text: penga hiné lu peli ata Kapu. Lu 10 Bitaq-si. Lu 10 Bitaq mai ita
  tou nani ata Modo peli. Wana-né: "Ai ba mai miu?" "Mai meréng."
  "Ndadi bo mai miu tana édé, tau wali miu ko wita?" "Bo ngesang
  ngedéng-té, wita di wali hami." "Réhéng, bo sené. Miu watah tana
  Bitaq." Hiné manga waing tana Bitaq 10 ata Kapu muri-ngarang-né.
  paq tou-si ata lu tana Modo.
  Ata Sapé
  
  Lantara hiné, penga hiné lu peli ata mai wawa Sapé. Mai ko ata Sapé
  hiné lu 10 Ndanu-é. Mai asa Ndanu, sampé néq rété ntodoh ata ngarang
  wajo ata Modo Ntodoh Bedih. Mai hia, wita toma di bagian hia wajo
  ata Modo.
  Lantara mai hia léwa di, léwa nani ata pagoraq. Lantara léwa hiné,
  manga léwa léwa dé nani ata Butung. Lantara hiné nani ncawa-né.
  Ndadi ncawa-né ngesang ngedéng né na-né ata wajo ata Butung-né, wita
  màté-né mbari ra-né. Ndadi wan a jo ncawa-né, koing né ata pagoraq:
  "Ncuki na-ngu 5 tau jo miu né. Musti ka tau molang maté ko na-ngu,
  kelosa piang ma jo miu jimaq-né. Caki wajo raD jo miu lalé bara kéi
  ko na-ngu né". Lantara na-né maté-i.
  Teksten
  
  47
  
  hem roepen." Daarop kwam de Sumbanees. Hij zei: "Dus u hebt mlJn
  vrouw doen leven?" "Ja, dat heb ik." "Als dat zo is dan moet gij
  niet (meer weg) gaan. Waar wilde u heengaan?" Hij antwoordde: "Ik
  wil doorgaan naar Bima". "U moet niet naar Bima gaan! U moet hier
  in Komodo blijven. Hier is uw grondgebied; van dit land zijt gij
  heer en meester; van dit gebied Wau." Daarop antwoordde de Sumbanees: "Goed, als dat zo is". De man van Komodo zei toen: "Ge moogt
  niet ergens anders heengaan. Gij wordt beschouwd als de oudere
  broeder, ik ben de jongere".
   Zo kwam het dat die Sumbanees hier in de streek Wau bleef wonen,
  en daarom is het land Waugindseigendom van de Sumbanezen. Het werd
  immers gegeven door de Komodomensen.
  Hierna kwamen er weer mensen binnen. Een man kwam van Manggarai.
  Zijn naam was man van Wélak. Hij kwam binnen in de baai van Liang.
  Toen hij die inging, strandde zijn prauw. Zijn prauw brak in stukken bij wangka Weréq. Toen ging hij op stap, en ontmoette een Komodoman. (Deze) sprak: "Op welke wijze zijn jullie lieden gekomen?"
  "(Wij) zijn met een prauw gekomen." "Waar is jullie prauw dan?"
  "Onze prauw is kapot." "Wel, als hij stuk is, gaat dan niet meer
  terug naar boven [Manggarai] . Woont in dit land hier." De mensen
  van Wélak antwoordden: "Goed". "Dus (van) dit dorp is de helft van
  jullie, de andere helft van ons", sprak de man van Komodo. 4
  Vervolgens wederom kwamen er Ambonezen binnen. De intrede van de
  Ambonezen, ze kwamen binnen bij Tanjung Kuni(ng) [Lala Kuni].
  Binnengekomen bij Tanjung Kuni gingen ze tot de streek Liang. In
  Liang ontmoetten ze (dan) Komodomensen. Die zeiden: "Jullie mogen
  niet teruggaan! (Gij moet) onze kameraden worden. Gaat niet terug."
  De Ambon-mensen antwoordden: "Goed". Vandaar is het land van Liang
  op zijn beurt door de Komodomensen gegeven aan de Ambonezen.
   Daarna nu kwamen de mensen van Kapu binnen. Ze voeren binnen in
  (de baai van) Sabita. Binnengekomen in Sabita, ontmoetten ook zij
  de Komodomensen. Deze vroegen: "Wanneer zijn jullie gekomen?" "Gisteren (zijn we) gekomen." "Nu jullie eenmaal in dit land gekomen
  zijn, willen jullie weer terug of niet?" "Als gij ons barmhartig
  wilt zijn, gaan wij niet terug." "Goed, dan is het in orde. Jullie
  krijgen de streek Sabita in bezit." En zo is het gekomen dat de Kapumensen de eigenaars van de streek van Sabita zijn. Vier mensen(-groepen) waren nu op het eiland Komodo binnengekomen.
  De mensen van Sape
  Daarna deden vervolgens de mensen van Sape hun intrede. De binnenkomst van de lieden van Sape was bij Ndanu. Van Ndanu stegen ze omhoog naar de berg die door de Komodomensen Ntodoh Bedih wordt
  genoemd. Hij (mocht) binnenkomen, maar hij kreeg geen grond(rechten)
  van de Komodomensen.
  Daarop ging de (man van Sape) oorlog voeren, oorlog met de zeerovers. Na deze oorlog voerde hij krijg met de lieden van Butung.
  Hij was toen met zijn zuster samen. Deze zuster [naar ik in 1982
  hoorde Si ti Mai Muna geheten], ze voelde groot medelijden met haar
  broer die, (zwaar gewond) als hij was, niet gedood kon worden door
  de mensen van Butung, dronken van bloed. De zuster sprak dan roepend tot de rovers: "Mijn broeder lijdt verschrikkelijk door jullie
  schuld. Welaan, opdat mijn broer zal kunnen sterven, ontdoet hem
  
  48
  
  Komodo
  
  Lantara maté-né, mai ata pagoraq intid né ncawa-né laho 10
  Butung. Laho 10 tana pagoraq ko tana Butung ngarangn sang. Lantara
  toma 10 helo, peratu jo ncawa né pu sowang. Hiné manga waing-né pu
  sowang 10 Ndanu.
   Lantara hiné, manga-manga di kodang di sowang. Wana jo ata Modo
  édé: "Ko hu muri-ngarang sowang". Wana jo ata hiné: "Wita! Ko hami
  muri-ngarang-né. Temé, tana ko hité, pela ko hami muri-ngarang-né.
  Asa édé pokoq-né: mai paté ncawa hami".
  Lantara ncao-si, ata Modo nani ata Sapé hiné. Ata ngarang-né ata
  Sapé hiné Génggung Kéléq. Ndadi ncao-né lantara sumpa: "Besi sa
  tou ata édé, loboh sowang sa tou ata dé". Ata séng besi ata Modo,
  ata séng sowang ata puku lalé Sapé, Génggung Kéléq. Lantara ceka
  tou-si. Lantara hiné ata Modo ata maté. Ata Sapé hiné wita maté-i.
  Lantara ata Modo édé ceka jo bujaq, wita maté-i ata Sapé. Ata Sapé
  hiné ceka jo loboh sowangd né, hiné lantara maté ata Modo. Asa ko
  hia mang muri-ngarang sowang.
  Ata Gili Motang
  Umpu hami puku 10 Bugis, laho lé Gili Motang. Toma lé Gili Motang
  ita tou nani ata Gili Motang. Ndadi wana ko ata Gili Motang: "Puku
  le ba?" Wana jo umpu hami: "puku 10 Bugis". "Tau laho le ba hité?"
  "Wita. Mai lajah asédé." Wana siré: "Bo sené, moké di laho-té; tau
  rok a ko hami asédé". Wana ko umpu hami: "Réhéng!"
  
  Lantara hiné mai ata Gili Motang édé duru pandé wangka; pandé
  wangka lalé Gili Motang. Lantara hiné umpu hami pandé. Cumpu di
  pandé-né, puid né tali lalé iko-né, pui lalé pu doli.
  Cumpu pandé-né, mai di mori sengaji Mbojo édé, tumang di umpu
  hami édé. Lantara umpu hahi laho 10 Mbojo. Laho 10 Mbojo, muci
  anakoda ata wodo manga wawa Mbojo. Lantara hulu siré laho lé Asi.
   Laho lé Asi, wana jo mori, koingd né duru laho lipa apa (Goa) ala
  ngolo kalo. Laho wewiang édé, wali wewiang édé. Wana wajo ata
  Bugis: "Wita nolang jo hami". Ndadi wita sanggod né. Dingi jo ata
  Bugis, dingid né telu wiang. Wana jo mori: "Wita toang. Hampa bua
  laho ro édé, wali wiang édé". Wana jo ata apa édé: "Hami wita sanggo jo hami". Lantara wali wua wang ka di si ata Bugis. Lantara umpu
  hami renca di. Renca di umpu hami. (Wana ko anakoda:) "E, hami dé
  wali lé Asi, puk u di wan a tau laho lipa Makasar. Duru hitéd né tau
  laho lipa".
  Ndadi umpu hami laho te rété Asi-é. Mai muri senqaji édé: "Ai ba
  renca hité?" "Hénang." "Sedéi! Koing jo ahu hité tau laho ala-si
  
  Teksten
  
  49
  
  van zijn amulet. Steekt dan met een naald in de voetzool van mijn
  broer". Daardoor stierf haar broeder.
  Toen hij dood was, gingen de rovers heen en brachten z~Jn zuster
  naar Butung. Ze ging(en?) naar het land der zeerovers of ook het
  land Butung ~eheten. Aldaar aangekomen stuurde die zuster een
  gebang-palm. Daardoor komt het dat er gebang-palmen in Ndanu zijn.
  Vervolgens, pas na zeer lange tijd, waren die palmen groot geworden. (Op zekere dag) zei zij van Komodo: "Aan mij behoren de
  gebang-palmen". Maar die (van Sape) antwoordden: "Nee! Wij zijn de
  eigenaars ervan. Inderdaad het land is van jullie, maar aan ons
  behoren ze (de palmen). En de reden daarvan is: van onze zuster
  zijn ze gekomen".
  Daarop begonnen ze te vechten, de man van Komodo en die van Sape.
   De naam van de Sapenees was Génggung Kéléq. Hun gevecht nu (berustte) op een eed: "Een (staaf) ijzer de één, een gebang-scheut 7
  de ander". Degene die het ijzer hield was de man van Komodo, die de
  gebang-scheut vast had was die van Sape, Génggung Kéléq. Daarop
  begonnen ze elkaar te steken, en het was de Komodoman die omkwam.
  De Sapeman stierf niet. Ofschoon de man van Komodo stak met een
  lans, sneuvelde die van Sape niet. De man van Sape stak met de
  scheut van een gebang-palm, en daardoor stierf de Komodoman, omdat
  de (Sapeman) inderdaad de eigenaar van de gebang-palmen was.
  De mensen van Gili Motang
  Onze voorvader kwam van het (land) Bugis naar Gili Motang. Daar
  aangekomen ontmoette hij het volk van Gili Motang. Deze zeiden:
  "Waar (zijt gij) vandaan?" Onze voorvader antwoordde: "Van het land
  Bugis". "Waar wilt u naar toe gaan?" "Nergens heen. We komen hier
  aangezeild." Ze zeiden: "Als dat zo is, moet ge niet vertrekken;
  (maar) wordt kameraden van ons hier". Onze voorvader antwoordde:
  "Goed!"
  Daarna kwamen de mensen van Gili Motang en bevalen hem een boot
  te maken, en wel in Gili Motang. Daarom maakte onze voorvader (er
  één). Toen hij hem klaar gemaakt had, bond hij een touw aan de
  achtersteven, en legde hem vast aan een tamarindeboom.
   Toen hij daarmee klaar was, liet de genadige heer van Mbojo onze
  voorvader bij zich roepen. Daarom ging hij naar Mbojo. Daar aangekomen waren er al veel scheepskapiteins, daar in Mbojo. Ze waren
  al eerder naar het paleis gegaan. Op het paleis aangekomen zeide
  Zijne Majesteit dat hij hun geroepen had voor de opdracht om naar
  de overkant ginds [Goa] te gaan om bananebladeren te halen. (Ze
  moesten) die nacht gaan en ook die nacht terug zijn. De Bugis
  antwoordden: "Dat kunnen wij niet". Zij waren er namelijk niet toe
  in staat. De Bugis verzochten, ze vroegen, om drie nachten. Zijne
  Majesteit zei daarop: "Nee, dat kan niet. Op zijn langst nu overdag gaan en deze nacht terug". Ze antwoordden dan: "We zijn daartoe
  niet in staat". De Bugis keerden vervolgens terug naar hun schepen.
  Middelerwijl was onze voorvader aangekomen. Toen onze voorvader
  was aangekomen (zei de kapitein tot hem:) "Ach, wij komen terug van
  het paleis, terug van een gesprek betreffende (het) naar Makassar
  gaan. Hij (zal) nu u bevelen om naar de overwal te gaan".
  Onze voorvader steeg nu omhoog naar het paleis. Zijne Majesteit
  verscheen. "Wanneer zijt ge aangekomen?" "Zo juIst." "Zie hier.
  50
  
  Komodo
  
  ngolo kalo lipa Goa." Ndadi wana jo umpu hami: "Réhéng". "pela
  laho mang wewiang édé, wali wiang édé." Wana-né: "Réhéng. pela mai
  ki suraq ko hité sa tobé-né tau toang baé jo muri Goa". Wiang jo
  muri sengaji suraq.
   Lantara hiné laho di umpu hami lipa Goa. Sampé lipa Goa renca
  wiang hiné. Tokéd né kantuwa-né. Lantara béi mori Goa. Ndadi wan a
  jo mori Goa édé: "Apa habah?" Wana-né: "Edé suraq wiang ko soltan
  Bima". Mai di muri Goa dé baca. Pada hal anaq molah-né tau dingi
  jo mori sengaji. Lantara hiné mai di muri Goa édé pandé peli suraq
  taubalah lalé soltan Dima. Lantara hiné wiangd né anaq molah-né
  lalé umpu hami.
  Umpu hami, ata Gili Motang ndadi wali. Wali wiang hiné, renca
  wawiang hiné lalé Asi, lalé ata ngedéng Asi. Mai di umpu hami toké
  lalé kantuwa dalu Asi; lantara tuhu dalu Asi. Lantara hiné ata tua
  hiné, umpu hami hiné, néq ita tou nani soltan Dima. Né donggod né:
  "Edé suraq peratu ko mori Goa". Baca jo apa. "Ao-né manga inti
  méu." "Io, manga." "Ba-i peli?" "Manga lalé ngedéng rong dékang
  dé." Lantara hiné, cumpu hiné umpu hami wali wua wangka di.
  Laho perampoq ata Gili Motang. Wali wua wangka di dengid né habah
  ata lé Gili Motang laho perampoq lipa Sumba-i. Lantara perampoq
  Sumba siré kerawé. Laho wewiang tana. Kerawé-kerawé siré, pada hal
  tali hiné kené lalé iko ko wangka dé. Lantara dengi jo siré kakoh
  ko manoq. Wana siré: "Kerawé-kerawé! Dini di tana Sumba né". Sangka
  s~re dé tana Sumba, pada hal tana diri-dé. Dengi kakoh manoq tau
  ambi kala-élé, mai siré guncu laho rété, laho 10 kiling diri-dé.
  Laho 10, wénco jo siré si wéi anaq-dé. Lantara maté muci-si wéi
  anaq-dé. Lantara sa tou ata daq ata pusi, ata winé, kobo wajo tabé.
  Lantara nésang tana ita jo siré si wéi-dé maté mucis di. Lantara
  nangis-i di.
   Lantara hiné wétéq jo siré tana Gili Motang. Lantara néq lé, lé
  apa-si, lé Borong-si. Sampé lé Borong, né ngodoq waingd né lalé
  rété Bajo, ata ngarang kiling Modo lalé Bajo. Tanta ngodoq lalé
  Bajo, né laho lalé Tado. Hiné manga waing ata lalé Tado édé.
  Mori Manggarai
  
  Mori mai rété maing Manggarai, woroq lalé Warloka. Toma lalé
  Warloka, woroq laho lipa Wéléq. Toma lipa Wéléq laho nani ncawa-né.
  Toma lipa hia, ngedéng ncawan. Wana jo ncawan édé: "Mi ngedéng-mu
  ahu, po ahu ncawam?" Né wana-né: "Wita". "Bo sené, tuhu mang-mu
  dékang. Bo nolang mu tuhudékangwewiang édé, nésang tana kelah di,
  ao-né ala jo hité ahu." Pada hal wita nolangd né.
  Teksten
  
  51
  
  Ik heb jullie geroepen om jullie op te dragen bananebladeren te
  gaan halen in Goa." Onze voorvader antwoordde: "Dat is goed". "Maar
  jullie moeten terstond, deze nacht vertrekken, en ook vannacht
  terug zijn." Hij antwoordde: "In orde. Maar zorgt u voor een brief,
  opdat de heer van Goa het kan begrijpen". De brief werd door Zijne
  Majesteit gegeven.
  Daarop zeilde onze voorvader naar Goa. Tot Goa kwamen ze nog in
  die nacht. Ze klopten op de deur. De heer van Goa stond op. Hij
  vroeg dan: "Is er nieuws?" Hij antwoordde: "Hier is een brief van
  de sultan van Bima". De heer van Goa las die dan. Stel je voor:
  een jongedochter van hem werd (ten huwelijk) gevraagd door Zijne
  Majesteit. De heer van Goa ging dan heen en maakte op zijn beurt
  een brief als antwoord aan de Sultan van Bima. Vervolgens droeg
  hij zijn huwbare dochter over aan onze voorvader.
   Onze voorvader, de Gili Motang-man, ging terug. Hij keerde nog
  des nachts weer en kwam dezelfde nacht aan bij het paleis, tot in
  het binnenste van het slot. Onze voorvader ging kloppen aan de
  deur van de dalu van de kraton, en deze stond op. Vervolgens steeg
  de oude heer, onze voorvader, omhoog om de sultan van Bima te ontmoeten. Hij gaf hem (de brief) (zeggend): "Ziehier de brief, meegegeven door de sultan van Goa". (Zijne Majesteit) las die. "Als
  ik het goed begrijp, hebben jullie iets meegebracht." "Dat is zo."
  "Waar is het dan?" "Het is in het binnenverblijf van het kasteel."
  Vervolgens toen dit volbracht was, keerde voorvader terug naar het
  schip.
  De Gili Motangmensen gaan op rooftocht. Teruggekeerd naar z~Jn
  prauw hoorde (onze voorvader) dat de lieden van Gili Motang op rooftocht gingen naar Sumba. Wel, om in Sumba te gaan roven, roeiden
  zij. Ze ging in de nacht. Ze roeiden en roeiden, maar stel je voor,
  het aanlegtouw zat nog vast aan de achtersteven van de prauw. Plotseling hoorden ze het gekraai van hanen. Ze zeiden: "Roeien,
  (mensen),roeien! Het eiland Sumba is al vlak bij". Ze dachten dat
  het Sumba was, maar in werkelijkheid was het hun eigen land. Horend het hanengekraai, teken van de dageraad, sprongen ze (uit de
  prauw) en gingen omhoog naar hun eigen dorp. Daar aangekomen vermoordden ze hun vrouwen en kinderen. Zo stierven al hun echtgenoten
  en kinderen. Slechts één persoon bleef leven: een vrouw die zich
  verscholen had onder een grote braadpan. Toen het dag geworden was
  zagen ze dat al hun vrouwen en kinderen dood waren. Daarop braken
  ze in wenen uit.
   Ze verlieten daarna het eiland Gili Motang. Ze gingen weg naar
  Borong. Aangekomen in Borong vestigden ze zich (vandaar) in de
  bergen van Bajo. Het dorp heette Modo in Bajo. Lang woonden ze in
  Bajo, waarna ze naar Tado vertrokken. En zo komt het dat er Komodomensen wonen in Tado.
  De heer uit Manggarai
  De heer kwam van het (binnenland van) Manggarai en daalde af naar
  Warloka. 8 Aangekomen in Warloka stak hij over naar Rinca. Eenmaal in
  Rinca trok hij verder met zijn zuster. Daar werd hij verliefd op
  haar. Zijn zuster sprak tot hem: "Hoe kun je mij begeren, die toch
  je zus bent". Hij antwoordde: "Dat is niet zo". "Als het wel zo is,
  dan moet je terstond een huis bouwen. Als je in staat bent nog in
  
  52
  
  Komodo
  
  Lantara pelais di wali, laho te wawa Mbojo-si. Toma 10 hiné,
  sai-né 10 Gili Lawa; sai 16 Gili Lawa sampé lipa Gili Banta. Hiné
  laho dé lalé Sapé. Néq rété Sapé sampé laho rété Donggo. Toma rété
  Donggo, manusia wita manga. Hiné ngodoq lalé hiné-i mori (Mang
  garai). Toma lalé hiné, dingid né manusia lalé Mori. Dumung manga
  dé manusia hiné lalé dékang.
   Manga hiné toma baé wajo mori Mbojo. ~~ana wajo mori Mbojo: "Manga
  ata jang hité." Duru laho koing. Lantara hiné mori Manggarai édé
  laho 10 Mbojo. Wanad né: "Ai ba mai-mu?" Wana jo mori Manggarai
  édé: "Ahu édé manga di asédé". "Wita. Edé po ita jo ahu rupam."
  Wana jo mori Manggarai édé: "Wita. Manga di ahu asédé". "Bo sené,
  tau temé bo manga asédé, tau pandé mang-mu dékang ko hu. pandé
  wiang édé, tau kelah wiang édé." Lantara pandé jo mori hiné. pandé
  wewiang hiné, kelah mang wewiang hiné. Lantara hiné koing wajo mori
  Dima lalé hia mori Manggarai hiné. "Sedé-i: hou raja, ahu bicara."
  Hiné manga waing-né ndadi-né mori Manggarai hiné hénang.
  Ncawa-né raja Manggarai hiné lio lalé mumuh Mbojo-i. Liod né
  na-né, wita mai na-né. Ndadi ma wita mai na-né, hiné nangis-i.
  Ma-ma nangih-né, wita koné mai na-né. Hiné wanad né, wakéq né losa
  wana-né: "Hou ata perénta paté édé. Muci ata muréng mata, hou ata
  perénta. Ahu laho di. Muci ata popo mata, ahu ata perénta-né." Hiné
  manga waing-né menuru wana ko ata tua, hiné manga waing ngodoq lalé
  tana Belanda hia né, ncawa-né.
  Puung-né manga waing perénta wajo Mbojo supu puku mai rété maing
  Manggarai né. Ndadi toma di wawa Sapé. Hiné manga waing-né Mbojo,
  hiné manga waing perénta-né. Taud né dalu sa kenobo dalu Asi untuq
  Modo. Sa kenobo-né dalu puung lé Boléng; Boléng lalé Kempo; sampé
  Kempo Bajo; penga Bajo Mata-Waé; penga Mata-Waé Looq; penga Looq
  Mburaq; penga Mburaq Nggorang. Ata perénta ko mori Mbojo. Hiné
  manga waing perénta né, menu ru wana ko ata tua danong, waing tana
  ko hia sebinci. Muci kali ata manga tah ko soltan Dima.
  Ndadi hiné manga waing perénta jo mori Mbojo-si ata Manggarai.
  Ndadi inti taki. Inti taki né loboh tah nani liling nani lomasa.
   Inti wajo dalu Asi. Dalu Asi hiné dalu Modo. Ndadi wita manga ata
  laho inti antah dé. penggawa Bajo hiné ata antah siré ata laho
  wawa Mbojo. Imba wan a apa hia ata anakoda-né, anakoda wangka.
  Ndadi bo laho-si ata Modo, ?melainkan ala ma siré penggawa Bajo tau
  antah siré.
  Ndadi si dalu pitu né, bo mai-si mai rété maing, hampa bua sai
  Modo-si. Bo ngedéng laho tuntung né dalu Asi, né laho-si. Hiné
  manga waing sa kenobo dalu Bajo, dalu Nisah, maté 10 Lolo Kodang.
  Teksten
  
  53
  
  deze nacht een huis af te krijgen dat dus morgen vroeg klaar is,
  dan betekent dat dat je me kunt nemen." Maar hij kon het niet.
  Daarop vluchtten ze weer (verder), en gingen in de richting van
  Bima. Hier (op Komodo) binnengelopen bereikten ze Gili Lawa en
  vertrokken naar Gili Banta. Vandaar voeren ze Sape binnen. Omhoog
  gegaan naar Sape stegen ze verder naar Donggo. Toen ze in Donggo
  kwamen, waren daar geen mensen. Dan vestigde hij zich daar, de
  koning (uit Manggarai). Toen hij er eenmaal was, bad hij de Heer
  om mensen. Plotseling waren er mensen in de huizen.
   Dan kwam de (komst) de heer van Mbojo ter ore. De heer van Mbojo
  zeide: "Er zijn lieden die ons zoeken".9 Hij beval (hem) te gaan
  roepen. De heer van Manggarai ging dan naar Mbojo. De (koning van
  Bima) vroeg: "Wanneer zijt ge gekomen?" De heer van Manggarai antwoordde: "Ik ben hier (thuis)". "onmogelijk, want nu pas zie ik je
  gezicht." De koning van Manggarai wedervoer: "Dat is niet zo. Ik
  hoor hier thuis". "Als dat zo is, ten bewijze dat ge hier werkelijk
  thuishoort, moet ge direct een huis voor mij bouwen. Werk eraan
  vannacht, en maak het ook af vannacht." Daarop werd het huis door
  die heer gebouwd. Hij begon ermee die nacht, en maakte het dezelfde
  nacht nog af. Toen werd de heer van Manggarai door die van Bima tot
  zich geroepen, (en deze sprak:) "Zo zij het: Gij wordt de koning,
  ik de vizier". En zo kwam het dat die heer uit Manggarai eertijds
  (sultan van Bima) is geworden. IQ
  De zus van die Manggaraise koning wachtte buiten de haven van
  Mbojo. Zij wachtte op haar broer, maar die kwam niet. Omdat hij
  (na) zo lange tijd niet verscheen, weende ze. Heel lang duurde haar
  wenen; haar broer echter kwam maar niet. Daarop sprak ze - als
  gedwongen kwam haar uitspraak - : "Jij bent de regeerder in deze
  streek. Over al de mensen met zwarte ogen heers jij. Ik ga heen.
  Over al de mensen met witte ogen zal ik heersen." En zo is het
  gekomen, volgens het verhaal der ouden, en zo is het gekomen dat
  zij in het land Holland woont, zijn zuster.
  De heerschappij van Mbojo is (dus) oorspronkelijk ontstaan, omdat
  die gekomen is uit de bergen van Manggarai. Men landde in Sape.
   Vandaar ontstond Mbojo, vandaar is er zijn heerschappij. Hij stelde
  een daluIl aan, die van Asi (het Paleis) voor Komodo. En ook een
  dalu te beginnen in Boléng; na Boléng kwam Kempo; na Kempo Bajo, na
  Bajo kwam Mata-Waé, na Mata-Waé Lo'ok, na Lo'ok Mburak; na Mburak.
  (tenslotte) Nggorang. Dit is gebied dat bestuurd wordt door de heer
  van Mbojo. Wat hij beheerst is, volgens de ouden, de helft van het
  land (Manggarai). Overal waar er lontarpalmen zijn is (het gebied)
  van de sultan van Bima. 12
  Daarom dus worden de Manggaraiers door de sultan van Bima overheerst. Men moest natuurlijk cijnzen opbrengen. (Op Komodo): lontarbladeren, bijenwas en ertsaarde. Die werden weggebracht door de
  dalu van Asi. De dalu van Asi was immers dalu van Komodo. Er waren
  er dus geen (van Komodo) die de wegbrengers begeleidden. Het hoofd
  van de Bajo's13 was het die degenen die naar Mbojo gingen wegbracht,
  naar de regeling van de kapitein, de kapitein van de prauw. Voor het
  geval Komodomensen (wilden) taan, dan gingen ze het hoofd der Bajo's
  halen om hen weg te brengen. 4
  De zeven dalu (van het vasteland), wanneer zij van de bergen
  kwamen gingen z~J op zijn verst tot aan Komodo. Als ze (verder)
  wilden gaan, volgden ze de dalu van Asi, dan pas gingen zij.
  54
  
  Komodo
  
  Laho wawa Mbojo-si. Sai lalé, hiné toma maté di dalu Bajo, ata
  ngarangn dalu Nisah. Manga kené sampé édé manga kubuhn 10 helo.
   Hiné manga waing-né ndadi-si ata hiné hénang
  
  Lu ata Belanda. Ndadi manga waing di édé, lu di Belanda. Hiné
  tersera wali siré wiang lalé mori Réoq. Lantara mori Réoq ndadi hia
  édé ata watas lalé paté édé. Mai mori Réoq édé alad né mori lé
  Pota untuq wawa Labuambajo. Tau ganti waing perénta hia né, rékéng
  wakil hia.
  Manga ma di hiné di lu Belanda lalé tana Ruténg. Toma tana
  Ruténg hiné tara pandéd né manga di dalu pongkor. penga manga dalu
  Pongkor, hiné tau ndadi mori hité édé; ndadi raja lalé Ruténg.
  penga raja Ruténg, hiné manga waing mori Réoq wita raja hia, ndadi
  dalu hia.
  Umpu Dato
  Ahu nunduq mai ko ata Wélaq; lu lalé tana Modo. Sampé lalé tana
  Modo édé, lalé kiling édé, lantara lu ata pagoraq. Lu ata pagoraq,
  pelai muci-si ncawa, si ina-né, si anaq-né. Hia édé no lang pelai-é,
  asa ntuku-é. Wita toang laho-i. Ndadi wan a jo si anaqn édé: "Hami
  pelai di hami édé". Wana-né: "Mi pelai? Tau wétéq jo miu ahu
  mésang?" Wana jo apa édé: "Tantu ko pelai hami, mai pagoraq".
  "Asedé daq: komong pusi jo méu ahu. Kéréq-mu boaq ko hu; kéréq
  pusi. Ahu ata jaga mai-si ata pagoraq hiné. Mai-si ata pagoraq
  hiné, mai lu tana Modo, wita itad né tana Modo, wajo ilmu-né. Hiné
  manga waing ndadi-né keramaq hiné. Keramaq hiné ata tua ata Wélaq.
  Lantara hiné kubuh hiné apa dingi ata ndadi-é.
  Ndadi menuru wan a ko ata tua, bo manga susa-dé, tau tedé haju
  lalé kompéq nanga, tau maka waing dé. Sampé kako maka, mbolé nani
  gendang wajo ata, wajo si ata tua. Sampé édé kerawi kené jo ata.
   Ndadi siré dingi wajo ata laho pan ta bendéra. Laho inti mama lalé
  hiné. Apa di dingi, segala dingi né, ndadi-é. Ata laho léwa sang
  ko, ata laho perkara sang ko, sa cuku dingi ndadi-é. Ata ngarangné, 'umpu dato'. Wana ko hami édé ata tua ko ata Wélaq.
  A min a (met interlineaire vertaling)
  Manga
  
  ata
  
  danong
  
  ata ngarang Amina. Laho
  
  (Er) was iemand vroeger die heette Amina.
  undang
  
  wajo ata
  
  ina-né.
  Lantara anaq-né
  
  genodigd door mensen moeder-haar. Welnu
  
  molas. Anaq
  
  in
  
  anaq
  
  kind-haar (was) kind
  
  molas hiné ngodoq lalé dékang.
  maagd. Dochter maagd deze bleef
  
  koing
  
  Ging (weg) geroepen
  
  Mai ina-né
  
  huis (achter) . Dan moeder-haar
  
  Teksten
  
  55
  
  Eens toen ze op weg waren, gebeurde het dat een dalu van Bajo, de
  dalu van Nisar, stierf bij Kaap Kodang. Zij gingen naar Mbojo. Toen
  zij aangekomen waren, kreeg men daar (het bericht) dat een dalu
  van Bajo, genaamd dalu Nisar, gestorven was. Nog tot op heden is
  zijn graf daar ginds. Zo is het gekomen dat zij (die van Mbojo)
  eertijds (machtig) geworden zijn.
  De komst der Hollanders. Dan gebeurde het dat de Hollanders binnenkwamen. Toen werd het [het gebied van de zeven dalu in West-Manggarai] wederom overgedragen aan de raja van Réo. Dus werd de heer van
  Réo de machthebber in deze streken. De raja van Réo ging heen en
  stelde de heer van Pota aan in Labuanbajo. Dat was om hem te vervangen; hij kan als zijn plaatsvervanger worden beschouwd.
  Lang daarna trokken de Hollanders naar het binnenland van Ruteng.
   In Ruteng gekomen stelden zij de dalu van pongkor 15 aan. Toen de
  dalu van Pongkor er was, werd deze tot onze heer hier gemaakt; hij
  was de koning in Ruteng. Nadat hij raja van Ruteng geworden was,
  was dus de heer van Réo niet (meer) koning, maar (slechts) dalu.
  Voorvader Dato
  Ik wil nu vertellen over de komst van een Wélakmens die op het
  eiland Komodo kwam. Toen hij hier op dit eiland Komodo was, in dit
  dorp, kwamen er zeerovers. Toen die zeerovers binnenvoeren, vluchtten al zijn zusters, zijn moeder en zijn kinderen. Hij echter kon
  niet vluchten, omdat hij lam was. Hij kon niet lopen. Zijn kinderen
  zeiden dan tot hem: "Wij gaan vluchten". Hij antwoordde: "Waartoe
  wegvluchten? Willen jullie mij alleen achterlaten?" Ze antwoordden:
  "Natuurlijk gaan wij weg. De zeerovers komen immers". "(Nu doet) dit
  slechts: begraaft mij levend. Delft een graf voor mij; begraaft (me)
  levend. 16 Ik houd de wacht voor de komst van de zeerovers." Ze kwamen dan, de zeerovers, en wilden het land Komodo binnenvaren, (maar)
  ze zagen het land niet vanwege zijn toverkunst. Daarom is er het
  heilige graf. De heilige grafstede van die oude heer uit Wélak. Sindsdien wat er (bij) dit graf wordt gevraagd, dat geschiedt.
   Ook wel volgens de overlevering van de ouden, als er narigheid
  is, plante men een boomstam aan de oever van de riviermonding om
  het maka-ritueel uit te voeren. Zodra de maka-plechtigheid begint,
  worden de trommen geroerd, geslagen door de ouden. Tot op heden
  voert men deze plechtigheid nog uit. l ? Ze worden dan uitgenodigd
  door degenen die de vlag gaan planten. 18 Ze gaan hier (het offer
  van) een betelpruim brengen. Waarom ze ook vragen, alles wat ze
  afsmeken, het geschiedt. (Indien) men ten oorlog trekt, bijvoorbeeld, of voor een rechtsgeding op stap gaat, elke keer als we vragen, geschiedt (wat we vragen). De voorganger bij het (ritueel) is
  de umpu dato. Wij hier zeggen ook 'de ouderling' van de Wélakmensen.
  Amina (vrije vertaling)
  Er was vroeger eens een (meisje) dat Amina heette. Haar moeder ging
  op stap omdat ze uitgenodigd was (op een feest). Haar kind nu was
  nog een jonge maagd. Dit meisje (moest) in huis blijven. Haar moeder ging heen en sloot de deur van het huis af. Nu was er geen
  water (in huis) voor dit kind, voor deze maagd. Daarom dronk ze
  klapperolie. Ze kookte de rijst (met) klapperolie en de rest
  
  Komodo
  
  56
  
  konci kantuwa
  dékang. Lantara anaq
  édé wita manga
  banu
  sloot deur (van) huis.
  Wel,
  meisje dat niet was (er) water
  -né
  anaq
  molah né. Lantara inungd
  né
  mina
  (voor) haar, meisje maagd dat. Daarom gedronken door haar olie (van)
  niu,
  tapi
  inungd
  ahangd
  né
  mina
  niu,
  kokos, gekookt rijst door haar (met) olie (van) kokos, gedronken
  né
  uwé.
  Lantara cumpu di
  mina hiné.
  door haar (de) rest. Toen
  op
  (was) olie die.
  Lantara losa
  anaq-né.
  Ndadi
  manusia anaq-né.
  Daarop geboren kind-haar. (Het) was (een) mens
  kind-haar.
  Lantara mai si di
  Toen
  kwam hij
  
  ama-né.
   Mai si ama-né
  léngka lalé
  vader-haar. Kwam hij vader-haar opende
  (de)
  
  kantuwa 19 hine-, lu lalé. Koingd
  né anaq-né.
  Wanad
  deur
  die, ging binnen. Geroepen door hem dochter-zijn. Gesproken
  "Bai
  "Apa
  né:
  hou, bela?" "Manga ahu dé, ina. "
  ik hier, moeder. " "Wat
  door hem: "Waar (ben) je, meid?" "Ben
  taum lalé mai?" "Wita manga tau ka hu." Né losa
  piang.
  doe je binnen?" "Niet is er doen van mij." Dan kwam (ze) buiten.
  "Mi manga
  anaqm?"
  "Anaq,
  piang, wanad
  né:
  Losa
  Gekomen buiten, gesproken door hen: "Hoe is (er) kind-jouw?" " (Dit)
  wita! Maina,
  ata
  inung mina
  niu. "
  "E,
  kind, moeder, vanwege drinken olie (van) kokos." "Boeh, niet! Is
  nga
  ata moné ata
  geweest (een) man
  die
  
  jo
  néq
  hénang. " pela wana
  binnenklom straks." Maar gezegd door
  
  anaq-né:
  "Wita. Mina
  niu
  inung
  ka hu". " rvi ta! Hou
  kind-haar: "Neen. Olie (van) kokos drinken van mij". "Niet! Jij
  dé,
  sené ko.
  "Réhéng! Ba
  wita! " Né wana anaq-né:
  daar, niet!" Dan zei dochter-haar: "Goed!
  Als (' t) aldus (moet).
  Bo wana
  ko hu ka
  Als zeggen van mij
  
  'wita',
  'niet',
  
  wana hité
  'ata
  (dan) zegt gij
  '(er is) iemand
  
  bana'''.
  Ba sené.
  anders'''. Als (het) zo (moet).
  édé
  Mai anaqn
  jo
  anaq-né
  basi.
  Ala
  Genomen door kind-haar (een) waskom. Ging dochter-hun die (en)
  tau lalé basi anaq-né.
  deed in
  waskom kind-haar.
  (Zij zwoer:)
  
  "E,
  anaq, bo temé-temé
  "Ach, kind, als werkelijk
  
  Ba
  nerah
  imba mina
  niu-o.
  mina
  ni u-a
  olie van kokos-jij, smelt (dan) als olie (van) kokos-jij. Als (er
  ahu,
  manusia
  ata kerawi
  echter) een man (is) die bewerkte mij,
  
  tetaq né
  ao-né
  (als) bewijs ervan: voorgoed
  
  manusia". Naha sekidé(q) nerah nerah anaq-né,
  lantara anaq
  (blijf) mens". Bij beetjes
  smolt smolt kind-haar, en
  kind
  
  Teksten
  
  57
  
  dronk ze op. Toen was die olie op.
   Daarop baarde ze een kind. Dit kind was een mens. Toen kwamen
  haar vader (en moeder) terug. Ze kwamen, openden de deur en traden
  binnen. Ze riepen hun dochter en zeiden: "Waar ben je toch, meisje?"
  "Ik ben hier, moeder." "Wat doe je daar binnen?" "Ik doe niets."
  Daarop ging ze naar buiten (uit haar kamer). Toen ze buitengekomen
  was, zeiden ze: "Hoe ben je aan dat kind gekomen?" "Dat kind,
  moeder, komt van het kokosolie drinken." "Boeh, dat is onmogelijk.
  Er is een man geweest die het huis is binnengegaan." Maar hun
  dochter antwoordde: "Nee. Het is van de olie die ik gedronken heb".
  "Onmogelijk. Jij, (slet) daar!" Waarop haar dochter antwoordde:
  "Goed, als dat zo moet. Wanneer ik zeg 'nee', zegt gij 'een vreemde'
  (is er geweest). Wanneer het zo staat, (let dan op) ".
  Toen nam het meisje een waskom, en daarin legde ze haar kind. (Ze
  zwoer:) "Ach, mijn kind. Als jij werkelijk van de kokosolie komt,
  smelt dan als kokosolie. Maar heeft een man mij 'bewerkt', dan zul
  je mens blijven". En werkelijk, haar kind smolt langzaam weg, en
  het werd olie. Toen het olie geworden was, gaf ze die aan haar
  moeder. "Hier, moeder, hebt u uw olie terug. Dat van straks is het."
  
  Komodo
  
  58
  
  hiné ndadi mina-i.
  dat werd olie-het.
  penga ndadi
  mina-né, wiang
  lalé
  Reeds geworden olie-het, gaf (zij het) aan
  
  ina-né.
  "Edé
  mina-té, ina,
  ata apa
  hénang né. "
  moeder-haar. "Hier (is) olie-uw, moeder, dat ding (van) straks dat. "
  Lantara ndadi min.a, wali
  lalé sumpé-né.
  Toma
  Nadat geworden olie, ging terug (zij) in kamertje-haar. Gekomen
  lalé
  sumpe, pandé
  di kelebé
  né.
  in (de) kamer, gemaakt ... vleugels door haar.
  Rebaq
  (Het) klapperde
  
  lalé ngedéng
  sumpé-né.
   Wana
  jo
  rebaq
  rebaq
  klapperde klapperde in binnenste (van) kamer-haar. Gezegd door
  inan:
  moeder-haar:
  
  "Apa tau-mu?"
  "Wita, ina."
  Ma-ma
  né
  "Wat doen-jouw?" "Niets, moeder." Lang-lang
  
  rebaq
  rété
  rvana
  jo
  inan
  rebaq
  taja-i.
  klapperde-klapperde boven (op) zolder-zij. Gezegd door moeder-haar
  dé: "Apa tau-mu rété taja?"
  "Plita,
  ina. Ahu cafi apa
  zolder?" "Niets, moeder. Ik veeg afval (van)
  die: "Wat doe-je op
  kerawi tenung." Ma-ma né
  werk weven." Lang lang
  
  rebaq
  rebaq-né.
  Né
  ndadi
  klapperde klapperde-zij. Toen was (zij)
  
  rété
  sobong di. Losa
  ina-né:
  "0, mi sené anaq ko
  boven op dak al. Naar buiten moeder-haar: "Oh, hoe aldus kind van
  rété',f'''
  Wanad
  jo
  ata
  wodo: "Mi sené anaq-mu,
  hu
  mij daarboven?" Geantwoord door mensen velen: "Hoe aldus kind-jouw,
  aikini".
  E,
  wie weet het". Ach,
  
  nangih di hia ko, inan
  dé kol
  (hoe) weende
  zij
  moeder-haar die
  
  Nangih
  di ina-né.
  Heftig weende
  moeder-haar.
  Lantara anaq-né
  laho lé
  pu haju. Laho lélaq
  lé
  pu
  Daarop dochter-haar ging naar (een) boom. Ging vliegend naar (de)
  haju, ndadi waing amina
  hia. ndadi koing
  jo
  hia édé
  boom, en werd tot witkoparend zij. Nog
  geroepen door haar die
  anaqn,
  suru
  ndadi
  mai wali-é.
  pela anaq-né
  laho
  kind-haar, bevolen om te komen terug-zij. Maar dochter-haar gegaan
  ndadi
  ka ka di hia. Hiné manga waingn
  di.
  ndadi
  Asa
  reeds. Immers geworden vogel al zij. Aldus is geschied dat geworden
  ata
  tua danong,
  wajo
  door de mensen oude vroeger,
  
  ngarangn.
  amina
  (de) witkoparend naam-zijn.
  Mpama laho ngenti kelau torong
  Laho hami lipa Litoq, laho ngenti kaláu torong. Maka roka hami liwa
  ju wodo-né. Maka ata winé manga paq tou-si, ata moné telu tou hami.
   Ndadi ntudu di hami lipa Litoq héné. Losa muci kali di hami. Labu
  di jo hami keloboh, ngenti di hami. Ndadi ndéndé di ngenti hami,
  wali di hami. Toma hami lalé keloboh, anging mai di. Ndadi titi di
  lajah hami.
  Teksten
  
  59
  
  Toen het olie geworden was, ging ze weer in haar kamertje. Daar
  gekomen maakte ze zich vleugels. ZOe klapperde ermee in haar kamer.
  Haar moeder vroeg: "Wat ben je aan het doen?" "Niets, moeder." Een
  tijdje daarna fladderde ze naar de zolder, (en) haar moeder vroeg
  weer: "Wat doe je daar op zolder?" "0, niets, moeder. Ik ruim de
  afval van het weefwerk op." 11at later klapperde ze weer (met haar
  vleugels) en was op de nok van het huis. Haar moeder ging naar
  buiten. "0 wee! Hoe komt mijn kind daar boven?" De talrijke aanwezigen zeiden: "Hoe je kind zo (verschijnt), weten wij ook niet".
  Ze brak in huilen uit, die moeder. 0, wat huilde die moeder van
  haar.
  Maar haar dochter zat al in een boom. Was gevlogen naar die boom,
  en een witkoparend geworden. De (moeder) riep haar kind, zei haar
  weer terug te komen. Maar haar dochter was weg, was immers een witkoparend geworden. En zo is het door de (schuld) van de ouden
  gebeurd dat die (vogel), amina geheten, ontstond. 20
  
  Het verhaal van zeeoortjes gaan inzamelen
  
  Wij gingen naar de overkant, naar Padar, om zeeoortjes te zoeken.
  We waren met zeer veel mensen. De vrouwen waren met zijn vieren,
  wij mannen met zijn drieën. We kwamen dan aan op padar ginds. We
  stapten allen uit. We meerden de sampan af, en gingen inzamelen.
  Nadat we lange tijd ingezameld hadden, keerden we weer terug. In
  de boot gekomen kregen we wind, en we hesen het zeil.
   60
  
  Komodo
  
  Toma lalé tando kiling, mbelé hami. Héné mai bantu jo ata liwa
  wodo kaloboh. Béntang sempula jo ata hami. Maka hami pitu tou ata
  toang nanging muci kali. Maka si ata winé piang kiling nangis muci
  kali. Toma hami piang kiling, béntang sempula jo ata hami. Laho sa
  binei, béntang sempula jo ata hami. Ndadi haffii méng daq hami. Sené
  cumpu-né.
  Mpama Siti Jamrika
  Héné pé ... Siti Jamrika nani Muhama. Ndadi ina-né nani ama-né
  nani Muhama laho rété Lambajo. Ndadi Siti Jamrika mésang-né lalé
  dékang. Ndadi wakil-né lalé alim-ulama hiné, héné wéi diri-né wita
  hako né. Héné maka ama ko Siti Jamrika wakil-né lalé alim-ulama
  hiné, waji ama-né.
  Ndadi ama-né nani ina-né nani na-né laho rété Lambajo. Ndadi rua
  wiang-se di ama ko Siti Jamrika rété Lambajo, mai keda alim-ulama
  mai asané (asné) kuing keda né Siti Jamrika: "0 Siti Jamrika!" wita
  walé jo Siti Jamrika né. pandé keda né suraq tau henang lalé ama ko
  Siti Jamrika. Wana-né lalé suraq hiné: Sa-sené ruku ko Siti Jamrika
  lalé kiling Bagu-Da.
  Ndadi mai wali keda si ama-né. Toma lalé dékang, kuing keda né
  anaq-né: "Sita Jamrika!" "Yo." "Tau wawa pa ahu liang né." Toma
  rété, tanang keda né anaq-né: "Hang, Siti Jamrika, sa-sené ruku-mu
  lalé kiling Bagu-Da?" "Wana ko séi, ama?" "Sené wana ko suraq ko
  alim-ulama." "Wita, ama." Wana-né: "Laho kuing pa alim-ulama né,
  gurobo". Laho gurobo. Mai-mai gurobo: "Sedé mai kuhu, alim-ulama,
  diri-mu kuing wajo ama ko Muhama". "Yo, réhéng né, gurobo." Toma lé
  dékang, mai wana ko ama Muhama: "Mai, alim-ulama". "Yo",walé ko
  alim-ulama. "Ngodoq, alim-ulama." Tanang keda wajo ama ko Muhama:
  "Wana ko diri-mu, sa-sené ruku ko Siti Jamrika lalé kiling Bagu-Da?"
  Wita walé ji alim-ulama né. wecoq keda né pedang-né, wénco keda né
  alim-ulama. Wita di manga nunduq-né.
   Mpama mala nani penu
  Wana jo malo: "0 késa, apa tau-mu?" Walé jo penu: "Ahu nguju
  nggalnggoang." "Réhéng po laho kenaho-té, késa, lalé nggaro ata
  lalé." "Réhéng né ko, késa. pela ahu wita molang jo ahu néq kuta,
  késa." "Ahu ata titi-mu téta, késa." "Bo sené ko, ambi di ko, késa."
  "pela ahu ata guncu hulu téta, késa." "Réhéng né ko, késa. pela
  diri-mu ata piang maing, moké ngango." "Réhéng né, késa." "Mai ti ti
  di ahu ko, késa-o." 0 mai mala wio ta lalé penu. Toma lalé di penu,
  hia guncu piang di. penu piong mésang-né lalé nggaro. Malo lélo ata
  mai. Pen u kéréq pu kale, tau paséq-si. Mai penu kuing: "0 késa, 0
  mai di ko! Roa di pu kale dé". Sa kali guncu daq malo, lalé di.
  Toma lalé, wio piang mang né penu. punga né, ala pi puu kalo. Héné
  
  Teksten
  
  61
  
  Toen we echter op de hoogte van ons dorp gekomen waren, (begonnen)
  we te zinken. Daarop kwamen talrijke sampans ons helpen. lve werden
  voor dommerikken uitgescholden. Wij met zijn zevenen konden allen
  zwemmen. De vrouwen in het dorp huilden allemaal. Wij kwamen bij
  het dorp en werden door de mensen voor ezels uitgemaakt. We liepen
  een stuk verder en werden voor domoren uitgescholden. En wij, we
  hielden ons maar stil. Dit is het einde.
  Het verhaal van Siti Jamrika
  Luistert naar het verhaal van Siti Jamrika en Muhama. Haar moeder
  nu met haar vader en Muhamma gingen eens naar Labuanbajo. Zo bleef
  Si ti Jamrika alleen in huis achter. De bewaking van haar nu berustte
  bij de wetgeleerde, omdat deze zelfs zijn eigen vrouw niet aanraakte.
  Vandaar was de plaatsvervanger van haar vader deze wetgeleerde,
  (aangesteld) door haar vader.
   Haar vader en moeder dan en haar broer Muhama waren dus naar
  Labuanbajo gegaan. Toen de vader van Siti Jamrika pas twee nachten
  in Labuanbajo was, ging al terstond de wetgeleerde (kijken), en
  hij riep Si ti Jamrika: "Siti Jamrika!" (Maar) Siti Jamrika antwoordde niet. Hij schreef toen terstond een brief om te sturen naar
  de vader van Siti Jamrika. Hij vertelde in die brief dat Siti
  Jamrika zich zo en zo gedroeg in het dorp Bagu-Da. 21
  Daarop kwam de vader terstond terug. Bij huis gekomen riep hij
  direct zijn dochter: "Siti Jamrika". "Ja, vader," "Laat de trap
  voor mij naar beneden." Bovengekomen ondervroeg hij terstond zijn
  dochter. "Hoe zit dat, Siti Jamrika, loop jij maar zo van hier
  naar daar in het dorp Bagu-Da?" "Wie zegt dat, vader?" "Zo luidde
  de brief van de wetgeleerde." "Het is niet (waar), vader." "Ga die
  wetgeleerde roepen, guru marbut [trommelslager van de moskee]. De
  marbut ging. Aangekomen (sprak) de marbut: "Ik kom hier, wetgeleerde, omdat uedele geroepen wordt door de vader van Muhama." "~]el,
  dat is goed, guru marbut." Toen hij bij het huis gekomen was, sprak
  de vader van Muhama: "Kom, wetgeleerde". "Tot uw dienst", antwoordde de wetgeleerde. "Ga zitten, wetgeleerde." En terstond vroeg de
  vader van Muhama: "Was het uw eigen bericht dat Siti Jamrika zich
  zo en zo gedroeg in het dorp Bagu-Da?" De wetgeleerde gaf geen
  antwoord. (Siti Jamrika's vader) trok plotseling zijn zwaard en
  doodde de wetgeleerde. Die had niets meer te vertellen. [Of misschien: de vader verspilde er geen woorden aan.]
  
  Het verhaal van de aap en de schildpad
  Eens zei de aap: "Hallo, zwager, wat ben je aan het doen?" De
  schildpad zei: "Ik ben stekelballen 22 aan het rollen". "Laten we
  maar liever gaan stelen, zwager, in de tuin van de mensen daar."
  "Dat is goed, zwager. Maar ik kan niet over de omheining klimmen,
  zwager." "Ik zal je dadelijk wel opbeuren, zwager." "Als dat zo is,
  laat ons dan gaan, zwager." "Maar ik zal er het eerst overspringen,
  zwager." "Dat is goed, zwager. Jij echter, moet er buiten geen
  lawaai maken." "Dat is goed, zwager." "Kom nu om mij er over te
  beuren, zwager." Toen kwam de aap en gooide de schildpad naar
  binnen. Zodra de schildpad binnen was, ging de aap weer naar buiten.
   De schildpad was nu alleen in de tuin. De aap paste op of er mensen
  
  62
  
  Komodo
  
  po guncu hia, mai siré paséq lalé kompéq témba. Héné cumpu-né.
  Jang ungkang
  Manga-si ata tua danong laho rété Poréng-si. Laho jang ungkang boh.
  Ndadi toma siré rété poréng lalé hidi poteréq ko ata Balanda. Pas
  siré lalé héné, ora manga asa né. Ndadi ita siré ora, kudu keda né.
  Mai siré pelai wali. Ndadi wita di ndadi jang ungkang-si.
  Toma 10 dékang habah keda né wéi-né: "Hami kudu jo ora hami, héné
  maka wali, wita di jang ungkang."
  
  Laho bagang
  Hami laho bagang 10 Lawi. Toma 10 Lawi, wio di manggah. Hami wawa
  di manggah, tau wawa pi jo hami, pas nco wiang, mai keda ihang.
  Mai hami putar pas sa binci bagang. Toma hami, tau wawa jo hami
  jari. Wita di manga ihang. San nisang tana, wita di manga ihang.
  Héné titi di lajah hami.
  Gantang 23
  1. "Piang maing popo, lalé karora popo, lalé popo monca. Apa
  hiné?" (Walé-nél "Telo manuq." "Henang.,,24
  2. Piang maing besi, lalé maing salaka. W. Kalili.
  3. Wunga kia-né kani gintung, tua di wita kani. W. Hau.
  4. Sa tou tékaq pat i ntodoh sa binei, sa tou tékaq pati ntodoh sá
  binei, i ta tou rété ga long . \~. Sobong.
  5. Apa ata rua kanobo komong? W. Gintung.
  6. Apa a ta paq kenobo susu? \~. Lunang.
  7. Sa tou ata lu, rua tou ata jaga piang maing. W. Rongko.
  8. Séi ata téngkang tou? W. Ungkang dékang.
  9. Manga bungga rara pirung bungga muréng. VI. Api nani séré.
  10. Ahang pati komong, losa pat i kerasa. W. Céréq.
  11. Bokong ko séi ata puih pat i lalé? W. Wua duli.
   12. Geroq munu lalé hebo, maka ata winé édé wita toang lu lalé
  hebo. Ming cara-né molang né ala? W. Ala hau, isi banu.
  13. Wénco haju henang watu, wéncowatu henang banu. W. Niu.
  Teksten
  
  63
  
  kwamen. De schildpad groef ondertussen de bananestam die ze wilden
  planten uit. Toen riep de schildpad: "Hé, zwager, kom maar. De
  bananestam is al omgevallen." Met één sprong was de aap binnen.
  Zodra hij in de (tuin) was, wierp hij de schildpad buiten. Daarop
  nam hij de stam en sprong (ermee) naar buiten. Ze gingen heen en
  plantten de bananestam naast de put. Dit is het einde.
  Geweien zoeken
  Vroeger gingen eens oudere mannen naar poréng. Ze gingen om afgevallen hertegeweien te zoeken. In Poréng kwamen ze dan aan bij
  de plaats van fotograferen van de Hollander. Juist toen ze daar
  kwamen, was daar ook een varaan. Toen deze hen zag, ging die varaan
  op hen af. Daarop vluchtten ze naar huis. Ze kwamen dus niet toe
  aan het inzamelen van geweien.
  Thuisgekomen vertelden ze aan hun vrouwen: "Wij werden aangevallen
  door een varaan. Daarom zijn we terug zonder geweien te hebben ingezameld".
  Gaan vissen met de bagang
  We gingen met de bagang vissen in (de baai van) Lawi. Daar wierpen
  we het anker uit. We lieten het zakken, en toen het vast lag, viel
  precies de nacht, en kwamen de vissen. We draaiden één kant van de
  bagang bij. Toen we lagen, lieten we het net zakken. (Maar) er
  kwamen geen vissen. Tot het aanbreken van de dag waren er nog geen
  vissen. Toen hesen we maar het zeil.
  Raadsels
  
  1. "Van buiten is het wit, daar binnen ook, binnen het wit is_geel.
   t1at is dat?" (Antwoord) "Een ei." "Goed (geraden)."
  2. Van buiten is het ijzer, van binnen bladzilver. A. De kemirienoot.
  3. Als zij nog klein is, draagt ze een sarong, als ze groot is
  draagt ze niets. A. Bamboe.
  4. De een klimt aan de ene kant de berg op, de ander aan de andere
  kant. Ze ontmoeten elkaar op de top. A. De nok (van het dak) •
  5. Wat heeft er twee monden? A. De sarong.
  6. Wat heeft er vier borsten? A. Het vierkante mandje.
  7. Eén man gaat binnen, twee man houden buiten de wacht. A. De
  sigaret.
  8. 11ie zijn dat die elkaar aanstaren? A. De (buffel)horens op het
  huis.
  9. Er is een rode hond; hij besnuffelt een zwarte. A. Het vuur en
  de pot.
  10. Het eet door de mond, en het scheidt af door zijn zij. A. De
  ketel.
  11. Wie zijn (mandje met) reiskost is van binnen gebonden? A. De
  tamarindepeul.
  12. Een citroen valt in de kolong 25 , maar de huisvrouw kan er niet
  bij. Hoe kan ze hem krijgen? A. Door een bamboe te nemen en met
  water te vullen (na de vrucht over stulpt te hebben) •
  13. Men hakt hout en treft een steen, men hakt in de steen en treft
  
  64
  
  Komodo
  
  14. Pampang rété maing, pampang wa maing. W. Penu.
  15. paq tou ata waju, rua tou ata tepi, sa tou ata iso manuq, sa
  tou ata isi karung. W. Kéi, kalinga, iko, komong ko kamba.
  16. Wai ming mak a toang laho-té? W. Wai manga kéi.
  17. Wai ming-né manga haju? W. Wai manga anté.
  18. Ahang lalé bara, losa pati kuni. W. Saruncu.
  19. Cenu ko hité dé, mai wali-té, bo hia ata cenu, wita mai wali.
  W. Watu.
   20. Kuta ko diri-té wita ita jo hité, kuta ko ata ita jo hité.
  W. Ngentu.
  21. Bo lélo wita toang, bo tanténg toang. W. Kalinga.
  22. Laho ta wawa wita manga isi-né, laho ta rété manga isi-né.
  W. Témba.
  23. Tunu satah lalé ga16ng, banu lalé danau meti. l'J. Lampu.
  24. Songko emas, pela wita raja, fénta pela wita ihang. W. Are-na.
  25. Subu kéi-né paq kenobo, didi ro kéi-né rua kenobo, ngawo telu
  kenobo kéi-né. W. Manusia.
  26. Nangih ina-né, anaq senang ngedéng-né. W. Listriq.
  27. Boaq laho, timba sambia. \'J. Nabi Yunus.
  28. Tanténg kalinga, wiwih ata pirung. W. Moq.
  29. Bo laho, kéi-né wawa maing, bo leku, kéi-né laho te rété.
  W. Niti.
  30. Sa kenobo niu, pitu kenobo mata-né. W. Kolo
  31. Telu tou ata laho uji lé Kupang, sa tou ata toang. W. Mata niu.
  32. Anaq mbolé ina, anaq ndadi wéla. W. Api kéra.
  Rindo
  
  Beténg kaka po ahang motang.
  Songéq lalé-mai ndéro-ndarong.
  Belanda popoq!26
  Mai sedéi, kaka béka,
  Moké lélaq diu!
  Liwa ntika kelebé hou,
  Ahu lélo terus hou,
  Popo monca kini rupa. 27
  Ari-o,
  Ari-o,
  Ari-é,
  Ari-é,
  Ari-é,
  Ari-é,
  
  moké ténggo nangih, ari-o.
  laho banu ina-mu, ari-o.
  nggio ina-mu puku ala banu.
  moké nak a nangih ko, ari-o
  manga mbutaq pedaq-mu, ari-o
  lélo te mu rété taja é. 28
  
  Teksten
  
  65
  
  water. A. De kokosnoot.
  14. Een plank beneden en een plank onder. A. De schildpad.
  15. Vier man stampen, twee wannen er, een verjaagt de kippen, en
  een vult de zak. A. De karbouw (want hij heeft 4 poten, 2 oren,
  1 staart en 1 bek).
  16. Hoe komt het dat we kunnen lopen? A. Omdat we voeten hebben.
  17. Hoe komt het dat er bomen zijn? A. Omdat er zaad is.
  