text: schuldhulpverlening
  
  Het belang van goede registratie en (effect)rapportage
  
  Is de ‘schuldenindustrie’
  failliet?
  Er zijn weinig onderwerpen in het sociaal domein waar zoveel aandacht voor is als de
  schuldenproblematiek. Deze aandacht heeft echter nog niet tot een structurele reductie van de
  omvang van dit landelijke probleem geleid. Integendeel.
  DOOR Marcel Wiedenbrugge
  
  D
  
  it artikel gaat nader in op de
  problemen met dataverzameling
  inzake huishoudens met (ernstige) schulden en geeft suggesties
  hoe de effectiviteit van schuldhulpverlening verbeterd kan worden door beter
  en consequenter te definiëren, registreren, rapporteren en analyseren.
  Ondanks de aanzienlijke hoeveelheid
  rapporten, onderzoeken en aanbevelingen, is het aantal aanmeldingen voor
  schuldhulpverlening bij leden van het
  NVVK in de afgelopen tien jaar met 67
  procent toegenomen. Het aantal huishoudens met schulden is in diezelfde periode
  met 50 procent gestegen, zoals vermeld
  in bijgaande tabel. Dat is opmerkelijk en
  zorgwekkend, te meer daar we door
  digitalisering feitelijk steeds beter in staat
  (zouden moeten) zijn om trends,
  
  oorzaken, oplossingen, kosten en opbrengsten nauwkeurig en eenduidig in
  kaart te brengen (zie figuur 1).
  Recentelijk deed het onderzoek Minder
  schade door schuld van De Argumentenfabriek (in opdracht van de Rabobank)
  nog een extra duit in het zakje door met
  ‘nieuwe’ cijfers (deels uit 2011) te komen.
   Volgens dit onderzoek wordt er jaarlijks
  17 miljard euro aan kosten gemaakt om
  ruim 3 miljard euro aan problematische
  schulden te innen, waarvan uiteindelijk
  rond de 300 miljoen euro daadwerkelijk
  geïnd wordt. Oftewel, bedrijven en
  instanties schrijven ieder jaar 2,7 miljard
  euro af en de belastingbetaler/consument
  betaalt uiteindelijk de volledige rekening!?
  Als dit werkelijk zo is, zou er dan niet
  onmiddellijk een landelijk opererend
  ‘Schulden OMT’ moeten worden opgezet
  
  met als doel concrete aanbevelingen te
  geven voor het op afzienbare termijn
  drastisch terugbrengen van de omvang
  van de schuldenproblematiek in Nederland, en tegelijk nieuwe instroom zoveel
  mogelijk terug te dringen? Weliswaar staat
  de schuldenproblematiek mede in het
  licht van de negatieve economische
  gevolgen van de coronacrisis hoog op de
  politieke agenda, maar het is de vraag of
  de maatregelen, zoals ook omschreven in
  het ‘Actieplan brede schuldenaanpak’,
  tijdig voldoende effect zullen sorteren.
  Steekproeven en registerdata
  Macrocijfers over de totale omvang van
  de schuldenproblematiek in Nederland
  zijn gebaseerd op steekproefonderzoeken. De toonaangevende en vaak aangehaalde rapportreeks Huishoudens in
  
  Tabel 1. 10 jaar schuldhulpverlening (2009 – 2019)
  
  2009
  
  2010
  
  2011
  
  2012
  
  2013
  
  2014
  
  2015
  
  2016
  
  2017
  
  2018
  
  2019
  
  2009 vs
  2019 in %
  
  (1) Aantal huishoudens
  met schulden (x1000)*
  
  894
  
  988
  
  1093
  
  1210
  
  1267
  
  1327
  
  1390
  
  1377
  
  1363
  
  1350
  
  1337
  
  50%
  
  (2) Aanvragen SHV
  (x1000)**
  
  53,3
  
  79
  
  76
  
  84,3
  
  89
  
  92
  
  90,4
  
  89,3
  
  94,2
  
  86,2
  
  89,2
  
  67%
  
  Gemiddeld schuldbedrag (€, x1000)**
  
  33,7
  
  30,8
  
  32,3
  
  33,5
  
  37,7
  
  38,5
  
  42,9
  
  40,3
  
  42,1
  
  43,3
  
  43,5
  
  29%
  
  Gemiddeld aantal
  schuldeiseres**
  
  17
  
  16
  
  14
  
  14
  
  14
  
  14
  
  14
  
  15
  
  13
  
  14
  
  13
  
  -24%
  
  Totale geregistreerde schuld (1x2, x €
  1.000.000)
  
  1796
  
  2433
  
  2455
  
  2824
  
  3355
  
  3542
  
  3878
  
  3599
  
  3966
  
  3732
  
  3880
  
  116%
  
  * Rapport COVID-19 en schuldenproblematiek in Nederland (SchuldenLabNL, Deloitte). Van het aantal huishoudens met schulden is volgens dit onderzoek gemiddeld 41 procent
  problematisch.
   ** Diverse jaarverslagen NVVK
  sociaalbestek december 2020 47
  
  schuldhulpverlening
  
  Figuur 2
  
  de rode cijfers (diverse jaargangen) van
  onderzoeksbureau Panteia, wijst hier
  ook op. We mogen ervan uitgaan dat de
  vermelde cijfers representatief zijn, maar
  het blijven steekproeven. Het grote
  probleem is dat er bij de onderzoeken
  geen eenduidige definities (standaardisatie) en registraties worden gebruikt,
  waardoor de resultaten feitelijk ook niet
  goed met elkaar vergeleken en/of
  eenduidig geïnterpreteerd kunnen
  worden.
  Zo is rondom het begrip ‘schulden’ in
  het algemeen en ‘problematische
  schulden’ in het bijzonder vaak niet
  duidelijk wat hiermee nu exact bedoeld
  wordt. Of een huishouden met schulden
  als risicovol of problematisch wordt
  geclassificeerd, is afhankelijk van het
  aantal risicofactoren, maar deze risicofactoren kunnen ruim geïnterpreteerd
  worden. Zo blijkt uit het CBS-onderzoek
  Verkenning geregistreerde problematische schulden dat diverse instanties
  verschillende definities gebruiken voor
  het begrip problematische schuld. Dat
  maakt de discussie rondom duurzame
  (integrale) oplossingen niet eenvoudiger.
   Een ander regelmatig voorkomend
  kengetal dat vraagtekens oproept, is het
  gemiddeld aantal jaren voordat iemand
  bij zich bij schuldhulpverlening aanmeldt. Dit blijkt volgens diverse publicaties gemiddeld vijf jaar te zijn, waarbij
  schaamte en onwetendheid als belangrijkste verklarende factoren worden
  
  vermeld. Dit min of meer al jaren
  vaststaande gegeven zou toch op zijn
  minst aan een kritische blik onderworpen moeten worden. Schaamte hebben
  over schulden is op zich heel begrijpelijk, maar aan onwetendheid valt met
  behulp van moderne technologieën
  effectief iets te doen. Hoeveel tijd is
  ervoor nodig om de doelgroep effectief
  te informeren? Bij een gemiddelde moet
  je bovendien ook altijd kijken naar de
  spreiding, maar daar wordt geen
  
  melding van gemaakt. Wie zijn de
  mensen die schuldhulp wel op tijd
  weten te vinden, wie niet en waarom?
  Het antwoord op deze vragen is vooral
  een kwestie van gestandaardiseerd
  registreren en analyseren. Zo zul je
  moeten weten:
  • waar huishoudens met schulden zich
  bevinden (grotendeels bekend);
  • welke kenmerken zij hebben (grotendeels bekend);
  • wat voor onderliggende problemen
  (oorzaken) zij mee te kampen
  hebben (grotendeels bekend);
  • hoe je de betrokken mensen kunt
  bereiken en effectief met hen kunt
  communiceren. Bij dat laatste gaat het
  niet alleen over de keuze van het
  communicatiekanaal, maar ook over
  de manier waarop een individu het
  beste kan worden aangesproken, zoals
  taalgebruik en tone of voice (wordt
  (te) weinig over geschreven), en
  • welke oplossingen zijn gegeven het
  voorgaande het meest effectief en wat
  is het rendement (kosten, opbrengsten),
  zowel op korte als op lange termijn
  (wordt weinig over geschreven).
   De tegenstrijdigheid dient zich aldus aan
  dat we aan de ene kant over veel
  (register)data beschikken, zoals kenmerken van huishoudens met schulden, type
  schuldeiser en betalingsachterstanden,
  maar dat we aan de andere kant op
  
  Figuur 3
  
  sociaalbestek december 2020 48
  
  squadcscience photo libraryayer / Getty Images / iStock
  
  schuldhulpverlening
  
  Is de ‘schuldenindustrie’ failliet?
  
  uitvoeringsniveau door de veelheid aan
  definities en gebrek aan eenduidige registratie onvoldoende in staat zijn om alle
  aanwezige data, kennis en ervaring om te
  zetten naar effectief beleid om de omvang
  van het schuldenprobleem significant en
  structureel terug te dringen.
  Privacy
  Bij het delen van gevoelige informatie,
  waaronder financiële data, blijft privacy
  een belangrijk maar ook lastig onderwerp. Privacywetgeving heeft er in het
  verleden toe geleid dat landelijke
  systemen, zoals destijds het Landelijk
  Informatiesysteem Schulden (LIS),
  wettelijk niet werden goedgekeurd. Een
  manier om dat te voorkomen zou kunnen
  zijn om een registratiesysteem op te
  zetten, waarbij autorisatie door de burger
  een voorwaarde is om gegevens te
  kunnen en mogen delen. Naast encryptie
  van data, kan door juridische experts
  getoetst worden of een dergelijk systeem
  voldoet aan de voorwaarden zoals die
  door de Autoriteit Persoonsgegevens
  worden gesteld. Dat een landelijk
  systeem geen utopie hoeft te zijn, valt
  onder andere af te leiden uit het rapport
  Vroegsignalering schulden, lessen uit de
  praktijk. Door als gemeenten samen te
  werken aan oplossingen die landelijk
  ingezet kunnen worden, zoals het
  initiatief ‘Collectief schuldregelen’,
  kunnen er veel tijd en kosten bespaard
  worden. Een dergelijke samenwerking
  zou je ook aan de voorkant kunnen
  
  opzetten, gericht op het voorkomen van
  (problematische) schulden, en op
  educatie en financiële zelfredzaamheid.
   Financiële zelfredzaamheid
  Naast het gebruik van registerdata en
  een proactiever en klantgerichter beleid
  van crediteuren van vaste lasten en grote
  commerciële leveranciers, zal ook de
  burger met schulden (in alle ontwikkelingsstadia) moeten worden gestimuleerd om initiatief te tonen. Sterker nog,
  het initiatief om geholpen te willen
  worden, zal in eerste instantie van de
  burger moeten uitgaan. Dat betekent wel
  dat burgers vanuit de overheid beter
  geïnformeerd en ondersteund zullen
  moeten worden om real-time, volledig
  en begrijpelijk inzicht en overzicht te
  krijgen inzake hun financiële status,
  inclusief toeslagen, (actuele) betalingsachterstanden en nog te betalen nietvervallen bedragen. Ook hier speelt
  technologie een belangrijke rol. Financiële zelfredzaamheid is immers voor een
  grote groep Nederlanders geen vanzelfsprekendheid, zoals in de WRR-verkenning Eigen Schuld? Een gedragswetenschappelijk perspectief op problematische
  schulden al in 2016 werd aangegeven.
  Dit gegeven zou op zich al voldoende
  aanleiding moeten zijn om na te denken
  over een andere structuur en een meer
  preventieve en gestandaardiseerde opzet
  van schuldhulpverlening (en incasso).
  Het managen van de beschikbare
  capaciteit speelt daarbij een cruciale rol.
   De verwachte toename van het aantal
  mensen met ernstige financiële problemen zal bij de huidige bezettingsgraad
  van schuldhulpverlening niet adequaat
  opgevangen kunnen worden, ondanks
  recente efficiencyverbeteringen (aan de
  achterkant van het proces) zoals het
  Schuldenknooppunt. De landelijke denken beleidsrichting voor het terugdringen
  van de omvang van de schuldenproblematiek en de daaruit voortvloeiende
  sociale, maatschappelijke en commerciële schade zal daarom primair gericht
  moeten zijn op:
  • preventie van het aangaan van
  onverantwoorde schulden. Hier
  spelen ook crediteuren van vaste
  lasten en grote commerciële aanbieders een belangrijke rol, zij staan
  immers aan de basis van de financiële
  problemen;
  • het voorkomen van en/of tijdige
  signalering van betalingsachterstanden en escalatie hiervan (in samenwerking met crediteuren van vaste
  lasten en grote commerciële aanbieders);
  • schaalbare, betaalbare en pragmatische voorlichting en educatie (scholen, volwassenen, B1, online/digitaal,
  zelfonderricht);
  • klantsegmentatie en robotisering
  (schaalbaar, betaalbaar en geautomatiseerd ‘maatwerk’ bieden, workflow
  gestuurd en ‘flexibel’ betalen,
  rekening houdend met specifieke
  kenmerken, wensen en gedragsaspecten van klanten);
  • standaardisatie. Eenduidige definities, registratie, rapportage en
  analyse;
  • samenwerking tussen stakeholders
  faciliteren en misschien zelfs verplichten, bijvoorbeeld door een landelijk
  ‘schulden-OMT’ op te zetten;
  • ondersteuning van voorgaande
  punten door slimme en dus schaalbare technologie.
  Bij de ontwikkeling van het landelijk
  beleid en decentrale uitrol, moeten de
  behoeften van de burger centraal staan.
  De burger is immers in grondbeginsel
  het startpunt van alle problemen, dus
  daar moeten ook de oplossingen
  gevonden en geïmplementeerd worden.
  Schematisch zou een gesloten systeem
  met centrale en decentrale koppelingen
  eruit kunnen zien als in figuur 2.
   sociaalbestek december 2020 49
  
  Bob van der Meijden
  
  schuldhulpverlening
  
  Meten is weten
  Het consequent registreren van oorzaken, oplossingen, kosten en baten moet
  gestandaardiseerd worden met als doel
  om tot betere effectrapportage en
  analyse te komen. Door de burger (pro)
  actief te ondersteunen, zou de omvang
  van de schuldenproblematiek binnen
  afzienbare termijn (bijvoorbeeld vijf jaar)
  significant en structureel gereduceerd
  
  (Schulden-OMT). Hoewel de omvang en
  de kenmerken van het aantal huishoudens met (ernstige) financiële problemen per gemeente sterk kan verschillen,
  zal de oplossing per type schuldenaar/
  schuld geografisch feitelijk hetzelfde zijn.
  Een bijstandsmoeder met problematische schulden zal bij gelijke
  kenmerken net zo veel baat hebben bij
  een identieke oplossing, ongeacht de
  
  Door centrale regie en gebruik te maken van
  ‘slimme’ technologie, kunnen we de negatieve
  uitwassen van de schuldenproblematiek te lijf gaan
  
  kaart brengen van en verantwoord leren
  omgaan met zijn financiën. De gebruiker
  hoeft hiervoor niet over diepgaande
  kennis van financiële zaken te beschikken. De applicatie en het gebruik ervan
  (interface) kunnen door experts en
  gebruikers immers zo gebouwd en
  ingericht worden dat ook mensen met
  bijvoorbeeld een slechte leesvaardigheid
  en/of beperkte financiële kennis er
  effectief gebruik van kunnen maken.
   Uiteindelijk zullen we naar een eenduidig systeem toe moeten dat schaalbaar,
  betrouwbaar en eenvoudig in gebruik is,
  en tegen acceptabele kosten landelijk
  uitgerold kan worden. Daarmee kan dan
  ook meteen een eind komen aan de
  wirwar aan pilots, tools/apps en
  websites, waardoor zowel hulpverleners
  als hulpbehoevenden het risico lopen
  door de bomen het bos niet meer te
  zien. De burger, al dan niet met schulden belast, staat hierin centraal. Door
  centrale regie en gebruik te maken van
  ‘slimme’ technologie, kunnen we
  gezamenlijk de negatieve uitwassen van
  de schuldenproblematiek te lijf gaan,
  zowel aan de voorkant als aan de
  achterkant. Dat is per saldo de meest
  effectieve strategie om op lange termijn
  een sociaal, maatschappelijk en commercieel verantwoorde samenleving te
  realiseren, waarin de hoeveelheid
  huishoudens met problematische
  schulden tot een verwaarloosbaar aantal
  zal zijn teruggebracht.
  Marcel Wiedenbrugge is eigenaar/directeur van
  WCMConsult, onafhankelijk adviseur op het gebied van
  creditmanagement, software-oplossingen en auteur van
  diverse boeken en publicaties, waaronder de whitepaper
  ‘Duurzame oplossingen voor de schuldenproblematiek
  in Nederland’.
  kunnen worden. Door eenduidig en
  volgens vooraf gedefinieerde normen en
  standaarden te meten, en financiële en
  klantdata – met toestemming van de
  burger – veilig (encryptie) samen te
  voegen, kunnen resultaten onderling
  vergeleken worden, waardoor we de
  effectiviteit van dienstverlening en de
  financiële gezondheid van de burger
  geautoriseerd continu kunnen monitoren
  en verbeteren.
  Voor een integrale aanpak is het
  noodzakelijk dat alle stakeholders bereid
  zijn om efficiënt samen te werken,
  ondersteund door een centrale regie
  
  woonplaats. Het schema in figuur 3 kan
  hierbij als referentiekader worden
  gebruikt.
   Effectieve strategie
  Met de huidige technologie, zoals API’s
  (Application Programming Interface),
  PSD2 (Payment Service Directive),
  encryptie en autorisaties is het heel goed
  mogelijk om onder centrale regie een
  overzichtelijk, gestandaardiseerd en
  betrouwbaar systeem te bouwen, dat
  aan alle functionele, veiligheids- en
  privacy-eisen voldoet en tegelijk de
  burger (pro)actief ondersteunt bij het in
  sociaalbestek december 2020 50.
  