text: Gender en strafrecht
  Samadi, M.; Verrest, P.A.M.
  Citation
  Samadi, M., & Verrest, P. A. M. (2021). Gender en strafrecht. Boom Strafblad, 2(5),
  161-163. doi:10.5553/BSb/266669012021002005001
  Version:
  
  Publisher's Version
  
  License:
  
  Leiden University Non-exclusive license
  
  Downloaded from:
  
  https://hdl.handle.net/1887/3249124
  
  Note: To cite this publication please use the final published version (if applicable).
  Dit artikel uit Boom Strafblad is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Universiteit Leiden
  
  Redactioneel
  
  Gender en strafrecht
  Mr. dr. M. (Mojan) Samadi en prof. mr. P.A.M. (Pieter) Verrest*
  
  Het rechtsstelsel is geen objectief bepaalde set aan
  ­regels, maar berust op idealen en in het verlengde daar­
  van normen en waarden die door de maatschappij als
  ­beschermenswaardig worden gezien. Het zijn die nor­
  men en waarden die tot uitdrukking worden gebracht in
  ­regelgeving. In het recht komen aldus ook de in de sa­
  menleving heersende opvattingen over de positie van
  man, vrouw en personen met een andere genderidenti­
  teit tot uitdrukking.
   Die opvattingen kennen – gelukkig – de afgelopen de­
  cennia een belangrijke ontwikkeling. Het recht moet die
  ontwikkeling volgen. Dit betekent dat met enige regel­
  maat vanuit het genderperspectief kritisch dient te wor­
  den gekeken naar wetgeving en praktijk, met het oog op
  een eventuele noodzaak van verandering. Daarmee zeg­
  gen wij op zichzelf niets nieuws. Zo had het in 1984 op­
  gerichte tijdschrift voor vrouw en recht Nemesis zich tot
  doel gesteld ‘bestaande wettelijke regelingen en op sta­
  pel staande wetgeving, rechterlijke uitspraken en be­
  stuurlijke praktijken van commentaar [te] voorzien’ om
  zo ‘de politiek en ideologische functie van het recht
  voor de maatschappelijke positie van vrouwen kritisch
  te analyseren’.1 Aan deze doelstelling lag de gedachte
  ten grondslag dat ongelijkheid tussen seksen (maar ook
  in algemene zin) mede het gevolg is van een gebrek aan
  kritische reflectie op structuren – zoals soms ook het ju­
  ridisch stelsel – die deze ongelijkheid in stand houden.2
  *
  
  1
  2
  
  Mojan Samadi is universitair docent straf- en strafprocesrecht aan de
  Universiteit Leiden en tevens redactiesecretaris van Boom Strafblad.
  ­Pieter Verrest is lid van de redactie van Boom Strafblad en hoogleraar
  straf- en strafprocesrecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.
  Redactioneel, Nemesis 1984, 1, p. 1.
   Getuige het veelzeggende citaat van Katharine Bartlett waarmee de
  ­redactie het laatste nummer van Nemesis afsluit: ‘Without the woman
  question, differences associated with wom­en are taken for granted and,
  unexamined, may serve as a justification for laws that disadvantage
  wom­en.’
  
  doi: 10.5553/BSb/266669012021002005001
  
  Het onbenoemd laten van deze kwestie draagt zo bij aan
  het rechtvaardigen van die ongelijkheid. In 2004 sprak
  de redactie van Nemesis in haar laatste redactioneel de
  hoop uit dat haar werk andere juristen zou inspireren de
  genderwegen te vervolgen en bestuderen.3
  Met dit themanummer pakt de redactie van Boom Strafblad de handdoek op. We kijken naar ontwikkelingen en
  nieuwe inzichten met betrekking tot het thema gender.
  Uiteraard doen we dat in het licht van het strafrecht. Het
  gaat daarbij niet alleen om de vraag of veranderingen in
  de maatschappelijke positie van (de relatie tussen)
  vrouwen en mannen in het strafrecht tot uitdrukking
  zouden moeten komen. Als belangrijke verworvenheid
  geldt het besef dat gender (of geslacht) non-binair is, en
  niet alleen gaat over de rechtspositie van de vrouw of de
  man, maar ook van onder andere transgender, intersek­
  se en non-binaire personen.
  Zelden is het onderwerp gender zo actueel geweest als
  nu. Het speelt een rol in allerlei maatschappelijke dis­
  cussies, ook in relatie tot het strafrecht. De eerste bij­
  drage van dit nummer gaat over een van die discussies.
   Sinds enkele jaren is er veel aandacht voor het fenomeen
  femicide. Zo is in het Verenigd Koninkrijk de discussie
  over de veiligheid van vrouwen op straat opnieuw opge­
  laaid naar aanleiding van de moorden op Sabina Nessa
  en Sara Everard4 en wordt er zelfs gesproken van een
  epidemie van vrouwenhaat. In haar bijdrage over femi­
  cide staat Liem stil bij dit fenomeen. Zij erkent dat met
  het gebruik van de term femicide politieke aandacht kan
  worden gegenereerd voor een prangend maatschappe­
  lijk probleem: geweld tegen vrouwen. Tegelijkertijd stelt
  zij vast dat de algemene term femicide te breed en onbe­
  paald is: er zijn veel verschillende verschijningsvormen
  
  3
  4
  
  Redactioneel, Nemesis 2003, 5/6, p. 111.
  www.nrc.nl/nieuws/2021/09/23/weer-londense-vrouw-vermoord-opstraat-kahn-spreekt-van-epidemie-a4059435.
  BSb 2021 | nr. 5
  
  161
  
  Dit artikel uit Boom Strafblad is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Universiteit Leiden
  
  geweld tegen vrouwen met dodelijke afloop. Enerzijds
  doet het gebruik van deze term geen recht aan de
  ­hetero­gene context waarin vrouwen te kampen hebben
  met geweld, anderzijds is deze term weinig behulpzaam
  bij het creëren van beleid om daarmee geweld tegen
  vrouwen tegen te gaan.
   Bij het thema gender en strafrecht gaan de gedachten
  zeker uit naar onderwerpen die betrekking hebben op de
  juridische positie van vrouwen. Maar volgend op de
  emancipatie van transgender, intersekse en non-­binaire
  personen is er ook een discussie over de functie die het
  strafrecht kan vervullen om deze groepen te bescher­
  men: om ervoor te zorgen dat iedereen in de samenle­
  ving vrij de eigen identiteit kan beleven en uitdragen. In
  dat verband is de wetgever voornemens de artikelen
  137c-e Sr uit te breiden met het oog op een effectieve
  aanpak van genderdiscriminatie. Aan de hand van deze
  voorgenomen wetswijziging bespreken Van Noorloos en
  Verrest in hun bijdrage de wijze waarop in het strafrecht
  wordt omgegaan met strafrechtelijke discriminatie­
  feiten tegen onder meer transgender, intersekse en
  non-binaire personen. Zij wijzen op een aantal onduide­
  lijkheden in het wetsvoorstel en reflecteren voorts op de
  bijdrage die het wetsvoorstel kan leveren aan een effec­
  tievere bescherming in de praktijk.
  162
  
  Jebbink en Van Zijl kaarten in hun bijdrage de mannelij­
  ke dominantie in het juridisch taalgebruik aan. Ter illus­
  tratie wijzen zij erop dat functionarissen en procesdeel­
  nemers in wetgeving en jurisprudentie met louter man­
  nelijke verwijswoorden plegen te worden aangeduid.
  Een zeer sprekend voorbeeld is de aanduiding van vrou­
  welijke leden van het gerechtshof als ‘raadsheren’. Taal
  is geen neutraal communicatiemiddel, stellen de ­auteurs
  terecht. Met taalgebruik kunnen bewust of onbewust
  vooroordelen ontstaan of in leven worden gehouden.
   Met de vanzelfsprekendheid waarmee de mannelijke
  vorm leidend is in juridisch taalgebruik, wordt volgens
  de auteurs nog altijd duidelijk gemaakt dat de man de
  norm is waartoe de vrouw zich dient te verhouden. Dat
  is niet alleen in strijd met het streven van gelijkheid en
  inclusiviteit,5 maar is ook wrang in het licht van de
  ­belangrijke positie die vrouwen – niet zonder grote
  moeite – inmiddels hebben bereikt in de rechterlijke
  macht. Hieromtrent is afgelopen zomer het lezenswaar­
  dige bijzondere nummer van het Nederlandse Juristenblad verschenen naar aanleiding van 75 jaar vrouwelijk
  rechterschap.6 In zijn openingsbijdrage in dat nummer,
  over de benoembaarheid van vrouwen als rechters, laat
  Jansen zien hoe maatschappelijke opvattingen decen­
  nialang de benoeming van vrouwen in de rechterlijke
  macht hebben belemmerd, ondanks dat de Hoge Raad
  daar reeds in 1921 positief over had geadviseerd.7 De
  Hoge Raad voorzag dat de wetgever zich bij de formule­
  ring van wetten rekenschap zou geven van de mogelijk­
  5
  6
  7
  
  Zie in dat licht bijvoorbeeld het beleid van de Europese Unie: Raad van
  de Europese Unie, Inclusieve communicatie in het SGR, 2018.
  NJB 2021/28.
  R. Jansen, ‘Wachten tot de tijd rijp is’, NJB 2021/28, p. 2282-2290.
  BSb 2021 | nr. 5
  
  heid dat ook een vrouw het ambt van rechterlijke amb­
  tenaar kan bekleden en zodoende een andere aandui­
  ding voor termen als “raadsheer” zou gebruiken.8 Jansen
  besluit zijn bijdrage in NJB met de retorische vraag of
  het inmiddels geen tijd is om uitvoering te geven aan
  dat advies. In het verlengde daarvan doen Jebbink en
  Van Zijl concrete voorstellen om te komen tot meer
  ­inclusief juridisch taalgebruik. Deze voorstellen richten
  zich niet alleen aan de wet­gever: volgens de auteurs
  hebben alle juristen een rol bij het bewerkstelligen van
  dat nieuwe, eigentijdse juridische taalgebruik.
   In de bijdrage van Pitcher en Samadi staat de opsporing
  en vervolging van seksueel geweld tegen vrouwen cen­
  traal. Dit type geweld wordt inmiddels alom erkend als
  een vorm van gendergerelateerd geweld en is daarmee
  illustratief voor de ongelijkheid tussen mannen en vrou­
  wen. De expliciete koppeling tussen de ongelijke
  machtsverhouding tussen vrouwen en mannen en de rol
  die gendergebaseerd seksueel geweld daarin speelt, is
  inmiddels in veel nationale beleidsstukken en internati­
  onale verdragen onderstreept. De aanpak van seksueel
  geweld geniet dan ook veel politieke aandacht. Dat is
  echter lange tijd anders geweest. De auteurs bespreken
  hoe maatschappelijke bewustwording van het fenomeen
  gendergerelateerd geweld – gestimuleerd door de vrou­
  wenrechtenbeweging – heeft bijgedragen aan de opspo­
  ring en vervolging van seksuele misdrijven. Daarbij
  ­besteden zij ook aandacht aan recente ontwikkelingen
  op dit terrein zoals de invloed van de rechtspraak van
  het EHRM, de daarin ontwikkelde positieve verplichtin­
  gen en de implicaties die deze verplichtingen hebben
  voor de opsporing en vervolging van verkrachting.
   Mede onder invloed van deze positiefrechtelijke ver­
  plichtingen zijn in recente jaren ook veel wijzigingen
  aangebracht in het materiële strafrecht. Zo is momen­
  teel een modernisering van de zedentitel van het Wet­
  boek van Strafrecht in voorbereiding, waarmee beoogd
  wordt om een ‘adequate en herkenbare strafrechtelijke
  reactie mogelijk te maken op strafwaardig seksueel
  (overlastgevend) gedrag in de hedendaagse en digitali­
  serende samenleving’.9 In dat kader is de Minister van
  Justitie en Veiligheid ook voornemens een ruimere
  strafbaarstelling in het leven te roepen voor het delict
  sextortion. Scheurs, Dijkstra en Bosma gaan in hun bij­
  drage in op nut en noodzaak van deze voorgenomen wij­
  ziging. Zij bespreken de onderscheidenlijke wettelijke
  kaders van seksuele en financiële sextortion en de karak­
  teristieken van deze twee varianten. Zij reflecteren ver­
  volgens kritisch op de houdbaarheid van de afzonderlij­
  ke strafbaarstellingen van deze delicten.
  Dit themanummer wordt afgesloten met een bijdrage
  over de rol die gender speelt in de beslissing van de
  rechter over straftoemeting. Reef en Jansen-de Wilde
  ­kijken naar de wijze waarop bij de straftoemetings­
  8
  9
  
  Jansen 2021, p. 2290.
  Consultatieversie memorie van toelichting bij wetsvoorstel seksuele
  misdrijven 8 maart 2021, p. 3.
   doi: 10.5553/BSb/266669012021002005001
  
  Dit artikel uit Boom Strafblad is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Universiteit Leiden
  
  beslissing van de rechter rekening wordt gehouden met
  de zorgtaken van onderscheidenlijk mannen en vrou­
  wen. Ze laten in hun bijdrage zien dat opvattingen over
  de traditionele rolverdeling tussen man en vrouw hier
  diep gefundeerd lijken te zijn, en dat die traditionele
  rolverdeling zeer nadelig uitwerkt voor mannelijke ver­
  dachten. De auteurs wijzen erop dat uit talrijk weten­
  schappelijk onderzoek blijkt dat een detentie van een
  ouder negatieve gevolgen heeft voor de emotionele,
  ­sociale en economische weerbaarheid van een gezin en
  dat detentie van een ouder een extra risicofactor vormt
  voor toekomstig crimineel gedrag van de kinderen bin­
  nen dat gezin. In dat licht en mede vanuit het perspec­
  tief van de legitimiteit, effectiviteit en proportionaliteit
  van de straf, dient de rechter dan ook terughoudend te
  zijn bij het opleggen van een onvoorwaardelijke straf
  aan een veroordeelde met een zorgtaak. In de recht­
  spraak is dat al duidelijk zichtbaar bij veroordeelde
  moeders, maar de vraag is in welke mate dat ook gebeurt
  bij vaders. Het feit dat detentie van een vader mogelijk
  een extra risicofactor vormt voor gedragsproblemen
  pleit er volgens de auteurs voor om de gezinsomstan­
  digheden te betrekken bij beslissingen omtrent vrij­
  heidsbeneming van een veroordeelde vader. Bovendien
  nopen ­internationale verdragen inzake mensen- en kin­
  derrechten ertoe dat de ouder-kindrelatie nadrukkelij­
  ker betrokken wordt in de straftoemetingsbeslissing. Op
  basis van een groot kwantitatief jurisprudentieonder­
  zoek doen de auteurs verslag van de mate waarin sprake
  is van een gezins­gerichte aanpak – met in het bijzonder
  oog voor de rol van de vader – binnen de Nederlandse
  straftoemetingspraktijk. Zij concluderen dat de recht­
  spraktijk op dit vlak achterloopt op de samenleving,
  waarin de man een steeds prominentere rol heeft bin­
  nen het gezin.
   163
  
  Wij realiseren ons dat het thema gender met deze in­
  houd een bonte verzameling bijdragen oplevert. Die ver­
  zameling zegt ook iets over de complexiteit en veelzij­
  digheid van dit thema. Naar wij hopen illustreren de
  bijdragen het eerdergenoemde belang om met enige
  ­regelmaat te reflecteren op maatschappelijke ontwikke­
  lingen op het terrein van gender en de wijze waarop die
  tot uitdrukking komen in het recht. Wij wensen u veel
  leesplezier!
  
  doi: 10.5553/BSb/266669012021002005001
  
  BSb 2021 | nr. 5.
  