text: beghinnet ende si en beghinnen dat lesse niet eer dat gherufte
  dergheenre die daar sitten stillen is. Als si die benedictie eysschet
  en hout si dat lichte niet in de hant, noch en keert die
  bladen niet omme, mer si nyghet totter benedictie. Die ebdomedaria en staet niet op om die benedictie te segghen, ten
  waer of men een evangelium lesen soude of dat die priorinne
  die benedictie eysschede. Opten daghen als men knielt, alsdan \
  die leester die benedictie eysschet, staen si alle op mit die
  ebdomedaria, mer in der metten van den drien daghen voer
  Paesschen sellen si opstaen totter teiken der oversten. Totten
  lessen ende responsen sellen si alle sitten. In den feesten van
  
  '
  
  90.
  neghen lessen ende daerboven ende binnen der octaven van
  Paesschen ende Pinxteren sel men luden tot Te Deum tot Patre
  Immense Maiestatis toe ende ist dat men gheen Te Deum en
  houdet so wederhael men dat respons ende dierwille luud men,
  ende die susteren sellen staen. In Te Deum tot Yirginis uterum
  ende totten Bloede Christi ende tot die Gloriose Namen Thesus
  ende Maria nyghen si dat hooft met reverencie ende tot die
  Godlike naem Ihesus, in welke alle knye wort gheboghen, sellen
  ,
  si mede een luttel haer knyen bughen. Ende ist dat si in den
  sanghen veel noten hebben, so nighen si in die vergaderinc.
   van den laetsten sillaben. Totten versikel voer die Laudes keren
  30. si hem totten altaer tot Gloria Patri toe. Totten laetsten vaersen
  van den (h)ymen ende tot Gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto
  nighen si altoes totten knyen toe. Totten collecten oec in allen
  ghetiden als gheen tijt en is dat men knyelt, so sellen is desghelike nyghen. Mer isset knyelens tijt so knyelen si vluchts
  als men seit Kiri Eleison tot Per omnia secula seculorum van
  die eerste collect. Mer die ebdomedaria staet op ende leest die
  collect staende totten anderen collecten, ist datter enich naevolghen
  sellen si nighen. Als die metten ut is, leest men prijm ende
  tertie na die tijt. Tot dat Pr. Nr., tot Credo in Deum ende tot
  Confiteor in der primen ende compleet, alst gheen knielens tijt
  en is, so nyhen si in den convent totten knyen toe. Als die eerste
  collect van der primen ut is ende dat teiken ghedaen is, so gaen
  si van den ousten eerst totten capittelhuse, ende alst convent
  daer sittet, leest men van die maen ende die lesse ut dat marterilogium ende dan volghet Preciosa ende daernae als die collect
  Diriger ut is, leest men een lessen uten comment t) der regulen
  ende daeronder sit dat convent. Mer in den feesten van neghen
  lessen ende daerboven ende in den daghen van Paesschen end
  Pinxteren leest men een pertikel van d' evangeli ende diewijl
  staet dat convent. Daerna leest men die iaerghetiden of sterfdaghe
  ist datter enighe sijn ende men ghedencket der doden mitten
  psalm De Profundis, versikel ende collect, ten waer dubbelde
  feesten ende onder die octave van Paesschen. Alsdan die priorinne
  gheseit heeft Requiescat in pace ende daerna Benedicite, is daer
  yet te segghen om beteringhe of voer den ghemenen oerbaer,
  30 vo. dat mach si cortelic segghen daerna als dat capittel ghehouden
  is; ist anders capitteldach so volghen daerna die psalm Laudate
  1) Comentario.
   '.
  91
  Dominum omnes gentes ende die ebdomedaria seit dat versikel
  ende collect. Int eynde seit die priorinne Adiutorium. Ende ist
  dat men vast, so leest men sonder middel tercie. Ter vesperen,
  in den psalmen ende der collecten sel men doen als voer gheseit
  is in der metten. In die meerre dubbelde feesten ende daerboven beghinnet die rectoer ter vesperen Deus in adiutorium
  ende die antiffen op Magnificat ende thurificiert 1) ende seit die
  collecten. Voer die compleet, als men des avonts eet, leest
  men die lessen Sorores 2) sobrie estote, ende als dat ut is soe seit
  die priorinne Adiutorium. Daerna nighende of knyelende lesen si
  Pr. Nr. ende Confiteor. Als dat ut is keren si hem ten altaer
  ende die ebdomedaria beghinnet die compleet. Mer als men des
  avonts niet en eet, vluchts als dat luden ghelaten wort, so
  nighen si of knielen onder dat Pr. Nr. ende Confiteor. Na der
  compleet knielen si totter benedictien, thent een deel van de
  antiffen ghesonghen is ende men ontsteket lichten ter eeren van
  onser Vrouwen. Mer in die tiden van Paesschen nighen si totter
  benedictien. Als die antiffen mitten versikel ende collect ut is,
  soe sel men te love ende ter glorien der Magnet Marien driewerf cleppen ende een yghelic sel devotelic lesen driewerf
  Ave Maria. Daerna als dat teiken gedaen is gaen si opten dormiter die iongheste voer.
  Hoe hem die susteren hebben sellen onder des convents
  misse. V (capittel).
  31.
  Als men dat Introitus totter misse singhet soe staet dat een
  choer teghen dat ander. Mer als men singhet Salve Sancta
  Parens so knielen si tot Genua 3) toe. Als die priester singhet
  Gloria in Excelsis, soe keren si hem ten altaer ende als die
  cantrix beghinnet Et in terra soe keren si hem totten choer.
   Tot Adoramus toe ende tot Suscipe deprecationem nostram nighen
  si totten knyen toe. Tot Dominus vobiscum keren si hem altoes
  totten altaer. Totten eerster collecten nighen si of si knielen,
  totten anderen collecten keren si hem ten altaer. In der missen
  van den vigilien der Heilighen, utghenomen die vigilien der
  Gheboerten ons Heren, dertiendach Paesschen, Ons Heren Hemelvaert ende Pinxteren, ende of men die missen van die vigilien
  op ten sonnendaghe songhe ende in den missen van den quater1) In latijnsch HS. "et thurificat".
  2) In het latijnsche HS. van Albergen staat: pfratres".
  3) Flectamus genua.
  '
  
  92
  temper sel men knyelen tot alle die collecten van der fery anders
  dan in den octaven van Pinxteren ende totter collect Deus qui
  tribus pueris. Als men oec des werckedaechs van den sonnendach of van der feri misse singhet, so knielen si altoes al waert
  oec dat men van der fery die ghetiden niet en hilde. Onder die
  Epistel, Graduael, Tractum ende All(eluy)a sitten si tot dat men
  All(eluy)a repetiert. Ist dat men Sequenci singhen sel, so staen
  si op bi dat eynde vant leste vaers. In de meerre dubbelde
  feesten ende daerboven singhen twee susteren dat All(eluy)a
  midden in den choer; mer in die tiden van Paesschen singhen
  si alleen dat anderde. Als men dat evangelium leset staen si
  3i vo. ghekeert tot die dat leset, ende totten titel des evangelies tei.
  kenen si hem mit een teyken des cruses. Tot Gloria tibi Domine
  keren si hem totten altaer ende nighen laghe. Als men Credo
  beghinnet keren si hem totten altaer tot Patrem toe. Ende als
  men singhet Et Incarnatus est knielen si tot Et resurrexit.
   Onder dat offertorium sitten si. Als dat offertorium ut is staen
  si weder op ende keren hem totten altaer tot dat die Prefaci
  ut is. Als men Sanctus singhet keren si hem weder totten
  . choer ende staen sonder lenen. Daerna
  legghen si neder tot dat
  ander Per omnia toe. In welker tijt si mit meerre naersticheit
  hem keren sellen tot devocien daer si sonderlinc vermaent worden mit groter aendachte des herten die weldaden onses Verlossers te ghedencken, daer si haer herten meest mede moghen ontsteken tot sijnre minne. Totter Elevacien des lichaems Christi
  ende sijns Heilighen Bloets sellen si recht op knielende mit alre
  reverencie aenbeden; mer tusschen der Elevacien sellen si neder
  legghen. Tot Agnus Dei staet dat choer tegen dat choer sonder
  lenen. Als dat ut is, so keren si hem ten altaer tot dat men
  die complende singhet; mer dat Communium singhen si choer
  tegen choer. Totten complenden nighen of knielen si als voergheseit is van den collecten. Mer in die vasten totter collect
  Super populum als men seit Humiliate capita vestra Deo so
  nighen si altoes. Totter Benedictien nighen si laghe choer.
  tegens choer.
  Van die tzjt te studeren VI capittel.
   Des heilighen daghes sellen die susteren pinen te studeren
  32. ende die heilighe scrifte te lesen, omdat hem die tijt meer bequaem is ende si dan ledigher sijn dan op wercke daghe, in welke
  si hem totten arbeit haerre handen gheven moeten. Nochtan
  na onse reghel die seit : Die boeken sellen op een seker ure
  
  93
  alle daghe gheeysschet worden, sellen si des werckedaghes
  omtrent een half ure tusschen tween teykenen ter misse ende
  ter vesperen boeken om te studeren eysschen int ghemeen of
  bisonder, opdat si als si een luttel ghesmaket hebben van die
  gheestelike soeticheit bequaem moghen wesen in den dienste
  Goods. Mer buten die ure en moet niement studeren ende
  laten dat werc sijnre handen of den dienste Goods, opdat alle
  dinghen nae ordinancien in haer tijt geschien, utghenommen
  . die
  ionghen, die behalven die tijt om te leren, haer sanc ende
  clergie een ure of meer na goetduncken des. rectoers ende der
  priorinnen hebben moghen.
  Van den capittel der sculden VII.
  Cappittel der sculden sel men houden vander priorinnen eens
  ter weke des vridaghes na die prijm of een ander tijt die daertoe dient, ten waer dat ment om enighe hoochtijt of om een.
   wittelike sake vertoghen of voerquaem. Mer die rectoer sel eens
  ter maend capittel houden ende dan sel die priorinne als die
  susteren op haer knyen staen ende haer penitenci ontfanghen
  hebben, int openbaer oplesen van elk bisonder, hoeveel si in
  32 vo. dier maent mit haer ghewonnen heeft. Als dan Benedicite gheseit is ende die susteren nedersitten mach die capittel hout
  cortelik segghen dat oerbaer gheseit is van die observancie der
  oerden ende correctie der susteren. Daerna vermaent men dat
  si voertcommen, die een nae den anderen, beghinnenden van
  den iongheste ende knielen voer den outste en spreken haer
  scout, dat men verstaen mach. Ende als si gheseit heeft, dat
  si in haer selven mercket, so bidt si den anderen of si yet in
  haer ghemercket hebben dat si dat vriliken om Goodswillen
  segghen. Eerst seit die ouste dat hi weet, daerna vermaent hi
  den anderen of si yet in die suster ghemercket hebben dat si
  dat vriliken om Goodswillen segghen. Ende dan mach een yghelic,
  beghinnenden van den outsten, segghen dat si van dier suster
  ghemerket hebben dat beterinc waerdich is. Ist dat een iongher
  yet seide ende een ouder nae ghedachte yet te vermanen, die
  en sel die suster niet weder roepen dan bi oerlof der outste.
   Die vermaninghe der sculden sel men doen oetmoedelic end
  mit luttel ende simpelen woerden, die ghebreken niet verswarende,
  mer in minnen ende mit een mededoghende ghemoede simpelic ,
  segghende: onse suster heeft dit ghedaen of si heeft dat versuumt. Die anders doen of die ut passie vermanen sel die
  outste berispen. Noch die susteren en sellen niet verswighen
  
  94
  of veynsen om yemants liefte of gunste, dat si die ghebreckeke
  sijn niet en vermanen of en besculdigen opdat si hem niet en
  besondighen teghen die reghel die daer seit: Des te meer en
  33. sijt ghi niet onnosel is dat ghi u susteren, die ghi niet vermanen corrigieren moghet, al swighende laet vergaen.
   Veel susteren en sellen een suster niet ghelic vermanen,
  mer eerwaerdelic die een na den ander. Daer sel men nauwe
  toesien in den capittel, dat die susteren niet lichtelic en spreken,
  ten waer of si hem selven of een ander besculdichde of die
  besculdicht sijn van den oversten ghehieten wort te spreken
  of ghevraghet wort of dat si van der ordinancie yet souden
  vraghen. Noch si en sellen tot malcander niet spreken, mer
  alleen tot die capittel hout. Noch gheen suster, die van den
  anderen besculdicht wort, en moet haer selven ontsculdighen,
  al waert dat si haer onsculdich kende, tensi dat si oerlof heeft
  van den outsten. Niemant en sel haer selven of yemant anders
  bescrermen of ontsculdigen in den capittel, tensi si hem dat
  van den outsten gheheten wort. Desghelijc en sel niemant
  buten oerlof des outsten in den selven capittel dien vermanen
  van die ghebreke, of andere van welke si van haer vermaent is ;
  noch si en sellen malcander niet beroepen van heymelike ende
  biechtelike saken, mer alleen van dat openbaer is. Niemant en
  sel een suster besculdighen meer dan van tween of drien ghebreken ; noch een suster en sel in een capittel niet besculdicht
  worden meer dan van drie of vier personen, ten waer oft den
  outsten anders goet dochte. Ist dat die besculdicht wort of.
   berispet seer onlijdsamlic antwoert, dat sel men na goetduncken
  33 vo. des outste een luttel tijts opsetten of terstont corrigieren. Als
  dat yement ut enighe ghetide, of dat hi hoert te wesen bi
  oerlof bleven, die sel als die andere daer sijt alle horen voer
  den outsten als si haer ghebreke gheseit heeft daaran segghen
  oec: mede en was ic niet tot dien ghetide mer bi oerlof bleef
  ic daerof. Die andere, die sonder oerlof daerof bliven, si
  sellen oec voer hem allen die sake segghen waerom dat si
  bleven, of der priorinnen, oft die sake eysschet, heymelic te kennen gheven. Noch si en sellen malcander ut suspicien niet
  beroepen, mer alleen dat si ghesien hebben of waerachtelic ghehoort hebben ende bewisen moghen. Want waert dat die beroepen
  dat missakede, ende die haer besculdicht heeft dat niet bewisen en
  mochte, so souden si die penitenci doen die diegheen verdient
  hadde, die si besculdicht heeft. Mer opdat die ghebreke niet
  
  -
  
  95.
   verbercht en worden, moghen si den rectoer te kennen gheven
  dat si ghesien ende ghehoort hebben. Die suster, die daer besculdicht is, sel tot vermaninghe des outste nederlegghen ende
  bidden venia ende als si ghehieten wort op haer knyen te
  staen, ontfanghet si penitenci van den outsten ende gaet. Die
  penitenci sel men een yghelic setten van den outsten nadat die
  ghebreken ende die personen eysschen als hier na int eynde
  van den boeken ghescreven staet. Aldus dan sel men bisonder
  expedieren eerst die totter oerden ontfanghen sijn ; die te samen
  sullen utgaen; dan die donatinnen; daeran die conversinnen ; nae
  34. die novicen of si daer sijn; daerna die nonnen die gheen capittularen sijn, ten laetsten die capittularen. Die saken die versproken sijn onder die capittularen sel men seer heimelic houden,
  noch men sel se buten den capittel yemant te kennen gheven.
   Ist dat yement ghevonden wort dat si enighe dinghen gheopenbaert heeft, die sel men uten capittel setten ende daerboven
  penitenci ontfanghen na grootheit des misdaets, ende sonderlinc
  ist datter enighe scandalisaci ut gheschiet is. Als alle dinghen
  in den capittel wittelic sijn gedaen leest men die psalm Laudate
  Dominum omnes gentes. Int eynde seit die overste Adiutorium
  ende alsoe sluut men dat capittel. Mer alremeest sel men dat
  wachten, dat nyemant buten dat capittel en spreket of en teikent
  van ghebreken of heymelike dinghen die men in den capittel
  verspreket, ende dat nyemant denghenen moylic si, die haer
  in den capittel vermaent heeft. Die hierteghen deden die soud
  men swaerlic corrigieren. Opten Goeden 'Pridach, des vridaechs
  voer Pinxten, opten Kersavont ende op Onser Vrouwe avont
  Assumptio ende als een suster van den huus ghesturven is,
  sellen alle die susteren, nonnen, conversinnen ende donatinnen
  disciplijn nemen. Ende in die tijt als dat convent int ghemeen
  disciplijn ontfanghet sel die priorinnen bisonder disciplijn nemen.
  Van silencium dat VIIJ capittel.
  34 vo.
  In der kercken ende in de reventer, in den nonnen- ende
  lekendormiter, die in een side des cloesters gheset is, bi die
  vier ende in die privaet sellen die susteren tot allen tiden
  silencium houden. Onder die ghetiden, onder des convents missen,
  onder die middaechs slaep ende onder eten sellen si silencium
  houden. Des donredaechs voer Paesschen, opten Goeden V'ridach
  ende opten Paeschavent sellen si silencium houden nae datter
  ordinen inhout. Van dat die compleet ut is, totter prym of
  terci toe des anderen daghes sellen si seer nauw silencium houden.
   96
  ende wachten hem oec van corten woerden. Ist datter haestelic
  brant ontsteken waer in den cloester of binnen haer begrip, so
  moghen die susteren silencium breken. Desghelijc als een
  suster met enighe siecte haestelic begrepen wort. Die suster die
  dat verneemt mach spreken ende haer bedde visitieren. Des
  heilighen dagbes na twalef uren tot dat eerste teiken der
  vesperen ende als die vesper ut is tot dat eerste teiken ten
  aventeten moghen si te samen comen bi goetduncken der
  priorinnen in een bequaeme stede ende spreken van goede
  ende stichtighen materie of si moghen hem oec gheven totter
  lerinc of tot heilighe lessen ende totten dienst Qroods te voersien
  of tot ander gbeestelike oefeninghen. Als dat convent in enigher
  stede mit malcander te spreken vergadert is, soe en sel niemant
  van daen gaen buten oerlof des outsten ende als si haer boetscap
  ghedaen heeft sel si weder commen totten convent. Des werckedaghes sellen si strenghelic silencium houden tot dat die vesper
  35. ut is, nochtan ist dat den oerbaer of die noot eisschet so moghen
  si mit luttel woerden, naedat die sake dient, malcander besceit
  doen, mer twee ende twee te samen en sellen niet spreken
  boven die tijt van een Miserere mei Deus 1) Ist dat dieghene
  die in den arbeit van buten sijn buten dese voerseide tiden
  ende steden leffen 2) ende satelic ') spreken, die en sel men niet
  sculdich houden dat si haer silencium hebben ghebroken. Mer
  hebben si meer of langher van node te spreken, so sellen si
  gaen op een openbaer stede die daertoe gheschicket is mit
  oerlof der priorinnen ende spoeden hem als si eerst moghen
  ende commen weder totten convent. Want die veel te samen
  sonder oerlof spreken, die sellen swaerlic ghecorrigiert worden
  van dien en vermoet men gheen goet ende het is te duchten
  dat die duvel die derde van hem is. Nader vesper tot dat eerste
  teiken tot die compleet moghen die susteren int ghemeen mit
  malcander spreken, mer woerden die de minne quetsen of daer
  '
  si malcander mede vertoornen of waerlike woerden van waerliken personen of van waerlike saken moeten verre wesen, mer
  si sellen spreken van goeden materien, van den heilighen lessen,
  van die collaci ende dierghelijc ende dat sateliker ende sonder
  
  1) Van "mer twee" enz. tot aan "Ist dat" zijn zeventien woorden
  doorgehaald.
   = zotte praat, praten, boerten.
  2) Lentenverkorting van lelLe1en
  3) Satelic--. zacht.
  -
  
  97
  gheruchte. Des daghes eer si ten Heilighen Sacrament gaen,
  sellen si silencium houden nader collacien ende mit groter
  naersticheit hem gheven tot devocie. Somwijl bi sonderlinghen
  oerlof der priorinnen moghen die susteren mit malcander utgaen
  in den hof ende spreken van gheestelike dinghen tot dat hem
  van den oversten een teiken ghedaen wort of tot dat teiken tot
  yo.
  °
  35
  de ghetiden; nochtan en sel niement alleen of mit een ter side
  gaen mer si sellen te samen utgaen ende te samen wedercommen.
   Ende waer yement die anders haer silencium wetende braec,
  of die callinc in die tijt des arbeits vermenichfoudicht ende
  vertrecket of dicwijl ledichlic ende onrustelic ommegaet aie
  sel een disciplijn nemen in den capittel, ende ist dat si binnen
  twee capittelen driewerf of vierwerf daerin sculdich ghevonden
  wort, so sel si mitter disciplijn, die si ontfanghen heeft oec
  eens op die aerde eten. Mer die priorinne mach om nootsaken
  of om oerbaer die kelrewaerster, die kokenwaerten of anderen
  susteren die diensten bevolen sijn een ghemeen oerlof gheven
  te spreken nadat haer ut die sake der officien duncket oerbaer
  wesen. Ende die priorinne mach oec selver spreken alst haer
  noet of goetduncket, ende in haer tegenwoerdichheit moghen al
  die susteren spreken alst haer behaechlic is. Nochtans sellen
  die susteren wachten dat si gheen oersaec en soeken te spreken mitter priorinne, of die priorinne mitten susteren in verboden steden sonder merckelike sake, mer billiker gaen tot
  gheoerlofde steden ende daer haer bootscappen doen. Die procuratrix mach oec spreken mitten ghenen die onder haer dienen
  alst noot ist, of alst haer oerbaer duncket sonder oerlof. Utghenommen die steden ende tiden die gbeordineert sijn in te
  swighen sonderlinghe nae compleet. Als die susteren malcander
  te ghemoete comen sellen si mit vriendeliker wackerheit ende
  36. mit een oetmoedich nighen malcander wikende ende al swighende
  voerbi gaen. Tot dat eerste teiken des middaechs eten, des
  avonts eten of der collacien sellen alle die susteren silencium
  houden, ende als men dat ander teiken doet mitter scelle gaen
  _
  si in den reventer.
  Van den arbeit der handen. IX capittel.
   Want ledicheit een viant is der zielen ende een voetster der
  sonden, so en sel niemant van die susteren ledich wesen, mer
  men sel naerstelic houden, dat des werckedaghes van prijm
  tot die compleet toe, alle die susteren ende elc bisonder diet
  vermoghen hem pinen te gheven totten arbeit haarre handen
  
  98
  voer den ghemenen oerbaer. Utghenommen die uren ende tiden
  die si in den dienst Goods wesen sellen of die tijt dat si leren
  die daertoe geschict sijn. Want niet lichtelic en wort hi verwonnen van die becoringhe die in goede oefeninc becommert
  is. Want van den He(er) is gheseit totten mensche, dat hi in
  den zwete sijns aensichts soude ghespiset worden van sinen
  brode. Ende die Apostel seit: soe wie dat niet en arbeit en
  sel niet eten. Ende die propheet: Wanttu den arbeit dijnre
  handen selste eten, salich bistu ende die sel wel wesen.
  Daerom dieghene die niet arbeiden en wil, die sel men overmits ontrecken der ghemeenre spisen of dranckes, -of in enigher
  ander manieren also lange penitencien laten doen na goetduncken der priorinnen of des rectoers, thent si haer ghebetert
  '
  heeft.
  36 vo.
   Die susteren die in de werchusen of anders waer te samen
  arbeiden, die moghen spreken, leffen ende satelic, van den
  dinghen die haer werck eysschet. Mer onder den arbeit worden
  si vermaent dicwijl te lopen tot corten ghebeden als bernende
  vierpilen. Si sellen hem dan naerstelic gheven tot hare hantwerc ende arbeiden truwelic niet voer hem selven, mer voer
  den ghemenen oerbaer na utwisinghe der regulen, ende wachten dat si in die tijt des arbeits in gheen werchuse ingaen,
  mer als si volbrocht hebben daer si om utghinghen sellen si
  vluchts al swighende weder gaen tot haer werckstede. Hierom
  sel die priorinne eens ter weke of ter maent van eens yghelics
  werck rekeninc ontfanghen, opdat men also mercken mach
  wie vlitich sijn in haer werck of wie versumel sijn. Sie
  sellen oec op seker uren in die tijt des arbeits lesen die seven
  psalmen ende vighelien (sic), ende die niet te choer en gaen
  die ghetiden van den Heilighen Gheest, van den Heiligen Cruus
  ende dierghelijc. Nochtan mach die priorinne mit sommighen
  dispensieren die in dat scrijfhuus of in anderen steden enighe
  sonderlinghen arbeit hebben. Het is mede te weten, dat die
  susteren der luden clederen van buten niet sniden, noch maken
  en sellen, ten waer dat bi oerlof des rectoers den gasten wat
  vermaecten.
  Van die spraecstede, dat X capittel.
  Als die susteren worden gheeysschet te gaen totten spreec37. husen, so sel men die priorinne eerst te kennen gheven wie
  si sijn ende wat si willen ende van waer si commen eer ment
  den susteren segghet. Ende ist dat die priorinne oerlof gheeft
  
  -.
   '
  
  99
  soe en sel dieghene die gheeysschet wort niet alleen gaen,
  noch mit dieghene die si wil, mer mit diegheen daer haer
  die priorinne mede gaen hiet. Daer sellen oec drie of vier
  susteren ordiniert wesen van den gheestelicsten ende besceydensten, sonder welker een of twee, of sonder die priorinne, niemant van den susteren. gaen en sel voer dat spreeeveynster der
  luden van buten ende die suster en sel daer niet spreken haer
  ghesellinne of ghesellinnen en horent. Ende dese sellen die suster
  daer si mede gheseint worden besculdighen, ist dat si haer in
  woerden ende ghelaet, in wercken of in enigher manieren mercken sculdich te wesen. Men sal nyemant sonder merckelike
  nootsake oerlof gheven te spreken in die spreechusen mit luden
  van buten of daer in te gaen also langhe als men die ghetiden
  of des convents misse doet, of alst convent eet of slaept, noch
  des heilighen daghes, ten waer of si van verren steden quamen
  ende niet toeven en mochten. Mer nae compleet ende voir die
  prym en sel men niemant oerlof gheven sonder nootsake die men
  niet scuwen en mach 1). Gheen suster die gheroepen wort totten
  spreechusen en sel langher spreken dan een ure lanc buten
  sonderlinghe oerlof; si en sel daer oec tot ghenen tiden eten
  of drincken ende dieghene die hier teghen dede, sel men witte37 vo. like ende scarpelike corrigieren. Ist dat men drincken of anders
  wat halen sel, dat en sel haer ghesellinnen niet halen, mer die
  suster selver die gheroepen is totten spreechusen sel halen die
  dinghen die noot sijn of si sullen te samen gaen. Ende die
  totten spreechusen gheroepen is en sel noch utgheven noch
  innemen, mer die priorinne, is si teghenwoerdich, of dieghene
  die haer bi geschict is selt doen. Die veynsteren van den spreecende mit
  husen sellen oec mit yseren tralien wesen ghesloten
  '
  doecken ghecleet.
   ende sciven 2) sellen
  Hoe die sloten ende veynsteren
  wesen dat Il capittel.
  Der susteren tymmeringhen sellen oetmoedich wesen ende
  niet merckelic, overmits curiosicheit of overvloedicheit; ende
  naerstighe sorghe sel men daertoe doen, dat die werchusen
  ordiniert worden alst best dienen mach om die religie te houden
  ende bovenal sel men daertoe sien dattet slot overal ende alom
  wel hoghe ende stere si, alsoe dat niemant oersaec en worde
  1) Niet vermijden kan.
  2) Draaischijf.
  100
  ghegheven in of ut te gaen doer dat slot. Men sel oec in een
  bequaem stede voeghen inder mueren een ront instrument datter
  mueren oversceydelic anhanghe dat wi een rol of een scijf heeten,
  door welc men die dinghen die noot sijn alsoe mach gheven
  ende ontfanghen, dat die ghevers ende nemers nerghens malcander sien en moghen. Daer sel oec wesen een inganc totten
  slote der susteren door welken men die dinghen die noot sijn
  totter lijftochte ende dierghelike in draghe mach. Welke inganc
  sel sterkelic ghevest wesen mit tween versceiden doren, die
  38. men sluten sel mit tween sloten ende slotelen, die van malcander
  scelen in grootheit ende in der formen, dair die priorinne
  een of hebben sel ende die suppriorinne of die procuratrix die
  ander; ende die slotel van die butenste doer sel hebben die
  rectoer des huus, ende als hi ut is sel se sijn ghesel bewaren.
   Inder kercken mach oec een doer wesen die desghelijc ghevest sel wesen, daer men die susteren die men sluten sel
  inleiden mach of doer welke die priester, als hi den sieken
  die sacramenten ministreren sel, ingaen mach. Ende desghelijcs
  sel oec wesen van die doer des boemgaerts. Opdat alle oersaec
  des toegancs in den slote ghehelike ofghesloten worde, soe
  wortet van gracie ghegonnet, dat sel wesen op een bequaem
  stede ende hoghe een cleyn veynsterkijn van papiers forme.
  mit yseren ende seer nauwe tralyen, welke men alst noot is
  ende men den susteren ouders niet weygheren en mach eens
  of tweewerf siaers opdoen mach, opdat si haer kinder sien
  moghen (ende mit hem luttel tijts als een seven psalm sonder
  letanien (sic) lane mit eerbaerheit ende ripicheit staende ende
  niet sittende spreken in teghenwoerdicheit des rectoers, der
  priorinne ende der suppriorinnen of der procuratrixs. Ende ist
  dat sijt langher verhenghen, so sellen si drie daghen vasten te
  bier ende te brode. Ende hier en boven sel dat capittel dese
  voirs. penitencie vermeerre oft hem goet duncket) 1).Van welke
  veynsterkijn sellen wesen drie slotelen, twee binnen ende een
  38 vo. buten onder die bewarinc des rectoers alst is van die slotdoer
  welke wi voertan starckelike verbieden, dat men se niement
  open doe dan alleen denghenen die dat die gheestelike rechten
  henghen. Die hier teghen dede, die sel men van den visitierres
  of van den capittel seer swaerlic corrigieren. Alle die veynsteren
  -1) Hetgeen ik entre-parenth6se gezet heb, is in het hs. met een lijn
  omtrokken, en in margine zoowel links als rechts staat: Tilt. Waar.
  schijnlijk : verandert.
   '
  
  101
  in die spreechuse ende inder kercke daer men biecht hoert, ende
  of daer enighe ander sijn, sel men maken mit yseren tralien
  van binnen of van buten ende daer tusschen een bort dwers
  doerboert of een doorslegen blic ghedect mit een swart of blaeu
  cleet, also dat overal an beiden siden dat sien ende dat raken
  der gheenre die daer spreken ghehindert s) worde. Ende alle
  die veynsteren of veynsterkijns of oec mede die sciven sellen
  _
  van binnen hebben goede houten doren, die men mit slotelen sluten mach ende die ghesloten sellen wesen alst gheen
  noot en is te spreken of yet in te nemen of ut te gheven.
  Wi verbieden oec dat men gheen maechdekijns of knechtkijns
  doer die scive in en laet buten sonderlinghen oerlof des rectoers.
  Gheboertet dat enighe persoen overmits roekeloesheit onversienlic in den slote quaem, so en sel die niement toespreken of
  antwoerden of daertoe gaen, mer alle die susteren sellen bi
  malcander bliven, want si van den rectoer of van de priorinnen
  utgheleit is. Niemant en hengt men te eten of te drincken in
  den slote dan alleen den werclude als si ontbiten des ochtens
  of des afternoens in een bequaem stede ter siden of. Mer totten
  39. middendach ende avontmael sellen si altoes utgaen. Ende die
  wercken des cloesters binnen den slote sel men billiker laten doen
  van vreemden wercluden dan van diegheen die daer te cost gaen.
  Yan den inganc in den slote. XII capittel.
  Want wi willen dat men grote voersienicheit hebben totten
  inganc ende totten utganc der susterhusen, soe verbieden wi
  op die pine der ewigher maledictien, dat nymmermeer enighe.
   professide suster buten den slote en gae dan overmits vrese
  des brants of des vals hairs cloesters of om vrese der moerdenaers of deser gheliker opvallen die pleghen te geschien in
  vrese des doots, ten waer dat men bi oerlof des generaels
  capittels om enighe sake yement van den susteren sende in een
  ander huus dat men maken sel of dat ghemaect is. Anders en
  hengt men niement ut te gaen oec om enighe siecte, tensi
  dattet generael capittel toelaet en oerloft ?). Die biscop ende die
  outste prelaet, die vorst, die vorstinne of die vrouwe van den
  lande, die fundierre of fundierster moghen ingaen mit een eerbaren ende ghematichde ghesinne, ist dat ment te goeder wijs
  niet onsculdighen en mach. Die visitierres, als si visitieren,
  1) Voor deze alinea staat in margine nut" met een andere hand
  geschreven. Misschien beteekent ook dit: ?,verandert".
  102
  ende die bi der electien der nyewer priorinnen wesen sellen
  moghen ingaen, nochtan als si minste moghen; desgelijc mede
  die rectoer. Ende als si ingaen, so sellen si haar cappen of
  mantelen mit hem brenghen ende die priorinne mit die suppriorinne of procuratrix sel se ontfanghen ende inleiden ende
  39 vo.
   VO. weder utleyden ende en sel nerghent van hem wechgaen. Ende
  die ander susteren en sellen dan niet ommelopen, mer si sellen
  wesen in den capittelhuse of in der kerc of in een ander eerbaer stede, utghenomen die van node in sommighe werchuse
  onledich sijn tot si weder uten slote gaen daer si in sijn ghe- commen. Niemant van de susteren en sel spreken mit enighen
  die van buten incomen versceiden van den anderen susteren,
  utghenomen die priorinne ende die mit haer gaen, nochtan
  dattet een onder hem hoert. Die werclude oec om nootlike wercken moghen ingaen alst den rectoer ende der priorinnen goetduncket mit welken niemant van die susteren spreken en moet,
  noch daer toe gaen, dan alleen die priorinne, suppriorinne of
  procuratrix, alsoe nochtan dat si cortelic spreken ende dat si
  van den anderen ghehoort worden. Waert dat yemant alsoe
  siec worde dat si niet en mochten comen of gheleit worden
  tot die ghewoenlike stede des biechtens of des monighens
  soe sel die priester, in een choercleet met een stool dat Lichaem
  Christi draghende, gaen tot die sieke suster ende voer hem
  gaen twee susteren mit waskaersen. Daeran noch twee, van
  welken die een draghet een lantaern ende een scellekyn dat si
  ludet, ende die ander ghewiet water ende twee ampullen mit
  wijn ende mit water ende die priorinne met sommighe van den
  rij psten susteren naevolghende, ende dan sel die priester die
  sieke suster communiceren als in dat manuael ghescreven staet.
   Mer ist noot, dat si gheolijt worde, so sel die priester aen40. doen een choercleet met een stool ende dat heilighe olien mit him
  draghen. Ende voer hem sel gaen een suster mit ghewiet
  water, daeran een mit een lantaern mit licht, daeran een mit
  dat cruus, daeran dat convent mit processi twee ende twee,
  die iongheste voer, ende also gaen si totten siechuse. Ende als
  die priester in dat siechuus coemt seit hi Pax huic Domui
  als int manuael staet. Men sel oec wachten, dat die inganghen
  niet te veel en vallen, nu overmits sake des moninghens, nu
  overmits saken des oliens, mer liever sel men beide te samen
  . i) Communiceeren.
  103
  doen, eerst dat monighen, daerna dat olyen als dat den rectoer
  goet sel duncken; ende als men yement olijt soe sel dat convent int siechuus bliven tot dat den dienst ghedaen is. Als
  men oeo yement begraven sel, doet die rectoer een choercleet
  an mit een stool of na der messen hout 1) die alve aen, ende
  als hi der sieken susteren biecht hoort sel hi soe sitten dat
  desgheens stede die hi haer biecht hoort mit gheen ghardinen
  betoghen en wort.
  Van den Dormiter. XZIJ capittel.
  Die dormiter sel men boven maken endehem wort ghegonnet,
  dat si om crancheit des kunnes bedden van plumen moghen
  hebben mit linnen slapellaken, mer die sellen grof wesen. Tusschen die bedden sel een onderscot wesen alsoe hoech dat si
  malcander niet en sien en moghen ende voeran die voerste side
  mach men maken een onderscot nae der breet des beddes of
  40 vo. wat breder, ende voer dat ander sel men hanghen een laken.
   Buten den dormiter en sel gheen suster enighe camer hebben,
  mer si sellen allen slapen in den dormiter, behalve dieghene
  die nootsake der siecten dwinghet van daen te bliven. Ghemeenlic en moet niemant gaen toe des anders bedde of doer
  soeken dan alleen die priorinne of ten gheschiede bi haren oerlof.
  Van der compleet totter primen en sellen si nerghent gaen dan
  om nootsaken der naturen ende totter kercken om den dienst
  Goods te doen of om hem te warmen naedat die metten ghesonghen is. Want dan sellen si rustelike bi haren bedden bliven ende pinen hem een luttel te ledighen tot hem selven tot
  Gode, totten heilighen lessen of totten ghebede, opdat si alsoe
  die voirleden verstroynghe des daghelics arbeits ende van alle
  ander becommernisse moghen weder verhalen ende alsoe te
  ruste gaen. Van Paesschen tot die verheffinghe des Heilighen
  Cruces, opten Palmdach ende opten dach des Gheboerten Ons
  Heren na die noen of na der gracien nemen si haer middachslaep
  omtrent een ure lanc. Ende opdat niemant nae datter ghewrecket is langher en vertraghe so mach die costerisse naedat si
  ghewrecket heeft die bedden weder besien, ende die sculdich
  vint mach si in den naesten capittel beroepen. Op alle tiden
  als die snsteren slapen, waer datter yemant waer die niet en
  sliep of die noot hadde op te staen of erghent te gaen, die sel
  also sedelike ende stillic opstaen, gaen ende wedercomen dat si
  1) In margine "hi".
  ,
  
  104
  der ander susteren ruste niet en verstoer. Den Dormiter sel
  men werckedaghes bi daech ghesloten houden daer dat so dient,
  utghenomen die tijt als die susteren na ordinanci der priorinnen haer bedden besacken.
  Van den reventer. XZ11J (capittel).
   Alle die susteren sellen te samen comen tot beiden maeltiden
  als des middaechs ende des avonts. Ist dat enighe suster blivet
  van der tafel of oec van der benedictie, die sel in'den capittel venia
  bidden ende die sake waerom dat si van der tafel is gebleven
  daer te kennen gheven. Als men dat clocgen ludet .so sellen
  die susteren vluchts voer den reventer te samen cocnen ende
  daer sellen si sedeliken al swigende sitten thent die outste die
  reventerscelle ludet, ende dan sellen si nae ordinancie ingaan,
  die outste voer ende nighen totten cruus. Wanneer dan die
  susteren staen choer teghen choer soe beghinnet die ebdomedaria mit mathiger stemmen Benedicite ende die ander suster
  vervolghen dat vaers met Gloria Patri. Als dan die ebdomedaria
  nae dat Pater Noster seit Et ne nos, soe sellen si hem alle oprechten ende si seghent ende maket een cruus teghens die
  outste tafel. Ende als die benedictie bi den eynde is, so gaet
  die leester int middel ende laegh nighende neemt si die benedictie. Als die benedictie ghedaan is, climmet die leester op
  die leestoel (sic) en die ander susteren gaen sitten ter tafelen.
   Die leester sel voer die benedictie voersien wesen van den
  boeken ende van der stede daer men die lessen beghinnen sal
  41.vo. ende dat daer ghenoech si te lesen alle die maeltyt doer. Si
  en sel mer beghinnen te lesen eer dat gheruchte dergheenre
  die gaen sitten ofghelaten is, noch die susteren en sellen gheen
  spise antasten, eer dat men een clausel ghelesen heeft ende
  sien dat se die priorinne aentast. Die leester mach voer dat
  middachmael wat eten ende voer die collaci drincken. Si sel
  alle dinc opelic ende besceidelic lesen dat ment horen mach
  ende verstaen, ende als si leset sel si haer oeren neyghen
  totten ghenen diet toehoert te corrigieren, opdat als sijt corrigiert verstaen mach. Die ordinanci van dat lesen beghinnet
  van den ionghesten opclimmende, ende die in een weke leset
  in den reventer die sel in die ander weke dienen. Ist dat die
  leester of dienster ter tafelen ombreket ende niemant anders
  ghebeden en hevet, so sel des diensters stede vervullen die
  suster die voer haer gaet ende des leesters stede die na haer
  volghet. Ende ist dat enighe suster comet nae der benedictie,.
   105
  die sel sitten nae dieghene die gheseten sijn of die ingeghaen
  sijn te sitten. Mer dieghene die incoemt naedat si alle sijn
  gheseten, die sel mit oerlof ingaen ende die leste bliven. Die
  suster die niet eten en mach, dat men haer voerset, die en
  is niet gheoerloft dat yemant anders te gheven. Als si drincken,
  sellen si die kanne of die nap mit beiden handen houden, ende
  der suster die hem yet aendraghet of afnemet, sellen si een
  weynich nighen ende oec diet aendraecht of afnemet desghelijcs. Die tafellaken en sellen si niet toeslaen eer die priorinne
  het haer toestaet. Die susteren die na den. anderen eten, -en
  42. sellen niet anders eten dan die ander ghegheten hebben, utghenomen die crancke ende sieken. Als dan die priorinne siet dat
  alle susteren ophouden van eten, so sel si een teiken doen
  mitter scellen, ende als Tu autem gheseit is ende Deo gracias
  gheantwoert, so staen si alle op vander tafel ende die priorinne
  ludet die scelle een luttel. Ende als die susteren staen in haren
  steden so sel die suster, die die benedictie ghegheven heeft,
  dat vaers vander graci beghinnen. Ende als die psalm beghonnen
  is, so sellen si totten cruus nighende utgaen nae ordinancie,
  die ionghen voir. Als si int choer comen so nighen si totten
  altaer ende betalen die gracie alst ghewoenlic is. Buten den
  reventer ende buten den siechuse en sel gheen suster sonder
  noot eten. Dieghene die buten den reventer eten, die nighen een
  weinich tot Pater Noster ende tot Gloria Patri. Ende totter gracien
  moghen si segghen die psalm Laudate Dominum omnes gentes.
  Van dat vasten X V (capittel).
  Van die verheffinghe des Heilighen Cruys (totten advent.
   ende van dertiendach totten zonnendach in Quinquagesima sellen
  die susteren des) 1) woensdaghes ende des vridaghes eens eten,
  utghenomen hoochtiden van neghen lessen die op die woensdaghen comen. In den advent vasten si alle daghen sonder vleesch,
  nochtan mach di priorinne mit sommighe dispensieren bi consent des rectoers; mer binnen den advent mach si bi haer
  selven mit sommighen dispensieren om merckeliken arbeit of
  om redelike sake, mer niet mit dat heel convent sonder consent
  42 vo. des rectoers. Des daghes als men een nyewen rectoer of een
  nyewe priorinne ontfanghet, of als men enighe suster cledet of
  1) Door de schrijfster of den schrijver is een regel opengelaten,welke
  later door dezelfde hand is ingevuld. Daar de opengelaten ruimte te
  min was, zoo heeft men de beide marges beschreven. Die regels heb ik
  tusschen haakjes gezet.
   106
  professijt sellen si tweewerf eten, ten waer oft een botvast
  waer. Des woensdaghes en sellen si gheen vleysch eten,
  utghenomen die seer merckelike siec sijn. Op Onser Vrouwen
  avonden ende in die vigilien van Kersmisse, Ons Heren Hemelvaert ende Pinxteren ende Alre Heilighen ende van die sonnendach in Quinquagesima tot Paeschdach toe, sellen si vasten
  sonder zuvel. Mer in anderen botvasten ende des vridaghes sellen
  si hem gheliken der zeden des landes, utghenomen dat si niet
  lichtelic eyer en eten, ten waer datter merckelike gebrec van
  vissche waer; mer dien ziecken ende crancken gunt men bi
  oerlof der priorinnen eyer te gheven. Den gasten moghen si
  gheven also als si selven eten. Opten Goeden Vridach sellen si hem
  ghenoeghen laten mit broot ende bier mit tween pottagien ende
  mit een harinc of een bockinc, die sieken utghenomen. Des
  vridaghes in die paeschweke eten si tweewerf ende opten Kersdach of wat dach dat hi coemt sellen wi (sic) (si) tweewerf
  vleysch eten. Op sinte Marcus des Evangelistendach, des manedaechs in die bededaghen 2), op des waerdes Sacramentsavont
  ende op onse vader Augustijnsavont 3) sellen wi (sic) (si) sonder
  vleysch vasten als in die vasten der oerden. Mar waert dat sinte
  Marcusdach quame in die weke van Paesschen so en vasten si
  43.
  niet, noch en doen gheen abstinenci om die letanien. Disciplinen of abstinencien of wakinghe of enighe lichaemlike oefeninghen, die van onsen ghemeen insettinghe niet en sijn, en
  sijn niemant gheoerloft te doen, tensi dat die rectoer dat weet
  ende ghonnet.
  Van der collacie ende dranck. X YI capittel.
  