text: § 2. De wezenswil en het organisme
  Net zoals zijn equivalent, het organisme, komt de wezenswil tot zijn voile ontwikkeling doorheen een onmerkbaar voortschrijdende groei. Dit ontwikkelingsproces vertrekt vanuit een embryonaal uitgangspunt dat reeds een zekere
  psychische en fysische voorbestemdheid in zieh draagt. Wat zijn oorsprong be­
  treff, kan de wezenswil begrepen worden als aangeboren en overgeërfd. Van
  daaruit ontwikkelt de wezenswil zieh, onder invloed van allerlei inwerkende omstandigheden, tot een nieuwe of toch enigszins gewijzigde vorm. Deze ontwikkeling loopt parallel met elke fase van de fysische groei. Geleidelijk aan kunnen
  er veranderingen waargenomen worden die de wezenswil zelf tot stand brengt
  in relatieve onafhankelijkheid ten opzichte van de aangeboren potentialiteiten.
  32
  
  De individuele groei van de wezenswil is daarom een opeenvolging van wilsactiviteiten, waarbij de aanwezige potenties zieh ontwikkelen tot bekwaamheden.
  Op elk moment van zijn ontwikkeling ondergaat de wezenswil allerlei invloeden en oefent ze zelf invloeden uit.
   Een dier beschikt over een vegetatieve én over een dierlijke natuur, terwijl we
  bij de mens daarenboven een menselijke natuur onderscheiden. Het vegetatieve
  leven, beheerst door materiële prikkels, zorgt voor het behoud, de opeenstapeling en de reproduktie van de eigen energie. Het dierlijke leven, gedreven door
  zintuiglijke en motorische prikkels, Staat in voor de hiervoor noodzakelijke activiteiten met andere objecten of wezens. Het mentale of typisch menselijke le­
  ven, bepaald door mentale stimuli, manifesteert zieh als een communicatieve
  relatie met andere gelijksoortige wezens. Hier vindt het denken zijn oorsprong
  als een vorm van communicatie met zichzelf. In de menselijke wil zijn deze drie
  aspecten tot een eenheid verenigd zodanig dat in het vegetatieve aspect de motieven liggen, in het mentale aspect deze motieven hun richting en hun leiding
  verkrijgen en in het dierlijke aspect deze motieven tot uiting komen. In samenhang met deze drie aspecten kunnen we enkele vormen van menselijke wezens­
  wil onderscheiden.
  § 3. Vormen van wezenswil: het genoegen, de gewoonte en de herinnering
  
  Het genoegen (‘Gefallen’), als de aangeboren begeerte voor bepaalde objecten
  of activiteiten, is de menselijke veruitwendiging van het dierlijk instinct. Dit com­
  plex van organische driften doordringt en beheerst het gehele leven, denken en
  streven van een mens. De meest fundamentele verlangens en begeerten zijn de
  wil tot leven, de drang naar voedsel en de wil tot voortplanting. De bevrediging
  hiervan bevordert zowel de fysische als de psychische toestand van de mens.
  Door middel van onze zintuigen proberen en onderzoeken we de eigenschappen
  van de dingen random ons, maar het is de wil zelf die oordeelt of deze dingen
  al dan niet het genoegen kunnen bevredigen.
   Een tweede, dierlijke vorm van de menselijke wezenswil is de gewoonte (‘Ge­
  wohnheit’), of de begeerte die ontstaat door ervaring. Het effect van deze ervaring is dat oorspronkelijk onverschillige en onaangename ideeën aangenamer
  worden, doordat ze geassocieerd en verbonden worden met oorspronkelijk
  aangename ideeën. Ervaring is oefening en oefening is het vormgevend ele­
  ment in de gewoonte. Hierdoor wordt wat eerst gevreesd en verafschuwd werd,
  draaglijk en uiteindelijk zelfs aangenaam. Het omgekeerde procès is echter ook
  mogelijk. Bijvoorbeeld, door overmaat kan honger en dorst omslaan in overbevrediging en sexuele begeerte in afkeer. Dit maakt de mens tot een gewoonte-
  
  33
  
  dier, tot een slaaf van zijn gewoonten. In vergelijking tot andere organische wezens, is bij de mens de gewoonte een wezenlijk en substantieel element van zijn
  geestelijk leven. Bovendien veronderstelt de gewoonte de aanwezigheid van ver­
  stand, want slechts via een interpretatie van vroegere ervaringen verbinden we
  aan bepaalde activiteiten bepaalde gevoelens. Wat we kennen en kunnen, dat
  doen we makkelijk en zijn we bereid om te doen, maar des te vreemder iets is,
  des te moeizamer wordt het om dit te doen.
  Als derde vorm, is de herinnering (‘Gedächtnis’) hét specifieke kenmerk van
  de menselijke wezenswil. De herinnering is de bekwaamheid om doelgerichte
  activiteiten te herhalen. In de herinnering doen we een beroep op de rede om
  te evalueren of een idee aanvaardbaar is of niet. De rede, als het vermögen tot
  taal, denken en beredeneerd handelen, verhoudt zieh tot de herinnering, net zoals het verstand tot de gewoonte en de zintuigen tot het genoegen. Terwijl her­
  innering tegelijkertijd mentaal genoegen en gewoonte is, is een gewoonte een
  lagere vorm van herinnering en genoegen een élémentaire vorm van herinnering.
   § 4. Enkele voorlopige conclusies
  
  Alle activiteiten van de menselijke wezenswil zijn uitvloeisels van de gevoelstoestand van de mens. Telkens wordt een zekere hoeveelheid aan geestelijke kracht uit de hersenen omgezet naar de spieren, in functie van externe prikkels
  en de constitutie van het organisme. Hierbij wordt steeds de geringste krachtmaat nagestreefd. Deze geestelijke kracht is opgebouwd uit de intellectuele er­
  varingen die tot stand komen via onze zintuigen of door hersenactiviteit.
  In de ontwikkeling van deze drie vormen van wezenswil zijn oefening en leerproces belangrijk. Het genoegen behoort tot de oorspronkelijke eigenschappen
  van de menselijke natuur, terwijl de gewoonte (door oefening ontwikkeld) de
  tweede menselijke natuur is en de herinnering (door imitatie en leerproces ont­
  wikkeld) de derde. De gehele menselijke natuur, als samenhang van onze instincten, onze gewoonten en onze herinneringen, omvat alles wat we kunnen,
  waartoe we bekwaam zijn, of m.a.w. wat we gewild hebben. Subjectief manifesteert zieh dit in individuele wilsactiviteiten, zoals lichaamsbewegingen, geba­
  ren en taaluitdrukkingen. Objectief is dit merkbaar in invloeden, daden en
  prestaties. Wanneer de mens gedreven wordt door een blinde drift, dan manifesteert het genoegen zieh als passie of levensdrang, de gewoonte als moed of
  dadendrang en de herinnering als genialiteit of scheppingsdrang. Elke mens bezit een zekere graad van passie, moed en genialiteit.
  Onze omschrijving van menselijke wezenswil houdt geen morele evaluatie in.
  34
  Daarom heeft een goede wil, als een intensieve aanwending van beschikbare
  krachten, niks te maken met goedheid of welwillendheid. lemand kan zieh door
  zijn bekwaamheden en vaardigheden onderscheiden als een bijzonder, zeldzaam
  en nuttig individu, maar dit maakt hem nog niet tot een goed mens. Menselijke
  goedheid manifesteert zieh enkel in een ware, vriendelijke wilsneiging, in respect,
  in bereidwillige deelname aan vreugde en leed, in genegenheid en sympathie.
   § 5. Vormen van verstandswil
  
  De verstandswil is een produkt van het denken. In het denken maken we ons
  een voorstelling van een doel, d.w.z. van een gewenst object of een gewenste
  gebeurtenis. Dit doel wordt de maatstaf waarmee toekomstige handelingen geëvalueerd worden. Dit doel beheerst alle andere gedachten en alle rationele han­
  delingen moeten tot dit doel leiden, of minstens, dit doel niet verhinderen. Deze
  macht van het denken over de wil realiseert zieh in een hiérarchie van doeleinden. Bovendien beheerst de verstandswil de impulsen die voortspruiten uit de
  wezenswil en wekt hij sluimerende potentialiteiten op. Het denken als wils- en
  bewegingstoestand is oorzaak van alle andere wils- en bewegingstoestanden.
  Drie eenvoudige vormen van verstandswil kunnen onderscheiden worden. Een
  eerste vorm noemen we bedachtzaamheid (‘Bedacht’). Dit treedt op wanneer
  we in een vrije keuze twee met elkaar verbonden ideeën ontmoeten waarvan de
  ene gewenst en de andere niet gewenst is. Hier richt de wil zieh op wat niet ge­
  wenst is, enkel omdat hierdoor bereikbaar wordt wat wel gewenst is. Zin en tegenzin zijn hier met elkaar verenigd. Deze tegenstelling manifesteert zieh in de
  spanning tussen doel en middel, wanneer het doel goed en gewenst is en het middel siecht en pijnlijk. Het gewenste doel maakt het offer goed.
  Een andere vorm van verstandswil noemen we het verkiezen (‘Belieben’). Hier
  richt het denkend subject zieh op een vaststaand doel waaraan meerdere andere
  doeleinden ondergeschikt zijn. De beschikbare krachten tracht men zoveel mogelijk te verenigen om dit hoogste doel te bereiken. Meerdere handelingen wor­
  den samengevoegd zodat de werkelijke wil van het subject kan gerealiseerd
  worden. Het subject is echter bekwaam om steeds opnieuw een beslissing op
  te heffen of te vernietigen.
   Tenslotte kan, als derde vorm van verstandswil, gewezen worden op de bekwaamheid tot begripsvorming. Het begrip (‘Begriff’) is een bindend oordeel over het
  gebruik van een woord in een bepaalde betekenis. Hier is het denkvermogen
  het best waarneembaar : complexe en wisselvallige ervaringen worden in een­
  voudige en onveranderlijke categorieën uitgedrukt en vastgehouden. Ook de
  
  35
  begrippen ‘goed’, ‘nuttig’, en ‘doelmat'ig’ zijn op deze wijze tot stand gekomen,
  en ze worden in een besluit gehanteerd als maatstaf voor wat waardevol en gewenst is.
  Complexere vormen van verstandswil zijn systematische gehelen van intenties,
  doeleinden en middelen waarmee de menselijke geest de werkelijkheid begrijpt
  en beroert. Hierbij moeten we een onderscheid maken tussen geweten en bewustzijn. Het geweten (‘Gewissen’) kan onaangename en ongewenste gevoelens
  onderdrukken, maar enkel door een bewuste berekening, gericht op het eigen
  voordeel, kunnen deze gevoelens verborgen gehouden worden. Dit bewustzijn
  (‘Bewustheit’) is best te begrijpen als een geheel van bruikbare kennis over het
  waarschijnlijke verloop der dingen en over beschikbare en te overwinnen krach­
  ten. Het geweten richt zieh tegen de eigen vermeende verdorvenheid, terwijl be­
  wustzijn als zelfkritiek zieh richt tegen de eigen praktische stommiteiten.
  Bewustzijn is de hoogste of de meest intellectuele vorm van verstandswil, ter­
  wijl het geweten de hoogste of de meest intellectuele vorm van wezenswil is.
   § 6. Het streven van de verstandswil
  
  Het hoogste doel van elke mens is geluk. Geluk ligt vooral in günstige omstandigheden die het leven verliebten, het werk doen slagen en de mens in Staat stel­
  len om gevaren te trotseren. Geluk is iets dat men door eigen kracht kan
  bemächtigen, maar ook iets dat men kan hopen of riskeren. Dit geluk wordt
  in verschillende, meer geestelijke of meer ordinaire zaken nagestreefd. Telkens
  streeft men ernaar om die macht te verwerven die zekerheid biedt het gewenste
  te kunnen bereiken. Hierdoor is dit streven naar het hoogste goed vergelijkbaar
  met het streven naar geld. Toch kunnen er verschillende soorten van drijfveren
  onderscheiden worden : eigenbelang en ijdelheid, geldhonger en winstbejag, eerzucht en weetgierigheid. Deze motieven zijn, in tegenstelling tot eigenschappen
  van de wezenswil, geen uitdrukking van een onmiddellijke begeerte of van een
  creatieve handelingsbekwaamheid. De verstandswil onderstelt wijsheid waarmee
  bewust de juiste middelen gekozen worden in overeenstemming tot gegeven doel­
  einden.
  Bekeken vanuit de wezenswil verschijnt het bewust berekenend individu, omwille van zijn gevoelloze en gewetensloze houding, als siecht en kwaadaardig.
  Maar de mens is noch geheel boosaardig, noch geheel goedhartig. Afhankelijk
  van de nagestreefde doeleinden kent de mens bondgenoten of tegenstanders. Ech­
  ter rationeel nastreven van geluk is iets dat buiten de sfeer van de deugdzaamheid gelegen is. Dit sluit niet uit dat de mens zieh in grote mate laat leiden door
  zijn individuele gevoelens en hartstochten. Enkel wanneer we dit complex systeem
  
  36
  
  van sympathieën en antipathieën in rekenschap nemen, wordt het bestaan van
  wilsprioriteiten begrijpbaar. Sommige voorstellingen in het bewustzijn worden
  als aangenaam ervaren, terwijl andere verworpen worden.
   Belangrijk voor de menselijke verstandswil zijn ook de vroegere levenservaringen. Uit deze herinnering en het verlangen om, vandaag of morgen, te handelen
  zoals vroeger ontstaat het plichtsgevoel als een vorm van wezenswil. Reeds de
  loutere waarneming van een gewenst object kan de zenuwen en de spieren in
  een of andere zin prikkelen, maar enkel het intellectueel begrijpen kan dit van
  richting doen veränderen. Het denken treedt hier bevrijdend op, in die zin dat
  de beste doel-middel relatie gekozen wordt om het gewenste doel te bereiken.
  37
  
  Hoofdstuk 2:
  ENKELE VERDERE VERDUIDELIJKINGEN
  
  § 7. Inleiding
  
  De verstandswil verhoudt zieh tot de wezenswil net zoals een gereedschap of
  machine zieh verhoudt tot de Organen van een dierlijk lichaam. Alhoewel een
  gereedschap én een orgaan beide uitdrukbaar zijn in termen van opgestapelde
  energie, zijn er grondige verschillen in oorsprong en eigenschappen. Een orgaan
  ontstaat uit zichzelf door een voortdurende activering vanuit het organisme waartoe het behoort. Een gereedschap is een door mensenhand tot eenheid omgevormde materie overeenkomstig een vooropgesteld doel. Een orgaan verwerft
  zijn eigenschappen en zijn individualiteit vanuit het globale organisme waarvan
  het niet los gedacht kan worden. Een gereedschap daarentegen heeft een eigen
  identiteit, weliswaar slechts gelegen in de finaliteit waarvoor het dienstig kan zijn.
  § 8. Wilsvormen en hun relatie tot vrijheid
  De psychische materie van waaruit de menselijke wezenswil ontstaat, is menselijke vrijheid. Vrijheid betekent hier de reële bekwaamheid tot individueel leven
  en handelen, als een kracht waardoor mogelijkheden omgezet kunnen worden
  in welbepaalde waarschijnlijkheden. Toch is de werking van de wezenswil slechts
  gedeeltelijk het resultaat van de eigen arbeid van het individu. Voortdurend herhaalt het individu in zijn wezenswil de arbeid van zijn voorvaderen.
   De verstandswil ontstaat ook uit vrijheid. Echter, vrijheid verwijst hier naar een
  omvangrijke massa aan mogelijkheden tot willen en niet-willen, tot doen en nietdoen. Het handelend individu houdt zijn verstandswil en de keuze van handelingsalternatieven onder contrôle. De handeling is slechts een instrument, terwijl het individu tegelijkertijd het nagestreefde doel bedenkt én realiseert. In
  de verstandswil worden middelen aanwezig gesteld die kunnen leiden tot de realisatie van een gewenst doel. Wanneer deze wilsvorm zieh realiseert, dan wordt
  een keuze gemaakt uit beschikbare handelingsalternatieven. Dit betekent meteen het opgeven van een stuk vrijheid. De uiteindelijke keuze verschijnt namelijk als een noodzaak om het gewenste doel te bereiken.
   38
  
  In de sfeer van de wezenswil is er geen sprake van een dubbele mogelijkheid,
  van willen of niet-willen. Terwijl de verstandswil steeds een toekomstige moge­
  lijkheid nastreeft, is de wezenswil verbonden met iets reeds aanwezig in het verleden. De wezenswil realiseert wat reeds van bij de aanvang embryonaal aanwezig
  is ; net zoals een vrucht zieh uit een bloesem en een dier zieh uit een ei ontwikkelt. In dit procès van organische differentiatie put een activiteit uit haar eigen
  werking een steeds toenemende kracht om verder te groeien en zieh verder te
  ontwikkelen. Op analoge wijze krijgt een gerichte wilsactiviteit vorm doorheen
  een blijvende, organische band met het wezen van het individu. Terwijl de ver­
  standswil leidt tot een vermindering van de eigen subjectieve vrijheid, is de we­
  zenswil de objectieve vrijheid zelf. Wezenswil en verstandswil verhouden zieh
  tot elkaar, net zoals schepping door arbeid zieh verhoudt tot toeëigening door
  ruil. In vormen van verstandswil ontmoet het ene individu het ander als een
  geïsoleerd iemand met eigen middelen en eigen doeleinden. Opdat samenleven
  mogelijk zou zijn, moeten ze ofwel elk contact met elkaar vermijden ofwel tot
  overeenstemming komen. Dwanguitoefening is hier geen oplossing want dit leidt
  steeds tot een situatie waarin slechts één van de Individuen zijn wil kan realiseren. Steeds leidt dwang tot een vermindering van de vrijheid en tot een vernietiging van de wil van de ander.
   § 9. Wezens- en verstandswil als begripsmatige constructies
  
  De begrippen wezens- en verstandswil zijn slechts gedachtenconstructies of In­
  strumenten om het begrijpen van de werkelijkheid te vergemakkelijken. De di­
  verse hoedanigheden waarin de menselijke wil zieh kan uiten, kunnen vergelijkbaar teruggebracht worden tot deze standaardbegrippen (‘Normal-begriffe’). Alhoewel deze begrippen analytisch elkaar uitsluiten, is in werkelijkheid geen we­
  zenswil mogelijk zonder verstandswil en omgekeerd. Toch kunnen we met deze
  begrippen empirisch observeren hoe wezenswil en verstandswil naast elkaar
  bestaan, elkaar ondersteunen, maar ook elkaar bestrijden. Dit kan zichtbaar
  gemaakt worden door een empirische analyse van algemeen-menselijke disposities. Naargelang deze disposities verband houden met het organische, het dierlijke of het geestelijke leven, kunnen ze omschreven worden als temperament
  (‘Temperament’), karakter (‘Charakter’) en denkwijze (‘Denkungsart’). Sommige algemene disposities kunnen meer in overeenstemming zijn met de wezens­
  wil, andere meer met de verstandswil. Elementen van beide wilsvormen kunnen
  zieh in deze disposities verenigen maar ook elkaar domineren.
  We verbinden temperament, karakter en denkwijze met de wezenswil wanneer
  deze disposities hun oorsprong vinden in de natuurlijke geaardheid van het in-
  
  39
  dividu. Deze disposities zijn met de verstandswil verbonden wanneer ze betrekking hebben op een abstracte, geconstrueerde, modelmatige levenswijze.
  § 10. Mechanisch en organisch denken, wetenschap en kunst
  De menselijke wil, alsook alle menselijke activiteiten, kunnen vanuit twee verschillende standpunten bekeken worden: ofwel als een organisch procès dat
  voortvloeit uit de fysische en geestelijke eigenschappen en krachten van het in­
  dividu, ofwel als een zakelijke activiteit gericht op het bereiken van een doeleinde langs de beste, de eenvoudigste en gemakkelijkste weg.
   In deze laatste betekenis beoogt het denken een correct omgaan met de geschikste
  middelen om een doeleinde te bereiken. Dit veronderstelt een correct begrip van
  het gewenste object, een correct oordeel over mogelijke effecten van bepaalde
  handelwijzen en een correcte uitvoering van de geschikste handeling. Eens men
  over deze kennis beschikt, kan men bereiken wat men wenst. Het handelen is
  hier geen kunst, maar een eenvoudige techniek die kan aangeleerd worden. In
  het denken komt tegelijkertijd het willen tot stand en het handelen is het noodzakelijke gevolg van het willen: de mens doet altijd datgene wat hij, in relatie
  tot zijn voorgenomen doel, als het meest nuttige erkent. In zijn zuiverste vorm
  is dit denken terug te vinden in de wetenschap en wordt het aangeleerd in de
  logica- en mechanicaleer.
  In tegenstelling tot de verstandswil die met een mechanisch procès te vergelijken is, kan de wezenswil opgevat worden als een organische activiteit. In haar
  meest volmaakte vorm komt de wezenswil tot uiting in het artistiek gedrag van
  de mens. In de kunst openbaart de menselijke natuur zieh in zijn meest karakteristieke betekenis, net zoals de vogel zijn natuur uitdrukt in nestbouw en zang.
  De mens is in Staat tot kunst door aangeboren talent, maar ook door voortdurende oefening en door een intelligente, onderlegde navolging van erkend meesterschap. De menselijke kunst, in zijn breedste betekenis, brengt ook werktuigen
  en instrumenten tot stand. In eerste instantie geven zij uitdrukking aan de artistieke kwaliteiten van hun schepper. Naarmate echter de gebruikswaarde van
  deze kunstobjecten benadrukt wordt, komt de mechanische, produktieve bete­
  kenis van deze voorwerpen zichtbaar tot uiting. De creativiteit en verbeeldingskracht moeten hier plaats maken voor planmatig en logisch denken.
   40
  § 11. Besluit
  
  De menselijke wil is vrij, alhoewel rekening moet gehouden worden zowel met
  interne normen opgelegd door eigen preferenties, gewoonten en geweten, als met
  externe regels voortvloeiend uit eigen streven, berekening en bewustzijn. Een
  wilsactiviteit is gedetermineerd inzoverre ze resulteert uit het wezen der dingen,
  maar vrij inzoverre het individu subject is van zijn eigen handelen. Elke geestelijke en rationele, menselijke activiteit is steeds tegelijkertijd het resultaat van
  een vrije wilsactiviteit én verklaarbaar uit de druk der omstandigheden. Elke
  vorm van wezenswil of verstandswil die vrij genoemd wordt, is in die zin tege­
  lijkertijd op elk moment gedetermineerd.
  41
  
  Hoofdstuk 3:
  DE EMPIRISCHE BETEKENIS
  VAN DE VERSCHILLENDE WILSVORMEN
  
  § 12. De vrouwelijke jeugdige wezenswil en de mannelijke, volwassen verstandswil
  Wanneer we met behulp van deze wilsvormen de kenmerkende eigenschappen
  van de mens willen begrijpen, dan zijn enkele verdere onderscheidingen belangrijk. Ten eerste volgen we het psychologisch onderscheid tussen de geslachten.
  Het is een oude waarheid, maar ook een wijdverspreide ervaring, dat vrouwen
  zieh voornamelijk door hun gevoelens laten leiden, terwijl mannen hun verstand
  volgen. Mannen zijn verständiger; zij alleen zijn in Staat tot rekenen, abstract
  denken, overleg en logica, terwijl vrouwen zieh op dit vlak slechts gebrekkig
  gedragen. Vrouwen missen de vereiste voorwaarden tot verstandswil, omdat ze
  geen actief leven leiden zoals de man. In zijn taak als jager en rover ontwikkelt
  de man een schrandere waakzaamheid van waaruit het verstand zieh vormt. Alhoewel dit nog geen echt, abstract denken is, is dit toch reeds een noodzakelijke
  voorbereiding. In deze leidinggevende praktijken verwerft de man inzicht in de
  toekomst, leert hij oordelen te veilen over mogelijke gebeurtenissen en te beslissen wat in een gegeven situatie rechtvaardig is. Van daaruit kan de stap naar
  causaal denken gezet worden.
   In overeenstemming met hun meer passieve en beperkte activiteiten, is de vrouw
  vatbaarder en gevoeliger voor onverwachte indrukken uit het heden dan voor
  wat zieh in de verre toekomst kan realiseren. Hieruit ontwikkelt zieh de emotionaliteit, de sentimentaliteit en de hartstocht van de vrouw. Maar tegelijkertijd
  is dit de voedingsbodem voor fantasie, fijngevoeligheid en goede smaak van waar­
  uit de kunst tot stand komt. Een artistieke ingesteldheid wordt gedragen door
  een meisjesmentaliteit, door moederliefde, door vrouwelijke intui'tie, door bijgeloof en voorgevoelens. De geniale, kunstzinnige (’künstlerische’) mens bezit
  in velerlei opzichten een vrouwelijke natuur : naïef en openhartig, zacht en teergevoelig, levendig en grillig, opgewekt en melancholisch, dromerig en enthousiast. Dit mensbeeld is de zuivere, meest eenvoudige vorm van de mens in zijn
  ware natuur. Tegenover deze geniale, kunstzinnige mens Staat de artificiële
  (‘künstliche’) mens: dit is de droge, de zakelijke en ernstige mens die in zijn
  
  42
  
  doen en laten doelgericht en bewust te werk gaat. In zoverre de vrouw de mens
  in ware natuur benadert en de man de artificiels mens benadert, is elke man,
  waarin de wezenswil overheerst, bevangen door een vrouwelijke ingesteldheid.
  Door de verstandswil kan hij zieh hiervan bevrijden en verschijnt hij in zijn zuivere mannelijkheid. Anderzijds, de vrouw, met een overheersende verstands­
  wil, is een verschijnsel waarin de mannelijke geest zieh gereproduceerd ziet.
  Eenzelfde verhouding tussen man en vrouw vinden we terug in het onderscheid
  tussen jong en oud : de jeugdige vrouw is de ware vrouw, terwijl de oudere vrouw
  meer op een man gelijkt. Dit geldt ook voor de jonge man: hij bezit nog een
  vrouwelijke natuur maar eens volwassen bereikt hij zijn ware mannelijkheid.
   Vrouwen en kinderen behoren bij elkaar en begrijpen elkaar omdat ze dezelfde
  mentaliteit bezitten. Enkel door de ontwikkeling van hun kennis leren kinderen
  wat rechten en plichten zijn, wat het betekent verantwoordelijk te zijn voor wat
  men doet. Nastrevenswaardig in de ontwikkeling van een kind is het bereiken
  van juist inzicht en kennis om verständiger en beter te handelen. Door ongedwongen en berekenend denken bevrijdt de mens zieh van impulsen, gevoelens,
  hartstochten en vooroordelen. Naarmate men ouder wordt, neemt de passie voor
  liefde en vriendschap af, alsook haat en vijandschap. Doch slechts doorheen
  de jaren ontwikkelt zieh de sexuele lust en de afgunst, alsook de waardering
  voor de tradities en de gewoonten. De jongere is weliswaar moediger en dürft
  beter de gevaren te trotseren, maar de oudere is wijzer en meer ervaren om te
  erkennen wat goed is voor lichaam en ziel.
  § 13. Het volk en de ontwikkelde mens
  Het verschil tussen man en vrouw is een verschil in temperament : ofwel laat
  men zieh leiden door zijn sentiment ofwel gaat men doelgericht te werk. In het
  onderscheid tussen jong en oud komt een verschil in karakter tot uiting : men
  is gevoelig ofwel berekenend. Een derde onderscheid situeert zieh op het men­
  tale vlak en plaatst het gewone volk tegenover de ontwikkelde mens. In het volk
  is het geweten levendig aanwezig en dit manifesteert zieh in gevoelens van affectie, in aanvoelen van wat goed en kwaad is, wat natuurlijk en toelaatbaar,
  tegennatuurlijk en laakbaar is. Het geweten maakt duidelijk dat vriendschap
  en hoffelijkheid goed zijn, terwijl vijandschap en kwaadwilligheid siecht zijn.
   Enkel het individu dat zijn verstandswil volgt, zal deze gevoelens als hinderlijk
  beschouwen omdat hij ze erkent als een geheel van vooroordelen. Enkel de ont­
  wikkelde en verlichte persoon kan dit geweten, dit traditionele geloof in zijn
  voorvaderen en zijn volk, naast zieh neerleggen. Op grond van wetenschappelijk inzichten kan hij zieh een betere opinie vormen over wat geoorloofd en juist,
  
  43
  
  verboden en vais is. Slechts in dit bewustzijn komt de vrijheid van de verstandswil tot zijn zuiverste uitdrukking.
  Het geweten daarentegen vindt zijn meest eenvoudige en diepste uitdrukking
  in de schaamte, als een mengeling van angst en woede, van schroomheid en verontwaardiging. Dit is een kenmerk voornamelijk van vrouwen en meisjes, kinderen en jongens. Schaamte is een vorm van wezenswil die andere driften
  terughoudt en belemmert. Ze drukt zieh uit als een pijnlijk ervaren afkeuring
  van het eigen of andermans gedrag. Hieruit ontstaat de gedachte dat wie iets
  schadelijks doet, zichzelf tekort doet. In een gemeenschap vindt moraliteit haar
  oorsprong in deze gevoelens van schaamte, terwijl in een maatschappij morele
  concepten een conventionele grondslag kennen. Respect, eerlijkheid, oprechtheid en rechtvaardigheid zijn in een maatschappij geen morele gevoelens, maar
  morele principes die als juist ervaren worden omdat zij het best het sociaal leven mogelijk maken.
   Het subject dat handelt vanuit zijn verstandswil baseert zieh op zijn kennis van
  de objecten die hij nastreeft en van de beschikbare en bereikbare middelen hiertoe. Deze persoon weet wat hij doet en overweegt zijn handelen in termen van
  mogelijke resultaten. Voor hem is schaamte niets anders dan dwaasheid. Wan­
  neer hij een blaam van anderen verwacht, zal hij nagaan welk nadeel zijn han­
  delen heeft berokkend, en of de schaamte al dan niet opweegt tegenover het
  gewonnen voordeel. Voor dit subject bestaat er geen absolute goedheid of geen
  absoluut kwaad, terwijl schaamte wel steunt op absolute verbodsbepalingen en
  afkeuringen. Daarom is schaamte niet kenmerkend voor meer ontwikkelde men­
  sem Doordat schaamte gedragen wordt door religieus geloof, kunnen we gelovig zijn als een kenmerk van het volk beschouwen en ongeloof als een kenmerk
  van de meer wetenschappelijk gevormde en ontwikkelde mens. Deze tegenstelling vinden we ook tussen de geslachten terug : de vrouw is gelovig, de man is
  ongelovig. Ook in het onderscheid tussen jong en oud vinden we vroomheid
  terug bij het kind en eens volwassen is de man meer geneigd tot twijfel en we­
  tenschappelijk denken. Wijsheid is een kenmerk meer voor de man dan voor
  de vrouw.
  § 14. De positie van vrouw, kind en volk in de maatschappij
  
  Uit deze discussie wordt duidelijk dat de wezenswil de voorwaarden in zieh draagt
  voor de ontwikkeling van de gemeenschap en dat de verstandswil leidt tot de
  ontwikkeling van de maatschappij.
   Hieruit volgt dat het gemeenschapsleven het best aangepast is aan de vrouw,
  zelfs noodzakelijk is voor haar. Het eigen huis is voor haar de meest natuurlijke
  
  werkplaats. Reizen behoort niet tot haar natuur, maar wel de dienstverlening
  waarin ze haar wezen ten voile kan uitdrukken. Met betrekking tot de kunst
  behoren de plastische kunsten minder tot de sfeer van de vrouw. Muziek is een
  vrouwelijke gave, net zoals schreeuwen en krijsen, juichen en jammeren, lachen
  en wenen de uitdrukking zijn van de vrouwelijke ziel. In de dans brengt de vrouw
  haar doelloze, hartstochtelijke en lieftallige bewegingen tot uiting. De vrouw
  heeft aanleg voor vormen, rituelen, oudere melodieën, zegswijzen, raadsels en
  toverkunst, tragische en komische verhalen, een neiging tot imitatie, aanstellerij, maar ook een verlangen naar het speelse, het charmante en het eenvoudige,
  naast een drang tot zwaarmoedige ernst, vroomheid, droom, genot en fantasie.
  Alle arbeid heeft in wezen een gemeenschappelijk karakter. Dit vermindert naarmate de arbeid met tegenzin en enkel als een middel tot een doel verricht wordt.
  Arbeid als middel tot een doel, en verricht met pijn en smart, behoort tot de
  taak van de man. In het maatschappelijk leven verliest arbeid zijn stijl, zijn waardigheid en zijn charme. Hier wordt het individu een gei'soleerd subject, wat zieh
  verpersoonlijkt in de handelaar. Hoe omvangrijker de handel wordt, hoe meer
  listen en leugens noodzakelijk worden. De eigenlijke maatschappelijke mens is
  daarom diegene die vanuit zijn verstandswil egoistisch alle menselijke wezens,
  behalve zijn naaste vrienden, opvat als louter middel en instrument voor zijn
  doeleinden. Zo wordt de leugen een kenmerkend element van de maatschappij.
   In het kapitalistisch produktieproces wordt de vrouw ingeschakeld in de bediening van de machienen omdat dit de meest eenvoudige arbeid is. Terwijl mannen
  het zware werk verrichten dat aandacht, kracht en geduld vereist, worden hinde­
  ren in de fabrieksarbeid opgenomen voor lichte, repetitieve handelingen. Toch
  worden vrouwen verkozen boven hinderen omwille van hun betrouwbaarheid en
  boven mannen omwille van de lagere Ionen. Hierdoor verschijnen hinderen en
  vrouwen als concurrenten op de arbeidsmarkt voor de broodwinner. Eens de vrouw
  in dit arbeidsproces is opgenomen, is het duidelijk dat ze ook haar verstandswil
  gaat ontwikkelen. De vrouw wordt ‘verlieht’, gevoelloos en bewust. Niets is meer
  vreemd en huiveringwekkend voor haar oorspronkelijke en aangeboren natuur.
  Wellicht is dit het meest kenmerkende en belangrijkste element in de evolutie
  van een gemeenschap naar een maatschappij. Door deze ontwikkeling wordt het
  individualisme als vereiste voorwaarde voor de maatschappij gerealiseerd, maar
  tegelijkertijd ligt hierin de mogelijkheid tot overwinning en reconstructie van
  gemeenschappelijke levensvormen. Het lot van de vrouw is analoog aan dat van
  het proletariaat en uit hun groeiend bewustzijn kan zieh een moreel-humaan
  bewustzijn ontwikkelen. Rinderen zijn aangewezen op hun thuis en hun familie. Speiende, oefenende en lerende arbeid versterben de kracht van hun lichaam
  en hun verstand. Maar in de kapitalistische produktie wordt het kind slechts
  geëvalueerd naar de bruikbaarheid van zijn arbeidskracht.
   45
  
  In het maatschappelijk leven komt rationele, individuele vrijheid centraal te
  staan. Het gezinsleven wordt een toevallige vorm van behoeftebevrediging, en
  nabuurschap en vriendschap worden door belangengroepen en conventionele
  gezelligheid vervangen. Terwijl het volkse leven zieh situeert op het niveau van
  de thuis, het dorp en de stad, zijn de ontwikkelde mensen meer grootstedelijk,
  nationaal en internationaal gericht. De handelaar is hiervan de typische expo­
  nent. Hij is in alle opzichten de absolute tegenhanger van de aan de grond gekluisterde landbouwer en van de ambachtelijke burger. Inzoverre het gewone
  volk door zijn arbeid ingeschakeld is in de handel en het kapitalisme, houdt het
  op, volk te zijn. Het volk past zieh aan de vreemde krachten en omstandigheden aan en ontwikkelt zieh. Wetenschap wordt onder diverse vormen aangereikt als een medieijn voor zijn ongeciviliseerd zijn. Tegen de zin in van de
  kapitalistische klasse wordt het volk een “proletariaat” dat leert denken en zieh
  bewustworden van de omstandigheden die het bindt aan de arbeidsmarkt. Uit
  deze kennis groeit het besluit om zieh van deze boeien te bevrijden. Het volk
  verenigt zieh in vakbonden en partijen voor sociale en politieke actie. Net zoals
  de kapitalistische organisaties krijgen deze verenigingen een grootstedelijk, na­
  tionaal en uiteindelijk een internationaal karakter. Hun doel is medeëigenaar
  worden van het kapitaal. Aangezien dit de warenproduktie en de buitenlandse
  handel opheft, betekent dit tevens het einde van de maatschappij, in zijn economische betekenis.
   Deel III
  DE SOCIOLOGISCHE GRONDSLAGEN
  VAN HET NATUURRECHT
  
  49
  
  Hoofdstuk 1:
  ENKELE VOORAFGAANDE DEFINITIFS EN BEPALINGEN
  
  § 1. Het zelf en de persoon
  
  Het zelf of het subject met menselijke wezenswil is een organische eenheid door
  zijn eigen innerlijke bepaaldheid. Net zoals een organisme is het zelf opgebouwd
  uit kleinere delen die doorheen hun onderlinge relaties de vorm en de samenhang van het geheel levendig in stand houden en gestalte geven. Toch is dit geheel niet het produkt van de werking van de delen, maar een zelfstandige eenheid
  waarin de delen hun oorsprong vinden. Het specifieke kenmerk van elke orga­
  nische eenheid is dat haar delen zélf Organismen zijn. Elk geheel heeft zichzelf
  tot doel en vindt hierin zijn eenheid. De delen zijn gelijk in de mate dat ze bijdragen tot het geheel, maar verscheiden in de mate dat ze de uitdrukking zijn
  van een eigen functie. In die zin zijn de delen niet louter middel voor het bestaan
  en het doel van het geheel, maar bezitten ze tegelijkertijd een eigen bestaan en
  een eigen doel.
   De persoon of het subject met menselijke verstandswil is een mechanische een­
  heid door zijn externe bepaaldheid. De persoon is een fictie, een constructie van
  wetenschappelijk denken. Zijn eenheid heeft een conceptueel, nominaal en imaginair karakter. Elke individuele mens is de meest natuurlijke vertegenwoordiger van zijn eigen persoon. Bijgevolg is er slechts sprake van reële en natuurlijke
  Personen in zoverre er mensen zijn die zichzelf als persoon onderscheiden. Als
  natuurlijke personen zijn alle mensen gelijk, alien beschikken ze over een onbeperkte vrijheid om hun doeleinden te bepalen en om de gewenste middelen aan
  te wenden. Elke persoon is zijn eigen meester en niemand meester van iemand
  anders; personen bestaan onafhankelijk van elkaar. Het concept persoon manifesteert zieh ook in een verzameling van mensen die samen eenzelfde wil opbouwen en die hierin een geldige uitdrukking zien van hun eigen wil. Aangezien
  de persoon een constructie, een fictie is, sluit een subject met verstandswil zieh
  hier beter bij aan dan een subject met wezenswil.
   50
  
  § 2. Rechtssystemen en wilsvormen
  Elke gemeenschapsrelatie kan in wezen opgevat worden als een hoger of algemener zelf, in dezelfde zin als individuele mensen zieh als een zelf opvatten. Hiertegenover Staat elke maatschappelijke relatie als een hoger persoon met eigen
  krachten en middelen, als een werkingsbekwame eenheid. In deze betekenis is
  de gemeenschap het subject van met elkaar verbonden wezenswillen en de maatschappij het subject van met elkaar verbonden Verstandswillen. Terwijl de wil
  van de gemeenschap zieh uitdrukt als een afzonderlijke eenheid met een eigen
  bestaan, is de wil van de maatschappij slechts denkbaar in zoverre verschillende
  Verstandswillen in hun contractrelaties het bestaan van deze wil als constructie
  erkennen. Met dit onderscheid tussen gemeenschap en maatschappij stemmen
  twee verschillende rechtssystemen overeen. In het eerste systeem, gekend onder
  de naam familierecht, zijn mensen op elkaar betrokken als natuurlijke leden
  van een geheel. In het andere systeem, het verbintenissenrecht genoemd, treden
  mensen als onafhankelijke individuen tot elkaar toe vanuit hun eigen verstandswil. Deze beide rechtssystemen laten hun ware aard zien in het domein van het
  eigendomsrecht.
  In het verschijnsel eigendom vindt het algemene wilsbegrip, met vrijheid als centraal kenmerk, zijn materiële uitdrukking. In de sfeer van de wezenswil kan
  eigendom als bezit omschreven worden en in de sfeer van de verstandswil als
  vermögen. Psychologisch gezien, is bezit een verruiming van het eigen wezen,
  terwijl vermögen betrekking heeft op een vermeerdering van werkelijke handelingsmogelijkheden. Bezit is een natuurlijke en ondeelbare eenheid, maar ver­
  mögen, daarentegen, is de som van individuele en vervreemdbare dingen.
   Bezit behoort tot het familierecht en vermögen tot het verbintenissenrecht. In
  het familierecht manifesteert zieh het natuurlijke recht dat de gemeenschap over
  haar leden uitoefent, terwijl in het verbintenissenrecht de kenmerkende werking
  van de maatschappij zichtbaar wordt. Het recht van de gemeenschap is ook een
  recht over alle objecten die aan deze leden toebehoren. Het meest oorspronkelijke object dat door een gemeenschap in bezit gehouden wordt, is de grond.
  De grond is verdeeld onder de verschillende families, maar blijft als eenheid behoren tot de gemeenschap. In een gemeenschap heeft het gebruik van een goed
  tot doel ofwel de onmiddellijke benutting ofwel het behoud ervan voor een toekomstig gebruik. Diametraal hiertegenover Staat in een maatschappij de verkoop centraal, wat in wezen een niet-gebruik is. In deze ruilactiviteit drukt de
  verstandswil zieh het adequaatst uit. Hierin zijn goederen slechts middel tot het
  verwerven van andere goederen en zijn ze als zodanig gelijk. Deze gelijkheid
  manifesteert zieh materieel in het geld. Maar ook de verplichting en belofte een
  verbintenis te zullen nakomen, heeft een gelijkaardige ruilwaarde als het geld.
  51
  
  Verder vinden we de tot nu toe reeds vermelde tegenstellingen tussen gemeenschap en maatschappij, wezenswil en verstandswil, zelf en persoon, bezit en ver­
  mögen, grond en geld, familierecht en verbintenissenrecht ook terug in de rechtsvormen: status en contract.
   § 3. Statusrelaties en contractrelaties
  
  In het familierecht is gezag in wezen gezag van het geheel over de delen, of van
  het ene deel over het andere, zoals de vader gezag uitoefent over zijn zonen en
  zijn knechten. Complete vrijheid, maar ook complete slavernij behoren niet tot
  de aard van de gemeenschap. Dienstbaarheid in de gemeenschap impliceert eerst
  en vooral het behoren tot een geheel en de mogelijkheid tot deelname in de bescherming en de rechten van de gemeenschap. Het daaruit voortkomend gezag
  kan twee vormen aannemen. In het ene gezagstype zorgt de gezagdrager voor
  de bescherming, de leiding en de vorming van zijn onderdanen. In een tegengesteld gezagstype is de gezagdrager toegewijd aan zijn eigen zaak, aan een waarde die hij oproept en voorstaat. De anderen beschouwt hij weliswaar als gelijken
  maar plaatst hij onder zijn hoede en in zijn dienst. Terwijl in het eerste gezagstype
  de wil van de gezagdrager zieh als een bevel uit, neemt dit in het tweede ge­
  zagstype de vorm aan van een verzoek. De klemtoon ligt in de eerste vorm op
  de waardigheid van de gezagdrager, in de tweede vorm op zijn dienstbaarheid.
  Alle gezagsrelaties zijn tot één van deze types terug te voeren of als een mengvorm op te vatten.
   Het is onjuist om het proletariaat in een maatschappij te omschrijven met de
  term loonarbeiders. Net zoals de term broodheer niet geschikt is om de ondernemer, de fabrikant of de vennootschap aan te duiden. De eigenlijke betekenis
  van loon is afkomstig uit de sfeer van de wezenswil. Loon is een weldaad die
  vrijwillig en regelmatig verleend wordt omwille van verleende diensten of gewaardeerde kwaliteiten. De beloner is hiertoe niet door een contract gebonden,
  maar is moreel verschuldigd om zijn belofte te volbrengen wanneer de voorwaarden vervuld zijn. Hiertegenover staat een ruilrelatie waarin een prijs be­
  taaid wordt in ruil voor de overdracht van een goed. Elke dienstrelatie kan in
  een contractrelatie overgaan van zodra de vereiste handeling zieh als een objectief element losmaakt van de wilssfeer van de handelende persoon en als een
  goed, mits betaling, kan verhandeld worden.
   Gezaghebbers geven aan hun ondergeschikten een loon als equivalent voor de
  bijdrage van de ondergeschikten aan het leven en het onderhoud van de gezag­
  hebbers. Zowel het loon als deze bijdrage zijn typische gemeenschapskenmerken en vinden hun zichtbare uitdrukking in de dankbaarheid voor het genoten
  
  52
  
  goed. Wanneer deze bijdragen omgezet worden in belastingen verliest de gezaghebber weliswaar zijn sociale status maar verwerft hij in zijn maatschappelijke
  relaties een onafhankelijk inkomen. Analoog heeft voor de ondergeschikten deze
  ontwikkeling naar contractrelaties een tweevoudige betekenis. Hun positie in
  dienstverband wordt oneervol, maar louter economisch gezien kunnen ze genieten van een ruime betaling die méér kan omvatten dan enkel een vergoeding
  voor de geleverde bijdrage. Soms kan deze betaling slechts een aalmoes zijn,
  wat weliswaar in een gemeenschap een andere betekenis heeft dan in een maatschappij. Vanuit de wezenswil is de aalmoes een teken van medelijden en plichtsgevoel. Daarentegen verschijnt vanuit de verstandswil de aalmoes als een vorm
  van vrijgevigheid. Hier wordt de aalmoes een teken van macht en rijkdom of
  het resultaat van sociale convenues en etiquette. In dit,verband is ook het fenomeen van het drinkgeld vermeldenswaardig. Deze merkwaardige mengeling van
  betaling, loon en aalmoes kondigt het einde van de gemeenschap aan. Daarte­
  genover Staat het geschenk dat in zijn oorspronkelijke betekenis een natuurlijke
  eenheid tot stand brengt tussen gever en ontvanger. Maar ook het geschenk kan
  een conventioneel karakter krijgen, alhoewel toch getracht wordt om de bijhorende sentimentaliteit te bewaren.
   § 4. Rechtspersonen in gemeenschap en maatschappij
  
  Het recht is de uitdrukking van de gezamenlijke wil en in deze betekenis kan
  het als natuurrecht omschreven worden. Als uitdrukking van de wezenswil geeft
  het natuurrecht gestalte aan de organische menselijke verbondenheid, terwijl
  in relatie tot de verstandswil het natuurrecht verschijnt als een mechanisch pro­
  cès dat uitwisseling van eigendommen en goederen reguleert. In de hieruit voortvloeiende théorie van rechtspersonen en rechtsinstellingen wordt onderscheid
  gemaakt tussen twee basisvormen van sociaal leven: een verband (“Verbin­
  dung”), als een gesloten eenheid, en een verbintenis (“Bündnis”), als een eenvoudige, wederzijdse relatie. In een gemeenschap is het verbond de oorspron­
  kelijke toestand van waaruit de verbintenis zieh ontwikkelt. Daarentegen vertrekt de maatschappij bij de verbintenis om te körnen tot een verbond als een
  twee- of meervoudige verbintenis.
  Zowel in het recht als in het gehele menselijke bestaan voltrekt zieh een analoge
  evolutie. Eerst manifesteert zieh in de gemeenschap een ontwikkeling van Ver­
  bünden naar verbintenissen en hierna ontstaat in de maatschappij een verschuiving van verbintenissen naar verbonden. In de gemeenschap zijn deze sociale
  relatievormen vooral merkbaar in het familie- en in het eigendomsrecht, terwijl
  in de maatschappij het vermögens- en het verbintenissenrecht primeert. De fa-
  
  53
  
  milie is het oorspronkelijke type van een verbond in een gemeenschapsbetekenis, terwijl verbintenis, in een gemeenschap, het best gestalte krijgt in de relatie
  tussen meester en leerling. In de gemeenschap is de belangrijkste tussenvorm
  tussen verbintenis en verbond het huwelijk. Al deze statusrelaties kunnen evolueren tot contractrelaties, maar niet zonder hun organisch karakter te verliezen. Het bezit van welbepaalde kwaliteiten moet dan plaats ruimen voor het
  beschikken over kwantitatief meetbare bekwaamheden of vermögens. Hierdoor
  treden in een contractrelatie de betrokken partijen elkaar als gelijken tegemoet
  ongeacht hun individuele verschillen.
   In een maatschappij is een verbond anders dan een. verbond in een gemeenschap.
  Aangezien in een maatschappij elk individu handelt vanuit zijn eigen verstandswil, zijn al zijn activiteiten gericht op een welbepaald doel met behulp van wel­
  bepaalde middelen. Elk verbond laat zieh in een maatschappij leiden door deze
  verstandswil. Terwijl in een gemeenschap een verbond vergelijkbaar is met een
  uitwisseling van energie, komen in een maatschappij verbonden tot een vermogenstoename door een samensmelting van beschikbare middelen. Dergelijke ver­
  bonden vinden we terug in het bankwezen, de handel en de produktie. In een
  maatschappij streeft een verbond winst na, waardoor het tot stand gebrachte
  inkomen terug verdeeld kan worden over de leden van dit verbond. Om het
  beheer van dit vermögen het best te laten verlopen, creëert men welbepaalde
  rechtsregels en krijgt het verbond concreet gestalte in een vertegenwoordigend
  lichaam, meestal onder de eenvoudige vorm van een algemene vergadering met
  beslissingsbevoegdheid.
  Recent merken we de opkomst op van verbonden onder minder vermögende
  Personen, gericht op de samenaankoop van goederen of op de eigen produktie
  van noodzakelijke goederen. Dergelijke verbonden worden cooperatieven genoemd (“Genossenschaften”) en hun rechtsvorm gelijkt op die van een naamloze vennootschap. Weliswaar aangepast aan de voorwaarden van een maat­
  schappij, komt hierin het principe van de gemeenschapseconomie terug tot leven.
   54
  
  Hoofdstuk 2:
  NATUURLIJKE ELEMENTEN IN HET RECHT
  
  In een gemeenschap is het recht een produkt van menselijk denken. Dit systeem
  van ideeën, regels en leerstellingen is gebaseerd op een natuurlijke verbondenheid tussen mensen. Geldend voor de gehele mensheid wordt het recht afgeleid
  uit wat de natuur ons leert over het wezen van de mens. Bijvoorbeeld, het fami­
  lierecht vloeit voort uit kenmerken van de op een natuurlijke aandrift gebaseerde wilsrelatie tussen man en vrouw. Op analoge wijze ontstaan normen die
  betrekking hebben op de relaties tussen ouder en kind, meester en dienaar.
  Als gemeenschappelijke recht voor alle mensen overstijgt het natuurrecht het
  Romeinse recht. Het natuurrecht kan gedefinieerd worden als een geheel van
  regels door de natuurlijke, menselijke rede vastgelegd en door alle Volkeren op
  dezelfde wijze in acht genomen. Daarom kan natuurrecht ook gemeen recht genoemd worden. Met het oorspronkelijk karakter van dit natuurrecht wordt niet
  bedoeld dat dit recht in tijd voorafgaat aan alle andere rechtstelsels, maar wel
  dat het dient begrepen te worden als een eeuwige waarheid, als een ideaal.
  