text: DISCUSSIEDOSSIER ARCHIEFVERNIETIGING
  Het bestuur van het Nederlands Historisch Genootschap (NHG) heeft op 24 september 1993 een
  discussiebijeenkomst gewijd aan het probleem van de selectie en vernietiging van overheidsarchieven. Aanleiding hiertoe was een schrijven van de rijkscommissie voor de archieven (RCA)
  dat vergezeld ging van de nota Archieven bewaren. Cultureel investeren in de toekomst.
  Deze nota kan men opvatten als een fundamentele kritiek op recente ontwikkelingen in het
  denken over archiefvemietiging bij de rijksarchiefdienst en het ministerie van binnenlandse
  zaken. Recent ontwikkelde strategieën inzake de zogenaamde macro-selectie van grote archiefbestanden worden in deze nota als eenzijdig gekwalificeerd en door hun onevenwichtigheid als
  schadelijk beschouwd voor het toekomstig historisch onderzoek. De nota tracht een aanzet te
  geven tot een meer evenwichtige selectiemethodiek door aandacht te schenken aan de ontwikkeling van een cultuur-historische selectiemethodiek.
  De organisatoren hebben gekozen voor een opzet van de discussie die zoveel mogelijk de
  bespreking van eventuele ongelukken betreffende vernietigingen zou vermijden. Zij hebben
  beoogd het debat zoveel mogelijk op het niveau van uitgangspunten, theorievorming en
  procedures te laten verlopen. De inleiders zijn gekozen met het oog op het verkrijgen van een
  zo scherp mogelijk beeld van de selectie- en vemietigingsproblematiek en van de recent aan de
  dag getreden verschillen van mening ter zake.
  Het discussiedossier bestaat uit de volgende onderdelen:
  I
  Een schets van de vemietigingsproblematiek (die gebaseerd is op de tekst die aan de
  deelnemers aan de discussiedag te samen met de nota van tevoren is toegezonden1), 723-729
  II
  
  Inleiding op de zeven discussiebijdragen, door P. M. M. Klep, historicus, 730-736
  
  III Praktijkervaringen van een gemeentearchivaris, door W. Chr. Pieterse, archivaris van de
  stad Amsterdam, 737-739
  IV
  
  Bewaren in niveaus, door A. J. M. den Teuling, archiefïnspecteur, 740-743
  
  V Keurend gekozen. De selectie van archieven van de rijksoverheid van na 1945, door R. C.
   Hol, archivaris van de rijksarchiefdienst, 744-753
  VI Archiefselectie: een zaak van meer dan alleen beleid, door B. de Graaff, historicus, 754763
  VII Een complementaire informatiegerichte archiefselectie, door P. M. M. Klep, 764-771
  VIIII Archiefselectie en vernietiging. Een visie vanuit de economische en sociale geschiedenis, door P. Kooij, historicus, 772-776
  IX De journalist en archiefvernietiging, door G. Mulder, journalist, 777-782
  X
  
  De tekst van het door het bestuur van het NHG uitgebrachte advies, 783-785
  
  l
  
  De nota is nog verkrijgbaar bij het secretariaat van het NHG, tel. 070 3140363.
  BMGN. 108 (1993) afl. 4, 722-785
  
  I Een schets van de vernietigingsproblematiek
  Selectie en vernietiging van archiefmateriaal. Een discussie tussen archivarissen en historici
  Er is veel beweging op het front van de vernietiging van overheidsarchieven. Het is voor historici
  de moeite waard de discussie over de principes van de archiefselectie goed te volgen. Essentiële
  kritische functies van de archieven inzake scholing, vorming en kritische wetenschap zijn in het
  geding. De vernietiging van BVD-archieven haalt voortdurend de pers.
  De huidige selectieprocedures
  De overheid selecteert haar eigen archieven, heeft de vernietiging ervan in eigen hand en
  vernietigt thans op nog nooit geziene schaal. Vernietigingslijsten spelen een essentiële rol in de
  beheersing van de enorme papiermassa's. De rijkscommissie voor de archieven (RCA),
  onderdeel van de raad voor cultuurbeheer, heeft tot taak erop toe te zien dat het meest
  waardevolle materiaal wordt bewaard.
  Bij het toekennen van grote of geringe waarde aan archivalia dienen twee wettelijk omschreven
  belangen in het oog gehouden te worden. Allereerst het blijvend belang van archivalia voor de
  overheidsorganen en voor de recht- en bewijszoekenden. Men zou dit het 'administratief
  belang ' kunnen noemen. Onder meer wegens mogelijk vervelende repercussies van ten onrechte
  vernietigde stukken wordt ook het juridisch aspect zorgvuldig bewaakt.
   Daarnaast bestaat het wettelijk criterium 'van blijvend belang voor het historisch onderzoek'.
  Het gaat hier om wat het 'cultureel belang' van archieven kan worden genoemd, waaronder
  begrepen het wetenschappelijk belang. Dit 'cultureel belang' van archieven impliceert een
  afzonderlijk bewaringscriterium. Toepassing van dit criterium levert een bepaalde verzameling
  archivalia op. Daarnaast bestaat het eerder genoemde 'administratief belang', grondslag voor
  een tweede logische verzameling van te bewaren archivalia. Niet zelden zal er een redelijke
  overlapping van deze logische verzamelingen bestaan, soms is dit echter niet het geval.
  Er mag niet zo maar vernietigd worden: daartoe worden de zogenaamde vernietigingslijsten
  gehanteerd. Per (type) archief wordt omschreven welke (gelijksoortige) archiefstukken vernietigd moeten worden, met eventueel een termijn van één, twee, vijf of tien jaar. Deze vernietigingen vinden niet alleen plaats in 50 jaar oude archieven, maar steeds meer ook in lopende
  archieven bij de archiefvormende administratie zelf. Het rijksarchief verlangt immers, dat de
  vernietigingslijsten worden toegepast voordat overdracht naar de archiefbewaarplaatsen
  doorgang vindt.
  De wetgever heeft een procedure bepaald waarbinnen de vemietigingslijst tot stand komt. De
  praktijk leert dat de ambtelijke fase, het zogenaamde driehoeksoverleg, de cruciale fase is.
   Daarna toetst de RCA of de lijst in orde is. Het gebeurt nogal eens, dat deze toetsing aanleiding
  geeft om bepaalde archiefbestanden vooralsnog te bewaren. Het blijkt zelden zo te zijn dat er
  nog stukken bewaard dienen te worden omdat het administratief belang daarmee gemoeid is:
  meestal gaat de discussie over archivalia die van blijvend belang geacht kunnen worden voor
  het historisch onderzoek. Dit wijst erop, dat de ambtelijke voorfase niet in alle opzichten tot een
  voor de RCA voldoende evenwichtig resultaat leidt. Het culturele bewaringscriterium is
  kennelijk het meest.problematische. Het systeem van de vernietigingslijsten brengt in ieder
  geval met zich mee, dat de RCA een zekere controle uitoefent op de selectie en vernietiging van
  archivalia. Overigens vinden veel vernietigingen plaats op grond van de zogenaamde incidentele vernietiging: dit gebeurt zonder dat de RCA daarover moet adviseren, hetgeen weinig
  bevredigend is.
   De vernietigingslijsten zijn niet bijzonder gedetailleerd: de selecteur heeft altijd zelf nog een
  marge. In principe wordt bij de zogenaamde traditionele methode van uitvoering van de selectie
  
  724
  
  I
  
  Een schets van de vernietigingsproblematiek
  
  nog eens gekeken of er bij het te vernietigen materiaal nog stukken van bijzonder historisch
  belang zijn. De massaliteit van het materiaal (men denke aan de departementale archieven) en
  het gebrek aan menskracht verhinderen echter steeds meer dat archivarissen nauwkeurig kunnen
  kijken wat er eventueel uit de vernietigbare stukken nog gered zou moeten worden. De RCA
  heeft nauwelijks kennis omtrent het proces van de feitelijke vernietiging. In een aantal gevallen
  zou een begeleidingscommissie bij vernietiging aangewezen zijn. Vele vernietigingslijsten zijn
  aan een zekere revisie toe. Bovendien is er thans een tendens om niet meer te denken in termen
  van al dan niet vernietigbare archivalia (waarbij naar de informatie gekeken wordt die in de
  stukken is opgeslagen), maar van al dan niet belangrijke 'handelingen van de overheid' (waar
  allerlei stukken bij horen). Dat werkt vlugger en — zo zeggen de voorstanders — is objectiever.
  De uitwerking van een administratieve selectietheorie
  Langzamerhand wordt de conclusie onvermijdelijk dat de archivarissen aan het afstappen zijn
  van het telkens ad hoc en per archiefstuk beslissen of het bewaard dient te worden. Het is
  duidelijk dat ad hoc beslissingen het tempo veel te veel drukken. De archivarissen worden
  geconfronteerd met massaliteit van archieven en steeds hogere eisen van arbeidsproduktiviteit.
  De traditionele selectiemethodiek, waarbij de vernietigingslijst zeer bedachtzaam wordt toegepast, is vooreen aantal archivarissen bijna ondoenlijk geworden. Zij zijn de uitdaging aangegaan
  en ontwikkelen in hoog tempo een gerichte vernietigingstheorie die hen in staat moet stellen
  verantwoord en toch behoorlijk snel tot beslissingen te komen. In dit opzicht lopen zij voor op
  vele buitenlandse vakbroeders.
   In 1992 verscheen een belangrijke informatiebrochure van het Algemeen Rijksarchief/
  PIVOT, getiteld Van de selectie van papier naar de selectie van handelingen, waarin een
  uitgewerkte selectiemethode wordt behandeld die gebaseerd is op het handelen van de overheid.
  PIVOT is een projectorganisatie die sedert mei 1991 belast is met het beheer van de overgedragen archieven van de rijksorganen. Dit is een enorme onderneming. Voor de centrale rijksorganen (veelal departementen) wordt de bruto instroom van archieven van de periode 1943-1973
  op 500 km geschat. Tegelijk moeten de ernstige problemen van de lopende archiefzorg bij de
  rijksoverheid, waar nog eens 500 km zit voor de periode 1973-1993 en waar de digitalisering
  van informatie oprukt, worden aangepakt.
  Welke criteria hanteert PIVOT bij de selectie van het materiaal, waarvan naar schatting van de
  algemene rijksarchivaris 95 % vernietigd zal worden? In de brochure vindt men de volgende
  passage die veel verheldert.
  PIVOT hanteert als uitgangspunt dat de informatieve waarde van een document (zowel op papier als op
  andere informatiedragers) nauwelijks objectief te bepalen is, want de informatiewaarde varieert per
  persoon, afhankelijk van de gehanteerde vraagstelling. De selectie moet uitgevoerd worden vanuit het
  gezichtspunt van het overheidsorgaan of de organen, die deze documenten in het kader van hun taak en
  het daaruit voortvloeiende handelen hebben ontvangen of geproduceerd. Niet de informatiewaarde van
  documenten vormt het uitgangspunt, maar de waardebepaling van taken van overheidsorganisaties. Het
  doel van de selectie moet ons inziens zijn: het mogelijk maken van de reconstructie van dit overheidshandelen op hoofdlijnen. Wanneer het geselecteerde archiefmateriaal die hoofdlijnen weerspiegelt, is de
  selectie naar onze mening geslaagd (ii)1.
   Het nieuwe van deze methodiek is bovendien dat een speciaal hulpinstrument wordt ontwikkeld:
  het institutioneel onderzoek. Nagegaan wordt hoe de lijst van handelingen van de overheid er
  1 W. D. Küller, Van de vernietiging van archiefbescheiden naar de selectie van handelingen. Een
  methode voor de vervaardiging van een archief-selectie-instrument uitgaande van het handelen van de
  overheid (Den Haag, 1992).
  Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  725
  
  uitziet2. Deze gerichtheid op het handelen van de overheid werkt door op tenminste twee niveaus
  van het systeem van archiefvemietiging: bij het opstellen van de normatieve vernietigingslijsten
  en bij het feitelijk selecteren en vernietigen. Ook mag men aannemen dat bij de zogenaamde
  incidentele vernietiging deze op het handelen van de overheid afgestemde selectiemethodiek
  doorwerkt. De waarde van de informatie die in een archief is opgeslagen geldt in het geheel niet
  als basis voor de selectie. Ook in een recent interview met vier archivarissen in het Historisch
  Nieuwsblad vindt men deze denkwijze terug. Een duidelijk, doorzichtig en reconstrueerbaar
  selectiebeleid moet voorop staan, waarbij geldt dat overheidsarchieven niet worden bewaard
  voor historisch onderzoek, maar om ambtelijk handelen te kunnen reconstrueren. Anderzijds:
  ook binnen de archiefwereld bestaat er over het thema vernietiging en selectie onenigheid3.
  Vermeldenswaard is dat in het najaar van 1991 door het ministerie van binnenlandse zaken een
  boekwerk is gepubliceerd, getiteld Omslag in opslag 4. Hier gaat het om het beheer van de 500
  km actuele, dynamische archieven op de ministeries en bij andere overheidsorganen. De
  oprukkende efficiëntie verlangt dat veel sneller en grootscheepser dan tot nu toe beslissingen
  worden genomen over het al dan niet bewaren van papieren van computerinformatie. Uitgegaan
  wordt van een administratief bewaarbeleid, dat gebaseerd is op het voor de dienst waarneembaar belang van de opgeslagen informatie ten behoeve van de werkprocessen van de overheid.
   De voorwaarden voor een adequate bewaking van het 'historisch belang' zijn hierbij nog niet
  geformuleerd. Bovendien rijst de vraag, wat hier onder het historisch belang begrepen moet
  worden. Ook hier denkt men in termen van het bewaren met het oog op 'het kennen van het
  handelen van de overheid'. De RCA heeft intussen de nodige kritiek geuit op Omslag in opslag5.
  Eenzijdigheid in de selectietheorie
  Bij nader toezien blijkt de meest uitgewerkte (PIVOT-)selectietheorie te vertrekken van een
  welbepaald uitgangspunt: primair dient te worden bewaard wat voor de reconstructie van het
  handelen van de overheid nodig is. De nadere specificatie van deze theorie is nog in volle gang.
  Men kan deze theorie met enig recht een 'administratieve theorie' noemen. Men redeneert
  vanuit het grote belang om later het handelen van de overheid te kennen. De overheid moet
  bewijzen kunnen aanvoeren als er vragen komen van burgers en politici, terwijl het ambtelijk
  en politiek apparaat behoefte heeft aan enig materiaal om te kunnen reflecteren op zijn eigen
  daden. De archivarissen hebben tegenwoordig een zeer belangrijke functie erbij gekregen:
  namelijk om waakhond van de openbaarheid te zijn. Met bewaring worden juridische en
  administratieve en zo men wil morele belangen van de overheid gediend, terwijl bovendien deze
  selectietheorie tot bewaring van materiaal zal leiden dat speciaal voor institutioneel- en politiekhistorisch onderzoek van groot belang is. Ook helpt het handelingenperspectief uitstekend om
  verspreide informatie op de ministeries (in bureaulades van ambtenaren!) in het totale archief
  te integreren.
   Men kan zich afvragen of het fundamentele uitgangspunt van deze 'administratieve theorie'
  voldoende in overeenstemming is met de maatschappelijke motieven om archieven op lange
  termijn te bewaren. Men denke aan de financiering van de openbare archieven. De samenleving
  is slechts bereid voor zeer langdurige instandhouding van kostbare archieven te betalen zolang
  zij rijke bronnen van gevoelens, informatie en kritische reflexie op de samenleving vormen, niet
  bij voorbaat beperkt tot het handelen (op hoofdlijnen) van het ambtelijk en politiek apparaat.
  Aldus geredeneerd zijn archieven geen element van het overheidsapparaat, maar culturele in2 Zie de inmiddels gepubliceerde PIVOT-brochures 1 -8.
  3 Historisch Nieuwsblad, II ( 1993) i, 31.
  4 Ministerie van binnenlandse zaken, Omslag in Opslag (Den Haag, 1992).
  5 Rijkscommissie voor de archieven, Advies nr. 403 (25 maart 1993).
  726
  
  1
  
  Een schets van de vernietigingsproblematiek
  
  vesteringsgoederen, in de praktijk te rekenen tot de zorg van de ministers die onderwijs en
  cultuur in hun portefeuille hebben. Als de actueel denkende burgers, journalisten, kamerleden,
  ambtenaren en advocaten verdwenen zijn, verschijnen de talloze vertegenwoordigers van veel
  abstractere maar daarom niet minder belangrijke sectoren van onderwijs, vorming, kunsten,
  wetenschappen en vrije tijdsbesteding als de lange termijn-gebruikers van de — door de
  overheid zelf— geselecteerde archieven. De archivarissen als professionele groep worden hier
  geconfronteerd met hun (ook wettelijk erkende) culturele functie in de samenleving: deze groep
  is niet alleen beheerder van archieven, maar ook de cultureel (waaronder begrepen: wetenschappelijk) gevoelige en bedachtzame selecteerder en verwerver ervan.
   In het materiaal van de overheid weerspiegelt zich in een bepaalde vorm de totale maatschappij,
  omdat de overheid zich zo sterk met de samenleving vermengd heeft. Cultureel gesproken is de
  overheid geen 'dienst' of apparaat, maar een alles omvattende dimensie. Daardoor zijn dankzij
  overheidsarchieven niet alleen de politieke en institutionele geschiedenis maar oók de sociale,
  demografische, economische, culturele, etnische, landschappelijke, geografische, monetaire,
  planologische, technische, medische, architectuur-, universiteits-, wetenschaps-, onderwijs-,
  bedrijfs-, zee- en rechtsgeschiedenis (en nog vele andere specialismen) tot ontwikkeling
  gekomen. Met schrik realiseert men zich dat indien de overheidsarchieven vanaf hun ontstaan
  in de middeleeuwen volgens het (PIVOT-) principe van bewaring tot het kennen van 'het
  handelen van de overheid' zouden zijn gereduceerd, deze takken van kennis over onze
  samenleving nauwelijks zouden bestaan. Ook de enorme massa van de genealogen en lokale
  (amateur-) historici zou zich van het overgrote deel van de micro-informatie uit ambtelijk
  materiaal als patentregisters, belastingkohieren, bijlagen van rekeningen, procesdossiers,
  armendossiers, basismateriaal van ambtelijke registraties, tellingen, enquêtes, lijsten enzovoort
  beroofd weten. Vanuit het maatschappelijke belang geredeneerd kan men bijgevolg stellen: niet
  omwille van het kennen van de overheid bewaart men, maar omwille van de kostbare (zij het
  noodzakelijkerwijze onvolledige) informatie over de totale samenleving die in archieven van
  de overheid voorhanden is.
   Dan valt niet in te zien waarom men zich bij de selectie uitsluitend zou beperken tot de
  bescheiden die betrekking hebben op het handelen van de overheid en de overige kostbare
  feitelijke informatie over de betrokken burgers zou vernietigen. Natuurlijk dient er zwaar
  geselecteerd te worden, maar het gaat hier om de principes. Archieven bewaren betekent:
  investeringen doen in het cultureel vermogen van de toekomst en aldus bijdragen aan een
  continu proces van maatschappelijke vorming, identiteitsontwikkeling en zelfreflectie. Uit het
  feit dat de archiefbewaarplaatsen grote hoeveelheden particuliere archivalia bevatten kan men
  trouwens afleiden hoezeer het archiefwezen zich bewust is van deze culturele taak.
  Aldus is het bestaan van een eigenstandig cultureel belang nog eens onderstreept, waarbij
  herinnerd mag worden aan het feit dat ook de wetgever dit belang erkent en vastlegt. De RCA
  maakt hiervan gebruik door bij de behandeling van conceptvernietigingslijsten onder meer het
  historische aspect zorgvuldig te bezien. Niet zelden neemt de RCA min of meer ad hoc
  aanvullende bewaringsbeslissingen. Ook archivarissen die in de rol van selecteur vernietigingslijsten toepassen, zullen niet zelden nog aanvullende bewaringsbeslissingen nemen.
  Aldus worden brokken maatschappelijke informatie bewaard, niet voor het kennen van het
  overheidshandelen maar voor het kennen van de samenleving. Dit ad hoc karakter van de
  culturele selectie wijst evenwel op een ernstig gebrek aan systematiek bij de culturele waardering van archieven. Gegeven de drift naar globalere en snellere selectiemethoden mag dit een
  punt van grote zorg genoemd worden.
   Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  727
  
  Reactie van de RCA: zoeken naar een culturele selectietheorie
  De RCA heeft besloten zich nadrukkelijk naderte bezinnen op het 'cultureel belang' (met daarin
  begrepen het wetenschappelijk belang). Het is gebleken dat het cultureel belang van archieven
  weliswaar in brede kring en zeker ook onder de archivarissen — wordt erkend en gehonoreerd,
  maar dat het zowel theoretisch als praktisch veel minder duidelijk omschreven is dan het
  administratief belang en — wat bezorgdheid heeft gewekt — ook te weinig expliciet zichtbaar
  is in de tekst en verantwoording van de (concept-)vernietigingslijsten. Deze stukken worden
  opgesteld in een ambtelijk vooroverleg, het zogenaamde driehoeksoverleg. Ook bij de incidentele vernietiging en bij de toepassing van vernietigingslijsten wordt de culturele waarderingsdimensie niet voldoende zichtbaar. Er bestaan geen 'culturele waarderingsrapporten' of iets
  dergelijks. Het is opmerkelijk dat ter voorbereiding van het administratief selecteren binnen
  PIVOT wèl een grote belangstelling bestaat voor het institutioneel onderzoek naar de taken van
  de rijksorganen, maar dat niet geïnventariseerd wordt welke concrete informatie door het
  betrokken orgaan is verzameld, bewerkt, gevormd en doorgegeven. Het institutioneel onderzoek resulteert in taakomschrijvingen, niet in omschrijvingen van de aanwezige informatie.
  De thans in ontwikkeling zijnde 'administratieve selectietheorie' is niet fundamenteel gebaseerd op de urgentie om informatie met een hoge culturele waarde te bewaren. Soms botst dit.
   Zo wordt bij het 'opschonen' en selecteren veel potentieel kritisch materiaal vernietigd, in de
  mate waarin inlichtingen, notities, concepten, kladjes en ambtelijke aantekeningen het moeten
  afleggen tegen gesynthetiseerde en definitieve stukken aan de top. Men kijkt binnen deze theorie
  bijvoorbeeld ook nogal zuur aan tegen het massa-materiaal van dossiers en dergelijke. Het gaat
  hier niet alleen om het BVD-archief, de archieven van de Bijzondere Rechtspleging van na de
  tweede wereldoorlog, de archieven van kantongerechten en rechtbanken, maar ook minder
  opvallende massale bestanden, als die van bijstandsgerechtigden, politiedossiers, ontgrindingen, ruilverkavelingen, (lozings- en bouw-) vergunningen, enzovoort.
  Het administratieve vertoog levert een waarderingsperspectief op waarin dergelijke bestanden
  op een bijzonder selectieve wijze bekeken worden: enkele voorbeelden uit dit massale micromateriaal kunnen bewaard blijven met als doel de werkwijze en mogelijke beleidsontwikkeling
  van de overheid later te kunnen reconstrueren. Nadat een juridisch noodzakelijke termijn
  verlopen is kan het materiaal van de uitvoerende diensten verder vernietigd worden, altijd
  behoudens ad hoc redeneringen wegens een gebleken belang. Soms duikt er namelijk een
  onderzoeker op die het materiaal nodig heeft en dan is men bereid daar welwillend naar te kijken.
  Op het punt van het massale micro-materiaal wordt het gebrek aan een uitgewerkte culturele
  visie op de selectie van archiefmateriaal er niet minder schrijnend en riskant door.
   Natuurlijk is het uitspreken van culturele waarderingen geen eenvoudige zaak. Het subjectieve
  element is noodzakelijk aanwezig. Overigens: is de 'administratieve selectietheorie' wel zo
  objectief? Ook daar moeten waarderingen over het relatieve belang van de vele taken uitgesproken worden, die op zichzelf een discussie rechtvaardigen. Slechts het handelen en niet de materie
  waarmee gehandeld wordt — de informatie waarmee de ambtenaren in de weer zijn — wordt
  reconstrueerbaar gemaakt. Waarom eigenlijk? Hierarchisch hogere organen hebben meer kans
  op bewaring dan lagere. Een van de meest opvallende waarderingen is, dat beleidstaken hoger
  aangeslagen worden dan uitvoerende taken. Werkprocessen van beleidsambtenaren zijn kennelijk interessanter dan die van de uitvoerende diensten. Soms zijn beleid en uitvoering onontwarbaar met elkaar verbonden. Ook dan worden knopen doorgehakt.
  Subjectieve bewaringsbeslissingen zijn in beide selectietheorieën onvermijdelijk. Het praktische probleem van waarderingsuitspraken zit in het bereiken van de noodzakelijke consensus.
  728
  
  1
  
  Een schets van de vernietigingsproblematiek
  
  De consensus over de lijst van belangrijkste handelingen ligt in de normatieve sfeer (wet- en
  regelgeving!) en is door de nabijheid van de betrokkenen op de departementen heel duidelijk.
  In het driehoeksoverleg zal van ambtelijke zijde precies aangegeven worden wat bewaard dient
  te worden. Hoe moet dat met de culturele waarderingsuitspraken? Hier spelen twee problemen.
  Ten eerste is een waardering van informatie slechts mogelijk als er een informatie-onderzoek
  is ingesteld. Van groot belang is dan, dat naast ' institutioneel onderzoek' ook de informatiestromen en -systemen bij de overheid deugdelijk worden omschreven. Ten tweede is het niet
  mogelijk vernietigingscriteria af te stemmen op de particuliere onderzoekinteresses van een of
  andere historicus. Er moet een min of meer aanvaard kader zijn om het cultureel belang van
  stukken te waarderen. Dit kader dient ontwikkeld te worden. Een feitelijke toepassing van
  bewaarprincipes zou commissoriaal—intersubjectief— moeten plaatsvinden en in procedures
  moeten worden vastgelegd.
   Er bestaan reeds procedures: het ambtelijk driehoeksoverleg met - als sluitstuk - de RCA, de
  incidentele vernietiging, de begeleiding van vernietiging. Zij ontberen echter een expliciete
  culturele waarderingsfase. Hier valt wel wat aan te doen. Men zou hierbij kunnen denken aan
  een systeem, waarin archivarissen aan 'cultuurkenners' zorgvuldig voorbereide vragen voorleggen van het type: 'welke archivalia van dit archief acht u vanuit cultureel oogpunt het meest
  waardevol, en waarom'? Een goede procedure zou aldus selectie-adviezen op basis van
  culturele argumenten kunnen opleveren. Mogelijk zou het Nederlands Historisch Genootschap
  een aanspreekpunt kunnen zijn voor dergelijke adviezen.
  Aldus zou een parallelle aanpak ontstaan van enerzijds een selectie van handelingen (met
  institutioneel onderzoek) en anderzijds een selectie van informatie (met een informatieonderzoek). Zou dit niet een theoretisch meer evenwichtige en praktisch meer zorgvuldige
  combinatie opleveren dan toepassing van één van beide?
  Een RCA-discussienota
  Op verzoek van de commissie heeft P. M. M. Klep een discussienota vervaardigd, getiteld
  Archieven bewaren. Cultureel investeren in de toekomst 6. Paragraaf 2 van deze discussienota
  vormt de kern van de notitie.
   Wat zou het denkraam moeten zijn van 'de culturele waardering'? Hoe ziet een culturele
  waardering van archieven eruit? Het kortst mogelijke antwoord luidt: we zullen moeten trachten
  uit te maken welke waarde archiefmateriaal heeft voor 'het kennen van de Nederlandse
  samenleving en cultuur nu'. Het meest waardevolle materiaal dient bewaard te worden voor
  latere generaties. Een heet hangijzer is de praktische vraag op welke elementen men dient te
  letten als men de 'culturele waarde' van archieven wenst te bepalen (par. 2.3). Voor zover uit
  discussies onder archivarissen valt af te leiden bepaalt men zich thans bijna automatisch tot een
  heel specifieke invulling van de culturele waarde van archieven, namelijk de samenvattende
  informatieve waarde van bepaalde stukken. In de nota wordt uiteengezet dat er niet één maar drie
  invullingen van de culturele waarde lijken te bestaan:
  1 sommige archieven of archiefstukken hebben een specifieke symbolische waarde en
  verdienen daarom bewaard te worden;
  2 bepaalde archieven of archiefstukken kennen — de meer vertrouwde — hoogwaardige
  descriptieve (informatieve, synthetische) waarde en
  6 P. M. M. Klep, Archieven bewaren. Cultureel investeren in de toekomst (Nijmegen, oktober 1992,54
  blz.).
  Discussiedossier
  
  archief vernietiging
  
  729
  
  3 sommige archiefbestanden kenmerken zich dooreen buitengewone analytische en kritische
  waarde, reden waarom ze bewaard zouden moeten worden.
   Vervolgens wordt besproken hoe de beoordeling van de culturele waarde van archieven in de
  procedure van de totstandkoming van vernietigingslijsten (en bij toepassing van die lijsten)
  explicieter en effectiever kan worden vastgesteld (par. 2.4). Onderstreept wordt het feit dat de
  culturele waardebepaling als tijd-, omstandigheden- en ook persoonsgebonden verschijnsel
  nooit geheel objectief en exact te omschrijven is (dit geldt trouwens ook voor essentiële aspecten
  van het administratief belang). Daar de culturele waarde van archieven niet meteen af te lezen
  is uit objectieve elementen is er steeds een weloverwogen kwalitatief oordeel nodig gebaseerd
  op een cultureel (niet: administratieO referentiekader. Men moet heel wat weten — onder meer
  wat er in de samenleving speelt en wat voor soort gebruik men van bepaald materiaal zou kunnen
  maken — om cultureel verantwoord te kunnen bewaren.
  Aldus lijkt het mogelijk een intersubjectieve consensus te bereiken door het betrekken van
  (meerdere) adviezen van externe culturele experts bij het driehoeksoverleg, bij incidentele
  vernietiging en bij begeleidingscommissies van vernietigingslijsten. Komt men er niet uit, dan
  zal de RCA als toetsingsorgaan bij wijze van uitzondering de knoop moeten doorhakken,
  waarbij de waarderingsrapporten belangrijke steunpunten zullen zijn. Men moet er echter van
  uit gaan, dat in de ambtelijke voorfase naar een evenwichtig vernietigingsvoorstel gestreefd
  wordt, waarin zowel de administratieve als de culturele gedachtengang verdisconteerd wordt.
  De RCA ziet in deze paragraaf 2 de voornaamste discussiepunten en wacht met grote
  belangstelling af of de beheerders van archiefbewaarplaatsen (die hier beschouwd worden als
  onmisbare culturele agenten in de samenleving) en de archiefgebruikers uit de culturele en
  wetenschappelijke wereld, te samen met hun professionele organisaties, de teneur ervan kunnen
  onderschrijven. Als niet op de een of andere wijze het cultureel belang krachtiger gestalte krijgt,
  dan valt te verwachten dat slechts het administratief belang als verdediging tegen vernietiging
  van de archieven over blijft.
   II Inleiding op de zeven discussiebijdragen
  
  P. M. M. KLEP
  Er bestaat in Nederland een goed uitgewerkt systeem dat de vernietiging van archieven probeert
  te regelen. De commotie betreft niet zozeer de traditionele selectiemethodiek (heel wat
  archivarissen voelen zich ten onrechte plotseling in het beklaagdenbankje), maar spitst zich toe
  op macro-selectiegrondslagen en -methodieken die in het bijzonder op de naoorlogse departementale archieven zullen worden toegepast. Bovendien zijn er reeds signalen dat deze nieuwe
  selectie-opvattingen van PIVOT—een dynamische afdeling van de rijksarchiefdienst—zullen
  gaan doorwerken in de bestaande traditionele selectiemethodiek, ook in provinciale en gemeentelijke archieven 1.
  De onenigheid over de beginselen van archiefselectie is sedert twee jaar een publieke zaak en
  blijft de publieke opinie beroeren. P. W. Klein, de voorzitter van het Nederlands Historisch
  Genootschap (NHG), liet in zijn jaarrede van 17 oktober 1991 al weten ten zeerste gekant te zijn
  tegen nieuwe selectiemethoden van de rijksarchiefdienst2. F. C. J. Ketelaar, de algemeen
  rijksarchivaris, schreef vervolgens onderde kop 'Historisch Genootschap moet tijdig de trom
  roeren' dat archieven inderdaad te belangrijk zijn om alleen aan de archivarissen over te laten3.
  Als hij zoiets zegt, dan is er ook reden voor.
   Sedert eind 1991 is binnen de rijkscommissie voor de archieven (RCA) al heel wat gediscussieerd over (toen nog niet uitgekristalliseerde) beginselen van macro-archiefselectie die binnen
  de rijksarchiefdienst aan het ontstaan waren. De nota Archieven bewaren. Cultureel investeren
  in de toekomst kwam in oktober 1992 gereed 4. Het is van belang te vermelden dat in 1992 tevens
  de 'katechismus' van de zogenaamde PIVOT-methode in een aparte brochure gepubliceerd
  werd5: dit stuk wordt in de RCA-nota niet besproken. Over beide publikaties verscheen een korte
  bijdrage in dit tijdschrift6. Begin 1993 is de nota Archieven bewaren door de rijkscommissie
  voorgelegd aan het genootschap. De deelnemers aan de jaarvergadering is een exemplaar toegestuurd. Het antwoord van het bestuur van het NHG aan de RCA vormt de laatste bijdrage aan
  dit discussiedossier. Bovendien heeft het NHG een permanente archiefcommissie ingesteld (tel.
  070-3140363), die tevens als een discussie- en meldpunt van selectieproblemen dienst doet.
  In dit verband is het interessant te constateren dat al heel wat personen—ook in de pers—zich
  geroepen voelen om over (dreigende) archiefvernietigingen te rapporteren. Het NHG zal hier
  later op terugkomen. Voorlopig kan worden geconstateerd dat er zich verschillende 'soorten'
  achteraf betreurde archiefvernietigingen hebben voorgedaan:
  1 Zie ook een interview met archivarissen over de nieuwe wijze van selecteren in het Historisch
  Nieuwsblad, II (1993) i, 31.
  2 'Jaarrede van de voorzitter van het Nederlands Historisch Genootschap, 17 oktober 1991 ', Bijdragen
  en mededelingen betreffende de geschiedenis der Nederlanden, CVI (1991) iv, 680-681. Zie ook bijdrage
  in NRC-Handelsblad van 9 november 1991.
  3 NRC-Handelsblad, 18 november 1991.
  4 P. M. M. Klep, Archieven bewaren. Cultureel investeren in de toekomst (Nijmegen, oktober 1992,54
  blz.). Zie ook: P. M. M. Klep, 'About ethics of appraisal of archival records', JANUS. Archival Review
  (1992) ii, 61-71.
   5 W. D. Küller, Van de vernietiging van archiefbescheiden naar de selectie van handelingen. Een
  methode voor de vervaardiging van een archief-selectie-instrument uitgaande van het handelen van de
  overheid (Den Haag, 1992, 58 blz.).
  6 P. M. M. Klep, ' Selectie en vernietiging van archiefmateriaal. Waar blijft het standpunt van de historici
  en van het Nederlands Historisch Genootschap', Bijdragen en mededelingen betreffende de geschiedenis
  der Nederlanden, CVIII (1993) i, 190-197.
  Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  731
  
  1 Vernietigingen op basis van door de RCA goedgekeurde vernietigingslijsten, uitgevoerd op
  de ministeries, bij de gemeenten of bij de diensten van de administratie. Deze lijsten, die het
  vernietigbaar materiaal specificeren, zijn meestal erg globaal en laten de mogelijkheid open om
  historisch belangrijke bescheiden ad hoc te bewaren. Bij een maximale vernietigingsdruk
  impliceert dit systeem echter dat alle vernietigbaar materiaal ook werkelijk vernietigd wordt. Dit
  gebeurt bijvoorbeeld als er onvoldoende middelen zijn om bekwame sélecteurs met een
  historische achtergrond te betalen. Formeel-ambtelijk valt dan niemand een verwijt te maken,
  tenzij er aantoonbare fouten gemaakt zijn. De dienst is immers niet verplicht uit het vernietigbaar
  materiaal nog interessant cultureel materiaal te selecteren. Dat wordt geacht de verantwoordelijkheid van de cultuursector te zijn. Zoals al heel vaak is beklemtoond is echter lang niet altijd
  precies van tevoren aan te geven welke deelbestanden historisch relevant zijn: dat dient een
  verstandige selecteur nader te bekijken. Dit probleem is des te prangender als macro-selectie in
  het spel is: een selecteur die niet historisch gevormd is, kan hier conform alle regels cultureel
  belangrijk materiaal vernietigen.
   2 Op basis van door de RCA goedgekeurde vernietigingslijsten in de archiefbewaarplaatsen
  van de archiefdiensten. Dit lijkt al veel merkwaardiger: men mag immers verwachten dat
  materiaal dat al in het openbaar archief is opgeslagen zeer zorgvuldig op zijn culturele waarde
  zal worden beoordeeld. Ook hier blijkt 'het historisch belang' het niet altijd zo gemakkelijk te
  hebben, vooral niet waar macro-selectie opgang maakt.
  NB Sommige lijsten zijn intussen al aardig verouderd, zodat een revisie zo langzamerhand
  urgent wordt. Zolang de RCA uit kon gaan van de traditionele, bedachtzame vernietigingspraktijk kon men het vrij snel eens worden over een lijst. Naarmate men thans echter rekening moet
  houden met de mogelijkheid dat die praktijk niet meer bestaat, ontstaat een andere situatie. De
  lijsten zullen opnieuw moeten worden bekeken. Er is nog een tweede punt. Daar waar macroselectie beoogd wordt, zal ook een culturele macro-selectiemethodiek moeten worden geïmplementeerd. Is deze er nog niet, dan zal tot uitstel van vernietiging moeten worden besloten. De
  historische sélecteur zal trouwens ook in geval van macro-selectie absoluut niet gemist kunnen
  worden.
  3 Op basis van door de minister niet conform het RCA-advies vastgestelde vernietigingslijsten.
  Soms komt de RCA met bezwaren die niet gehonoreerd worden. Er wordt dan legaal vernietigd
  wat de RCA had willen behouden. Vermoedelijk is dit type vernietiging niet zo omvangrijk.
  4 Op basis van de zogenaamde incidentele vernietigingen. Deze voltrekken zich buiten het
  gezichtsveld van de RCA. Men mag echter aannemen dat de problemen die bij 1 en 2
  gesignaleerd zijn zich ook hier voor zullen doen.
  5 Ongecontroleerde archiefvernietigingen. Deze mogelijkheid kan niet worden uitgesloten.
   Voorafgaande aan de feitelijke vernietigingen bestaat de praktijk van het 'schonen' van
  archieven. Dit gebeurt onder meer door de centrale archiefselectiedienst in Winschoten. Over
  deze praktijk is weinig bekend. Intussen is wel duidelijk geworden dat ook hierin rekkelijke en
  precieze uitvoeringen mogelijk zijn. Een historisch gevormde selecteur die over enige onderzoektijd beschikt zal een ander produkt afleveren dan de administratief gerichte uitvoerder die
  onder tijdsdruk staat.
  De selectiemethodiek
  Zeven personen voerden het woord: drie historici, drie archivarissen en een journalist. De
  (bijgewerkte) teksten van hun voordrachten zijn in dit dossier opgenomen. Zij brachten vele
  aspecten van de selectiemethodiek ter sprake. De sprekers definieerden ieder voor zich het
  
  732
  
  II Inleiding op de zeven discussiebijdragen
  
  selectieprobleem. Hoe ziet hun respectievelijke selectieprobleem eruit en welke aanpak kiezen
  zij? Gaan zij uit van een micro- of een macro-selectie? Zien zij als basis van de selectie de
  'handelingen van de overheid' of de 'informatie in het archief'? Welke kennis moet men volgens
  de respectievelijke sprekers hebben om een goede selectie door te voeren? Voelen zij voor
  culturele waarderingscriteria zoals die in de RCA-nota zijn opgenomen? Wat vinden de
  gebruikers van de PIVOT-selectiemethodiek?
  De archivarissen becommentariëren de selectieproblematiek vanuit hun eigen werkomgeving.
   Mevrouw Pieterse verkeert in de positie van de gemeentearchivaris die werkt met een reeds
  geruime tijd geleden vastgestelde vernietigingslijst voor de gemeentearchieven die van het
  traditionele type is. Dit wil zeggen dat het vernietigbaar materiaal opgesomd is in categorieën
  van documenten die gelijksoortig zijn. Niet deze vernietigingslijst, maar de effectuering
  daarvan wordt besproken. Haar nadere selectiemethodiek is — zo blijkt — traditioneel. De
  vernietigingslijst is niet opgebouwd als een lijst van handelingen van de overheid, zoals PIVOT
  dat doet. De archivaris kijkt naar de inhoud van de archiefbescheiden, ook naar de vernietigbare
  bescheiden. De sélecteur wordt geacht nog eens goed te kijken alvorens daadwerkelijk te
  vernietigen. Daarbij spelen zowel veranderingen in de geschiedbeoefening als specifieke lokale
  historische ontwikkelingen een rol. Een uitgewerkte culturele selectietheorie wordt daarbij niet
  gebruikt. Een explicitering lijkt haar wenselijk. Zij constateert overigens, dat in de praktijk de
  in de RCA-nota genoemde symbolische, descriptieve en analytische waardering van informatie
  reeds gehanteerd worden. Interessant is dat er ook steekproeven worden genomen uit massabestanden wegens de analytisch-kritische waarde ervan. Zij wijst tenslotte op het grote
  probleem van de computerbestanden, de zogenaamde MLG's. De strekking van haar betoog is
  onmiskenbaar geruststellend. Geconstateerd moet echter worden dat vele gemeenten niet
  beschikken over een archivaris die zorgvuldig nagaat wat er uit het als vernietigbaar aangeduide
  materiaal nog dient te worden bewaard.
   A. J. den Teuling is provinciaal archiefinspecteur en bespreekt de complicaties die bij het
  ontwerpen van een normatieve provinciale vernietigingslijst opduiken. Het bewaarniveau blijkt
  de sleutel te zijn om tot gerichte vernietiging van dubbelen in de administratie over te kunnen
  gaan. Een handelingenlijst à la PIVOT heeft in het algemeen geen zin. Een goede kennis van de
  institutionele werking van het overheidsapparaat is niettemin absoluut noodzakelijk. Ook hij
  gaat uit van een bepaalde handelingsvrijheid van de selecteur. Rijke, onvervangbare detailinformatie in routinemateriaal moet bewaard kunnen worden, al is het materiaal volgens de lijst
  vernietigbaar. De auteur geeft geen blijk van behoefte aan een uitgewerkte culturele selectietheorie. De ad hoc benadering van het historisch belang volstaat kennelijk.
  R. Hol is belast met PIVOT en wordt geconfronteerd met enorme archieven van de departementen, die wegens gebrek aan menskracht geen kleinschalige bewerking kunnen ondergaan.
   Hij verwelkomt de toenemende belangstelling van historici voor de selectieproblematiek, juist
  op het punt van de beginselen van selectie. Hij relativeert het belang van overheidsarchieven
  voor de latere historicus. Er is meer aandacht nodig voor de relatie tussen de archieven van de
  overheid en die van particuliere organisaties. Het selecteren uit archieven bij de overheid
  gebeurt in en met de administratie: de archieven staan daar ook. De belangen van overheid,
  burger en historici moeten alle tot hun recht komen. Hij geeft beknopt aan welke de centrale
  kenmerken van de PIVOT-methodiek zijn: het is een macro-selectiemethodiek, gesteund door
  het nieuwe instrument van het institutioneel onderzoek naar de handelingen van de overheid,
  uitmondend in basisselectiedocumenten waar de handelingen van de overheid worden opgesomd, met daarachter de bewaar- of vernietigingsbeslissing. De selectiedoelstelling is dat het
  geselecteerde archief een reconstructie van het overheidshandelen mogelijk maakt. Deze
  
  Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  733
  
  selectie is weliswaar subjectief, maar toch zo 'objectief' mogelijk. De handelingenlijst fungeert
  tegelijk als een soort controle op de archiefvorming bij de overheid. Uit zijn bijlage wordt
  duidelijk dat het convent van rijksarchivarissen de PIVOT-methodiek steunt. Een culturele
  selectietheorie die gebaseerd is op een waardering van informatie wordt bewust niet gebruikt.
  De historici De Graaff en Klep brengen ieder een aspect van de PIVOT-methodiek ter sprake.
  De Graaff zet kritische vragen bij de consistentie van de PIVOT-methodiek bezien in het kader
  van de door PIVOT zelf beoogde doelstelling van reconstructie van het handelen van de
  overheid, terwijl Klep de PIVOT-methodiek combineert met een cultureel gerichte selectiemethodiek en deze van handen en voeten voorziet.
   De eerstgenoemde, die gespecialiseerd is in de politieke geschiedenis, analyseert de bestuurskundige achtergrond van de PIVOT-methodiek. De handelingenlijst wordt theoretisch gedragen door een takenmodel, in essentie afgeleid van wet- en regelgeving, waarbij PIVOT zieh
  concentreert op het beleid van de overheid. Hij vraagt zich af waarom een zo sterk normatief
  uitgangspunt gekozen is. Hij wijst erop dat zolang er geen formeel vastgelegd beleid is, juist in
  de micro-dossiers van de uitvoerende diensten 'beleid' gevoerd wordt, speciaal bij de beoordelingen, uitspraken, vergunningen en toewijzingen die van deze diensten doorlopend gevraagd
  worden. Hij beargumenteert hoe naar zijn overtuiging de principes van de methodiek met zich
  meebrengen dat de toekomstige historicus die geïnteresseerd is in de handelingen van de
  overheid als het ware oogkleppen worden opgezet. Zijn stelling is dat na toepassing van de
  gepubliceerde PIVOT-methodiek slechts een eenzijdig soort politiek-historisch onderzoek
  mogelijk zal zijn. Bovendien zal naar zijn mening de praktische uitvoerbaarheid van de PIVOTbenadering niet eenvoudig zijn.
  Klep zet — in het verlengde van zijn nota — uiteen, hoe een parallelle, complementaire
  archiefselectiemethodiek er in technische zin uit zou kunnen zien. Hij onderscheidt als
  wezenlijke punten in de door PIVOT uitgezette lijn: I selectie op basis van handelingen van een
  overheidsorgaan, 2 voorbereid door institutioneel onderzoek naar handelingen, gerelateerd aan
  handelingen elders bij de overheid, 3 met als drie criteria het belang van de administratie, het
  parlement en de burger, en 4 afgesloten door een basisselectiedocument met bewaar- en
  vernietigingsoordelen per handeling, mede bepaald door adviezen van ambtelijke experts.
   Daarnaast stelt hij de culturele macro-selectiemethodiek: 1 selectie op basis van informatie in een
  archief, 2 voorbereid door een onderzoek naar de structuur en omvang van die informatie
  gerelateerd aan andere informatieverwervings- en informatietoepassingsprocessen van de
  overheid, 3 met als drie culturele criteria de symbolische, descriptieve en analytische waarde van
  informatie, en 4 afgesloten door een informatieselectiedocument, mede bepaald door adviezen
  van culturele experts.
  Kooij en de journalist Mulder bespreken de selectieproblematiek vanuit het perspectief van de
  gebruiker. Als specialist in de lokale en regionale economische en sociale geschiedenis ziet
  Kooij geen heil in vernietigingslijsten die een uniforme en dwingende vernietigingspraktijk
  afdwingen. Er moet ruimte blijven voorde lokale archivaris/selecteur, steeds in de veronderstelling dat deze voor zijn taak is toegerust. Hij kan absoluut niet uit de voeten met de nadruk die
  thans bij het selecteren wordt gelegd op de beleidsvorming en het handelen van de overheid.
  Waar blijft de informatie over de burgers en bedrijven op wie al dat beleid wordt losgelaten?
  Daar moet de economische en sociale geschiedenis het van hebben. De te bewaren informatie
  dient niet alleen de produktie, maar ook distributie en consumptie van beleid en bestuur te
  betreffen. Mulder claimt een eigen bewaar-belang voor de journalist. Immers, de effecten van
  vele gebeurtenissen of situaties uit het verleden werken direkt door in het heden of de nabije
  toekomst. Vaak betreft het effecten van machtsuitoefening en beslissingen. Die moeten
  
  734
  
  II Inleiding op de discussiebijdragen
  
  traceerbaar zijn. Namen zijn in dit verband zeer belangrijk. Mulder bepleit het belang van het
  bewaren van persoonlijke archieven en vreest vooreen verminderde belangstelling terzake van
  de openbare archieven. Beide auteurs nemen bijgevolg afstand van de handelingenmethodiek
  en appreciëren het overheidsarchief essentieel als informatiebron.
   Parallelliteit
  De RCA-nota wijst de gedachte af dat de lijst overheidshandelingen het juiste fundament is voor
  een cultureel georiënteerde selectiemethodiek. Verdedigd wordt een complementaire, parallelle
  selectiemethodiek, ieder met een eigen set waarderingsgrondslagen ('handelingen' resp.
  'informatie') en -criteria. Wat vinden de sprekers hiervan?
  Mevrouw Pieterse stelt naar aanleiding van de PIVOT-methodiek dat afgewacht moet worden
  of een selectie van handelingen in de praktijk voldoet. Materiaal ten behoeve van de reconstructie van het handelen van de overheid heeft in ieder geval ook culturele betekenis: zo wordt
  duidelijk hoe de overheid werkt. In de traditionele selectiemethodiek krijgt de eigen culturele
  selectie op basis van de informatie-inhoud van documenten het volle pond. Daardoor wordt in
  de praktijk veelal een parallelle selectie gerealiseerd.
  Den Teuling beklemtoont dat de informatie in een overheidscontext tot stand komt en laat zien
  hoe bewaringsoordelen van detailinformatie opgebouwd zijn uit twee overwegingen: het betreft
  unieke informatie èn het betreft een aangelegenheid van belang voor de beleidsvorming in de
  provincie. Dit laatste wordt door de auteur — naar het lijkt — als een onmisbare component
  beschouwd. Het culturele belang vloeit voort uit de oorspronkelijke administratieve functie, zo
  stelt hij. Aanwezig interessant materiaal over de welzijnsinstellingen wordt vernietigd omdat de
  beleidsbetrokkenheid van de provincie oppervlakkig is. Men hoopt vervolgens dat het rijksarchief in staat zal zijn de (helaas niet verplicht bijgehouden) archieven van deze instellingen te
  verwerven. De conclusie lijkt onvermijdelijk, dat hier geen parallelle selectie plaats vindt, maar
  — zoals het in de RCA-nota genoemd wordt—een geschakelde selectie, met het primaat voor
  beleid en bestuur, met daarnaast een culturele acquisitiepolitiek van particuliere archieven.
   Hol bespreekt het punt van de parallelle selectie niet rechtstreeks. Parallelle selectie is voor
  hem het afwegen van de uiteenlopende belangen van de administratie, de burgeren het historisch
  belang, op basis van een macro-selectie van de handelingen van de overheid. Dit staat in contrast
  met wat in de RCA-nota gesteld wordt. Interessant is het stuk van het convent van achivarissen
  dat de auteur bij zijn bijdrage heeft gevoegd. Hierin wordt de PIVOT-methodiek tegen de in de
  nota ontwikkelde gedachtengang verdedigd: de overheidshandelingen zijn en blijven de enige
  systematische basis van selectie. Geen parallelle selectie: een aparte beoordeling van de
  informatie in archieven op basis van symbolische, descriptieve en analytische waarde wordt
  verworpen; deze waarderingen moeten worden meegewogen bij het selecteren van handelingen.
  De informatiewaarde van documenten kan geen basis van selectie zijn, omdat deze nauwelijks
  objectief te bepalen is.
  De Graaff heeft weinig vertrouwen in de PIVOT-methodiek voor toekomstig kritisch politiekhistorisch onderzoek, doch besteedt weinig aandacht aan alternatieven. Wel vraagt hij zich af
  waarom de rol van de overheid als informatievergaarder over de samenleving niet wordt
  uitgebuit. Hij hoopt dat de aanwezigheid van historici in het driehoeksoverleg een herstel van
  het evenwicht van het administratief en historisch belang zal bevorderen. Zoals te verwachten
  heeft Klep de parallelle selectie niet opgegeven: hij heeft er thans een technische uitwerking aan
  gegeven, die zojuist is besproken.
   Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  735
  
  Kooij benadrukt de trits van produktie van beleid (handelingen van de overheid), distributie
  van beleid (het feitelijk verkeer tussen ambtenaaren burger) en consumptie van beleid (het effect
  van het beleid bij de verschillende groepen burgers) als uitgangspunt voor een meer evenwichtige selectiemethodiek, omdat alle nadruk valt op de produktiefase van het beleid. De burgers
  blijven veel te veel buiten beeld binnen de PIVOT-methodiek. Voor de verdere ontwikkeling
  van de economische en sociale geschiedenis is een dergelijke verbreding in de selectiemethodiek noodzakelijk. Ditzelfde punt vindt men terug bij Mulder, die veel nadruk legt op informatie
  over personen bij de beslissende overheid en over personen in de betrokken burgerij.
  Intersubjectiviteit
  Een belangrijke kwestie betreft de intersubjectiviteit van het oordeel over vernietigen en
  bewaren, in het bijzonder bij de totstandkoming van vernietigingslijsten (in het zogenaamde
  driehoeksoverleg) en bij de toepassing van vernietigingslijsten. In hoeverre is het gewenst dat
  historici adviseren over selectievraagstukken, en hoe zou dat het beste kunnen gebeuren?
  Pieterse schetst een praktijk van toepassing van de vernietigingslijst, waarin op min of meer
  informele wijze deze intersubjectiviteit tot stand komt. Dit zou wat haar betreft aangescherpt
  kunnen worden. De uiteenzettingen van Kooij en Mulder sluiten hierop aan: beiden bepleiten
  een participatie van externe deskundige historici en journalisten aan commissies die zich
  concreet over de selectie van archiefmateriaal buigen.
  Heel wat minder positief zijn Den Teuling en Hol. Den Teuling beklaagt zich over een
  onverdiende aanval op de integriteit van zowel het vak van de archivaris als het vak van de
  (archivaris-) historicus. Hij ziet weinig in het idee van intersubjectiviteit, zolang zijn gesprekspartners onvoldoende professionele kennis van zaken hebben. Ook zonderde rijksarchiefschool
  kan men het vak leren. De beoordeling van de archieven komt echter toe aan de archivarishistoricus.
  