text: Welke is nu de weerslag van deze sociale ontwikkeling op de taaltoestanden ?
  Deze censitaire klas, die toonaangevend was, verfranste zich in
  haar geheel tijdens de Franse periode: ten dele uit sympathie met
  ·h et regime waaraan zij haar opkomst te danken had, ten dele uit
  eigenbelang, in de mate waarin zij een rol wilde spelen in het sociale
  Ieven.
  De generatie 1780, die nog in scholen van het oud regiem opgevoed was, moest zich aanpassen aan de nieuwe omstandigheden waarin
  zij zich nu geplaatst zag. Bij de adel had het Frans niet veel veld
  meer te winnen. Geen enkele staatsambtenaar kon, na 1796, die taal
  nog Ianger ignoreren : de staatsambtenaren lazen, schreven en spraken voortdurend Frans. De welstellende burgers en kleine bezitters
  
  VERFRANSING TE GENT (1793-1814)
  
  71
  
  die de overheid tot meiers, adjuncten, raadsleden, juryleden van tribunalen benoemden moesten ook op de duur Frans leren, evenals
  de handelaars. In deze verschillende standen en beroepen is het de
  algemene tendenz om het Frans te gebruiken : hier en daar zal men
  nog wel mensen aantreffen die het Frans nog onvoldoende of in het
  geheel niet kenden : doch die waren zeker niet toonaangevend in de
  nieuwe omstandigheden en werden dan algemeen als « verachterd »
  beschouwd. Enkel de clerus maakt op deze tendenz een uitzondering :
  hij leefde in nauw contact met de Vlaamse volksmassa, en stond
  trouwens afkerig tegenover het Frans, taal van de anticlericale propaganda.
  De generatie van 1800 groeide in een gans andere atmosfeer op:
  het land was sedert 7 jaar door de Fransen bezet, het was bij
  Frankrijk ingelijfd. Het Consulaat bracht orde en veiligheid terug.
   Geen gebeurtenis, geen hoop wekte in Belgie het idee op dat verandering in die toestand zou kunnen intreden. Aaan velen moest de
  annexatie definitief toeschijnen. Degenen die de middelen bezaten
  en de ambitie koesterden om hun kinderen op een carriere voor te
  bereiden, oordeelden het noodzakelijk hen Frans te laten leren:
  in de stad stond die taal op het programma van de primaire scholen
  en van sommige particuliere scholen, en maakte zij een hoofdbestanddeel uit van het onderwijs op secundaire scholen en pension<1;ten. In
  de lycea en scholen voor geneeskunde en rechten, die onze toekomstige ambtenaren, magistraten, dokters, officieren en advokaten vormden, werd in het Frans onderwezen, de lessen werden er gegeven
  door Franse leraren, die liever dan zich er toe te beoerken hun leeirlingen correct te leren Frans schrijven en spreken: overeenkomstig
  de voorschriften van Napoleon, trachtten « de herinneringen die in
  de ziel van de overwonnen het nationaal gevoel zouden kunnen !evendig houden uit te roeien » en van hun leerlingen kleine Fransen te
  maken. Een op die manier opgevoede elite zal zich Frans voelen en
  het Vlaams, dat niet meer onderwezen werd, misprijzen.
  Ook drong het Frans, langs het onderwijs, door bij klassen die het
  v66r 1800 niet bereiken kon: een zeker aantal kinderen van ambachtslieden en uit de lagerij burgerij, wij zagen het reeds, kreeg de gelegenheid die taal te leren in de primaire scholen en in zekere particuliere
  scholen. Zelfs kinderen van werklieden en behoeftigen leerden die taal
  soms op school. Dit vormde echter nog een grote uitzondering.
  M. DENECKERE
  
  Uit dit onderzoek kunnen wij enkele besluiten trekken.
   1. Het is verkeerd de taalpolitiek der Franse overheden in abstracto
  te beschouwen. Wij hebben kunnen vaststeilen dat het de bedoeling
  van die politick was om de nieuwe burgerij te verfransen, en daarin
  is zij ook gelukt 126 •
  2. De Franse overheden hebben er nooit ernstig naar gestreefd het
  volk te verfransen. Trouwens, tijdens deze periode werd het volk nog
  in aile opzichten als een passieve massa beschouwd. In een toestand
  van uiterste materiele nood verkerend, zonder degelijk onderwijs, zonder cultuur, bleef het volk zijil locaal dialect spreken, dat zich door de
  macht der gewoonte in stand hielcl. De enkelingen die Frans kenden,
  waren er een grote uitzondering.
  3. Merkwaardig is de verfransing van de censitaire of kiesgerechtigde klasse. De opkomst van de burgerij was het resultaat van een verbeten sociale strijd met de geprivilegieerde adel. Op cultureel gebied
  gaf zij nochtans aanleiding tot een restauratie: na 1800, als de adel
  zijn plaats herneemt in het sociale leven, worden de waarden, die bij
  de adel golden, door de censitaire klasse overgenomen. Het Frans verspreidt zich dus, zoals v66r 1793, via het mondaine leven, de bals, de
  mode en de schouwburg, met dien verstande dat de kring der personen
  die aan dit mondaine Ieven deelnemen nn veel uitgebreider is.
   4. Kenmerkend voor de burgerij is nochtans het belang dat zij, in
  de orde der sociale waarden, aan de cultuur hecht. Die tendenz was
  reeds latent aanwezig bij de burgerij van het oud regime en ontwikkelt
  zich nu. Een inteilectueel, wetenschappelijk en letterkundig Ieven
  ontplooit zich te Gent, en drukt zich in het Frans uit: talrijke Franse
  boeken verschijnen, een Frans letterkundig gezelschap wordt gesticht,
  Kluyskens geeft een geneeskundig tijdschrift in het Frans uit, wetenschapsmensen publiceren hun werken in het Frans. Een kring Franstalige dichters en pro~aschrijvers publiceren er regelmatig hun werken.
  5. Het Latijn verdwijnt uit het middelbaar en hoger onderwijs. De
  ouders houden er trouwens niet meer aan dat hun kinderen die taal
  leren, daar zij niet meer nuttig is. Enkel in het seminarie en in het
  klein-seminarie werd aan het onderwijs van het latijn nog een belangrijke plaats ingeruimd : die gestichten bestonden evenwel slechts tussen 1806 en 1815, en oefenden dus weinig of geen invloed uit op de
  vorming der nieuwe generatie.
  6. Het Vlaams werd niet meer onderwezen (in de officiele scholen),
  of althans verwaarloosd. Door de regering werd het beschouwd als een
  dialect dat een hinderpaal voor de vooruitgang was. Door de overheden en door de censitaire klasse werd het misprezen als een bewijs
  van onwtendheid en boersheid. Niemand meer trachtte die taal nog
  correct te spreken of te schrijven: personen die tot aile sociale klassen
  behoorden ontleenden schaamteloos woorden en wendingen aan het
  (126) Wij bedoelen natuurlijk niet dat dit van 1793 af reeds zo was,
  vermits de vorming van die taalpolitiek paralleel loopt met de overgang van
  de democratische naar de cansitaire tendenzen der Franse Omwenteling tussen 1793 en 18oo.
   VERFRANSING TE GENT (1793-1814)
  
  73
  
  Frans 127 • Geen sentimenteel instinct, geen collectieve wil dreef er toe
  die taal te beoefenen. N a 1810 publiceerde men geen Vlaamse dagbladen meer, men drukte steeds minder Vlaamse boeken, de gezeischappen van rhetorica verdwenen de ene na de andere. Het Vlaams
  werd verbannen uit de administratie, het gerecht, de school, het gezelschapsleven. Enkel de clerus bleef die taal getrouw.
  Zodoende kunnen wij de evolutie der taaltoestanden beter begrijpen.
  De taalpolitiek der Franse overheden kon slagen omdat zij op een
  realiteit voortbouwde: de tendenz die, v66r 1793, de adel (door overname van het Franse mondaine leven) en de burgerij (langs bewondering van het Franse geestelijke leven om) de Frans taal deden overne. men. In de nieuwe censitaire klasse (ontstaan uit de samensmelting
  van adel met de burgerij, met predomineren van het burgerlijke element) was de neiging reeds sterk aanwezig om het Frans over te nemen, ware het dan slechts om zich van de massa te onderscheiden en
  om de « standing » van de vroeger dominerende standen te bereiken.
  De taalpolitiek van de overheid en het direct contact met Fransen
  hebben hier dus vooral hun belang als versterkende, als canaliserende
  factor. Had die tendenz niet bestaan, dan ware die taalpolitiek waarschijnlijk grotendeels mislukt, zoals Willem I 's taalpolitiek na 1819
  zou mislukken.
  De volksklasse bleef wei is waar het Vlaams getrouw, niet uit bewuste weerstand tegen het taalgebruik der hogere standen, niet uit
  nationaal taalpatriotisme, maar juist omdat ze alle cultuur miste.
  · Een bewuste tegenstand tegen de verfransing merken wij wei bij
  de clerus om godsdienstige, niet om nationale redenen.
   Het Vlaams als cultuurtaal bleef slechts in zekere mate voortleven
  in de kringen der lagere stedelijke burgerij en der ambachtslieden, die
  wei geletterd waren maar noch over de gelegenheid, noch over de
  middelen beschikten om het Frans aan te leren. In die kringen blijft,
  wei is waar na 1810 in verzwakte mate (door de maatregelen der overheden), een zeker Vlaamstalig cultuurleven voortbestaan, in de vorm
  van Vlaamse bladen, godvruchtige boeken, almanakken, toneeivertoningen, gezeischapsleven. In die tussen het passieve volk e:r;t de heersende burgerij levende klasse ligt wei de grondslag waarop de Vlaamse
  beweging na 1840 kon voortbouwen.
  (127) Het is ons wegens plaatsgebrek, onmogelijk hierop verder in te
  gaan. Wij verwijzen meer bepaald voor Gent naar de door DR A. ]ACOB uitgegeven geschriften van de Gentenaar K. BROECKAERT, Den ]ongen Tobias
  (reeds vermeld) en Borgers in den Estamine met Inleiding en Aantekeningen. Arotwerpen, De Sikkel, 1922 (Spectatoriale Geschriften, I) : het
  loont de moeite de gallicismen die de auteur de verschiHende in deze werken
  optredende personen in de mond legt naar de sociale stand of het beroep
  van deze personen te interpreteren.
  