan, ook al als bij ons, iets
  ,,niet vatten" (ta-narapikal nmva-wwanku). Maar in hoeverre ,leeft'
  datallesnog?
  In milieus waar van abstract denken, grammatikale scholing en litteraiie traditie weinig of geen sprake is, bij kinderen en eenvoudigen van
  geest tref t ons vaak de zg. successieve f ormulering der uitingen in taal:
  lange, en vooral meerledige zinnen ontbreken zo goed als geheel, concatenatie (al dan niet explicatief) is frequent. Korte overspanningen
  in woordgroepen of zinnen genieten hier een uitgesproken voorkeur:
  O. Saks. (Heliand 1774) wid strata endi bred; Skt. (Mbh.) Btbhatsur .... j Viratam tosayamasa sarvas cantafypure striyah; dev&s tv&rn
  prdptum icchanti sakro 'gnir Varuno Yamah, of het type samengetrokken zin (Ilias 19, 310) dotcb d' 'AxqMa ftevhyv xal dloe
  'Odvaaeis. Een korte in zichzelf volledige woordgroep of zin wordt zo
  nodig liever uitgebreid door een element dat op een lijn staat met een
  der componenten van zinsdeel of zin (adjectief, tweede object of subject etc.) dan verlengd door de addities in het eigenlijke kader op te
  nemen. Consequent op dit punt is een taal als die der Afrikaanse
  Kpelle: het object staat voor het praedicaat, is er echter meer dan een
  object dan staat slechts het eerste daar, de overige zijn ,aanhangsels' aan
  het eind van de zin 12 ). Ook in Indonesische talen zijn de verschijnselen
  talrijk, waarin deze tendenz zich laat gelden: O. Jav. (Sor. 2, 82) Juru>Demun enti wlasnyaf mwah Gajah-Biru ,J. en G. waren zeer geroerd";
  (Kor. 138) somya rUpanya gumaranan ,,liefelijk en schitterend werd
  zijn gestalte". Men denke in dit verband ook aan de stereotype Maleise
  zinsbouw (Boma p. 183) tudjuh orang raksmsa jang terlalu besar tubuhnja dengan pandjangnja, niet: besar dan pandjang. Of wel men
  herhaalt het eenmaal gekozen zinsschema en vult het aan met verschillend object, subject etc.: O. Jav. (Kor. 118) aywa kit&letuh ambSkta, aywa kitarmUik manahta^) door Swellengrebel op onze wijze
  vertaald: ,,Laat niet toe, dat uw geest (daardoor) verontrust of uw
  gemoed gegriefd wordt"; (Kor. 124) kaarep i niilun pwayun tinuduhan
  de bhagawan kaki> ngwan in manusupa, ngwan in mamendema mastaka,
  M
  m
  
  ) D. Westermann, Die Kpelle (Gottingen-Leipzig 1921), p. 165.
   ) Zie ook Opmerkingen over Oud-Javaanse zinsleer, Bydr. 105, p. 37.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  187
  
  iahulan, waarbij de vraag is of een ,letterlijke' vertaling, die zeer goed,
  maar stilistisch niet neutraal Nederlands geef t, aan het origineel niet een
  te nadrukkelijke, plechtige, pathetische uitdrukkingswaarde verleent:
  ,,mijn verlangen is; dat gij, eerwaarde grootvader, ons een plaats aanwijst om ons te versteken, een plaats om hoofd en beenderen te begraven". Deze zinsbouw, in. het Nederlands stilistisch waardeerbaar, is
  in het Oud-Javaans meer gemechaniseerd. Natuuilijk zijn er allerlei
  variaties op dit procede mogelijk: (Kor. 128) kan sawij'i pwa nudayu
  umunsi patala, manaran SumSli, umunsi bhattQra Baruna ,,de ene — hij
  die Sumali heette — vluchtte naar de onderwereld, zocht zijn toevlucht
  bij Baruna".
  Bij al dergelijke .Nachtragsstil' is er een discrepantie tussen de
  relatief rijke voorstellingsinhoud die men aan de partner wil meedelen
  en de relatief geringe mogelijkheid deze op de kortste wijze in taal uit
  te drukken. Ook de hoorder of lezer heeft invloed: zelfs onder een
  ontwikkeld West-Europees publiek hebben sprekers en schrijvers die
  de Nachtragsstil trachten te vermijden, veel samengetrokken zinnen
  gebruiken, weinig herhalen, zich weinig ,successief uitdrukken, herhaaldelijk met misverstand te kampen: hun stijl wordt vaak onduidelijk
  en onoverzichtelijk genoemd, hoeveel tijd en papier hij ook kan uitsparen.
   Een typisch successiviteitsverschijnsel is de veel gehoorde wending
  il await un enfant, un bel enfant; mon seul desir est d'aimer, d'aimer
  totalement, die men explicatieve epiforische herhaling zou kunnen
  noemen14). Vaak is dit procede affectief: ce n'etait rien, rien du tout;
  (Shaw) that's an idea! thafs a new idea!; 't is mooi! 't is verschrikkelijk
  •moot! De spreker heeft zich na het eerste rien etc. niet genoeg ontladen;
  hij moet het versterkt herhalen. Als elders staat ook hier het zwaardere
  lid op de tweede plaats16). Het kan; zelfs in wetenschappelijke boeken,
  tot een stijlmiddel worden, als de auteur, op nadrukkelijke wijze een
  uitspraak soulignerend, zijn lezers goed daarbij wil doen verwijlen:
  (Goldenweiser, Anthropology p. 44) the rides . . . . all remain unknown, profoundly unknown. Het kan ook rectificerend zijn: hoe laat
  is hetf':: half drie, goed half drie. Vaak is de voornaamste factor die
  kinderen en andere ongeschoolden er toe drijft zich op deze wijze uit
  te drukken het onvermogen tot (of de af keer van) grote overspanningen
  en langere samenvattingen bij het onder woorden brengen der ge14
  M
  
  ) Hierover binnenkort elders een uitvoerig opstel van schrijver dezes.
  > Zie ook Bijdr. 10S, p. 35 vlg.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  188
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
   dachten, een voorkeur voor successieve, analyserende uitdrukkingswijze
  die stap voor stap verder gaat en aaneenrijgt, een tegenzin in samenvattende simultane uitdrukking. Habe manchmal was genaht — so 'ne
  Decke genaht fur S. — Heine Decke — wnd denn sticke ich mas
  drauf — Rosen drauf, zei een T^jz jarig .proefkind'. Maar in de gewone
  omgangstaal drukken zelf s zeer ontwikkelde lieden zich vaker met dit
  precede uit dan ze denken. Om niet te spreken van hen die door de
  aard en het doel van hun uitingen tot de hypertrofische vorm van het
  monotone schema van herhaling met repetitie komen: straatventers bv.:
  ik heb mooie kersen en aardbeien — hele mooie kersen — allemaal rijpe
  meikersen. Of van hen die vertellen in milieus waarin de uiterste wijdlopigheid geen ondeugd is: (Turks volksveihaal) ,,zijn schimmel werd
  als een veulen — zijn schimmel werd als een donker veulen". Dat we
  het procede zo vinden in de wijdlopige Niasse voordrachten, waarin
  alles dubbel gezegd wordt, mag ons niet verbazen: ,,Hij gaf goud aan
  zijn dorpsgenoten, hij gaf goud ter bekendmaking aan de oudstenT misschien wel negentig batu goud, misschien honderd batu goud" 1 6 ). Maar
  afgezien van dergelijke hypertrofie is het versohijnsel in Indonesie verre
  van zeldzaam: Oud-Javaans (Adip. p. 119) muwah hana ta sira ratu
  maharaja K. naran ira, ratu Siiryawansa, ,,voorts was er een koning
  grootvorst K. bij name, een koning uit het Zonnegeslacht"; Min. (Rambun Djalua p. 18) karano injo urang asa / asa radjo sundui'-basundui'.
   Ook hier moet men bij de beoordeling voorzichtig zijn: in een milieu
  waarin lange overspanningen even zeldzaam zijn als opeenhoping van
  adjectieven en adverbia om een kern zijn dergelijke verschijnselen geheel
  anders te waarderen dan — om een uiterste te noemen — in een stuk
  wetenschappelijk Duits proza. Daar zouden ze een zeer opvallend stilistisch effect hebben. Zo zou ik ook een oordeel over de stilistische waarde
  van een zin als de volgende willen opschorten: Oud-Javaans (Bhomak.
  4, 5) raranonton-nonton mja-wifah arampak pada rara ,,meisjes keken
  overal toe, luidruchtig, overal groepen meisjes".
  In dit verband verdient ook de zeer f requente aaneenschakeling van
  zinnen of, wil men, opbouw van een verhaal, vermelding dat zich door
  een Oud-Javaans voorbeeld (Kor. p. 124) gemakkelijk laat illustreren:
  ana pwa gunun G. narannya, inkana pwa ngwananta mane'nakena
  nismrti, acala suci nirmala, ganganya niaho maenin
  er is een berg
  G. geheten, daar zal de plaats zijn waar ge u in meditatie zult verdiepen,
  M
  ) W. L. Steinhart, Niassche teksten, Verh Bat. Gen. v. K. en W. 73
  (1937), p. 105.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  189
  
  een reine smetteloze berg, welks wijwater helder en rein is ....", en
  niet in de vorm van: ,,Ge zult u in meditatie begeven op een berg G.
  geheten etc.". Het verhaal gaat stapsgewijze, successief voort in zinnen
  of woordgroepen die als regel gecoordineerd zijn. Voorbeelden van deze
  losse zinsbouw of hoe men het noemen wil zijn voor het grijpen.
   De zg. enumeratieve, vaak beter analytische wijze van zich uit te
  drukken is mede een van de kenmerken van het taalgebruik in primitieve milieus: in plaats van een samenvattende term met een gecompliceerde betekenisinhoud of van een combinatie van ongelijksoortige
  termen treedt een opsommende, analyserende beschrijving van het medegedeelde gebeuren in gecoordineerde, althans naast elkaar staande, meermalen parallel lopende gelijksoortige elementen, Welbekend is bv. dat
  het Oud-Javaans waar wij in standaard-Nederlands een door een adverbium bepaald werkwoord bezigen, veelal twee op een lijn staande
  verbale vormen prefereert: (Sri Tanjun 5, 111) mandSg manke tumuli
  tumunkul ,,hij hield stil en Het vervolgens zijn hoofd hangen". Zelfs
  drie verbale vormen van een zelfde formatie kunnen in serie optreden
  (Bhp. p. 75) kinabehan rintebut pinanah sake harep sake irinan ,,men
  overstelpte hem met z'n alien met pijlen van voren en van opzij". ,,Niets
  is gewoner dan dat twee imperatieven naast elkaar staan, waarvan de
  eerste een manier van beweging als ,,gaan, lopen, springen" enz. te
  kennen geeft, de tweede een bewegingsrichting, als ,,heengaan, terugkeren" enz., zei Kern in een beschouwing over grammatikale bijzonderheden van dezelfde taal 1 7 ): tankat pare san X ,,begeef U naar X"
  (letterlijk: ,,maak u op, ga naar X"). Over het Morische spraakgebruik
  maakte Esser 18 ) een overeenkomstige opmerking: ,,Een eigenaardigheid van het Mori is, dat het twee imperatieven of een vetatief en een
  imperatief zonder bindmiddel op elkaar kan laten volgen, bv. lakomo
  ptfia wa'ai ,,ga daar maar verblijf houden" ". In het ene voorbeeld blijkt
  meer, in het andere minder duidelijk, hoe verschillende fasen in een
  gecompliceerd proces afzonderlijk worden aangegeven: (Sri Tanjun 6,
  22) ni S. T. manke / sinambut in&mban mulih / teken asravna ... ,,men
  nam S. T. op, droeg haar, naar huis terugkerende", en er volgt nog:
  ,;aangekomen in de hermitage ....". Een modern Westers synthetisch
  verhaal zou hebben: ,,men droeg haar naar huis". Maar de Ewe-spreker
  zou er een hem bekende gewoonte in terugvinden: ,,Der Eweer beschreibt namlich jede Handlung, jeden Vorgang in alien Einzelheiten
  H. Kern, Verspreide Geschriften, VIII, p. 295.
   S. J. Esser, Klank- en vormleer van het Morisch, p. 206.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  190
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  vom Beginn bis zum Ende und druckt jede solche Einzelhandlung durch
  ein besonderes Verbum aus; er zerlegt jede Handlung in ihre einzelnen
  Teile und bring* jeden Teil fur sich zur Darstellung, wahrend wir im
  Deutschen nur die Haupthandlung herausgreifen und sie durch ein
  Verbum ausdriicken, wahrend alle Nebenhandlungen entweder ganz
  unberticksichtigt bleiben oder mittels einer Proposition, eines Adverbs,
  einer Konjunktion oder einer Vorsilbe des Verbum etc. wiedergegeben
  werden"19). Een vertaald voorbeeld is duidelijk genoeg: ,,hij ging
  bereikte plukte kokosnoot kwam gaf mij" d.i. ,,hij plukte me een kokosnoot" 20 ). Men legge hiernaast bekende Maleise wendingen als
  (H. Tuah) tnaka L. pun segera berlajar metwdju Inderapura; H. K.
  naiklah pergimengadap radja I. En evenals Skt. grhltvd, en Gr. laficbv
  bij een ander werkwoord in het Nederlands door ,,tnet" te vertalen
  zijn, evenzo kunnen we inembawa in keluar membawa titah met deze
  praepositie weergeven, en memtdju met ,,naar". Het gebruik van deze
  woorden ondergaat in het Maleis een wijziging: ze ontwikkelen zich in
  de richting van praeposities. Men denke aan de vele voorbeelden als
  itiimang persediaan padi masih ada sedikit jang diusahakan membagikmnja meMui wprung2 pembagim, waarin melalui al ver van zijn
  oorspronkelijke functie is afgeraakt21).
   Bondig releveren van de hoofdmomenten met voorbijgaan van het
  minder essentiele is vaak slechts na lange training te bereiken. Voor de
  taal van eenvoudigen, weinig ontwikkelden is het tegendeel, de overlading met allerlei onbelangrijke momenten kenmerkend, een verwijlen
  bij een reeks van concrete elementen zonder vergaand abstraheren, een
  ontlading in den brede van een betrekkelijk rijke, want bijkomstigheden
  niet eliminerende, voorstelling. In een dergelijke voedingsbodem wortelend verbindt zich de analytische enumeratieve uitdrukkingswijze
  bovendien vaak met andere meer .primitieve' procede's, zoals anaforische repetitie: de bekende bundeling van dergelijke fenomenen. Als
  voorbeeld mag dienen (Sor. 2, 7) sampun adulur lumaris / sampun
  rawuh / alingih in madhe tg«ah ,,gezamenlijk schreden ze verder en
  kwamen ze bij de midden-madhe, waar ze gingen zitten" en niet:
  ,,samen gingen ze naar
  , waar ....". Ook op de compositie van
  het verhaal — en waarom grenzen te trekken tussen een jachtterrein
  voor linguisten en eeh voor literair-historici ? — hebben genoemde en
  vtrwante tendenzen invloed: laat niet een Javaans auteur evenals een
  D. Westermann, Gramraatik der Ewe-Sprache (Berlijn 1907), p. 95.
  Waarbij men ook Havers, Handbuch p. 203 zou kunnen vergeljjken.
  Zie ook Roolvink, o.c, p. 79 en 208 vlgg.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
   191
  
  Oud-lndische of Oud-Griekse graag een bode zijn opdracht, met de
  nevenomstandigheden en inleidende formules, herhalen, stelt hij geen
  prijs op vermelding van uitvoerige reisbeschrijvingen, met opsomming
  van bijzonderheden die een modern auteur zelfs niet met het stereotype
  ,,zwijgen we daarvan" zou gedenken? Vinden we niet telkens omslachtige passages als (Sor. 3, 42) ,,Sora zei: ,zoals ge wilt, heer! Ik zal
  dadelijk een en ander opschrijven'. Daarop ging hij schrijven. Niet lang
  schreef hij. Toen gaf hij de brief aan M. M. nam hem aan".
  Omslachtige nauwkeurigheid, hangen aan de bijkomstigheden van de
  concrete verschijnselen en van het gebeuren op zich zelf blijkt ook uit
  de weergave van ruimtelijke begrippen. Evenals andere volken spreken
  van ,,het binnenste van het huis vegen" waar wij korter maar minder
  exact zeggen: ,,het huis vegen"22), zo gebrtriken Maleis-sprekenden
  al lang verstarde wendingen (H. Boma p. 177) maka iapun segera
  keluar dari dalani pertapaan; (p. 179) •melompat keatas bukit naast
  dibawanja kebukit; (S. Mel. p. 70) maka .... M. pun berangkat naik
  gadjah . . . . lalu berdjakm keseberang datang ketepi: in oorsprong
  uitingen van de zo juist in het kort aangeduide ,mentaliteit\
  Gepaard met de duidelijke neiging zich aanschouwelijk uit te drukken
  leidt de bedoelde tendenz o.a. tot het gebruik van een groot aantal
  genuanceerde termen voor ruimtelijke betrekkingen, wier gevarieerdheid
  opvalt naast het als regel zeer geringe aantal semantisch ruime en vage,
  passe-partout-achtige ,echte' praeposities van het Mai. di of Oud-Javaans
  i, ri type. Men denke aan Maleise woorden als menudju ,,gaande in de
  richting van", menghadap ,,verschijnende voor iemand", mendapatkm
  ,,gaande opzoeken, zich begevende naar", alle drie vallende onder Ned.
   ,,naar", maar in klassiek Maleis komt het eerste voor geografische
  begrippen, het tweede voor voorname personen, het laatste zowel voor
  namen van zaken als voor die van levende personen; men denke ook
  aan nauwkeurige, bij de situatie passende uitdrukkingen als Gajo musuh
  no rinkol umahku ,,de vijanden zijn al rondom mijn huis", d.i. „ . . ..
  hebben het al omsingeld" {rinkol ,,kring, een gesloten kring vormend"),
  een genuanceerde wending die ook in Europese talen als het Iers en
  de Skandinavische gehandhaafd blijft: Zweeds runt omkring staden
  utbredde sig ett start skogsomrdde ,,(rond)om de stad breidde zich een
  groot bosgebied uit" (Duits rings um die Stadt herum). En waarvan
  bepaalde gevallen mede door andere tendenzen in het leven gehouden
  worden: het wordt niet als beleefd gevoeld zich rechtstreeks over be«*) Westermann, Die Kpelle, p. 147.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  192
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  paalde personen uit te laten of zich tot hen te richten. ,,In het Sangireesch zegt men solon anun iamanku ,naar het gebied van mijn vader'
  en niet solon iamanku ,naar mijn vader'; dat is onbeleefd, al is de
  betekenis eenvoudig ,naar mijn vader' " 2 3 ).
   Een uitgebreid onderzoek naar de vraag wanneer en door wie in talen
  van verschillende familie de voorkeur gegeven wordt aan combinaties
  als voder en moeder, Fr. pkre ejt mere; "man en vrouw, broers en susters
  etc., en wanneer aan onders, Fr. parents; echtpaar, en naar de vraag
  welke talen voor welke dezer uitdrukkingen samenvattende termen
  kennen als Du. Geschwister; Lat. parentes en wat deze dan etymologisch betekenen zou veel merkwaardigs aan het licht brengen. In meer
  primitieve taalmilieus, waaronder hier ook de taal van de huiselijke
  kiing onder modern-ontwikkelden valt, geeft men veelal de voorkeur
  aan enumeratieve uitdrukking boven samenvatting in een abstractum
  of collectivum, aan een analytisch-concrete wijze van zeggen boven een
  .begrif f liche'. Kinderen blijven vrij lang van pa en moe, vader en moeder
  spreken, en het woord ouders blijft iets stijfs, aangeleerds, officieels.
   Etymologisch gezien hebben ze vaak hetzelfde cachet: Gr. roxets,
  yovels, TSXOVTES lett. ,,de verwekkers". En het verbaast ons niets dat
  de Javaan spreekt van bapa-bijung (eventueel rama-ibu, Oud-Javaans
  bv. ook bapebu) of van bapa utawa bijung wanneer hij een der ouders
  bedoelt (Fr. son pere ou sa mere), dat in het Maleis een ,,echtpaar"
  orang laki-bini luidt. En mocht men de bekende analytische reeksen
  ratna mutu manikam, dezua2 dan indera2 dan segaia batara0 in het
  Maleis en wat daaraan beantwoordt in verwante talen onhandig vinden :
  hoevelen onder ons hebben zonder horten of stoten altijd hun synthetische uitdrukkingen bij de hand? Natuurlijk, vooral wanneer we
  schrijven prefereren we ,,geestelijken van verschillende gezindten" boven
  het stereotype Oud-Javaans rsi sewa sogata, maar hoe vaak dringen
  geestelijke gemakzucht, de hernieuwde indrukken, die de wereld der
  verschijnselen voortdurend op ons maakt, de behoefte aan afzonderlijk
  releveren van de componenten van een collectiviteit ons niet telkens
  weer tot deze optellende uitdrukkingswijze ? En hoe vaak ontbreekt in
  een taal niet de gezochte synthetisohe term: het Engels mist evenals
  het Javaans een woord voor ,,etmaal": natural day, 24 hours' day en
  sadina sawengi, wat niet geheel gelijk is aan ons dag en nacht, dat vaak
  een eigen stilistische kleur heeft; het heeft geen term voor ,,gedierte"
  a3
  ) N. Adrian!, in J. H. Neumann, Schets der Karo-Bataksche Spraakkunst,
  Verh. Bat. Gen. 63 (1922), p. 22.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  193
  
  (animals, beasts) of ,,gebergte" (chain of mountains, mountain range).
   Ja, hoe lastig is het vaak al ons beide op dezelf de wijze weer te geven:
  ,,mijn beide schouders" is in het Javaans bauku kiwa-tengen en ,,aan
  beide zijden van die steen" in het Maleis kiri-kanan batu itu, en ,,met
  z'n beiden" is in eerstgenoemde taal wong loro, zoals ook het Frans
  nous deux etc. gebruikt.
   Wanneer het spontane, impulsieve spreken vrijer uit lean gaan, wanneer ook het hart meedoet en de tendenzen tot aanschouwelijkheid en
  concreetheid zich ruimer baan breken, leef t zelf s bij de dorste Westerse
  intellectueel nog de neiging .auseinanderzulegen'. ,,Die abstrakten
  Begriffe j'eder', ,alles', ,keiner', .nichts', .tiberhaupt irgend einer', ,iiberhaupt irgend etwas' sowie die davon gebildeten Adverbien werden
  anschaulicher ausgedruckt indem sie in Gegensatze auseinandergelegt
  werden" 24 ). In plaats van naar het abstracte ,,steeds" grijpt de emotionele taal van de alledaagse conversatie naar wendingen als: Hij was
  dag en nOcht in de weer; in plaats van naar ,,ieder" of ,,allen" naar
  jong en oud. Daarbij voldoet deze polariteit aan een ingewortelde neiging
  van de grote massa zich in contrasten, in antithesen en ook in extreme
  wendingen en hyperbolen te uiten: Lat. omnia fanda nefanda; aperta
  secreta; Ned. door dik en dun. En de behoef te aan opsommende nauwkeurigheid kan er eveneens door bevredigd worden: Oud-Ind. (R. V. 1,
  114, 7) ma no mahantam uta ma no arbhakam md na uksantam uta md
  na uksitam J ma no vadhlh pitaram mota mataram . . . . ,,(Rudra,) dood
  noch de grote noch de kleine van (onder) ons, noch de opgroeiende
  noch de opgegroeide, noch onze vader noch onze moeder ....". Indonesische parallellen zijn uiteraard niet zeldzaam en meer in de geschreven
  taal doorgedrongen dan bij ons: Jav. (B. T. Dj.) tetijang ing Demak
  ageng-alit; (S. Tanj. 5, 15) ala becik tan w/in wisti ,,in het slechte als
  in het goede weet hij niet wat hij doet"; (Sor. 1, 44) ala ayu nin sarat
  ,,wel en wee voor de gehele wereld"; Mai. siang dan ntalam; djauh dekat.
   Het is niet moeilijk op te merken dat ook in onze taal, of in het Engels,
  de ene polaire phrase zich veel minder gemakkelijk door een algemeen
  gebruikelijke en verstaanbare synthetische term laat vervangen dan de
  andere: dag en nacht is, afgezien van de stilistische kleur, gelijk aan
  ,,steeds", maar waaraan beantwoordt dan het wel en wee des levens?
  En men verwaarloze daarbij die stilistische nuance toch niet: Eng. ups
  and downs moge zich in een woordenboek laten gelijkstellen met ,,fluc**) E. Bruhn, Sophokles erklart, von F. W. Schneidewin und A. Nauck, VIII
  (Berlin 1899), § 228.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  194
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  tuation", de uitdrukking is zo bruikbaar in allerlei verband en taalmilieus, dat wij haar graag in onze taal hebben overgenomen. En hoe
  zouden we wendingen als heen en weer gaan — om ook die hierbij te
  betrekken — gemakkelijk kunnen vervangen? Begrijpelijk dus dat ook
  elders polaire uitdrukkingen zich in de intellectuele standaardtaal hebben
  vastgezet: Skt. saraphalgutvam vertaald met ,,der Wert oder Unwert,
  die Gtite oder Schlechtigkeit, die grosse oder geringe Bedeutung" of
  ,,value and (or) worthlessness', maar beantwoordend aan moderne
  wetenschappelijke termen als ,,(respectievelijke) waarde, comparative
  importance", Veel verbreider dan Indonesie zijn dan ook phrases als
  Gajo berat-rinon lett. ,,het zware en het lichte", d.i. ,,de lusten en de
  lasten", d.w.z. ,,verantwoordelijkheid"; Mai. banjak-sedikitnja ,,het veel
  (en, of) weinig ervan", d.i. ,,de hoeveelheid, het aantal (ervan)"; Jav.
  ala-betjik ,,(goed en kwaad), hoedanigheid, kwaliteit"; bndbk-dwivur
  ,,hoog en laag, hoogte (relatieve hoogte), (water)stand, peil", en bij
  uitbreiding Mai. djuat-beli ,,handel drijven" en dergelijke28).
   Van overtolligheden is het spreken van bijna nietnand vrij. De dagelijkse omgangstaal wemelt van herhalingen en tautologieen, waarbij we
  hier niet aan het type sijflanken of kinderpaedagoog denken. Zelf s meer
  ontwikkelde personen kunnen niet nalaten op vergaderingen of in wetenschappelijke betogen in herhalingen te vervallen. En vaak merkt degene
  die bij zich zelf tegen deze gewoonte strijdt, dat zijn publiek hem misverstaat en vele elementen van het betoog dubbel wil horen. Eeti behoefte uit-te wijden, stil te staan bij wat men belangrijk acht of bij wat
  geest of gemoed bezig houdt, te expliceren en te omschrijven is verantwoordelijk voor zinnen als Jav. (Tantri Kam. p. 78 H.) yaya ta
  wahwa nin ntasahgama, tambe nira katekan sin&dhya nira, magilaf
  hUmasOstra; (T. Pangg. p. 62) kahucapa ta sah watSk dewatS, sama
  sumambah ri bhatara Guru, sakweh nin dewata kabeh, rsigana, surangana etc. Men maakt, zo sprekende, niet graag gebruik van ,,en dergelijke", ,,en andersom" en afkortingsprocedes van deze aard: (Kor.
  174) met een neiging tot variatie in woordkeus: yan tangal in &kasa,
  panlon rvh patafa, yan parnamS rin fiik&sa, tUem rin patdla. Dat dichters
  
  van dit taalverschijnsel gebruik weten te maken, behoef t geen illustratie.
  Meermalen is de herhaling zwaarder, of naar de omvang uitvoeriger,
  of naar de inhoud veelzeggender. De climax26) kan bewust een rhetorisch en literair procede worden, maar wortelt eveneens in de taal
  i*8) Zie bovendien reeds BJjdr. 105, p. 48 vlg.
  ) Zie mijn Stilistische Studie over Atharvaveda I-VTI (Wageningen 1938),
  p. 70 vlg. en Remarks on Similes in Sanskrit Literature (Leiden 1949), p. 54 vlg.
  Bs
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
   195
  
  van alle-dag. Zodra het gemoed meespreekt kan ook deze ,figuur' optreden: hoe versint U het? / nee maar, hoe verzint U het? waar haalt
  U de onzin vandaan? Zeer vaak als nadrukkelijke onderstreping van
  een mededeling of opdracht: Oud-Javaans (Cal. Ar. p. 125) twmuta
  juga mami; maty ahuripa parena nhulun in andika nira bibi ,,ik zal toch
  mee gaan; hetzij ik sterf hetzij blijf leven, ik wil mee gaan met moeder".
  Geliefd in dergelijke repetities of afsluitingen is ook de negatie van het
  tegendeel van hetgeen betoogd werd: (Cal. Ar. p. 123) e kanuruhan,
  lampah pwa kiten asramain smasanen L
  haywa ta kita tan •mengal
  ,,wel kanuruhan, ga naar de hermitage op de verbrandingsplaats van
  L
  ga toch niet niet-spoedig (d.i. ga toch vooral snel)". Deze
  wending: Mai. jangan tiada (tidak) ,,(het moet) bepaald, laat vooral
  niet na" en aequivalenten in andere talen schijnt eveneens internationaal
  te zijn.
  