text: OVERZICHT VAN BUITENLANDSCHE TIJDSCHRIFTEN.
  J a h r b f i c h e r fiir N a t i o n a l 0 k o n o m i e und S t a t i s t i k ,
  October--November
  1915.
  De Octoberaflever.ing der Jahrbiicher is, uit een economisch oogpunt, zeer weinig belangrijk; (De hoofdschotel
  vormt een artikel van R a c h f a h l over den ,,Ursprung der
  monarchischen
  Beh6rdenorganisation
  Deutschl a n d s i n d e r N e u z e i t , dat ik niet nalaten wil tenoemen
  omdat her mij uit historisch oogpunt zeer belangwekkend
  voorkomt, en men bier allicht~ een dergelijk .opstel niet
  verwachten zou.)
  De Novemberaflevering daarentegen brengt een theoretischeconomisch artikel in grooten stijl, een bestrijding van B6hmBawerk door Karl D i e h l ( Z u r K r i t i k der K a p i t a l z i n s theorie yon B6hm-Bawerk.)
  De kritiek op B6hm-Bawerk is hier zeker wel op zijn
  gunstigst; evenzeer vol waardeering als die van Stolzmann,
  maar zoo verward, langdradig, inconsequent en van den
  hak op den tak springend Stolzmann is, zoo rustig, kort,
  klaar is Diehrs betoog.
  Hij deelt het in 7 afdeelingen in, behandelt in ieder
  daarvan een belangrijk onderdeel van B6hm-Bawerks leer;
  en maakt zoo zijn kritiek bijzonder overzichtelijk.
   Allereerst dan is B6hm-Bawerks lout, volgens Diehl, dat
  hij het wezen.van het kapitaalbegrip in het-technische zoekt
  n.l. daarin, dat men niet direct, maar met hulpwerktuigen
  produceert; het geheele~ begrip: tusschenproduct~,, met een
  omweg produceeren, is technisch. Marx heeft al aangewezen,
  dat het een. l o u t is, het kapitaalbegrip technisch .op te
  vatten. Een kapitaalbegrip, dat sociaal-economisch te gebruiken is, moet in verband w0rden gebracht met de soort
  sociale ordening, waarin,het technische hulpmiddel ingevoegd
  is, zal het niet aileen voor den technicus belangrijk zijn.
  E c o ~ 1916.
  8
  
  112
  Het kapitaalbegrip, voor zoover het van belang is voor de
  volkshuishouding, is aan een bepaalden e i g e n d o m s v o r m
  gebonden.
  Diehl heeft ook bezwaar tegen B6hm's onderscheiding
  van sociaal of productief-kapitaal, e n privaat-kapitaal, of
  kapitaal in den zin van: bron van inkomsten. Het eerste
  begrip is z.i. niet te gebruiken voor de volkshuishouding.
  De grondstelling, waar B6hm-Bawerk ziin theorie op
  bouwt is ~n niet sociaal-economisch, ~n niet juist. Het is
  niet waar, dat een omweg bij de productie, een offer in
  tijd, steeds een vo0rdeel in de massa van het product beteekent. Men kan wel m e t voorbeeiden !llustreeren, dat
  kapitaalbezit lets beteekent, maar dikwijls beteekent een
  verkorting bij den productieweg juist een-grooter product.
  BShm-Bawerk formuleert dan ook in den derden druk
  zijn leer zeer voorzichtig aldus, dat een s c h r a n d e r g e k o z e n verlenging van den productie-weg tot een technisch
  grootere opbrengst voeren kan.
   Daarmede verklaart v. BShm echter in plaats van de
  kapitaalrente, de ondernemerswinst; waar persoon!ijke
  eigenschappen in bet spel komen, !s geenl sPrake meer
  van kapitaal-opbrengst. Dit is natuurlijk op zichzelf volkomen
  ]uist en naar het mij voorkomt kon, zooals veel andere
  toevoegingen en uitweidingen in den 3 en druk, ook deze
  liever gemist worden, daar ze de argumentatie Slechts
  vertroebelt..
  Dan doet Diehl een m.i. zeer welgeslaagden aanval op
  d e drie gronden die B6hm-Bawerk geeft voor de meerwaarde van tegenwoordige boven toekomstige goederen;
  de 2 eerste gronden passen ook in B~Shm's systeem niet.
  Het psychologische feit; dat de mensch tegenwoordige
  goederen h0oger schat, wanneer hij niet in her bezit ervan
  is, kan, zoomin als dat andere psychologische felt, dai hij.
  ook toekomstig gevoel van lust en leed 0nderschat tegenover
  tegenwoordig, nooit tot het verschijnsel der kap!taalrente
  voeren. Alleen de derde grond: dat in den regel tegen,
  woordige goederen uit technisch oogpunt betere middelen
  zijn voor de bevrediging onzer beh0eften,en ee n gr0oter
  grensnut waarborgen, heeft waarde, verklaart opzichze!!~het
  verschijnsel der rente. Voor de kapitalistische productiew, iize
  
  113
  is het noodig over voorraden te beschikken. H e t meerdere
  dat daardoor verworven kan worden is een voordeel, en
  dit voordeel bedingt een prijs: de rente. Hoe deze.productiviteitsfactor nu werkt hangt, volgens DieM, van de sociale
  omstandigheden af, waardoor het kapitaal zijn rol toegewezen
  wordt, b.v. in de privaat-kapitalistische productie-ordening
  trekt de kapitalist zijn rente. D e productiviteit van het kapitaal
  is het technische, de sociale ordening geeft dat in den vorm
  van rente. Psychologische beschouwingen kunnen slechts
  verwarrend werken; zij geven den indruk dat de rente een
  algemeen menschelijk verschijnsel is, dat in .iederen vormvan volkshuishouding zou voorkomen.
   Deze bestrijding van Diehl houdt elementen van. zeer verschillende waarde in. Oelijk gezegd verwerpt hij de psychologische argumenten m.i. zeer terecht, lk zal mij overigens
  wat het derde argument betreft, geen partij stellen tusschen
  BOhms theorie en de productiyiteitstheorie; maar op eea
  geheel ander plan staat Diehl's afwijzing van het begrip
  rente, zoodra er geen privaateigendom is. Waar Diehl zelf de
  productiviteitstheorie aanhangt, blijft er dan toch ook volgens
  hem z6nder privaateigendom dat meerdere product van het
  kapitaal. En d~.t juist noemt B6hm de rente. Wie die rente ten,
  goede komt, beslist de sociale ordening. Diehl heeft natuurlijk
  volkomen gelijk, dat er eerst van rente sprake kan zijn,
  waar een beschikking van den mensch over het goed is.
  Maar wat voor beteekenis zou het goed voor den mensch
  hebben zonder een beschikking daarover? Eerst d~.ardoor
  krijgt het goed economische beteekenis, kan het voor ons een
  voorwerp van e c o n 0 m i s c h-wetenschappelijke beschouwing
  worden. O o k Diehl's productiviteitstheorie is alleen waar
  onder die praemisse. De vraag, wie over bet goed beschikt
  geeft dan weer aanleiding [tot s o c i a l e beschouwing van
  economische feiten.
   Het staat ieder vrij in een socialistische maatschappij niet
  van rente, van l o o n en van pacht te spreken. D a a r o m
  blijft de waarde van kapitaal, van g r o n d , van arbeid t o c h
  dezelfde ?
  Even onjuist schijnt mij Diehl's betoog, dat B6hm wel
  van een grootere technische productiviteit spreekt, maar niet
  aantoont, dat o o k meer w a a r d e geproduceerd wordt, en'
  
  114
  het is mij niet duidelijk, in hoeverre hierin de~ productiviteitstheorie van BOhm's theorie zich zou kunnen onderscheiden. Het spreekt van zelf, dat het mogelijk is, dat het
  product hetwelk tenslotte te voorschijn komt, niet de waarde
  vertegenwoordigt', die men verwachtte ; dat de kapitalistische
  productie een misrekening bI!jkt. Daarom is de waardeproductivit~it zeer zeker lets, dat bij bet vraagstuk der
  ondernemerswinst ter sprake komt, zooals Diem zegt. Maar
  dit is weer iets anders dan het waardeverschil tusschen het
  tegenwoordige en bet toekomstige goed, zoolang het nog
  toekomstig is, dat, zooais ~fille waarde, op schatting berust,
  en wel op een schatting der toekomstige technische productiviteit. Het technische Product bepaalt niet die schatting,
  dus die waarde, maar is er wel de Onderlaag voor. Het
  technisch product kan zonder waarde zijn, maar omgekeerd
  is er zonder technisch product in het heden of de toekomst,
  geen waarde. Productiemiddelen en product staan tot elkaar
  ais kosten tot waarde. Men schat de productiemiddelen,
  naar dat men het toekomstige product schat, maar deze
  beide dekken elkaar niet. Met andere woorden: de waarde
  van productiemiddelen en product behoeven elkaar niet te
  dekken.
   Men moet B6hm Bawerk's rentetheorie zeker niet losmaken van de daaraan voorafgaande leer van waarde en
  kosten. Toch geeft hij zelf daartoe misschien aanleiding,
  schijnt hij zelf het sores te doen, door de zich ai te breed
  uitspinnende behandeling van het technische gedeelte.
  Wanneer men de door B6hm Bawerk vooropgezette
  waarde- en kostenleer in aanmerking neemt, is het niet
  mogelijk daaruit te doen voortvloeien de conclusie, dat de
  rente zou bestaan uit een gedeelte van het product, dat
  met het kapitaal zal worden tot stand gebracht, ze is
  integendeel de resultante van de waardeschattingen aangaande her kapitaal. In hoeverre die waardeschattingen uit
  zullen komen in de waarde van her product is niet vooraf
  te zeggen.
  Dan maakt Diem denzelfden sprong als Stolzmann. ,,Dat
  in den socialistischen staat voor het gebrui k van het productiemiddel de arbeider wat af. moet staan, is alleen de
  consequentie van de technische hulp, d i e h e m door het
  
  115
  productiemiddel gegeven wordt, geenszins een bewijs, dat
  er rente verscholen ligt." - - Hier is het feitelijk maar een
  quaestie' van terminologie.
  Maar dan: ,,Rente berust alleen op de m a c h t , bet productiemiddel ten eigen batete gebruiken." B6hms' loonwetten
  zijn van weinig belang omdat machtsfactoren werken.
  En Diehl geeft dan een korte bestrijding van het hier
  uitvoerig besproken opstel van B6hm-Bawerk. ,,Macht oder
  6konomisches Gesetz." Er is geen vrije concurrentie, en
  dus zijn ook de gev01gtrekkingen daarop gebaseerd valsch.
  Deze abstract gedachte regels moeten altijd een caricatuur
  van d e werkelijkheid geven. Hoeveel invloed b.v. tiebben
  niet arbeidsbescherming, arbeiders-coalitie, inrichting van
  tarieven. Hoe is het mogelijk, als B6hm geiijk heeft, dat
  verschillend betaald wordt voor geheel dezelfde prestaties;
  dat bestaande ondernemingen een loon betalen, waarbij zij
  hun kapitaal verliezen.
   Het komt mij root, dat op dit alles het antwoord te
  geven is, dat B6hm-Bawerk geeft; het is niet mogelijk, dat
  in de praktijk altijd juist het normaaUoon betaald wordt,
  maar wel is er een noi'm, waarbij het werkelijke loon zoo
  dicht mogelijk moet blijven, zal het-op den duur niet tot
  schade der welvaart leiden. Het is als het ware een onzichtbare rechte lijn, waaromheen het werkelijke loon
  schommelt. Men kan het loon wel doen afwijken, daarmee
  verandert men de opbre.ngst van den a r b e i d niet; dus
  moet de afwijking zich vroeg of laat wreken.
  I~n afdeeling wijdt Diehl aan de schoolvraag van de
  verhouding tusschen psychologie en economie, die B6hm
  in de 3 de uitgave in een afzonderlijk hoOfds'tuk heeft behandeld. De Oostenrijksche school bouwt volgens haar
  eigen zeggen, niet op de wetenschappelijke psychologie op,
  maar gebruikt slechts als grondslag wat uit. de gewone
  ervaring aan psychologische gegevens voorhanden is.
  Psychologische analyse komt volgens B6hm niet in aanmerking voor den econoom. Te verklaren, waardo6r, waaruit
  die ervarmgsfelten ontstaan, is zaak van den psycholoog.
  Diehl meent, dat yon B6hm dan eens te ver gaat, dan
  weer niet vet genoeg. V o n B o h m erkent zelf dat he i vrijwel
  ondoenlijk is grenzen te trekken. Wij kunnen de stri]dvraag
  
  116
  dankbaar zijn, voor de vele en interessante lectuur die ze
  ons geschonken heeft. BOhm noemt in zijn deel 11 eenige
  van de nieuwere, zeer belangrijke werken op.
   Oelukkig intusschen hij, v a n wien z~jn tegenstanders
  verklaren, gelijk Diehl het hier van yon B6hm doet: ,,Zijn
  werk zal leven zoolang er een econornische wetenschap is,
  die econornische verschijnselen tot op hun laatste oorzaken
  onderzoek~. A1 is men het met zijn theorie niet eens, als
  geschiedschrijver en criticus van econornische dogma's is
  hij ono~ertroffen~ Van hern-kan men leeren, hoe voorzichtig
  en duidelijk men moet zijn, hoe men zich als criticusin
  rnoet denken in den gedachtengang van anderen, hoe
  geduldig en liefdevol men dien gedachtengang vOIgen rnoet;"
  Onder de kleine artikelen is er een van v. B e l o w , een
  van de Duitsche grootrneesters der geschiedbeschrijving van
  de opkornst der steden in de middeleeuwen: Z u r O e schichte der deutschen Stadtverfassung.
   En dan zijn wij verder ook in dit tijdschrift weer in de oorlogslitteratuur. O t h r n a r S p a n n geeft een: B e i t r a g z u r
  Volkswirtschaftlichen
  Theorie des Krieges und
  d e r K r i e g s k o s t e n , alsof, zooals" Cannan i n het Economic Journal van December zegt, econornie en oorlog
  lets met elkander hadden uit te staan. ,,Econornie veronderstelt een toestand waarin allen sarnenwerken tot zoo groot
  rnogelijke welvaart."
  Spann doet dan ook niet veel rneer, dan tegenover
  hetgeen de oorlog verwoest, eenige zaken te stellen, die
  factoren tot rneerdere welvaart zijn: de plaatsvervulling in
  veel beroepe n door vrouwen, de grootere zuinigheid, de
  teruggang van her bevolkingscijfer (n.b. door den dood der
  kostwinners), de uitvindingen waartoe de hood d r i n g t orn welke factoren hij dan den oorlog naast een verbruiker - - een spaarder noernt, en het gezegde plaatst dat:
  ,,der Krieg sich selbst ern~ihret"t
  Ten slotte dit zinnetje, dat leerzaarn is ten opzichte van
  de waandenkbeelden die een deel der wereid nog beheers c h e n : - d e oorlog~ is .,,die grosze Krise ~,on politischen,
  geistigen, kulturellen Bestrebungen und Entwicklungen, die
  Auseinandersetzung zweier Kulturkreisen, Nationen und
  Staaten, die gewaltsarne, ersch/itternde Fort-und Umbildung.
  1i7
  iri Gesellschaft und Geschichte. Datum schaitet er, der
  Z i el geb e n d e, als iiberragender Herr mit allen Kr,iften
  des gesammten gesellschaftlichen Lebefls." ,,War", zegt dezooeven genoemde professor Carman ,,is the active manifestation Of the anarchy which the human race persists in
  maintaining, by its blind folly in continuing the existence
  of absolutely sovereign states".
   W. E g g e n s c h w y l e r ten slotte (Die B e s t i m m u n g
  des Volkseinkommens und die Finanzierung des
  Kr f e g e s ) , vraagt zich in een artikel, vol origineele maar
  zeker niet onaanvechtbare stellingen, zooals we ze van hem
  gew0on zijn, af, wat de staat Van de burgers nemen kan
  als bijdrage.
  Men kent zijn, aan Davenport aansluitende stelling, dat
  de verschillende volksinkomens niet in geid uit te drukken
  zijn Of er door te vergelijken, omdat het niet op de ruil~
  waarde maar op h e t nuttig effect voor ieder individu aankomt, dat niet in geld te vergelijken is.
  Maar ook afgezien daarvan is het onmogelijk het volks=
  inkomen in geld uit te drukken, omdat het niet doenlijk
  is, de grens tusschen afgeleid en oorspronkelijk inkomen
  te vinden. Her criterium meent men te vinden in de materiali:
  teit van het product, maar rijke volken leven soms juist van
  immaterieele praestaties (handel) en iedere praestatie is in
  laatste instantie immaterieel: wij scheppen niets.
  Ook her criterium, dat productie zou zijn, die praestatie,
  die nuttig is voor het algemeen, is niet houdbaar. De grens
  is niet te vinden.
  Zoo is her een onoplosbaar vraagstuk de werkeli]ke
  belasting-draagkracht van het yolk te vinden. Men zou
  feitelijk de juiste productieve kracht van her volk moeten
  kennen. Die is dikwijls hooger dan den schijn heeft. Dat
  is gebleken nu in den oorlog, bij her onttrekken van een
  groot deel der 'arbeidskrachten, de overblijvenden tot be.
  trekkelijk veel grooter praestatie in staat bleken. Men bleek
  veel zuiniger te kunnen produceeren.
   In het monetaire overgezet, beteekent dit, dat zelfs bij
  een verdubbeling of vetdriedubbeling van den belastingdruk
  het volksinkomen niet uitgeput zou zi]n. Als de Staat drievierde vroeg, zou de productiviteit van het laatste ~ zeer
  
  118
  
  stijgen. De prijzen der producten zouden zeer stijgen, daardoor zou de vermeerdering der staatsinkomsten illusoir
  worden, alleen de staatsbeambten met vaste inkomsten
  z o u d e n de verliezenden zijn.
  Zulk een wedloop tusschen belastingen en prijz.en heeft
  zich in de laatste 15--20 jaar al afgespeeid.
  De duurtetoeneming is zeer verergerd doordat de staat
  zijn dienaren steeds hoogere salarissen gal. Toenemende
  duurte moet juist genezen worden, doordat de ambtenaren
  overgaan naar de industrie, waardoor de industrie haar
  monopolie verliest. Zijn de ambten met vast tractement
  overvol, dan stijgen de prijzen, in het omgekeerde geval
  dalen zij. Hierdoor moet de goede verhouding ontstaan
  tusschen deze beide klassen.
  Zelfs als de staat zijn budget viermaal hooger maakte,
  zou het volksinkomen niet uitgeput worden; want dit zou:
  alleen de geidwaarde betreffen, en de geldwaarde van bet.
  volksink0men zou daardoor zeer stijgen. Nooit kan dus
  de Staat het heele volksinkomen confisqueeren, want wat
  er overblijff stijgt voortdurend in waarde, de overblijvende
  ondernemers worden monopolisten en beheerschers van
  den Staat.
  Nieuw en curieus zijn deze stellingen zeker.
  D.
  