text: Wanneer dit soort opleidingen vanuit het algemeen belang op een gegeven
  ogenblik minder wenselijk zou zijn, moet de overheid de vrijheid hebben om deze
  beleidswijziging door te zetten, ook al betekent dit dat de ene generatie in de
  jeugdfase minder profijt trekt van publiek gefinancierd onderwijs dan de andere.
  272
  
  Een aantal maatschappelijke ontwikkelingen, die al eerder zijn genoemd, is hier
  van belang. Het onderwijs in schoolverband verliest zijn monopolie. In de
  komende kennisintensieve maatschappij zal er naar verwachting een meer gedifferentieerd geheel van vormen van leren zijn, binnen en buiten het onderwijs en
  in verschillende levensfasen. Aard en vorm van deze nieuwe leeromgeving kunnen vooraf niet precies worden vastgesteld. Vooral de technologische ontwikkelingen en de maatschappelijke acceptatie ervan zijn immers in hoge mate
  onvoorspelbaar. Hetzelfde geldt voor de maatschappelijke en individuele
  behoeften aan onderwijs, binnen en buiten schoolverband.
  Een conclusie is duidelijk: dit gedifferentieerde geheel van nieuwe vormen van
  leren vraagt ook een gedifferentieerd beleidsmatig en bestuurlijk antwoord.
  Het zal zich slecht laten inpassen in een rigide structuur die oorspronkelijk
  alleen bedoeld was voor het traditionele leren in de jeugdfase. De bestaande
  beleidsstructuur, die zich vooral kenmerkt door directe wettelijke aanspraken op
  publieke bekostiging, moet dan ook niet verder worden uitgebouwd. De nieuwe
  behoeften aan onderwijs zullen beleidsmatig op hun eigen merites moeten
  worden beoordeeld en dienen vertrekpunt te zijn voor het komende beleid.
  Uitwerking voor de volwasseneneducatie
  Hierboven is al aan de orde geweest dat meer onderwijs op hogere leeftijd maatschappelijk wenselijk zou zijn. Ook is al aangegeven dat sommige onderwijsvoorzieningen voor volwassenen voor (bijna) volledige publieke bekostiging, op
  basis van wettelijke aanspraken, in aanmerking kunnen komen. Het gaat dan om
  elementaire vaardigheden die wezenlijk zijn voor maatschappelijke participatie
  en die men vroeger onvoldoende heeft kunnen leren.
   onderwijs
  
  Zo moet men kunnen omgaan met complexe bureaucratische systemen in de
  overheidssfeer of in de zorgsector.
  Voor het overige volwassenenonderwijs lijkt het stelsel van wettelijk gewaarborgde rechten minder op zijn plaats. Hier kan de overheid beschikken over een
  uitgebreider arsenaal van mogelijke interventietypen, zoals:
  • een zuiver wettelijke ordening op onderdelen, zoals kwaliteit en diploma’s;
  • een globale financiële stimulering, met name fiscaal;
  • een globale facilitering, zoals het aanbieden van een fysieke infrastructuur;
  • een beperkte selectieve subsidiëring op basis van een open beleidsbevoegdheid. De beperking kan dan liggen in de tijd, bijvoorbeeld door een startsubsidie toe te kennen, of in een specifieke doelgroep. Afhankelijk van de schaal
  van de voorzieningen kan de beleidsbevoegdheid zowel bij een hogere als bij
  een lagere overheid liggen. Ook hier verzet het uitgangspunt van differentiatie zich tegen een principiële keuze vooraf.
  Een dergelijke gedifferentieerde aanpak wordt overigens al geruime tijd gevolgd
  op het bredere terrein van onderwijs en cultuur, zoals het sociaal-cultureel
  werk, vormings- en bibliotheekwerk.
  Differentiatie verdraagt zich moeilijk met het gelijkheidsidee dat juist in het
  klassieke onderwijsbeleid zo’n grote rol speelt. Daarom wordt hier nader ingegaan op de mogelijkheid het leeftijdscriterium in de wetgeving voor onderwijs
  op te heffen en de wenselijkheid het idee van gelijkwaardige ontplooiingsmogelijkheden te herdefiniëren naar het bredere terrein van onderwijs.
  Het leef tijdscriterium in de onder wijswetgeving.
   Leeftijd is een steeds belangrijker criterium geworden voor de organisatie van
  het maatschappelijk leven. Dit heeft geleid tot een volgtijdelijkheid in de structuur van publieke voorzieningen en tot een toedeling van die voorzieningen
  naar levensfase. Dit geldt heel sterk voor het klassieke onderwijs, waar de rechten en plichten in hoge mate aan de leeftijd gebonden zijn. De nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen gaan nu echter veel meer in een richting dat in de
  levensloop leren, werken en andere activiteiten meer gaan samenvallen. Zou in
  de onderwijswetgeving het leeftijdscriterium dan niet moeten vervallen, zodat
  in plaats van een age-differentiatedsysteem een age-integratedstelsel ontstaat?
  Ook overwegingen van discriminatie van ouderen worden vaak in deze discussie betrokken.
  Bij de beantwoording van deze vragen moet onderscheid worden gemaakt tussen funderend en niet-funderend onderwijs. Eerder is er al op gewezen dat het
  uitgesteld funderend onderwijs voor een beperkte groep van volwassenen evenzeer in aanmerking komt voor publieke bekostiging als het gewone funderend
  onderwijs voor jeugdigen. De problematiek spitst zich vooral toe op het vervolg- en hoger onderwijs. Vervolgonderwijs zal voor jeugdigen, voor volwassenen in de middelbare leeftijd en voor ouderen veelal een andere maatschappelijke en economische functie hebben. Een algemene opheffing van het leeftijdscriterium zou juist deze verschillen in de feitelijke situatie miskennen.
  273
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Blijft het leeftijdscriterium echter algemeen gehandhaafd, dan zou het funderend onderwijs voor ouderen ontoegankelijk worden en zou de mogelijkheid
  worden miskend dat in de nieuwe maatschappelijke context de leersituaties van
  jongeren en ouderen in bepaalde gevallen veel meer dan in het verleden gelijkenis kunnen vertonen. Er zou dus sprake zijn van niet te rechtvaardigen verschillen in behandeling. Kortom, de stelling dat het huidige, naar leeftijd gedifferentieerde stelsel zonder meer moet worden omgezet in een naar leeftijd geïntegreerd stelsel is te absoluut geformuleerd.
   274
  
  Gelijkwaardige ontplooiingsmogelijkheden
  Van oudsher is in het onderwijsbeleid het ideaal van gelijkwaardige ontplooiingsmogelijkheden steeds als uitgangspunt uitgewerkt. Dit geldt zowel voor de
  rechtvaardige verdeling tussen sociale groepen als voor die tussen generaties.
  Of een balans voor het profijt dat sociale groepen of generaties hebben van
  onderwijs wel rechtvaardig is, wordt echter minder belangrijk bij een ontwikkeling waarbij het onderwijs en de school hun monopoliepositie als dé plaats van
  leren verliezen. Deze vraag moet worden verbreed naar nieuwe, andere vormen
  van leren. Het traditionele beleid gericht op de toegankelijkheid van onderwijs
  zal zich dan veel meer ook moeten richten op leerplaatsen buiten schoolverband, op het het leren in de praktijk van de werksituatie en het toegang hebben
  tot en het voor leerdoeleinden kunnen gebruiken van nieuwe media.
  Wederkerig leren tussen generaties
  Door de opkomst van de nieuwe media is de kennisdynamiek versterkt en raakt
  kennis snel verouderd. Deze ontwikkelingen zetten de traditionele positionering van leraar en leerling, waarbij ouderen onderwijs geven aan jongeren ten
  dele op hun kop. Ten dele, want er blijven natuurlijk belangrijke terreinen waar
  de door ouderen opgebouwde praktijk- en levenservaring hun nut behouden en
  het waard zijn om aan jongeren te worden overgedragen. Wel komt er nu ruimte
  voor een nieuw concept van wederkerig leren tussen de generaties, waarbij de
  positie van leraar en leerling wisselen en niet vooraf naar leeftijdsfase vastgelegd
  zijn. Een voorbeeld van dit soort informele, wederkerige leerprocessen is de
  Amerikaanse sociaal-culturele beweging ‘Generations Together’. Omdat het
  belang van dit soort innovatieve projecten dat van de direct betrokkenen overtreft, zouden zij in aanmerking kunnen komen voor het hier voorgestane selectieve stimuleringsbeleid.
   Conclusies
  Het voorgaande leidt tot de volgende conclusies:
  • voor het leerplichtig jeugdonderwijs blijft publieke financiering in de toekomst domineren. Voor het postleerplichtig jeugdonderwijs zal in ieder geval
  een gedeeltelijke overheidsbekostiging nodig zijn. Onderwijs aan volwassenen dat dezelfde functie heeft als leerplichtig onderwijs (uitgesteld funderend
  onderwijs), zou door de overheid kunnen worden bekostigd. Voor de overige
  vormen van onderwijs zou de overheid het als taak moeten zien primair condities te scheppen en selectief te ondersteunen;
  
  onderwijs
  
  • zowel een principiële algehele opheffing van leeftijdsgrenzen in de onderwijswetgeving als een algehele handhaving ervan gaan uit van een verkeerde
  probleemstelling en zijn derhalve niet aan de orde;
  • wederkerig leren tussen generaties (ouderen onderwijzen jongeren en omgekeerd) is het waard om selectief door de overheid te worden gesubsidieerd.
  Hierbij moet vermeden worden dit in een nieuw ‘stelsel’ te vertalen, zoals in
  het verleden met permanente educatie is geprobeerd. Zeker voor het postleerplichtig onderwijs lijkt de tijd van landelijke uniforme stelsels voorbij te zijn.
  9.7
  
  samenvatting
  Menselijk kapitaal wordt tussen de generaties overgedragen via onderwijs aan
  de jeugd. Bepalend voor de rol van de overheid in het onderwijs zijn de externe
  effecten die investeringen in menselijk kapitaal op de langere termijn met zich
  mee brengen en die zich met name op het algemeen maatschappelijk niveau
  manifesteren.
  Steeds meer jongeren zijn onderwijs op hoger niveau gaan volgen.
   Technologische ontwikkelingen en de groeiende welvaart roepen nu de vraag op
  of en in hoeverre dit onderwijs een taak is van de overheid en of het vooral
  gericht moet zijn op de jeugd. Als gevolg van de stijgende participatie is in de
  levensloop de duur van het onderwijs in de jeugdfase toegenomen, hetgeen ook
  heeft geleid tot een stijging van overdrachten (ondanks een relatieve afname in
  omvang van de jongste cohorten). Was het vroeger voor velen normaal om na het
  lager onderwijs te gaan werken, en daarmee bij te dragen aan het gezinsinkomen
  van de ouders en te sparen voor een eigen gezin, nu wordt eerst een lange opleiding gevolgd. Ouders zijn hierdoor langer verantwoordelijk voor hun kinderen.
  In hoge mate heeft het onderwijsbeleid zich bij deze ontwikkelingen aangesloten in zijn streven de positie van het jeugdonderwijs (leerplichtig en postleerplichtig) te versterken. Daarnaast is er nu een duidelijke trend in het beleid om
  vooral voor het postleerplichtig hoger onderwijs voor jeugdigen een plaats te
  geven aan private financiering.
  Omdat jongeren steeds langer onderwijs genieten en dus op steeds hogere leeftijd gaan participeren in de arbeidsmarkt enerzijds en anderzijds ouderen vroeger ophouden met werken, wordt in een verouderende samenleving het draagvlak voor oud en jong verkleind. Bovendien zal een verdere verlenging van het
  onderwijs in de jeugd er niet toe leiden dat de welvaart evenredig toeneemt. Het
  lijkt niet verstandig in het beleid aan deze ontwikkelingen voorbij te gaan, mede
  omdat hierdoor de actieve periode op de arbeidsmarkt korter wordt.
   In een verstandige verdeling van onderwijs over de levensloop bestaat daarom
  meer aandacht voor onderwijs op oudere leeftijd en wordt er gezocht naar een
  zekere spreiding van onderwijs en werk (betaalde arbeid en zorg). Wel blijft een
  algemeen hoog opleidingsniveau gehandhaafd. Hiervoor is het noodzakelijk een
  breed onderwijsbeleid op te zetten, gedifferentieerd naar soorten, levensperio-
  
  275
  
  gener at iebew ust beleid
  
  den en typen beleidsinterventies. In veel gevallen kan met een conditionerende
  dan wel aanvullende overheidsrol worden volstaan.
  Ten onrechte worden financieringsproblemen in de toekomst vaak alleen in verband gebracht met voorzieningen voor ouderen. Ook de overdrachten naar jongere generaties kunnen echter gevaar lopen. Om deze reden zou kunnen worden
  gekozen voor een collectieve verantwoordelijkheid voor primair, funderend
  onderwijs, bij een zoveel mogelijk beperkte verlenging van het onderwijs in de
  jeugdfase.
  276
  
  onderwijs
  
  noten
  1
  
  Zie voor de raming van de omvang van deze depreciatie b.v. Mincer en Polachek
  (1974), Cocoran (1979), Mincer en Ofek (1982), Cox (1984, en Groot, Schippers
  en Siegers (1988).
  277
  
  gener at iebew ust beleid
  
  278
  
  technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  10
  
  technologiekapitaal in een
  gener atieperspectief
  
  10.1
  
  inleiding
  “If I have seen further than you and Descartes it is by standing upon the
  shoulders of Giants.” Met deze zinsnede bracht Isaac Newton in een brief aan
  Robert Hook onder woorden hoe kenniscreatie en vooruitgang afhankelijk zijn
  van de inspanningen van vroegere generaties geleerden. Ook geleerden sterven
  weliswaar, maar hun uitvindingen blijven bij ons en werken voor ons.
  Technologiekapitaal – de voorraad kennis die het ons mogelijk maakt om op efficiënte wijze te produceren en handelen – is de ultieme bron van vooruitgang;
  een bron bovendien die overdrachten tussen generaties in het leven roept.
  Kenniscreatie genereert immers effecten die zich verspreiden naar plaats en tijd.
   Nieuwe kennis is dan ook een overdracht met gevolgen voor de relatie binnen en
  tussen generaties omdat:
  1 zij de huidig levende generaties productiever maakt; en
  2 zij toekomstige generaties kennisproducenten op hun beurt weer productiever maakt in het creëren van nieuwe kennis, waarvan hun tijdgenoten en
  nageslacht weer kunnen profiteren.
  In een rapport waarin de verhoudingen tussen generaties centraal staan, ligt het
  daarom voor de hand, in aanvulling op de materiële overdrachten uit de voorgaande hoofdstukken, ook aandacht te besteden aan immateriële overdrachten
  in de vorm van technologiekapitaal.
   De wisselwerking tussen het menselijk kapitaal, zoals besproken in hoofdstuk 9,
  en het technologiekapitaal is groot. Het menselijk vermogen tot creëren en toepassen van kennis is uiteindelijk afhankelijk van de talenten en aangeleerde vaardigheden van mensen en omgekeerd komen die vaardigheden tot ontwikkeling
  door te streven naar vernieuwing (learning-by-design) of door kennis toe te passen (learning-by-doing). Door ook de overdrachten van technologiekapitaal in dit
  rapport te bespreken, worden de verhoudingen tussen generaties in een breder
  verband geplaatst en kan het oordeel over deze verhoudingen ook navenant evenwichtiger luiden. De generationele invalshoek wint nog meer aan belang indien
  men bedenkt dat de baten van kenniscreatie en -ontwikkeling voor de Nederlandse samenleving als geheel vele malen de baten van andere beleggingsvormen
  overtreffen (zie Griliches 1992; Jones en Williams 1998; Jacobs et al. 1999). Het
  draagvlak voor intergenerationele overdrachten kan aanzienlijk verbreed worden
  indien de productiemogelijkheden ten volle worden benut. Dit gegeven is met
  name relevant voor de solidariteit tussen generaties omdat de verhouding tussen
  generaties onder spanning kan komen wanneer de prijs van solidariteit te hoog
  wordt (Van Dalen en Verbon 1999a). In dit perspectief is een ‘faillissement’ van
  het socialezekerheidsstelsel geen onafwendbare gebeurtenis zoals het soms wel
  wordt geschetst, maar kan het wel degelijk worden vermeden mits de bron van
  technische vooruitgang – menselijke creativiteit – in stand wordt gehouden.
   279
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Het voorgaande houdt tevens in dat de individuele en collectieve rationaliteit
  ten aanzien van investeringen in kenniscreatie niet geheel parallel lopen: de
  individuele innoveerder zal nooit geheel de baten van kenniscreatie kunnen ontvangen, doordat een deel ‘weglekt’ naar latere generaties. Weliswaar zijn
  octrooien in het leven geroepen om intellectuele eigendomsrechten te beschermen, maar producten of ontwerpen worden steeds verbeterd, met als gevolg dat
  de waarde van de oudere versies daalt. Wanneer individueel en maatschappelijk
  rendement van kennisinvesteringen ver uit elkaar liggen, kan een actieve rol
  voor de overheid of een andere collectiviteit geïndiceerd zijn. Wat de individuele
  ondernemer niet kan internaliseren, namelijk de externe effecten van kenniscreatie die zich uitstrekken door de tijd heen en naar een veelvoud van plaatsen en
  die daarmee van invloed zijn op de verhoudingen tussen generaties, kan de
  overheid wel internaliseren, althans dat is de theorie.
  280
  
  De externe effecten van kenniscreatie beperken zich echter niet tot productiviteitsstijgingen. Nieuwe kennis genereert voor sommige generaties ook negatieve
  externe effecten, doordat nieuwe kennis oude kennis en oude producten en
  standaarden verdringt. Deze creatieve destructie kan ertoe leiden dat een innovatie het technologiekapitaal van de jongste generatie vergroot, terwijl het technologiekapitaal van oudere generaties verkleind wordt. De vraag is natuurlijk
  hoe groot zulke externaliteiten zijn, hoe zij de band tussen generaties beïnvloeden en in hoeverre dit een zorg voor overheid en samenleving dient te zijn.
   Naast de effecten van kennisvergroting op de productiviteit en de resulterende
  uitbreiding van het draagvlak voor financiële overdrachten, is een laatste reden
  om hier een generatieperspectief te hanteren dat kennis ook van invloed is op de
  levens en levensduur van generaties en daarmee op de verhoudingen tussen
  deze generaties. De levensverwachtingen van generaties geboren aan respectievelijk het begin en het einde van deze eeuw liggen vele jaren uiteen, met alle
  gevolgen van dien voor werken, sparen en leren. Bij de sterke kostenstijgingen
  in de gezondheidszorg, die vaak worden toegeschreven aan de vergrijzing, speelt
  in de praktijk juist de voortschrijdende medische technologie een dominante
  rol. Technologische vooruitgang biedt dus enerzijds oplossingen, maar kan
  anderszijds de maatschappij zwaarder belasten, in dit geval met extra vergrijzing
  als product van menselijke creativiteit. De getalsmatige verandering in de verhoudingen tussen generaties ontwikkelt zich dus ook niet onafhankelijk van de
  stand van kennis in een land, demografie en technologie zijn nauw verweven.
  Zulke verbanden worden gauw over het hoofd gezien als men uitsluitend kijkt
  naar de directe economische effecten van kennisontwikkeling.
  In dit hoofdstuk over de invloed van technologiekapitaal op productiviteit,
  levens en levensduur staan twee vragen centraal:
  1 hoe groot is de bijdrage van technologiekapitaal aan de toename van de welvaart geweest, en
  2 heeft iedere generatie in gelijke mate geprofiteerd van technische
  vooruitgang?
  
  technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  In paragraaf 10.2 wordt eerst vastgesteld hoe belangrijk technische vooruitgang
  is voor de Nederlandse samenleving en daarna wordt bezien in welke mate het
  kenniskapitaal van Nederland heeft bijgedragen aan de toename van economische welvaart. In paragraaf 10.3 wordt het vraagstuk behandeld in welke mate
  generaties geprofiteerd hebben van technische vooruitgang en of de vergrijzing
  van de bevolking van invloed is op het tempo van technische vooruitgang.
   In paragraaf 10.4 wordt de relatie tussen generaties en het technologiekapitaal
  op zijn kop gezet en wordt getracht een antwoord te vinden op de vraag hoe
  belangrijk het technologiekapitaal is voor de verandering van levens en levensduur. Tot slot geeft paragraaf 10.5 de contouren aan van een generatiebewust
  kennisbeleid.
  10.2
  
  de economische vruchten van kennis ontr afeld
  In het verleden werd de motor van economische groei vooral gezocht in de groei
  van arbeid en kapitaalaccumulatie. In de loop der tijd is echter het besef toegenomen dat de groei van het nationaal product ook mogelijk is door technische
  veranderingen in het productieproces zelf. Sterker nog, veel studies komen
  tegenwoordig tot de conclusie dat arbeid en kapitaal maar een klein deel van het
  groeiverhaal vertellen en dat technische vooruitgang – meer productie met
  dezelfde hoeveelheid arbeid en kapitaal – de voornaamste kracht achter de economische groei is. Gaat dit verhaal ook voor Nederland op? In deze paragraaf
  wordt nagegaan hoe belangrijk technische vooruitgang is geweest voor het
  bereiken van onze huidige welvaart.
  Om deze vraag te beantwoorden wordt de langetermijnontwikkeling van
  arbeidsproductiviteit in ogenschouw genomen. In 1870 bedroeg de arbeidsproductiviteit in de Verenigde Staten 2,3 dollar (prijsniveau van 1990) per gewerkt
  uur, in Nederland eveneens 2,3 dollar en in Japan 0,5 dollar (Maddison 1995).
   Ruim honderdtwintig jaar later, in 1992, bedraagt de arbeidsproductiviteit 29
  dollar in de VS, 29 dollar in Nederland en 20 dollar in Japan. De arbeidsproductiviteit is derhalve in de genoemde landen toegenomen met een factor 13, nogmaals 13 en 43. Volgens sommigen is een dergelijke groei van de arbeidsproductiviteit voldoende om het vergrijzingsvraagstuk wat betreft de sociale zekerheid
  op te lossen (Gordon 1999; Bütler en Kirchsteiger 1999). Maar de grote vraag is
  natuurlijk of deze productiviteitsgroei ook in de vergrijsde toekomst onverminderd doorgaat. Productiviteitsgroei is namelijk niet vanzelfsprekend. Figuur 10.1
  illustreert hoe het bruto binnenlands product per hoofd van de Nederlandse
  bevolking zich over twee eeuwen heeft ontwikkeld.
  Pas in de jaren twintig van deze eeuw begint zich een versnelling van groei voor
  te doen die eigenlijk in de gehele negentiende eeuw afwezig is geweest.
  De crisisjaren en de Tweede Wereldoorlog betekenen een tijdelijke achteruitgang, pas na de Tweede Wereldoorlog ontstaat de spectaculaire groei die ongeevenaard is in de Nederlandse geschiedenis. Vragen die opkomen bij dit soort
  groeicijfers zijn: waar komt deze groei vandaan? Wat verklaart de positieve
  trendbreuk in de welvaartsontwikkeling?
  
  281
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Hoe kan het dat arbeid in reële zin (dus gecorrigeerd voor inflatie) ieder jaar productiever wordt? Is dit voornamelijk te danken aan de inzet van steeds meer
  kapitaalgoederen of gaat het niet zozeer om ‘meer’, maar veeleer om ‘beter’, om
  de toename van kennis die het mogelijk maakt productiefactoren doelmatiger in
  te zetten? Dit laatste is ongetwijfeld het geval. De radicale trendbreuk halverwege de twintigste eeuw is vooral te verklaren door de mate waarin gebruik werd
  gemaakt van kennis. Door de overschakeling van een landbouwintensieve wijze
  van productie naar een kapitaalintensieve productie (Hansen en Prescott 1998)
  namen de mogelijkheden voor het stimuleren van de economische groei toe.
   Ontwikkeling bruto binnenlands product (BBP, constante prijzen 1990) per hoofd van
  
  Figuur 10.1
  
  282
  
  bbp per hoofd bevolking (x1000 gld)
  
  de bevolking, Nederland, 1815-1996
  40
  
  30
  
  20
  
  10
  
  0
  1850
  
  1900
  
  1950
  
  jaar
  
  Bron: Van Zanden (1997a) en Smits (1999)1
  
  Technische vooruitgang is echter geen eenduidig begrip. Technische vooruitgang zoals die in neoklassieke groeimodellen en -berekeningen naar voren komt,
  is weinig meer dan wat de econoom Abramovitz (1956) ooit noemde ‘the measure of our ignorance’. In de jaren zestig en zeventig rafelden Denison (1962) en
  anderen met hun boekhoudkundige berekeningen de economische groei uiteen
  in verklarende (productie)factoren.2 De methode is relatief simpel: zij corrigeerden de productiviteitsgroei voor de bijdragen van de traditionele productiefactoren (arbeid, kapitaal en land) 3 en hielden dan als ‘technische vooruitgang’ de
  zogenaamde groei van de totale factorproductiviteit (TFP) over. Indien men de
  groei-ervaringen van Nederland onder de loep neemt en de groei uiteenrafelt
  naar de productiefactoren kapitaal en arbeid, zoals weergegeven in tabel 10.1,
  dan blijkt dat de opbouwjaren na de Tweede Wereldoorlog een periode waren
  van uitzonderlijke groei die voor bijna 40 procent valt toe te schrijven aan de
  toenemende productiviteit van de productiefactoren en niet zozeer aan de toename van de hoeveelheid ingezette productiefactoren.4 Hiermee wijkt de twintigste eeuw overigens niet eens zo sterk af van de omstandigheden van de
  negentiende eeuw, waarin de bijdrage van kapitaal en arbeid tezamen ongeveer
  tweederde van de economische groei verklaren, terwijl ongeveer eenderde van
  de groei toegeschreven kan worden aan de toegenomen productiviteit van kapitaal en arbeid (Albers en Groote 1996).
   technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  Tabel 10.1
  
  Groeiboekhouden voor Nederland, 1914-1994
  bijdrage (in procenten) aan economische groei van:
  
  periode
  
  economische groei
  
  arbeid
  
  kapitaal
  
  TFP
  
  1914-1994
  
  3,2
  
  22
  
  46
  
  32
  
  1914-1938
  
  2,4
  
  22
  
  58
  
  20
  
  1948-1973
  
  4,9
  
  18
  
  44
  
  37
  
  1974-1994
  
  2,1
  
  35
  
  32
  
  34
  
  De totale factorproductivitet (TFP) is berekend als het residu van de groeivergelijking TFP = economische groei - α.
  groei arbeid - (1-α) groei kapitaal, waarbij α het factoraandeel van arbeid representeert. Eigen berekeningen op
  basis van data over factoraandelen, kapitaal, arbeid en BBP, Van Ark en De Jong (1996) en Groote et al. (1996).
  De simpele veronderstelling van de bovenstaande TFP-berekening komt neer op
  de constatering dat technische vooruitgang zich voordoet wanneer er meer
  geproduceerd wordt met dezelfde hoeveelheid arbeid en kapitaal. Dit soort
  vooruitgang is echter exogeen, niet belichaamd in de productiefactoren en neutraal ten aanzien van de inschakeling van arbeid of kapitaal.
  Van dergelijke neutraliteit is echter alleen sprake als de verhouding tussen arbeid
  en kapitaal niet verandert onder invloed van innovaties. Gebeurt dit wel – de
  mate waarin is empirisch vast te stellen – dan kan worden bespaard op arbeid of
  kapitaal.5 Innovaties worden ingebouwd in de nieuwste jaargangen kapitaal en
  arbeid. Latere innovaties kunnen de productiviteit van machines die gebouwd
  zijn voor deze innovaties niet beïnvloeden. Wanneer zij dat wel doen, dan spreken we van niet-belichaamde technische vooruitgang. Volgens Den Butter en
  Wollmer (1992) kunnen we technische vooruitgang voor Nederland voor de
  periode 1970-1987 het beste kenschetsen als belichaamde vooruitgang die
  arbeidsbesparend en kapitaalgebruikend is.
   De veronderstelling van een exogene technische vooruitgang – waarbij de productiviteitsgroei als manna uit de hemel komt vallen – laat open of deze vooruitgang
  toeval is of geïmporteerd is door de aanschaf van buitenlandse kapitaalgoederen of
  voortkomt uit kennisinvesteringen van binnenlandse bodem. Volgens economen
  als Romer (1986) en Grossman en Helpman (1988) is technische vooruitgang het
  resultaat van welbewust handelen van onderzoekers en bedrijven. Bedrijven plegen investeringen in research en development (R&D) die noodzakelijk zijn om met
  innovaties op de markt te komen. Een en ander is op te vatten als het R&D-kapitaal
  van een land. Dit is van belang voor zowel de huidige als de toekomstige generaties
  omdat het zowel de huidige als de toekomstige productiemogelijkheden vergroot.
  Het R&D-kapitaal is echter slechts een deel van het bredere begrip technologiekapitaal. Dit bredere begrip omvat zowel de huidige stand van kennis over het produceren van goederen en diensten die is vervat in de voorraad van kapitaalgoederen (hardware), als in software en ‘tacit knowledge’, vrij vertaald ‘stille kennis’. Software is de kennis of informatie die buiten de menselijke brein opgesla-
  
  283
  
  gener at iebew ust beleid
  
  gen kan worden in welke vorm ook, en stille kennis omvat vaardigheden die
  niet gereduceerd kunnen worden tot gecodificeerde informatie. Bekwaamheden
  als intuïtie, inzicht, creativiteit en beoordelingsvermogen zijn nu eenmaal moeilijk te codificeren. Het zijn echter juist deze bekwaamheden die essentieel zijn
  voor het selecteren en toepassen van gecodificeerde kennis en hardware.
   Deze differentiatie van kennissoorten geeft aan dat technologiekapitaal niet alleen
  kennis omvat zoals voortgebracht door onderzoekers die aan de ‘frontiers of
  science’ werken, maar ook de alledaagse kennis die noodzakelijk is om productiefactoren aan te wenden en om handel te drijven. Voor sommige bedrijven maakt
  de stille kennis in gekapitaliseerde vorm een substantieel deel uit van de balanswaarde, hoewel over dit soort kapitaalvormen niet uitdrukkelijk gerapporteerd
  wordt. The Economist (1999: 74) concludeert dan ook met recht dat de statistieken
  die bedrijven verzamelen en waarover zij rapporteren in hun jaarverslagen met
  steeds grotere precisie een indicatie geven over een steeds kleiner deel van hun
  winstbron. Het drijven van handel vereist bijvoorbeeld kennis waarover zelden
  gerapporteerd wordt omdat een deel van die kennis in mensen zit. Investeringen
  in bedrijfsspecifieke vaardigheden die men tijdens het werken opdoet, zouden
  ook voor opname in de voorraad technologiekapitaal in aanmerking komen.
  284
  
  Tabel 10.2 biedt enig zicht op de geregistreerde kennisinvesteringen die een bredere strekking hebben dan alleen maar R&D. Marketing is bijvoorbeeld de grootste kostenpost voor ondernemers wanneer het aankomt op het investeren in
  kennis. De reden ligt ook voor de hand: geen enkel product of idee zal een afzetmarkt vinden zonder enige vorm van marketing.
  Tabel 10.2
  
  Kennisinvesteringen van Nederlandse ondernemers, 1985-1993
  (in miljoenen guldens, lopende prijzen)
  1985
  
  1993
  
  totaal
  
  w.v. industrie
  
  totaal
  
  w.v. industrie
  
  5.780
  
  5.150
  
  6.922
  
  5.599
  
  overige kennisverwerving, w.v.
  4.915
  
  3.315
  
  8.925
  
  5.544
  
  opleidingen
  
  1.990
  
  725
  
  3.515
  
  1.084
  
  R&D
  
  octrooien
  
  85
  
  80
  
  144
  
  135
  
  auteursrechten
  
  889
  
  705
  
  2.204
  
  1.495
  
  1.951
  
  1.805
  
  3.062
  
  2.830
  
  2.762
  
  649
  
  6.218
  
  1.400.
  855
  
  837
  
  6.720
  
  2.400
  
  12.385
  
  4.785
  
  licenties
  software
  administratieve software
  industriële software
  marketing
  exploratiekosten
  overige immateriële vaste activa
  totaal kennisuitgaven
  kennisuitgaven % van BNP
  Bron: Van den Hove (1995: 43).
   250
  
  0
  
  145
  
  60
  
  360
  
  160
  
  20.332
  
  11.574
  
  34.810
  
  17.448
  
  4,8%
  
  2,7%
  
  6,1%
  
  3,0%
  
  technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  In theorie zou technologiekapitaal de drijvende kracht achter het tempo van
  technische vooruitgang moeten zijn. Heeft Nederland daadwerkelijk zijn hoge
  welvaartsniveau daaraan te danken? Helaas is er geen tijdreeks beschikbaar voor
  een behoorlijke reeks aaneengesloten jaren over al deze kennisinvesteringen.
  Wel kunnen we slechts voor een redelijke tijdshorizon een schatting te maken
  van de omvang van het engere R&D-kapitaal en de bijdrage die dit, naast de traditionele productiefactoren als menselijk en fysiek kapitaal, levert. Daarbij is het
  nadrukkelijk niet alleen van belang hoe creatief men is in het bedenken van
  nieuwe producten en kennis maar vooral ook in welke mate men kennis toepast.
  Voor de Nederlandse economie staat in figuur 10.2 het verloop van het R&Dkapitaal voor de periode 1948-1994 afgebeeld.
   Figuur 10.2
  
  R&D-kapitaal als percentage van nationaal inkomen Nederland, 1948-1992
  30
  
  r&d-kapitaal als % bbp
  
  25
  20
  
  15
  
  285
  
  10
  
  5
  0
  50
  
  55
  
  60
  
  65
  
  70
  
  75
  
  80
  
  85
  
  90
  
  jaar
  
  Bron: Van Ark en De Jong (1996)
  
  Deze kapitaalvoorraad is afgeleid uit investeringsreeksen van R&D (zie Van Ark
  en De Jong 1996).6 Wat opvalt is dat het R&D-kapitaal vanaf 1948 tot begin jaren
  tachtig alleen maar in omvang is toegenomen en dat er in de jaren tachtig een stabilisering van de voorraad R&D plaatsvindt op ongeveer 25 procent van het bruto
  binnenlands product. Met die inspanning steken de laatste decennia duidelijk af
  van de R&D-inspanningen vlak na de oorlog en is er een verschil van dag en nacht
  met de Nederlandse economie in de negentiende eeuw en het begin van deze
  eeuw, toen Nederland vooral technologie van elders toepaste en zelf nauwelijks
  bijdroeg aan kennisvermeerdering op wereldschaal (zie Van Zanden 1997b). Pas
  met de vestiging van laboratoria van de nieuwe multinationals en de professionalisering van de wetenschap kwam er aan het begin van de twintigste eeuw duidelijk verandering in het R&D-investeringsniveau.
  De bijdrage van R&D aan de toename van de economische welvaart van
  Nederland staat op grond van het vorenstaande overigens nog niet vast.
  De macro-economische cijfers ten aanzien van arbeid en kapitaal en het nationaal product (zie tabel 10.3) bevestigen de structurele bijdrage van menselijk en
  fysiek (privaat) kapitaal aan de economische groei, de bijdrage van infrastructuur en R&D-kapitaal is echter aan twijfel onderhevig.
  gener at iebew ust beleid
  
  De bijdrage van infrastructurele investeringen is weliswaar groot, maar zij is
  niet stabiel indien we de waarnemingsperiode uitbreiden met het interbellum.
   Een mogelijke verklaring zou kunnen zijn dat in de vooroorlogse jaren infrastructurele investeringen vooral geïnspireerd werden door een Keynesiaanse
  bestedingspolitiek om de crisis te bestrijden. De langetermijngroei-effecten van
  investeringen werden daarbij over het hoofd gezien.
  Tabel 10.3
  
  Schattingen van macro-economische productiecoëfficiënten voor Nederland
  groei BBP
  
  groei BBP
  
  groei BBP
  
  groei privaat kapitaal (machines)
  
  0,25 (3,15)
  
  0,27 (2,36)
  
  0,26 (2,62)
  
  groei infrastructuurkapitaal
  
  0,39 (2,96)
  
  0,15 (0,82)
  
  0,43 (1,96)
  
  groei menselijk kapitaal
  
  0,68 (3,10)
  
  0,72 (3,17)
  
  0,71 (3,13)
  
  -
  
  -
  
  -0,04 (0,31)
  
  constante
  
  groei R&D-kapitaal
  
  0,003 (0,21)
  
  0,003 (0,69)
  
  0,001 (0,43)
  
  schattingsperiode
  
  1948-1994
  
  1914-1994 (excl. WO II)
  
  1948-1992
  
  0,57
  
  0,22
  
  0,55
  
  2,04
  
  2,12
  
  2,06
  
  adj. R
  D.W.
  2
  
  286
  De t-waarden staan tussen haakjes achter de coëfficiënten.
  • Privaat kapitaal omvat hier de geaccumuleerde investeringen in machines, infrastructuurkapitaal omvat de
  geacccumuleerde investeringen in grond-, weg- en waterbouw (zoals gerapporteerd in Groote et al. 1996:
  27-28) en menselijk kapitaal is hier gedefinieerd als het product van de werkzame bevolking, de totale
  hoeveelheid gewerkte uren van de werkzame bevolking, en de jaren scholing per persoon tussen de 15 en
  64 jaar (zoals gerapporteerd in Van Ark en De Jong 1996: 237-239).
  Indien we het nut van het R&D-kapitaal proberen te achterhalen op macroeconomisch niveau, dan moet de conclusie tamelijk teleurstellend zijn.
  Blijkens tabel 10.3 (laatste kolom) heeft de binnenlandse voorraad R&D niet
  zichtbaar bijgedragen aan de verklaring van economische groei. Een aantal factoren kan deze contra-intuïtieve bevinding van de afwezigheid van een R&D-kapitaaleffect verklaren.
  Allereerst bestaat de kans dat het R&D-kapitaal verkeerd gemeten is en dat een
  bredere (of wellicht engere) definitie van innovatief kapitaal gewenst is.
  Een tweede verklaring is dat het technologiekapitaal van vaderlandse bodem
  niet bijzonder relevant is, doch veeleer het technologiekapitaal op wereldschaal.
   Soete en Ter Weel (1999) hebben laten zien hoe zeer de effecten van het kenniskapitaal, zoals ontwikkeld in de Europese Unie en daarbuiten, de effecten van
  binnenlands kenniskapitaal overtreffen.
  Een derde verklaring kan zijn dat de R&D-inspanningen in Nederland voor een
  groot deel voor rekening komen van de vijf grote multinationals (AkzoNobel,
  dsm, Phillips, Shell en Unilever; zie Minne 1995, en Verspagen 1999) en dat een
  gedesaggregeerde analyse op bedrijfsniveau noodzakelijk is om achter de werke-
  
  technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  lijke effecten te komen. Zo’n analyse zou niet alleen de dominantie van multinationals aan het licht brengen, maar ook laten zien dat achter het geaggregeerde
  productiviteitscijfer een enorme variatie schuil gaat. Het belang van microeconomische studies wordt nog eens onderstreept door de bevindingen van
  Bartelsman en Doms (1999) dat een groot deel van de productiviteitsgroei het
  resultaat is van een reallocatie van middelen. De industriële sector wordt gekarakteriseerd door grote verschuivingen in werkgelegenheid en productie tussen
  bedrijfsonderdelen, een feit dat onzichtbaar blijft in de nationale rekeningen en
  macro-economische analyses. Een gedetailleerde analyse over de bijdrage van
  het R&D-kapitaal aan de productiviteit van Nederlandse bedrijven is te vinden in
  Bartelsman et al. (1996a). Deze auteurs komen tot de conclusie dat R&D-kapitaal
  wel een duidelijk effect heeft op productiviteit van bedrijven: de productie-elasticiteit bedraagt ongeveer 0,06 indien men productie meet als bruto productie
  en 0,08 als men de maatstaf beperkt tot toegevoegde waarde.
  De corresponderende rendementen van R&D investeringen bedragen voor de
  verschillende productiemaatstaven 12 procent, respectievelijk 30 procent.
   Een vierde verklaring heeft te maken met het feit dat nieuwe ideeën ook nog verspreid en toegepast moeten worden, willen zij een effect op de productiegroei
  hebben. Kennis werkt derhalve met een grote vertraging door in de economie,
  waarbij de adoptiekosten een hoofdrol spelen. Dit laatste wordt nog al eens vergeten wanneer men over technologiebeleid praat. De adoptie- en verspreidingskosten van nieuwe technologieën vormen een veelvoud van de kosten van kenniscreatie (Jovanovic 1996). Bij de adoptiekosten moet men vooral denken aan de kosten
  van het leren omgaan met een nieuwe technologie. Indien deze kosten te hoog
  zijn kan men begrijpen waarom uitvindingen van een hoge technische kwaliteit
  niet altijd worden ingevoerd en derhalve op een mislukking uitdraaien.
  Een sigarenkistberekening van de relevante adoptiekosten zou neerkomen op de volgende percentages. Stel dat alleen het fundamentele deel van de R&D-kosten in Nederland werkelijk als uitvindingskosten kan worden aangemerkt, dan bedragen deze kosten voor 1993 4,1 miljard gulden7
  oftewel 0,72 procent van het BNP. De kosten om de werknemers aan te passen aan nieuwe technologieën worden gemaakt binnen het reguliere onderwijssysteem en in het bedrijfsleven.
   Indien wordt aangenomen dat de helft van de onderwijsuitgaven (beroepsonderwijs, volwasseneneducatie en hoger onderwijs) is toegesneden op het informeren van leerlingen en studenten
  over nieuwste technologieën en ideeën, dan bedragen deze adoptiekosten voor 1993 16,7 miljard
  gulden oftewel 2,9 procent van het BNP. Voeg daarbij de leerkosten die binnen het bedrijf moeten
  worden gemaakt (die in dezelfde orde van grootte worden verondersteld) en het toegepaste
  speurwerk dan komt Nederland op een totaal aan adoptiekosten van 7 procent van het BNP, het
  negenvoudige van de kosten die gespendeerd worden aan fundamenteel onderzoek. Indien we
  ook nog eens de verspreidingskosten (zoals verwerkt in marketingkosten, exploratiekosten en
  adviezen ter waarde van 13,0 miljard in 1993, zie tabel 10.2) en de externe kennisverwervingskosten (software en patentrechten ter waarde van 15,1 miljard) toevoegen, dan is het belang van binnenlandse kenniscreatie weliswaar aanzienlijk, maar de diffusie en adoptie van kennis speelt een
  veel grotere rol in de economie: ruim 16 keer zoveel geld wordt er uitgegeven aan kennisverwerving, -verspreiding, en -adoptie als aan kenniscreatie. Bij het berekenen van adoptiekosten kan
  
  287
  
  gener at iebew ust beleid
  
  men tegenwerpen dat reclame en marktonderzoekkosten niets van doen hebben met kenniscreatie of -verspreiding maar dit is een te beperkte opvatting van het begrip kenniskapitaal.8
  Marketing vergroot de kennis van consumenten over een nieuw product en middels marktonderzoek vergroot het ook de kennis van de producent. Men kan natuurlijk tegenwerpen dat het op
  de markt brengen van de zoveelste variatie op een waspoeder geen vooruitgang betekent, maar
  dan moet men met evenveel scepsis de R&D-uitgaven bekijken, omdat daarin de ontwikkelingskosten van een waspoeder eveneens verborgen zitten.
   Men moet niet vergeten – een vijfde reden waarom de bijdrage van technologiekapitaal zo moeilijk valt te traceren – dat technische vooruitgang ook betekent
  dat consumptiebehoeften beter worden vervuld dan voorheen. De groeiende
  diversiteit in producten maakt bijvoorbeeld keuzes mogelijk die voorheen niet
  mogelijk waren. De groentewinkel in de jaren vijftig verkocht aanzienlijk minder producten dan de huidige groentewinkel of supermarkt. De keuze uit kleuren verf in de doe-het-zelf-winkel is nagenoeg oneindig, terwijl de gemiddelde
  klant in de jaren vijftig uit slechts een eindig aantal kleuren kon kiezen.
  Technologische vooruitgang laat zich op deze wijze vertalen in een hoger consumptiegenot, maar deze vorm van vooruitgang is niet terug te vinden in de
  nationale productiestatistieken.
  288
  
  Een alternatieve methode om het belang van het R&D-kapitaal op waarde te schatten is door te kijken naar de economische groei die niet valt toe te rekenen aan de
  groei van productiefactoren. De onderstaande tabel bevat enkele berekeningen
  waarin als benadering van technische vooruitgang de TFP (gecorrigeerd voor de bijdrage van menselijk kapitaal) wordt gehanteerd. Deze schattingen komen redelijk
  overeen met de bevindingen van Jacobs et al. (1999: 22) die op basis van microdata
  van Nederlandse ondernemingen voor de periode 1973-1992 een R&D-elasticiteit
  van 0,37 vinden, met andere woorden de totale factorproductiviteit neemt met 3,7
  procent toe wanneer de voorraad R&D met 10 procent toeneemt. De elasticiteit die
  correspondeert met de bevindingen van Jacobs et al. in tabel 10.4 bedraagt 0,31.
  Tabel 10.4
  
  Relatie Totale Factorproductiviteit en R&D-kapitaal, Nederland
  
  ∆log(R&D-kapitaal)
  log(R&D-kapitaal)
  
  ∆log(TFP)
  
  log(TFP)
  
  ∆log(TFP)
  
  log(TFP)
  
  0,17 (2,46)
  
  -
  
  0,35 (1,73)
  
  0,31 (9,01)
  
  -
  
  0,18 (3,98)
  
  -
  
  0,004 (0,64)
  
  3,02 (5,63)
  
  -0,001 (0,21)
  
  1,53 (3,77)
  
  -
  
  0,91 (14,62)
  
  -
  
  0,51 (2,38)
  
  periode
  
  1948-1992
  
  1948-1992
  
  1973-1992
  
  1973-1992
  
  adj. R2
  
  0,10
  
  0,99
  
  0,10
  
  0,96
  
  D.W.
   1,75
  
  1,67
  
  1,97
  
  1,63
  
  constante
  AR(1)
  
  De t-waarden staan tussen haakjes vermeld. De tijdreeks TFP, gecorrigeerd voor de bijdrage van menselijk kapitaal, is ontleend aan Van Ark en De Jong (1996), een AR(1) term is toegevoegd aan de schattingsvergelijkingen
  die gebruik maken van niveaus om voor autocorrelatie te corrigeren.
  technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  Dit directe effect is echter nog een onderschatting van het werkelijke effect van
  R&D omdat effecten over landsgrenzen heen in de berekeningen niet zijn meegenomen. Coe en Helpman (1995) hebben laten zien hoe sterk de factorproductiviteitsgroei voor de periode 1971-1990 in Nederland afhankelijk is van R&Dinspanningen in Duitsland en de Verenigde Staten. Een bevinding van tabel 10.4
  die de studie van Jacobs et al. (1999) enigszins nuanceert, is dat de R&D-elasticiteit niet stabiel is voor een alternatieve schattingsperiode. De elasticiteit voor de
  periode 1948-1992 bedraagt namelijk ongeveer 0,18, praktisch een halvering van
  de coëfficiënt voor de periode 1973-1992. Gegeven het feit dat vele micro-economische studies slechts een uiterst gering effect van R&D-investeringen vinden, is
  deze coëfficiënt nog enigszins verrassend.9
  
  10.3
  
  technische vooruitgang in een gener atieperspectief
  De algemene conclusie van paragraaf 10.2 was dat het tempo van technische
  vooruitgang de afgelopen eeuw verre van constant is geweest en dat daarom niet
  iedere generatie een gelijke mate van technische vooruitgang heeft meegemaakt.
  Een van de krachten achter de technische vooruitgang is de toename van het
  investeringsniveau in kennis. Het leven in een tijd van technologische voorspoed betekent uiteraard niet dat iedereen binnen een generatie in gelijke mate
  meedeelt in die voorspoed. Door de heterogene samenstelling van generaties is
  het onvermijdelijk dat technische vooruitgang niet alleen intergenerationele
  consequenties heeft maar ook intragenerationele.
   Achtereenvolgens worden de verschillen tussen en binnen generaties hierna
  belicht vanuit het perspectief van: (1) de invloed van de vergrijzing van de bevolking op kenniscreatie; (2) de ontwikkelingstijd van inventie tot innovatie; (3) de
  adoptie van innovaties; (4) de wijze waarop technologie de beloning van arbeid
  en kapitaal beïnvloedt.
  10.3.1
  
  vergrijzing en kenniscreatie
  Allereerst kan men het verschil tussen generaties onderzoeken door na te gaan
  of de leeftijdsstructuur van de bevolking van invloed is op de mate van technische vooruitgang. Aangezien de bevolkingsomvang en -structuur deze eeuw
  verre van stationair is geweest, lijken er in potentie mechanismen aanwezig die
  de creatie en adoptie van nieuwe technologieën kunnen bespoedigen, maar ook
  verhinderen. Indien onderzoeksinstellingen vergrijzen, zou daarmee de bron
  van nieuwe ideeën langzaam maar zeker kunnen opdrogen. Hoewel de vergrijzing van de wetenschap een zorg is voor universiteiten, is er echter geen onomstotelijk bewijs beschikbaar van negatieve effecten op het onderzoek. Voor een
  deel is dit verklaarbaar omdat de relatie tussen leeftijd en wetenschappelijke
  productiviteit niet voor alle vakgebieden even duidelijk is (zie Stephan en Levin
  1992). Voor een ander deel is dit verklaarbaar omdat (top)universiteiten hun
  onderzoekers niet hoeven te recruteren uit de binnenlandse bevolking, maar
  wetenschappers kunnen toelaten uit de gehele wereld. Amerikaanse onderzoeksuniversiteiten drijven nu reeds voor een groot deel op buitenlandse
  
  289
  
  gener at iebew ust beleid
  
  onderzoekers (Levin and Stephan 1999). Zo heeft vergrijzing niet noodzakelijk
  een negatieve uitwerking, zolang de internationale migratie van wetenschappelijk talent vrij blijft.
   10.3.2 van inventie tot innovatie
  Voor de verdeling over generaties is het van belang om te weten of investeringen
  in de ontwikkeling van nieuwe producten of ideeën ten goede komen aan de
  generatie die de investering doet. Is de ontwikkelingstijd van het moment van
  uitvinden tot het moment van toegepassing constant of valt er een trend waar te
  nemen in de richting van versnelling of vertraging van de ontwikkelingstijd?
  In figuur 10.3 is de tijd weergegeven die ligt tussen het moment van uitvinding
  en de uiteindelijke commerciële introductie.
  Figuur 10.3
  
  Versnelling ontwikkelingstijd basisinnovaties
  
  200
  150
  
  290
  
  ontwikkelingstijd in jaren
  ( logarithmische schaal )
  
  100
  50
  
  0
  1700
  
  1800
  
  1900
  
  2000
  
  jaar van basisuitvinding
  
  Bron: geconstrueerd op basis van gegevens gepresenteerd in Van Duijn (1979: 139-142)
  
  Figuur 10.3 laat zien hoe basisinnovaties (zie Van Duijn 1979: 138-145) in de loop
  der eeuwen steeds sneller in de economie worden toegepast. Innovaties vóór
  1900 hadden gemiddeld 41 jaar nodig om te rijpen vanaf het moment van uitvinding, een ontwikkelingstijd die in de twintigste eeuw verkort werd tot 26
  jaar. Deze trend zet zich onverminderd voort: na de Tweede Wereldoorlog
  bedroeg de diffusietijd van uitvindingen 18 jaar. Elektriciteit werd in 1708 uitgevonden en als basisinnovatie aangemerkt in 1800. In de twintigste eeuw behoren
  dit soort tijdspannes nagenoeg tot het verleden: de lasertechnologie kende een
  ontwikkelingstijd van 13 jaar, kernenergie van 14 jaar en de anticonceptiepil van
  6 jaar. Voor het perspectief van generaties is deze versnelling van belang omdat
  generaties hierdoor in toenemende mate vruchten terugzien van de eigen onderzoeksinspanning. Voor een deel is dit ook een resultaat van de toegenomen
  levensverwachting (waarover meer in par. 10.4), maar voor een belangrijk deel
  heeft die versnelling te maken met factoren als verbeterde verspreiding van
  informatie, meer concurrentie, meer specialisatie en marktvergroting.
   technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  10.3.3 de adoptie van innovaties
  Op een ander niveau kan men kijken naar de karaktertrekken van het diffusieproces en de rol die generaties daarin spelen. Op het moment dat een innovatie
  op de markt komt, wordt deze niet direct massaal geaccepteerd door de bevolking. Het toepassen van innovaties in een maatschappij is een proces dat veelal
  kenmerken vertoond van een S-curve in de tijd, een olievlek in de geografische
  dimensie (Griliches 1957). Vanzelfsprekend is het besluit om een nieuwe technologie te gebruiken, het resultaat van een afweging van kosten en baten, maar
  dan nog kan men de vraag stellen waarom de ene consument of producent tot
  adoptie overgaat en de ander niet. Onder marketingwetenschappers is reeds
  lange tijd bekend dat de adoptie van innovaties een gevoelig communicatieproces is (Rogers en Shoemaker 1971). Een gangbare categorisering van innovatietypes is die van avontuurlijke ‘innovators’ en ‘early adopters’ versus een meerderheid van consumenten die pas laat een nieuw product gebruiken. In een
  omvangrijk literatuuroverzicht dat Rogers en Shoemaker (1971: 352-354) geven
  over de adoptie van innovaties blijkt dat de meeste studies geen verband vinden
  tussen de leeftijd van de consument en de adoptie van innovaties. De adoptiebereidheid van huishoudens wordt echter wel verhoogd door elementen als het
  scholings- en intelligentieniveau, risico-acceptatie en de participatie in netwerken. In dit licht ligt het voor de hand dat de hoger geschoolde werkende generatie van nu een positievere houding heeft ten aanzien van nieuwe producten of
  ideeën dan de werkende generatie van vlak na de oorlog.
   Om enigszins een idee te krijgen of de vergrijzing van de beroepsbevolking van
  invloed is op het tempo van technische vooruitgang, is de verhouding tussen
  jongeren en ouderen als extra variabele toegevoegd aan de verklarende variabelen in tabel 10.4. Deze toets leverde echter geen eenduidige conclusie op: of de
  beroepsbevolking nu relatief jong of oud is, heeft niet zoveel invloed op het verloop van de totale factorproductiviteit. Een dergelijk statistisch bewijs is niet het
  definitieve antwoord op zo’n fundamentele vraag, maar het geeft wel een aanwijzing dat leeftijd niet de meest in het oog springende factor is. Concurrentie is
  in dit opzicht een meer voor de hand liggende kandidaat. Indien de onderneming in een omgeving werkzaam is die in hoge mate beschermd is, ligt het
  gevaar voor ‘technofobia’ op de loer. Een van de onbedoelde effecten van een
  beschermend mededingingsbeleid zou dan ook kunnen resulteren in een tragere
  adoptie van nieuwe technologieën (Baily en Gersbach 1995).
   Een belangrijk element in de adoptie van nieuwe technologieën en de daaruit vloeiende groeieffecten heeft te maken met de reikwijdte van een innovatie. Dudley (1999) laat zien hoe communicatietechnologieën extreem lange golfbewegingen teweeg kunnen brengen. En Helpman en
  Trajtenberg (1994, 1996) brengen in het voetspoor van Schumpeter naar voren hoe belangrijk
  basisinnovaties (‘general purpose technologies’), zoals de stoommachine, de transistor of de
  computer, zijn in vergelijking met afgeleide innovaties of innovaties die redelijk op zichzelf
  staan. Een basisinnovatie genereert namelijk een cyclus die uit twee fasen bestaat – zaaien en
  oogsten – terwijl een afgeleide innovatie een eenmalig doch permanent effect heeft. De zaaifase
  
  291
  
  gener at iebew ust beleid
  
  van een basisinnovatie staat in het teken van investeringen in complementaire kapitaalgoederen,
  menskracht en vaardigheden die een bedrijf in staat stellen om ten volle te profiteren van de
  basisinnovatie. Gedurende deze fase zullen productiviteit en economische groei dalen en de reële
  lonen stagneren. De oogstfase van een basisinnovatie komt in beeld zodra er genoeg is geïnvesteerd in complementaire inputs waardoor het voor iedereen profijtelijk is om te switchen naar
  een productieregime met de basisinnovatie. Zoals de naam van deze fase reeds doet vermoeden
  wordt de economie in deze fase gekenmerkt door groei, stijgende reële lonen en winsten. Deze
  theorie van zaaien en oogsten biedt enig zicht op de discussie over de vermeende productiviteitswinsten als gevolg van de introductie van de computer en het ontstaan van de zogenaamde
  Nieuwe Economie, een economie waarin informatietechnologieën alle bestaande economische
  wetten op hun kop zetten en die volgens ICT-goeroes het definitieve afscheid van economische
  depressies en andere ongemakken betekent. Vooralsnog heeft de Nieuwe Economie wellicht voor
  een drastische verandering van leef- en productiewijze gezorgd, maar wanneer het aankomt op
  het voortbrengen van economische vooruitgang, zijn de vruchten van ICT en gerelateerde goederen op nationale schaal niet duidelijk zichtbaar (zie bijvoorbeeld Jorgenson en Stiroh 1999). De
  recente Amerikaanse groeiresultaten tussen 1995 en 1999 zijn bijv. voor een groot deel op conto
  van productiviteit van de computerindustrie te schrijven (hoewel de productie van deze sector
  slechts 1,2% van het BBP bedraagt). Buiten de computerindustrie is er zelfs sprake van een afname
  van het groeitempo (Gordon 1999). Kortom, het enige dat men ten aanzien van de Nieuwe
  
  292
  
  Economie kan zeggen is dat er wellicht na een tijd van zaaien er ook een tijd voor oogsten komt.
  