text: De overige overheidsuitgaven worden gezien als overheidsconsumptie die niet
  wordt toegedeeld.3 Het gevolg daarvan is dat het effect van een overheidsinvestering in infrastructuur ten behoeve van toekomstige generaties vanuit het oogpunt van generatierekeningen equivalent is met een uitgave aan een Zalmsnip
  ten behoeve van huidige generaties. In paragraaf 4.2.3 zal blijken dat het saldo
  van lasten en profijt bij generatierekeningen erg gevoelig is voor de vraag welke
  overdrachten geteld worden en aan wie ze worden toegedeeld. De rechtvaardigheid van de verdeling tussen cohorten is hierdoor moeilijk te evalueren.
  Dit geldt in veel mindere mate voor conclusies over houdbaarheid.
  Voor het opstellen van generatierekeningen moeten veronderstellingen worden
  gemaakt over de groei van de arbeidsproductiviteit en de hiermee verbonden
  economische groei. Als technische veronderstelling voor de evaluatie van houdbaarheid is dit geen probleem. Maar aan de oorzaak van die groei wordt voorbijgegaan. De hogere productiviteit van latere generaties kan ten dele worden toegeschreven aan investeringen in kennis en kapitaal van voorgaande generaties.
  de economie van intergenerationele overdrachten
  
  Dit werpt de vraag op in hoeverre ouderen een gerechtvaardigde claim hebben
  op de welvaartsgroei die jongeren realiseren. Bij interpretatie in termen van
  rechtvaardigheid is deze technische veronderstelling dus wel een probleem.
   De berekening van de contante waarde
  Om toekomstige geldstromen contant te maken, moeten ze worden verdisconteerd met een bepaald percentage: het discontopercentage, oftewel de tijdspreferentie. In dit percentage komt tot uitdrukking hoe men toekomstige geldstromen
  waardeert versus huidige. Hoe hoger het discontopercentage, des te meer men
  belang hecht aan het heden en des te minder aan de toekomst. In de generatierekening van een pasgeborene wegen vroege overdrachten in het leven veel zwaarder
  dan late. Het saldo van lasten en profijt van een cohort is erg gevoelig voor het
  gekozen discontopercentage en in de praktijk van generational accounting wordt
  veelal op arbitraire wijze een lange termijn reële rentevoet gekozen (zie
  Haveman 1994: 103). Dat maakt een evaluatie van het rechtvaardigheidscriterium moeilijk, want in de werkelijkheid kunnen veel factoren het discontopercentage beïnvloeden (bijv. liquiditeitsrestricties, verrekening van het risico).
  Als het alleen gaat om een evaluatie van de houdbaarheid, levert de keuze van
  het discontopercentage veel minder problemen op. Het saldo van lasten en profijt van alle generaties wordt hierdoor globaal op dezelfde wijze beïnvloed.
  Als generatierekeningen worden geïnterpreteerd in termen van rechtvaardigheid, zijn zij intern niet volledig consistent. Enerzijds worden overdrachten tussen individu en overheid via een verdiscontering contant gemaakt zoals dit in
  een commerciële transactie met een levensverzekeraar zou gebeuren.
  Anderzijds worden de overdrachten tussen cohorten gerelateerd aan de hoogte
  van het inkomen, dus aan de draagkracht van opeenvolgende cohorten. Voor de
  evaluatie van houdbaarheid is dit een plausibele veronderstelling. Als het gaat
  om rechtvaardigheid kan de vermenging van beide principieel verschillende
  benaderingswijzen alleen verwarring oproepen.
  4.2.3
  
  recht vaardigheid
  Operationalisering van rechtvaardigheid is niet valide ...
   In de discussies naar aanleiding van generatierekeningen wordt veelvuldig
  gesteld dat toekomstige generaties slechter af zijn dan huidige generaties, omdat
  het saldo van hun generatierekening ongunstiger is dan het saldo van huidige
  generaties. Conclusies worden veelal gesteld in termen van een negatief saldo
  voor toekomstige generaties als nagelaten ‘onbetaalde’ rekening. Impliciet uitgangspunt van deze redenering is dat sprake is van rechtvaardigheid indien huidige en toekomstige generaties eenzelfde generatierekening hebben, bij voorkeur een situatie waarin voor elk cohort de bijdragen gelijk zijn aan het profijt.
  Deze definitie van rechtvaardigheid gaat uit van drie premissen. Ten eerste dat
  opeenvolgende generaties in hun situatie uitwisselbaar zijn, zodat er geen
  herverdeling gerechtvaardigd is tussen generaties: gelijke monniken, gelijke
  
  83
  
  gener at iebew ust beleid
  
  kappen. Ten tweede dat alleen het individuele profijt van de overheid relevant is
  voor de verhouding tussen generaties. Ten derde dat de overheid per saldo
  slechts een herverdeler is die zelf geen invloed heeft op de omvang van de welvaart. Hieronder zal eerst worden betoogd dat aan deze premissen in de praktijk
  niet voldaan is. Vervolgens zal worden bezien wat kan worden geconcludeerd als
  wordt aangenomen dat aan de premissen wel zou zijn voldaan.
  84
  
  De premisse dat opeenvolgende generaties in hun situatie uitwisselbaar zijn, is
  niet juist. Nog afgezien van alle historische en culturele verschillen, geldt dat
  dankzij economische groei elke volgende generatie rijker is dan de vorige.
   Zowel vanuit het oogpunt van reciprociteit als van solidariteit kunnen goede
  redenen worden aangevoerd waarom opeenvolgende generaties niet in een vergelijkbare situatie verkeren. De toename van de welvaart is immers geen natuurverschijnsel, zij is gebaseerd op de verworven kennis, technologie en kapitaalgoederen van voorgaande generaties. Een situatie waarin toekomstige generaties
  deze nalatenschap afbetalen in de vorm van overheidsschuld (aan de erven van
  de houders van schuldtitels in dezelfde generatie), kan derhalve vanuit reciprociteit best gerechtvaardigd zijn. Daarbij is overigens nader te definiëren welke
  omvang die overdracht zou moeten of mogen hebben. De maatstaven voor een
  aanvaardbaar welvaartsniveau veranderen namelijk bijna even snel als de welvaart zelf. Geld (of welvaart) maakt niet gelukkig; meer geld (of welvaart) dan de
  buurman misschien wel. Maar een verschil in geluksgevoel is weer geen grondslag voor herverdeling; verschil in bestedingsruimte kan dat wel zijn.
  Vrij algemeen wordt het legitiem gevonden dat de overheid verschillen in rijkdom tot op zekere hoogte egaliseert door herverdeling. Op voorhand is niet duidelijk waarom de overheid diezelfde functie niet zou mogen vervullen tussen
  opeenvolgende generaties. Een situatie waarin rijke toekomstige generaties relatief minder welvarende huidige generaties subsidiëren, kan dus ook vanuit het
  solidariteitsmotief worden gerechtvaardigd. Maar waar het al moeilijk is consensus te bereiken over een aanvaardbare transversale verdeling van welvaart, is het
  a fortiori moeilijk om maatstaven te vinden voor een longitudinale herverdeling. Het is dan te simpel om het antwoord op de herverdelingsvraag te verstoppen in een schaling van generatierekeningen aan economische groei.
  Ook als zou worden besloten dat een herverdeling van welvaart tussen generaties gerechtvaardigd is, blijft de vraag hoe die welvaart gedefinieerd wordt.
   Het gaat bijvoorbeeld niet alleen om herverdeling van koopkracht. Welvaartsgroei wordt ten dele geconsumeerd in de vorm van vrije tijd. Dit blijkt uit de
  verandering van de gemiddelde lengte van de arbeidstijd, waarin overigens ook
  de toename van deeltijdwerk en de verandering van de arbeidsparticipatiegraad
  een rol spelen.
  de economie van intergenerationele overdrachten
  
  Wanneer latere generaties een zelfde percentage van hun geldelijk inkomen
  afdragen aan de overheid als huidige, is hun feitelijke bijdrage in verhouding tot
  hun welvaart hoger, respectievelijk lager, wanneer hun arbeidsparticipatiegraad
  hoger is dan nu, respectievelijk wanneer hun gemiddelde werkweek korter is
  dan nu. De vraag ten slotte of (gedwongen) vrije tijd een gunst of een straf is,
  is op zichzelf een onderwerp van studie.
  Ook de tweede premisse, dat alleen het individuele profijt van de overheid relevant is, deugt niet. In de processen van de opbouw en de gezondmaking van de
  verzorgingsstaat vindt een uitwisseling plaats tussen publieke en private overdrachten. Generatierekeningen beperken zich evenwel tot de relatie tussen individu en overheid. Wanneer alleen gekeken wordt naar de publieke overdrachten,
  lijkt het alsof overdrachten tussen generaties komen en verdwijnen. In werkelijkheid worden ze publiek of houden ze op publiek te zijn. De invoering van de
  AOW is een sprekend voorbeeld. Hier werd de private ondersteuning van behoeftige ouderen vervangen door een (veel ruimere) publieke regeling. Onderlinge
  rechtvaardigheid tussen opeenvolgende cohorten is dus een breder concept dan
  gelijkheid in de verhouding tot de overheid.
  En ten slotte is ook de premisse onjuist dat de overheid uitsluitend een herverdeler is. De overheid produceert ook zelf goederen en diensten, waarvoor de
  burgers betalen via belasting. Het buiten beschouwing laten van overheidsinvesteringen en -consumptie kan een verkeerd beeld geven van de lusten en lasten
  die opeenvolgende generaties meemaken.
   ...maar stel dat de operationalisering wel valide zou zijn
  Als men zou veronderstellen dat de bovengenoemde bezwaren niet fundamenteel zijn, dat de twee eerstgenoemde premissen wél juist kunnen zijn – wat dan?
  Het probleem van de derde premisse zal op drie manieren worden benaderd,
  namelijk:
  1 de waarde van de overheidsproductie wordt op nul gesteld;
  2 onderwijsuitgaven worden aan studerenden toegerekend; en
  3 alle overheidsuitgaven worden aan individuen toegerekend.
  De hierbij behorende generatierekeningen zijn afgebeeld in figuur 4.1.
  Deze figuur geeft de generatierekeningen voor Nederland naar leeftijd, dat wil
  zeggen de contante waarde van het saldo van de bijdragen minus het profijt over
  het resterende leven, bij bovengenoemde verschillende veronderstellingen.
  In de figuur is duidelijk te zien dat ouderen vanaf 50 à 55 jaar netto-ontvangers
  zijn, doordat ze over de rest van hun leven meer profiteren van zorgvoorzieningen en AOW dan zij betalen aan belastingen. De werkende generatie is nettobetaler. Hoe jonger individuen zijn, des te meer is het saldo van betalingen en profijt
  afhankelijk van de veronderstellingen over de overheidsuitgaven.
  85
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Figuur 4.1
  
  Netto last -/- profijt van generaties naar leeftijd bij drie veronderstellingen
  (1995, x ƒ 1000).
   400
  alleen overdrachtsuitgaven
  onderwijs als overdracht
  overheidsuitgaven toedelen
  
  300
  
  guldens x1000
  
  86
  
  Als de waarde van de overheidsproductie op nul wordt gesteld, dan zullen vrijwel alle generatierekeningen positief zijn, omdat burgers per definitie meer
  betalen dan zij ontvangen. Dit is de benadering die door de grondleggers van de
  methode gekozen wordt. Het zou consequent zijn te redeneren dat de uitgaven
  van een louter consumerende en niet producerende overheid maar beter bevroren kunnen worden op het huidige niveau (waarom het budget van een verkwistende overheid laten groeien?), maar de generatierekeningen gaan uit van de
  realistischer veronderstelling dat de niet-herverdelende overheidsuitgaven meegroeien met de welvaart. Dit betekent wel dat toekomstige generaties per definitie meer aan de overheid betalen dan de huidige. Als compensatie hiervoor
  wordt ook de generatierekening geschaald aan de welvaartsgroei: het is in deze
  veronderstelling rechtvaardig als toekomstige generaties een even groot deel van
  hun inkomen betalen aan de overheid als de huidige. Gezien de grotere draagkracht van toekomstige generaties en het grotere profijt van overheidsdiensten
  lijkt dit voor de hand te liggen. Als alleen naar de overdrachtsuitgaven wordt
  gekeken, wordt een pasgeborene geconfronteerd met een rekening van 180.000
  gulden, af te betalen over de rest van zijn leven. Toekomstige pasgeborenen
  worden geconfronteerd met een rekening van 310.000 gulden, geschaald naar
  het welvaartsniveau van 1995. Bij een toekomstig hoger welvaartsniveau zal dus
  ook de rekening hoger zijn. Men zou dus kunnen stellen dat het duur is geboren
  te worden (toekomstige generaties zijn nog slechter af dan de huidige).
  200
  100
  0
  -10
  
  10
  
  20
  
  30
  
  40
  
  50
  
  60
  
  70
  
  80
  
  90
  
  -100
  -200
  -300
  
  toekomstige
  generaties
  
  huidige
  generaties
  
  leeftijd
  
  Bron: gebaseerd op Kotlikoff (1998: tabel 2) en Ter Rele (1997: 24-26).
  Het discontopercentage is 5%; de productiviteitsgroei is 1,5%.
   In de tweede benadering worden de uitgaven aan onderwijs gezien als een overdrachtsuitgave aan degenen die onderwijs ontvangen en vormen zij dus een
  onderdeel van de generatierekening. Het beeld verandert hierdoor wezenlijk:
  de schuldpositie van een pasgeborene halveert.
  In de derde benadering worden alle overheidsuitgaven zo goed mogelijk aan
  burgers toegedeeld. De term overheidsconsumptie verdwijnt dan uit de budgetrestrictie voor de overheid. Nu verandert de generatierekening van een pas-
  
  de economie van intergenerationele overdrachten
  
  geborene van teken. Zowel zojuist geborenen als toekomstige generaties hebben
  nu een netto profijt van de overheid van 120.000 respectievelijk 95.000 gulden.
  Men kan zich nu opnieuw afvragen of het netto profijt van toekomstige generaties vanuit rechtvaardigheidsoogpunt moet groeien met de welvaart. De aanname dat het netto profijt van toekomstige generaties zou moeten meegroeien met
  de welvaart, impliceert immers een overdracht van huidige generaties aan toekomstige, meer welvarende generaties.
  De gevoeligheid van generatierekeningen voor bovengenoemde veronderstellingen is goed verklaarbaar. Als gevolg van de verdiscontering wegen saldi van betalingen en profijt op de korte termijn veel zwaarder dan toekomstige saldi.
  Hoe hoger het discontopercentage, des te sterker is dit effect. Dit betekent dat de
  generatierekeningen van kinderen vooral bestaan uit profijt, die van werkenden
  vooral uit belasting en die van ouderen vooral uit AOW-uitkeringen. Als alle
  overheidsuitgaven aan individuen worden toegerekend, dan bestaat het profijt
  van een pasgeborene voor slechts 7 procent uit toekomstige AOW-uitkeringen.
  Andere posten zijn veel belangrijker, bijvoorbeeld openbaar bestuur (20%),
  onderwijs (16%) en zorg (16%).
  De conclusie is onontkoombaar dat, zelfs als men blijmoedig over de bezwaren
  tegen de definitie van rechtvaardigheid heenstapt, via de methode van de generatierekeningen geen eenduidig antwoord kan worden verkregen op de vraag of
  toekomstige generaties vanuit rechtvaardigheidsoogpunt beter af zijn dan de
  huidige of juist niet, laat staan over de omvang van de onevenwichtigheid.
   Niet alleen wordt in gangbare opstellingen van generatierekeningen slechts een
  partieel beeld gegeven van wat opvolgende cohorten aan elkaar overdragen (zie
  hfdst. 2), ook ontbreekt een objectieve maatlat om de posities van generaties te
  vergelijken, omdat waarderingen veranderen. Weliswaar kan men redeneren dat
  een gebrekkige meetlat beter is dan geen meetlat, maar anderzijds doet het hanteren van een gebrekkige meetlat het bewustzijn van die gebrekkigheid in de
  praktijk snel vervagen. Opmerkelijk is verder dat de meeste generatierekeningen
  vrij omvangrijke overdrachten laten zien van mannen naar vrouwen in hetzelfde
  cohort (Auerbach et al. 1994; Leibfritz 1996). Toch verbinden onderzoekers daar
  geen conclusies aan, omdat zij zich ervan bewust zijn dat zulke overdrachten het
  gevolg zijn van de rolverdeling binnen huishoudens. De prudentie die bij de interpretatie van de overdrachten tussen geslachten wordt getoond, is bij de interpretatie van overdrachten tussen generaties echter veel minder zichtbaar.
  Zou men een conclusie kunnen trekken, dan is het dat collectieve financiering
  van overdrachten tussen generaties via de overheid de welvaart vergroot.
  Pasgeborenen leven namelijk in hun eerste levensfase op krediet. Deels is dit
  krediet een investering van hun ouders, deels een investering van de overheid,
  welke indirect door de ouders wordt betaald. Zouden pasgeborenen alleen al dit
  laatste krediet commercieel moeten financieren, dan zouden ze dit nooit via
  dezelfde gunstige voorwaarden kunnen doen die financiering via de overheid
  biedt. In economische termen: zij zijn liquidity constrained (Buiter 1995).
   87
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Met een op generatierekeningen gelijkende methodiek kan nog wel iets gezegd
  worden over de relatieve positie van nu levende generaties. Nelissen (1993; 1995)
  heeft met een microsimulatiemodel berekeningen gemaakt van het netto profijt
  van opeenvolgende generaties van de AOW. Hij rekent hierbij per huishouden en
  gebruikt een disconto van 2 procent om bedragen te converteren naar guldens
  van 1990. Bij een actuarieel eerlijke verzekering is de contante waarde van de
  premie even hoog als die van de uitkering en is de ratio van tabel 4.1 1,00.4
  De tabel laat zien dat de AOW zowel verdeelt van rijk naar arm als van jongere
  cohorten naar oudere cohorten: zowel van boven naar beneden als van links naar
  rechts nemen de ratio’s af.
   Toch zijn deze uitkomsten minder eenduidig dan de tabel suggereert. De indeling in inkomensdecielen gebeurt namelijk per cohort. Hier wordt weer de
  bovenstaande eerste premisse als waar aangenomen dat opeenvolgende cohorten uitwisselbaar zijn. Men zou echter ook rekening kunnen houden met de verschillen in welvaartsniveau tussen de opeenvolgende cohorten door de decielverdeling niet per cohort te maken, maar voor alle cohorten tezamen. Dan zou
  blijken dat individuen uit het eerste deciel van het cohort dat in 1956-1965 geboren is, waarschijnlijk ongeveer eenzelfde welvaartsniveau hebben als de individuen uit deciel 4 à 6 van het cohort uit 1930-1935.5 In een dergelijke presentatie
  blijkt dat herverdeling plaatsvindt van rijkere latere cohorten naar minder welvarende eerdere cohorten. Een dergelijke intergenerationele herverdeling is als
  zodanig nooit als doelstelling van de AOW geformuleerd, zij het dat bij de invoering de financiële positie van de toenmalige ouderen wel een duidelijke rol in de
  besluitvorming heeft gespeeld. De verdeling is min of meer toevallig tot stand
  gekomen, maar past niettemin globaal binnen de dimensie van een verdeling
  van rijk naar arm.
   88
  
  Tabel 4.1
  
  Uitkering per gulden AOW-premie (in contante waarde) voor opeenvolgende geboortecohorten en per inkomensdeciel
  
  deciel
  
  1930-1935
  
  1936-1945
  
  1946-1955
  
  1
  
  4,12
  
  3,01
  
  2,15
  
  1,68
  
  2
  
  3,35
  
  2,39
  
  1,81
  
  1,41
  
  3
  
  2,81
  
  2,19
  
  1,62
  
  1,29
  
  4
  
  2,49
  
  2,04
  
  1,49
  
  1,18
  
  5
  
  2,24
  
  1,82
  
  1,35
  
  1,11
  
  6
  
  2,11
  
  1,71
  
  1,29
  
  1,04
  
  7
  
  1,96
  
  1,60
  
  1,19
  
  0,94
  
  8
  
  1,85
  
  1,48
  
  1,14
  
  0,93
  
  9
  
  1,67
  
  1,38
  
  1,05
  
  0,85
  
  10
  
  1,53
  
  1,19
  
  0,96
  
  0,78
  
  Allen
  
  2,19
  
  1,75
  
  1,31
  
  1,06
  
  Bron: Nelissen (1995)
  
  1956-1965
  
  de economie van intergenerationele overdrachten
  
  4.2.4
  
  houdbaarheid
  Het vraagstuk van de houdbaarheid is veel minder normatief dan dat van de
  rechtvaardigheid. Houdbaarheid toetst slechts of een bestaand samenstel van
  regelingen in de toekomst ongewijzigd kan worden voortgezet. Dit impliceert
  niet dat deze regelingen ook moeten worden voortgezet. Houdbaarheid in dit
  rapport laat dus toekomstige veranderingen in voorkeuren open en toetst alleen
  of de doelstellingen van dit moment handhaafbaar zijn, gegeven de randvoorwaarden. Het is deze boekhoudkundige houdbaarheid waarover generatierekeningen hun licht kunnen laten schijnen. Zij geven aan welke regeltechnische bijstellingen nodig zijn om een vooraf gefixeerd doel te bereiken.
   Daarnaast is er nog een meer institutionele vorm van houdbaarheid. Vooral op
  de langere termijn is het onverstandig een doel te fixeren wanneer we niet precies weten hoe het doel beweegt. Wendbaarheid is dan op zichzelf een vorm van
  houdbaarheid. Een samenleving die zichzelf via allerlei terugkoppelingen heeft
  dichtgeregeld, verliest aan flexibiliteit. De houdbaarheid wordt vergroot als aan
  toekomstige overheden beleidsvrijheid wordt gelaten om naar bevind van zaken
  te handelen. De schaduwzijde van deze vorm van houdbaarheid is dat de overheid met een grote mate van flexibiliteit ook tot een politiek risico verwordt
  omdat de private sector verwachtingen koestert over het gedrag van de overheid
  en daarnaar handelt. Indien de overheid op een toekomstig moment dan haar
  plannen wijzigt, beschaamt zij verwachtingen, wat kan inhouden dat een lager
  niveau van welvaart wordt bereikt. Dit dilemma van houdbaarheid – flexibiliteit
  versus voorspelbaarheid – blijft in dit hoofdstuk buiten beschouwing. Het komt
  wel aan de orde in hoofdstuk 5.
  Wanneer houdbaarheid het criterium is bij de toepassing van generatierekeningen, staat de budgetrestrictie centraal. Uit de budgetrestrictie volgt de generatierekening van toekomstige generaties, die vergeleken kan worden met die van huidige pasgeborenen. Een verschil ten nadele van toekomstige generaties duidt erop
  dat de bestaande regelingen niet op dezelfde wijze kunnen worden voortgezet.
  Het toedelingsvraagstuk dat in de vorige paragraaf het teken van de generatierekening bepaalde, wordt nu minder overheersend. Doordat gekeken wordt naar het
  verschil, vallen de systematische berekeningsfouten grotendeels tegen elkaar weg.
   Het gemeten verschil in generatierekeningen duidt op een onevenwichtigheid
  en vraagt om bijsturing. De wijze waarop wordt bijgestuurd, is bepalend voor
  het antwoord op de vraag hoe opeenvolgende cohorten zullen worden behandeld. In de keuzen die hierbij worden gemaakt, kunnen rechtvaardigheidsoverwegingen een rol spelen. Op zichzelf staat de rechtvaardigheidsvraag echter
  relatief los van de houdbaarheidsvraag: het is niet zo dat houdbare oplossingen
  per se wel of niet rechtvaardig zijn of rechtvaardige oplossingen per se wel of
  niet houdbaar. Anderzijds is het ver vooruitschuiven van de oplossing van een
  op lange termijn niet houdbare situatie wellicht te zien als onrechtvaardig
  tegenover toekomstige generaties. De crux zit hier in de interpretatie van ‘ver’.
  89
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Tabel 4.2 geeft in de eerste kolommen het verschil tussen de generatierekening
  van een pasgeborene en een gemiddelde toekomstige baby als percentage van het
  BBP per hoofd. Vergelijking tussen de eerste twee kolommen laat zien dat de wijze
  van toedeling van het profijt voor de houdbaarheidsvraag van veel minder belang
  is dan voor de rechtvaardigheidsvraag. In Nederland bedraagt het verschil tussen
  de generatierekening van een pasgeborene en een gemiddelde toekomstige baby
  ruim vier keer het BBP per hoofd. Dit is ongeveer een zesde van de contante waarde van het levensduurinkomen. Verder laat een vergelijking tussen de eerste en de
  laatste twee kolommen zien dat er nauwelijks samenhang is tussen de houdbaarheidsmaatstaf uit de generatierekening en de schuldpositie van de overheid. Dit
  onderstreept dat de schuldpositie van de overheid op zichzelf genomen een
  onvoldoende maatstaf is voor de houdbaarheid van het overheidsbeleid.
   Tabel 4.2
  
  Verschil tussen generatierekening van pasgeborenen en toekomstige generaties als
  percentage van het BBP per hoofd, waarbij onderwijs wordt gezien als overheidsconsumptie respectievelijk overdracht. Bruto en netto overheidsschuld als percentage van
  het BBP
  verschila bij onderwijs als
  
  90
  
  overheidsschuld
  
  consumptie
  
  overdracht
  
  bruto
  
  nettob
  
  Zweden
  
  -221
  
  -205
  
  80
  
  33
  
  Thailand
  
  -97
  
  -98.
  Nieuw Zeeland
  
  -12
  
  -12.
  1
  
  13
  
  101
  
  70
  
  Argentinië
  
  161
  
  125.
  Australië
  
  135
  
  127
  
  43
  
  28
  48
  
  Canada
  
  Verenigde Staten
  
  163
  
  168
  
  63
  
  Denemarken
  
  188
  
  207
  
  77
  
  47
  
  België
  
  250
  
  214
  
  134
  
  126
  
  Brazilië
  
  235
  
  220.
  Portugal
  
  291
  
  234
  
  68.
  Noorwegen
  
  306
  
  255
  
  43
  
  -23
  
  Frankrijk
  
  339
  
  377
  
  61
  
  36
  
  Nederland
  
  420
  
  439
  
  80
  
  46
  
  Italië
  
  758
  
  730
  
  125
  
  110
  
  Duitsland
  
  756
  
  756
  
  62
  
  45
  
  Japan
  
  1098
  
  1114
  
  81
  
  10
  
  Bron:
  
  Kotlikoff en Leibfritz 1998: tabel 2, 3 en 5.
  a
  
  Positieve maatstaf duidt op voordeel van huidige generaties.
  b
  
  Netto overheidsschuld is schuld minus overheidsvermogen.
  Houdbaarheid is bij generatierekeningen niet helemaal eenduidig gedefinieerd.
  Omdat een samenleving voortdurend in verandering is, kan niet eenduidig
  worden vastgesteld welke toekomstige veranderingen in de huidige houdbaarheidsmeting moeten worden meegenomen en welke niet.
  de economie van intergenerationele overdrachten
  
  Bovendien is in paragraaf 4.2.2 aangegeven dat de hier gehanteerde verschilmaatstaf eigenlijk alleen gebruikt kan worden als technische tussenuitkomst
  teneinde de benodigde beleidswijzigingen te berekenen die deze verschilmaatstaf tot nul reduceren: alleen zo kan de paradox van de ongelijke behandeling
  van tegelijk levende generaties worden opgelost. Zoals de meetmethode bij de
  schuldpositie van de overheid gevoelig is voor manipulatie, zo geldt ook dat de
  generatierekeningen gevoelig zijn voor de wijze waarop met de projecties wordt
  omgegaan. Negatief geformuleerd betekent dit dat de methode niet eenduidig is;
  positief geformuleerd betekent dit dat de invloed van prognoses en beleidsprojecties in kaart kan worden gebracht.
   De voor Nederland uitgevoerde studie van het CPB (Ter Rele 1997; Bovenberg en
  Ter Rele 1999) laat zien hoe projecties doorwerken in de mate van houdbaarheid.
  Wanneer rekening wordt gehouden met onder meer de verwachte stijgende
  arbeidsparticipatie (volgens het European Coordinationscenario) en de stijging
  van de pensioeninkomens, betalen huidige generaties veel meer aan de overheid
  in de vorm van belastingen dan wanneer wordt uitgegaan van een simpele extrapolatie van de huidige situatie. Als met de genoemde factoren rekening wordt
  gehouden, is de positieve erfenis van toekomstige generaties nog steeds kleiner
  dan die van een pasgeborene, maar het verschil bedraagt 3 à 3,5 procent van het
  levensduurinkomen, afhankelijk van de veronderstellingen over het disconto en
  de groei van de arbeidsproductiviteit. Als de participatiegraad zou blijven steken
  op het niveau van 1995, zou het verschil echter 9,2 procentpunt meer bedragen en
  als de inkomens uit aanvullende pensioenen niet zouden toenemen 2,6 procentpunt meer. Dit laat zien dat vooral de stijging van de arbeidsparticipatiegraad veel
  bijdraagt aan de houdbaarheid van de verzorgingsstaat op de lange termijn.
  Het verschil tussen huidige en toekomstige generaties kan tot nul worden teruggebracht via een structurele verlaging van het vorderingentekort. Dit vraagt volgens het CPB-model (Bovenberg en Ter Rele 1999) een uitgavenbeperking van circa
  0,7 procent van het BBP. Afhankelijk van de begrotingspost waar deze beperking
  gezocht wordt, verschillen de inkomenseffecten per nu levend cohort.
  De uitwerking van de generatierekeningen voor Nederland laat zien dat relatief
  kleine bijstellingen in het heden een grote invloed hebben op de verschilmaatstaf uit de generatierekening.6 Mogelijk is dit ook een verklaring voor de hoge
  mate van volatiliteit in de verschilmaatstaf, zoals die te zien is in tabel 4.2.
   Een tweede verklaring hiervoor kan liggen in verschillen in de interpretatie van
  projecties van ‘ongewijzigd beleid’. Zo geldt voor Noorwegen dat de onevenwichtigheid in de tabel niet overeenstemt met de constatering van het Royal
  Norwegian Ministry of Finance (1997: 36) dat de generatierekeningen nagenoeg
  in evenwicht zijn. Bij een alternatieve oudere studie voor Zweden (Hagemann
  en John 1997) gold nog een vrij grote mate van onhoudbaarheid, terwijl de tabel
  juist een reserve van houdbaarheid aangeeft. Voor Duitsland daarentegen
  (Boll 1996) geldt dat de resultaten van een alternatieve studie slechts circa 20
  procent afwijken van bovenstaande tabel.
  91
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Ook generatierekeningen voor Nederland uit andere bronnen zijn lang niet altijd
  vergelijkbaar. Volgens het generatierekeningenmodel van De Nederlandsche
  Bank (Hebbink 1997b) is het profijt van de overheid van de huidige nuljarigen
  vergelijkbaar met dat in de CPB-berekening. Het verschil met toekomstige generaties is in dit model evenwel groter, namelijk ruim 10 procent van het levensduurinkomen. Van Kempen (1996) laat zien dat, als tekorten die ontstaan bij het
  voortzetten van de huidige regelingen ongebreideld worden afgewenteld op de
  schuldquote, deze schuldquote in 2050 zou oplopen tot ongeveer 5 maal het BBP.
  De methode die door het CPB gebruikt is, komt niet overeen met de standaard
  zoals die door de grondleggers van de generatierekeningen is geformuleerd.
   Dit verklaart het relatief grote verschil tussen de onevenwichtigheid voor
  Nederland volgens de standaardmethode uit tabel 4.2 van ruim vier maal het BBP
  per hoofd (circa een zesde van het levensduurinkomen) en de gemeten
  onevenwichtigheid in de CPB-studie van circa 3 procent van het levensduurinkomen. Zowel de door het CPB ontwikkelde maatstaven als de aangebrachte
  correcties vormen echter een belangrijke verbetering van de validiteit ten
  opzichte van de standaard. De conclusies van het CPB verschillen sterk van die
  van Kotlikoff en Leibfritz (1998), die nieuwgeboren Nederlanders een rekening
  van 100.000 à 600.000 gulden presenteren, welke zou moeten leiden tot ruim
  20 procent lagere inkomensoverdrachten teneinde een intergenerationeel evenwicht te bereiken.
  92
  
  4.2.5
  
  conclusie
  De verdienste van generatierekeningen is dat overheidsschuld en verplichtingen
  van de overheid in de toekomst op één noemer worden gebracht. Volgens de
  grondleggers van de methode zijn generatierekeningen daarom superieur aan
  een boekhouding van overheidsschuld. Generatierekeningen spreken voorts tot
  de verbeelding, omdat ze pretenderen een verbinding te leggen tussen de criteria
  van intergenerationele rechtvaardigheid en houdbaarheid. Ook de pretentie van
  alomvattendheid van de berekeningen kan aan de populariteit bijdragen. In het
  voorgaande is evenwel ook gebleken dat er bij het opstellen van generatierekeningen zowel theoretische als praktische problemen zijn.
  Generatierekeningen blijken uiteindelijk weinig te kunnen bijdragen aan het
  inzicht in de rechtvaardigheid van de verdeling tussen generaties. Zelfs wie over
  de prohibitieve theoretische problemen heenstapt, wordt geconfronteerd met de
  praktische onmogelijkheid om de generatierekeningen eenduidig te kwantificeren. De berekening van het saldo van bijdragen en profijt van een cohort is veel
  te gevoelig voor allerlei arbitraire keuzen. Dat neemt niet weg dat verdelingen
  tussen generaties als (on)rechtvaardig kunnen worden ervaren.
   Rechtvaardigheid is echter bij uitstek een normatief criterium. Een techniek
  waarin de normatieve afwegingen zijn weggestopt in de aannamen, kan die normativiteit niet wegnemen. Quasi-objectiviteit vertroebelt eerder de discussie
  dan dat zij deze verheldert.
  de economie van intergenerationele overdrachten
  
  Bovendien moet voor een beoordeling van een rechtvaardige verdeling tussen
  generaties een veel bredere invalshoek gekozen worden dan alleen de financiële
  overdrachten tussen overheid en burgers.
  Generatierekeningen kunnen wél een bijdrage leveren aan de discussie over de
  houdbaarheid. In dit geval worden de generatierekeningen uitsluitend gebruikt
  als een boekhouding waarin het tijdpad van claims en inkomsten van de overheid is verdisconteerd. Met behulp van generatierekeningen kan worden vastgesteld in hoeverre een bestaand regelingenstelsel ongewijzigd kan worden voortgezet en in welke mate bijstellingen nodig zijn. De gevoeligheid voor de aannamen is in dit geval veel minder groot dan bij evaluatie van het rechtvaardigheidscriterium, omdat systematische fouten grotendeels tegen elkaar kunnen
  worden weggestreept. Rechtvaardigheid en houdbaarheid raken elkaar als blijkt
  dat bestaande arrangementen niet houdbaar zijn, namelijk via de vraag volgens
  welk tijdpad eventuele beleidsaanpassingen plaats zouden moeten vinden.
  Generatierekeningen kunnen (mits met een grote mate van detaillering uitgevoerd) laten zien welke cohorten in welke mate de rekening betalen van eventueel benodigde beleidsaanpassingen. Een rechtvaardigheidscriterium voor een
  dergelijke verdeling kan er evenwel weer niet aan worden ontleend.
  93
  
  In de praktijk blijken de generatierekeningen in de publieke discussie vooral
  gebruikt te worden om vermeende onrechtvaardigheden in de verdeling tussen
  generaties aan de orde te stellen. Zelfs de onderzoekers ontkomen niet altijd aan
  het gebruik van uitroeptekens (Kotlikoff en Leibfritz 1998). De behoefte aan
  munitie in een normatieve discussie is kennelijk te groot om de verleiding van
  het schijnbaar eendimensionale objectieve generatierekeningensaldo van een
  cohort te weerstaan. Dit komt de discussie over de verhouding tussen generaties
  echter niet ten goede.
   Voor een evaluatie van de houdbaarheid is het niet nodig alle profijt en bijdragen
  toe te rekenen aan leeftijdsgroepen en cohorten. Het volstaat om de door de
  demografie bepaalde inkomsten en uitgaven van de overheid te ramen. Uit een
  dergelijke opstelling volgt vervolgens een demografisch gecorrigeerd streefpad
  voor het vorderingensaldo van de overheid. In essentie komt een dergelijke exercitie overeen met wat een generatierekening doet. Er zijn echter een paar voordelen. De pretentie wordt geringer, omdat niet langer de suggestie gewekt wordt
  dat naast houdbaarheid ook rechtvaardigheid geëvalueerd zou worden.
  Hierdoor vermindert ook het risico dat de resultaten verkeerd gebruikt worden.
  Ook wordt de pretentie van alomvattendheid vermeden, doordat alleen de
  essentiële variabelen in de berekening worden betrokken. Hierdoor verminderen
  de theoretische en praktische problemen, zodat de resultaten van een dergelijke
  berekening minder kwetsbaar zijn. Het doet er immers niet toe aan wie de kinderbijslag wordt toegerekend, zo lang hij maar wordt betaald. Een boekhoudkundige exercitie zoals hier voorgesteld, zal in hoofdstuk 5 worden uitgevoerd
  voor het vorderingensaldo en de schuldquote van de overheid.
  gener at iebew ust beleid
  
  94
  
  4.3
  
  de eeuwige discussie over omslag en kapitaaldekking
  
  4.3.1
  
  inleiding
  In het voorgaande zijn vooral de rechtvaardigheid en de houdbaarheid aan de
  orde geweest. In deze paragraaf staat de intertemporele doelmatigheid centraal.
  De vraag die hierbij telkens terugkomt, is langs welke weg individuen hun inkomen het beste over hun leven kunnen spreiden. Zij produceren alleen in een
  actieve periode zelf inkomen, maar daaraan voorafgaand en daarop volgend zouden zij graag opvoeding en onderwijs, respectievelijk een pensioen genieten.
   De intertemporele spreiding kan globaal op twee manieren plaatsvinden. Bij een
  omslagsysteem zorgen opeenvolgende generaties voor elkaar. Zij verkopen als
  het ware een sociaal contract tussen generaties, met een hierbij behorende reputatie van betrouwbaarheid, door aan een volgende generatie, in ruil voor hun
  levensonderhoud. Bij een kapitaaldekkingssysteem ruilen opeenvolgende generaties fysieke productiemiddelen tegen hun levensonderhoud.
  De belangrijkste vraag is nu op welke wijze alle generaties een zo hoog mogelijke welvaart kunnen realiseren. Doelmatigheid staat dus voorop, maar dit betekent niet dat rechtvaardigheid en houdbaarheid geheel buiten beschouwing blijven. Oplossingen waarbij het ene cohort veel beter af is dan het andere (voor
  zover dit definieerbaar en meetbaar is) en oplossingen die tot instabiele situaties
  leiden, vallen af om redenen van rechtvaardigheid en houdbaarheid.
  Het omslagstelsel en het kapitaaldekkingsstelsel hebben elk specifieke voor- en
  nadelen, mede afhankelijk van de demografische context. De discussie hierover
  is volgens Kuné (1991; zie ook Breunesse 1995: 124 e.v.) ouder dan vaak wordt
  gesuggereerd; bij de invoering van de AOW is er wel degelijk al over nagedacht.
   Modellen van overlappende generaties (olg-modellen; zie par. 4.3.2) zoeken
  naar een theoretische grondslag voor de keuze tussen omslag en kapitaaldekking. Deze modellen zijn echter een verregaande vereenvoudiging van de realiteit. Hierdoor zijn de conclusies niet erg hard. Wel kunnen mede op basis van
  deze modellen voor- en nadelen van beide financieringssystemen worden geïnventariseerd (par. 4.3.3). Bij de afweging van deze voor- en nadelen speelt de
  zogenoemde Aaronconditie een belangrijke rol. Paragraaf 4.3.4 gaat hier dieper
  op in. Paragraaf 4.3.5 gaat vervolgens over de transitieproblematiek van omslag
  naar kapitaaldekking. Een andere vraag is of, gegeven een grotere behoefte aan
  intertemporele besparingen dan mogelijkheden voor renderende investeringen,
  het buitenland een uitlaatklep kan vormen. Paragraaf 4.3.6 gaat in op de internationale verwevenheid, paragraaf 4.3.7 op de mix tussen omslag en kapitaaldekking. In paragraaf 4.3.8 worden ten slotte enkele conclusies getrokken.
  Voor de onderbouwing van deze paragraaf is een studieopdracht verleend aan de
  Katholieke Universiteit Brabant. Deze studie heeft geresulteerd in een aparte
  publicatie over de economische theorie van overlappende-generatiemodellen
  (Verbon et al. 1999). In het onderstaande wordt niet apart naar deze studie verwezen, maar veel van wat hieronder staat is eraan ontleend.
   de economie van intergenerationele overdrachten
  
  4.3.2
  
  de theorie: modellen van overl appende gener aties
  Het doel van olg-modellen
  Generatierekeningen hebben vooral het doel overdrachten tussen generaties te
  meten om ze vervolgens in evenwicht te brengen (rechtvaardigheidscriterium),
  dan wel houdbaar te maken. Het doel van modellen van overlappende generaties
  daarentegen is vooral de overdrachten tussen generaties te verklaren. Ook wordt
  gezocht naar een optimalisering van de besparingen en de welvaart voor alle
  generaties. Om normatieve problemen zoveel mogelijk te expliciteren, wordt
  hierbij veelvuldig het Pareto-criterium gebruikt. Volgens dit criterium is er sprake van verbetering van de allocatie tussen actoren (cohorten) als ten minste één
  actor (cohort) beter af is zonder dat anderen slechter af zijn. In zo'n geval is de
  bestaande toestand derhalve inefficiënt. Een enkelvoudige maatregel voldoet
  zelden aan dit criterium, omdat er altijd wel verliezers kunnen worden aangegeven. De vervolgvraag is dan of de verliezers gecompenseerd kunnen worden
  door de winnaars, op zodanige wijze dat daarbij niet alle winst verloren gaat.
  De aangepaste maatregel voldoet dan wel aan het Pareto-criterium.
  olg-modellen zijn in de eerste plaats gedragsmodellen, waarin door individuele
  motieven gedreven actoren arbeid aanbieden, sparen, onderwijs volgen enzovoort. Binnen de randvoorwaarden van een levensinkomen pogen individuen
  een zo hoog mogelijke welvaart te bereiken, veelal dankzij een combinatie van
  consumptie en vrije tijd. Aangezien iedereen maar een gedeelte van zijn of haar
  leven werkt, dient er gespaard te worden indien men een gelijkmatige spreiding
  van consumptie over het leven wenst. Het spreekt voor zich dat de arbeids- en
  kapitaalmarkt en de overheid een grote rol spelen in het consumptie en spaargedrag van burgers.
   Variabelen die in een boekhoudkundig model exogeen zijn, zijn in modellen van
  overlappende generaties endogeen. Hierdoor wordt het mogelijk met modellen
  van overlappende generaties uitspraken te doen over bijvoorbeeld veranderingen in de verhouding tussen de productiefactoren kapitaal en arbeid en over veranderingen in het rendement op kapitaal. In beginsel kan alles wat een investeringskarakter heeft, worden beschreven met behulp van modellen van overlappende generaties.
  Ook het gedrag van de overheid kan geëndogeniseerd worden. Hiertoe wordt verondersteld dat politici herkozen willen worden en daarom beleid voeren waarvoor
  meerderheden gevonden kunnen worden. Omdat de mediane kiezer degene is die
  een minderheid in een meerderheid kan doen omslaan, wordt meestal de voorkeur
  van de mediane kiezer gebruikt als bepaler van het beleid van de overheid.
  Hoe werken olg-modellen?
  In olg-modellen leven gelijktijdig cohorten in verschillende levensfasen.
  Spreiding van consumptie over de levenscyclus vindt plaats via besparingen en
  investeringen of via een herverdelende overheid. Spreiding van consumptie via
  
  95
  
  gener at iebew ust beleid
  
  individuele besparingen kan zonder interventie van een overheid. In de actieve
  fase bouwt een individu kapitaal op dat geïnvesteerd wordt in productiemiddelen. Tijdens de pensioneringsfase wordt dit kapitaal met de werkende generatie
  geruild tegen een deel van de productie van de werkenden. Aldus ontstaat een
  tweerichtingsverkeer.
  Spreiding van consumptie kan ook plaatsvinden via een interveniërende overheid die overdrachten tussen generaties regelt. Er is dan sprake van een omslagsysteem. Werkenden dragen via de overheid zorg voor gepensioneerden en rekenen erop dat de overheid in de toekomst zorg voor hen zal dragen als zij gepensioneerd zijn. De wederkerige ruil wordt dus vervangen door een ketenruil.
   Het sociale contract vervangt het individuele contract. De mechanismen voor
  continuering zijn de politieke meerderheid van individuen die belang hebben bij
  de voortzetting van het contract en het reputatie-effect: er is geen (grote) winst
  voor het cohort dat de keten verbreekt, omdat het betalen vooraf gaat aan het
  genieten; wel is er verlies voor de generatie die gepensioneerd is op het moment
  dat de keten verbroken wordt.
  96
  
  De overheid kan ook interveniëren als het resultaat van alle individuele beslissingen niet leidt tot een optimaal resultaat op macroniveau. Dat gebeurt als de
  microbeslissingen leiden tot een te hoog of te laag besparingsniveau. Tegelijkertijd heeft een overheidsinterventie een herverdelend effect. Bij de introductie
  van overdrachten tussen cohorten profiteert altijd het cohort dat ten tijde van de
  invoering gepensioneerd is. De prijs van deze windfall gain wordt betaald door
  alle toekomstige cohorten.
  Onderliggende veronderstellingen
  Aan modellen van overlappende generaties ligt een aantal veronderstellingen
  ten grondslag die de uitkomst in hoge mate bepalen. De belangrijkste worden
  hieronder samengevat: de levenscyclushypothese van consumptie, de afwezigheid van altruïsme, de mate van openheid van de economie en de afwezigheid
  van marktimperfecties.
   De centrale veronderstelling van olg-modellen is de levenscyclushypothese,
  die zegt dat individuen sparen om in de pensioneringsfase op hun besparingen
  in te teren. Individuen hechten er volgens deze hypothese niet aan een erfenis
  na te laten aan hun kinderen. Volgens deze hypothese zijn pensioenbesparingen
  dan ook de enige bron van investeringen. In de praktijk blijkt deze veronderstelling maar zeer ten dele op te gaan. Ouderen zijn terughoudend in ontsparingen
  en blijken volgens sommige onderzoeken zelfs positieve vrije besparingen te
  hebben. Miles (1999) laat zien dat bij een beschouwing op macroniveau wel aanwijzingen bestaan voor de geldigheid van de levenscyclushypothese. Ook laat
  hij zien dat het gedrag meer in lijn is met de hypothese, indien pensioenrechten
  geïnterpreteerd worden als opgebouwd kapitaal van de pensioengerechtigde en
  de besparingen gecorrigeerd worden voor het interen op de contante waarde van
  deze nog bestaande pensioenrechten.
  de economie van intergenerationele overdrachten
  
  Niettemin blijkt er zowel op collectief als op individueel niveau behoefte te
  bestaan om welvaart over te dragen aan jongere cohorten. Collectieve overdrachten nemen de vorm aan van onderwijs, kennis, cultuur, infrastructuur en
  milieukwaliteit. Individuele overdrachten nemen de vorm aan van investeringen in opvoeding en onderwijs en van overerving van familiekapitaal. In hoofdstuk 2 is aangegeven dat belangrijke delen van het individuele en collectieve
  kapitaal niet als zodanig worden gekapitaliseerd. De levenscyclushypothese is
  derhalve een partiële beschrijving van de werkelijkheid.
   De vraag hoeveel zal worden gespaard, wordt beantwoord door de invulling van
  de intertemporele voorkeuren van individuen. In feite bepalen twee elementen
  van de welvaartsfunctie het individuele spaargedrag: de tijdsvoorkeur en de
  mate waarin de consument de consumptie over het leven wil spreiden. De tijdsvoorkeur bepaalt het consumptieniveau over het leven terwijl spreidingsvoorkeur de groei van de consumptie over het leven bepaalt. Iemand met een hoge
  tijdsvoorkeur zal bijvoorbeeld met een hoog consumptieniveau het leven willen
  starten en noodgedwongen gedurende zijn leven het niveau lager moeten stellen, terwijl een geduldig iemand – dus met een lage tijdsvoorkeur – in het begin
  van zijn leven veel zal sparen om op die manier een stijgend consumptiepatroon
  te kunnen financieren.
  De keuze van de nutsfunctie bepaalt ook of er altruïsme is ten opzichte van tijdgenoten (transversale herverdeling via bijvoorbeeld sociale zekerheid) of andere
  generaties. Juist in de milieudiscussie is de plaats die toekomstige generaties
  innemen in de nutsfunctie van de huidige generatie, volledig bepalend voor de
  uitkomst van modelexercities.
  Daarnaast wordt de modellering bepaald door de mate waarin economieën open
  zijn en kapitaal vrijelijk kan stromen. Als economieën open zijn, is het rendement op kapitaal een exogeen gegeven. Veranderingen in het besparingsniveau
  zullen wegvloeien naar het buitenland en niet van invloed zijn op het rendement. In een gesloten economie zal een verandering in de beschikbaarheid van
  kapitaal wel leiden tot een verandering in het rendement. De vraag of Nederland
  in demografisch opzicht een open dan wel een gesloten economie is, komt aan
  de orde in paragraaf 4.3.6.
   Ten slotte gaan modelleringen in de regel uit van rationeel kiezende individuen
  met een perfect vooruitzicht, zonder onzekerheid en zonder liquiditeitsrestricties. Geen van deze veronderstellingen gaat in de praktijk op. Ook is er in de
  modellering geen plaats voor uitwisselingen tussen de formele en de informele
  sector en tussen overdrachten op micro- en op macroniveau, waardoor het
  belang van cohorten in werkelijkheid anders kan liggen dan in de modellen verondersteld wordt. Wel worden pogingen ondernomen met de genoemde beperkingen rekening te houden door ze gestileerd in de modellering op te nemen.
  Door variatie van parameterwaarden kan dan experimenteel de gevoeligheid
  voor deze veronderstellingen worden verkend.
  97
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Ook kan kwalitatief worden aangegeven wat de gevolgen zijn van het loslaten
  van veronderstellingen. Zo zal onzekerheid individuen aanzetten tot hogere
  besparingen teneinde hiertegen buffers op te bouwen. Liquiditeitsrestricties
  kunnen aanleiding zijn toch een arrangement via de overheid te prefereren,
  ook al zouden private keuzen in theorie tot betere resultaten leiden. In de meest
  simpele theorie leidt een goed werkende markt immers altijd tot het optimale
  resultaat. Het is juist het marktfalen dat ingrepen door de overheid soms noodzakelijk maakt. De markt voor pensioenbesparingen kent een aantal tekortkomingen. Het CPB (1997c: hfdst. 7) noemt het ontbreken van intergenerationele risicodeling (leidt tot risicomijdend gedrag), hoge transactiekosten, risicoselectie (leidt
  tot uitsluitingen), bijziendheid en moral hazard (leiden tot onderverzekering).
  Bovenstaande beperkingen impliceren een voorzichtig gebruik van olg-modellen. Ze kunnen helpen overdrachten tussen generaties te verklaren. Ze kunnen
  echter geen richtsnoer opleveren voor het formuleren van intergenerationele
  beleidskeuzen. Daarvoor is immers een normatieve invulling nodig.
   4.3.3
  98
  
  voor- en nadelen van omsl ag en k apitaaldekking
  Het Nederlandse pensioensysteem is gemengd: de AOW wordt op basis van
  omslag gefinancierd, voor de aanvullende pensioenen wordt gespaard. Ten dele
  is deze mix historisch bepaald (Kuné 1994; Stoekenbroek en Wiersma 1998).
  Op basis van de sterke en zwakke punten van beide financieringsstelsels zou
  besloten kunnen worden tot een verschuiving in de mix. Hieronder wordt aandacht besteed aan de volgende aspecten: investeringen, demografie, fluctuaties
  in rendement, inflatie en loongroei, zekerheid en ten slotte flexibiliteit.
  Investeren in mensen respectievelijk kapitaalgoederen
  Zonder generatieperspectief lijkt het onderscheid tussen het omslagsysteem en
  het kapitaaldekkingssysteem voor de pensioenvoorziening het meest op de
  keuze tussen consumeren en sparen. De metafoor van de krekel en de mier lijkt
  dan de meest adequate omschrijving, inclusief de voor de hand liggende conclusies. Vanuit het generatieperspectief is deze metafoor echter weinig adequaat,
  omdat beide dieren in de beroemde fabel geen voor- of nageslacht hebben.
  olg-modellen laten zien hoe beide systemen kunnen functioneren.
  Vanuit het generatieperspectief ligt het meest wezenlijke onderscheid tussen het
  omslagsysteem en het kapitaaldekkingssysteem in de investering in mensen dan
  wel in kapitaalgoederen. Bij kapitaaldekking worden voor de pensioenvoorziening besparingen gerealiseerd, waarmee investeringen kunnen worden gefinancierd. Toekomstige generaties worden uitgerust met productiemiddelen. Zij betalen hiervoor in de vorm van rendement op kapitaal. Via het eigendomsrecht
  kunnen lasten en baten gemakkelijk bij individuen en dus ook afzonderlijke
  cohorten worden gelegd. De investeringen zorgen voor economische groei,
  waardoor de welvaart van alle cohorten stijgt. In olg-modellen wordt vaak verondersteld dat pensioenbesparingen de enige bron van investeringen zijn.
   de economie van intergenerationele overdrachten
  
  Introductie van een omslagstelsel leidt bij die veronderstelling tot een aantasting
  van de besparingen en daarmee via een aantasting van de kapitaalgoederenvoorraad tot een vermindering van de welvaart voor alle cohorten met uitzondering
  van het eerste cohort, dat profiteert van de invoering van het omslagstelsel.
  Bij het omslagsysteem wordt geïnvesteerd in vertrouwen en reputatie
  (Bovenberg en Van der Linden 1997). Door te zorgen voor zowel jongeren als
  ouderen bevestigt de werkende generatie een impliciet intergenerationeel contract. Dit intergenerationele contract onderscheidt zich van een kettingbrief
  doordat niet voortdurend meer nieuwe deelnemers hoeven toe te treden: de
  zorg is als een doos bonbons die van generatie op generatie wordt doorgegeven.
  Er is geen sprake van individuele eigendomsrechten. Op cohortniveau is er wel
  een opgebouwde reputatie aanwijsbaar, namelijk dat het vanzelfsprekend is dat
  opeenvolgende cohorten voor elkaar zorg dragen. Maar deze reputatie is nauwelijks kwantificeerbaar in de zin van opgebouwde rechten in economische of
  morele zin (zie par. 4.2.3). Wel kan vergrijzing ertoe leiden dat het rendement op
  het van cohort op cohort doorverkochte sociaal contract afneemt. Maar het is
  niet op voorhand duidelijk of dit tot wijziging van het contract zal leiden. De
  mediane kiezer bijvoorbeeld heeft een leeftijd waarop hij al betrekkelijk veel in
  het sociaal contract heeft geïnvesteerd en hij zal derhalve opteren voor voortzetting.
  Beide systemen vereisen investeringen in productiegoederen. In het kapitaaldekkingssysteem zijn die investeringen het expliciete middel voor de overdrachten. Het omslagsysteem vereist die investeringen indirect, omdat nieuwe generaties alleen inkomen kunnen overdragen als ze over voldoende productiemiddelen beschikken. Beide systemen vereisen ook investeringen in menselijk kapitaal. Het omslagsysteem vereist die investeringen direct, omdat mensen het
  middel zijn voor de overdrachten. Het kapitaaldekkingssysteem vereist ze indirect, omdat kapitaalgoederen hun waarde verliezen als er te weinig mensen mee
  kunnen werken.
  