text: 35
  
  KWALITEIT EN ZIN
  
  Ad Peperzak
  
  Wat bedoelen wij met het woord 'kwaliteit ' wanneer wij er het geheel van ons
  leven door kwalificeren? Waarom bezigen wij in dit verband de term 'leven' en
  niet veeleer 'menszijn', 'bestaan' of 'geest'? Hoe komt het, dat de vraag naar
  de kwaliteit van het leven ons ernstig stemt, in moeilijkheden brengt, soms
  zelfs wanhopig maakt? Hoe kunnen wij deze vraag het best aanpakken? Welke
  methode moet onze bezinning volgen ?
  Dit soort vragen volgt een tendens die typisch is voor het overreflexieve
  karakter van de huidige filosofie en wetenschapstheorie . Voordat wij een kwestie
  behandelen, concentreren wij ons geruime tijd op een definitie van het probleem,
  de methodologische vereisten voor een mogelijk antwoord en een kritische
  evaluatie van eerder beproefde benaderingen. Zulke prae- en metatheoretische
  overwegingen kunnen ons zó lang in hun ban houden, dat we niet meer aan een
  behandeling van de gestelde kwesties toekomen, bijvoorbeeld doordat de aan
  het onderzoeksprogramma toegemeten tijd verstreken is, of omdat een mensenleven niet volstaat voor het oplossen van alle epistemologische vragen vooraf.
   De huidige hang naar meta-theoretische overwegingen is een regelrecht gevolg van de moderne opzet van filosofie en wetenschap, die zich in de werken
  van Bacon, Hobbes, Descartes, Spinoza, Leibniz, Kant en heel w~t anderen
  exemplarisch heeft uitgesproken. In zijn poging om zich van elkaar tegensprekende autoriteiten en tradities te bevrijden, heeft het moderne denken niet
  alleen geprobeerd een fundament van waarheid vast te stellen dat principieel
  door iedereen gecontroleerd kon worden, maar ook de algemeen geldige regels
  te codificeren die de vinding van alle solide en zekere waarheden zouden garanderen. Sinds een paar eeuwen is het thematiseren van een allesdragende grondslag en een alle onderzoekingen leidende methode een hoofdzaak van alle filosofieën geworden, en ook binnen de positieve wetenschappen leeft het besef
  dat men zich op een kritische wijze rekenschap moet geven van de logische,
  epistemologische en ontologische veronderstellingen waardoor de bestudering
  van haar onderwerpen wordt beheerst. In principe is niets meer vanzelfsprekend.
  ~oewel goede onderzoekers zich gelukkig niet van hun creatieve werk laten af-
  
  36
  houden door een eindeloze reflectie over de methodologische hypothesen en
  praktijken waardoor zij zich - veelal intuïtief - laten leiden of zouden moeten
  laten leiden, geldt toch vrij algemeen de eis dat alle schema's, perspectieven,
  strategieën en vermeende evidenties zich rationeel moeten verantwoorden voordat men er zich aan toevertrouwt.
  Het moderne ideaal van een grondleggende metatheorie wordt beheerst. door
  de wens een boven alle twijfel en boven alle divergenties verheven, neutraal
  standpunt in te nemen, van waaruit het mogelijk zou zijn de werkelijkheid op
  een 'objectieve'; voor alle mensen geldige wijze te doorzien en te begrijpen.
  Men heeft lange tijd gehoopt het universum in gedachten zó te kunnen analyseren en (re)construeren, dat het doorzichtig en vanzelfsprekend zou blijken.
   Nog afgezien van de technische toepassingen die een dergelijke kennis zou verschaffen, geeft ze de kenner een grote bevrediging: de bevrediging van het totaal_.
  overzicht, dat alleen op de top van alle werkelijkheid te genieten valt.
  De ontwikkeling van wetenschappen en filosofie heeft tot grote teleurstellingen geleid. Ondanks, maar ook dankzij de uitbouw van ons technische vermogen zijn wij door een soort duizeligheid overvallen. De verbijsterende reikwijdte van onze mogelijkheden om natuur en leven te veranderen en te vernietigen, heeft ons angst ingeboezemd: wij voelen ons niet langer veilig voor het
  losbarsten van een waanzin die in plaats van vooruitgang dood en verderf zaait.
  De angst voor ons eigen kunnen is niet het enige en niet het voornaamste
  symptoom van de crisis waarin onze cultuur verkeert. De ontreddering van het
  stramien wa.arin het Westen zich eeuwenlang heeft thuis gevoeld, manifesteert
  zich het duideli1kst in de kunst. Verdwaalde kleuren, geluiden uit een electronische opgeroepen wildernis, vormeloze vormen en losgeraakte woorden, versleten beelden, melodieën en gedachten, maar ook schuchtere elementen waaruit
  wellicht nieuwe formaties kunnen ontkiemen, dwarrelen rond in een richtingloze leegte. Nostalgie en scepsis, - armoede en treurnis achter de welgedane
  schijn van overvloed. Het afsterven van een vertrouwde cultuur met de door haar
  'God' gesanctioneerde 'waarden' dat Nietzsche al honderd jaar geleden constateerde, heeft zich doorgezet tot in de gangbare zeden en opinies van 'het dagelijkse leven. De angst waarmee wij over oorlogen, en de lichtzinnigheid waarmee
  wij over het doden van menselijk leven spreken, de extreme privatisering die
  langdurige vormen van verbondenheid onmogelijk maakt, het relativisme dat
  onontkoombaar schijnt, zijn evenzeer symptomen van dat sterven als de verwelkte gedaante van een positieve godsdienst die anderhalf millennium heeft
  gefungeerd als basis en bindmiddel waaraan onze cultuur haar sancties ontleende.
   Media 'vita in morte sumus. De pest is bedwongen en onze ergste bedreiging
  bestaat niet in een nucleaire oorlog, maar in de onmogelijkheid om waarheden
  en idealen te beminnen waarvoor het zin heeft te levén of - als het moet - de
  dood te accepteren. Wanneer het waar is dat onze cultuur naar zijn einde neigt,
  
  37
  komt de grote bezorgdheid van filosofie en wetenschappen om hun grondslagen
  en methodologische voorwaarden in een nieuw licht te staan. De telkens herhaalde en telkens opnieuw mislukkende poging om een veilig en onbetwistbaar uitgangspunt voor alle kennis vast te stellen, begint te lijken op een vastge_lopen
  ritualisme, dat wij enerzijds verfoeien, maar anderzijds niet kunnen opgeven,
  omdat de moderne idee van weten geen grondeloosheid toelaat. De vaste grond
  kan immers niet bestaan in een of ander gezag of geloof dat zich aan een
  rationele controle zou onttrekken.
  De indruk dat het project van de moderne wetenschappelijkheid tekens van
  uitputting vertoont, kan nog versterkt worden door de stagnatie die met name
  in de filosofie is opgetreden met betrekking tot inhoudelijke (en niet louter
  formele) problemen van anthropologische, ethische en metafysische aard. Wij
  kunnen niet naar vóór-moderne tijden terug, maar het zou zo mooi zijn, als we
  ons konden overgeven aan een tweede, verlichte en verantwoordelijke, postmoderne naïviteit ! Zolang die niet in zicht komt, dreigt een volgehouden reflectie over onze neiging tot meta-theoretische reflecties (onze meta-meta-theorie
  dus) te leiden tot een lamenterend denken.
   11. Als wij het nu wagen ons zonder lange uithalen van methodologische
  aard op de kwaliteit van het menselijke leven te bezinnen, ontdekken we al gauw
  dat het onmogelijk is te starten vanuit een onbevooroordeeld nulpunt. Reeds
  bij het begin zijn wij behept met een stel moderne overtuigingen die in alle delen
  ·van onze cultuur zijn geïnfiltreerd. Zij constitueren de 'moderne kijk' op kwaliteit en leven en niemand kan er zich vandaag geheel aan onttrekken. Of wij er
  nog echt in geloven, is een andere zaak. Want moderniteit is geen criterium van
  waarheid meer, ook al kan men er niet aan voorbijgaan en ze slechts met de
  grootste moeite te boven komen. Aangezien wij in een crisis verkeren, zijn we
  alleen tot een distante en critische toeëigening in staat. Door na te denken over
  de moderne schema's en overtuigingen die zich aan ons opdringen, worden wij
  over onszelf heen gedrevèn naar een tastenderwijs beproefde postmoderniteit.
  Wat ik hier nogal boud 'de moderne kijk' noem, is natuurlijk een problematisch begrip. Een poging om die kijk te schetsen is noodzakelijk grof, eenzijdig
  en betwistbaar. De volgende aanduidingen pretenderen dan ook niet meer te
  zijn dan een paar suggesties voor een diagnose van het moderne perspectief, met
  de bedoeling dat ze zo gauw mogelijk door betere worden vervangen.
  Om 'de kwaliteit van het leven' te bepalen, moeten wij het soortelijk onderscheid tussen niet-levende, levende en menselijke realiteiten kennen en beschikken over een criterium waarmee de kwaliteit van menselijk leven in het algemeen
  en concrete levens in het bijzonder te bepalen valt. Voor het vinden van zo'n
  criterium beroept men zich meestal op de gedachte dat een mens allerlei behoeften heeft, waarvan de bevrediging zoal niet strikt noodzakelijk, dan toch zeer
  
  38
  gewenst is.
   Als paradigma voo·r een beschouwing over menselijke behoeften kan de honger fungeren (die overigens zelden als menselijke, van de dierlijke radicaal en
  totaal verschillende honger wordt geanalyseerd). Zij bestaat in een gevoelde
  leegte, die - als een gemis - naar zijn vervulling dringt of drijft. Het einde van
  deze drang of drift is een gevoel van bevrediging, genot of satisfactie, waardoor
  de aandrang ophoudt of vermindert. Na enige tijd doet ze zich echter weer
  gevoelen, aangezien de eerder gevoelde leegte is teruggekeerd. Het herhalingskarakter van de drift is even wezenlijk als het aanhoudend karakter van de behoefte die eraan ten grondslag ligt. De tijd van behoeftewezens is er een die door
  een afwisseling van allerlei soorten gemis en vervulling is gescandeerd. Zonder
  tijd zou een behoeftig leven niet eens denkbaar zijn. Wanneer 'behoefte' de kern
  van menszijn raakt, zijn wij gevangenen van de tijd.
  Door uitbreiding van het begrip behoefte tot alle overige dimensies van het
  menselijke streefleven laat het hele menszijn zich als een individuele huishouding
  interpreteren, waarin het om veelsoortige doeleinden van concurrerende drijfkrachten gaat. De kunst van het leven bestaat volgens zo'n optiek in een afstemming van onze hygiënische, sociale, esthetische, sportieve, wetenschappelijke, religieuze, financiële en andere behoeften op elkaar, waardoor hun respectievelijke vervullingen het grootst mogelijke totaal aan bevrediging bewerken. De
  vraag naar geluk is tot een economisch probleem herleid, wanneer men alle
  menselijke strevingen kan opvatten als variaties op één thema: 'Behoefte wil
  bevrediging'. Een individu slaagt, zijn leven lukt in de mate waarin de totale
  voldoening van zijn behoeften de voor dit individu maximaal mogelijke is.
   De vraag naar kwaliteit laat zich in dît kader oplossen door alle doeleinden waarnaar een mens verlangt, op te vatten als subklassen van één einddoel :
  Voldoening of Bevrediging. Als men erin slaagt particuliere bevredigingen naar
  extensie en intensiteit te kwantificeren - hetgeen in menige enquête gebeurt dan blijkt de vraag naar de waarde van een menselijke leven in principe beantwoordbaar. De hoogste waarde heeft dan een leven waarin iemands behoeften
  aan gezondheid, liefde, gastronomische, artistieke en andere genoegens zó met
  elkaar gecombineerd en vervuld zijn, dat er een voor deze persoon maximale
  totaalbevrediging uit ontstaat. Dat dit geluk slechts zolang duurt als een mens
  niet sterft, spreekt vanzelf. Maar · ·misschien kan iemand ook de individuele
  sterfkans berekenen en als factor in de behoefteneconomie onderbrengen ?
  Er zijn tijden geweest waarin bepaalde moralisten meenden, dat men een algemeen geldige omschrijving zou kunnen geven van een dergelijk maximaal welbevinden of 'geluk', en ook vandaag nog worden enkele leefpatronen als exemplarisch voorgesteld. Comfort, status, liefde, sex, sport, muziek en televisie
  worden door velen als onontbeerlijke elementen van menselijk geluk gezien.
   Weinig intellectuelen zullen echter de stelling verdedigen, dat alle mensen
  
  39
  zich aan één model van levensvoering moeten conformeren. Ieder individu heeft
  het recht - zo luidt een modern axioma- zelf uit te maken wat hem het meest
  begerenswaardig toeschijnt. Dit recht wordt zelfs als een plicht onderwezen:
  iedereen is zelf verantwoordelijk voor de wijze waarop hij zijn leven inricht en
  ontplooiing nastreeft. Dat de keuze voor een strikt eigen waarden- en gedragspatroon niet eenvoudig is, spreekt vanzelf in een pluralistische cultuur als de
  onze. Sinds de grote ontdekkingsreizen, de historische wetenschappen en de
  culturele anthropologie ons met een onoverzienbare diversiteit van opvattingen
  over behoeften en geluk hebben bekend gemaakt, lopen wij verloren in een
  immens museum waar van alles te beleven is, maar niets zich dwingend aan ons
  oplegt.
  Wam1eer wij losraken van onze eigen tradities, wordt de opgave om uit een
  beschikbare staalkaart van levenswijzen de voor ons beste te kiezen, wel erg
  moeilijk. Wij lossen de vraag naar een bevredigend leven dan ook niet op door
  een geheel onafhankelijke keuze vanuit een nulpunt, maar door aansluiting
  te zoeken bij een van de weinige modellen waarmee het recente verleden ons
  door opvoeding en lectuur heeft vertrouwd gemaakt. De idee van een autonome
  keuze uit het totaal van alle levensmogelijkheden is een moderne fictie die niet
  zonder wijsgerige betekenis is, maar zij is geen beschrijving van de feiten en zij
  kan evenmin als een leidraad dienen voor de keuze van een eigen levensstijl.
   Zij die tien jaar geleden een op Marx geïnspireerde wereldrevolutie propageerden, nestelden zich in een meer dan honderd jaar oude traditie, waarin joodse, griekse, christelijke, romeinse,germaanse, moderne en burgerlijke elementen
  duidelijk waarneembaar waren. Maar ook de jongeren en ouderen die nu een
  nieuwe inkeer en herbezinning op religieuze motieven voorstaan, zouden dat
  niet kunnen doen, indien ze geen insp.iratie putten uit de· omgang met aloude
  teksten en traditiegebonden · levenswijzen. Onze vrijhçid wordt gedragen door
  stromen van leven die wij niet hebben uitgevonden; zij zou niet eens op gang
  - laat staan tot keuzen - komen, als ze zich niet ontvankelijk toonde voor de
  suggesties waardoor het verleden haar ook nu nog raakt. Initiatief nemen, sluit
  een ·grondig vermogen tot aanvaarding in. Zonder dankbaarheid bestaat geen
  hoop.
  Goede smaak is nodig om het waardevolle te herkennen dat in voorname tradities - zij het niet onmiddellijk, want niet oppervlakkig- te voorschijn treedt.
  Een keuze die werkelijk 'autonoom' zou zijn, berust in feite op een ongeciviliseerde natuur van brute gevoelens; zij genereert dan ook alleen maar barbarij.
  Een pleidooi voor de onvergankelijkheid van onze Europese, humanistische
  en christelijke tradities mag niet vervallen in een colonialistische depreciatie
  van andere geschiedenissen {die wij bovendien maar slecht kennen). Het mag
  ook niet misverstaan worden als een apologie voor traditionalisme en passiviteit.
   40
  Ontvankelijkheid voor de verborgen kracht van tradities is iets heel anders
  dan passieve overgave aan de patronen van een verleden waaruit wij nu eenmaal voortgekomen zijn. De zelfontsluiting die vereist is voor een overtuigde
  en overtuigende herbeleving van levenskrachtige elementen uit onze geschiedenis, veronderstelt dat wij ontkomen aan het narcissisroe van een onmiddellijke
  behoeftigheid die zich aan het vertrouwde vastklampt. Tussen het schrikbeeld
  van verslaving en het heroïsme van een stoïcijnse autarkie zoeken wij een bescheidener vorm van vrijheid : een die liefde voor de aarde verbindt met een
  originele herneming van beproefde levensmogelijkheden.
   111. De interpretatie van het menselijke streven naar geluk als een behoeftenhuishouding die door autonome individuen naar eigen believen moet ingericht
  worden, constitueert een model dat niet alleen in sociale theorieën maar ook in
  talloze praktijken van de moderne samenleving herkenbaar is: Bij ontstentenis·
  van algemeen geldige doeleinden die uit een goddelijk plan of uit de eigen aard
  van het menszijn afgelezen zouden . kunnen worden, nemen individuele keuzen
  de functie over van de priesters en profeten die de wil van God pf de Natuur
  verkondigen . Het recht van iedereen om het persoonlijke welbevinden volgens
  een eigen plan te realiseren, kan dan alleen maar beperkt worden door hetzelfde
  recht van ieder ander. De autonome zelfontwerpen van alle mensen moeten op
  elkaar worden afgestemd, wil men een totale anarchie voorkomen. Binnen het
  aangegeven kader kan dit alleen geschieden doordat alle individuen elkaars
  autonomie, maar ook de noodzaak van een wederzijdse rechtsinperking
  erkennen. Daarmee zijn contract en conventie tot grondslagen van de samenleving gepromoveerd. Alle sociale relaties en de cohesie van de samenleving als
  geheel zouden gefundeerd zijn in contractuele verhoudingen, dat wil zeggen in
  feitelijke overeenstemmingen van de keuz.en der betrokkenen. Daarmee verdwijnen alle vormen van niet -gekozen verbondenheid uit de gezichtskring, zodat ook
  piëteit en huwelijk bijvoorbeeld als zuivere contracten geïnterpreteerd en beleefd
  moeten worden.
  Het schema van de behoefteneconomie maakt contractueel verkeer mogelijk, doordat het alle soorten bevrediging als variëteiten van één homogene 'waarde' ziet. Ze kunnen met elkaar vergeleken en tegen elkaar ingeruild worden.
   Geld is de uitvinding d"ie voor dit soort samenleven in het teken van geluk noodzakelijk is. In een maatschappij die door de drieslag van behoeften, autonomie
  en contract beheerst wordt, is alles te koop, ook liefde, wetenschap en kunst;
  zelfs godsdienst - tenminste als de consument er een (verheven) mogelijkheid
  tot voldoening en bevrediging in ziet.
  In een land waar overvloed heerst, worden de beperkingen waardoor ieders
  vrijheid en rechten die van de anderen begrenst, niet erg sterk gevoeld . In de rijke
  streken van het Westen heeft zich na 1945 een standaardpatroon van individueel
  
  41
  
  welbevinden ontwikkeld, dat bijzonder snel als een vanzelfsprekend onderdeel
  van onze zeden is beschouwd. Een decente woning, auto, ijskast, wasmachine,
  kleurentelevisie enzovoort symboliseren de algemeen aanvaarde concretisering
  van een algemeen recht op welzijn in deze tijd: Dankzij de vigerende welvaart
  en de idee van een zekere gelijkheid heeft het grondrecht dat aan ieders menszijn vastzit, de gedaante aangenomen van een recht op dit concrete levenspatroon. Als een dergelijke concretisering tot iets absoluuts verheven wordt, ervaart men iedere inbreuk als een flagrant onrecht. Iemand die zojuist zijn recht.
  op deze standaard ontdekt heeft, zal zich tegen iedereen teweerstellen, die aan
  zijn peil wil tomen. Binnen het geschetste kader van de individualistische behoeftenhuishouding maakt het daarbij niet uit wie daarbij de aanvaller is. Ook
  nog-niet-geboren kinderen bijvoorbeeld kunnen .onder deze omstandigheden als
  vijanden worden gezien en bestreden. Gelukkig is de moderne vrijheids- en
  rechtsidee over het algemeen nog sterk genoeg om zwakken, gehandicapten en
  bejaarden te verdedigen. tegen het cynisme van 'rücksichtslose' zelfvervullers
  die zich tot iedere prijs doorzetten. Gelukkig denken wij allemaal voldoende
  socialistisch om een maatschappij van louter competitie uit den boze te achten.
   De tendens om levensvervulling met een comfo'rtabel welbevinden te vereenzelvigen, is echter een bijgeloof dat het leven niet vrolijker maa~t. De verabsolutering van welvaart leidt tot verbittering wanneer zij terugloopt. Bestaat er zoiets
  als een relativering van comfort en behoefte waardoor ze volkomen serieus
  nemen zonder ze tot hoogste kwaliteit te maken ?
  IV. Het criterium waarmee wij de 'kwaliteit' van een door moderne of pre~
  moderne tradities aangeprezen zin beoordelen, kan niet samenvallen met het to- ·
  taal van onze behoeften. Hun onderlinge strijd en de onvoldaanheid die iedere
  mogelijke bevrediging als een soort halo van weemoed begeleidt, zitten verlegen
  om een radikalere, uiteindelijke oriëntatie, die zij uit zichzelf niet kunnen geven.
  Als het waar is, dat een mens niet opgaat in zijn afhankelijkheid van behoeften, maar daardoorheen blijft zoeken naar iets anders, 'groters', 'diepers', 'verders', 'radikalers' dan voldoening, dan kan de kwaliteit van een mensenleven niet
  geïsoleerd worden van de vraag naar een andere zin. Deze vraag is dan de diepste
  nood. Ze ontwaakt door ervaringen van tekorten en misère, maar ook - wellicht
  nog meer - door een grondige onbestemdheid die zich niet laat wegwerken door
  comfort, bevredigende relaties, succes, een goede naam of een briljante productiviteit.
   Vanaf Plato en Plotinus, via Gregorius van Nyssa, Augustinus, Bonaventura,
  Hildegard, Ruusbroec enTeresatot Nietzsche, Kafka en Beckett hebben talloze
  speciálisten in levenservaring het menselijke bestaan beschreven als een· aanhoudend zoeken naar een zin die géen voldoenjn~ is. Hun ervaring herhaalt
  zich ook nu in velerlei vormen, ·bijvoorbeeld in de wanhoop van hen die het
  
  42
  ontberen van een dragende zin niet of nauwelijks kunnen dragen, of in het
  diffuse onbehagen van de velen die zich troosten met sex, T.V. of drugs, maar
  ook in de sobere hartstocht van een gaan langs geheimzinnige sporen die alsmaar
  verder leiden naar een onbekend en toch al bekend gebied. Zowel de gekwelde
  als de serene vormen van deze ervaring duiden op een dimensie die niet meer in
  termen van economie, hedonisme en berekening te vatten is.
  Hoe zullen wij de aandrift noemen, die met geen enkele van onze behoeften samenvalt, omdat ze veel verder reikt en nooit aan een einde komt ? 'Verlangen' is een goede kandidaat om de dynamiek aan te duiden, die wij niet kunnen stopzetten maar noodzakelijk beoefenen, al kent het narcissisroe talloze
  listen om ons zó aan minder diepzinnige doeleinden vast te koppelen, dat wij
  niet meer aan het eigenlijkste toekomen.
   Verlangen naar Zin, - iets anders dan behoefte aan kwaliteit. De structuur
  van het verlangen dat wij zijn, is niet die van een op te vullen leegte of een
  honger die gestild kan worden. Wat verlangd wordt, is geen vervulling die het
  uitzien beëindigt, maar een aanraking of affectie die zich verdiept. De intensiteit van dit soort 'honger' groeit recht evenredig met de 'vervulling' die ze
  krijgt. Het benaderen van datgene waarom het in dit verlangen gaat, is tegelijk
  de ontdekking dat het noodzakelijk veraf en verborgen blijft. Ontdekken en vinden kunnen hier geen bezitten zijn, maar alleen een geïntensiveerde ervaring
  van geboeidheid door iets dat zich tegelijk aanbiedt en onttrekt. Het affect
  waardoor een menselijk leven in beweging blijft, is een aandoening waardoor
  het niet kan ophouden dwars door zijn behoeften en bevredigingen heen te tenderen naar een zin die iedere vorm van eigendom bestrijdt. De ervaring van een
  zin die zich niet laat vangen in enige combinatie van voldoeningen werpt een
  nieuw licht op de behoeften die ons beheersen. Het verlangen breekt door op
  alle niveau's van de menselijke nood en in alle geledingen van zijn affectiviteit;
  het concretiseert zich in de genieting en beproeving van eigendommen,
  verantwoordelijkheid, werken, liefde en vrijheid, maar gaat daar niet· in op en
  maakt er geen absoluta van. Wij kunnen ze niet missen, maar ze kunnen ons
  evenmin tot stilstand brengen.
   Wanneer het verlangen naar een uiteindelijke zin hoofdthema van een leven
  wordt, verliest het schema van de zelfontplooüng door vervulling aan dwingende
  kracht. Natuurlijk mag niemand de honger van werkelijk hongerigen en de armoede van echte armen bagatelliseren. Maar noch voor armen noch voor rijken
  is er hoop, als het niveau van de behoeften het meest radicale is. De dood herinnert ons aan de betrekkelijkheid van hun leniging. De zekerheid van het sterven
  kan echter geen argument zijn om niet van het leven te houden. Wel kan ze een
  bezinning aanwakkeren die het schema van de behoeftebevrediging relativeert.
  dat wil zeggen, ze behoudt, verdiept en in een dimensie plaatst, die niet zonder
  meer samenvalt met die van een uiteindelijke zin, waarvan ze echter tegelijk on-
  
  43
  
  afscheidelijk is.
   V. Ik kan mij voorstelJen dat het zojuist ontwikkelde zonder opwellingen
  van bijval, wellicht ook met een zekere irritatie wordt gelezen. Zelfs indien het
  waar is dat 's mensen grondigste verlangen niet opgaat in de uitwaaiering van
  zijn behoeftigheid, hoort een betoog dat daaraan gewijd is dan toch niet eerder
  in een levensbeschouwelijke context thuis dan in een eerder academisch tijdschrift ? Wordt hier niet een gevaarlijk mengsel van literaire genres ge ad verteerd ? Wat heeft de beoefening van de wetenschap te maken met een beschrijving van. ervaringen die zo intiem zijn, dat een fatsoenlijk mens ze liever voor
  zich houdt ? Moeten wij ons niet evenzeer of nog meer tegen een invasie van
  het religieuze verweren als wij het deden tegen de pogingen tot politisering van
  de wetenschap die in de nu - 'gelukkig' - voorbije jaren met zoveel onstuimigheid Zijn ondernorn'en ?
  Het is niet mogelijk in kort bestek de legitieme en illegitieme ·aspecten van
  de moderne verzelfstandiging der wetenschappen te bespreken, maar een enkele
  opmerking zij mij vergund.
   De geformuleerde objectie is vanzelfsprekend, als de wetenschappelijke
  praktijk zich - zonder verlies van haar wetenschappelijke karakter - kan isoleren van de fundamentele motieven die een menselijk leven beheersen. Het
  middeleeuwse en moderne ideaal van een encyclopedisch weten, dat alle kennis
  verankert in een fundamenteel en alomvattend weten, kan op verschillende
  manieren bekritiseerd worden, en het ideaal van een volmaakte harmonie tussen
  theorie, affectiviteit en praxis moge te hoog gegrepen zijn, maar één ding lijkt
  onbetwistbaar: Een. wetenschap die belangrijk is voor de kwaliteit van menselijk leven, kan zich niet volkomen van de levenskern laten scheiden. Zij kan
  zich niet geheel onttrekken aan de invloed van een oriëntatie en levensstijl waarop
  de wetenschapsbeoefenaar het waagt. Het axioma dat wetenschap en filosofie
  zich nièt zouden moeten inlaten met wat enigszins lichtzinnig 'de diepste roersèlen van de ziel' worden genoemd, is een typisch moderne naïviteit. ·
  De emancipatie van weten en doen uit hun onderdanigheid aan menselijke
  en pseudogoddelijke autoriteiten is een prestatie waarvoor alle delen van de
  wereld het moderne Westen erkentelijk mogen zijn. De prijs die wij ervoor hebben betaald, is een tijdelijke scheiding tussen de seculiere wetenschappen,
  politiek en kunsten, aan de ene kant, en de bolwerken die oude tradities van
  godsdienst, theologie en metafysiek tegen de moderne gedachte hebben uitgespeeld, aan de andere kant. Deze bolwerken hebben zichzelf daardoor voor een
  paar eeuwen buiten het spel van de moderne cultuur gezet, zodat hun woorden
  en daden in toenemende mate 'bovennatuurlijk', reactionair en bombastisch ·
  klonken. Hun machteloos moralisme is het resultaat van een kloof die het voor
  die cultuur steeds moeilijker maakte haar eigen betekenis te verbinden met
  
  44
  een radicale levenszin. Behalve religieuze werden ook die morele preoccupaties
  welke niet direct met autonomie en gerechtigheid te maken hadden, buiten
  het domein van wetenschap en kunst gezet. Levensbeschouwelijke motieven
  werden overgeleverd aan het toeval van subjectieve emoties en individuele wilsbesluiten, hetgeen van de weeromstuit het autoritaire dogmatisme aan de andere
  kant versterkte. Op politiek en juridisch gebied hebben wij aan het regiem van
  Hitier en Stalin gezien wat een scheiding tussen universiteit en humanisme
  betekent.  Binnen een dergelijke horizon verandert he~ aanzijn van behoeften en vervulling,
  maar ook van vrijheid en de rechten die wij claimen. Natuurlijke en lichamelijke
  processen, de wisseling van tijden, arbeid en consumptie, economie en gerechtigheid, humanitaire plannen en calculaties, eenzame en gedeelde smart worden
  dan gedragen - en tot op zekere hoogte draaglijk - door een fundamentele
  dispositie van ontvankelijkheid. Deze verandert onze manier van voelen en spreken, bijvoorbeeld ten aanzien van rechtseisen, nog-niet-geboren mensen, de zin
  van sterven en de dreiging van colle.ctieve vernietigingen.
  Vl. In het licht van het verlangen verandert ook het karakter van wetenschap
  en wijsbegeerte. De moderne bezieling maakt plaats voor een andere inspiratie,
  die meer affiniteit met pre -moderne stemmingen en optieken heeft.
  Als wij de bestudering van doeleinden en normen waardoor het menselijk
  gedrag zich behoort te laten leiden, 'ethiek' noemen en een radicale reflectie
  over de aard en de gronden van de werkelijkheid 'metafysiek', dan heeft iedere
  wetenschap, die zich op haar plaats in het geheel van mens en werkelijkheid bezint, een ethisch en een metafysisch aspect. Ook al kunnen wij ons maar nauwelijks onttrekken aan de dwangmatigheden van specialisering en concentratie op
  geïsoleerde deelprojecten, de eenheid van de wetenschappen met elkaar en met
  
  45
  het levensexperiment waarvan zij momenten zijn, ligt als een onvermijdelijk
  ideaal in de eenheid van het menselijke leven vervat en kan zich niet onttrekken aan de normatieve aspecten die daarmee gegeven zijn. Als hints voor het
  zoeken naar de samenhang van de wetenschappen in het perspectief va_n een
  radicale zin komen de volgende suggesties wellicht in aanmerking.
   1. De manier waarop de moderne mens gehoopt heeft een zinvolle wereld
  te kunnen inrichten, is te karakteriseren als een technisch-theoretisch project dat
  natuur en samenleving door observatie, experimentele manipulatie, berekening
  en planning zozeer op de menselijke behoeftigheid heeft afgestemd, dat deze
  de maatstaf werd voor alle waarden die men aan onderdelen van natuur en cultuur toekende. De noblesse van het moderne ontwerp ligt in haar ideaal van
  universele gerechtigheid. Voorzover ook personen en groepsverbanden berekenbaar en planificeerbaar zijn, hebben de sociale wetenschappen zich terecht aan
  het natuurwetenschappelijke model ge~piegeld. Het moderne ontwerp stuit
  echter op zijn grens, zodra het probeert de gedragingen van mensen en massa's
  ondergeschikt te maken aan politieke of economische, profane of godsdienstige
  autocratieën of democratieën. Wat mensen qua mensen zijn, kan door aldus
  gemotiveerde wetenschappen niet te voorschijn komen; het verbergt zich voor
  hun manier van kijken en begrijpen. (Het spreekt overigens vanzelf dat ik hier
  geen psychologische beschrijving geef van de motieven die deze of gene socioloog of psycholoog door het hoofd spelen. ledere poging om een cultuur of een
  van haar onderdelen te typeren spreekt zich uit over de anonieme oriëntaties
  waaraan individuen ook onderhevig kunnen zijn zonder ze bewust tot de hunne
  te maken).
   2. De vertroosting van kunst en literatuur, waarmee de 'zachte' wetenschappen zich bezig houden, drukt een andere verhouding van de mens 'tot het bestaande uit dan een project van bemachtiging en exploitatie. Ook wiskundigen en
  fysici kunnen zich met een esthetische blik op de werkelijkheid richten, maar
  zijn zij in zover niet veeleer erfgenamen van . Plato en de Praesoeraten dan modern? - Verwijlen bij het beeldende, sprekende en klinkende aanzijn van de
  werkelijkheid kan evenzeer genot als afgrijzen wekken. Esthetische verschrikkingen symboliseren de benarde situatie waarin natuur en geschiedenis zich bevinden. Onbehuisde leegten en geforceerde lelijkheid intensiveren ons besef van
  wie en wat en hoe wij hier en tegenwoordig zijn en niet zijn; zij stemmen ons af
  op een disharmonie van sferen waarover niemand macht heeft.
  Esthetische producten kunnen geconsumeerd worden alsof ze slechts bestonden voor iemands zelfbevrediging. De zin van kunst ligt echter in de aanschouwelijke of klinkende mededeling van ervaringen waai-in een ontvanger (die geen
  consument is) herkent wat de 'maker' (die geen producent, maar ook een ont~
  vanger is) hem suggereert.
   3. Moderne wetenschappen, techniek en kunst zijn bezield door een morele
  
  46
  intentie: het gaat hun tenslotte om 'de Mens', dat wil zeggen, om alle mensenmet het oog op de kwaliteit en de zin van ieders eigen leven. De niet te produceren, niet te consumeren, niet te manipuleren, niet te berekenen en niet te ruilen waarde (of waardigheid of hoogheid of respectabiliteit) van iedereen die ik
  tegenkom, is een onon~kenbare kern die de werkelijkheid oriënteert en alle handelen - ook het wetenschappelijke - richt. Het feit dat andere mensen bestaan,
  weerlegt de verabsolutering van een project dat mensen zou reduceren tot schakels in een manipuleerbaar systeem. Voor de observatie van berekende ogen is
  een ander volledig onzichtbaar. Voor een niet-moreel perspectief blijven slechts
  lege buitenkanten over.
  Als ik iemand ontmoet, kan ik haar vangen in het netwerk van mijn behoeften. Ik . zie en behandel haa~ dan als een complement dat ik door vriendelijkheid, geld, diplomatie of chantage voor mijzelf ten nutte kan maken. Inzover
  iemand een ander is, ontsnapt hij mij dan: ik zag hem niet staan, omdat hij
  opging in de elementen die ik mij tijdens het gesprek heb toegeëigend.
   Het begin van een morele verhouding ligt in de ontdekking dat een mens
  geen materiaal voor iemands zelfbevrediging kan zijn, maar iets heel anders is:
  een onherleidbaar antwoord op het verlangen naar een harde, onweerstaanbare
  kern van zin. Als inbreuk op een spontane neiging om alles te bemachtigen zodat het 'van mij' is - een eigendom waardoor ik mij veilig stel ~ is iedere ontmoeting een ontwaken, een 'réveil'. Voor wie een ander wel ziet staan, verandert
  het aanschijn van de wereld: alle verschijnselen en activiteiten, de wetenschappelijke incluis, ontvangen een absolute oriëntatie door het bestaan van mensen,
  waarvan de verplichtende kracht niet tot andere waarden herleid, maar alleen
  als een evidentie aanvaard, getest, bewonderd en gerespecteerd kan worden.
  4. De morele schok waarmee het bestaan van andere mensen ons zoeken naar
  zin begroet, kan niet het laatste antwoord Zijn. Ook al beseffen wij dat een mens
  zonder toewijding aan andere mensen niet goed kan zijn, en al zijn wij bereid
  een dergelijke toewijding te beoefenen, een beslissende vraag blijft over: wat
  moet · ik een ander aanbieden? Waarin bestaat de zin die zijn leven, evenals het
  mijne, lukken doet? Ook een alzijdige dienstbaarheid van iedereen aan iedereen
  is geen afdoende antwoord. We weten daarmee immers nog niet wat uiteindelijk
  goed is voor de mensen die men bedienen wil.
   Inzet voor een rechtvaardige en minder arme wereld, maatschappijcritische
  en revolutionaire vormen van idealisme, directe hulp aan zwakkeren en veel
  andere soorten van zorg voor mensen getuigen van eeri morele ernst waardoor
  ook de wetenschapspraktijk zich kan laten m.otiveren. Primaire noden aan voedsel, kleding en woning spreken ons bijzonder aan; rechtvaardigheid is een van de
  weinige 'deugden' die ook moderne mensen vanzelfsprekend achten. Maar als
  een mens niet van voedsel, kleding, woning, comfort, arbeid, wetenschap, kunst,
  liefde en vruchtbaarheid alleen kan leven, dan blijft de vraag ons obsederen:
  
  47
  Waarin ligt het geheim van menselijk slagen of mislukken? Wat is de beslissende
  kwaliteit van alle kwaliteiten ?
  Met deze en dergelijke vragen komen wij terecht in de dimensie van het
  religieuze, een dimensie die zich niet laat · verdringen - ook niet in de wetenschap, aangezien deze zich niet buiten het geleefde leven kan stellen. De zin
  waarvan het slagen of mislukken van menszijn uit~indelijk afhangt, laat zich
  evenmin door een definitie vangen, als zij zich door voorschriften of dogma's
  laat afdwingen; Het wezen van die Zin is, dat zij de zoekende bezoekt als een
  'Gezochte' die niet ophoudt de gezochte te blijven, of als een komende die zich
  verder schijnt te verwijderen naarmate men het benadert, maar die juist daardoor
  steeds intenser boeit. Ten opzichte van deze Zin past de radicaalste ontvanke·lijkheid: een stemming van opnemen en verwachten, die zich baanbreekt in
  zeer aardse, maar opgetogen manieren van communicatie, wetenschap, moraal
  en politiek, kunst en positieve godsdienst. Het zoeken naar de Gezochte uit zich
  overigens niet alleen in godsdienstige belijdenissen en praktijken, maar evenzeer
  in grondige vormen van ongeloof en atheïsme. Ook deze kunnen een negatieve
  theologie realiseren, die door de bijgelovige ingrediënten van de positieve godsdiensten maar al te vaak wordt onderdrukt.
   Als menselijke behoeften en verlangens niet losgekoppeld kunnen worden van
  een grondige oriëntatie op uiteindelijke zin en als wetenschapsbeoefening verbonden , blijft met het experiment dat iedereen noodzakelijk met zijn eigen leven
  onderneemt, dan moeten wij breken met het moderne dogma dat de eenheid
  van de wetenschappen met elkaar en met het geleefde leven ontkent door met
  name d.e theologie buiten het spel van de autonome wetenschappelijkheid te
  verbannen. Een van de motieven waardoor dit dogma zich, vooral onder katholieke geleerden, resistent toont, bestaat in de vrees dat men anders de wetenschappelijkheid van de wetenschap verknoeit door er een onwetenschappelijk
  element, namelijk het gezag van kerkelijke, bijbelse of historische autoriteiten
  in binnen te smokkelen. Over de gepretendeerde afwezigheid van gezagsargumenten in de moderne filosofie en wetenschap zou heel wat te zeggen zijn, maar
  laten wij ons concentreren op het hoofdargument dat tegen de gevreesde vermenging wordt ingebracht.
  Positieve wetenschappen hebben ontegenzeglijk een minder direct verband
  met de dimensie van metafysische en religieuze radicaliteit dan de filosofie.
  Omdat het haar taak . is continu ·door te vragen naar het waarom en hoe van
  gronden en wijzen, richt wijsgerig denken zich noodzakelijk op de fundamentele dimensies van het bestaan. Ook positieve wetenschappen bevatten echter
  hele stukken - zij het impliciete - filosofie en iedere wetenschapstheorie
  die dóórdenkt, stuit op radicale vragen van anthropologie, ethiek, sociale filosofie, epistemologie en metafysiek. Als intermediaire beoefening van het denken
  op basis van doorgemaakte en exact beschreven ervaringen, kan de wijsbegeerte
  
  48
  bemiddelen tussen de overige wetenschappen en de theologie, op voorwaarde
  dat deze zich niet beperkt tot een filologische, historische en pastoraal-weten-schappelijke explicatie van positieve godsdiensten, maar deze ook interpreteert
  en evalueert als realiseringen van het grondigste geheim waardoor mens en wer~
  kelijkheid op elkaar zijn afgestemd.
   Hoewel- hier duizend misverstanden op de loer liggen, wil ik verdedigen,_
  dat de meest radicale vorm van wetenschappelijkheid en wijsbegeerte tendenticel samenvalt met de meest radicale vorm van theologie. De stelling klinkt
  schandaleus, achterhaald, gevaarlijk voor geloof en zeden, ketters, ophitseng en
  nodeloos sensationeel. Gedurende lange tijd is zij dit niet geweest. Augustinus
  bijvoorbeeld vond haar volkomen normaal. Maar ook moderne filo&>fen hoezeer zij zich ook op de autonomie van hun denken beroemden - hebben de
  stelling door hun praktijk bevestigd. Geen enkele mij bekende moderne denker
  heeft het ideaal van een autonoom waarheidssysteem waargemaakt. De verkla-·
  ring van dit feit lijkt mij hierin te schuilen dat geen enkel denken verloochenen
  kan dat het geworteld is en blijft in vóór-filosûfische ervaringen van affectieve,
  imaginaire, linguïstische, morele, esthetische en religieuze aard, qie door geen
  enkele reflectie volledig kunnen worden · ingehaald. Wanneer men anderzijds
  onder theologie een wetenschappelijke en wijsgerige bezinning verstaat die het
  eigenlijkste van de mens en zijn werkelijkheid te voorschijn roept en uitlegt aan
  de hand van geschriften en tradities waarin joden, christenen, moslims, hin:doe's,
  boedhisten, atheïsten en humanisten hun diepste ervaringen met menszijn en
  geschiedenis doorgeven, dan blijkt het onmogelijk een kloof tussen een grondige
  theologie en een _grondige filosofie te construeren. Zeker wanneer men sympathiseert met die stromingen in de huidige wijsbegeerte, die zich bewust zijn van de
  onophefbare afhankelijkheid waardoor ieder denken verbonden is met particuliere perspectieven, patronen, terminologieën, teksten, gebruiken, tradities en
  geschiedenissen. Door de invloed van tradities en vooroordelen te ontkennen
  maakt het denken zich niet autonoom, maar vervalt het integendeel in een
  naïeve lijdzaamheid ten opzichte van de verborgen oriëntaties en ideologieën
  die het vigerende klimaat 'nu eenmaal' bepaald hebben. Alle filo&>fieën getuigen
  van een ongereflecteerd geloof waardoor hun auteurs zich lieten dragen. De
  structuur van een 'ongelovig' denken verschilt niet wezenlijk van de structuur
  volgens welke een zelfcritische theologie probeert haar traditionele en autoritaire beginpunt zoveel mogelijk te veranderen in een verantwoord zelfbegrip.
   Voor hen die de volledige autonomie van de wetenschappen als een absoluut
  criterium hanteren, kan het 'ideologische' karakter van de filosofie een reden zijn
  om ze tesamen met de theologie van de · universiteit te verbannen. Anderen,
  die het moderne devies van de radicale zelfverantwoording niet minder hardnekkig en zeker niet minder grondig hebben opgevolgd, zullen daarentegen
  pleiten voor het behoud van filosofie en theologie in het hart van de universi-
  
  49
  teit. De voorwaarde die zij daarbij blijven stellen is, dat deze disciplines ~ich
  niet door politieke of diplomatieke · sympathieën laten gaan, maar blijk geven
  van een echt wetenschapsethos door in plaats van dogma's en leuzen harde
  en, als het nodig is, onbarmhartige argumenten te presenteren. Een discipline
  die zich niet om de rechtvaardiging van haar theoretische, affectieve en practische vooronderstellingen bekreunt, is te naïef om door een academisch forum
  serieus genomen te worden. Deze opmerking geldt overigens evenzeer vo.or wetenschappen die zich veilig wanen omdat hun fundamenten keihard en 'niet te
  schokken' zouden zijn. A fortiori sluiten wij onze oren voor politieke, journalistieke of godsdienstige stemmen die ons bepaalde uitspraken opdringen zonder
  bereidheid tot een discussie over de rationele kwaliteit van hun beweringen
  en gezag.
  VII. Uit de gedachten die ik heb ontwikkeld volgt een aantal conclusies mét
  betrekking tot de taken van de universiteit die zich medeverantwoordelijk acht
  voor de kwaliteit van het menselijke leven en de actuele wetenschapsbeoefening
  voorzover deze daarmee in verband staat. Ik wil er tot besluit slechts een enkele.
  noemen.
  Als instituut van critische en zelfcritische wetenschapsbeoefening kan de
  universiteit alleen die autoriteiten respecteren die hun geloofwaardigheid
  op een eigentijdse manier ter discussie stellen. Een gezagsdrager die met dogma's
  tegen argumenten vecht, zet zich zelf buiten de academische gemeenschap. Dit.
   geldt evenzeer voor hooggeplaatste eenlingen als voor bewegingen die .'van onderop' komen, ook als ze het aantal en de wi,nd mee hebben, maar tekort schieten
  in goede smaak en argumenten.
  De neomarxistische golf die in Nederland en Vlaanderen met grote vertraging
  is gearriveerd en weggeëbd, heeft een groot élan voor wereldwijde gerechtigheid
  gecatalyseerd. De intensiteit waarmee personen en groepen zich voor de strijd
  tegen imperialisme en uitbuiting hebben ingezet, was indrukwekkend en verdient ·
  bewondering. De manieren waarop die inzet werd uitgedragen, waren niet altijd
  bewonderenswaardig, maar zij vonden een zeker excuus in de hardnekkigheid
  van opvattingen en mores die symbolisch leken voor de tot vijand geproclameerde welvaartstaat. Veel blijvende verworvenheden heeft de neomarxistische studentenbeweging echter niet nagelaten. Alleen een niet al te beste realisering van
  het democratische ideaal - dat geen erfenis van het marxisme is - heeft in de
  universiteiten postgevat. Waarom heeft Marx ons niet meer kunnen leren?.
  Zijn de povere resultaten van de woelige jaren te wijten aan de voorrang van
  praxis, politiek en strategie boven kwaliteit ·van intellectuele prestaties? Wellicht zijn wij te dilettanterig, te politiek en te diplomatiek met het marxisme
  omgegaan.
  Nieuwe trends en golven zijn in aantocht. De meest opvallende is al genoemd:
  
  50
  een hernieuwde trek naar inkeer en spiritualiteit. Behalve een niet-luidruchtig
  protest tegen opgedrongen 'revoluties' is zij vooral een speuren naar brokjes
  wijsheid die wellicht bij docenten en zeker in de klassieke teksten van ons verleden te vinden zijn. Vermoedelijk zal deze interesse uitgroeien tot een beweging
  die zich allengs gezag verwerft. Ook zij brengt haar eigen gevaren met zich mee.
  Door zich af te keren van de mondiale nood aan meer gerechtigheid of door een
  verbond met rechtse vormen van dogmatisme zou ze haar zuiverheid verspelen.
   De ernst waarmee studenten opnieuw aandringen op waarheid zonder ruis,
  vergt dat wij ons bezinnen op de kwaliteiten van het gangbare doen en denken
  in het licht van de vraag naar zin. Dat de Europese versie van het christendom,
  ondanks zijn vermenging van authentiek geloof met westers bijgeloof een groot
  erfgoed is waarin wij ons nog lang niet genoeg hebben verdiept, staat als een paal
  boven water, maar wij zullen het wel moeten aantonen. Dat kunnen wij niet,
  als wij ons laten opsluiten in populaire opposities als die van links en rechts,
  democratisch en ondemocratisch, conservatief en progressief. Wij zullen diepzinniger moeten ervaren, zoeken, onderzoeken, studeren en discussiëren. De
  kwaliteit van een mensenleven draait tenslotte om een zin die niet voor het grijpen ligt.
  ·.
  