text: Onder de negerischolen vindt men de meeste van deze
  soort. Hun aantal is grooter dan dat der eerste soort.»
  Inmiddels was reeds de man in de Minahassa aanwezig, die
  bestemd was om het Genootschapsonderwijs te reorganiseeren
  en tot op een gewenschte hoogte te brengen. Het middel daartoe zou zijn de kweekschool, waarover reeds hierboven gesproken
  is. Zijn eerste verslag over deze inrichting is gepubliceerd in
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN OF. MINAHASSA.
  485
  
  den 3***" jaargang der «Mededeelingen» (1859). Zijn «grondregel»
  is: «Niet veel en velerlei, maar goed en grondig» Het onderwijs omvat dan ook niet meer dan lezen, schrijven, rekenen en
  zingen. Graafland bespreekt de bij elk dezer vakken gevolgde
  methode uitvoerig; vooral handelt hij over het rekenonderwijs.
  Hij laat zijn leerlingen onmiddellijk het geleerde praktisch toepassen in de school te Tanawangko en een andere in de onmiddellijke nabijheid; hij acht «deze praktische oefeningen van
  uitstekend nut voor de vorming zijner leerlingen». En hij eindigt
  zijn mededeelingen op de volgende wijze:
  «Eer wij van dit gedeelte der opleiding afscheid nemen wil
  ik eerst nog een enkel woord spreken over de luerktuigelijk
  ontwikkelende richting van mijn onderwijs.
  Het werktuigelijke van mijn onderwijs bestaat voornamelijk
  daarin, dat den leerlingen voor alles bepaalde vormen gegeven
  worden. Elke verklaring van eenige zaak, waar het op juist
  begrip aankomt, krijgen zij in bepaalde bewoordingen, waarvan
  zij niet mogen afwijken, tenzij zij tot die zelfstandigheid zijn
  gekomen, dat zij zich eigene en goede vormen kiezen kunnen.
   De redenen van deze richting heb ik boven hier en daar aangegeven. Ik noemde: De vrees voor onduidelijke uitdrukking,
  de gewoonte om veranderingen en verminkingen te maken, de
  trage bevatting die door die vormen wordt tegemoet gekomen,
  opleiden tot zelfstandig denken en spieken ; en voeg hierbij dat
  deze wijze dienstig is, om zich ook in andere zaken duidelijk
  te leeren uitdrukken en alleen geschikt voor een volk, dat nog
  op zoo laag standpunt van beschaving staat.
  Met dat al bestaat die werktuigelijkheid niet in bloot vooren nadoen. Dat zij verre. Integendeel durf ik zeggen, dat ik
  zeer weinig voordoe en meer laat zoeken.
  Moest men hier werktuigelijk in den gewonen zin opvatten,
  dan zou men daardoor verstaan, dat zij wel deze en gene kundigheid verkrijgen, maar zichzelven of anderen geen rekenschap
  kunnen geven van hetgeen zij doen, het hoe wel weten maar
  het waarom niet begrijpen. En dit is hier juist niet het geval.
  Van alles wat zij doen, weten zij duidelijk rekenschap te geven,
  althans de meesten en dat gaat zoover, dat ik b.v. de uitwerking
  van een rekenkundig voorstel geen waarde toeken, als zij niet
  kunnen aantoonen, waarom zij zóó en niet anders deden. Daarom noemde ik het onderwijs tevens ontwikkelend, want al hun
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  486
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  vermogens worden er door geoefend. Kortom, deze beide zaken
  heb ik gemeend te moeten vereenigen: «werktuigelijkheid om
  den lagen trap, waarop het volk nog staat, en ontwikkeling
  omdat ons streven voorwaarts ligt».
   Graafland wachtte echter niet totdat hij alle scholen zou hebben voorzien van door hem opgeleide onderwijzers; dan zou
  de vooruitgang niet dan zeer traag zijn geweest, want vooral
  in den eersten tijd was het getal zijner leerlingen bijzonder
  gering. Maar hij zette zich aan den arbeid om leermiddelen te
  verschaffen voor de scholen, waaraan nog grootelijks behoefte
  bestond. In den 6'''° jaargang van de «Mededeelingen» vinden
  wij opnieuw een verslag over de scholen. *)
  Dit stuk vangt aan met de volgende woorden :
  «Vijf jaren zijn er verloopen sedert wij een algemeen
  verslag over onze scholen leverden. De veranderingen en
  verbeteringen in dat tijdsverloop daargesteld en waarop wij
  in ons tegenwoordig verslag wijzen zullen, kunnen weinig
  of veel geacht worden, alnaarmate de verwachting of eischen
  hooger of lager gesteld zijn. Verlangt men dat hier de
  snelle vorderingen van de eerste jaren in dezelfde mate
  zullen voortgaan; wil men dat het onderwijs hier in 5 jaren
  zal verbeteren en tot een ontwikkeling komen, als in Europa
  tienmaal zooveel tijd vordert, dan zijn zeker de uitkomsten
  beneden de verwachting en moeten wij beschaamd staan,
  als wij in dit verslag weder de waarheid onverbloemd zullen
  mededeelen. Maar bedenkt men dat het onderwijs hier nog
  voortdurend te kampen heeft met den tegenzin der hoofden
  en van vele ouders, met gebrekkig opgeleide of niet opgeleide meesters, en met weinig en slechte hulpmiddelen bij
  het onderwijs, dan zal men de uitkomsten al zeer bevredigend vinden».
  Dat met deze woorden niet te veel gezegd is, blijkt uit de
  volgende bladzijden. Hulde wordt gebracht aan resident Jansen.
   Voor de verbetering van schoolgebouwen en meubilair, voor
  geregeld schoolbezoek en last not least voor de verbetering van
  1) Onder deu titel van dit stuk staat gedrukt: 1861. Dit is vermoedelijk
  een fout, want hot vorige verslag, waaruit wij reeds citeerden, kwam reeds
  in het laatst van 1854 bij bestuurders in, terwijl het volgende blijkens den
  aanhef vijf jaren later is geschreven. Waarschijnlijk werd het in 1858 opgesteld.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  487
  
  de hulpmiddelen bij het onderwijs heeft hij veel gedaan. In de
  brieven van Graafland komt zijn naam gestadig voor en met
  groote waardeering wordt gesproken van den steun, hem door
  den resident verleend, niet het minst door hem krachtig aan te
  moedigen. In het laatstgenoemd verslag (pag. 107) lezen wij:
  «Langen tijd was het daarmede (n.1. met de hulpmiddelen bij
  het onderwijs) treurig gesteld. Er was wel overvloed van boeken,
  maar de verscheidenheid ontbrak en de doelmatigheid liet te
  vvenschen over. De spelboeken bij het voorbereidend leesonderricht in gebruik, waren dorre woordenlijsten en de leestafels
  van Br. Roskott (directeur van de kweekschool van het N.Z.G.
   voor onderwijzers te Ambon) werden te zeldzaam gebruikt en
  de bekostiging daarvan bracht te veel moeite met zich, dan dat
  zij in de leemte hadden kunnen voorzien. Van de woordenlijsten ging het kind over in het leesboek van Wester door
  Le Bruyn (weder een zendeling van het N.Z.G.) vertaald: *Ik
  wil een goed kind worden», en niet zooals men kwaadwillig
  heeft willen uitstrooien in het Nieuwe Testament. Dat mocht
  vroeger op de Sangi eilanden hier en daar plaats vinden '), in
  de Minahassa was dit niet het geval. Toch voldoet ook dat
  boekje niet genoeg als schoolboek. Verder had men nog: «Het
  leven van Jezus», «De geschiedenis van Jozef», naar Hulshoff, en
  «Bijbelsche verhalen», naar het «Geschenk voor kinderen»; maar
  de taal, inhoud en strekking konden niet gezegd worden bruikbaar en doelmatig te zijn. Zoo was het nog voor vijf jaren.
  Thans mogen wij in dit opzicht aangenamer berichten indienen,
  omdat in dien toestand een groote verbetering heeft plaats gevonden. Voor het onderricht in de beginselen van het lezen
  bestaat een reeks van spel- en leesboeken in drie stukjes, geheel ingericht naar de klankmethode. De overgang van het
  derde spel- en leesboek tot het straks genoemde leesboek heeft
  thans geen bezwaar meer in. Dat boek zelf heeft een verbetering
  ') Dit geschiedde inderdaad, omdat men niet anders had. De schrijver van
  dit hoofdstuk is in het bezit van eenige losse bijbladen met daarbij behoorende
  speloefeningen, op de Sangische scholen gevonden, toen daar in 1857 het
  Zendingswerk weder werd hervat. Deze uiterst gebrekkige hulpmiddelen bij
  het leesonderwijs wekken verbazing en bewondering. De zeer onvoldoende
  geestelijke verzorging dezer eilanden zou het geheel te niet gaan der scholen
  genoegzaam verklaren. P^n dat men, met zoo gebrekkige hulpmiddelen
  arbeidende, al niet veel eerder het bijltje er bij neerlegde wekt verbazing.
   Volharding is dm een deugd, die toch onder
  Indiërs ook nog wel voorkomt.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  488
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA:
  
  ondergaan en zoo hopen wij het eerlang uit Nederland te ontvangen. Bovendien is er nog een ander en meer ontwikkelend
  leesboek vervaardigd en in gebruik gekomen, getiteld: «Over
  den mensch, de dieren en de planten», een natuurlijke historie.
  De oplage daarvan, 1000 exemplaren, was echter dadelijk uitverkocht en thans is er allerwege gebrek aan. Eindelijk zijn nog
  als welkome lievelingen ontvangen de «Bijbelsche geschiedenissen > naar Barth, die hier in een lang gevoelde behoefte voorzien zullen. Overigens spreekt het vanzelf, dat in onze scholen,
  zijnde nog hulpmiddelen en soms grondslagen van ons.Zendingswerk, ook in den Bijbel en bepaaldelijk in het Nieuwe Testament
  gelezen wordt, terwijl voor het onderwijs in de Bijbelsche geschiedenis ook tamelijk algemeen gebruikt wordt gemaakt van
  het vragenboekje van Wester.
  Verder wordt nog vermeld, dat een reeks van rekenboeken
  in drie stukjes, waaraan nog een vierde wordt toegevoegd en
  een zangboekje, gedrukt met Maleische twee- en driestemmige
  stukjes, «die overal gretig ontvangen worden», gereed zijn, terwijl
  van een handleiding tot de aardrijkskunde het eerste stukje, de
  wiskundige aardrijkskunde bevattende, dezer dagen ter perse gezonden werd».
  Wij mogen niet verder citeeren. Het geheele verslag toont,
  dat men krachtig streefde naar verbetering en over de verkregen
  resultaten nog allerminst voldaan was.
   Waarom heeft de Regeering dit streven niet verder aangemoedigd? Waarom heeft zij de Zending niet althans haar gang
  laten gaan? Deze vragen te stellen heeft beteekenis ook nog
  voor het heden, want de geest, de stemming, die er toe leidde
  dat men belemmerend in den weg trad, is ook nu nog niet
  geheel verdwenen. Voor een Koloniale Regeering schijnt het wel
  bijzonder moeilijk, voor het particulier initiatief ruimte te laten.
  Dezelfde resident Jansen, die zoo duidelijk toonde het belang
  van het onderwijs te verstaan, heeft de politiek ingeluid, die er
  toe strekken moest de zendelingen te vervangen door van staatswege aangestelde en bezoldigde godsdienstleeraars en de scholen
  tot Gouvernementsinrichtingen te maken. In 1859 schreef de
  heer Jansen in een voor de Hooge Regeering opgesteld rapport:
  «Bedrieg ik mij niet, dan moet men zich van den arbeid en
  het streven van het Genootschap of deszelfs zendelingen de
  volgende voorstelling maken. Het hoofddoel is otn on-Christenen
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  489
  
  tot Christenen te bekeeren en het onderwijs is een der hulpmiddelen, welke daartoe gebezigd worden. Naarmate de bekeering
  plaats heeft, over het geheel of in een onderdeel, treden het
  Genootschap en deszelfs zendelingen terug en zetten hun werk
  elders voort, de bekeerden overlatende aan eigene krachten en
  de zorgen van het Bestuur.
  Het Zendelinggenootschap heeft een eigenaardige roeping,
  zich oplossende in een bepaalden binnen zekere grenzen beperkten werkkring.
  Hetzelve behoort dus in de zorg noch voor de openbare
  godsdienstoefening, noch voor het openbaar onderwijs, het
  Gouvernement te vervangen.
   Beider verplichtingen ter zake sluiten zich aan elkander aan,
  doch mogen zich niet vermengen, of met andere woorden, waar
  de taak van het Genootschap eindigt, begint de directe zorg
  van het gezag.
  Het einde van die taak is de volbrenging van het bekeeringswerk en daarmede houdt ook op de aanwending van het onderwijs ais hulpmiddel tot Evangelisatie».
  Deze woorden hebben althans het voordeel, dat ze volkomen
  duidelijk zijn. De schrijver herhaalt ze in een «Bericht, consideration en advies,» opgesteld naar aanleiding van een hem
  toegezonden bezwaarschrift van bestuurders X. Z. G. dd. 24
  Juli 1858.
  De resident was tot de zeker niet onjuiste meening gekomen,
  dat de onderwijzers, zoowel die aan de Gouvernementsscholen
  als die van het N. Z. G. te laag bezoldigd werden. In zijn bovengenoemd rapport van 18 Februari 1857 handelt hij over «den
  toestand van het inlandsch Christenschoolwezen in de Minahassa
  en over het lot der inlandsche schoolmeesters, over de geringheid van hun loon en over de noodzakelijkheid van stelselmatige
  regeling van deze aangelegenheid». Dit stuk zelf is niet ter
  beschikking van den schrijver van dit hoofdstuk gesteld. Maar
  uit het genoemde «Bericht enz.» blijkt, dat de resident voorstellen
  heeft ingediend tot verhooging van het salaris der Gouvernementsonderwijzers, terwijl er reden is te vermoeden dat ZHEGestr.
  bovendien heeft gehandeld over vervanging van Genootschapsdoor Gouvernementsscholen. De inhoud van dit rapport schijnt
  echter op een den resident onbekende wijze aan bestuurders
  van het X. Z. G. medegedeeld te zijn. Dezen althans vragen
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  \
  490
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   zeer beleefd «dat zij op hetgeen aan de Regeering omtrent de
  scholen in de Minahassa wordt bericht of voorgedragen, mochten
  worden gehoord. Met het verslag van den heer Buddingh, ') zijn
  wij geheel onbekend. Wij zouden wenschen er kennis van te
  kunnen nemen, om er bij hetgeen wij voor de verbetering van
  het onderwijs in de scholen wenschen uit te voeren, winst mede
  te doen
  Bovendien zonden Bestuurders dan in hetgeen
  wij voor de scholen doen overeenstemming met de Regeering
  kunnen bewaren, waarnaar zij streven en die zij voor de goede
  inrichting van den gang van het onderwijs zoo wenschelijk
  achten. Het is daarom, dat Bestuurders aan Uwe Excellentie
  nog verzoeken, dat zij van hetgeen aan de Regeering omtrent
  de door hunne zendelingen in de Minahassa of elders opgerichte
  scholen bericht of voorgedragen wordt, kennis mogen ontvangen
  teneinde daarop gehoord te worden».
   De resident komt tegen dezen wensch van bestuurders in
  verzet. Hij legt de zaak zoo uit, dat bestuurders, omdat zij niet
  in staat zijn hun onderwijzers behoorlijk te salarieereu, de
  Regeering wil bewegen dit ook tegenover haar dienaren na te
  laten. Hij schrijft dan verder: «Ik acht het mijnen plicht de
  Regeering te waarschuwen tegen het toegeven daaraan, al ware
  het ook slechts in schijn, want zij zou later gewis, maar misschien te laat, beklagen hare vrijheid van handelen opgeofferd
  en haren wil aan banden gelegd te hebben. Juist thans nu er
  sprake is van regeling ook met het oog op de toekomst, nu
  een s t e l s e l moet worden aangenomen, behoort de Regeering
  te toonen, dat zij onbelemmerd vrijheid in de uitoefening van
  hare taak wenscht te behouden en dat, zoo zij erkentelijk is
  voor het vele goede door het Zendelinggenootschap in de Minahassa gesticht, zij hetzelve daarom geen rechten toekent buiten
  den kring van deszelfs bevoegdheid, noch hetzelve verlangt toe
  te laten tot medebestuur over dit gewest».
  Van het verzoek kennis te mogen erlangen van alles wat aan de
  Regeering omtrent de scholen wordt verricht of voorgedragen zegt de
  resident, dat het getuigt «van een zucht tot aanmatiging en van een
  neiging tot bemoeiing met Regeeringszaken, waaraan volgens mijn
  bescheiden meening in het minst niet moet worden toegegeven».
  l) Ds. S. A. Buddingh maakte tusschen 1852 en'57 eon inspectiereis door
  Indië en i-apporteerde aan de Regeering o. a. over liet Zendingswerk in de
  Minahassa.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAIIASSA.
   491
  
  Nu had de resident niet alleen voorstellen gedaan om de
  salarissen der Gouvernementsonderwijzers te verhoogen, maar
  bovendien maatregelen genomen, waardoor de Genootschapsonderwijzers in hun inkomsten werden benadeeld. De levering
  van twee gantang rijst per maand was verboden geworden, terwijl uitdrukkelijk was voorgeschreven, dat voortaan schoolkinderen
  geen diensten van welken aard ook mochten bewijzen aan hun
  onderwijzers.
  Van de rijstleverantie wordt gezegd, dat ze reeds vrijwel in
  onbruik was geraakt; van de diensten der leerlingen, dat ze tot
  misbruik aanleiding gaven. Licht mogelijk dat er eenige waarheid is in deze beweringen. In elk geval, laat ons aannemen,
  dat ze volkomen juist zijn. Maar had dan de resident het recht,
  deed hij verstandig, plotseling een streep te halen door regelingen
  die onder de auspiciën van zijn voorgangers, en voorwaar niet
  alleen van de minsten onder hen, tot stand waren gekomen en
  waardoor een poging werd gedaan de bevolking zelf een voorrecht te laten betalen, dat zij boven bijna alle andere inwoners
  van Indië genoot? Indien de resident waarlijk afdoende redenen
  had om te handelen als hij deed, had hij dan niet ernstig moeten
  overwegen hoe hij de Genootschapsonderwijzers schadeloos kon
  stellen, in plaats van zich te bepalen tot de opmerking, dat het
  Genootschap dan maar het aantal van zijn scholen van 100
  op 80 terug moest brengen en zijn uitgaven daarvoor met
  ƒ3600.— 'sjaars vermeerderen? *) Een poging van bestuurders
  om de Regeering te bewegen, den ouden toestand te herstellen,
  mocht niet baten. Waarschijnlijk had zij daarvoor goede redenen.
  Maar betwijfeld mag worden of zij verstandig deed, toen zij
  besloot aan te sturen op vervanging der Genootschaps- door
  Gou vernemen tsscholen.
   En indien de Regeering dan nog maar duidelijk had verklaard
  wat zij wilde. Men wist, dat ernstig gedacht werd over een
  krachtige actie der Regeering ten behoeve van het onderwijs
  aan Inlanders; in de Staten-Generaal werd voortdurend daarop
  ') Men weet dat thans niet alleen de onder leiding der Regeering staande
  volkascholen op soortgelijke wijze door bijdragen der bevolking worden
  bekostigd, maar dat de voor Soemba en Flores geldende subsidieregeling
  de beheerders der daar gevestigde particuliere scholen verplicht om zulke
  bijdragen van de bevolking te vragen. Eenige jaren geleden beoogde de
  Reg. deze methode in te voeren in alle streken, waar partinulire scholen
  bestaan.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  492
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   aangedrongen. Maar of aan dezen aandrang gevolg zou worden
  gegeven, en op welke wijze, daarvan wist men niets. Natuurlijk
  was er reden te verwachten, dat de Regeering rekening zou
  houden met wat door particulieren op het gebied van onderwijs tot stand wordt gebracht. Bestuurders van het Genootschap
  behoorden althans voor de groote meerderheid niet tot degenen
  die in Nederland den strijd hadden aangebonden voor de Christelijke school; en al hebben zij gestreden voor het behoud van
  het godsdienstig karakter der school in de Minahassa en
  van het opzettelijk godsdienstonderwijs, zij waren tot overleg
  met de Regeering ten volle bereid. Deze echter stelde zich op
  het standpunt, dat zelfs elk overleg met particulieren, die op
  het gebied van het onderwijs voor Inlanders ervaring hadden
  en daar hun sporen hadden verdiend, niet strookte met Haar
  waardigheid (ook de Minister schreef in dien geest) en liet het
  N. Z. G. in een onzekerheid, die op de ontwikkeling van het
  onderwijs een hoogst verderfelijken invloed moest oefenen.
  Het Genootschap begon met een poging tot overleg. Den
  20"™ Juli 1863 diende het bij den Minister het tweeledig voorstel in, om öf al de scholen in de Minahassa onder het bestuur
  des Genootschaps te brengen met toekenning eener jaarlijksche
  toelage, öf al de scholen van het Genootschap aan het Gouvernement over te dragen, onder voorwaarde dat de meesters op
  de Genootschapskweekschool gevormd, de zendelingen met het
  toezicht belast en de leervakken niet verminderd zouden worden
  door de bijbelsche geschiedenis uit te schakelen. Natuurlijk kon
  de Regeering evenals in Nederland over de bijzondere scholen
  toezicht uitoefenen.
   Dit voorstel zond de Minister aan den Gouverneur-Generaal,
  maar het eene jaar na het andere ging voorbij en, hoewel men
  herhaald om antwoord verzocht, men hoorde niets. Op de scholen
  had dit hardnekkig zwijgen een nadeeligen invloed en op de
  kweekschool niet minder. Alle voorstellen tot verbetering, alle
  pogingen van Graafland om vooruit te komen, werden natuurlijk
  van Holland uit beantwoord met een verwijzing naar het antwoord der Regeering, dat men wachtende was. Ten einde raad
  stelde Graafland in '69 voor het aantal leerlingen der kweekschool op 40 te brengen en in verband daarmede gebouwen en
  personeel uit te breiden; hij wilde trachten het noodige geld
  in Indië te vinden en de jaarlijksche uitgaven door het aanlegDownloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  493
  
  gen van een koffietuin te bestrijden. Bestuurders begrepen dat
  zij Graafland moesten steunen en stelden in Juli '70 ƒ 2000.—
  te zijner beschikking; toen eindelijk in September van dat jaar,
  dus z e v e n j a r e n na i n d i e n i n g van h u n v o o r s t e l , het
  antwoord der Regeering ontvangen werd. Zonder eenige vermelding van redenen werden beide voorstellen afgewezen, en
  ook niets anders daarvoor in de plaats gesteld.
   Deze houding der Regeering prikkelde het Genootschap tot
  nieuwe krachtsinspanning. De uitgaven voor de kweekschool
  wilde men van ƒ2000.— op ƒ7000.— 's jaars brengen; aan
  de onderwijzers een traktement geven van ƒ 10.— 's maands,
  waardoor de jaarlijksche uitgaven voor de scholen van ƒ6200.—•
  op ƒ 15000.— zouden komen. Maar terwijl men daartoe een
  beroep deed op de offervaardigheid van belangstellenden, dat
  wel belangrijk maar niet voldoende resultaat opleverde, verschenen nieuwe wolken aan den hemel. Het bleek namelijk, dat
  reeds bij Kon. besluit van 30 Mei 1868, dus ruim twee jaren
  voor men bestuurders inlichtte, het Inlandsen onderwijs voor
  Indië geregeld was, welk besluit men echter pas in Indië publiceerde in 1871, Staatsblad van 3 Mei N°. 104. Van dat alles
  had men het Genootschap geheel onkundig gelaten. Den 1*"™
  December 1872 bepaalde de Gouverneur-Generaal, dat er te
  Tondano een Goiivernementskvveekschool zou worden opgericht,
  waarvoor ƒ36000.— 's jaars werd uitgetrokken. De ƒ 500.—,
  die het Genootschap sedert 5 jaren van de Regeering kreeg
  voor opleiding van onderwijzers voor de Gouvernements- en
  negerischolen, zouden nu vervallen en wat zou men, tegenover
  deze sommen, door de Regeering beschikbaar gesteld, doen met
  een kweekschool, waaraan men jaarlijks niet meer dan ƒ 4380.—
  ten koste kon leggen ? En wat de scholen aangaat, het Gouvernement bood den kvveekelingen (in Indië de titel van Inlandsche
  onderwijzers van den laagsten rang) een maximum salaris van
  ƒ 15.— per maand, den hoofdonderwijzers ƒ 50.— en gaf
  f 290.— per jaar voor schoolbehoeften aan elke school. Het
  was te voorzien, dat de beste Genootschapsondervvijzers naar
  het Gouvernement zouden overloopen.
   «Al stond hier nu ook tegenover, dat het Gouvernement een
  schoolgeld eischte, afdalend van ƒ 1 . — tot 10 cent per maand, terwijl
  de armen gratis onderwijs ontvingen, de massa des volks behoorde
  juist tot de klasse, die 10 cents of niets betaalden en daar zij de
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  494
  
  DE l'ROTESTANTSHHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  schoolbehoeften present kregen (op de gratis openstaande Genootschapsscholen schenen deze nogal duur te zijn) was het te verwachten, dat de meeste kinderen naar de Gouvernementsscholen
  zouden gezonden worden. Het beste was dus de kweekschool te
  sluiten en van die van het Gouvernement gebruik temaken; men
  kon dan het daardoor vrijgevallen geld besteden om op de 110
  scholen, die men voorshands wel zou moeten aanhouden, de traktementen te verhoogen. «Met alle bescheidenheid» betuigde men den
  Minister van Koloniën het leedwezen des Bestuurs «over het
  geheel ignoreeren» bij deze regeling van het Genootschap, hetwelk zooveel voor het onderwijs verricht had; maar dit baatte
  natuurlijk weinig bij een Regeering, die door een overeenkomst
  met het Genootschap den lande aanzienlijke sommen had kunnen,
  maar niet had willen besparen en niet genegen bleek voor een
  volk, hetwelk reeds zulke vorderingen in beschaving gemaakt
  had, een uitzondering ten opzichte van het godsdienstonderwijs
  te maken. Neen, de Minahassa moest over één kam geschoren
  worden met Java, Sumatra en Borneo en het Genootschap
  moest maar zien hoe het er kwam». (Kruyf, Geschiedenis van
  het N. Z. G., pag. 371).
   Graafland zou door dit besluit buiten betrekking komen, maar
  hoopte dat hij tot Directeur der Gouvernementskweekschool zou
  worden benoemd en deed daartoe strekkende stappen. Hoewel
  hij bij de Regeering zeker geen persona ingrata was en als
  onderwijzer een welverdiende reputatie genoot, benoemde men
  hem niet. De zendelingen opponeerden krachtig tegen de sluiting
  der kweekschool en zoo bleef Graafland voorloopig waar hij was.
  Maar hij bleef allerminst als een onwillige. Integendeel, hij
  ontwikkelde groote activiteit. Een verbetering van de gebouwen
  der kweekschool werd hem toegestaan en hij toog dadelijk aan het
  werk. Maar vooral was hij er op bedacht, om voor het Zendingsonderwijs een eigen plaats te veroveren. Met overtuiging
  handhaafde hij het godsdienstig karakter van dit onderwijs. Maar
  tevens trachtte hij het op zoodanige wijze te ontwikkelen, dat
  inderdaad van Inlandsch onderwijs gesproken zou kunnen worden.
  De komende Gouvernementschool zou (het was niet moeilijk dit
  te voorzien) een inrichting worden, waar lezen, schrijven, rekenen
  en nog veel andere nuttige kundigheden werden onderwezen ;
  alles veel beter dan de Zendingsschool, betere lokalen, betere
  meubelen, betere leermiddelen en beter onderlegde onderwijzers.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PKOTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  495
  
  Had de Zending tot nu toe nog niet veel anders gedaan dan
  Westersch-Europeesche scholen in Indië oprichten, het Gouvernement zou in deze richting nog veel verder gaan. Graafland
  had daartegen steeds geopponeerd; hij zou nu trachten te toonen,
  dat het anders kon en dus ook anders moest.
   In een artikel «Over het onderwijs voor Inlanders», opgenomen
  in «Mededeelingen» 24'" jaargang pag. 230, zet hij zijn denkbeelden uiteen. Wegens het belang van het onderwerp zal men
  hier een vrij lang citaat verontschuldigen. De schoolorde denkt
  Graafland zich als volgt:
  «Drie dagen van de week worden de gewone schoolvakken
  behandeld naar een ontwikkelende methode, zoodat sleur blijft
  buitengesloten. Tot die schoolvakken behooren alweder lezen,
  schrijven en rekenen, waarover nader meer; verder: teekenen,
  zingen, aardrijkskunde van de Minahassa en Nederlandsch-Indië;
  en voorts algemeene notie van natuurkundige aardrijkskunde,
  van lucht, water, aarde en voortbrengselen uit planten en delfstoffen tot zoover als de onderwijzers het brengen kunnen. Er
  wordt op die school veel g e s p r o k e n en s p r e e k o e f e n i n g e n
  worden bij vele leervakken toegepast. Verder wordt er veel
  verteld door den onderwijzer en weergegeven door den leerling,
  De stof, die de bijbelsche geschiedenis, welgekozen, daartoe
  aanbiedt, is uitnemend geschikt om de levendige actie, de ware
  voorstelling van gemoedsbeweging en de zedekundige leerstof
  daarin vervat.
   Dat ik de gewone schoolvakken wensch te behouden, is om
  de ontwikkeling, die ik beoog, en waartoe die vakken mij dienstig
  kunnen zijn. Zij zijn mij middelen, geen doel. De tijd, daaraan
  besteed, is reeds de helft minder dan die er tot nu toe voor
  gebruikt wordt. Dit geldt de leeruren; maar behalve dat zijn
  de oefeningen zelve meer op dadelijk nut gericht, zoodat b.v. bij
  het schrijven de geestdoodende verbindingen van lettervormen
  plaats maken voor het leeren van letters en oefeningen in het
  lezen. Vandaar de schrijf-leesmethode. Wat het rekenen aangaat,
  behoort het tot de gunstige verschijnselen van onzen tijd, dat
  de tegenwoordige methode meer gericht is op rekenen, en dat
  langs logisch ontwikkelenden weg, dan op cijferen. Men vormt
  daardoor wel minder de fameuse cijferaars, die behagen vinden
  in reuzensommen, maar het begrip wordt thans meer ontwikkeld
  en de toepassing op gevallen in het leven, laat zich daar geen
  Dl. 80.
  33
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  496
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   jaren wachten als vroeger. Voor het lezen behoef ik zeker allerminst te pleiten, dewijl dit wel het voornaamste middel tot
  ontwikkeling mag genoemd worden en onze tegenwoordige leesleerboekjes, ook in het Maleisch, geheel op ontwikkeling van het
  kinderlijk denk-, wil- en gevoelvermogen zijn gericht. Ieder onderwijzer weet bovendien, hoe die elementaire vakken van dadelijke
  toepassing zijn tot vorming van het leven. Aanleiding tot spreken
  en leering vindt hij overal en bovendien biedt de leesstof hem
  daartoe de beste gelegenheid aan. Wel ontbreekt het den Inlandschen onderwijzer veelal aan tact om daarvan genoegzaam
  partij te trekken, en hij zou zonder dergelijke aanleiding weinig
  te voorschijn brengen van het veld zijner denkbeelden, dat niet
  zeer wijd van omvang is, maar daarom is het te eerder een
  behoefte, dat de leerlingen in de leesstof gedurig nieuwe stof
  vinden voor het denken en dat langs dien weg ook hunne kennis
  vermeerderd wordt.
  De drie overige dagen der week worden grootendeels gebezigd
  voor of in verband met de opleiding tot industrieele oefeningen.
  Daartoe reken ik als gewoon schoolvak: het teekenen. Het nut
  van dit onderwijs tot oefening van het oog en de hand, het
  waarnemen en nabootsen van vormen, en de ontwikkeling van
  het schoonheidsgevoel, behoef ik niet aan te toonen. Het teekenonderwijs dient om de leerlingen te oefenen in het teruggeven
  van de voorwerpen, op de lei of op het papier en dus is het
  niet voldoende, dat zij teekeningen maken naar het voorbeeld,
  maar zij moeten dit kunnen naar de natuur, de werkelijkheid.
  De mat b.v. die zal gevlochten worden, moet eerst op het bord
  geteekend en door de kinderen op de lei nageteekend worden.
  Later teekenen de kinderen de figuren der mat eerst naar een
  opgehangen model, om daarna de mat zelve te vervaardigen.
   Zoo dient de toepassing van het teekenen ook te zijn omtrent
  andere voorwerpen, die zullen vervaardigd worden.
  Dus wordt elk der drie schooltijden aangevangen met oefening
  in het teekenen.
  Daarop laat ik volgen rekenen uit het hoofd, ook wel een
  gewoon schoolvak, maar waarvoor op de Inlandsche school bepaalde tijden dienen te worden aangegeven, anders wordt het
  door de onderwijzers verwaarloosd. De zelfwerkzaamheid, die
  daarbij ook van de zijde des onderwijzers gevorderd wordt is,
  — treurig genoeg! — meestal oorzaak, dat het van de gewone
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  497
  
  schoolvakken wordt uitgesloten. Toch wordt dit onderwijs rechtstreeks in verband gebracht met het industrieel onderwijs, omdat
  daarbij als hoofdzaken gelden de behandeling van maat en inhoud,
  van gewicht, van geld en waarde, met de noodige toepassing
  op gevallen van het dagelijksch leven.
  Eindelijk laat ik op die dagen vertellen. Voor de kleinen
  wensch ik volkslegenden, fabelen, enz. gebezigd te zien als leerstof; voor de grooteren een bloemlezing van de bijbelsche geschiedenis, zooveel mogelijk in samenhang en naar tijdsorde.
  Daarop volgt de gewone uitspanning voor spelen en gymnastiek.
   Na de uitspanning komen de oefeningen in handenarbeid aan
  de beurt, waarvoor van ieder der drie schooltijden twee uren
  gebezigd worden.» (pag. 251 s. q.)
  Noode onthouden wij ons van verder citeeren. Dit alles werd
  geschreven in Juni 1879. Zeker, de Zending had van den aanvang af haar scholen volgens deze beginselen of althans soortgelijke moeten inrichten. Maar erkend moet worden, dat het
  haar ten eenenmale ontbrak aan de daarvoor geschikte onderwijzers en dat zij nooit tot schoolstichting zou zijn gekomen,
  als zij dadelijk zich zoo hooge eischen had gesteld. Misschien
  moet het dus gelukkig genoemd worden, dat de Zending zich
  niet dadelijk bewust was van de consequentie, waartoe haar beginselen haar moesten brengen. Maar ten slotte is de lijn dan
  toch doorgetrokken en aan Graafland komt de eer toe, dat hij
  de eerste ernstige poging heeft gedaan om deze beginselen in
  praktijk te brengen. Of hij daarbij gelukkig is geweest mogen
  meer bevoegden beslissen. Dat hij met groote energie (hij had
  toen reeds bijna 30 Indische dienstjaren achter zich) een zware
  taak koos, zal wel niemand tegenspreken ; en ook niet, dat het
  voor Indië een weldaad ware geweest, indien men meer naar
  hem geluisterd had.
  Voor wij deze afdeeling besluiten, nog een tweetal opmerkingen,
  de eene aan het adres der Regeering, de andere aan dat van
  bestuurders van het N. Z. G.
   Aangezien de Regeering nu voor het onderwijs zou zorgen,
  hadden bestuurders van het N. Z. G. den Minister van Koloniën
  verzocht om, zoolang het Gouvernement zulks niet deed, de
  bijzondere scholen te ondersteunen. In October 1873 werd de
  begrooting voor Nederlandsch-Indië aan de Tweede Kamer voorgelegd en waarlijk, er was voor dit doel ƒ40.000.— uitgetrokken,
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  498
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  zoodat, ging de post er door, aan de 117 Genootschapsscholen
  in de Minahassa daarvan nog al wat ten deel zou kunnen vallen.
  Wel werd geëischt, dat op gesubsidieerde scholen geen «godsdienstig» onderwijs mocht worden gegeven, doch het was de
  vraag of de Regeering bij hare oude opvatting van dat gevreesde
  element zou volharden. Den 16^*" October 1873 verzond daarom
  het Genootschap een adres aan de Tweede Kamer, waarin o.a.
  gevraagd werd of een openingsgebed, bijbelsche geschiedenis en
  spreuken uit de Heilige Schrift, als schrijfvoorbeelden gebruikt,
  het onderwijs als godsdienstig zouden doen aanmerken. Zoo ja
  dan verzocht men der Kamer den Minister in overweging te
  geven het subsidie niet afhankelijk te stellen van het geven van
  godsdienstig onderwijs, of anders een nauwkeurige omschrijving
  te geven van hetgeen men in Indië al dan niet onder zulk
  onderwijs zou moeten verstaan.
   Het mocht alles niet baten. Evenals hier te lande moest er
  voor gezorgd, dat «andersdenkenden» niet gekwetst konden worden
  en hoewel met name in de Minahassa dezelfde Christenkinderen
  als voorheen de school zouden blijven bezoeken en er dus niemand
  te kwetsen viel, toch zou het Christendom van de school worden
  geweerd en het onderwijs moest «neutraal» zijn. Wie er belang
  in stelt te weten, hoe die neutraliteit in praktijk werd gebracht,
  leze in «Mededeelingen» deel 17 een tweede adres, 1 December
  1873 door het Genootschap aan de Tweede Kamer gezonden.
  Op de lijst der schoolboeken, aan welke men op de Gouvernementsscholen gebonden was, kwamen er ook enkele voor
  van Graafland, doch daaruit was alles geschrapt wat slechts een
  Christelijke tint had; zelfs de naam van Jezus mocht, al werd
  Hij uitsluitend als een voorbeeld van barmhartigheid genoemd,
  in deze boeken niet voorkomen. Voor gedrochtelijke en vaak
  onkiesche Mohammedaansche verhalen was men echter (het wordt
  met voorbeelden aangetoond) niet zoo bang. De Regeering trok
  jaarlijks uit de kofflekweekende Minahassa 5 ton gouds, die (wij
  zijn nog in de dagen van het «batig slot»), althans aan Nederland ten goede k o n d e n komen; maar van al dit geld zou geen
  duit ten goede komen aan de niet-neutrale scholen in dit gewest.')
  Maar bestuurders van het N. Z. G. gaan naar het schijnt ook
  i) Er gingen reeds spoedig stemmen tegen deze handelwijze op, o. a.
  Mr. P. A. v. d. Lith in zijn „Nederl. Oost Indië'', Doesburg 1877, blz. 385 en
  de Raad van Tndië Gallois in zijn rapport vu it I892.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   499
  
  niet vrij uit. Met een ƒ 25.000.— 's jaars zou er in dien tijd up
  het gebied van het onderwijs in de Minahassa nog heel veel
  tot stand zijn gekomen. Kon nu waarlijk het N. Z. G. het bedrag
  voor dit doel niet afzonderen ? Zeker, bestuurders hebben herhaaldelijk een beroep gedaan op de offervaardigheid van Nederland.
  Maar deden zij het op de rechte wijze en klopten zij aan bij
  de juiste adressen ? Nu, na zooveel jaren deze vraag nog te
  beantwoorden is moeilijk. Maar wie de kerkelijke toestanden in
  het Nederland dier dagen kent en weet welken invloed zij oefenden
  in de kringen des Genootschaps, zal, wanneer hij Graafland hoort
  klagen over te weinig steun uit Nederland, wellicht wel eens
  denken aan de bijbelsche gelijkenis van het «huis, dat tegen
  zichzelf verdeeld is».
  II.
  De o v e r d r a c h t d e r g e m e e n t e n en d a a r n a.
  a. E v a n g e l i s a t i e (kerkelijke gemeenten).
  De geldelijke moeilijkheden van het N. Z. G., die het dwongen
  tot de overdracht der Christengemeenten in de Minahassa aan
  de Frotestantsche Kerk in Nederl. Oost-Indië, kunnen wij hier
  onbesproken laten. Alleen zij vermeld, dat de Zending in de
  Minahassa in dien tijd van ƒ 32.000.- tot ƒ40.000.— 's jaars kostte.
  Nu rijst de vraag, waarom niet de gemeenten zoo waren geleid,
  dat zij zichzelf konden onderhouden. Gestadig was door bestuurders daar op aangedrongen en de zendelingen hebben krachtig
  in die richting gewerkt. Maar de tijden waren niet gunstig.
   Zware heeren- en cultuurdiensten belemmerden den oeconomischen
  vooruitgang van het land. Toen in Holland de toestand onhoudbaar
  werd, waren de gemeenten nog niet in staat de traktementen
  van hun Inl. voorgangers en de uitgaven voor de school op te
  brengen. *)
  •) Het is van beteekenis hier te vermelden, dat schijver van dit hoofdstuk
  inet den oud-Minister Fransen van de Putte kort voor diens overlijden een
  onderhoud had, waarin laatstgenoemde mededeelde, dat de toenmalige Director
  van liet N. Z. G., de Heer J. C. Neurdenburg, destijds bij hem op audiëntie
  was geweest en hem de vraag had voorgelegd, of niet een jaarlijksche ondersteuning aan het Genootschap ten behoeve van de gevestigde Chr. gemeenten
  in de Minahassa mogelijk was. De Heer V. d. Putte verklaarde, dat hij daaraan
  de voorkeur zou geven boven opnemen van de gemeenten in het kerkelijk
  verband. Hij wees ei- eohter op, dat hij in die dagen (het was in 1S73 of
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  500
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  De overdracht had nu geleidelijk plaats. In 1875 werden de
  zendelingen Tendeloo en Rooker, respectievelijk te Ajermaditli
  en Tondano, tot hulppredikers benoemd. Weldra volgde Brouwer
  te Langowan. In 1881 waren in plaats van zendelingen even
  zooveel hulppredikers gekomen en in het volgende jaar ging
  de laatste der hulpzendelingen (penoeloens) als «Inlandsen leeraar»
  in dienst der Staatskerk over.
   Deze geleidelijke overgang teekent den toestand en toont dat
  de geheele zaak praematuur was. De Protestantsche kerk in Indië
  is tot op den huidigen dag nog geheel een Staatskerk ; van
  eenige zelfstandigheid en zelfbeschikkingsrecht is althans in
  formeelen zin geen sprake. De kerkeraadsleden worden benoemd, niet gekozen en hebben geen recht predikanten te beroepen. Het Kerkbestuur te Batavia wordt door den Gouverneur-Generaal benoemd en heeft geen andere dan adviseerende
  bevoegdheid. Eerst sedert den laatsten tijd, nu ernstig overwogen wordt aan de Kerk zelfstandigheid te geven, wordt bij
  wijze van anticipatie door het Kerkbestuur zooveel mogelijk
  rekening gehouden met de wenschen der kerkeraden, terwijl de
  Gouv.-Gen. niet dan zelden van het advies van het Kerkbestuur
  afwijkt. Maar in het jaar 1875, toen de overdracht begon, was
  men zelfs nog zoover niet. Dat de geleidelijke overdracht
  mogelijk was toont, dat de ressorten nog vrijwel los van elkander
  waren; en Christelijke gemeenten in de Minahassa waren nog
  niet tot een volkskerk samengegroeid en in organisch verband
  gebracht. Dat om dit doel te bereiken leiding noodig is, dat
  men op den weg naar zelfstandigheid niet anders dan van stap
  tot stap kan voortschrijden, spreekt van zelf. De Zendingsarbeid
  in de Minahassa was, toen de overdracht voltooid was, juist
  50 jaren oud. Het antagonisme tusschen de acht verschillende
  stammen, die ieder hun eigen taal spreken, bemoeilijkt in niet
  geringe mate de wording van een volkskerk. Dat deze in zoo
  korten tijd nog niet tot stand was gekomen, spreekt vanzelf.
   Toch is de wording daarvan voor het geestelijk leven van overwegende beteekenis. De kerkelijke organisatie moet niet van
  buiten af worden opgelegd, maar wortelen in het geestelijk leven
  en daarvan de zooveel mogelijk adaequate uiting zijn. Er is veel
  1874) voor een dergelijk voorstel slechts eenige weinige stemmen in de Tweede
  Kamer zou kunnen verkrijgen en wees toen vermeerdering van het aantal
  hulppredikers met liet oog op de Minahassa als den eenigen uitweg aan.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  501
  
  overleg en tact noodig om onder een volk van geheel andere
  mentaliteit dan de onze (om van de zoozeer verschillende
  oeconomische toestanden maar niet te spreken) den rechten weg
  te vinden. Laat men de zaak voor wat ze is, stelt men het
  geestelijk leven der gemeenten niet in staat zich te uiten in
  eigen kerkelijke organisatie, dan handelt men als wanneer men
  een moeder belet haar kind te baren ; men vermoordt moeder
  en kind beiden. De vraag is nu of het Kerkbestuur, dat zelf
  niet vrij was noch is, het meest geschikte lichaam is om de
  zooeven beschreven taak te volbrengen. Dat het zich van zijn
  roeping in het geheel niet bewust was, kan niemand in redelijkheid beweren ; de instelling van kerkeraden was grootendeels
  de vrucht van den aandrang van het Kerkbestuur. Maar daarbij
  bleef het ook. En verder kon het Kerkbestuur ook eigenlijk
  niet gaan. Men kon toch moeilijk aan Inlandsche gemeenten
  meer geven dan men aan Europeesche toestond.
   Daarbij komt nog iets. Tegen Regeeringssubsidie aan kerken
  is geen bezwaar, mits dit subsidie de uitgaven niet volkomen
  dekt: m.a.vv., mits steeds de noodzakelijkheid blijft bestaan tot
  offervaardigheid te prikkelen. De zaak is van te meer beteekenis,
  omdat armenbedeeling in de Inlandsche gemeenten nog weinig
  noodig is en het de vraag is of ze noodig zal worden. Een
  christelijke gemeente, waar niet gecollecteerd wordt, is ondenkr
  baar; voor haar geestelijk bestand is een herhaald beroep op
  haar offervaardigheid wenschelijk. En als men dan niet behoeft
  te collecteeren voor de armen, laat men het dan des te meer
  doen voor de kerk en voor de verbreiding van het Evangelie.
  Nu heeft de overdracht der gemeenten ten gevolge gehad, dat
  de salarissen en de uitgaven voor dienstreizen der Europeesche
  hulppredikers en van de Inlandsche leeraars door de Regeering
  worden betaald. Op de offervaardigheid heeft dat niet gunstig
  gewerkt. De gemeenten van de Sangi- en Talauer eilanden, die
  80.000 zielen tellen, brachten in 1916 voor kerkelijke doeleinden
  en voor het onderwijs ƒ 40.000.— bijeen. Het zielental der Minahassische gemeenten is ongeveer 1\ maal zoo groot; daar werd
  echter nog geen ƒ 20.000.— in hetzelfde jaar gecollecteerd!
  Al wijzen deze cijfers op een tekort ten opzichte van de belangstelling in de Minahassa, daarmede is niet gezegd, dat de
  uitwendige belangen der gemeenten ten eenenmale verwaarloosd zouden zijn. Integendeel, bepaaldelijk de kerkgebouwen
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  502
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  zijn in de laatste jaren aanmerkelijk verbeterd. Een twintigtal
  jaren geleden werd, met uitzondering van eenige weinige hoofdplaatsen, overal voor kerk en school hetzelfde gebouw gebezigd.
  In dezen toestand komt thans hoe langer zoo meer verandering.
   Er verrijzen vaak zeer nette kerkgebouwen, terwijl een niet onaanzienlijk bedrag bijeen is om daarmede voort te gaan. Niettemin,
  al zijn dit verblijdende verschijnselen, toch blijft het feit bestaan, dat de Minahassa, waar de welvaart in den laatsten tijd
  zeer toegenomen is, voor eigen behoeften veel meer kan en
  moet offeren.
  Tijdens de overdracht kon reeds gezegd worden, dat de
  Minahassa gekerstend was. Toch waren er nog heidenen. In de
  opgaven omtrent gedoopten in die jaren vindt men dan ook
  telkens nog volwassenen vermeld. Het langst boden de Bantiks
  tegenstand; eerst in 1891 gingen zij in massa tot het Christendom
  ovef. Den stoot daartoe gaf hun districtshoofd, die ouderling
  was der gemeente te Menado.
  Evenals in de ressorten Ajermadidi, Tondano en Langowan
  werden overal, bij de overdracht, de daar arbeidende zendelingen door de Regeering tot hulppredikers benoemd. Daardoor
  bemerkten de gemeenten aanvankelijk ternauwernood de verandering, die had plaats gehad. De overgang in dienst van het
  Gouvernement bracht eenige verbetering in de financieele positie
  van de Europeesche leiders der gemeenten; niettemin heeft
  geen hunner dien overgang begeerd; velen hebben zich langen
  tijd daartegen verzet. Zij bleven in correspondentie met bestuurders van het N. Z. G. en al kwamen zij als hulppredikers
  onder voorzitterschap van den predikant van Menado jaarlijks
  in conferentie samen, niettemin bleef de oude Zendingsvereeniging in stand; leden waren, behalve genoemde predikant
  en de hulppredikers, de personen, die in dienst des Genootschaps in de Minahassa arbeidden en op haar jaarlijksche vergaderingen, waarvan de notulen aan bestuurders des GenootSchaps werden gezonden, werden speciaal de Genootschapsbelangen, weldra voornamelijk het schoolwezen, behandeld.
  