text: Recensies
  
  95
  
  voorkomende gevallen rekenen op vermelding in Van Almeloveens publicaties. Wie niet meer
  nuttig was, liet de Harderwijkse professor als een baksteen vallen om, wanneer hij dat
  noodzakelijk achtte, soms najaren de correspondentie weer op te vatten. En wel met het excuus
  het, nu onjuist gebleken, vermoeden te hebben gehad dat de correspondent was gestorven. Dat
  doet niet altijd aangenaam, ja zelfs opportunistisch aan. In tegenstelling tot zijn fungeren als
  zaakwaarnemer was Van Almeloveens latere optreden als patroon niet erg geslaagd, zoals uit
  diverse gevallen bleek. Hij zat te ver weg en kende te weinig hoogleraren van aanzien waar het
  studenten betrof. Ook door hem benaderde uitgevers dachten meer aan de harde commerciële
  realiteit van de boekenmarkt dan de door de idealen van de Republiek der Letteren bezielde
  hooggeleerde. Deze schatte herhaaldelijk zijn eigen invloed te hoog in en er bestond frictie
  tussen wat hij als vriendendienst aanbood en wat anderen van hem vroegen, zo kenschetst de
  auteur zijn optreden. Bij de lectuur van dit interessante en goed opgezette boek vragen sommige
  onderdelen wel wat veel van de lezer. Was het nu nodig de ontwikkeling van de briefschrijfkunst
  nog eens vrijwel in haar geheel te behandelen? Ook de verhandelingen over het postwezen
  doen wel erg uitgebreid aan en bovendien vervalt de auteur nogal eens in herhaling. Dat neemt
  echter niet weg dat hier een waardevolle studie ligt over een onderwerp dat in Nederland nog
  nauwelijks ontsloten was. Het boek zal zijn eigen plaats krijgen naast het recente werk van
  Luuc Kooijmans over vriendschap en overleven in ongeveer dezelfde periode.
   E. O. G. Haitsma Mulier
  
  R. de Schryver, Max II. Emanuel von Bayern und das Spanische Erbe. Die europäischen
  Ambitionen des Hauses Wittelsbach, 1665-1715 (Veröffentlichungen des Instituts für
  europäische Geschichte Mainz. Abteilung Universalgeschichte CLVI; Mainz: Verlag Philipp
  von Zabern, 1996, xiii + 286 blz., ISBN 3 8053 1621 6).
  Flapteksten zijn meestal niet de aangewezen weg om een indruk te krijgen van de kern van een
  boek maar er zijn uitzonderingen zoals in dit geval. Hier wordt van keurvorst Max II Emanuel
  gezegd dat hij zich voortdurend heeft ingespannen voor zijn eigen roem en de grootheid van
  zijn huis, maar niet voor Beieren. Na lezing van zijn boek kan men zeggen dat dit een juiste
  conclusie is. Er had nog aan toegevoegd kunnen worden dat dit niet alleen voor Beieren gold
  maar ook voor de Zuidelijke Nederlanden waarover hij jarenlang als gouverneur ten minste in
  naam het bestuur heeft gevoerd. Die vormen het uitgangspunt van deze studie van de Leuvense
  hoogleraar. Het boek sluit daarmee aan bij de traditie in de Belgische geschiedschrijving die
  zich richt op de betekenis voor de Zuidelijke Nederlanden van de bestuursperiodes van de
  Spaanse en Oostenrijkse gouverneurs, een traditie waaraan de auteur al in de jaren zestig
  bijdragen heeft geleverd. Uit die tijd stamt wellicht ook het idee voor dit boek, want hij vermeldt
  in zijn voorwoord dat het onderzoek ervoor zich over vele jaren in spaarzame vrije tijd heeft
  uitgestrekt.
   Het kan worden beschouwd als een tegenhanger van die eerdere studies. Kregen daarin vooral
  de binnenlandse effecten van dat bestuur in de tijd van de Spaanse Successieoorlog de aandacht,
  nu staan de Beiers-dynastieke en internationale context centraal: de relaties van Max Emanuel
  met de Spaanse Habsburgers, zijn ambities en het internationale gemanoeuvreer voor de Spaanse
  erfenis. Zo wordt als het ware tegenover de graaf van Bergeyk die in de vroegere studies naar
  voren komt als een soort almachtige eerste minister, de figuur van Max Emanuel geplaatst als
  een tweede bron van politieke impulsen die bepalend waren voor het lot van de Zuidelijke
  Nederlanden. Alleen, de beide kaders dekken elkaar niet helemaal. Max Emanuels ambities
  
  96
  
  Recensies
  
  waren na zijn gouverneurschap geenszins uitgeput. Hij richtte zich alleen naar elders en dat
  geeft zijn gouverneurschap het karakter van een voorbijgaande episode zowel in de Beierse
  dynastieke planning als in het bestuur over de Zuidelijke Nederlanden. Als hij ergens anders
  iets meer of iets beters kon krijgen, bijvoorbeeld een koningskroon in Italië, waren die Nederlanden voor hem niet zo belangrijk. De auteur erkent dat ook.
   Het boek is verdeeld in twee delen met de dood van de Spaanse koning Karel II in 1700 als
  keerpunt. Zolang die leefde stond Max Emanuel, die zich in de veldtocht tegen de Turken een
  bekwaam legeraanvoerder had getoond, aan de Habsburgse kant om de eenvoudige reden dat
  zijn echtgenote Maria Antonia, dochter van keizer Leopold I, volgens het Spaanse erfrecht bij
  het kinderloos overlijden van Karel II opvolgingsrechten had. Na haar vroege dood bij de
  geboorte van hun zoontje Joseph Ferdinand in 1692 gingen die op het kind over en in Karels
  testament van 1698 werd de kleine Beierse prins inderdaad als opvolger van de hele Spaanse
  monarchie aangewezen. Zijn vader had zich intussen een voorschot op de erfenis laten
  verzekeren door koning Karel te bewegen hem tot gouverneur van de Zuidelijke Nederlanden
  aan te stellen. Dat was overigens alleen gelukt op voorspraak van koning-stadhouder Willem
  III en keizer Leopold; eerstgenoemde had in de Negenjarige Oorlog dringend behoefte aan
  Beierse troepen in de Zuidelijke Nederlanden. Max Emanuels schitterende dynastieke vooruitzichten vielen in scherven door de plotselinge dood van zijn zoontje in 1699. Het Spaanse
  erfrecht, strikt gevolgd in Karels laatste testament, wees daarna Philips van Anjou als opvolger
  aan. Omdat hij de Zuidelijke Nederlanden als soeverein gebied hoopte te krijgen erkende Max
  Emanuel hem als koning en dat bracht hem in de successieoorlog in het kamp van de Bourbons.
   Het eindigde in een catastrofe: de Zuidelijke Nederlanden vielen grotendeels in handen van de
  zeemogendheden, zijn stamland Beieren ging verloren aan de keizer en hij werd volkomen
  afhankelijk van het geld en de goede wil van Lodewijk XIV. Het was alleen aan de laatste te
  danken dat hij bij de vrede zijn keurvorstendom terugkreeg. Het dynastiek-opportunistische
  karakter van Max Emanuels politiek kwam vooral tijdens de vredesbesprekingen van Utrecht
  en Rastatt sterk naar voren.
  De onderhandelingen die met dit hele complex van thema's verbonden waren, worden door
  de auteur duidelijk belicht in helder gestructureerde hoofdstukken die steeds de zaken centraal
  stellen waar het om draaide. Dat is een prestatie op zichzelf, gezien alleen al het uitgebreide
  onderzoek dat ervoor is verricht in Spaanse, Beierse, Franse, Engelse, Belgische, Nederlandse
  en Vaticaanse archieven. Het boek biedt dan ook politiek-diplomatieke geschiedenis van hoog
  gehalte waarbij het milde oordeel van de schrijver over zijn hoofdfiguur opvalt. Hij noemt
  Max Emanuel niet onbetrouwbaar maar een bouwer van luchtkastelen die in alles gedreven
  werd door zijn zorg voor de belangen van zijn huis. Men kan daar ook iets anders tegen aankijken
  en hem een gokker noemen, want na zijn terugkeer in Beieren zette hij het spel onverdroten
  voort, nu met het oog op de Oostenrijkse successie.
  N. Bootsma
  
  A. C. N. Roothaan, Vroomheid, vrede, vrijheid. Een interpretatie van Spinoza's Tractatus
  theologico-politicus (Dissertatie Universiteit van Amsterdam 1996; Assen: Van Gorcum, 1996,
  viii + 186 blz., ƒ55,-, ISBN 90 232 3109 0).
  Deze studie, oorspronkelijk als dissertatie verdedigd aan de Universiteit van Amsterdam, lanceert
  een interpretatie van de Tractatus theologico-politicus van Spinoza waarin het accent nu eens
  niet op de relatie met de Ethica ligt, maar waarin de Tractatus theologico-politicus gezien.
  