text: Het Mataramse leger vestigt zich in Majang. De rechtervleugel steunt
  op Kerandang, de linker op Kerangan.
  De Padjangers openen het gevecht met een geslaagde aanval op
  Kerandang, Kerangan houdt echter stand.
  Over de aankomst der drie Padjangse vluchtelingen in Sura-Baja
  deelt de Babad Meinsma (p. 132) nog mede, dat ki Tambak-Baja daar
  aanvankelijk slecht onthaald wordt wegens zijn gesnoef. Als hij echter
  onkwetsbaar blijkt, zelfs voor gouden kogels, valt hij in de smaak en
  wordt als schoonzoon aanvaard onder de naam van ad. Sendjata. Sedert
  vertrouwt de Sura-Bajase vorst hem de oorlogsleiding toe.
  Over de opstand en verwoesting van Padjang bezitten wij enige
  Nederlandse berichten, die ons ten volle van de ernst dezer militaire
  operaties overtuigen.
  Vooreerst een Nederlands verslag in het "Verbaal gehouden door
  Cornelis van Maseyck, als afgezant van den Gouverneur-Generaal ...
  aen den Panembahan van Mataram", 22 Juny-22 July 1618 (d. J. IV,
  88--96).
  Onder 30 juni 1618 noteert deze ongelukkige gezant o.a. : "Wy passeerden veelleege dorpen, die voor dese onder subiectie van den Coninck
  van Paetyang gesorteert hebben, ende nu met het veroveren van de
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  46
  
  H. J. DE GRAAF
  
  stadt Paetyang heeft den Coninck van Mattharam alle het volck wt de
  omliggende dorpen naer hem genomen, ende doet se by syn stadt woonen, daer sylieden gestadelyc meest steen moeten maecken".
  De oorlog met Padjang wordt hier volkomen bevestigd, evenals het
  verplaatsen der bevolking naar Mataram. Tevens blijkt hieruit, dat
  Padjang's gebied zich veel verder naar het noorden uitstrekt dan men
  wel zou menen, n.l. tot dicht bij Ombak.
   Over de lange duur van de strijd en de schadelijke gevolgen voor
  de welvaart zijn andere Nederlandse berichten zeer duidelijk.
  Een schrijven van Jan Pz. Coen dd. 24 juni 1618 (Besch. I,345)
  meldt: "Door inlantsen oorloch tusschen den Mattaram ende eenige
  van sijn grooten voorgevallen, ... is daeromtrent soo grooten dierte
  van rijs gevallen, dat in de stadt van Mattaran een gantang (8 1.)
  reael van achten was geldende, waerdoor groot menichte van menschen van honger gestorven sijn. 't Heeft wel vier maenden geduert,
  datter in Japara geen rijs te becomen is geweest, nocht uutgevoert is ... ".
  Wij kunnen dus aannemen, dat de rijstschaarste omstreeks het begin
  van 1618 inzette.
  Op 4 sept. 1618 schreef Coen naar Patani : ,,'t Is wel 7 of 8 maanden
  geleden, dat den Mattaram verboden heeft, datter geen rijs uyt sijn
  jurisdictie gevoert werde, ende dat ... door de grote dierte, welck selffs
  in de stadt Mattram geweest is, daerdoor grote menichte van menschen
  van honger gestorven zijn". Begin 1618 deed de schaarste aan rijst
  zich zó dringend gevoelen, dat de Mataramse vorst de rijstuitvoer
  verbood.
  Het is daarom aannemelijk, dat de oorlog met Padjang reeds in het
  jaar 1617 woedde, hoewel de Babad Sengkala het jaar 1618 voor
  Padjang's nederlaag opgeeft.
  Voor de persoon van de Pad j angse vorst moge verwezen worden
  naar Sénapati p. 100, waar te lezen valt, dat hij vermoedelijk de
  kleinzoon van de laatste zelfstandige vorst van Padjang is geweest,
  geheten rd. Sida-Wini, en van 1591 tot 1617 aan het bewind was. Zijn
  afstamming van de eens onafhankelijke vorst van Padjang verklaart
  mede zijn bereidheid om tegen de Matarammer in verzet te komen.
   Wat zijn bondgenoot en bevelhebber Tambak-Baja betreft, deze zal
  men tot op zekere hoogte als een soort zelfbesturend heer dienen te
  beschouwen. Valentijn (IV, 40) schrijft ten minste over zijn gebied als
  volgt: "Twee myl bewesten deze stad (Djaga-Raga) legt het stedeken
  Tambicbaja, dat nu kIe en en van weinig aanzien ... is. Hier plag in
  oude tyden al mede een Koning zyn zetel te hebben". Op Valentijn's
  
  o
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  47
  
  kaart wordt het even groot voorgesteld als Madiun, Djaga-Raga, PanaRaga enz., terwijl het ook op de kaart van 1678 in de Jonge VII, 256
  voorkomt. Thans heeft het veel van zijn vroegere glorie verloren.
  Tambak-Baja's vlucht naar Sura-Baja, waar hij opnieuw een voorname positie ging bekleden, zou zijn sporen hebben kunnen nalaten in
  de naam van de kampung Tambakbajan, dicht bij de plek gelegen, waar
  eertijds de Kraton der vroegere koningen van Sura-Baja moet hebben
  gestaan (Vide: G. H. von Faber, Oud Soerabaia, kaart van Sura-Baja
  uit 1866). Lag daar eertijds de eigen dalem van deze ad. Tambak-Baja,
  alias ad. Sandjata?
  Zijn verbinding met het Sura-Bajase vorstenhuis wordt ook ondersteund door een mededeling in de Sadjarah Dalem (gen. 217). volgens
  welke ad. Tambak-Baja alias ad. Sandjata in het huwelijk trad met
  de dochter van de Sura-Bajase koning, rd. Djaja-Lengkara. Zij werd
  genoemd: rd. aju ad. Tambak-Baja, een bijvrouw (ampéjan). Zo werd
  hij de zwager van de vermaarde pg. Pekik.
  De vlucht van de adipati van Padjang wordt voorts bevestigd door
  een uitlating in een brief van de renegaat Antonio Vissozo dd. 10 sept.
   1619: "As novas qu hay dizem, que 0 Mataráo pera Girey a pedir el
  Rey de Tubiio, que esta laa acolhido co Rey de Pazam", hetgeen men
  zou kunnen vertalen door: "Er wordt bericht, dat de Matarammer naar
  Giri (zal gaan) om (de uitlevering van) de koning van Tuban te vragen,
  die daar met de koning van Padjang ontvangen is". Giri en Sura-Baja
  liggen niet zó ver uiteen, dat hieruit een ernstig twistpunt zou kunnen
  ontstaan. Ook de Babad Sengkala vermeldt onder A.J. 1540 (A.D. 1618)
  de verhuizing van dipati Padjang uit zijn gebied "mring Giripura".
  Trouwens, de Solorivier afgezakt zijnde, zullen de Padjangse vluchtelingen, alvorens Sura-Baja te bereiken, eerst in Giri gekomen zijn.
  Wat het gebied van Padjang betreft, Hageman (p.82) deelt mede,
  dat sultan Agung de stad Padjang verwoestte, zodat er later geen spoor
  meer van overbleef. "Op de plaats stond later een bosch, W ono-Karto
  genaamd". Deze naam Wana-Karta komt ook in de Compagniesberichten voor. Ofschoon het bos thans gerooid en door latere nederzettingen
  en akkers vervangen is, verraadt op het terrein nauwelijks iets, dat hier
  eertijds een befaamde Kraton stond. Het lijdt echter geen twijfel, of
  nauwkeurige opgravingen zouden hier meer licht kunnen verspreiden.
  Toevallige vondsten van Chinees aardewerk en grote bakstenen hebben
  in verband met plaatselijke overleveringen reeds voldoende zekerheid
  omtrent de juiste ligging van de Kraton verschaft.
  Terwijl de Padjangse Kraton dus nagenoeg van de aardbodem ver-
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  48
  
  H. J. DE GRAAF
  
  dween, begon de vorst juist in het jaar 1618 met de bouw van een
  nieuwe Kraton te Karta, waarover zowel de Babad Sengkala als de
  Babad Sengkalaning Momana spreken (zie hierna blz. 105).
  Wij kunnen deze verhuizing naar een nieuwe Kraton geredelijk in
  verband brengen met de opeenhoping van ballingen uit Padjang en ook
  van elders in Mataram, waar zij, gelijk wij reeds zagen, stenen moesten
  bakken. Men dient hierbij in aanmerking te nemen, dat onder de lieden
  uit de Pasisir (kuststreek) en onder hen, die daarmede lange tijd in
  verbinding hadden gestaan zoals de Padjangers, zich naar verhouding
  meer bekwame handwerkslieden zullen bevonden hebben dan onder de
  krijgshaftige, maar onbehouwen Matarammers.
  De verovering van Tuban.
  1619
  De verovering van de grote havenstad Tuban wordt in de Babad
  Meinsma (p. 132) slechts zeer kort, in de Babad B.P. (VIII, 75-79)
  en de Serat Kançla (p. 744-53) daarentegen vrij uitvoerig behandeld.
  De vorst beveelt aan de twee aanvoerders Marta-Laja en DjajaSuponta tegen Tuban op te trekken. Zij zullen Pati aandoen en ad.
  Pragolo, hoofd van deze plaats, meenemen. Op hun nadering vlucht het
  landvolk naar de hoofdplaats, o.a. de mensen van Lasem. De dipati van
  Tuban heeft te Sura-Baja en Madura om hulp gevraagd. Evenwel, de
  dipati van Sura-Baja bewaakt zijn eigen stad en stuurt slechts ad.
  Sandjata met wat hulptroepen, totaal 1000 man (S.K.: 2000 met nog
  2000 uit Madura; zij kamperen buiten de muren).
  De Tubanners brengen hun geschut naar voren, de twee stukken
  Sida-Murti en Pun Gelap. Het eerste doodt drie dipati's, het andere,
  een oud pusaka, springt, tot grote schrik der Tubanners, daar dit hun
  ondergang voorspelt.
   De Serat Kançla heeft een andere lezing. De adipati van Pati stelt
  een stormaanval voor, doch ad. Marta-Laja verkiest te wachten, tot
  de Tubanners naar buiten komen. In Tuban geeft de patih DjajaSentana in overweging, eerst de hulptroepen te laten uitrukken, hetgeen
  de adipati van Tuban afkeurt, daar hij vast op zijn drie kanonnen van
  bovennatuurlijke kracht vertrouwt. Men plant deze stukken op de
  muren. De volgende dag worden ze overmatig geladen en afgevuurd:
  twee ervan springen, wat menig vriend en vijand het leven kost; het
  derde weigert, wat men ook doet, los te branden. De nacht beëindigt
  de strijd.
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  49
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  De adipati van Tuban, gewond, stelt zijn vrouwen voor te vluchten,
  met al hun hebben en houden op de rug. Te middernacht laat hij zijn
  dienaren zich op de buiten-pa se ban vermaken met gamelan-muziek
  (S.K. 749: ook met be~aja's en een rijk maal). Ondertussen blaast hij
  de aftocht naar Balega op Madura met zijn vrouwen. De Serat Kan~a
  vermeldt twee vrouwen, evenveel bijzitten en drie bedienden.
  Dip. Djaga-Raga en dip. Sandjata merken het eerst, dat de dip.
  Tuban er van door is, en vertrekken ook. Daarop volgen de Madurezen.
  Ten slotte de rest in de grootste verwarring. Boten worden bestormd
  en zinken. De Kraton is leeg en de Matarammers kunnen zonder tegenstand te ontmoeten binnenkomen. Er wordt veel buit gemaakt en talrijke
  gevangenen worden naar Mataram meegesleept (Babad B.P. IX, 3--4).
  De vorst, zeer verheugd, onthaalt de teruggekeerde troepen en verhoogt arja Djaja-Suponta tot dip. Sudjana-Pura (IX, 5).
   Ten slotte is er een laat verhaal over Tuban's val, dat uit Tuban zelf
  afkomstig is en blijkbaar berust op een oude plaatselijke traditie. Het
  is vervat in de Serat Babad Tuban (3e dr. Kediri 1936 p. 14-17), die
  de reeks der Tubanse regenten met de grootvader van Rongga Lawe
  laat beginnen.
  Tijdens de 17e bupati van Tuban, pg. Dalem, bouwde deze een moskee, een stenen pagger en een benteng buiten de stad in Guwa Gabar.
  Alle inwoners waren blijkbaar verplicht hun steentje bij te dragen, doch
  pj. Moehammad Sasnagari, modin van Madja-Agung uit Tjempa had
  zijn aandeel nog niet voltooid. Hij wist het echter, nadat hem ernstig
  op dit verzuim gewezen was, snel af te maken door de nooit falende
  semadi of gedachtenconcentratie. Dit gedeelte, groter en hoger dan de
  rest, kreeg daarom de naam van Kumba-Karna, en de pan~ita rees
  zeer in de achting der bevolking.
  De Mataramse vorst zond er zijn spion RanrJu-Watang op af en toen
  deze aan zijn meester berichtte, dat pg. Dalem zich wilde verzetten,
  zond hij er pg. Podjok heen met 1900 punggawa's. Na een bittere strijd,
  waarbij de Tubanners eerst wonnen, doch daarna omsingeld werden,
  vlood pg. Dalem naar het eiland Bawejan; daarop verhuisde hij naar
  de desa Radjek-Wesi. Dit was toen nog geen zelfstandig gebied, want
  het werd vanuit Djipang bestuurd. Vijf jaar later stierf hij en werd in
  de kampong Kadipatèn (ten oosten van de kabupaten Bodja-Nagara)
  begraven. Thans heet het kerkhof nog Bujut-Dalem.
  Na de verovering der stad werd het wasijat-kanon, kj. Sida-Murti,
  onzichtbaar. Pg. Podjok werd bupati over het verwoeste Tuban juist
  op een Garebeg-Mulud-dag.
   Verh. dl. XXIII
  
  4
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  50
  
  H. J. DE GRAAF
  
  Dan hebben wij ten slotte nog de Babad Sengkala, die Beçlahing
  Tuban (Tuban's verovering) in A.J. 1541 (A.D. 1619) stelt, hetgeen,
  naar wij zien zullen, juist is. Verder wordt verhaald dat de Tubanners
  zich niet alleen onderwerpen, doch ook zee kiezen. Dip. Tuban zet koers
  naar Giri; echter zijn schip, de Indra-Djala (werpnet van Indra), verdwijnt in de golven.
  Uit al deze, soms ietwat bonte berichten, krijgen wij echter wel de
  indruk, dat de vermeestering van deze grote havenstad méér om het
  lijf heeft gehad dan het sobere bericht in de Babad Meinsma zou doen
  vermoeden. Er is sprake van een stevig ommuurde stad. In de strijd
  spreekt artillerie een hartig woordje mee. Van Mataramse zijde worden
  belangrijke aanvoerders uitgezonden, van welke Djaja-Suponta na de
  zege bevorderd wordt. De bondgenoten zien het belang van Tuban's
  behoud in en zenden, hoewel vergeefs, hulptroepen. De leiders in Tuban
  nemen de vlucht over zee.
  Met een en ander stroken de Nederlandse berichten zeer wel.
  Op 7 oct. 1619 schrijft Jan Pz. Co en aan Heren XVII, dat de
  Matarammer Tuban ingenomen heeft (Besch. 1,502). Blijkbaar heeft
  dit feit niet al te lang geleden plaats gevonden, want op 11 mei 1620
  schrij ft hij nog over de morele gevolgen van deze gebeurtenis in SuraBaja, dat zo "verslagen" is, "dat apparent is, de Mattaram in haar
  stadt niet meer sullen durven verwachten" (Besch. 1,552). Tuban zal
  dus in het midden van 1619 gevallen zijn.
   Ter illustratie diene voorts, dat toen H. de Haen in 1622 zijn eerste
  bezoek aan de Mataramse Kraton bracht, hij aan de rechterzijde van
  de vorst een huis zag staan, "daerinne syn 10 groote oliphanten, die hy
  tot Tuban verovert heeft ... " Links stonden nóg 5 olifanten 1) (d. J. IV,
  314). Bekend is, dat de eerste Nederlandse bezoekers aan Tuban in
  1599, bij de vorst een goed getal olifanten aantroffen.
  Het bericht over de vlucht van de Tubanner naar Giri, voorkomende
  in de Babad Sengkala wordt merkwaardigerwijze bevestigd door de
  reeds aangehaalde Portugese brief van Ant. Vissozo (Besch. VII,461),
  gedateerd 10 sept. 1619.
  Volgens dit schrijven zou de neef van de vorst van Tjerebon aan de
  verovering der stad hebben deelgenomen (Besch. VII,464). Ook een
  1) Waar had Tuban deze dikhuiden vandaan? Uit Sumatra? Maar daar vangt
  en temt men geen olifanten. Dan uit Voor- of Achter-Indië? Dit zou een
  levendige Inheemse handel op die gewesten doen veronderstellen met vrij zware
  schepen. Of werden ze jong getransporteerd?
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  51
  
  andere strandautoriteit, de Gudjarat kodja Hulubalang had aan de
  tocht meegedaan en zich daarbij zo onderscheiden dat hij tot gouverneur van Japara onder de titel van demang Laksamana bevorderd was
  en hem een pajong was toegekend (Besch. VII, 465). Vermoedelijk
  beduidt dit, dat hem het opperbevel over de Mataramse vloot werd
  toevertrouwd.
   Deze onderscheiding drukt tevens uit, dat de zeeheerschappij der
  oostelijke regenten ten einde liep. De Tubanse vloot was daarbij een
  belangrijke factor geweest. Deze plaats had behalve over zeelieden, de
  beschikking over het toen nog zeer houtrijke Noorder-Kalksteengebergte, waaruit het onbeperkt materiaal voor zijn scheepsbouw kon
  betrekken. De Tubanse vloot mocht inderhaast uitgeweken zijn, voortaan beschikte de Matarammer over alle hulpbronnen om een nieuwe op
  stapel te zetten. Geen wonder, dat wij kort daarop een krachtiger
  optreden der Mataramse oorlogsmarine kunnen opmerken.
  Daardoor behoefden "de luyden in Japara ende omliggende plaetsen"
  niet meer "bycans als op een schop" te zitten zoals te voren, toen "de
  Mattaram aen de zeecant geen stercte" had. "Hij is seer machtich te
  lande, heeft oock heerlycke middelen off materialen, om schoone galeyen
  te doen maecken", schreef Co en nog op 22 oct. 1615 (Besch. 1,119),
  "maer zeeluyden gebreecken hem". Met Tuban's val veranderde dit
  alles. Sura-Baja dreigde van de zee te worden afgesloten en begon hulp
  bij zijn handelsmededingers, de Nederlanders te zoeken.
  Men zal zich afvragen, wat de Matarammers met hun veroveringen
  deden.
  Van bezetten is geen sprake, hoogstens van grootscheepse vernielingen. Bovendien spreekt de Javaanse overlevering telkenmale over
  het wegvoeren der bevolkingen. Dit wordt reeds in het midden van
  1618 bevestigd door een schrijven van Jan Pz. Coen, waarin deze meldt,
  dat er grote hongersnood in het Mataramse land heerst, onder meer
  "door de menichte van menschen- by denselven in 't oosten overwonnen
  ende in sijn quartier gebracht" (Besch. 1,345). Van Goens' opmerking
  uit 1655, "dat de Myrmidones haer selven hier geplant hebben" (v. Goens
  210) slaat de spijker op de kop. In het Oosten des lands valt later de
  schaarste der bevolking duidelijk op, ofschoon daar toch eertijds het
  middelpunt des rijks gelegen heeft.
   Men neme in aanmerking, dat het Mataramse rijk een binnenlands,
  op landbouw ingesteld gebied is geweest, zoals Midden-Java het ook
  in de Nederlandse tijd is gebleven. Rijst was het stapelproduct, waarmede men niet enkel winst trachtte te behalen, doch ook, door staking
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  52
  
  H. J. DE GRAAF
  
  van de uitvoer, politieke druk poogde uit te oefenen. Voor de rijstbouw
  zijn veel arbeidskrachten nodig die daarom van heinde en verre naar
  Mataram gebracht worden en wel in die mate dat, gelijk Coen opmerkte,
  soms het omgekeerde van het doel bereikt werd. Het grote aantal
  arbeidskrachten vormt daardoor de rijkdom der vorsten niet alleen,
  doch bepaalt ook het aanzien zijner groten.
  Wanneer men nagaat, wat in de eerste plaats de oorzaak van de
  nederlaag der Sura-Bajase coalitie is geweest, dan stuit men allereerst
  op hun verdeeldheid. Wij zagen daar reeds voorbeelden van in de verhouding tussen de havensteden Tuban en Sura-Baja. Tegenover de
  Mataramse eenheid van leiding stonden geringe samenwerking of zelfs
  tegenwerking bij de oostelijke regenten. Daarnaast kregen buitenstaanders toch ook soms de indruk, dat het de bondgenoten aan de nodige
  moed en krijgshaftigheid schortte.
  De Nederlandse krijgsgevangenen Balth. van Eijndhoven en Corn.
   van Maseyck schreven, nadat zij ruim anderhalf jaar noodgedwongen
  in Java's binnenland vertoefd hadden, op 20 mrt. 1620: "Die steden,
  die sy (de Matarammers) gewonnen, hebben haer qualijck verweert"
  (Besch. VII, 535). Enige maanden later zag Coen Mataram's macht
  zich over bijkans geheel Groot Java uitbreiden, want "alsnoch geen
  vyanden sijn gewelt hebben durven verwachten" (dd. 11 mei 1620,
  Besch. I, 552). De martiale, goed gedisciplineerde Matarammers moesten het wel op den duur winnen van de verdeelde, meer commercieel
  aangelegde kustbewoners.
  In 1620 zou de laatste grote worsteling, n.l. die met het sterke SuraBaja een aanvang nemen. Alvorens deze vijfjarige strijd te beschrijven,
  dienen wij na te gaan, hoe 's vorsten houding tegenover de Nederlandse
  Oost-Indische Compagnie en haar dienaren is geweest gedurende de
  eerste zeven jaren van zijn bewind.
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  