text: De leenhandel
  
  Het systeem van de leenhandel drukt een heel apart stempel op het
  economische en sociale patroon van deze maatschappij. Over heel
  Indonesië is het 'ijon'-systeem bekend waarbij men geld en vooral
  voedsel opneemt met de afspraak dit naderhand, zodra er nieuwe
  'oogst' is, in natura terug t~ betalen. Dit is voor hem die leent
  Zeer schadelijk, want de afgesproken prijzen die men dan berekent
  zijn veel te laag.
  Men behoeft zich niet te verwonderen dat op Komodo deze leenhandel extreme vormen heeft aangenomen. Immers, men produceert zelf
  veel te weinig voedsel, en door de geïsoleerde ligging is men aangewezen op aanvoer door een paar handelaren. Er is dus geen vrije
  inkoop en verkoop. De kleine man heeft verder geen kapitaal om van
  te voren zijn inkopen op grotere schaal te doen. Hij is aangewezen
  op de toké, de plaatselijke handelaar, dikwijls tevens zijn schuldeiser. Degene die van hem leent heet zijn ana(q) muri 33 , terwijl de
  geldschieter ook wel guru wordt genoemd.
   Toen ik in Sabita was, berekenden de handelaars voor een kilogram van het verplicht afgeleverde tamarindemoes Rp. 25 of Rp. 30,
  al naar gelang de afspraak. Toen ik vier dagen later in Reo kwam,
  was daar de prijs van de tamarinde Rp. 65, terwijl na het seizoen
  
  12
  
  Komodo
  
  de opbrengst per kilo Rp. 90 of meer werd. Behalve met tamarinde
  wordt dikwijls terugbetaald met agar-agar, garnalen, vis en andere
  produkten; soms met een prauw of sampan. Bij een grote algehele
  afbetaling wordt ook wel eens aanvullend geld aangenomen. Behalve
  voedsel wordt ook dikwijls iets anders, zoals een garnalennet, in
  leenhandel gekocht. Men betaalt dan terug met een afgesproken hoeveelheid garnalen en/of turi of met inktvisjes. De uitdrukking voor
  dit lenen is conggo, bijvoorbeeld conggo ma ja ri hiné jo ahu, 'dit
  net neem ik van u af in leenschuld'.
  Sommige toké gelden als menslievend en behulpzaam. Zij geven zo
  nodig voedsel om de mensen te helpen, en eisen niet het onderste
  uit de kan wanneer de schuldenaar in grote nood is. Anderen worden
  egoïsten en uitzuigers genoemd, en kennen geen barmhartigheid. Er
  bestaat onder de toké de afspraak dat men niet uitleent aan mensen
  die al bij anderen in het krijt staan. Somtijds gebeurt het dat zo'n
  schuldeiser een soort huiszoeking doet bij een ana(q) muri om te
  zien of deze wellicht goederen verbergt om die in het geheim aan
  derden over te doen. Zodra het tamarindeseizoen begint, gaat een
  schuldeiser wel eens naar zijn pandeling toe om hem naar Sabita te
  sturen. De mensen moeten dan hun tuintje, waarin nog wel het een
  en ander staat, in de steek laten.
   Een modern geval van terugbetaling is dat van het dienst nemen
  op de bagan van de toké. Zo werkt Q. al sinds 1974 op het visvlot
  van de schuldeiser van zijn vàder. Met nog twee gezellen, ata sawi,
  afbetalenden als hij, werkt hij onder de juragan, de schipper, die
  een familielid is van zijn schuldeiser, gedurende 21 nachten in de
  maand. Elke morgen wordt de opbrengst bij de toké afgeleverd en
  door hen te drogen uitgelegd in het zand. Een kleine portie vis
  voor die dag mag elk met verlof van de juragan mee naar huis nemen.
  Op het eind van de maand wordt de gezamenlijke opbrengst aan vis
  gewogen: De eigenaar krijgt daarvan al terstond de helft. Van de
  rest worden de onkosten aan petroleum en de lampen afgetrokken.
  Van het overblijvende gedeelte krijgt de juragan twee-vijfde en de
  drie ata sawi krijgen elk één-vijfde. Dat wil dan zeggen dat de
  waarde daarvan wordt afgetrokken van hun schuld. Daar de vader van
  Q. invalide is, en zijn moeder en zusje maar weinig kunnen bijverdienen, terwijl men toch doorgaat met rijst te halen bij de schuldeiser, is er voor Q. geen uitzicht een vrij man te worden. Als zijn
  vader sterft, erft hij diens schuld. Indien iemand alleen dochters
  heeft, wordt een schoonzoon verantwoordelijk gesteld voor de terugbetaling. Zo blijven families tientallen jaren in afhankelijkheid
  leven.
  De economische gevolgen van deze leenhandel zijn funest. De pandelingen kunnen zich op een minimum handhaven, maar krijgen zelden
  de kans om voor zichzelf te verdienen en eigen initiatieven te
  ontplooien. Dit heeft gevolgen voorde hele dorpsgemeenschap, want
  in het geheel zijn er ongeveer 65 pandelingen, zodat ongeveer
  tachtig procent van de mensen in schulden leeft. Er zijn zes of
  zeven toké die elk tussen de twee en vijfentwintig schuldslaven
  hebben.
   De sociale status van deze pandelingen is wellicht minder tragisch dan men zou verwachten. Tenslotte hebben ook de rijken in hun
  naaste familie van deze mensen. Men hoeft er elkaar niet op aan te
  kijken. Slechts zelden zou het voorkomen dat het kind van een rijke
  
  Land en volk
  
  13
  
  tegen een ander kind zou zeggen: "Jouw vader is een pandeling van
  de mijne". Blijkbaar is het voor een meisje nauwelijks een reden om
  nee te zeggen, wanneer een pandeling een aanzoek doet. Overigens
  is het gehele complex van de leenhandel op Komodo, dat hier maar
  zeer gebrekkig is beschreven, wel degelijk een probleem dat de aandacht van de sociaal-economen, de officier van justitie en de
  charitas verdient. 34
  
  Religie en magie
  De Islam
  Met uitzondering van een paar toevallig op Komodo terechtgekomen
  jonge mannen uit Flores, die daar tijdelijk verblijven, belijden
  alle inwoners de Islamitische godsdienst. Er is één haji in het
  dorp die afkomstig is van Lénténg aan de Straat Molo. Men is niet
  streng in de leer. Het is gemakkelijk, ook voor blanken, om met de
  bevolking in contact te komen. Ook de vrouwen zijn niet erg schuw,
  en ik zag hoe opgeschoten jongens en meisjes in het openbaar vrij
  met elkaar omgingen en zelfs handtastelijk werden.
  Ik heb over het godsdienstig leven geen navraag gedaan. Hieronder
  enige zaken die ik toevallig waarnam of waarover ik hoorde.
   Bij de begrafenis wordt de dode met het hoofd in de richting van
  Mekka gelegd, en in het graf afgedekt met een plank. Men gelooft
  sterk aan sétang, boze geesten en spoken, die op alle mogelijke
  plaatsen verblijven, onder andere wordt genoemd Nusa Sobang, maar
  ook de tuinen en huizen kunnen er vol van zijn. Men is er bang
  voor, maar er zijn magisch sterke mensen die ze kunnen verdrijven.
  Het eiland Mbarapu is een plaats waar de geesten der overledenen
  wonen. Mbarapu is waarschijnlijk etymologisch hetzelfde als het
  Sumbanese marapu, 'geesten,.35 Het woord voor aardbeving luidt
  hého, maar ter omschrijving zegt men soms ruku jarang ko Mori, 'het
  getrappel van het paard van de Heer'.
  In gewone gesprekken en verhalen gebruikt men voor 'God" de term
  Mori of Mori Keraéng. 36 Iemand die het erg moeilijk had zei: "Mori
  Keraéng ata baé-né", 'de Heer weet het'. De naam 'Allah' heb ik
  niet horen gebruiken, maar dat zal toch ook wel vaak gebeuren.
  Magisch begaafde mensen en hun handelingen
  De medicijnman of medicijnvrouw, de sando, is meestal gespecialiseerd. Als iemand een graat in de keel heeft, wordt de vrouw Jirang
  geroepen, want zij is sando wenéq, de dukun ketulangan in het Indonesisch. Jirang heeft haar magische kracht geërfd van haar vader
  die 'averechts', in stuitligging was geboren, en daarom dukun werd.
  Jirang doet een bepaald middel in water, waarschijnlijk onder het
  uitspreken van een mantra en geeft dat de patiënt te drinken. Deze
  slikt dan mèt het water ook de graat door.
  De moeder van Magu is sando salaq uraq, medicijnvrouw bij verstuikingen. Door masseren wordt de verzwikte voet of de ontwrichte
  arm weer goed 'gezet'. Ze kent een groot aantal medicijnen, en
  vraagt geen betaling voor haar hulp.
   Een van de vrouwelijke nakomelingen van Umpu Dato (zie het gelijknamige verhaal in hoofdstuk 111) erft langs vrouwelijke lijn de
  macht om spoken te verdrijven. Ook zij wordt umpu dato genoemd, en
  ook haar man deelt in die titel. Zo was Haria de umpu dato en haar
  
  14
  
  Komodo
  
  man Obaq uit de clan Sumba kreeg ook die erenaam. Na het overlijden
  van Haria kreeg haar dochter Mudia die magische kracht en de titel
  umpu dato. Mudia's man nam de titel over van schoonvader Obaq.
  Wanneer er veel kwade geesten, sétang, in een huis of in het dorp
  de mensen lastig vallen, roept men de hulp in van de umpu dato
  Mudia. Deze organiseert en leidt dan het maka-ritueel. 37 Dit wordt
  voor een deel beschreven in het hiervoorgenoemde verhaal "Umpu Dato~'.
  Men verzamelt zich bij de plek Kolo Kamba, 'Karbouwekop'. Deze
  plaats is zo genoemd omdat daar Umpu Dato eens in de gedaante van
  een karbouwekop is verschenen. Op die plek wordt door jongelui een
  boomstam, banta, ongeveer een meter boven de grond uitstekend,
  ingegraven. Daarna wordt daar weer een vlaggetje bij geplant, panta
  bendéra 38 , en wordt er de symbolische eregave van een sirihpruim
  bijgelegd. Vlakbij, op het strandje van de riviermond Nanga Ina
  Kamaq, zetten zich de ouden van het dorp neer.
  Terwijl de ouden uit het dorp de trommen gaan roeren, mbo1é
  gendang, beginnen enige mannen de maka-dans uit te voeren. Met
  dreigende sprongen en vervaarlijke gezichten dagen ze de boomstam,
  die de boze geesten symboliseert, uit en ze stompen deze tot hun
  blote vuisten bloeden. Men zegt dat ze geen pijn voelen. Ook wordt
  met het kapmes op de paal ingehakt, en sommigen werpen knuppels
  omhoog die met de vuist worden opgevangen en gestompt.
   Inmiddels is de umpu dato naar het dorp gelopen. Ze is in een
  soort trance, en wordt gedreven, meent men, door haar voorvader
  Umpu Dato. Ze gaat het eerste huis binnen en onderzoekt of er boze
  geesten zijn. Is dit het geval, dan ranselt zij er die uit door met
  een rotan tegen dak of zolder, tegen wanden, pijlers en vloer te
  slaan. Hetzelfde doet zij onder het huis en tegen de huispalen.
  Soms achtervolgt ze de vluchtende geesten op het dorpsplein. Men
  verbaast zich er over dat ze dan geen vermoeidheid kent.
  Vroeger, in tijden van oorlog (zie het verhaal "Umpu Dato") en andere noden, werd op andere wijze hulp bij het heilig graf, keramaq,
  van Umpu Dato gevraagd, en men werd steeds verhoord. Ook particulieren gaan bidden en offeren er. Dit heilig graf bestaat uit een
  ongeveer anderhalve meter hoge hoop van slordig opgestapelde stenen.
  Er liggen steeds restanten van sirihpruimen en sigaretten op.
  Een ander ritueel, waar ik toevallig van hoorde, is béntang Wai
  Sumba 10 tana Wau, 'voormoeder van Sumba gaan (aan)roepen in de
  plaats Wau'. Wanneer een echtpaar geen kinderen heeft, althans geen
  zoon, dan geeft de familie een feest om het ritueel uit te voeren.
  Met sampans trekt een groot gezelschap van belangstellenden onder
  leiding van de oudste van de Sumbaclan naar het strand bij Wau.
   Aangekomen plant men de bendéra Wai Sumba, 'de vlag voor voormoeder Sumba', aan het strand. Dan wordt op een bepaalde steen een
  meegebracht wit doek uitgespreid waarop de offergaven worden gelegd:
  een ei, een betelpruim en tabak of sigaretten. Een kip wordt vrijgelaten. Ongetwijfeld zullen er ook gebeden worden uitgesproken om
  vruchtbaarheid voor het betrokken gezin. In 1982 hoorde ik het volgende gebedje: E Mboho, wiang ko temu ahu anaq moné! Ba wiang, mai
  ahu mai ahang mbé asa hou. 'Ach, Mboho geef mij toch een zoon! Als
  (gij die) geeft, kom ik een (rituele) geit eten hier bij u.' Daarna wordt er water uit de zee geschept in de nabijheid van de offersteen, die een versteende prauw voorstelt. Tenslotte wordt gezamenlijk de feestmaaltijd genuttigd. Thuisgekomen moeten de man en
  
  Land en volk
  
  15
  
  vrouw die om kinderzegen vragen zich met het meegebrachte water
  wassen. "Ze worden zeker verhoord".
  Mboho heet de sacrale constructie van opgestapelde stenen of een
  enkel groot steenblok, opgericht of gewijd door de voorvader van
  een bepaalde clan. In moeilijke omstandigheden doet men een gelofte,
  tinja of saké, om bij een bepaalde mboho een vlag te planten, panta
  bendéra, d.w.z. een soort bedevaart naar die plaats te houden, als
  de bede is vervuld. In deze gelofte wordt uitgesproken welk offer
  wordt gebracht en met welke feestelijkheid het ritueel zal worden
  gevierd. Het kan de al genoemde eenvoudige maaltijd zijn, waarbij
  een kip wordt vrijgelaten. Men kan ook beloven een geit te zullen
  slachten, waarvan dan alle deelnemers en waarschijnlijk ook de
  voorvader of voormoeder hun deel krijgen.
   Het ritueel wordt geleid door de mori ngarang tana, 'de eigenaar
  van de (voorouderlijke) plaats', ook genoemd mori ngarang tara tobo,
  'de erfgenaam van de oprichter'. Deze, bijvoorbeeld de ouderling
  van de Ambonmensen, kan zich door een clangenoot, eventueel ook
  door zijn vrouw, laten vervangen.
  De familie van Tahami, afkomstig uit Sape, maar sinds een paar
  generaties woonachtig in Komodo, ging nog in 1980 naar haar Mboho
  Témba Romba bij Sape om een gelofte in te lossen. Ahama van de
  clan Sésok trok voor een zelfde doel met zijn familie naar Lénténg
  in de straat Molo, waar de Mboho Laja of Mboho Sésok ligt, omdat
  zijn tinja bendéra was verhoord.
  Tegenover pulau Tiga, Nusa Dato, bij Lolo Kuni ligt op de kust
  Mboho Daéng Mandé, een mboho in de vorm van een mooie monoliet.
  Deze is geliëerd aan de clan Ambon. Er wordt dikwijls geofferd. Er
  moeten soms een heel aantal bendéra als ex-voto's, als teken van
  inlossing van gedane geloften, te zien zijn. Een andere heilige
  plek van de clan Ambon is een mboho genaamd Niki Sumba. Deze ligt
  aan de voet van hun berg, de Ntodoh Ara. De stenen zijn mooi opgestapeld als een piramide van ongeveer anderhalve meter hoog. Er is
  echter sinds lang geen ritueel meer ter plaatse gevierd.
  De familie van Magu heeft haar mboho bij Torong Mété staan, op
  de plaats waar de voorvader uit Sape aan land ging. Het is ver weg,
  en men maakt dan van de gelegenheid der bedevaart gebruik om het
  afgelegen strand af te zoeken naar aangespoelde zeeprodukten.
  Verdere mboho zijn Mboho Banu Kongga van de clan Kapu, Mboho
  Tandalu van de clan Sumba, Mboho Kolo Kamba van de Wélak-mensen.
   Naar ik vermoed is het mboho-ritueel een Bima-element. 39
  Totemistische gegevens
  Ik deed geen genealogisch onderzoek, omdat dit veel tijd vergt en
  nogal moeilijk uit te voeren is vanwege de onduidelijke afkomst
  van velen. Toevallig hoorde ik van Magu het volgende. Zijn vader
  is uit Bima gekomen en getrouwd met een Komodomeisje, van wie de
  vader ook afkomstig was uit Bima en van wie de moeder in Komodo
  was geboren. Magu mag geen haaievlees, kéu, eten, evenmin als moeder, broer en zuster. Zijn vader mag dat echter wel. Bij overtreding krijgt men uitslag, gero, op het hoofd en haaruitval. Deze
  overerving van een soort totemverbod langs vrouwelijke lijn is wel
  de moeite waard om nader bestudeerd te worden. Voor Tahami, die
  van Sape afkomstig is, geldt de bengkolo-vis (?Caranx speciosus)
  als totemdier. Zijn vrouw, kinderen en kleinkinderen erven dit
  
  16
  
  Komodo
  
  totemverbod; zijn schoonzoons echter niet. Bij overtreding worden
  ze getroffen door een ziekte, waarbij het opsnuiven van de geur
  van de gebakken vis al een overtreding vormt. De eters en braders
  behoren uit de wind te gaan zitten.
  Het huwelijk
  Naar het huwelijk als zodanig werd geen speciaal onderzoek ingesteld. Het meeste erover hoorde ik naar aanleiding van het onderzoek naar de verwantschapstermen, die wèl mijn aandacht hadden.
   Het schijnt dat de jongelui zich dikwijls zonder voorkennis van
  de ouders als het ware onofficieel verloven. De ouders brengen
  daar weinig tegen in. Intiem verkeer tussen ongetrouwden wordt niet
  beboet, maar wanneer een meisje een baby verwacht, moet de vermoedelijke vader met haar trouwen. Als ik het goed heb begrepen, geeft
  een man die met een jong meisje wil uitgaan haar vijfhonderd
  Rupiah 40 •
  De bruidsprijs, cai, die de familie van de bruidegom geeft, bedraagt Rp. 40.000 tot Rp. 45.000. Dit geld wordt hoofdzakelijk
  voor het bekostigen van de bruiloft gebruikt.
  Er bestaat bij de ouders (nog) een heel zwakke voorkeur voor het
  huwelijk van één van hun zoons met de dochter van een broer van de
  moeder, maar men dwingt noch jongen noch meisje. Het sororaat,
  campo nani ari-né, 'trouwen met de jongere zus (van de overleden
  echtgenote) " komt voor, evenals het leviraat, ala wéi ko ha, 'het
  nemen van de vrouw van de (overleden) oudere broer'. Rasi vindt
  deze huwelijksvormen echter minder gewenst.
  De huwelijksbeletselen zijn, naar men mij vertelde, die van de
  Islam. Als incest wordt beschouwd het verkeer tussen verwanten in
  rechte lijn; tussen (stief)broer en (stief) zuster; met de zuster
  van de echtgenote, zolang deze leeft; met de broer of zuster van
  een ouder; en tussen HZH en WBI'l', de echtgenoten van een broer en
  zuster. Intussen is er wel een geval getolereerd van een blijvend
  huwelijk met FyWD, de dochter van een latere vrouw van de vader,
  dus een stiefzuster. De vier kinderen van deze twee personen zijn
  allen vrij jong gestorven. Een vreemd geval vonden de mensen een
  huwelijk van een man met ZDHZ, de zuster van de echtgenoot van de
  dochter van zijn zuster. Men zei me: "Over die dingen kun je beter
  zwijgen".
   In 1977 was er in Komodo geen enkele man met twee vrouwen, alleen
  een haji uit Sape had zijn tweede vrouw in Komodo.
  Scheiding van gehuwde paren komt zeer zelden voor. Men noemt het
  céngga of talaq. Er leeft slechts één gescheiden vrouw op Komodo.
  Zij heeft een grote dochter, en is later ongehuwd gebleven. Wanneer een vrouw die geen kinderen heeft zou willen scheiden, dan
  moet ze de gehele bruidsprijs terugbetalen. Dit is niet het geval
  "wanneer ze voor haar man kinderen heeft gebaard". De kinderen
  worden immers beschouwd als toebehorend aan de man, in eerste
  instantie.
  Bij overspel, kerawi da, moet een man aan de beledigde echtgenoot
  Rp. 5.000 betalen. In een bepaald geval werd een getrouwde man
  betrapt door de echtgenoot van zijn minnares. Hij werd door die
  echtgenoot stevig afgerammeld, en daarom slechts tot een boete van
  Rp.500 veroordeeld. Het is mij niet bekend, wie er in dergelijke
  
  Land en volk
  
  17
  
  gevallen rechtspreekt.
  In de praktijk blijven allen die trouwen in het dorp wonen.
  Vreemdelingen die er een meisje nemen, behoren er eigenlijk te
  blijven. Mannen halen maar heel zelden een meisje van elders.
  De enige uitzonderingen hierop die.ikheb kunnen achterhalen zijn
  de volgende huwelijken. Hasmi, de dochter van de rijke Rasi is
  getrouwd met een Buginees in Labuanbajo, en woont aldaar. Het
  meisje Mang is getrouwd met Baco, een Bajo-man. Ze woonde eerst op
  Komodo, nu in Papagaran dat administratief bij de desa Komodo
  behoort. Jongemannen die in de laatste tien jaar met vrouwen van
  buiten zijn getrouwd, en daar bleven wonen zijn: Sulimi, die
  getrouwd is in Bima, en Makdan die nu in Sape woont. Verder Idung,
  van wie de vader afkomstig is uit Sape, en Jafa, van wie de vader
  afkomstig is uit Bima. Ze wonen in Sape en Bima.
   De verwantschapstermen
  Komodo - Nederlands - Engelse lijst 41
  AMA (AN,Bm; M amé, ema) vader; F.
  AMA-DUA 'oom' = dua 1, FeB - (+yBC), MeZH - (+WyZC).
  AMA-KIA 'oom' = FyB - (+FeBC), MyZH - (+WeZC).
  ANAQ (IN; M anak) kind, 'oomzegger', 'oomzegster' = S, D, BC (+FB), HBC - (+FBW), ZC - (+MZ), WZC - (+MZH); anaq moné, zoon;
  anaq winé, dochter.
  ARI (AN;Bm;M asé) 'broer', 'zuster' enz. = yB - (+eB), yZ - (+eZ),
  FByS - (+FBeS), FByD - (+FBeD), FZyS - (+MBeS), MByD - (+FZeD),
  MZyS - (+MZeS), MZyS - (+MZeD), MZyD - (+MZeD), yZH - (+~'leZ),
  HyB - (+eBW), WyZ - (+eZH), WyZH - (+weZH), HyBW - (+HeBW), lW(+fW).
  ARIANA (Bm riana) ouders van echtgenote, 'schoonouders', WP.
  BEBÉNDÉ 1 betovergrootouders; PPPP. 2 achter-achterkleinkind; CCCC.
  DUA I 1 (Bm) 'oom' = ama-dua. 2 'tante' = ina-dua.
  HA (ook haha) oudere broer of zus enz. = eB - (+yB), eZ - (+yZ),
  FZeD - (+MByD), MZeD - (+MZyD), eZH - (+WyZ), WeZH - (+WyZH);
  zie ook kaka.
  HAHA (AN) = ha.
  INA-DUA 'tante' = dua 2: MeZ - (+yZC), FeBW - (+HyBC).
  INGKIA (zelden ina-kia) 'tante' = MyZ - (+eZC), FyBW - (+HeBC).
  IPAH (IN,MN;M) 'schoonzuster', 'schoonbroer' = BW + HZ, WBW, HZH;
  DHM + S~'VM.
  oudere nicht = eZ KAKA (Mk; in aanspraak)
  oudere zus,
  (+yB,yZ), eBW - (+HyB,HyZ), FBeD
  (FByC), MZeD - (+MZyC), WeZ,
  ?eZH - (+WyZ); zie ook ha, haha.
  KÉSA (M) 'zwager', 'schoonbroer' = WB, ZH - (+WB); DHF + SWF.
  KOA (MB) 1 schoonzoon; DH. 2 'neef', 'nicht', 'oomzeggers'; ZC (+MB), HZC - (+MBW).
  LAGO (Mk,Bajo; zelden gebruikt) 'zwager' = WZH; zie ha en ari.
  LAHI (IN)
  echtgenoot; H.
  MAMO (Kmb Sumba mamu, FZ, FZH; Lio embu mamo, voorouders) ouders
  van echtgenoot, 'schoonouders'; HP.
   NA (Ng,Lio,Ed,Si,Roté,M nara; Nagé naai palué naja) broer (t.o.v.
  zuster), 'neef' t.o.v. 'nicht' = B - (+Z), FBS - (+FBD), MBS (+FZD), FZS - (+MBD), MZeS - (+MZyD), DHF - (+SNM), SWF - (+DHM).
  18
  
  Komodo
  
  NCAWA (afwijkend lN,PN; Anakala, Surnba angu masawa, Z - (+Z); Bm
  amancawa, zuster; Sangg. sawa(n), echtgenote) zuster (t.o.v.
  broer), = Z - (+B) , FByD - (+FBeS), FZD - (+MBS), MBD - (+FZS),
  MZyD - (+MZeS); DHM - (+SWF), Sl'lM - (+DHF).
  PUA (Bm pua, heer, meneer; Mk,Bg puaq, vader, moeder; heer) 'oom',
  'tante', broer van moeder en diens vrouw; MB - (+ZC) , MBW (+HZC) •
  RlANA (Bm) = ariana.
  UBA (Bm vader; aanspraakwoord) 'oudere broer' enz. = eB - (+yB,yZ),
  eZH - (+WyB,l'lyZ), FBeS - (+FByC), - FZeS - (+MByS), MZeS (+MZyC).
  UMPU 1 (afwijkend; Bm ompu; Mempo) grootvader; PF. 2 kleinkind
  (t.o.v. grootvader): CC - (+PF).
  USl (Ng nusi, PPP; Rrnb nusi, PPP dan CCC) achterkleinkinderen; CCC.
  WAl 1 (Bm;lN,PN; Kolo pewai, Ng,Ed,Lio fai, M vrouwelijk, vrouw
  enz.) grootmoeder; PM. 2 kleinkind (t.o.v. grootmoeder); CC (+PM).
  WARO (Bm) overgrootouders; PPP.
  WÉl (Bm) echtgenote; 11.
  WOTÉ 1 (M) schoondochter; SW. 2 (MB) 'neef', 'nicht', 'oomzegger',
  'tantezegger' = BC - (+FZ) , WEC - (+FZH).
   Engels - Komodo lijst
  B - (+Z;?eZ)
  eB - (+yB,yZ)
  yB - (+eB)
  BC - (+FB)
  BC - (+FZ)
  BW - (+HZ)
  eBW - (+HyB,HyZ)
  CC - (+PM)
  CC - (+PF)
  CCC
  CC CC
  D
  DH
  DHF - (+SI'lF)
  DHF - (+SWM)
  DHM - (+SWF)
  DHM - (+SWM)
  F
  FyB - (+FeBC)
  FeB - (+yBC)
  FBeD FByD FByD FBeS FByS FByS FeBW -
  
  (+FByC)
  (+FBeD)
  (+FBeS)
  (+FByC)
  (+FBeS)
  (+FBeD)
  (+HyBC)
  
  na
  ha;
  (addr.) uba
  ari
  anaq
  woté
  ipah
  ha;
  (addr.) kaka
  wai
  umpu
  usi
  bebéndé
  anaq (winé)
  koa
  késa
  na
  ncawa
  ipah
  ama
  ama-kia
  (ama-)dua,
  ama-tua
  kaka
  ari
  ncawa
  uba
  ari
  na
  (ina-)dua
  
  FyBW - (+HeBC)
  FZ - (+BC)
  FZeD - (+MByD)
  FZyD - (+MBeD)
  FZD - (+MBS)
  FZH - (+WBC)
  FZS - (+MBD)
  FZeS - (+MByS)
  FZyS - (+MBeS)
  H
  HyB
  HBC
  HyBW
  HP
  HZ
  HZC
  HZH
  M
  MB - (+ZC)
  MBD - (+FZS)
  MByD - (+FZeD)
  MBS - (+FZD)
  MBW - (+HZC)
  MeZ
  MyZ
  MZeD MZyD MZyD MeZH
  
  (+MZyC)
  (+MZeS)
  (+MZeD)
  
  ingkia
  mamo
  ha
  ari
  ncawa
  mamo
  na
  uba
  ari
  lahi
  ari
  anaq
  ari
  mamo
  ipah
  koa
  ipah
  ina
  pua
  ncawa
  ari
  na
  pua
  (ina-)dua,
  ina-tua
  ingkia
  kaka, ha
  ncawa
  ari
  (ama-)dua
  
  Land en volk
  MyZH
  (+MZyC)
  MZeS
  MZyS - (+MZeC)
  PF
  PM
  PPP
  PPPP
  S
  SW
  SWF - (+DHF)
  SWF - (+DHM)
  SWM - (+DHF)
  SWM - (+DHM)
  W
  fW - (+lW)
  (+fW)
  lW
  WE
  WEC
  
  ama-kia
  uba
  ari
  umpu
  wai
  waro
  bebéndé
  anaq (moné)
  woté
  késa
  na
  ncawa
  ipah
  wéi
  ha
  ari
  késa
  woté
  
  WBW
  WP
  
  WeZ
  ZWyZ
  WZC
  WZH
  WeZH
  ~lyZH
  
  Z - (+B)
  eZ - (+yB,yZ)
  yZ - (+eZ)
  ZC - (+MB)
  ZC - (+MZ)
  ZH - (+WB)
  eZH - (WyZ,WyB)
  yZH - (WeZ)
  
  19
  ipah
  riana, ariana
  kaka
  ari
  anaq
  lago
  ha
  ari
  ncawa
  ha, haha;
  (addr.) kaka
  ari
  koa
  anaq
  késa
  ha
  (addr. uba)
  ari
  
  De herkomst van de verwantschapstermen
  Als oorspronkelijk Komodo kan men beschouwen
  ama, anaq, ari,
  bebéndé, haha (ha), ina, ipah, lahi, mamo, na en usi.
   Ontleend aan de Bimataal zijn waarschijnlijk: dua, ncawa 42 , pua,
  riana, uba, umpu, wai, waro en wéi.
  uit het Manggarais zijn waarschijnlijk afkomstig : késa, koa en
  woté.
  Van het Makassaars is overgenomen de term kaka; van het Makassaars
  of het Bajo waarschijnlijk emaq en lago.
  Verwantschapstermen en verbintenissen
  Er zijn enige zaken die opvallen, wanneer wij de verwantschapsterminologie vergelijken met de huwelijksverbintenissen in Komodo.
  Het is me niet gelukt een specifieke benaming te vinden voor de
  groep van de bruidsgevers noch voor die van de bruidsnemers, zoals
  men die in de culturen op Flores en Sumba kent. In het maatschappelijk verkeer schijnt het gedragspatroon ten opzichte van FB niet
  te verschillen van dat ten overstaan van MB of met FZH, ofschoon
  de termen een verschillende houding doen verwachten.
  Huwelijken tussen alle kinderen van alle broers en zusters zijn
  geoorloofd, èn gebruikelijk. Dit zou men niet verwachten als men
  o.a. ziet dat het huwelijken zijn tussen terminologische na en
  ncawa, hetgeen primair B en Z zijn. Ook de identiek gelijke naam
  koa voor DH en ZC - (+MB) , en daarnaast woté zowel voor SW als voor
  BC - (+FZ) , doen niet vermoeden dat hier huwelijken vice versa
  mogelijk zijn.
  Voor de socioloog zijn er nog wel meer interessante zaken. Hier
  zou ik er nog opmerkzaam op willen maken dat de oudere broer en de
  oudere zuster, met hun echtgenoten, zeker in de aanspraak, en ook
  door de andere sexe, met een aparte, ongetwijfeld respectvolle
  term uba of kaka worden aangesproken. In hoeverre hieraan ook een
  specifieke maatschappelijke verhouding is verbonden, zou ik niet
  kunnen zeggen. In aanspraak zegt men in plaats van uba ook wel
  késa. Zusters, ook oudere, worden dikwijls met haar naam aangesproken.
   20
  
  Komodo
  
  Enige losse opmerkingen
  
  Ofschoon Komodo slechts een of twee maal per jaar door een arts
  wordt bezocht, en er geen verpleegkundige is gestationeerd, kreeg
  ik niet de indruk ongezonde mensen voor me te hebben. In verband
  met het ongetwijfeld veelvuldig huwen met verwanten, heb ik nog
  speciaal gelet op mismaakten en geestelijk gestoorden. Ik heb er
  geen ontmoet, en navraag leverde ook niets op. Er ligt hier zeker
  een interessant veld van onderzoek voor de eugeneticus en de arts.
  Men noemde kaléra als een ziekte die nogal eens in kleine epidemieën met dodelijke afloop voorkomt. Gelet op de mij genoemde
  symptomen, onder andere zeer sterke uitdroging van het lichaam,
  vermoed ik dat dit de cholera asiatica is.
  Hoe het bestuur van de desa precies loopt zou ik niet kunnen
  zeggen. Met name welke invloed de tua kiling, het adathoofd, heeft
  buiten zijn taak als penggawa taséq, is mij niet duidelijk. Evenmin ken ik de positie van de religieuze functionarissen.
  Het schijnt dat bij kleine geschillen, ook bij huwelijksincidenten, de kepala desa de meest belangrijke persoon is. Gevallen van
  diefstal hoeft hij niet te beslechten, want men beweert zeer absoluut dat de mensen van Komodo zelf niet stelen. Ik neem dat aan.
  Bij strandvondsten is men niet barmhartig. P. trof een mooie
  sampan van cempaga-hout op het strand aan zonder eigenaar. Later
  bleek dat een visser uit Sape die op zee kwijtgeraakt was. Voor het
  bootje dat (toen) ongeveer Rp. 50.000 waard was, moest hij
  Rp. 10.000 aan de strandvonder betalen om het terug te kunnen
  krijgen. Hij was daartoe niet in staat, en de gelukkige vinder
  gebruikt die sampan nog steeds.
   Taalkundig interessant is het dat, wanneer twee vrouwen hooglopende ruzie hebben met elkaar, zij de naam van de tegenstander
  niet meer willen uitspreken. Ze gebruiken dan het woord ngata,
  zowel tegenover die persoon als ook wanneer ze over haar spreken.
  Wellicht betekent het oorspronkelijk 'mens'. Men vergelijke ata en
  het Manggaraise ngata. Wanneer het dorpshoofd of een ander vrede
  maakt tussen beiden, zegt hij: "Moké di kako koing ngata. Koing
  ngarang diri", 'Houdt nu op met die onzin van ngata te zeggen.
  Noem de eigen naam".
  Zover mij bekend wordt er op Komodo door de vrouwen geen enkele
  nijverheid bedreven. Ze kunnen niet weven en niet (meer) vlechten.
  Men biedt wel eens een snoertje schelpen aan, maar, naar ik hoor,
  hebben schoolkinderen dit rijgen van de onderwijzer geleerd. Men
  zegt dat buiten de periode van de tamarindepluk, het agar-agar
  inzamelen en het voedsel zoeken aan het strand, de vrouwen niets
  te doen hebben, en veel bij elkaar gaan praten, kaartspelen en
  gokken.
  11 De taal
  
  1. Inleidende opmerkingen
  
  De bestaande kennis over de taal
  Over de taal op Komodo is, voor zover mij bekend, tot nu toe
  slechts het volgende gepubliceerd. Zoals reeds is vermeld heeft men
  aangenomen dat op Komodo de Bimataal wordt gesproken. Dit blijkt
  uit Esser (1938), waar Komodo bij het Bimataalgebied is ingelijfd.
  Vanuit deze bron is die opvatting terechtgekomen in de Ensiklopedia
  Indonesia (1955:11, 672, Peta bahasa-bahasa) en in de mij bekende
  schoolboeken. Ook in Salzner (1960:15, Karte 18) wordt op Komodo de
  Bimataal als streektaal verondersteld.
   Waarschijnlijk is bovenstaande opvatting gegrond op het feit dat
  het eiland Komodo tot 1930 onder rechtstreeks Bimabestuur stond, en
  op de veronderstelling dat er Bimanezen woonden. Zo schreef, volgens
  Hoogerwerf (1954:32) De Java-Bode op 3 april 1935: " ..• de weinige
  bewoners van Komodo (een 120-tal Bimaneezen) ••• ".
  Het onderzoek
  De informanten. Het was een geluk voor mij dat omstreeks 1970 door
  de bevolking zelf een particulier schooltje met één onderwijzer was
  opgericht. Verscheidene oud-leerlingen van deze school - ze hadden
  vier jaar min of meer geregeld onderricht gehad - hebben mij geholpen. Het waren de heren Abubakar, Dulwahab, Durhaman, Jamdi,
  Magu, Maji, Makdura, Nurdin, Samaila 1 en mevrouw Si ti Safa. Van de
  leerlingen die omstreeks 1940 in Labuanbajo de driejarige volksschool bezochten, waren het de heer Thayeb en vooral de heer Jelatu
  van wie ik veel heb opgestoken.
  Behalve door hun rechtstreekse informaties, uit interviews van een
  kwartier tot enige uren, waren zij met hun kennis van het Indonesisch in staat nadere toelichtingen te geven op antwoorden en
  verhalen van verreweg de belangrijkste informant, de heer Abdulrajab.
  Aan deze meer dan zestigjarige tua kiling, hoofd van de adatgemeenschap, dank ik alle belangrijke mythen en verhalen die hierachter
  zijn opgenomen, en veel gegevens over de geldende gewoonten.
  Hij was echter niet schoolgegaan en kende dus geen Indonesisch.
  Bovendien was zijn uitspraak, doordat hij enige voortanden miste,
  voor mij minder duidelijk.
  Een belangrijke bron van inlichtingen op taalkundig gebied was
  voor mij de heer Alfons Hana. Hij was sinds twee jaar onderwijzer
  op het eenmansschooltje, en had intussen de taal leren verstaan en
  spreken. Dit was voor hem als Westmanggaraier ook niet zo moeilijk.
   Hij kon mij opmerkzaam maken op overeenkomsten met het \.,estmanggarai, en op belangrijke punten betreffende de uitspraak. Helaas
  moest hij echter na de eerste dag van mijn verblijf in 1977 alweer
  naar Labuanbajo en kwam hij op de voorlaatste dag ziek terug.
  22
  
  Komodo
  
  Ik heb slechts een uur of zeven van zijn hulp kunnen profiteren.
  Gelukkig heeft hij later de door mij met een bandrecorder opgenomen
  verhalen van Abdulrajab kunnen uitschrijven en letterlijk vertalen
  in het Indonesisch.
  Tenslotte gelukte het door tussenkomst van de heer Muhamad Thayeb,
  het desahoofd, de jongeman Magu in april 1978 naar Ruteng te laten
  komen. Dit was een zeer vruchtbaar bezoek, omdat ik toen mijn materialen in grote lijnen al had uitgewerkt. Vijf volle dagen heb ik
  met hem kunnen werken. Met behulp van plaatwerk konden wij onder
  andere nog een aantal vissen en schelpdieren min of meer determineren. Verderverteldehij nog een paar eenvoudige verhaaltjes en
  enige raadsels, maar hij kon die zelf niet neerschrijven. Magu's
  hazelip bemoeilijkte echter, jammer genoeg, in een aantal gevallen
  de juiste notering van de uitspraak.
  Mijn werkwijze. Het was zaak om mijn kortstondig onderzoek zo
  efficiënt mogelijk te maken. Ik kon profiteren van mijn voorbereiding vóóraf en ervaringen gedurende een langere studiereis in
  Oost-Manggarai en het aangrenzende Riung in 1976.
   Mijn woordenlijst van ongeveer 1300 woorden had ik getracht aan
  te passen aan de omstandigheden op het eiland. Hierin waren bijna
  alle 214 woorden van Swadesh' lijst voor lexicostatisch onderzoek
  opgenomen. Verder waren er lijstjes voorbereid van planten-, dierenen geografische namen, en van verwantschapstermen. Een honderdtal
  zinnetjes had ik opgesteld om enige grammaticale punten, die me
  van belang leken, te onderzoeken, onder andere de zinsbouw, de wijze
  van bezitsaanduiding, de mogelijke aanwezigheid van een possessieve
  constructie en van formatieve affixen. De bandrecorder zou verder
  zorgen voor de 'levende' taal. Omdat ik zo goed als alleen teksten
  van de heer Abdulrajab heb kunnen opnemen, zijn die gegevens wat
  eenzijdig. Daarbij kwam tijdnood en de onmogelijkheid om rechtstreeks met de mensen in de eigen taal te converseren.
  Nader onderzoek naar de verwantschapstermen heb ik nog enigszins
  'ter plaatse' in het huis van haji Muhammad kunnen verrichten. Een
  nacht ben ik op een visvlot met twee jongelui gaan vissen. Dit was
  een goede gelegenheid om namen van vissen en andere zeedieren te
  weten te komen, en me belangrijke plaatsen met hun namen langs de
  kust te laten aanwijzen. Driemaal maakte ik een wandeling van één
  tot twee uur. Daarbij bleek weer hoeveel gemakkelijker het is namen
  van planten en dieren (vogels) in het veld door aanwijzing te
  achterhalen dan door navraag aan de schrijftafel. Voor nadere
  determinatie verzamelde ik nog een paar planten en enige soorten
  schelpen.
  Bij mijn tweede bezoek heb ik gepoogd de bij nadere uitwerking
  van de gegevens ontstane vragen beantwoord te krijgen en heb ik
  aanvullende gegevens verzameld.
   De opzet van deze studie
  Een nieuwe taal ontdekken betekent een uitdaging. Na de eerste
  verrassing van de ontdekking, en de vreugde van diepere en nieuwe
  inzichten, stoot men op onzekerheden. Ik althans moest mijzelf
  herhaaldelijk corrigeren, en voelde de beperking van te weinig
  opleiding en te weinig gegevens. Anderzijds is het niet waarschijnlijk dat er spoedig iemand zich zal wijden aan de taal van Komodo,
  en bovendien is mijn praktische kennis van verwante talen toch ook
  
  De taal
  
  23
  
  een pluspunt.
  De volgende taalbeschrijving is enigszins selectief. Ik heb toch
  wel de taalgeografie van de Manggaraise groep steeds in mijn achterhoofd gehad, en de nadruk is daardoor gevallen op onderzoek in die
  richting. Om de nadelen daarvan enigszins te ondervangen, en onderzoekers de gelegenheid te geven tot controle en tot eigen onderzoek,
  worden hun zoveel mogelijk gegevens ter beschikking gesteld. In
  verband hiermee zijn alle verzamelde teksten met vertalingen opgenomen, en verder enige namen-en vier woordenlijsten. In de eerste
  ervan zijn de gegeven taalvergelijkingen van belang. 2
  Ik hoop en verwacht dat deze woorden-ennamenlijsten ook van nut
  zullen zijn voor niet-linguïsten, die voor speciaal onderzoek of
  werkzaamheden langere tijd op Komodo verblijven.
  2. Klanken en uitspraak
  Om teleurstellingen te voorkomen lijkt het mij goed vooraf op te
  merken dat ik niet fonetisch ben geschoold. Bovendien is een kennismaking van zeven en nog eens vijf dagen absoluut onvoldoende om aan
  de klanken van een onbekende taal te wennen. Ik zal uitgaan van de
  uitspraak der Indonesische klanken zoals die over de Indonesische
  radio is te horen.
  2.1. De klinkers
  2.1.1. De klinkers worden niet erg helder uitgesproken. Vaak bleek
  het onderscheid tussen de verschillende klinkers voor het oor van
  een buitenstaander als ik niet duidelijk waarneembaar.
   Dikwijls bleek het dat ik een door de spreker als (0) bedoelde
  klank als (u) hoorde: kalu in plaats van kalo, lulu in plaats van
  1010. Dit gebeurde vooral bij de open laatste lettergreep.3
  Is de laatste lettergreep gesloten dan lijkt mij de (0) breder
  uitgesproken, en een daaraan voorafgaande (0) ook: ntàdàh, 'berg',
  (tegenover ntódó, 'gat'). Naar mijn mening is hier echter sprake
  van een zelfde foneem, dus van allofonen.
  Iets dergelijks kwam voor bij de (é). De (é) van paréq wordt veel
  breder uitgesproken dan die van paré, maar ook hier hebben we te
  doen met één foneem lé/.
  Overeenkomstig met het verstaan van sommige (0) 's als (u), noteerde ik ook verschillende malen (i) in plaats van (é) zoals pati
  in plaats van paté, ndiang in plaats van ndéang, en winco of wincu
  in plaats van wénco. Bij navraag meende Magu steeds: "Dat is hetzelfde".4
  2.1.2. Ook de 'pepet' heb ik vaak verkeerd gehoord. Ik schreef
  rugung in plaats van regung, punga in plaats van penga, bulo in
  plaats van belG, luku in plaats van leku en mugu in plaats van megu.
  Wanneer ik zo'n woord uitsprak met 'mijn' (u), werd die terstond
  gediskwalificeerd. 5
  2.1.3. De klank in de eerste lettergreep van een trisyllabe wil nog
  wel eens vervagen tot een 'pepet'. Vooral bij de (al is dat het
  geval. Ik hoorde keloboh naast kaloboh, dabaé naast debaé en ook
  kedondo en kodondo en nog andere.
   2.1.4. Evenals in sommige Manggaraidialecten beïnvloedt de slot'hamzah', ontstaan uit (-k), de voorafgaande klinker. Zo wordt een
  oorspronkelijk manuk als manoq uitgesproken en wuk als woq. Het ware
  
  24
  
  Komodo
  
  na te gaan of een oorspronkelijk -ok zoals in lioq met precies
  dezelfde (0) wordt uitgesproken. Bij (i) en (é) meen ik hier een
  steunvocaal te horen. Zo zegt naar mijn gevoel Abdulrajab Watu
  Weréaq en titièq. Wellicht dat deze trend er de oorzaak van is dat
  in een bepaald tijdvak tasik (uit *taEik) tot taséq is geworden. 6
  2.2. Vocalische tweeklanken
  Ik meen dat deze diftongen in grondwoorden niet voorkomen. Wel is
  dat naar mijn gevoel het geval indien het pronominale -i achter
  een klinker wordt gesuffigeerd: maté-i. Deze (é) + (i) vormen een
  tweeklank die ik bij Abdulrajab bijna als (i) hoor. Wellicht dat
  er uitroepen zijn die een diftong hebben.
  2.3. Klinkerverbindingen
  Twee op elkaar volgende gelijke klinkers worden in principe niet
  anders uitgesproken dan twee ongelijke klinkers; tussen beide
  klinkers gaat de luchtstroom een moment ongearticuleerd door.
  Voorbeelden zijn: kakii, moo en naa. Dit zijn oorspronkelijk Bimawoorden: kakiqi,enz. 7
  2.4. De medeklinkers
  2.4.1. Waarschijnlijk worden de allermeeste (b) 's en (d) 's zoals
  in de Bimataal implosief uitgesproken (Walker 1977:648). Slechts
  in een klein aantal gevallen, die meestal duidelijke leenwoorden
  betreffen, vindt men de normale (b) en (d). Zie verder onder 3.4.
  2.4.2. De (f) komt alleen voor in woorden ontleend aan de Bimataal:
  fana, fénta en cafi. In eigennamen van Arabische oorsprong komt de
  (f) vaak voor, zoals in Hanafi, Abdulfata, Safa, Marifa, Fatima.
  2.4.3. De (h) is zeer weinig fricatief. Zodoende heb ik aanvankelijk de (h) tussen twee klinkers vaak niet gehoord. Ik noteerde dan
  bijvoorbeeld laG in plaats van laho en au in plaats van ahu.
   2.4.4. De eind (-ng) heb ik ook vaak niet gehoord. Men zou kunnen
  zeggen dat die nauwelijks wordt aangehouden. Misschien ook wordt
  de slotklinker flauw genasaleerd. Vóór het suffix (-i) is de (ng)
  weer heel duidelijk te horen: wita ding-i, 'het klinkt niet'.
  2.4.5. Wanneer ik navroeg of een woord met een eind-'hamzah' werd
  uitgesproken, kreeg ik nogal eens een (k) te horen, onder andere bij
  Thayeb en Ahama. Wellicht is dit te wijten aan invloed van de
  school, waar het Indonesische 'anak' en 'duduk' meestal met een (k)
  worden uitgesproken. Menwil (te) duidelijk zijn.
  Naar mijn oordeel zijn er geen woorden die met een 'weiche VokalEinsatz' beginnen. Daarom kan de 'feste Vokal-Einsatz' (q) aan het
  begin van een woord ongeschreven blijven.
  2.4.6. Naar mijn indruk is de (r) palataal gearticuleerd met de
  punt van de tong naar binnen. Duidelijk meen ik het te horen in het
  woord rara in het door Jamludin gezongen tweede liedje van hoofdstuk 111. Misschien is deze uitspraak van de (r) de oorzaak van de
  neiging om de slot-(r) als (h) uit te (gaan) spreken.
  2.4.7. Tot driemaal toe meen ik gehoord te hebben dat Magu 10 hela,
  'ginds', als 10 hendo uitsprak. Ahama (1980) zegt echter 10 henlo,
  waarbij de (-nl-) onduidelijk gearticuleerd is. Het gaat hier
  waarschijnlijk om een samengetrokken héné + 10.
   De taal
  
  25
  
  2.5. Heterorgane clusters
  Men heeft weinig moeite met het uitspreken achter elkaar van
  heterorgane medeklinkers, zoals in belsowang, karkontong, marwiang,
  permila, nggalnggoang, ramlondé, takjong, mbertai, enz. Dit is ook
  het geval bij eigennamen, maar men vindt ook het omgekeerde: naast
  Jamdi hoorde ik ook Jemedi, naast Dulwaha ook Duwaha, naast
  Abdulrajab ook Duraja. Het is waarschijnlijk dat bij minder officiële gelegenheden en door 'minder ontwikkelden' de vreemde woorden
  meer aan het oorspronkelijke idioom worden aangepast. Van dezelfde
  naam kunnen verschillende vormen bestaan: naast Mehama en Muhamad
  heeft men ook Muhammad. 8
  Door asyllabische achtervoegsels na medeklinkers krijgt men ongewone klankgroepen, maar men heeft geen moeite met de uitspraak
  ervan, zoals in ngarangn, inungd, anaqm. Hierin hoor ik geen
  furtieve 'sjwa', maar de slotmedeklinker van het grondwoord wordt
  niet geëxpireerd.
  2.6. De dynamische klemtoon
  In het algemeen ligt de klemtoon op de voorlaatste lettergreep.
  Wellicht is dat ook het geval, indien deze een 'pepet' bevat.
  De voornaamwoordelijke syllabische suffixen beïnvloeden de oorspronkelijke klemtoon niet. Zo ligt zowel bij ina 'moeder', als bij
  ina-mu (inamu), 'uw moeder', de klemtoon op de eerste syllabe.
  3. Enige opmerkingen over de fonemen
  3.1. De klinkerfonemen
  De Komodotaal heeft zes klinkerfonemen, die ik weergeef met lal,
  lé/, lel (= 'pepet'), lil, lol, lul. Hoewel ik zelf hiermee moeilijkheden ondervond, is deze indeling voor de Komodobewoner blijkbaar wel adequaat gezien de reacties bij het voorlezen van teksten.
  3.1.1. Bezien wij de tweelettergrepige woorden, en de laatste twee
  syllaben van drielettergrepige, dan blijkt dat alle mogelijke
  constellaties van de klinkers kunnen voorkomen. Dat zijn er dus
  6 x 5 = 30, omdat de 'pepet' niet in de laatste lettergreep voorkomt.
  Het voorkomen van lu-ol valt te betwijfelen. 9 ldij krijgen dus
  onderstaand diagram.
   a
  
  é
  
  e
  
  i
  
  u
  
  0
  
  a
  
  a - a
  
  é
  
  - a
  
  e - a
  
  i - a
  
  0
  
  - a
  
  u - a
  
  é
  
  a
  
  - é
  
  é
  
  - é
  
  e - é
  
  i
  
  - é
  
  0
  
  - é
  
  u - é
  
  e
  
  X X X
  
  ]:x( X
  
  )x(
  u - i
  
  i
  
  a
  
  - i
  
  Y,
  
  e - i
  
  i - i
  
  0
  
  a
  
  - 0
  
  é -
  
  e -
  
  7'
  
  i -
  
  o -
  
  u
  
  a - u
  
  0
  
  0
  
  y-< e - u
  
  i
  
  0
  
  - u
  
  0
  
  ~
  
  u 1 0
  u - u
  
  Komodo
  
  26
  
  Een 'pepet' kan niet rechtstreeks verbonden worden met een volgende
  klinker. Er moet een medeklinker tussen worden uitgesproken.
  3.1.2. De lengte van een syllabe heeft geen fonologische betekenis.
  De klinker in zelfstandige (niet-clitische) monosyllaben wordt
  meestal gerekt uitgesproken. Men lette er op dat verdubbelde eenlettergrepige woorden door mij gescheiden worden geschreven. Dus
  bijvoorbeeld ma-ma, 'zeer langdurig', waarin de beide delen lang
  zijn en gelijkelijk beklemtoond, tegenover mama, 'kauwen', waarbij
  de klemtoon op de eerste syllabe valt, en beide vrij kort worden
  uitgesproken.
  3.2. De vocaalharmonie
  Zoals hierboven is gezegd, kent de Komodotaal bijna al de mogelijke
  klinkercombinaties in tweelettergrepige woorden. Er is blijkbaar
  bij een aantal sprekers de neiging te bespeuren om in bepaalde
  combinaties de (é) als (i) uit te spreken, en de (0) als (u). Men
  vindt in de taal naast elkaar méu en miu, 'jullie'; déni en dini,
  'ver'; mori en muri, 'heer'; nggodu en nggudu, 'knagen'.
   Hier is sprake van een (recente) (West)manggaraise invloed. In
  een groot aantal dialecten van Manggarai namelijk wordt de (é) in
  de eerste lettergreep tot (i), en de (0) tot (u), indien in de
  tweede lettergreep (i) of (u) voorkomt. In dat geval heeft er dus
  een unificatie met de oorspronkelijke (i-i), (i-u), (u-i) en (u-u)vormen plaats.
  Gezien de ontwikkeling van dit verschijnsel in Manggarai, vrees
  ik dat deze unificatie het ook hier zal winnen. Bij jongeren heb ik
  miu bijvoorbeeld meer gehoord dan bij ouderen. IC
  Voorzover ik heb kunnen nagaan bij Magu is hij zich nauwelijks
  van dit verschil in uitspraak bewust. Dit is waarschijnlijk ook de
  reden ervan dat de transcriptie van Hana, die bovendien een Westmanggaraier is, in dit opzicht nogal eens afwijkt van de door
  Abdulrajab op een bandje gesproken tekst. l l
  3.3. De medeklinkerfonemen
  3.3.1. Wij zouden het onderstaande schema kunnen maken.
  p
  
  b
  mp
  
  ~
  mb
  
  9
  nd
  
  nt
  
  c
  
  j
  
  k
  
  nc
  
  nj
  
  ngk ngg
  
  w
  
  s
  
  g
  
  ng
  
  n
  
  m
  f
  
  d
  
  t
  
  h
  
  q
  
  1
  
  r
  
  Y
  
  3.3.2. Deze 29 fonemen kunnen alle aan het begin van een lettergreep
  voorkomen. Alleen /ngk/ en /nj/ heb ik niet aan het begin van een
  woord aangetroffen.
  Tussen twee klinkers komt in de Komodotaal geen absoluut hiaat,
  dus geen /q/ voor. Wellicht komt hij voor in de uitspraak door
  bepaalde personen van jonge leenwoorden en eigennamen van Arabische
  oorsprong, zoals Saqid.
   3.3.3. Gewoonlijk komen als sluiters in grondwoorden alleen de /h/,
  /ng/ en /q/ voor. Soms hoort men nog finale /s/, /r/ en mogelijk
  
  De taal
  
  27
  
  11/, maar over het algemeen zijn deze tot slot-/hl geworden. 12
  Soms wil men hypercorrect zijn. Of is er wellicht sprake van
  analogie? Zo sprak Thayeb van wiwis «wiwih <wiwir), 'lippen',
  Abdulrajab hoorde ik zeggen puas «puah <puar), 'wildernis', en
  zowel Abdulrajab als Jamludi spraken van de boom wos «woh <?wol)
  (Bombax ceiba).
  Als morfologische sluiters komen nog voor de voornaamwoordelijke
  suffixen: I-dl, I-mi, I-ni, I-si en I-tl.
  3.3.4. De I-hl uit I-si herstelt zich voor het suffix -i: nangih
  naast nangis-i, 'zij weent': nipih, 'zuur', en nipis-i, 'het is
  zuur'. De I-hl uit I-rl vervalt voor dit suffix, evenals de I-q/:
  néq kelobo-i, 'hij bestijgt de prauw', (keloboh <kelobor);kidéq,
  'klein', en kidé-i, 'hij is klein' (zie ook 5.2.2.d).
  3.4.
  Ik heb slechts één geval aangetroffen waar oppositie tussen Ibl en
  I~I voorkomt 13 en geen tussen Idl en 19/. Verwisseling van uitspraak
  wordt door sprekers van de taal steeds als foutief ervaren.
  Uiteindelijk heb ik echter de poging om deze twee foneemparen in
  de orthografie op te nemen moete~ opgeven. Zèlf kon ik de geimplodeerde klanken maar moeilijk van de andere onderscheiden en goede
  informanten had ik ook niet voldoende ter beschikking. Het lijkt
  mij beter géén dan niet-betrouwbare informatie te verschaffen.
  3.5.
  De Iyl is mij alleen bekend in het woord yo en verder in zeer veel
  eigennamen van Arabische oorsprong, zoals Saya, Haiya, Mahaya en
  T(h)ayé(b).
   4. Het woord
  4.1. Pro- en enclitische woorden
  De Komodotaal bezit een aantal proclitische woorden die naast zelfstandige vormen worden gebruikt, onder andere je naast jo en wajo,
  'door'; ke naast ko, 'van'; le naast laho, 'gaan'; se I naast sa,
  'een'; se II naast si, 'zij' mv.; te I naast tau, 'om', enz. Ik
  schrijf deze woordjes apart om leesvergissingen te voorkomen.
  Als 'enclitische vormen' kunnen de pronominale syllabische suffixen worden beschouwd. Deze schrijf ik met een verbindingsstreepje:
  rété-i, 'hij is boven'; ama-mu, 'je vader'. Zie ook 5.2.2.i. en 2.6.
  4.2. De monosyllaben
  Eénlettergrepige zelfstandige woorden z~Jn niet zeldzaam. Zoals
  gezegd worden ze iets gerekt uitgesproken: jang, 'zoeken'; tuh,
  'knie'. Zie ook 3.1.2.
  4.3. De trisyllaben
  4.3.1. Een vrij groot aantal woorden is drielettergrepig. De eerste
  syllabe is niet beklemtoond. In 2.1.3. is er al op gewezen dat in
  de eerste syllabe vooral de (a) nogal eens als 'pepet' wordt uitgesproken.
  4.3.2. De eerste lettergreep heeft meestal de consonant-vocaal-vorm,
  maar soms ook de consonant-vocaal-consonant-vorm.
  28
  
  Komodo
  
  4.3.3. In de groep tri syllaben bevindt zich een groot aantal leenwoorden.
  4.3.4. Het is opvallend dat onder de drielettergrepige woorden zoveel namen van planten en dieren voorkomen. Nu is dit aantal wel
  relatief groot in mijn lijst, omdat ik juist aan deze namen bijzondere aandacht heb besteed. Overigens staat dit verschijnsel niet op
  zichzelf. Wij vinden het in veel talen.
  4.3.5. De drielettergrepige woorden met kalke als eerste lettergreep.
  Men ziet in de woordenlijst dat de eerste lettergreep met bijna
  alle medeklinkers kan aanvangen, maar die met ka-, ke-, ko- beginnen
  zijn verreweg het talrijkst.
  