text: TWISTEN
  "KERCKELIJCKE
  OMTRENT D'ARMINIAENSCHEN
  TIJT",
  DOOR
  J. DE VRIES
  
  Az.
  "Er kon bijna geen predikant beroepen.... worden,
  of Raadhuis en Consistorie raakten slaags".
  Prof. NABER.
  ,
  
  "gerckelijcke twisten omtrent d'Arminiaenschen
  tijt", zoo
  stond 't eenvoudig op den omslag van een bundel vergeelde
  papieren, die, toevallig ontdekt in den donkersten hoek
  consistorievan een oude kast in de Nieuwe-Niedorper
  werd
  't
  ter
  bestudeeren
  gegeven. Bij
  kamer, mij
  inzage
  dezer stukken
  bleek, dat te Oude-Niedorp geschied is,
  laat gebeuren
  wat Baudartius
  te Oudendorp 1) en wat
  als
  voorgevallen te Ouddorp 2). De WarRogge vermeldt,
  kwestie omtrent
  denzelfden
  menhuizensche
  tijd, zoowel
  door genoemde schrijvers, als door Brandt omstandig verhaald 3), was m. i. van niet meer belang, dan die, welke
  i) Baudart, Memorijen, II, blz. 6, geeft een vrij onvolledigverhaal
  van 't gebeurde.
  2) Dr. H. C. Rogge, Joh. Wttenbogaert en zijn tijd, II, blz. 168.
  3) Rogge, II, blz. 166 e. v. v.; Baudart, V, blz. 3 e. v. v.; Wttenbogaert, Kerckelijcke Historie, blz. 599 e. v. v. ; Brandt, Historie der
  Beformatie, II, blz. 185 e. v. v.
  162
  aantroffen ; waarom ik gepoogd heb in deze
  bladzijden een eenigszins duidelijk beeld van 't gebeurde
  te schetsen.
  Tot goed verstand der zaken vergunne men mij evenwel een kleine inleiding, want de toestand der Alkmaarsche classis in die dagen hangt ten nauwste samen met
  't Niedorper kerkgesehil.
  we hier
  
  Reeds vrij wat jaren voor 1612 begon de strijd te ontbranden, die gedurende 't Twaal?arig bestand de gansche
  in rep en roer zou brengen. De invloed van
  Republiek
  was blijkbaar heel wat grooter, dan men verArminius
  moed had, want toen de Zuid-Hollandsche
  synode verorhoofd
  voor
  dat
  alle
  hoofd de
  ordineerde,
  predikanten
  en
  den
  Nederlandsche
  geloofsbelijdenis
  Heidelbergschen
  en die formulieren
  Catechismus
  moesten onderteekenen
  zoodoende
  als met de Heilige Schrift overeenkomstig
  verscheidenen
  hunner dit rondweg.
   erkennen,
  weigerden
  in
  kerk twee partijen
  hoe
  de
  men
  Duidelijk zag
  alzoo,
  dan
  dat er door de
  en
  wat
  was
  bestonden,
  natuarlijker,
  werd
  behoudende richting
  aangedrongen op een beslissing,
  werd
  Even natuarlijk
  gevonden?
  bij wie de waarheid
  zien
  door een Nawas 't, dat men dit wilde uitgemaakt
  tionale Synode, waarvoor men dan ook den Staten Generaal dringend verlof verzocht. De toon van 't stuk, waarin
  dit werd gedaan was vrij kras i) ; bij niet-inwilliging van
  't verzoek werd zelfs gedreigd met het misnoegen der
  Steeds klaarder bleek, dat moest worden uitgemeenten.
  of de Staat de Kerk, dan wel de Kerk den
  gevochten,
  Staat zou beheerschen.
  Vier maanden na de aanvrage, in Maart 1606, kwam
  't antwoord der Staten: er werd tot een Nationale Synode
  1) Baudart, I, blz. 8 en 9.
  163
  gegeven en tevens het doel der bijeenkomst
  vergunning
  van de Confessie en den Catechis"revisie
  bepaald:
  de Kerkeordening".
  mus der kerken, mitsgaders
  Deze
  clausule vooral was een doorn in 't oog der rechtzinnigen,
  die wel wilden, dat de leer van Arminius zou worden
  aan Confessie en Catechismus,
  maar nimmer
  getoetst
  dat er getwijfeld werd aan den inhoud dier
  wenschten,
  Hoewel er werd beproefd deze gewraakte
  formulieren.
  zinsnede door de Staten te doen terugnemen,
  't was vergeefs : ,aan de Heeren Generale Staten kwam als voedder kerken in deze Landen,
  en voorstanders
  sterheeren
  alle recht toe".
   van de Synode bracht
  Een voorbereidende
  vergadering
  de zaak niet verder, en toch moest er iets worden gedaan,
  vooral met het oog op 't buitenland, waar de kerkelijke
  indruk maakgeschillen in 't algemeen een ongunstigen
  beslechten viel niet in
  ten. Met geweld de oneenigheden
  den geest der Staten, die daarom na eenig beraad besloten,
  voor zich te ontbieden
  de beide twistende hoogleeraren
  en te zien, of door vriendelijke samenspreking
  niet alles
  kon worden bijgelegd. Maar ook dit mocht niet baten ;
  want of de Staten ook verklaarden,
  dat 't verschil weinig
  te beduiden had, en alles "minnelijk en vredelijk" was
  toegegaan, Gomarus zeide, dat hij in gemoede niet erkennen kon, dat het verschil weinig te beduiden had en hij
  niet zou durven sterven op 't gevoelen desgenen van wie
  hij verschilde 1). Toch moest een uitbarsting worden voorkomen, want, zou onze staat een plaats innemen onder
  de mogendheden, haar vertrouwen
  winnen, dan moest hij
  bekwaam zijn orde in eigen huis te houden. Daarom
  namen de Staten 't besluit, dat de bijzondere synoden
  zouden stilstaan
  en hoop zou mogen worden gegeven,
  dat men weldra een provinciale synode zou houden. Groot
  ontstond, noodzaakte de Staten
  gemor, dat dientengevolge
  den steven te wenden en weldra (12 Sept. 1608) werden
  de particuliere
  synoden weer toegestaan, de provinciale
  1) Zie Arend, .dlgemeenegeschiedenis des Vaderlands, blz. 427.
  164
  minstens twee maanden uitgesteld, en mochten de eerste
  behandelen, welke op de laatste thuisgeen onderwerpen
  behoorden. Tot deze categorie behoorde ook de eisch, aan
  leeraars gedaan: zich te verklaren omde Arminiaansche
  trent de Belijdenisschriften.
   't Was de Alkmaarsche
  classis, die zich aan dezen
  eisch der Staten blijkbaar in 't geheel niet stoorde. Evenals
  "van Alkmaar de victorie" was begonnen, zoo
  vroeger
  kwam nu, volgens Trigland van daar "de eerste noordwester bui, die uit de arminiaansche
  libertijnerij tegen de
  Gereformeerde kerk is losgebroken, geweldige bode van 't
  groote onweder, dat kort daarna de kerk vooral in Holland en Zeeland op 't punt heeft gebracht van te vergaan". Zien wij wat er gebeurde. Op aanraden van Corte Alkmaar, een
  nelis van Hil, sedert 1596 predikant
  voorname
  die
  een
  plaats innam onder de
  geleerd man,
  dreef de Classis, terContra-Remonstrantsche
  predikanten,
  leden
  meer
  dan
  deel
  der
  niet
  1/3
  wijl
  tegenwoordig was,
  van de Alkmaarsche
  het door, dat aan alle predikanten
  catechismus en confessie,
  classis zou worden gezonden
  samen in 66n boekje, waarbij gevoegd een acte, die door
  leden moest onderteekend
  de respectieve
  worden, waardoor ze betuigden,
  ,dat de gemelde schriften in alles
  met het Heijlige woord Gods, ende dien
  overeenkomen
  volgende met het fundament der Leere der salicheyt, been al wat daer tegen
  lovende dieselve leere t'onderhouden
  en naer vermogen tegentestaen" 1).
  strijdt te verwerpen
  van dit stuk werd geweigerd door:
  De onderteekening
  van Raaphorst te Bergen en Schoorl,
  Adriaan
  Janszoon
  te Haringhuizen
  Wilhelmus
  Lomannus
  (een leerling van
  te
  en Oterleek, en
  Yolkaertszoon
  Aris
  Oudorp
  Arminius),
  Jan Evertszoon van Velsen te Egmond (de beide laatsten
  van den straks te noemen Venator) 2).
  waren leerlingen
  De Classis maakte met den jongsten van 't viertal, den
  
  '
  
  1) Wttenbogaert, Kerckelijck8 Historie, biz. 454.
  2) Zie ook Reitsma en Van Veen, Acta der provinciale en particuliere synode»" Di. I, blz. 431-433.
   165
  Van Haringhuizen,
  korte metten:
  predikant
  hij werd
  en
  aan
  de
  werd
  anderen
  een
  oogenblikkelijk
  geschorst,
  bedenktijd toegestaan. Toen ze na verloop van dien termijn bij hun weigering volhardden, ondergingen ze 't zelfde
  lot: schorsing
  en wering uit de classisvergadering.
  De
  brachten
  hun beklag in bij de Staten, die
  predikanten
  daarop de classis aanzegden, dat de heeren in hun dienst
  moesten worden hersteld. Maar, gerugsteund
  door de in
  Oct. 1610 te Hoorn bijeengekomen particuliere
  synode,
  ging de classis op den ingeslagen weg voort, en schorste
  mede den Alkmaarschen
  Adolf de Jager of
  predikant
  Venator 1), die, eerst door ziekte afwezig, nu ook de
  De vroedschap, verzocht
  had geweigerd
  onderteekening
  't vonnis te helpen uitvoeren, besloot echter Venator als
  prediker te handhaven, totdat een provinciale synode uitspraak zou hebben gedaan. Natuurlijk, groot rumoer in
  kerkeraad
  en classis. De eerste belastte Van Hil met
  den derden predikant Pieter Cornelisz en drie ouderlinte progen mondeling en schriftelijk bij Burgemeesteren
  Classis
  de
  haar
  verontook
  schriftelijk
  testeeren,
  terwijl
  uitte. De beide collega's predikanten
  wilden
  waardiging
  niet
  meer
  men
  belette
  Venator's
  aanhooren,
  prediking
  hem te doopen en wilde hem niet groeten; de diakenen
  kwamen halfweg de preek in de kerk om de liefdegiften
  in te zamelen en vertrokken na afloop daarvan terstond
  weer. Toch slonk het getal der toehoorders van Venator
  1) Venator was in 1597 te Alkmaar beroepen. Hij was een door en
  door kundig man, die bovendien de gave der welsprekendheidbezat.
   Zijn milde prediking lokte veel toeloop :neen sijner predicatidn bracht
  soo veet in voor de armen als drie van d'andere". Hij oefende bovendien de geneeskunst uit. Met Van Hil kon hij 't heel slecht vinden,
  want deze was zeer heerschzuchtig,iets wat Venator niet kon verdragen. Vandaar dat nu en dan al eens kleine en grootere oneenigheden
  ontstaan waren, waarbij laster omtrent Venator's particulier leven een
  groote rol speelde. Zie hiervoor: Rogge, I, blz. 319 e. v.v. Reitsma en
  Van Veen, Dl. I, blz. 338-340, M+-360 en 373-374; benevens:
  C. W. Bruinvis, Het Alknaarsche kerkgeschit op 't ergst. (Niet in
  den handel).
  2) Rogge, I, blz. 326.
  166
  niet merkbaar. Toen verspreidde zich een lasterlijk gerucht
  uit
  omtrent zijn leven, tengevolge waarvan gedeputeerden
  synode en classis aan de vroedschap kwamen vragen of
  tot hij zich zou hebben gezuiverd
  hij mocht "stilstaan",
  van wat hem werd te laste gelegd. Na gehoord te zijn,
  liet men hem echter voortgaan met preeken, totdat hij
  zou worden schuldig
  bevonden. Maar de tegenstanders
  rustten
  niet. Zij (Plancius was er 66n van) brachten de
  zaak voor de Staten, die daarop twee leden van den
  Hoogen Raad, Rombout Hoogerbeets en Johan van San- ten, naar Alkmaar zonden, met den last: ten eerste om aan
  de Classis voor te stellea de schorsing der predikanten niet
  te blijven doordrijven,
  en tweedens, om Burgemeesteren
  en Schepenen van Alkmaar te verzoeken, of de beschuldigingen ten laste van Venator door den Hoogen Raad
  mochten worden onderzocht
  en daarna de persoon in
  kwestie gevonnist. De vroedschap beschikte den 23en Jan.
   1609 hierop gunstig, maar in de Classis werden de Heeren
  minder aangenaam ontvangen ! 1)
  Den 21en Juli deed de Hooge Raad uitspraak en verklaarde, dat de bewijzen, door Venator's beschuldigers
  te onvoldoende waren, om daarop een rechtsaangebracht,
  in te stellen. Een vermaning aan de Classis,
  vervolging
  om de geschorste
  niet langer uit te sluiten
  predikanten
  en in de vergaderingen
  toe te laten, bleef vruchteloos en
  der synode
  toen eenigen tijd daarna de gedeputeerden
  vroegen, of de Staten een provinciale synode wilden beschrijven, werd geantwoord, dat men daartoe gezind was,
  mits de Alkmaarsche
  classis eerst gehoorzaamde. De gekeerden terug, en wisten de Classis te bedeputeerden
  wegen, dat de vier eerst geschorsten zouden worden herMaar
  steld ; alleen Venator moest blijven gesuspendeerd.
  daarvan
  wilde Oldenbarneveld
  niets weten.
  natuurlijk,
  Venator te dier tijde juist in den Haag zijnde, verzocht
  inzage van de tegen hem ingebrachte beschuldigingen, en
  zoo goed, dat de Staten bezich daartegen
  verdedigde
  1) Zie Wttenbogaert, a. w., blz. 458.
  167
  ook de tegenstanders
  te hooren, weshalve ze Van
  mede naar de hofstad te komen. HoeHil uitnoodigden
  wel met groote moeite tot dezen gang bewogen, kwam
  Van Hil eindelijk, maar wilde, in tegensteHing met venator 1), niet spreken,
  want, beweerde hij : "De kerkelijke
  saeken moeten voor kerkelijke persoonen gehandelt worden". Hierop volgde de uitspraak der Staten, nl. dat de
  moesten in dienst geonvoorwaardelijk
  vijf predikanten
  steld worden en dat anders krasser middelen zouden
  worden toegepast. Toch zwichtte de Classis niet, want m
  November klaagden de geschorsten nog weer over wering
  en kort daarop leverde de
  uit de classis-vergaderingen,
  verklaard werd, datvenaeen
  waarbij
  in,
  vertoog
  Synode
  tor niet kon worden hersteld in zijn bediening zonder
  ,,openbare scheuring en ruine der kercke van Alckmaer".
  Wat de andere geschorsten aangaat verzocht men uitstel.
   Tevens keerden zij de zaak om en beloofden onderwerping,
  als de Staten de toezegging deden, om een provinciale
  synode bijeen te roepen. Dit ,stok-trecken"
  tegen de
  met een beschikking, waarin
  Overheid werd beantwoord
  werd meegedeeld, dat eerst de Classis had te gehoorzamen,
  en men tevens besloot omtrent de 5 predikanten te zien,
  wat goeds de bemoeiingen van den Alkmaarschen
  magistraat tengevolge had. De Staten gingen dus niet overijld
  die echter
  te werk, en toonden zeer veel lankmoedigheid,
  want de Alkmaarsche
  niet veel uitwerkte,
  vroedschap
  vermocht niet de Classis tot rede te brengen. gerstmis
  van 't zelfde jaar 1609 had de Alkmaarder gewone verandering der Regeering plaats, en werd door Prins Maurits uit een voordracht de nieuwe magistraat gekozen. De
  keuze van den Prins viel op een enkele uitzondering na
  van Van Hil 2), wiens partijgenooten onop voorstanders
  middellijk een toontje hooger aansloegen: Nu zouden de
  zaken wel anders gaan, al was 't dan ook met behulp
  sloten
  
  , 1) Zie Wttenbogaert, a. w., blz. 461.
  2) C. W. Bruinvis, Bet Alkmaarsche kerkyeschil op 't wgat, blz.
  7 e. v. v.
   -
  
  168
  arm van 't leger. Maar de burgerij was
  omdat de vroedschap volgens de privileverontwaardigd,
  en rechtgida moest bestaan uit de rijkste, verstandigste
  en nu waren onderscheidene
  vaardigste
  ingezetenen,
  geen enkele anderen, slechts
  achte burgers
  voorbijgegaan
  kort. aldaar woonachtig, benoemd. Nog bedenkelijker was
  't feit, dat, waar vroeger in de vroedschap hadden plaats
  twee vaders en twee zoons, dit getal nu was
  gekregen
  tot drie. Toen zich nu nog 't gerucht veraangegroeid
  breidde, dat een afdeeling soldaten 't garnizoen zou veersterken, was de maat vol, kwam de schutterij eigenmachtig onder de wapenen, bezette de wallen, en gaf van dit
  alles bericht aan de Staten en den Prins. De eerste
  naar de stad, om de zaak
  zonden vier commissarissen 1)
  dezen stelden na afloop daarvan voor,
  te onderzoeken ;
  dat jaar zou blijven, doch
  dat de bestaande magistraat
  vader en zoon samen 66n stem zouden hebben, waarmede
  zich niet konden vereenigen. Ook in de
  de Hillenisten
  hier werd na lang
  Classis verschenen de commissarissen;
  de
  weder
  te ontvangen.
  uitgestootenen
  geredeneer besloten,
  Toch wist Van Hil de opneming te verijdelen, want toen
  de gedelegeerden
  op den bepaalden tijd in de vergaderreeds vertrokken.
  zaal kwamen, waren de predikanten ....
   naar den Haag
  Vol boosheid gingen de gedeputeerden
  en
  de
  Alkmaarders
  zonden
  afgevaardigden daar heen,
  terug
  waarna
  den lien Februari
  te verstrekken,
  om inlichtingen
  werd
  dat
  echter niet de
  1610 een nieuw voorstel
  gedaan,
  der schutters,
  die niet
  mocht wegdragen
  goedkeuring
  dat burgemeester
  wilden
  Schagen, die hen
  gedoogen,
  had gegriefd (hij was Hillenist), aanbleef. De
  meermalen
  niet kunnende
  schutters
  bewegen, gingen de commissarissen naar den Haag terug, om raad te vragen. Weldra
  keerden ze weder met de lastgeving, om eerst te probeeren de schutterij alsnog tot aanneming te bewegen, en,
  zoo dat onverhoopt niet mocht gaan, een nieuwe vroedleden te kiezen uit de rijkste, verstanschap van 24-31
  van den sterken
  
  1) Bruinvis, blz. 14 e. v. v.
   -
  
  169
  en vreedzaamste
  digste, rechtvaardigste
  burgers, 't vaderland en "de religie" van harte toegedaan. Aangezien de
  niet te bewegen was, ontsloegen de commisschutterij
  den
  22en Februari de vroedschap, en namen zelf
  sarissen
  ter
  hand totdat de nieuwe regeering benoemd
  't bestuur
  was. Den volgenden dag was deze gekozen; zij bestond
  uit 27 leden, waarvan de meerderheid beslist Arminiaansch
  zich weer
  gezind was. Nu wendden de commissarissen
  tot de Classis; Van Hil en de zijnen beloofden werkelijk
  zich te onderwerpen
  en de geschorste predikanten te ontkonden de gedeputeerden
  nu
  vangen. Vol tevredenbeid
  de eendracht onder de kerkelijken te
  afreizen, denkende
  hebben hersteld. Maar, eilieve! wat bedrogen ze zich;
  ouderlingen en diakenen vermeden Yenator's
  predikanten,
  men
  weigerde hem inzage van 't classisboek,
  predikatie,
  kortom er bleek zooveel smeulend twistvuur te zijn achdat de magistraat den 18en Mei besloot, om
  tergebleven,
  die toch over een paar weken moest afden kerkeraad,
  te
  ontslaan
  en de gemeente een nieuwe voordracht
  treden,
  te doen maken van dubbeltallen, waaruit ditmaal burgemeesteren en vroedschap, ouderlingen en diakenen zouden
  kiezen. Den burgers werd de raad gegeven, alleen vreedzame personen aan te wijzen, die beide predikanten hoorden. En zoo geschiedde het. Een nieuwe kerkeraad werd
  benoemd en tot aanneming bewogen. Maar natuurlijk was
  dit geheel tegen den zin van Van Hil en de synode, welke
  laatste ras een protest bij de Staten indiende, waarop haar
  geantwoord werd: ,,verstaen sijnde uit het bericht van de
  der Stadt Alckmaer, dat ter saecke
  Heeren gedeputeerden
  in het versoeck niet anders en is gedaen nochte voorgenomen, als het geene tot ruste, vrede ende eenigheydt
  binnen der selver stede en diende, dat de supplianten wel
  sullen doen haer daerinne gerust te stellen en hun voorts
  ende bohoorlijcke respect jegens
  in alle gehoorsaemheijdt
  hunne wettelijcke magistraten te gedragen" 1). Nu, van dat
  waren de heeren Contra-Remon"behoorlijcke
  respect"
  1) Bruinvis, a. w., blz. 38.
   170
  stranten niet al te ruim voorzien. Van Hil vooral gaf op
  allerlei manieren blijk van zija geringschatting
  voor den
  kerkeraad.
  weldra
  verklaarde
  nieuwen
  Ja,
  hij openlijk
  dezen niet als wettig te erkennen, en weigerde met den
  bun de kerkeboeken en papieren af te
  ouden kerkeraad
  staan. Toen hem en zijn volgelingen
  werd gevraagd,
  waarom ze dan indertijd beloofd hadden te zullen gehoorzamen, antwoordde iemand: "Dit hebben wij met den monde
  wel toegestemt ende belooft maar metten herten niet gemeent", waarover hij berispt zijnde verklaarde : "Een gedwongen Eedt is Gode leet" 1). Ook in de classis, vergaderd 16 Juli, met Van Hil als voorzitter, kwam de zaak
  ter sprake, al werd daartegen door Venator en Mr. Adriaan
  Anthonisz, ouderling en vroedschap, betoogd, dat dit niet
  mocht, als zijnde een punt voor de synode. Ernstig vermaande de laatste de vergadering,
  waarop eenigen uitvielen : "Wij staan onder geen burgemeesteren
  en vroedvan Alkmaar, wat hebben die ons te commanschappen
  deeren ?" 2) Bij stemming
  werd toen uitgemaakt, dat de
  nieuwe kerkeraad niet wettig was, en toen nu Venator
  en Mr. Adriaan niet wilden vertrekken noch beloven geen
  in de classis te zenden, werd besloten de
  ouderlingen
  naaste vergadering niet meer te houden te Alkmaar, doch
  te verleggen naar Schagen, terwijl op voorstel van Van
  Hil 't classisboek alvast daarheen zou worden gebracht.
   Herbert
  Heijnricgz
  predikant te Winkel, die scriba was,
  wist 't boek, trots een aanval van Venator, in zijn bezit
  te houden en voerde 't mee. De vroedschap met een
  en ander in kennis gesteld, ontsloeg, toen hij weigerde
  Van Hil, en gelastte hem binnen
  haar te gehoorzamen,
  14 dagen, of, zoo hij oproerige predikatien
  hield, binnen
  3 dagen, de stad te verlaten. Zijn gezin mocht de stadswoning nog 6 of 8 weken behouden, en hem zelf werd
  van zijn salaris uitbetaald. Dit be't loopende kwartaal
  maar wat men ook
  sluit verwekte groote ontsteltenis,
  1) Wttenbogaert, a. w., blz. 489.
  2) Bruinvis, blz. 43.
  171
  er was geen veranderen
  mocht vragen en rekwestreeren,
  Van
  de
  stad
  Hil moest
  aan.
  verlaten; toen zijn vrienden
  hem wilden hooren preeken vroeg en verkreeg men verte Koedijk, waar hij nu
  lof daartoe van den kerkeraad
  telkens optrad voor een goede 300 Alkmaarders, als de
  eigen predikant Jacobus Albertus Camp ergens anders een
  beurt vervulde.
  1610 vergaderde
  Den 27en Augustus
  de Classis te
  Schagen en was dus de scheuring een voldongen feit t).
  Maar Venator en de zijnen, al waren- -ze luttel in getal,
  voelden zich sterk door den machtigen steun der Staten.
  Zij bleven vergaderen in Alkmaar en beide partijen noemAlkmaarsche
  den zich om strijd de wettige
  staat
  bekend
  c 1 a s s i s. De Remonstrantsche
  als de
  de
  de
  Contra-Remonstrantsche
  als
  b
  u
  i
  t e nb i nn e n-,
  classis.
   Zoo stonden
  de zaken nog, toen in Met 1612, "de
  van Oude-Niedorp, Albert Jaordinaire kerckendienaer"
  cobs dezer wereld overleed, en de gemeente dus moest
  worden voorzien van een nieuwen "dienaar des goddelijken woords". Ras bleek, dat zelfs in dit afgelegen hoekje
  de beide kerkelijke partijen waren
  van West-Friesland
  van
  welke die der Contra-Remonstranvertegenwoordigd,
  door den burgemeester
  Dirck
  ten
  werd
  aangevoerd
  Aeriaensz. Brouwer en den kerkeraad, terwijl de schepedoor den schout van de Niedorperkogge
  nen, gesteund
  1) Venator moest dat jaar ook een tijdlang "stilstaan" ; men leende
  daarom een tweetal predikanten uit Leiden en Haarlem,terwijl men den
  2gen Sept. Ph. Pijnacker uit Soest beriep. Omstreeks Kerstmis echter
  werden de geleende dienaren weer naar hunne eigengemeentengeroepen
  en, daar er nu toch moest worden gepredikt, kwam men er toe Venator
  weer op stoel te brengen. Van Hil, gestijfd door de Amsterdamsche
  predikanten, ging door met propaganda te maken voor de eerste
  doleerende gemeente en werd in 1612 beroepen te Groningen.
  Zie ook: Rogge, II, blz. 65.
  172
  aan 't hoofd van 't Remonstrantsche
  gedeelte stonden. De
  zekeren
  behoudende
  op
  partij vaardigde
  dag in Juni
  en
  diakenen
  benevens
  Abraham
  af,
  eenige ouderlingen
  Dircks predikant
  te Nieuwe Niedorp als woordvoerder,
  heer Rijckert
  naar den hoofd-officier der Niedorperkogge,
  van Yollenhove, met 't verzoek, of hij wilde toestemmen
  in de beroeping
  van Jacob Lauris van Amsterdam. De
  die
  niet
  al
  te best op eigen beenen kon staan,
  Schout,
  meermalen
  zal blijken, zat met 't geval wel
  gelijk nog
  "
  een weinig verlegen, maar gelukkig kwam er-uitredding,
  doordat de balliuw van Kennemerland
  zijn collega een
  bezoek kwam brengen, waarom den Oude-Niedorper heeren
  vriendelijk werd verzocht:
  "ze wilden eens wedercomen".
   had hij een acte ontworpen
  beter
  beraden",
  "Midlertijt
  dat
  de
  inhoudende,
  "van denselaanvragers verklaarden:
  ven Jacob wel te wesen geinformeert
  voor een vroom
  Leeraer, een vreetsaem persoon en daermede sij vertrouden de ghemeijnte
  wel te wesen ghedient". Deze acte
  wenschte
  te zien; alsdan was hij
  de Schout geteekend
  genegen de zaak te overleggen met den magistraat van
  om daarna te handelen en doen 't geen
  Oude-Niedorp,
  ex officio zoude behooren. De heeren liepen echter niet
  in den val, maar verzochten
  inzage van 't stuk, om
  daarna met elkander te overleggen, iets wat hun gereedelijk werd toegestaan. Zoodoende moesten ze ten derdenmale
  toenmaals
  wederkomen,
  vergezeld van den ?oedijkschen
  predikant Camp. In deze bijeenkomst hield de Schout zijn
  eisch staande, waar de Oude-Niedorpers,
  zooals ze zeiden,
  was tegen de ghewoonte,
  niets tegen hadden, maar "'t
  haer woorden
  van versoeck ende attestatie ende recommandatie waeren ghenoech ende mede beduchten zij, dat
  de officier onder het woordeken (om alsdan in de saecke
  te handelen ende doen 't geen ex offitio zoude behooren)
  die saecke wilde trecken, om mede een seggen in de
  saecke van een dienaer aen te nemen ofte te verlaeten
  wilde vorderen,
  gaven voor, dat sulcx niet wel zoude
  overmits
  dan mede een
  passen
  papisten ende anderen
  daerin
  zouden
  Daar
  beide
  hebben".
  seggen
  partijen op
  
  173
  stuk bleven staan, vorderde men niets en scheidde
  eindelijk, zonder dat een beslissing was genomen. Heer
  Rijckert echter voelde zich blijkbaar niet erg op zijn
  gemak, althans zijn secretaris Cornelis Janszoon Hogheboom, die mede de ambten vervulde van schoolmeester
  en "notarius publicus", richtte zich schriftelijk tot Venator,
  hem daarbij de vraag
  verhaalde hem 't voorgevallene,
  ook
  ordonnantie
  of
  een
  der heeren Staten
  stellende,
  hij
  kon
  die
  in
  licht
  ontsteken.
   dezen
  De Schout ontkende,
  antwoord
  22en Juni
  want
  den
  hierop,
  ving mondeling
  uit Alkmaar (naar alle waarkwamen twee predikanten
  schijnlijkheid Venator en Pijnacker) en een ouderling met
  en een expres schrijven van
  brieven van recommandatie
  van
  Alkmaar, waarin den Hoofdofficier
  burgemeesteren
  b i n n e n-classis
  werd verzocht de aldaar vergaderende
  voor de wettige te willen houden. In een volgend schrijven van 23 Juni lichtte Venator den Schout in omtrent
  de door hem te volgen gedragslijn, en werd hem geraden
  den volgenden Zondagmorgen,
  zijnde den 24en Juni, zich
  6f zelf vroegtijdig naar Oude-Niedorp te begeven of zich
  door een vertrouwd persoon te laten vertegenwoordigen,
  ten einde den kerkeraad en den predikant van Langedijk,
  die volgens Venator
  Pieter Jansz, een Contra-Remonstrant,
  ,,pas kwam kijken in 't classis", te vermanen. Tevens
  drukte hij den Schout op 't hart zooveel mogelijk te zorden dienst
  gen, dat Willem Loman van Haringhuizen
  waarnam, en, zoo dit onverhoopt mocht worden geweigerd,
  te maken, dat dan ook de tegenstander niet werd toegelaten.
  De Schout nam den raad ter harte, en zond nog denzelfden Zaterdagmiddag
  Cornelis Jansz en Jan Sijmonsz,
  den bode, met een resolutie naar 't dorp in kwestie,
  waarin nogmaals werd gewezen op de manier waarop een
  werd beroepen, en tevens nadrukkelijk werd
  predikant
  dat in de kerk te Oude-Niedorp niemand een
  verklaard,
  mocht vervullen, dan ,dieghene, die wettelijck
  predikbeurt
  verthoonen
  sullen, bij lijste van de classe van Alckmaer
  haer beurte te sijn". De beide afgezanten vonden den
  Burgemeester
  afwezig, maar Cornelis Jansz las 't epistel
  hun.
   -
  
  '
  
  174
  voor aan de huisvrouw,
  en beval haar "het bij haer mans
  comste hem aen te seggen". De Schepenen beloofden er
  zich naar te zullen reguleeren, terwijl de ouderlingen
  en
  een der kerkmeesteren
  niet konden antwoorden, v66r en
  aleer ze ruggespraak
  hadden gehouden met hun partijgenooten. De tweede kerkmeester
  was niet thuis, maar zijn
  na
  beloofde
  dienstmaagd
  voorlezing, ,dat sij 't haer meester seggen zoude nae haer vermogen". Nog was de Schout
  in den vroegen morgen van
  niet gerust;
  hij vaardigde
  den 24en Juni wederom den secretaris naar Onde-Niedorpaf met den specialen last, dat van de beide predikanten,
  die zouden trachten
  den dienst te vervullen, alleen die
  mocht preeken,
  welke voorzien was van een volmacht
  der Alkmaarsche
  classis. Wel mocht heer Rijckert vreewant
  dit
  zen,
  schrijven maakte blijkbaar al even weinig
  als
  't
  indruk,
  vorige, en de Oude-Niedorpers stoorden zich
  noch aan Loman, noch aan Cornelis Janszoon, noch aan
  des Schouts bevel; ze lieten, hoewel hij geen credentiebrief bij zich had, Pieter Jansz preeken, en Loman kon
  onverrichter
  zake aftrekken. Zijn protest baatte niet, want
  en Kerkeraad beweerden: ,het seggen alleen
  Burgemeester
  daerin te hebben". Behalve rapport aan de Staten ging
  aan Venator, waarin Corn.
  een schrijven
  onmiddellijk
  Jansz. hem verzocht wel te bedenken hoe "de anderen
  daghelijcks besich sijn tsamen te spreecken". De Schout
  zou volgens hem gaarne zien, dat hij van te voren werd
  verwittigd, wie er te Oude-Niedorp zoude komen preeken;
  dan zou hij op dien dag zelf zich daarheen begeven en
  trachten de zaak te bevorderen.
   Reeds den 30en Juni had heer Rijckert den verlangden credentiebrief,
  waaruit bleek, dat niemand
  minder
  dan Venator zelf op den len Juli naar Oude-Niedorp zou
  komen en met hem Joh. van Velsen pred. te Egmond
  aid Hoef en aan Zee. Dadelijk werd hiervan bericht gezonden aan den betrokken kerkeraad en den schoolmeester
  gelast, om te 7 uur de kerk te openen "ende totten predickdienst te luijden ende 't voorsinghen te bewaeren nae
  waren
  Maar ook de Contra-Remonstranten
  behooren".
   '
  
  175
  actief; ditmaal was een geloofsbrief niet vergeten door de
  classis, die den 29en Juni te Sint-Maarten vergaderd had,
  en voor de drie volgende Zondagen aangewezen: Cornelis
  Albertsz van Nd. Scharwoude en Oudkarspel, Abram Dircks
  en Herbert Heqnricxz te Winkel. De
  te Nieuwe-Niedorp,
  le Juli kwam en reeds vroeg in den morgen waren een
  groot aantal personen voor 't kerkgebouw vergaderd. Ras
  de kerkeraad benevens de autokwamen de predikanten,
  al de kerkgangers
  aanhoore
  van
  ten
  deelde
  riteiten ;
  de Schout aan Cornelis Albertsz mede; dat alleen Yenator
  mocht preeken en dat hij
  dezen morgen in Oude-Niedorp
  zich niet moest onderwinden
  daarin "hinder, moeijenisse,
  noch belet te doen", terwijl aan burgemeester
  en kerkeraad werd bevolen de sleutels over te leveren en de kerk
  te openen, opdat kon worden geluid voor den dienst. De
  dat hij zich zou
  antwoordde,
  aangesproken
  predikant
  van
  aan
  de
  en keronderwerpen
  uitspraak
  burgemeester
  keraad. Natuurlijk richtten zich nu aller oogen op burgemeester Brouwer c. s., die na kort beraad meedeelde, dat
  de kerk dien dag niet kon worden geopend, dewijl beide
  predikanten in 't bezit waren van geloofsbrieven, geteekend
  door de w e t t g e Alkmaarsche classis, en dat de Oudeniet konden uitmaken,
  welke van beide de
  Niedorpers
  meest wettige was. Nu trad Venator naar voren, en stelde
  voor, om geen stilstand in den dienst te doen ontstaan,
  dat ieder predikant een beurt zou hebben, de een voor-,
  de ander na den middag, en dat men onder elkanders
  gehoor zou komen. Maar geen voorstel, hoe mooi ook,
  doen veranderen;
  kon de koppige Niedorpers
  de kerk
  Deze
  insubordinatie ging den Schout
  moest gesloten blijven.
   te ver, en, zich wendende tot den schoolmeester, gelastte
  hij dezen op hoogen toon de kerk te openen en de klolz
  te luiden. De meester echter antwoordde deze bevelen
  gaarne te willen opvolgen, zoo slechts zijn superieuren
  het hem mede bevalen, waarop hem van die zijde werd
  de kerk gesloten te houden en niet te luiden.
  gelast:
  Toen de eerzame Jan Dircksz hieraan gehoorzaamde, herhaalde de Hoofdofficier zijn bevel, maar Jan "persisteert
  
  176
  en seijde niet nodich te zijn verder te andtwoorden".
  Zoo
  eersten dag van
  konden ze dan op dien gedenkwaardigen
  zake huiswaarts
  Hooimaand
  onverrichter
  keeren:
  Jan
  de
  Corn.
  Jansz.
  Sijmonsz,
  bode,
  Hogheboom, Adolphus
  Tectander
  Venator
  en Rijckert van Yollenhove, waardoor de kerkgangers.
  schijnlijk meesmuilend
  nagestaard
  Een deel hiervan had voor zijn vertrek Venator nog gein een schuur, die hem
  vraagd, of hij wilde prediken
  maar hierop wilde de Alkdaartoe werd aangeboden,
  maarsche predikant niet ingaan. Cornelis Albertsz vertrok
  naar Veenhuizen,
  en nam daar den dienst waar, want,
  zoo redeneerde
  men, 't besluit van den Schout noemde
  wel Oude-Niedorp maar Veenhuizen
  niet.
  Den 5en Juli gelastten de Staten als antwoord op des
  Schouts rapport, dat de kerk, als straf voor den onwil en
  om ,alle desordere ende
  koppigbeid der Oude-Niedorpers,
  ende confusie" zou worden toegehouden, totoneenicheyt
  dat door de Staten anders zou worden geresolveerd. Dit
  besluit werd op de plaats in kwestie verschillend opgenomen : een deel, waartoe behoorden de schepenen, accepteerden 't, maar de burgemeester en een deel van den kerkeraad ,volghen die Schoudt zijn versoeck den tijt van drie
  maenten". Twee dagen later echter kwamen, door welken
  invloed is ons onbekend, de Staten terug op hun besluit
  en gelastten, dat geen andere predikant zou mogen prediken, dan die, welke kwam van de classis van Alkmaar.
   was natuurlijk
  de b i n n e n-classis.) Op den
  (Bedoeld
  van
  den
  8en
  Juli werd deze resolutie door
  Zondagmorgen
  den Schout in hoogst eigen persoon voorgelezen aan den
  Abram Dircks pred. te
  de kerkmeesters,
  burgemeester,
  de
  kwam
  namens
  en den
  die
  buiten-classis,
  N.-Niedorp,
  belast
  hen
  daernae
  en
  schoolmeester,
  "d'selven egpresselijk
  ofte beletsel te doen".
  te reguleeren en geen verhinderinge
  in
  De kerkgangers
  zoo
  waren
  mogelijk
  nog, grooter getale
  komen opdagen. Den schoolmeester werd gelast te luiden,
  waarop deze den toren ontsloot, en lustig de klok liet
  beieren. Aan de spiedende blikken van den argwanenden
  Schout ontging 't echter niet, dat de deur, waardoor toren
  
  _'
  
  177
  met elkander in gemeenschap
  stonden en die
  te
  los
  nu
  zijn,
  placht
  vroeger steeds
  gesloten was. Heer
  Rijckert beval, dat deze moest worden ontsloten, wat onze
  Jan Dircksz deemoedig deed. Niet zoodra echter was de
  schoot toe, ontrukte den
  deur los, of een kerkeraadslid
  meester den sleutel en sloot schielijk de geopende deur,
  een feit volgens den Schout in zijn rapport aan de Staten:
  ,,streckende niet alleen tot spot, vilipendie en verachtinge
  van ons en d'Justitie tot Oude-Niedorp, maer ook insghebevelen'ende
  haere schrijlijcks van U. E. Vermoghende
  Een saecke die nae (des Schouts) cleyn oordeel
  vens....
   niet en behoort getollereert te worden, maer tijdelijck dient
  in voorsien". Of al de Schout opening der kerk gelastte,
  opdat Nicolaas Bodicher uit Alkmaar mocht preeken en
  niet Abram Dircks, de Oude-Niedorpers,
  ,gehoort d'ordonnantie van Schout ende Schepenen van Oude-Niedorp,
  mitsgaders 't versoeck ende 't gesustineerde van de bovengeschr. respective predicanten ende gesien haer respective
  acten daervoor verthoont, verclaren d'selve saeck in communicatie
  geleijt te hebben mette gemeijnte van Oudeverklaren
  bij advijs van selve gemeijnte voor
  Niedorp
  dat
  sij gaerne obedieeren het schrijven ende
  antwoort,
  bevelen van hooch overicheijt, dan ghemerct de vsz. predicanten beijde versoeck doen en elck respective verthoonen acte, seggende elck sijn principale te wesen die classe
  van Alckmaer,
  dat daeromme
  sij huijden d'kerck niet
  connen openen noch predicatie toelaten om swaricheijt te
  verhoeden".
  Zondag 15 Juli 'tzelfde spelletje: Herbert
  van
  Winkel en Arie Yolkertsz van Oudorp
  Heynrixcz
  mochten zonder gepreekt te hebben aftrekken; de Oude
  Niedorpers
  beriepen zich op de ordonnantie van 5 Juli,
  waarbij de kerk 3 maanden zou gesloten blijven. Onder
  al deze bedrijven verloren burgemeester en kerkeraad de
  beroeping van Jakob Lauris niet uit 't oog. Zijn attestatie
  werd opgevraagd en den Schout vertoond. Den 18en Juli
  in de
  "den rijckdom"
  riep Dirck Aeriaensz Brouwer
  kerk bijeen, ten einde over deze beroeping te handelen.
  Een zevental personen, waaronder de schepenen, wilden
  en
  
  kerk
  
  178
  houden aan de bevelen der Staten en verlieten de
  kerk, maar de anderen besloten de zaak door te zetten.
   denzelfden
  Omstreeks
  tijd den 18en Juli besloot de
  te
  om Herbert
  buiten-classis,
  Harencarspel
  vergaderd,
  af
  en
  Jacob
  Albert
  te
  Heynricxz
  Camp
  vaardigen naar
  in de vergaderinge der
  den Haag "om te compareeren
  E. M. Heeren Staten ten eijnde sij in de zelve zullen
  en grote bedroefenisse
  de swaricheden
  remonstreeren
  en Oudwelcke ontstaen in de gemeenten `Parmenhuijsen
  daar
  Wat
  Heeren
  hebben
  de
  gedaan, vermelden
  Niedorp".
  van 10
  niet de notulen der volgende classisvergadering
  waar eenvoudig staat, dat zij
  Aug. 1612 te Sint-Pancras,
  ,,door gewigtige consideratien
  sijn beweegt geworden, om
  in de vergaderinge
  der E. M. Heeren Staten van Hollant
  niet te verscbijnen, om de swaricende WestYrieslandt
  en Oude Niedorp te remonheden van Warmenhuijsen
  streeren" 1). Venator echter, waarschijnlijk door de andere
  in een schrijven aan zijn
  vermeldt
  part# afgezonden,
  wat die ,gewigtige consideravriend Cornelis Janszoon,
  tien" zijn geweest. In den Haag badden Heynricxz en
  eerst
  Camp, vergezeld van een tweetal kerkeraadsleden,
  van den Hoogen
  den Heer Van Veenhuizen,
  president
  Raad, bezocht, en hem consent gevraagd tot het beroepen
  van een neutraal
  zij Jakob Lauris
  persoon, waarvoor
  een man, naar zij voorgaven,
  aanbevalen,
  eertijds met
  Arminius zelf zeer familiaar geweest. De president wilde,
  voor hij zijn toestemming
  gaf, weten, of dit de wensch
  was van de geheele gemeente, wat zij ook moesten kunnen bewijzen. R6n van 't viertal ging daarop naar de
  plaats zijner inwoning terug, en liet daar en te Veenhuiwaaruit dan de wensch der gezen een acte teekenen,
  meente moest blijken. Weder in den Haag teruggekeerd,
  zich
  
  1) Dit notulenboek, loopende van 1610-1623, hoewel Brandt vertelt,
  dat 't verbrand is, berust nog in 't classis-archief, maar draagt
  helaas op heel wat bladzijden sporen van langen dienst en ook van
  minder goede verzorging in vroeger jaren : vele gedeelten zijn totaal
  onleesbaar geworden.
   "
  
  179
  wisten ze Jakob Lauris "alsoe zij hem 't haeren dienst
  al gereet hadden" met den Heer van Veenhuizen in aanraking te brengen. Deze was daarmede wel ingenomen,
  want hij wilde gaarne eens met den aanstaanden herder van
  zijn Heerlijkheid spreken en Lauris, die zich wijselqk zeer
  hield, maakte klaarblijkelijk een goeden indruk;
  "moderaat"
  ten minste we lezen, hoe de president er over dacht hem
  eens mee te nemen naar Gedeputeerde Staten. Te onzaliger
  uur evenwel werden de beide broeders predikanten
  aanDeze Heeren toch, wat minder
  gediend en toegelaten.
  voorzichtig dan hun Amsterdamsche
  collega, uitten weldra
  klacht op klacht, zoodat 't den Heer van Veenhuizen dra
  liet hij die
  bleek met wie hij te doen had. Verstoort
  van Oude Niedorp mette predicanten vertrecken, wilde
  ze niet meer hooren noch ten antwoort staen". Yerwonderen doet het ons daarom niet als we verder lezen, dat
  voorkwam:
  toen de zaak van Warmenhuizen
  "(ze) zich
  hebben en noyt te voorschijn
  wtten Hage weggemaeckt
  dorven komen". Venator was gelukkiger:
  hij werd in de
  zette
  in
  een
  ontvangen,
  redevoering den
  Statenvergadering
  stand van zaken uiteen, en kreeg van de Ed. Mog. de
  door hen werd
  mee, dat de binnen-classis
  verzekering
  erkend als de wettige.
  Uit dit alles blijkt, dat de Oude-Niedorpers,
  teruggekeerd in hun dorpje, begrepen de zaak der beroeping van
  Jakob Lauris met hun reis niet vooruit te hebben gebracht. Ze wilden 't daarom op een andere wijze probeeren, en begaven zich wederom naar den Schout met
  het beleefde verzoek, of hij, in geval hem een advies werd
  - ze zouden
  gevraagd, gunstig over hen wilde schrijvea,
  dan "hem een schenkagie doen, dat hij haer zoude bedancken".
   Heer Rijckert sloeg dezen voorslag beslist af
  dat hij met Godts hulpe constant blijven
  en "verclaert,
  zal de saecke niet anders te reguleeren als voorheen en
  nae behooren". Toch tastten de Contra-Remonstranten
  door,
  en met behulp van de buiten-classis
  werd alles voor de
  a. s. beroeping in gereedheid gebracht. De kerk evenwel
  bleef steeds gesloten, want op den 18en Augustus gelastte
  
  180
  de schout Jan Dircksz, den schoolmeester, om de sleutels, 7
  die hij steeds onder zijn bereik had gehad, in handen te
  leveren van schout en schepenen, of te beloven "onder
  goede trouwe, eer ende eede", dat hij den 19en te 7 uur
  de kerk openen en op behoorlijke wijze luiden zou. Gehoorzaamde
  hij, zoo werd hem zijn vroegere stoutheid
  zoo niet, dan "ontsegt (de schout) denselven
  vergeven,
  van nu voortaen eenich dienstloon oft salaris van ghemeente te moghen ghenieten".
  's Anderen daags te Niezijnde, bleek den Schout, dat -de schooldorp aanwezig
  meester de sleutels niet meer bezat : burgemeester Brouwer
  en de kerkmeesters
  hadden ze weggehaald, en de schoolmeester was uit zijn moeilijke positie gered, zonder dat
  de Oude-Niedorpers
  iets hadden toegegeven. Toen greep
  de Hoofdofficier een ander middel aan. Den 27en Augustus richtte
  en gantReeckenaers
  hij tot "Schepenen,
  schen Rijckdom
  van Oude Nijdorp"
  of veertien
  een
  waarin
  hun
  dat
  schrijven,
  hij
  meedeelde,
  hij "neffen de
  in derselver
  classis ghenootdunct
  werd zijn Refugium
  saecke verder te nemen totte Ed. Mog. H. Staten van
  Hollandt
  ende West- Vrieslan d t, ten waere die veertien
  zelfs daerinne wilden voorsien; werdt daeromme versocht
  ende ghevraecht
  off zij haere consent ghedragen tot het
  dan off zij ter contrarie van
  toehouden van de kerck ....
  dien openinghe van de kerck ende dat alsoe de predickdienst aldaer zal moghen bewaert worden bij de vsz.
   zich v66r en even
  verklaren
  Classe". Zeven personen
  de laatsten blijven bij hun
  zooveel tegen de opening;
  gevoelen zoo lang ,tot de classe van Alckmaer verheelt
  en tot eenicheyt ghebrocht zal weesen ofte een generaele
  ende ghestelt zal zijn, omme die zelve
  lijste ghemaeckt
  kercke bedient te moghen worden bij alle predicanten
  zoowel alle die buijten, als
  onder Alckmaer sorteerende,
  houden". Dit laatste
  die binnen Alckmaer vergaderinge
  met beide handen aan,
  voorstel grepen de Remonstranten
  maar eilieve, al wilden de Oude-Niedorpers
  't, 't was
  daarom nog niet naar den zin van de Classis: "'t ritsen
  die hun
  en stoocken van wrevelmoedighe
  predicanten,
  
  -
  
  181
  niet ontsien haer oock te stellen tegen ordeningen ende
  maakte dat de voorslag, hoe goed
  believen der Staten",
  ook gemeend, niet was dan ,pee in 't vier".
  misschien
  In verband
  daarmede
  schreef Pijnacker :
  "Onze actie
  nu
  recht
  te
  schijnt
  gebooren te zijn, nu ons de partialen
  onse billijcke presentation,
  hot prediken, niet tegenstaende
  hebben afgeseijt ....
  Wij hebben haer daermede de maet
  zo vol gemeten dat se overloopt".
  Hoe groot die actie moge geweest zijn, ze heeft niet
  kunnen
  beletten, dat men in Oude-Niedorp,
  zij 't dan
  ook stap voor stap, steeds verder kwam in zake de beroeping van Jacob Lauris, en evenmin dat, toen men
  aldaar op den 7en October de kerk opende en den Contraliet preeken, deze aan de geRemonstrant
  Heynricxs
  meente bekend maakte, hoe over 14 dagen Abraham
  Dircks en hij den beroepen herder hoopten te bevestigen.
   Dat klonk als een uitdaging. En niet zoodra had de Schout
  van dit voornemen bericht ontvangen, of hij richtte zich
  tot de onwilligen, die hij dreigde met een boete van 17
  pond per persoon, terwijl hij zich mede tot de Staten
  wendde met verzoek om hulp te mogen ontvangen van
  den landdrost, benevens die van een rotmeester en diens
  adsistenten.
  De Staten beloofden, dat de rotmeester uit
  Alkmaar met zijn dienaren op Zondag den 21en October
  voor 7 uur te Oude-Niedorp zou zijn, om de voorgenomen bevestiging te beletten. Steunende op de toegezegde
  hulp begaf zich des Schouts zoon Havick vroeg in den
  morgen van den bewusten Zondag in Wijnmaand op weg,
  alsmede
  gewapend met een protest van de binnen-classis
  met een schrijven van zijn Heer Vader, dat den betrokken personen werd voorgelezen, en waarin hun werd verboden den persoon van Jakob Lauris aan te nemen en
  te bevestigen, ten ware zij konden vertoonen speciale lastgeving van de Staten. Konden zij dat niet, dan moesten
  ze gedoogen, dat de kerk deze en de volgende Zondagen
  werd bediend door een dienaar uit de wettige (binnen)classis van Alkmaar. Weigerden
  zij, dan zou de kerk
  gesloten blijven, totdat de Staten anders zouden beslissen.
   182
  Adam Hinderduyn
  werd daarbij tevens
  landdrost
  van
  de
  kerk
  te
  deze te sluiten
  de
  sleutels
  halen,
  gelast
  en alle ,insolentidn ter contrarie" te beletten. De rotmeester
  aankomst
  echter, die bij Havicks
  nog niet op 't app6l
  zich
  wat
  den vertegenwoorliet
  wachten,
  lang op
  was,
  te
  meer
  van
  den
  schout
  verdroot, omdat steeds
  diger
  zich verzamelde. Toen 't uur, waarop de
  meer kerkvolk
  zou aanvangen,
  steeds meer en meer
  godsdienstoefening
  naderde en nog geen zweem van den rotmeester en diens
  nam Havick in zijn
  adsistenten
  viel te onderscheiden,
  't
  allerlaatste
  dat
  hem overschoot, te
  middel,
  wanhoop
  baat en "occupeerde
  den inganck van de predickstoel".
  Of er wat van de plannen der Regeering uitgelekt was?
  als men hoort hoe notaris
  Het is licht te vermoeden,
  te Schagen in de Oude-Niedorper
  Pietersz
  kerk
  Pieter
  om
  van
  't
  een
  was,
  behoorlijke acte
  gebeurde
  aanwezig
  te
  maken.
  op
  Lang evenwel kon Havick den gang van zaken niet
  keeren. De menigte, zoo stellen we ons voor, zal dit alles
  niet lang goedschiks hebben willen aanzien, en toen na
  een poos wachtens nog geen hulp kwam opdagen, verliet
  de levende hindernis de kerk, 't veld ruim latende voor
  de tegenstanders.
   En hoe kwam 't nu, dat de zoo vurig verbeide landdrost en rotmeester niet waren komen opdagen? Dat was,
  een bescbikking
  des Heeren,
  althans volgens Baudartius,
  een mirakel 1). Want als de Rotmeester van Alkmaar afvoer
  en gekomen was op de Heer-Hugo(op Zondagmorgen)
  waard (destijds nog een meer) "sijn sij op den gront geraeckt en vast blijven sitten. Als sij wederom vlot waeren
  gheraeckt met Boomen grooten arbeijt doende, so heeft God de
  Heere sulck een dicken nevel van den Hemel vallen laeten,
  dat ofschoon dit vaerwaeter den schippers en anderen die in
  de schuijten waren, wel bekent was, jae schier in den duijsteren so wel, als bij daghe, soo conden sij evenwel, sij deden
  wat sij deden, niet voorts geraecken, om te Ouden-(ie)dorp te
  Den
  
  1) Baudart, Memoryen, V, blz. 7. Wttenbogaert, biz. 601 steekt er
  den draak mee.
  -
  
  183
  comen. Dese luijden dan ziende dat het al te vergeefs was, sij
  deden wat sij deden, resolveerden terugghe nae Alckmaer toe
  keeren, so haest als sij het derwaerts aen te setten begosten,
  so was het schip vlot, ende sonder verhindernisse van ondiepte
  of mist sijn sij op een corts te Alckmaer gecomen ijeder een
  sich ten hoochste schier verwonderende, die het hoorde vertellen, als sijnde de merckelicke Hand des Heeren, die ten
  besten sijner bedroefde Gemeente, die mensche in haer quaet
  voornemen belet hadde".
  Maar wat dan ook de reden moge geweest zijn,- de
  konden door de afwezigheid
  van den
  Oude-Niedorpers
  sterken arm der politie doorgaan met hun aangevangen
  en bevestiging van Jakob Lauris,
  werk : de aanneming
  wat zij dan ook, zooals we konden verwachten, niet nalieten.
   Toch mocht 't met recht een stout stukje heeten, dat ze
  en was 't begrijpelijk, dat de Staten
  hadden uitgehaald,
  zich met deze beroeping volstrekt niet hoogelijk ingenomen toonden; wat dan ook wel blijkt uit de resolutie van
  en kerkmeesters
  den 27en October, waarbij burgemeester
  der gemelde gemeente "werden mits desen geinsinueert ende
  volghens gelast nijet toe te laeten nochte gedogen, dat de kerke
  van Oude Nijedorp bij Jacob Lauris werde bedient, gelijck
  mede den selven Jacob Lauris is geordonneert hem daervan te
  onthouden tot dat bij de Ed. Mog. Heeren Staten op sijn beroep zal wesen gedisponeert, maer werden de vsz. burgemeester, kerkmeesteren en ouderlinghen geordonneert de kercke te
  openen ende predickdienst onverhindert te laeten werden bewaert van alle die predicanten onder de classis van Alckmaer
  behoirende, soowel binnen der Stede Alckmaer als daer buijten,
  soowel van de eene partij als d'ander sonder onderscheijt".
  De Staten deden dus water in hun wijn, door zich niet
  meer uitsluitend te bepalen tot de binnen-classis. 't Werd
  in de vacature
  nu zoo geregeld, dat alle predikanten
  te
  zouden mogen preeken,
  beginnen bij den oudsten in
  Een expresse bode ging de
  dienst en zoo vervolgens.
  gansche classis rond, om te vragen, of de Heeren met
  deze regeling tevreden waren en aannamen op hun tijd
  een beurt te vervullen, opdat men kon weten, wie men
  mocht verwachten.
  184
  In den morgen van den 28en ging schout Rijckert wederom
  bekend te maken met
  op weg, om den Oude-Niedorpers
  der Staten ;
  na voorlezing
  daarde nieuwe besluiten
  en kerkmeesters
  van verlangde hij van burgemeester
  een
  deze
  verklaarden:
  niet-te
  antwoord, waarop
  antwoorden,
  . maer te
  swijgen, seijden voort de kercke open te staen".
  