text: KOMODO
  HET EILAND, HET VOLK EN DE TAAL
  
  Een /iertenjager brengt een offer
  hij eel! mbo/io in de buurt Vlln /iet dorp ;Comodo.
  Foto George Col/ills, 1937.
  VERHANDELINGEN
  VAN HET KONINKLIJK INSTITUUT
  VOOR TAAL-, LAND- EN VOLKENKUNDE
  
  96
  JIUS A. J. VERHEIJEN
  
  KOMODO
  HET EILAND. HET VOLK EN DE TAAL
  
  THE HAGUE - MARTINUS NIJHOFF 1982
  
  © Copyright 1982 by
  Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde,
  Leiden, the Netherlands.
  All righls reserved, inclllding the right to translate
  or 10 reprodllce Ihis baak or parls thereof in any farm.
  Prilllcd in Ihe Netherlands.
   lSBN 90.247.6180.8
  
  Inhoud
  
  Voorwoord
  
  VII
  
  Lijsten van afkortingen
  
  XI
  
  I Land en volk
  Het eiland Komodo
  De bevolking van Komodo
  Enige geschiedkundige gegevens
  Historisch-mythologische verhalen
  Middelen van bestaan
  De leenhandel
  Religie en magie
  Het huwelijk
  De verwantschapstermen
  Enige losse opmerkingen
  
  2
  3
  4
  5
  11
  13
  16
  17
  20
  
  II De taal
  Inleidende opmerkingen
  Klanken en uitspraak
  Enige opmerkingen over de fonemen
  Het woord
  De zin en zinsdelen
  De samenstelling van de woordenschat
  De classificatie van de Komodotaal
  
  21
  21
  23
  25
  27
  29
  35
  40
  
  III Nunduq - Teksten
  Ndadi-né kiling Modo - Het ontstaan van het dorp Komodo
  Ata Sa pé - De mensen van Sape
  Ata Gili Motang - De mensen van Gili Motang
  Mori Manggarai - De heer uit Manggarai
  Umpu Dato - Voorvader Dato
  Amina - Amina
  Mpama laho ngenti kelau torong - Het verhaal van zeeoortjes
  gaan inzamelen
  Mpama Siti Jamrika - Het verhaal van Siti Jamrika
  Mpama malo nani penu - Het verhaal van de aap en de schildpad
  Jang ungkang - Geweien zoeken
  Laho bagang - Gaan vissen met de bagang
  Gantang - Raadsels
  Rindo - Liedjes
  Noten hoofdstuk 1-111
  
  44-45
  44-45
  46-47
  48-49
  50-51
  54-55
  54-55
  58-59
  60-61
  60-61
  62-63
  62-63
  62-63
  64-65
  67
  
  VI
  
  Inhoud
  
  Woordenlijst Komodo-Indonesisch-Nederlands-Engels
  
  76
  
  Woordenlijst Indonesisch-Komodo
  
  137
  
  Woordenlijst Nederlands-Komodo
  
  165
  
  Woordenlijst Engels-Komodo
  
  197
  
  Bijlagen:
  1 Aardrijkskundige namen
  2 Namen van planten
  3 Namen van weekdieren
  4 Namen van vissen
  5 Namen van vogels
  6 Overige dierennamen
  7 Persoonsnamen
  8 De honderdwoordenlijst
  
  241
  244
  246
  247
  250
  
  Noten van de bijlagen
  
  253
  
  Nabeschouwing
  
  256
  
  Bibliografie
  
  258
  
  'l'alenkaart van Komodo en omliggende eilanden
  
  261
  
  Toelichting op de uitslaande kaart van Komodo
  
  264
  
  225
  234
  
  239
  
  Voorwoord
  
  Het grillig gevormde eiland Komodo, met een grootste lengte van ongeveer veertig kilometer en een grootste breedte van vijfentwintig
  kilometer, ligt tussen Sumbawa en Flores in de keten der Kleine
  Sunda-Eilanden (Nusa Tenggara), Indonesië. Andere eilandjes in de
  buurt zijn Rinca en Padar.
   Komodo heeft een steeds toenemende bekendheid verworven vanwege
  het voorkomen aldaar van de reuzenhagedis (Varanus komodoensis).
  Deze varaan heeft sinds zijn ontdekking in 1912 talrijke mannen van
  de wetenschap naar het eiland gelokt en in de laatste tijd enige
  honderden toeristen per jaar. Er verschenen talrijke publikatiesI,
  maar daarin is nauwelijks aandacht geschonken aan het volk dat op
  het eiland woont, tenzij in verband met de bescherming van de varanus.
  Sinds 1975 zijn er in het kader van de voorbereiding van een
  National Park Komodo, een United Nations Development Project, reeds
  de nodige maatregelen getroffen ten behoeve van de natuurbescherming en het toerisme. Bij uitvoering daarvan zijn ook de inwoners
  betrokken, enerzijds doordat hen drastische beperkingen worden opgelegd betreffende hun werkzaamheden op het land en op de zee, anderzijds door hun inschakeling bij de reservaatsactiviteiten.
  Het geïsoleerde eiland wordt steeds beter bereikbaar voor mensen
  van buiten, maar ook de eilanders zelf krijgen de beschikking over
  gemotoriseerde verbindingen waar tot nu toe alleen vervoer per sampan of prauw voor hen mogelijk was. Modernere methoden van vissen
  hebben de vangsten en inkomsten schoksgewijs omhoog doen gaan. Het
  informele eenmansschooltje is een officiële school geworden. Er
  komt een vaste nederzetting voor de beambten die verbonden zijn aan
  het reservaat en een groep bungalows voor langer blijvende toeristen die met een vliegtuig het eiland zullen kunnen bereiken.
  Het is zeer te vrezen dat deze plotselinge omwentelingen zowel de
  cultuur als de taal van deze slechts een ruim vijfhonderd zielen
  tellende gemeenschap zwaar zullen aantasten.
  Nadat ik in 1937 en in 1947 vergeefse moeite had gedaan om het
  eiland te bereiken vanuit de Manggarai, West-Flores, waar ik werkzaam ben, duurde het tot 1977 voor ik er voet aan wal zette.
   Omstreeks 1970 was mijn aandacht getrokken door Manggarais aandoende namen op de landkaart van het eiland. Terwijl aangenomen
  werd dat op Komodo het Bima voertaal was, sloten deze namen door
  hun vorm de Bimataal met zekerheid uit. In 1974 lukte het mij van
  de heer T. Nanta, die enige tijd als ambtenaar op het eiland had
  gewerkt, een lijst van een veertigtal woorden te krijgen. In 1976
  was de heer H. Man, die als onderwijzer op Komodo had gewerkt, in
  staat om een lijst van tweehonderd woorden ingevuld te krijgen.
  Hierdoor werd ik overtuigd te doen te hebben met een aparte taal.
  Pogingen echter om op een bandje gesproken teksten te krijgen mis-
  
  VIII
  
  Komodo
  
  lukten.
  Eindelijk dan bood zich in 1977 dankzij de betere verbindingen,
  een gelegenheid aan om het eiland met een reisgezelschap te bezoeken. De heer Hana, de enige onderwijzer aan het 'wilde' schooltje,
  bracht me al terstond in contact met een uitstekende informant,
  het adathoofd de heer Abdulrajab. Ik kon die eerste nacht nog twee
  uren van zijn kennis profiteren. Zodoende besloot ik om niet met de
  reisgroep terug te gaan, maar deze goede kans voor onderzoek terstond te gebruiken. Zo kon in van 16 tot 24 juli 1977 persoonlijk
  onderzoek verrichten. Door vriendelijke bemiddeling van regeringsinstanties in Ruteng en Labuanbajo op Flores en Komodo zelf kreeg
  ik een eigen kamer met tafel, stoel, bed en petroleumlamp ter beschikking. Daardoor kon in gemakkelijk informanten ontvangen, verzameld materiaal voorlopig uitwerken, en in de nacht mij voorbereiden op het onderzoek van de volgende dag. Van harte wil ik de hierbij betrokken regeringspersonen, met name de heer P. Papu, mijn
  grote dank betuigen. Alle informanten zullen in de loop van deze
  studie worden vermeld. Mijn bijzondere erkentelijkheid wil ik uiten
  voor de gastvrijheid van de familie Thayeb.
   Oorspronkelijk was het mijn plan om alleen de taal van het eiland
  te bestuderen. Toen ik echter in 1978 in Bogor vernam dat de planning voor een Nationaal Park al in een vergevorderd stadium was 2 ,
  besloot ik ook mijn andere gegevens te verwerken. Bij mijn taalkundig onderzoek waren tenslotte de meeste terreinen van het leven op
  Komodo betrokken. Gelukkig kreeg ik naderhand nog een paar keer de
  kans om met behulp van informanten uit Komodo mijn gegevens aan te
  vullen en te verbeteren.
  In 1982 kreeg ik opnieuw de kans het eiland te bezoeken. Dit
  tweede bezoek duurde van 1 tot 7 juni. Ik heb toen aanvullend onderzoek verricht. Bijzondere aandacht heb ik besteed aan het identificeren en verifiëren van planten- en geografische namen. Dit onderzoek was mogelijk dankzij de financiële en morele steun van de
  Kepala Balai Konservasi Sumberdaya Alam VII in Kupang en de Kepala
  Sub-Bal ai Kawasan Pelestarian Alam Komodo dan Sekitarnya in Labuanbajo.
  Naar ik meen bevat dit overigens niet diepgaande onderzoek vrijwel alleen maar nieuwe gegevens over land, volk en taal. Ten gevolge van het te kortdurende onderzoek ter plaatse en de gebrekkige
  scholing van de informanten waren een aantal fouten, tekorten en
  oneffenheden niet te vermijden.
  Het is jammer dat deze studie over een bedreigde taal en een bedreigd volk in het Nederlands moest worden geschreven. Ik heb getracht dit nadeel iets te verkleinen door tenminste het lexicografische gedeelte internationaler te maken. Doordat in de hoofdlijst
  het Indonesisch als verklarende taal is gebezigd, is die voor alle
  wetenschappelijke werkers over deze regio bruikbaar. Een korte Nederlandse en Engelse vertaling is daaraan toegevoegd. Verder zullen
  een Indonesisch - Komodo, Nederlands - Komodo en een Engels- Komodo
  woordenlijst het zoeken naar Komodowoorden vergemakkelijken.
   Deze studie is niet diepgaand. Ik hoop echter dat door de multidisciplinaire inslag, waarbij voor flora en fauna ook de wetenschappelijke (Latijnse) namen zijn gegeven, en waarbij bijzondere aandacht geschonken is aan de toponymie en de landkaart, dit werk ook
  voor niet-linguïsten van nut zal zijn.
  Voorwoord
  
  IX
  
  Ik ben de afdeling redactie van het Koninklijk Instituut voor
  Taal-, Land- en Volkenkunde zeer dankbaar voor het enorm vele werk
  dat werd verzet om mijn manuscript persklaar te maken.
  Drs. Margaretha H. Dirkzwager heeft mij met de grootste toewijding vertegenwoordigd bij de afdeling redactie. Op basis van haar
  grote kennis van Flores deed zij mij talrijke suggesties voor aanvullingen en verbeteringen. Tevens maakte zij mij opmerkzaam op
  een groot aantal, soms ernstige fouten. Zij is tevens verantwoordelijk voor het tekenen van de twee kaarten en voor de illustraties.
  George Collins verschafte de omslagfoto. Mevrouw M. Wokke-Groen
  heeft het manuscript, dat na alle tussentijdse aanvullingen en bewerking nauwelijks meer leesbaar was, uitgetypt tot een leesbaar
  en af te drukken geheel. Voor hen allen geldt: mijn dankbaarheid
  is groot.
  Ik hoop dat deze studie van nut mag zijn voor het goede volk van
  Komodo, dat nolens volens, maar, naar ik hoop, tot eigen welzijn
  mede wordt opgenomen in het Nationaal Park.
  Noten
  
  1 De bibliografie in Proposed National Park Komodo (1977:95-103)
  telt 134 nummers. Drs. M.H. Dirkzwager kon er in haar nog niet
  uitgegeven bibliografie van de Flores- en Soloreilanden nog enkele tientallen aan toevoegen.
  2 Hierover spreekt uitvoerig Proposed National Park Komodo met zijn
  talrijke kaarten, schetsen en foto's.
   HET DoRP 1<01'101>0
  
  Lijsten van afkortingen
  
  Talen
  
  AMB
  AN
  Bar
  Bg
  Bj
  BI
  Bm
  BS
  E
  Ed
  Edd
  Edn
  Fd
  IN
  Ind
  Jw
  Jwk
  Kmb
  
  Kmd
  M
  MA
  
  MB
  Md
  Mk
  MI
  MN
  MT
  I1tj
  N
  Ng
  OJ
  OKmd
  OM
  PN
  Prl1
  Rmb
  Rng
  Sangg
  Sb
  
  Bhs. Ambon Asli
  Bhs. Austronesia
  Bhs. Bari
  Bhs. Bugis
  Bhs. Bajo
  Bhs. Belanda
  Bhs. Bima
  Kelompok bahasa-bahasa
  Bima-Sumba
  Bhs. Inggris
  Bhs. Ende
  Bhs. Ende-djaqo
  Bhs. Ende-ngaqo
  Bhs. Fordata
  Bhs. Indonesia Asli
  Bhs. Indonesia
  Bhs. Jawa
  Bhs. Jawa Kuno
  Bhs. Kambera
  Bhs. Komodo
  Bhs. Manggarai
  Kelompok bahasa-bahasa
  Manggarai
  Bhs. Manggarai Barat
  Bhs. Madura
  Bhs. Makasar
  Bhs. Melayu
  Bhs. Melanesia
  Bhs. Manggarai Tengah
  Bhs. Manggarai Timur Jauh
  Bhs. Belanda
  Bhs. Ngadha
  Bhs. Jawa Kuno
  Bhs. Komodo Asli
  Bhs. Manggarai Asli (Bhs.
  Proto-Manggarai)
  Bhs. Polynesia
  Bhs. Proto-l1anggarai
  (Bhs. Manggarai Asli)
  Bhs. Rembong
  Bhs. Riung
  Bhs. Sanggar
  Bhs. Sumba
  
  Oer-Ambons
  Austronesisch
  Baritaal
  Buginees
  Bajotaal
  Nederlands
  Bimataal
  Bima-Sumba taalgroep
  Engels
  Endetaal
  Ende-djaqo-taal
  Ende-ngaqo-taal
  Fordatataal
  Oer-Indonesisch
  Indonesisch
  Javaans
  Oud-Javaans
  Kamberataal
  Komodotaal
  Manggaraitaal
  Manggaraise taalgroep
  West-Manggarai
  Madurees
  Makassaars
  Maléis
  Melanesisch
  Centraal-l1anggarai
  Riung-l1anggarai
  Nederlands
  Ngadhataal
  Oud-Javaans
  Oer-Komodo-taal
  Oer-l1anggarai
  Polynesisch
  Proto-Manggarai
  Rembongtaal
  Riungtaal
  Sanggartaal
  Sumbataal
  
  XII
  Sd
  Si
  SI
  Ssk
  Sw
  Tt
  Ttb
  Wng
  WRana
  Yd
  
  Komodo
  Bhs.
  Bhs.
  Bhs.
  Bhs.
  Bhs.
  Bhs.
  Bhs.
  Bhs.
  Bhs.
  Bhs.
  Sunda
  Sika
  Solor
  Sasak
  Sawu
  Tetum
  Tontemboan
  Wangka
  Waerana
  Yamdena
  
  Sundaas
  Sikataal
  Solortaal
  Sasak
  Sawutaal
  Tetumtaal
  Tontemboantaal
  Wangkataal
  Waeranataal
  Jamdenataal
  
  Verwantschapstermen (Engels)
  addr
  B
  C
  D
  
  e
  F
  f
  H
  
  1
  M
  
  os
  P
  
  ref
  S
  ss
  W
  y
  Z
  
  +
  
  form of address
  brother
  child
  daughter
  elder
  father
  former
  husband
  later
  mother
  other sex
  pare nt
  form of reference
  son
  same sex
  wife
  younger
  sister
  used by, in contrast to
  
  FeBd betekent dus: vaders oudere broers doch
  
  Andere woorden
  a
  a.I.
   aanw
  adj
  adv
  afk
  bep
  betr
  bezitt
  bdg
  bhs
  bijv nw
  br
  cf
  constr
  d
  
  antara lain (Ind)
  adjective (E)
  adverb (E)
  
  bandingkanlah (Ind)
  bahasa (Ind)
  burung (Ind)
  confer (Latijn)
  construction (E)
  
  aan
  onder andere
  aanwijzend
  bijvoegelijk naamwoord
  bijwoord
  afkorting
  bepaald
  betrekkelijk
  bezittelijk
  vergelijk
  taal
  bijvoegelijk naamwoord
  vogel
  vergelijk
  constructie
  de
  
  Lijsten van afkortingen
  dgn
  dll
  dlm
  dp
  dr
  dsb
  dst
  e
  ev
  fam
  
  dengan (Ind)
  dan lain-lain (Ind)
  dalam (Ind)
  daripada (Ind)
  dari (Ind)
  dan sebagainya (Ind)
  dan seterusnya (Ind)
  
  familia (Latijn)
  
  h
  
  intr
  Isl
  k
  
  kbantu
  kbilangan
  kdepan
  kg
  kgemp
  kgorg
  kmodal
  kletak
  krn
  ksam
  kseru
  ksifat
  kstremp
  lih
  mv
  n
  
  org
  p
  
  pd
  poss
  rel
  sbg
  sej
  simp
  sp, spp
  spt
  srt, srtn
  syn
  t.o.v.
  telw
  tr
  tt
  utk
  
  intransitive (E)
  Islam (Ind), Islamic (E)
  kata (Ind)
  kata bantu (Ind)
  kata bilangan (Ind)
  kata depan (Ind)
  kata ganti (Ind)
  kata ganti empunya (Ind)
  kata ganti orang (Ind)
  kata modal (Ind)
  kata letak (Ind),
  'positional' (E)
  karena (Ind)
  kata sambung (Ind)
  kata seru (Ind)
  kata sifat (Ind)
  konstruksi empunya (Ind)
  lihat (Ind)
  nama (Ind)
  orang (Ind)
  pohon (Ind)
  pada (Ind)
  possessive (E)
  relative (E)
  sebagai (Ind)
  sejenis (Ind)
  kata simpangan (Ind)
  species (Latijn, E)
  seperti (Ind)
  synonymus (Latijn)
  
  transitive (E)
  tentang (Ind)
  untuk (Ind)
  
  v
  
  var
  vergr
  versch
  vnw
  voorz
  
  varietas (Latijn)
  
  XIII
  
  met
  en andere
  in
  dan (in vergelijkingen)
  van
  en dergelijke
  en zo verder
  een
  enkelvoud
  familie (dieren of planten)
  het
  onovergankelijk
  Islamitisch
  woord
  hulpwoord
  telwoord
  voorzetsel
  voornaamwoord
  bezittelijk voornaamwoord
  persoonlijk voornaamwoord
  woord met een modale functie
  positiewoord
  omdat
  voegwoord
  tussenwerpsel
  bijvoegelijk naamwoord
  bezittelijke constructie
  zie
  meervoud
  naam
  mens, persoon
  boom
  bij
  bezittelijk(e)
  betrekkelijk voornaamwoord
  zoals
  soort
  'Nebenform'
  soort (en)
  zoals
  soort (en)
  synoniem, hetzelfde betekenend
  ten opzichte van
  telwoord
  overgankelijk
  betreffende
  voor
  van
  variëteit
  vergrotend(e)
  verschillend(e)
  voornaamwoord
  voorzetsel
  
  XIV
  vraagw
  w.r.t.
   Komodo
  
  with relation to (E)
  
  WW
  
  vraagwoord
  ten opzichte van
  werkwoord
  die, dat
  zelfstandig naamwoord
  afgeleid uit, ontstaan uit
  
  yg
  zelfst nw
  
  yang (Ind)
  
  <
  
  asal dari (Ind) , comes
  from (E)
  konstruksi (Ind) , conconstructie
  struction (E)
  ulangan kata dasar (Ind), herhaling van het basiswoord
  repetition of basic word (E)
  belum pasti (Ind) , not
  nog onzeker
  yet certain (E)
  
  *
  'V
  
  ?
  
  I
  
  Land en volk
  
  Het eiland Komodo
  Voor de juiste ligging, vorm en groottel van het eiland kan ik
  verwijzen naar de opgenomen kaart. Deze gaat terug op een Nederlandse kaart, schaal 1:50.000, van 1919, naar metingen van de
  Ambonese landmeter B. Lalamentik. Feitelijk gebruikte ik een zo
  goed als onveranderde reproductie hiervan welke werd uitgevoerd
  door de Army Map Service van de Verenigde Staten. 2
  Deze kaart is alleen wezenlijk verbeterd op het gebied van de
  hoogtemetingen, begroeiing en eigenaardigheden van de kustlijn met
  behulp van een "aeronautical approach" door dezelfde Army Map
  Service. 3 Interessant is de geologische kaart van Ratman en Yasin 4 ,
  die van betekenis kan zijn voor de verdere ontwikkelingen. Ook
  vergeleek ik de kaarten van Hoogerwerf (1954) en in Proposed National Park Komodo (1977).
   Na de kaart van 1919 zijn er weinig topografische namen bijgekomen. Men mag het niemand kwalijk nemen dat de spelling ervan vaak
  slecht is. 5 Omdat ik de toponymie erg belangrijk vond, heb ik
  getracht aan de hand van de oudste kaart, zowel op het eiland zelf
  als vanaf de zee en later met informanten in Ruteng, talrijke witte
  vlekken in te vullen en verbeteringen aan te brengen. 6
  Mijn belangstelling ging vooral uit naar de aardrijkskundige
  objecten, die een functie vervullen of vervulden in het leven van
  de bewoners. Het betreft jachtterreinen, vroegere nederzettingen en
  tuinen, plaatsen voor het inzamelen van bepaalde produkten op het
  land en in de kustwateren, herkenningspunten bij reizen over land
  en ter zee en tenslotte plekken van geschiedkundige en sacrale
  betekenis.
  Het was verrassend te ontdekken dat een zeer groot gedeelte van
  de op de kaarten vermelde namen bij de bevolking niet in gebruik
  en zelfs onbekend was. Soms gebruikten mensen die met onderzoekers
  in aanraking kwamen deze namen, omdat ze zo door vreemden van de
  kaart werden qeciteerd.
   De mannen die het eerst deze namen noteerden hebben op het land
  waarschijnlijk Manggaraise, en langs de kust Bajose en Bimanese
  begeleiders gehad. De ironie van de etymologie wilde dat juist de
  namen die, als Manggarais of Manggarais aandoend, mij hadden geïntrigeerd onjuist Komodo bleken te zijn. Dit waren onder andere
  wae (wai), 'water', of 'rivier', dat herhaaldelijk voorkomt, maar
  aan de bevolking volkomen onbekend is, en het woord libo, 'waterputje' , in de naam Satalibo, dat feitelijk Satah Leboq, 'de welige
  grasvlakte', (en niet 'de vlakte met waterput jes') heet. 7
  Op de landkaart zijn vrijwel alleen de benamingen door de eilandbewoners zelf gebruikt opgenomen. In bijlage 1 zijn nadere toelichtingen op deze toponiemen gegeven met een daarbij behorende
  
  2
  
  Komodo
  
  alfabetische lijst van deze namen. In een tweede lijst z~Jn vrijwel
  alle namen vermeld die op belangrijke vroegere landkaarten voorkomen. In de bij deze lijsten behorende noten zijn talrijke gegevens
  opgenomen die van belang zijn voor de geograaf, de linguïst en,
  wellicht, de toerist.
  Het isolement van het eiland is om velerlei redenen van belang.
  Daarom zijn enige gegevens over de (vroegere) reisverbindingen op
  zijn plaats. Gedurende enige maanden in het jaar was het eiland
  alleen maar te bereiken met grote prauwen, en dus feitelijk in het
  geheel niet. De meeste eilanders hebben de eilanden Sumbawa en
  Flores nooit bezocht. Naar Sape op Sumbawa reisde men per prauw of
  sampan om het noorden over Gili Lawa, Lolo Bendéra en Gili Banta 8 ,
  waar men, zo nodig, op gunstig getij voor de verdere vaart wachtte.
  Ook ging men wel om het zuiden over Labuan Belanda en Torong Koi,
  van waar men in gunstige omstandigheden in een dag kon oversteken.
   Om Flores (Labuanbajo) te bereiken, zeilde (en roeide) men vaak
  eerst naar Sabita, vandaar naar het eiland Messah (Misa) of een
  ander eiland om gunstige wind en stroom af te wachten. Mijn terugreis van Komodo naar Labuanbajo met een zeilsampan over Sabita,
  waar we een uur of vijf vertoefden, duurde in 1981 door enige tegenspoed anderhalve dag. Op Komodo zelf is er slechts één grote prauw,
  wangka, van ongeveer zes ton lading, en er zijn een veertigtal
  grote sampans, keloboh, van ongeveer een halve ton. In 1981 waren
  er, tenslotte, ook drie gemotoriseerde prauwen die 3, 7 en 8 ton
  maten.
  Met het oog op de leefwereld van de Komodomensen en vanwege het
  belang voor linguïstische bestudering deed ik, ook uit persoonlijke
  belangstelling voor de natuur, een vrij uitgebreid onderzoek naar
  de namen (met zoveel mogelijk wetenschappelijke determinaties) van
  planten, zeedieren en vogels. In de bijlagen 2,.3, 4 en 5 zijn de
  alfabetische lijsten daarvan opgenomen. Het is mij gebleken hoezeer
  een onderzoek vergemakkelijkt wordt, indien men de plaatselijk
  gebruikte namen ter beschikking heeft.
  De bevolking van Komodo
  De inwoners van Komodo 9 noemen zichzelf ata Modo, 'Modo-mensen',
  hun eiland Tana Modo, 'Modo-Land' en hun taal wana Modo. Het tegenwoordige dorp heet eigenlijk Lasa of Nasak. Tegemoetkomend aan de
  gewoonte van de buitenwereld en aan de officiële benaming zullen
  we verder in dit artikel Komodo gebruiken. IQ
  In het dorp Komodo zelf telde ik 69 huizen, in het nabijgelegen
  gehucht Nggaro 7 en in de bij Liang gelegen tuinen nvangka Weréq,
  Kubu en Lipa) nog eens 4 huizen. Verder zouden er geen nederzettingen zijn. Slechts in een viertal woningen huisden voorlopig twee
  gezinnen. Het tweede was dan een jong gezin van een inwonend kind.
   Volgens Hoogerwerf (1954:187) telde het eiland bij een semiofficiële volkstelling in 1930 143 inwoners. In begin 1977 waren
  het er naar zeggen van de kepala desa, het desa-hoofd, 505. 11
  Vooral met het oog op de studie van de componenten van de taal
  maakte ik een lijst betreffende de afkomst van de gezinshoofden en
  hun vrouwen. Ik telde 85 gezinnen waaronder zijn meegerekend die
  van een weduwe en van een gescheiden vrouw met kind. Naar· afkomst
  der mannen kwamen er
  
  Land en volk
  
  3
  
  uit Lo ' ok in Manggarai (Flores) 5 gezinnen
  uit Lénténg
  5 gezinnen
  uit Kenari
  1 gezin
  uit Sésok
  7 gezinnen
  uit Ta do
  5 gezinnen
  uit Munting
  11 gezinnen
  uit Wélak
  2 gezinnen
  uit onbekende plaatsen
  4 gezinnen
  totaal uit Manggarai
  40 gezinnen (47%)
  uit oost-Surnbawa (Bima en
  Sape)
  
  25 gezinnen (29,5%)
  
  uit Sumba
  
  6 gezinnen (7%)
  
  uit Solor
  uit Bonerate
  uit Ambon
  uit Ende (Flores)
  uit Buginese plaatsen
  uit Bajo-dorpen
  totaal uit diverse plaatsen
  
  3 gezinnen
  2 gezinnen
  2 gezinnen
  1 gezin
  2 gezinnen
  4 gezinnen
  14 gezinnen (16,5%)
  
  Van de bovengenoemde gezinnen zijn er in de laatste dertig jaar
  8 huisvaders van buiten gekomen, en wel: 4 uit Oost-Sumbawa (waarvan 2 pas enige jaren geleden), 2 uit Lénténg, van wie de vader
  echter afkomstig was uit Komodo, 1 uit Ende en 1 Buginees uit
  Labuanbajo. Van de ongeveer 5 vrouwen die in dezelfde tijd zijn
  binnengekomen spreken er 3 van huis uit de Bajotaal, 1 de Bimataal
  en 1 Manggarai.
  Blijkbaar komen er Komodo sprekenden voor op het eiland Rinca. 12
  Enige geschiedkundige gegevens
  
  In het Neolithicum moeten er reeds mensen op Komodo hebben geleefd. 13
  Het oudste mij bekende bericht over Komodo is van Zollinger (1850 :53).
   Zijn verslag is ook van belang voor beter inzicht in de samenstelling van de woordenschat. Deze Zwitserse ontdekkingsreiziger bezocht
  Bima in 1847. Hij kreeg daar de volgende informatie: "Vroeger
  woonden er menschen op Komodo, welke echter voor de zeeroovers de
  vlugt namen en zich op Bima nederzetteden". Berichten uit de negentiende eeuw spreken over Komodo als een dorp van (misdadige) bannelingen. 14 Aan de hand van wat wij weten over Bima en de houding
  van Bima ten opzichte van Manggarai, vermoed ik dat het gaat om
  een nederzetting van slaven en pandelingen - waaronder wellicht
  gestraften - onder toezicht van een vertegenwoordiger van de sultan
  van Bima. 15 Volgens de heer Abdulrajab ressorteerde Komodo rechtstreeks onder de feodale heerser (dalu) van Asi, de kratons treek
  bij Bima. (Zie hierover ook het verhaal "Mori Manggarai" (De heer
  uit Manggarai) in hoofdstuk 111.)
  De veilige haven van Komodo, midden tussen het gekoloniseerde
  Manggarai en Surnbawa gelegen, moet zeer 'aantrekkelijk zijn geweest.
  De prauwen die de jaarlijkse schatting in natura en zeker ook
  bestaande uit slaven 16 naar Bima brachten, deden, volgens
  Abdulrajab, steeds de haven van Komodo aan. De schatting door
  Komodo op te brengen bestond uit bijenwas, nog niet open lontar-
  
  4
  
  Komodo
  
  bladeren en een ertshoudend zand. Waarschijnlijk was ook al zeer
  lang geleden de uitvoer van tamarindemoes uit Komodo van belang
  voor de Bimanese handel.
  Historisch-mythologische verhalen
  Over de oerbevolking vertelt men onder andere het volgende. De
  eerste mensen onderscheidden zich door opvallend grote oren. De
  laatste man uit de 'clan,l7 Komodo, die enige jaren geleden is
  gestorven, bezat die ook. Die oerbewoners kenden nog niet de normale bevalling. IS Het kind werd operatief ter wereld gebracht,
  waarbij de moeder stierf. Het oorsprongsdorp van de oerbewoners
  was het in de bergen gelegen Najo.
   Tot de stichterclans behoort verder ook op de eerste plaats die
  van Sumba. De eerste Sumbanees die op Komodo landde was een medicijnman. Hij hielp een vrouw bij het baren en ze bleef leven met
  haar kind. Natuurlijk verzocht men hem om te blijven. Een gedeelte
  van het eiland, het gebied Wau, werd hem als eigendom gegeven. 19
  Daarna kwam Umpu Dato van Wélak uit Manggarai. Hij landde op het
  eiland Lasa(q) .2D Ook hij werd verzocht te blijven, en kreeg de
  plek Lasa (q), iets zuidelijk van het huidige dorp Komodo, als
  woonplaats. Een daarbij aansluitende landstreek werd hem in bezit
  gegeven.
  Vervolgens kwamen de voorouders van de clan Ambon. Over Lolo Kuni
  bereikten ze Liang, waar hun prauw strandde. Zij brachten ué, 'de
  rotan', mee, en met hen kwamen ook belawo, 'de muizen', binnen.
  Deze z~Jn speciaal in de buurt van Liang nu nog opvallend talrijk,
  zegt men. Aan de Ambonmensen werd het aangrenzende gebied geschonken.
  Aan de voorouders van de clan Kapu, die afkomstig waren uit
  Munting in Manggarai, werd de landstreek Bitaq, waar ze waren
  geland, gegeven.
  Zie over de oorsprong van Komodo het verhaal "Ndadi-né kiling
  Modo" (Het ontstaan van het dorp Komodo) in hoofdstuk 111.
   Als laatste stichter noemt men de voorvader uit Sape. Hij ontving
  geen grondrechten, maar hij en zijn afstammelingen kregen de eigen~
  domsrechten op de gebang-palmen van het eiland. Zie het verhaal
  "Ata Sapé" (De mensen van Sape) in hoofdstuk 111. Ook de clan Tado
  bezi teen afkomstverhaal. Zie het verhaal "Ata Gili Motang" (De
  mensen van Gili Motang) in hoofdstuk 111. Dit speelt zich echter
  af voordat zijn mensen de plaats Tado in Manggarai bereikten. 21
  Als zodanig is het niet relevant voor de 'geschiedenis' van Komodo,
  omdat de clan pas vanuit Tado naar dat eiland kwam. Waarschijnlijk
  is dit nog niet zo lang geleden, want men onderhoudt nog familierelaties met Tado.
  Het lijkt mij de moeite waard te wijzen op het verhaal "Mori
  Manggarai" in hoofdstuk 111 betreffende de tocht van de legendarische
  "koning van Manggarai", die via Warloka, Rinca, Komodo en Donggo
  reizend ten slotte koning van Bima werd. Onder meer op grond van
  dit gegeven vraag ik me aarzelend af of er wellicht enige relatie
  is tussen het huidige Komodo, en het vroegere Warloka, waar tussen
  de tiende en de zeventiende eeuw een belangrijke beschaving heeft
  gebloeid. Ik ga in noot 8 van hoofdstuk 111 nader op deze zwakke
  veronderstelling in.
  Land en volk
  
  5
  
  Middelen van bestaan
  Het is moeilijk het leefpatroon van de mensen op Komodo te karakteriseren. Gezien de ligging van het dorp aan zee is men geneigd van
  een vissersdorp te spreken, maar de visserij was tot voor kort zeer
  primitief. Men beperkte zich praktisch tot het doorwaadbare gedeelte
  bij het strand.
   Het verzamelen van land- en strandprodukten is nu de voornaamste
  activiteit om, zij het in veel gevallen indirect, levensmiddelen
  te verkrijgen. De landbouw is door de natuurbeschermende maatregelen zeer beperkt. 22 De handel is in hoofdzaak in handen van enige
  rijkeren. Wij zullen op de bovenstaande punten nader ingaan.
  Het individuele vissen en verzamelen
  Veel van de elders in Indonesië bekende methoden om te vissen z~Jn
  in Komodo onbekend. Men ziet daar geen tambak, de bij vloed onderlopende door stenen dijkjes omgeven vakken, waarin bij eb de vis
  achterblijft; noch de sero, de op de strandbodem met staketsels gevormde reuzenfuiken. Ook de werpnetten, de jala, zijn onbekend.
  Slechts twee personen, de pas geïmmigreerde Buginezen Husein en
  Mustamin, gebruiken een hangnet van ongeveer veertig meter lang.
  Zij zelf zijn de enigen op het eiland die deze netten, welke vaak
  door de op gevangen vis azende haaien worden kapotgescheurd, kunnen
  repareren.
  Aan de vangst van haaien wordt alleen gedaan door Daé, een Endenees. Vrij diep in zee wordt een haak met aas gehangen aan een
  jerrycan die tussen twee lange touwen verankerd op zee drijft. De
  visser gaat in de buurt voor anker en wacht. Magu meent dat Daé
  zeker 'ilmu', een bijzondere magische kracht, voor dit werk heeft.
  In Nanga Teké, een poel bij de golf van Lawi, kwamen krokodillen,
  waja, voor. Die drie of vier stuks zijn indertijd door wijlen
  Tukang, een Salayarees en schoonzoon van Abdulrajab, gevangen met
  een van aas voorziene haak. De huiden werden verkocht. In de baai
  van Sabita moeten nu nog krokodillen voorkomen. Eens is er één in
  een net verstrikt geraakt. Men zegt dat ze niet gevaarlijk zijn.
  Gelukkig wordt er geen jacht meer op deze dieren gemaakt.
   Hengelen geschiedt in het strandwater of vanuit de kano. Men doet
  het voor de particuliere consumptie. Als aas, paning, gebruikt men
  gewoonlijk een stuk van een géré. Dit is een tot dertig centimeter
  lange wormsoort die in het zand van het strand leeft. Bij wassend
  water strooit men klapperraspsel op de vloedrand, waardoor deze
  dieren worden aangelokt en met de kop naar buiten komen. Men grijpt
  dan de kop, en trekt het diertje naar buiten.
  De kleine sloepen zijn meestal op het eiland zelf gemaakt. Als
  zij uit een enkele stam van de rengo of kawu puah
  (Bombax ceiba)
  zijn gehakt gaan zij slechts twee of drie jaren mee, maar als zij
  uit de woh-boom (sterculia foetida) , zijn gemaakt kunnen zij het
  10 jaar uithouden. Zeldzaam zijn de kano's uit een cempaga-boom
  (Dysoxylum sp.). Deze komen van Flores of Sumbawa. Ze kunnen tientallen jaren worden gebruikt.
  Middelen om vissen te bedwelmen zijn onder andere de duwa
  (eroton
  tiglium). Een zak met de fijngestampte bladeren en vruchten wordt
  dan getrokken door diepe waterkuilen die bij eb van de zee zijn
  
  6
  
  Komodo
  
  gescheiden, waarbij sommige vissen bedwelmd raken. Een ander middel
  om vissen te vergiftigen of te bedwelmen is duwa runca, een Derrissoort, welke mogelijk identiek is met ndaréng. Een bundel van basten
  van de wortels wordt aan het einde van een staak gebonden. Die wordt
  in rotsachtige holen aan de kust naar binnen gestoten heftig bewogen
  en langs de wanden gewreven. De bedwelmde of dode vissen komen dan
  naar boven.
   Zeer belangrijk voor het menu van de gewone Komodomensen is het
  dagelijkse ngenti ihang. 23 Dit is het inzamelen van bij eb in plassen en kuilen achtergebleven visjes, krabben en schelpdieren. Dit
  is voornamelijk werk van de vrouwen en meisjes. Het is erg gelukkig
  dat het menu deze aanvulling met eiwitten en andere belangrijke
  voedingsstoffen bevat. Ook rijkere vrouwen gaan ngenti als ze geen
  toespijs in huis hebben.
  Een moderne methode van vissen is die met de bagan (ba gang).
   ongeveer twintig jaar geleden begonnen Buginezen in Labuanbajo met
  deze visvlotten te werken. Op Komodo begon dat in 1973, en nu zijn
  er al 26. Op twee bootjes, die zeven tot tien meter uit elkaar
  liggen, is een bamboevloer aangebracht. Tussen de twee bootjes
  onder de vloer is een enorm zakvormig net opgehangen dat met
  katrollen wordt omlaaggelaten en opgetrokken. Onder de vloer worden
  in donkere nachten - ongeveer twintig nachten in de maand - twee
  of drie brandende gaslantaarns opgehangen. Door het licht worden
  vele soorten van kleinere vissen en kleine, smakelijke inktvisjes,
  aangetrokken. Enige malen in de nacht wordt het net dan opgetrokken
  en van de vissen ontdaan. De opbrengst is in verhouding tot het
  werk zeer goed te noemen. De aanschaf is echter kostbaar - ongeveer
  een half miljoen Rupiah - zodat slechts zes mensen op Komodo in het
  bezit van bagan zijn. Men werkt dikwijls met 'gehuurde' krachten. 24
  Van veel minder belang is het inzame len van de kalau, 'zeeoortjes "
  Haliotis-soorten. De kalau torong komt aan de rotsachtige kusten
  voor. Men ging die zelfs tot in padar zoeken. Naar de kalau takaq,
  die op grotere diepte voorkomt, moet worden gedoken. De gedroogde
  inhoud van deze schelpjes was vroeger nogal prijzig. Nu worden ze
  gezocht voor eigen consumptie, en een enkele maal verkocht voor
  vijfhonderd Rupiah per kilo.
  Er zijn nog veel andere dieren in zee en aan het strand die wor:den
  gevangen of verzameld. Zo hoorde ik nog toevallig dat men, niet
  zonder gevaar, op de zeebodem het vlees uit de reuzenrnossel, tulang
  (Tridacne gigantea) , snijdt voordat deze de kans krijgt dicht te
  klappen. Waardevol als schelp is de bincong, een Trochus-soort,
  die ook vijfhonderd Rupiah per kilo opbrengt.
   Van de nautilusschelp, karontong, wordt het basale gedeelte in
  de schelp geslepen en als parel verkocht. De twee soorten schildpadden worden hoofdzakelijk door de Bajo's van Papagaran en Messah
  gevangen. Schildpadeieren worden echter wel op verschillende
  plaatsen door de bewoners van Komodo ingezameld.
  Een zeer gevaarlijk werk is het inzamelen van de eetbare salangan
  nestjes. In 1977 nog viel een jongeman dood, van wie de vader tien
  jaar eerder ook was omgekomen bij dit werk in de grot van Sobu Lolo
  Kodang. Ik weet niet of men ze ook buiten het eiland verzamelt. Het
  monopolie op de nestjes berust bij de kepala desa.
  Op bepaalde tijden gaat men afgestoten hertegeweien zoeken. Deze
  worden dan als kilowaar verkocht.
  Land en volk
  
  7
  
  De communale 'visvangst'
  Op een drietal soorten zeedieren gaat men op gemeenschappelijke
  vangst met netten. Het zijn een kleine garnalensoort, kleine vissen
  en inktvisjes. De opbrengst is voornamelijk voor de verkoop. De
  traditionele netten werden uit gebang-blad, keroro, geweven, tenung.
  De vrouwen weefden stukken va~ ongeveer een halve meter breed en
  anderhalve meter lang, binei. Twee aan elkaar gevoegde binci heetten
  een ketéq. Zeven tot tien ketéq werden wederom aan elkaar genaaid,
  en vormden een 'net', jari, van zeven tot tien meter lang. Zo'n
  jari werd tussen twee sampans opgehangen en met die van anderen
  verbonden. Wanneer dan de prooi bij hoog tij naar het strand was
  gezwommen, werd met deze netten een stukje strand afgesloten. Bij
  dalend tij werden dan de garnalen en andere zeedieren in de netten
  opgevangen. Het aandeel van de buit voor de deelnemers aan de
  vangst hing dan af van ieders bijdrage aan net, sampan en aan mankracht.
   De keroro-netten zogen erg veel water open waren moeilijk te
  hanteren, zodat veel mensen bij het vangen waren betrokken en van
  de opbrengsten konden profiteren. De nieuwe minder arbeidsintensieve vangmethode met nylonnetten komt vooral ten goede aan de
  rijkeren, die zulke netten kunnen kopen.
  In de maanden van maart tot juli kunnen plotseling grote scholen
  van de kleine garnalen, sipi, aan de kust verschijnen, vooral tussen
  de mangrove; naar ik vermoed voor het afzetten van eieren. Zodra ze
  zijn gesignaleerd, wordt de penggawa taséq, de erkende leider van
  deze vangsten, gewaarschuwd. Deze bepaalt dan de plaats waar de
  deelnemers met hun sampan op een bepaalde tijd aanwezig moeten zijn.
  Hij regelt dan verder de gehele vangst en de verdeling van de buit.
  Zo goed als de gehele opbrengst wordt tot trasi 25 verwerkt. Op
  dezelfde manier wordt te werk gegaan, wanneer in een inham de naar
  binnen zwermende ihang turi (o.a. Thrissa setirostris) worden waargenomen. Men sluit de inham af. Nog een andere dergelijke vangst is
  die van de inktvisjes, pusuq (o.a. Loligo-soorten).
  Bekende baaien waarin deze vangsten plaats vinden zijn die van
  Lawi, Liang, Baéh/Baés en Sabita. Ik heb daarvoor geen specificatie
  met betrekking tot de afzonderlijke diersoorten. Men heeft namen
  voor elk van de stranden. Mij werden genoemd: Kubu, Banu Mantih,
  Bowoq, Rapa-rapa, Balasang, Piang Soq, Piang Baéh, Renggah 11,
  Pinda, pongkor, perai Sipi en Bangko Léwah.
  Het is mij niet bekend of men ook particulier, eventueel met
  medeweten van de penggawa taséq, zo mag 'vissen,.26
  Het verzamelen van algen
  Communaal worden ook agar-agar, agah, de eetbare algen (uit o.a.
   het geslacht Eucheuma) ingezameld, Dit gebeurt vooral in de maanden
  november tot april. Bij dit werk is het de kepala desa die alles
  regelt. Het is mij niet bekend of dit op grond van zijn ambt
  geschiedt. Hij verklaart wanneer de inzameling wordt geopend en
  gesloten. Het beperken van de inzameltijd dient om de algen de kans
  te geven tot regeneratie. Naar het schijnt doet vrijwel alleen de
  armere bevolking aan dit werk mee. De plekken waar men dit doet
  zijn mij niet bekend. De gewone agah rengko wordt bij eb uit het
  ondiepe strandwater geplukt. Hij komt voor in allerlei kleuren,
  
  8
  
  Komodo
  
  maar de kwaliteit zou dezelfde z~Jn. Dit is ook het geval bij de
  'de agar-agar op de koralen', waarnaar moet worden
  gedoken. De prijs van de gedroogde agar-agar was in 1977 Rp. 15
  per kilo.
  agah takaq,
  
  Het seizoen van de tamarindepluk
  De duli-boom (Tamarindus indica) is een tot vijfentwintig meter
  
  hoge boom. Hij levert grijsbruine peulvruchten op ter grootte van
  een pink, waarvan het bruine aangenaam zure vruchtvlees zeer
  gezocht is in de Indonesische keuken. Het wordt uitgevoerd. Mannen,
  jongens en meisjes klimmen in de bomen en plukken de vruchten of
  slaan ze af.
  Gedurende de maanden mei tot oktober verblijft meer dan de helft
  van de bevolking met hun hele hebben en houden in Sabita, in het
  noordoosten van het eiland, waar een diepe kuststrook sterk
  begroeid is met tamarinden. Ik zag deze bomen in alle stadia van
  groei. Dit is opmerkelijk omdat slechts in twee streken van
  Indonesië een spontane verbreiding van deze bomen wetenschappelijk
  is vastgesteld. 27 Vanuit Komodo bereiken de mensen Sabita via land
  of over zee.
   Mijn tocht met een sampan er naar toe duurde van 's avonds zeven
  tot 's morgens tien uur. Over land gaat het ongetwij feld veel
  sneller. Vanuit het enigszins beschutte haventje trof ik na een
  kilometer lopen een kampement aan van een twintigtal hutten. Deze
  staan direct op de grond en zijn vervaardigd van onbewerkt hout en
  bladeren. Op de bodem liggen soms matten, maar meestal zit en slaapt
  men op (palm) bladeren. Bij mijn aankomst waren zo goed als alle
  werkbare mannen en vrouwen tot in de verre omgeving aan het inzamelen. Ik trof slechts moeders met zuigelingen, een paar ouderen
  en enkele kinderen aan. De meesten daarvan waren de verzamelde
  peulen aan het ontdoen van de bast en de harde bonen. Verder waren
  er enige opkopers van Komodo die bezig waren om het in gevlochten
  manden geperste vruchtvlees af te wegen en te verhandelen met kooplieden uit Ende (Flores) en Papagaran.
  Op een wandeling in de omgeving konden een paar jongens m~J nog
  namen van planten en enige vogels die we zagen opgeven. Ik betrapte
  ook Endenezen die een sampan aan het hakken waren uiteen grote
  sterculia foetida. In de buurt lagen nog verschillende toppen en
  stronken, overgebleven van onlangs gemaakte sloepen. Bij mijn terugkeer kwamen al de eersten met hun vracht aan peulen terug in het
  kamp. Men verzekerde mij dat sommige families in staat zijn om per
  seizoen een halve ton gezuiverd 'tamarindemoes' te verzamelen.
   In de avond en nacht moet het in het kamp erg gezellig zijn. Men
  eet onder andere sagokoek, een lekkernij voor de kinderen. Onder
  het schoonmaken van de peulen, bij het licht van fakkels en
  lampjes, wordt gezongen en worden verhalen te berde gebracht. In
  deze sfeer zal zich ook wel menig liefdesidylle afspelen. Mij
  dunkt dat het 'seizoen van de tamarinde' met zijn tijdelijke transmigratie wel de belangrijkste economische en sociale periode vormt
  in de jaarcyclus van de mensen op Komodo.
  Tegen de avond waren mijn Bajo's terug met de sampan waarin ze
  'zwarte' balken uit de baai van Peraté Ngao hadden geladen voor
  huizenbouw in Labuanbajo. We voeren af; een niet ongevaarlijke
  nacht tegemoet.
  Land en volk
  
  9
  
  De landbouw
  De communale tuin in Komodo heet lingko. Ieder die wat weet van
  Manggarai, zal terstond denken aan de ook daar zo genoemde grote
  cirkelvormige tuin. 28 Ook uit enige andere termen betreffende die
  tuin blijkt duidelijk dat we hier te doen hebben met een Manggarais
  element. Ik noem de termen lodoq, lancé, cicing, rana, lokang,
  komoso (M moso) en géoq. Intussen zijn de lingko, nu tenminste, wat
  betreft grootte, betekenis en rituelen, maar zwakke nabootsingen van
  de Manggaraise. Slechts een zeer klein gedeelte van de bevolking,
  wellicht nog geen tiende, werkt in een lingko. Deze zijn dan ook
  in vergelijking met de Manggaraise erg klein. Ik zag er één bij
  Nggaro van wellicht honderdvijftig meter doorsnee. In Manggarai
  kan dat wel anderhalve kilometer zijn. Hier werkten vijf gezinnen,
  terwijl in Manggarai wellicht zestig gezinnen met elk een veel
  groter areaal in zulk een tuin werken.
   Evenals in l1anggarai is de lingko hier enigszins rond. Een
  paaltje, het magisch-religieuze middelpunt, heet lodoq. Van daaruit wordt aan ieder door afmeten met vingerbreedten (komoso) om de
  lOdoq-paal een sector toebedeeld. Dit stuk, doorlopend tot de omheining, heet omang. De grens en grenspaaltjes tussen twee omang
  worden lancé genoemd. Kuta is de omheining, de strook aan de binnenkant daarvaI'. heet cicing, en de strook rondom de buitenkant van de
  omheining tinti.
  De man die de lLngko verdeelt en magisch beschermt is de umpu
  lodoq. Hij is niet de eigenaar van de grond, maar degene die vooral
  de geesten van de plaats moet bezweren. "Wij vertrouwen op zijn
  'ilmu''', zegt Magu. De inkomsten van de umpu lodoq zijn gering:
  bij het openen van de lingko krijgt hij van elk deelnemend gezin
  veertig klossen mais.
  Er is een gemeenschappelijk ritueel bij het planten van de mais,
  het hoofdvoortbrengsel van de tuin, ro Senéng paséq déi, 'de maandag
  van het zaad planten'. In tegenstelling met Manggarai gaan daaraan
  geen feesten vooraf. Ieder kan na de verdeling roden en branden,
  tunu omang, en de tuin schoonmaken wanneer hij zelf verkiest. De
  umpu lodoq waarschuwt echter wel, wanneer de omheining niet tijdig
  gemaakt is. Voor men de mais gaat oogsten, géoq mbatung, is er
  eerst een officiële plechtigheid. Pas dan mag de mais gegeten worden. Het is echter een publiek geheim dat velen van te voren op
  eigen houtje de lekkere jonge mais gaan plukken. Dit heet ahang
  kenaho, 'eten steelsgewijs'. Men moet echter zorgen dat men niet
  door de umpu lodoq wordt betrapt.
  Het eigenlijke oogstfeest heet kerawi lokang of kerawi omang rana.
  Men slacht dan gezamenlijk een geit en eet rijst in de tuin. In
  hoeverre deze feesten religieuze betekenis hebben kon ik niet nagaan.
   Naast de reeds dorre maisplanten zag ik nog de granen gandong,
  'jobstranen', en boka, 'sorgum'. Verder waren er de cassave, bojo,
  de zoete aardappelen, tété, de eetbare pompoen, kondang, de watermeloen, kaléndé, de waterkalebas, ponda ndala, de grijze pompoen,
  halaq, en papajaboompjes, panja. Ook groene erwten, kebué, waren er
  geplant geweest. Naar zeggen moet er vroeger in het binnenland ook
  rijst, paré,zijn verbouwd. Dit hield op, toen de umpu lodoq daar
  stierf, en er niemand meer was om de boze geesten, sétang, ter
  plaatse te verjagen. De lingko zouden toen ook groter zijn geweest
  
  10
  
  Komodo
  
  dan nu. In 1977 waren er aan lingko in Liang zelf twee, in Wangka
  weréq één, in Kubu één, in Lipa drie en bij Nggaro waarschijnlijk
  één. Er zijn mensen die graag lingko zouden willen aanleggen in
  Soq Lawi, Sabita en Poréng, maar "de kepala desa heeft het verboden". Dit staat ongetwijfeld in verband met de natuurbescherming.
  Zoals in Manggarai worden de lingko, na één of twee jaar te zijn
  gebruikt, vaak weer verlaten. Men kent voor stadia van gebruik de
  namen omang rana, omang lokang en omang rapa, waarvan mij de juiste
  betekenis niet bekend is. Soms echter plant men er - waarschijnlijk
  met verlof van de umpu lodoq - kokospalmen. De plaats wordt dan
  particulier bezit, en blijvend gebruikt. Zo'n tuin heet dan nggaro.
   In het heuvelachtige binnenland, puah, treft men op verschillende
  plaatsen restanten van verlaten nederzettingen en tuinen aan, zoals
  Cubung, Bubéq bij Liang en Ndaréng bij Soq Lawi. Op sommige plaatsen vindt men nog manggabomen, waarvan men soms de vroegere eigenaar nog kent, zoals pau ko ama Héma, 'de mangga van de vader van
  Héma', en die van ama Dobéng en ama Kasé. Zo zijn er ook een paar
  klapperbomen zonder eigenaar achtergebleven. Een paar jongens uit
  Bajawa (Flores) die toevallig op het eiland zijn (geweest), hebben
  die schoongemaakt, maar dat gaf hun toch geen absoluut recht op de
  vruchten. De dorstige reiziger mag er ook van plukken.
  De belangrijkste vijanden van de gewassen zijn de wilde zwijnen.
  In sommige jaren was er een muizenplaag, en ook rupsenplagen kwamen
  voor. Het is een groot geluk dat er geen apen op het eiland zijn.
  De sago
  Men wint sago, mbutaq, van de gebang-palm, sowang (Corypha utan),
  dus niet van een Metroxylum-soort. Volgens de heer Abdulrajab
  vormde de sago, naast gedroogd hertevlees, het hoofdvoedsel van de
  vroegere Komodomensen. Zeker is het ook nu nog een uitkomst in
  tijden van rijst- of maistekort, waarvan zeer dikwijls sprake is.
  In hoofdstuk III is een mythe opgenomen over deze palmen.
  Grote concentraties van deze palmen vindt men bij Sabita, Soq
  Kodang, Gili Lawa, Banu Ntengo, Natu, Lawi, Ndanu en Banu Majéra.
  Mensen die een eigen prauw bezitten hakken de stammen in grote
  stukken en vervoeren ze dan naar het dorp waar ze verder worden
  verwerkt. Zij die geen eigen zeevervoer hebben, bereiden de sago
  ter plaatse, en brengen het eindprodukt naar huis over land.
   Gedurende het tamarindeseizoen in Sabita, brengt men, omdat de
  afstand niet zo groot is, bundels van het in repen, ketéq, verdeelde boommerg, en in zakken de spaanders, nggawa, daarvan, in het
  kampement. Dit materiaal wordt dan een dag in de zon gedroogd en
  dan gestampt in een langwerpige trog. 29 Na het stampsel te hebben
  gezuiverd, jijuq, wordt het meel verzameld. Nog meel bevattende
  vezel wordt nog eens gedroogd en gestampt. Dit wordt tot driemaal
  toe herhaald. Naar men zegt, kan men van een goede boom tot ongeveer veertig kilo sagomeel krijgen.
  Overigens kent men ook het sagomeel, kuwang, van de nao, de arenpalm (Arenga pinnata). Verder maakte men in hongertijd nog sagomeel van de gymnosperm angkor (Cycas ?rumphii).
  Iets over eetgewoonten
  Door de meeste Komodomensen wordt er 's morgens in normale omstandigheden niet gegeten. Men tracht minstens eenmaal per dag rijst
  
  Land en volk
  
  11
  
  of mais te eten, als die te krijgen is. Zij die een eigen tuintje
  bezitten hebben ter afwisseling in de gunstige periode knollen en
  groenten. Wel heeft men bijna steeds gekookte vis of strandprodukten bij de hoofdmaaltijd; vlees echter uiterst zelden. 30 De rijst
  moet voor honderd procent, mais en knollen zeker voor negentig procent, worden ingevoerd. De plaats van de sago in het normale voedselpakket kan ik niet beoordelen.
   Men wees mij tientallen planten aan waarvan de bladeren en
  vruchten worden gegeten, maar ik heb de indruk dat er in normale
  tijden weinig gebruik van wordt gemaakt. Zo is het ook met de eetbare zeeplanten. Als aanvulling op het gewone voedsel is het zeker
  wel gelukkig dat kinderen, en ook ouderen, onderweg vaak wilde
  vruchten rechtstreeks in de natuur eten. Het is jammer dat als
  groente soms de palmiet, owaq, van jonge lontarpalmen, ana-wana,
  wordt uitgesneden, waardoor de bomen sterven. 31 Het tappen van de
  lontarpalm, tah, is onbekend. Men kent ook het ontgiften van de
  knollen; in de regentijd met zout en in het droge seizoen door
  zonnedrogen. Bij tekort aan voedsel is deze knol zeker van betekenis.
  Het tappen van de gebang-palm - wat niet veel geschiedt - kan ook
  van nut zijn voor de voeding. Het ongegiste sap wordt echter op een
  zeer primitieve wijze verkregen, en wel door het aanhakken van de
  stam, waardoor de boom op de duur afsterft.
  In de maanden dat de zeeverbindingen niet mogelijk zijn treedt
  er wel eens een tekort aan zout op. Men gaat dan het uitgekristalliseerde zout mèt het onvermijdelijke zand op de bij eb drooggelopen zoutpannen, paréq32, afscheppen. Dit zout wordt voor het
  gebruik verder niet gezuiverd. De meest bekende plaatsen waar men
  dit zout verzamelt zijn (paréq) Peraté Ngao, (paréq) Baéh en (Paréq)
  Sake ti bij Soq Lawi. Tegenwoordig wordt het echter, in ongezuiverde vorm, vooral gebruikt voor het zouten van te drogen vis.
  