text: Bedoeld is hier het in artikel 7 van de Wet omschreven geval van een gemengd huwelijk*", waarbij de buitenlandse vrouw niet voor het Indonesisch staatsburgerschap
  van haar man opteert en krachtens de nationaliteitswetgeving van haar land van oorsprong haar - buitenlandse - nationaliteit blijft behouden c.q. hiervan geen afstand doet
  en dientengevolge buitenlandse blijft. Hierdoor is de mogelijkheid niet uitgesloten, dat
  de uit dit huwelijk geboren kinderen de status van bipatride bezitten, indien de nationaliteitswetgeving van hun moeder het mogelijk maakt, dat zij naast het Indonesisch
  staatsburgerschap van hun vader tevens de nationaliteit van hun moeder bezitten. Zou
  in het hierbedoelde geval de clausule worden opgenomen, dat de kinderen naast hun
  Indonesisch staatsburgerschap geen andere nationaliteit mogen bezitten, dan zou dit
  inhouden dat deze kinderen van hun Indonesisch staatsburgerschap worden beroofd,
  hetgeen mijns inziens als onbillijk zou moeten worden aangemerkt! Ik ben dan ook van
  mening, dat het optreden van bipatridie niet altijd kan worden voorkomen c.q. dit niet
  steeds als een onaanvaardbare situatie kan worden aangegemerkt. Het optreden van
  bipatridie in het hier geschetste geval is zeker niet onwaarschijnlijk te achten, gezien
  de heterogeniteit waardoor de bevolking van Indonesië zich kenmerkt, hetgeen de
  mogelijkheid tot het aangaan van gemengde huwelijken tussen Indonesische staatsburgers en buitenlanders in zich sluit. *" Wordt bovendien afgegaan op het door Indonesië in 1984 geratificeerde Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen van 1979, dan kan worden gewezen op het daarin opgenomen artikel
  
  942. Ko Swan Sik en Teuku Moh. Rhadie, Nationality, p. 167.
   943. Wat betreft het in artikel 13 omschreven geval dient erop te worden gewezen, dat in de praktijk aan
  de hand van het voor dit doel uitgegeven schrijven van de Minister van Justitie ernaar wordl
  gestreefd om het optreden van bipatridie te voorkomen. Zie § 8 van Hoofdstuk 5.
  944. Zie Ko Swan Sik en Teuku Moh. Rhadie, Nationality, p. 167.
  945. Zie hiervoor § 7.1.1 van Hoofdstuk 5.
  946. Zie hetgeen in § 2 van Hoofdstuk 3 naar voren is gebracht.
  "••-•.'
  
  320
  
  9 lid 2, dat inhoudt dat vrouwen gelijke rechten als mannen hebben met betrekking tot
  de nationaliteit van hun kinderen. Hierin kan een nadere bevestiging worden gezien van
  hetgeen in het voorgaande onder de aandacht is gebracht. Immers, de in bedoeld
  Verdrag voorkomende bepaling op deze aangelegenheid betrekking hebbende, is niet aan
  de voorwaarde gebonden, dat hierdoor geen bipatridie mag ontstaan. Aangezien dit
  Verdrag door Indonesië is geratificeerd mag worden aangenomen, dat Indonesië de
  daarin opgenomen bepalingen zal naleven.
   Vooral artikel 8 van de Wet - dat betrekking heeft op een vrouw die Indonesisch
  staatsburger is en met een buitenlander is gehuwd, die in principe haar staatsburgerschap blijft behouden - is zodanig geredigeerd, dat dit het verkrijgen van de staat van
  bipatride openlaat, een mening door Gautama gedeeld.*" Het beleid dat door de
  Indonesische overheid wordt gevolgd, is niettemin erop gericht het optreden van
  bipatridie zoveel mogelijk te voorkomen. Dit heeft geleid tot het opnemen van een "stok
  achter de deur" in artikel 17 sub b, krachtens welk artikel het niet prijsgeven of
  opgeven van een andere nationaliteit die betrokkene naast het Indonesisch staatsburgerschap bezit, terwijl hij/zij er de gelegenheid voor krijgt, tot verlies van het Indonesisch
  staatsburgerschap leidt. Dit zal derhalve ook een rol gaan spelen voor de uit gemengde
  huwelijken geboren kinderen bij het bereiken van de meerderjarigheid. *** Bovendien
  leidt het bezitten van een geldig, op eigen naam luidend buitenlands paspoort of
  hiermede overeenkomend document ex artikel 17 sub j . eveneens tot het verloren gaan
  van het Indonesisch staatsburgerschap, een tweede "stok achter de deur"! Dit komt in
  de praktijk hierop neer, dat personen met de status van bipatride een keuze dienen te
  maken tussen de twee nationaliteiten die zij bezitten, wil dit niet leiden tot verlies van
  het Indonesisch staatsburgerschap. **' Voorts moge nog worden gewezen op artikel
  I van de Slotbepalingen van de Wet no. 62 van 1958, dat bepaalt dat een Indonesisch
  staatsburger die zich in het gebied van de Republiek Indonesië bevindt, wordt geacht
  geen andere nationaliteit te bezitten. Men zou dit als een uitvloeisel van het exclusiviteitsbeginsel - het beginsel, dat iedere Staat het recht heeft om personen met een
  meervoudige nationaliteit die tevens zijn nationaliteit bezitten, uitsluitend als zijn eigen
  onderdanen te behandelen- kunnen beschouwen.'^ Indonesië gaat in de toepassing
  van dit beginsel zó ver, dat ervan wordt uitgegaan, dat de onder zijn nationaliteitswet
  vallende staatsburgers worden geacht geen andere nationaliteit te bezitten.'"
  Hoeveel waarde Indonesië hecht aan het beginsel apatridie en bipatridie te voorkomen,
  blijkt ook uit het feit, dat een ander door dit land aangehangen beginsel, met name het
  "vrouw volgt man" beginsel, moet wijken voor eerstgenoemd beginsel - zoals uit artikel
  
  947. GauUma, Tafsiran, p.175.
   '48. In de in artikel 17 van de Wet opgenomen verliesgronden is de eis van meerderjarigheid niet
  uitdrukkelijk gestipuleerd, maar is er wel uit af te leiden.
  949. Zie hiervoor § 2.2 en § 2.6 van Hoofdstuk 6.
  950. Tratnik, Het Nationaliteitsrecht, p.37.
  951. Aan deze bepaling is niet altijd strikt de hand gehouden. Zo werd in het kader van de agrarische
  wetgeving, het bezitten van "hak milik" - een specifiek Indonesisch eigendomsrecht - slechts aan
  personen, die enkel het Indonesisch staatsburgerschap bezitten, voorbehouden.
  321
  
  9 der Wet blijkt - waardoor de eenheid van nationaliteit van beide partijen wordt
  doorbroken.
  In het internationale licht gezien, houdt het hanteren van het beginsel het optreden van
  apatridie te voorkomen in, dat Indonesië recht doet aan de in artikel 15 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens voorkomende bepaling, dat een ieder recht
  heeft op een nationaliteit. Hierbij wordt het standpunt ingenomen, dat het zijn van
  apatride voor betrokkene een ongewenste situatie is; hij kan zich immers tot geen enkel
  land voor diplomatieke bescherming wenden. Omgekeerd houdt dit voor het land,
  waarvan hij ingezetene is in, dat hij naar geen enkel land kan worden uitgewezen. Het
  vermijden van apatridie is een modern verschijnsel, dat overeenkomt met de standpunten betreffende nationaliteit die heden ten dage in de internationale wereld gelden. Om
  het optreden van apatridie te vermijden c.q. te beperken is tot het sluiten van verdragen
  overgegaan, waarvan het Verdrag tot beperking der staatloosheid van 1961 kan worden
  genoemd'"; Indonesië is echter niet tot dit Verdrag toegetreden.
   §
  
  van <fe geA«vwfe vrouw
  
  Met betrekking tot de positie van de gehuwde vrouw kan worden opgemerkt, dat de
  thans vigerende Indonesische nationaliteitswet in principe nog uitgaat van het "vrouw
  volgt man" beginsel. Voor een Wet die uit het jaar 1958 dateert, is dit normaal te
  achten. Onder de aandacht dient echter te worden gebracht, dat genoemd principe tot
  op de dag van heden nog altijd geldt, hetgeen mijns inziens als onaanvaardbaar is te
  beschouwen, gezien de ontwikkelingen die zich op het vlak van de emancipicatie van
  de vrouw voordoen en het gelijkgerechtigdheidbeginsel reeds toepassing vindt op
  verschillende gebieden van het recht! Ik ben van mening, dat de tijd is aangebroken om
  het "vrouw volgt man" beginsel te vervangen door het gelijkgerechtigdheidsbeginsel!
  Ter staving hiervan kan in eerste instantie worden gewezen op de bepalingen inzake het
  gemengde huwelijk, waarbij van het "vrouw volgt man" beginsel wordt afgeweken.
   Voorts zie ik in de door artikel 3 van de Wet geboden gelegenheid aan kinderen, uit een
  gemengd huwelijk geboren of buitenechtelijke kinderen die door de vader, een buitenlander zijn erkend, om bij het bereiken van de daartoe gestelde leeftijd, het staatsburgerschap van de moeder te verkrijgen een verder argument ter staving van mijn
  standpunt. Hierbij komt nog, het door Indonesië geratificeerde Verdrag inzake de
  uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen van 10 december 1979,
  alhoewel dit Verdrag niet geheel door Indonesië wordt nageleefd. Dit geldt met name
  voor de in artikel 9 van dit Verdrag voorkomende bepaling, dat noch een huwelijk met
  een buitenlander, noch een wijziging van nationaliteit van de echtgenoot staande
  huwelijk, automatisch de nationaliteit van de echtgenote verandert, haar staatloos maakt
  of haar dwingt de nationaliteit van haar echtgenoot aan te nemen. Krachtens artikel 9
  van de Wet no. 62 van 1958 geldt namelijk het door de echtgenoot verkregen Indonesisch staatsburgerschap en het verloren gaan van dit staatsburgerschap door de echtgenoot, van rechtswege ook voor diens echtgenote! Opvallend is voorts, dat Indonesië wél
  
  952. Trb. 1967, 124.
   322
  
  bovengenoemd Verdrag van 1979 heeft geratificeerd, doch dit niet heeft gedaan wat
  betreft het Verdrag inzake de nationaliteit van de gehuwde vrouw van 20 februari 1957,
  ofschoon dit toch meer voor de hand ligt, aangezien Indonesië in principe nog uitgaat
  van het "vrouw volgt man" beginsel!'" Ook hierin zie ik een reden, om dit beginsel
  te doen vervangen door het gelijkgerechtigdheidsbeginsel. Gesteld kan worden, dat de
  positie van de vrouw in het nationaliteitsrecht, nationaal en internationaal gezien, drie
  stadia doormaakt. Het eerste wordt gekenmerkt door een volstrekt afhankelijke nationaliteitsrechtelijke rechtspositie, waarbij de vrouw van rechtswege de nationaliteit verwerft
  en verliest die haar echtgenoot verkrijgt c.q. verliest. Tijdens het tweede stadium
  ontstaat onder invloed van de emancipatie van de vrouw een stelsel, waarbij het
  automatisme geblokkeerd wordt en de vrouw de keus krijgt om zich "vrijwillig" aan te
  passen aan de nationaliteit van de man en de mutaties daarin. ** Volgens Jessurun
  d'Oliveira is het Verdrag van 1957 een duidelijke exponent hiervan. Het laatste stadium
  is dat van zelfstandigheid en symmetrie: mannen en vrouwen nemen nationaliteitsrechtelijk dezelfde positie in ten opzichte van elkaar en hun kinderen.'" Wordt teruggegrepen op het Vrouwendiscriminatieverdrag van 1979, dan kan worden opgemerkt dat de
  eerste volzin van het daarin opgenomen artikel 9, formele gelijkheid tussen mannen en
  vrouwen eist als het gaat om het verkrijgen, veranderen en behouden van nationaliteit.
   Van het Verdrag van 1957 kan worden gezegd dat het vooral de eenheid van het gezin
  wil bevorderen. Het Verdrag van 1979 is derhalve van verder strekkende aard dan het
  Verdrag van 1957; om met de woorden van Jessurun d' Oliveira te spreken, vormt
  laatstgenoemd verdrag een station op de weg tussen de volstrekte nationaliteitsrechtelijke afhankelijkheid van de vrouw naar volledige gelijkgerechtigdheid. '*' In welke fase
  bevindt Indonesië zich wat betreft de nationaliteit van de gehuwde vrouw? Dit land
  heeft mijns inziens een aarzelend stapje gezet in de richting van het derde stadium,
  gezien hetgeen hiervoor werd uiteengezet. Er is dan ook veel voor te zeggen om het
  "vrouw volgt man" beginsel te vervangen door het gelijkgerechtigdheidsbeginsel!
  Ik neem het standpunt in, dat het huwelijk van geen invloed behoort te zijn op de
  nationaliteit der vrouw. Ter staving hiervan zij opgemerkt, dat het "vrouw volgt man"
  beginsel niet strookt met het emancipatiestreven van Indonesische vrouwen en door deze
  vrouwen wordt afgewezen. De vrouw dient immers niet als een "willoos object" te
  worden aangemerkt; dit zou het geval zijn indien haar slechts wordt toegestaan om niet
  alleen als gevolg van de huwelijkssluiting de nationaliteit van de man te verkrijgen,
  maar hem ook te volgen bij eventuele verandering van de nationaliteit tijdens het
  huwelijk. Toepassing van het beginsel van gelijkgerechtigdheid van man en vrouw vindt
  
  953. Zie voor het Verdrag van 1957, Trb. 1965, 218.
  •
  954. Zie hetgeen in artikel 3 van dit Verdrag is bepaald.
  955. Jessurun d'Oliveira, Internationaal Recht en Vrouwen, De betekenis van het internationale recht
  voor vrouwen in Nederland, Zwolle, 1987, p.281.
   956. Zie Jessurun d'Oliveira, Moet het Verdrag van New York van 20 februari 1957 betreffende de
  nationaliteit van de gehuwde vrouw nu wel of niet worden opgezegd?, Nederlands Juristenblad,
  1985, p.53. Uit dit artikel blijkt dat het Verdrag van 1957 ook in de Nederlandse literatuur niet
  ongemoeid is gelaten.
  323
  
  bovendien reeds plaats op andere gebieden van het recht.'" Dit geeft mij aanleiding
  om het standpunt te huldigen, dat een artikel als artikel 9 van de Wet no. 62 van 1958
  beter weggelaten kan worden en voorts geen beperkingen aan de handelingsbevoegdheid
  van de vrouw zoals in artikel 5 lid 2 sub h., tweede alinea en artikel 10 lid 1 bepaald,
  dienen te worden opgelegd.'" Wel dient acht te worden geslagen op het feit, dat als
  gevolg van de toepassing van het gelijkgerechtigdheidbeginsel, de gevallen van bipatridie mogelijkerwijze kunnen toenemen. Gezien het beleid van de Indonesische overheid
  om bipatridie tegen te gaan, zouden met het oog hierop voorzieningen dienen te worden
  getroffen met betrekking tot de status van uit gemengde huwelijken geboren kinderen.
   Wordt in dit geval bepaald, dat deze kinderen de status van de vader volgen, dan wordt
  hierdoor afbreuk gedaan aan het gelijkgerechtigdheidbeginsel.'" Door de Groot is
  een mogelijkheid aangegeven om de gelijkheid van man en vrouw met betrekking tot
  de nationaliteit der wettige kinderen gestalte te geven, met name door het combineren
  van het "ius sanguinis"-beginsel met het "ius soli"-beginsel; door deze oplossing te
  kiezen, zou het aantal mensen meteen meervoudige nationaliteit aanzienlijk gereduceerd
  worden. *° Deze auteur noemt als voorbeeld het geval, dat beide ouders de Nederlandse nationaliteit bezitten waardoor hun kinderen deze nationaliteit verkrijgen, waar
  zij ook geboren worden. Bezit slechts één ouder het Nederlanderschap, dan dient het
  kind door geboorte de Nederlandse nationaliteit te verkrijgen, indien het in Nederland
  geboren wordt. Wordt het kind van ouders, die in nationaliteit verschillen echter in het
  buitenland geboren, dan dient het slechts de Nederlandse nationaliteit te verwerven,
  indien het anders staatloos zou zijn, of één der ouders een dienstverband met Nederland
  heeft. **' Een soortgelijke oplossing zou mijns inziens ook door Indonesië kunnen
  worden gevolgd, teneinde het aantal gevallen van bipatridie zoveel mogelijk te verminderen.
  957. Dit is bijvoorbeeld het geval in het kader van de toepassing van de Agrarische Basiswet van 1960.
  Het gelijkgerechtigd zijn van mannen en vrouwen vormt een onderdeel van het door de Indonesische
  overheid gevolgde beleid, dat op diverse gebieden van het recht tot uiting komt.
   958. Artikel 5 lid 2 sub h tweede alinea bepaalt, dat de gehuwde vrouw geen verzoek tot naturalisatie
  mag indienen. Een soortgelijk verbod is opgenomen in artikel 10 lid 1, dat bepaalt dat het de
  gehuwde vrouw niet is toegestaan om een verzoek ter verkrijging van het Indonesisch staatsburgerschap als bedoeld in de artikelen 3 en 4 van de Wet in te dienen. Vergelijk de Rijkswet op het
  Nederlanderschap, dat uitgaat van de gelijkgerechtigdheid van man en vrouw en geen beperkingen
  ten aanzien van de handelingen van de vrouw inhoudt.
  959. In dit verband kan de aandacht worden gevestigd op het in § 4 van Hoofdstuk 6 aan de orde
  gekomen arrest van de MA no. 156 K/Sip/1967 van 1 mei 1968 inzake de status van een kind uit
  een Russische moeder en een Indonesische staatsburger in Moskou geboren. Hierbij werd door de
  MA de uitspraak gedaan, dat ieder kind uit een wettig huwelijk geboren, volgens Indonesisch recht
  de staat van zijn vader volgt.
  960. De Groot, G.R., Gelijkheid van man en vrouw in het nationaliteitsrecht, preadvies uitgebracht voor
  de Nederlandse Vereniging voor Rechtsvergelijking, 1977, p.87.
  9 6 1 . Ibid.
  324
  
  §5
  
  van <fe W« no. 62 van
  
  In de voorgaande Hoofdstukken werd een uitvoerige beschouwing gegeven over het
  Indonesisch nationaliteitsrecht, waarbij de verschillende aspecten daarvan werden
  belicht. In dit kader werd gewezen op enkele zwakke punten in de door mij behandelde
  Wet no. 62 van het jaar 1958 betreffende het Staatsburgerschap van Indonesië. Ik meen
  hierin aanleiding te mogen vinden om enkele voorstellen tot wijziging c.q. aanvulling
  van deze Wet te doen, die wellicht aan de verbetering daarvan zouden kunnen bijdragen.
   Een eerste conclusie die uit de behandelde materie kan worden getrokken is, dat sedert
  de afkondiging van deze Wet een "overalP-regeling aanwezig is inzake het Indonesisch
  staatsburgerschap. Dit kan als een verbetering worden aangemerkt ten aanzien van de
  voorheen door rechtsverscheidenheid gekenmerkte regelingen inzake dit staatsburgerschap op grond waarvan het vaak niet zo eenvoudig was vast te stellen, wie Indonesisch
  staatsburger is, waar nog bij komt dat enkele regelingen als minder volmaakt konden
  worden getypeerd.
  Het bovenstaande neemt echter niet weg, dat de systematiek waarvan de Wet no. 62 van
  1958 uitgaat, in bepaalde opzichten voor verbetering vatbaar is. Het betreft hier in
  eerste instantie, de wijze van verkrijging van het Indonesisch staatsburgerschap in de
  Wet omschreven als "verkrijging door inwilliging van een verzoek", terwijl het hier in
  feite gaat om het indienen van een verzoek, als onderdeel van de geprivilegieerde
  naturalisatieprocedure, waarvan in de artikelen 3 en 4 van de Wet sprake is.
   Verschil dient voorts te worden gemaakt tussen het indienen van een verzoek ter
  verkrijging van het Indonesisch staatsburgerschap door middel van (gewone, geprivilegieerde of vereenvoudigde) naturalisatie, dat afhankelijk van het regeringsbeleid kan
  worden ingewilligd of afgewezen enerzijds en het afleggen van een optieverklaring
  anderzijds. Wat betreft laatstgenoemde mogelijkheid zij onderstreept, dat het slechts
  zinvol is om een optieconstructie te hanteren, indien de Overheid geen vrijheid heeft
  om de afgelegde optieverklaring te weigeren, indien aan de objectieve optievereisten is
  voldaan. Met Tratnik ben ik van mening, dat een eventuele "acceptatieverklaring"
  slechts een declaratoir karakter dient te hebben; in alle andere gevallen wordt de
  nationaliteit door de Overheid verleend en is derhalve sprake van (geprivilegieerde,
  vereenvoudigde of gewone) naturalisatie. ** In de Wet no. 62 van 1958 is echter niet
  altijd duidelijk onderscheid gemaakt tussen de verkrijging van het Indonesisch staatsburgerschap middels het afleggen van een optieverklaring en het indienen van een verzoek
  in het kader van de naturalisatieprocedure. Dit is met name het geval in de Wet no. 3
  van 1976 jo. de Regeringsverordening no. 13 van hetzelfde jaar, gericht op wijziging
  van artikel 18 van de Wet no. 62 van het jaar 1958. Het gaat hier om personen, die
  wegens langdurig verblijf in het buitenland en het gedurende die tijd niet kenbaar maken
  van de wens om bedoeld staatsburgerschap te behouden het Indonesisch staatsburger-
  
  962. Tratnik, Het nationaliteitsrecht, p.29.
   -
  
  '
  
  325
  
  schap hadden verloren, volgens de Indonesische wetgever te wijten aan omstandigheden,
  buiten hun schuld gelegen. Aan deze personen werd de mogelijkheid geboden genoemd
  staatsburgerschap te herkrijgen. Een soortgelijk geval doet zich voor met betrekking tot
  artikel VI van de Overgangsbepalingen van de Wet no. 62 van het jaar 1958 jo. het
  Besluit van de Onderminister van Defensie van 12 september 1959, waarbij aan
  vreemdelingen die ooit in het Indonesische leger hebben gediend, de mogelijkheid werd
  geboden om het Indonesisch staatsburgerschap te verkrijgen. ** Uit beide gevallen
  blijkt, dat niettegenstaande in de Wet van een optieverklaring wordt gesproken, in feite
  sprake is van vereenvoudigde naturalisatie. Het op een dergelijke manier door elkaar
  halen van twee manieren om het Indonesisch staatsburgerschap te verkrijgen dient mijns
  inziens te worden vermeden. Anders dan in de gevallen als omschreven in de artikelen
  3 en 4 van de Wet, betreft het in laatstgenoemde twee gevallen echter een eenmalige
  mogelijkheid en hoeven de desbetreffende categorieën niet structureel in de Nationaliteitswet te worden opgenomen.
  Afgezien van het voorgaande kan echter worden geconcludeerd, dat de mogelijkheid tot
  verkrijging van het Indonesisch staatsburgerschap door aflegging van een optieverklaring volgens de Wet no. 62 van 1958 slechts op beperkte schaal mogelijk is. Wellicht
  ligt hieraan de overweging ten grondslag, dat het geven van voorrang aan het doen van
  een verzoek tot de verkrijging van het Indonesische staatsburgerschap in het kader van
  de naturalisatieprocedure boven de aflegging van een hierop gerichte optieverklaring
  beter past in het door de Indonesische overheid gevoerde beleid, om zelf te kunnen
  bepalen, wie tot de kring van haar staatsburgers wordt toegelaten.
   Niettegenstaande de Wet no. 62 van het jaar 1958 enkele strenge verliesbepalingen
  bevat, gaat deze Wet niet zover, dat zij het mogelijk maakt om als strafmaatregel het
  Indonesisch staatsburgerschap aan een persoon te ontnemen. Intrekking van het Indonesisch staatsburgerschap wordt beperkt tot het geval dat dit staatsburgerschap door het
  verstrekken van valse gegevens is verkregen. Dit ligt voor de hand; daarnaast bestaat
  de mogelijkheid dat de persoon in kwestie strafrechtelijk vervolgd kan worden. Interessant is dat, indien een vergelijking wordt gemaakt met de Nederlandse nationaliteitswet
  van 1985, deze aangelegenheid in de Indonesische nationaliteitswet beter is geregeld.
  Naast de hierboven gemaakte algemene opmerkingen, geeft de Wet no. 62 van 1958 in
  verschillende gevallen aanleiding tot het doen van suggesties tot het wijzigen van
  details. Deze voorstellen zijn de volgende:
  -, , .. ,
  het redigeren van die bepalingen, welke de mogelijkheid tot het optreden van
  bipatridie openlaten op zodanige wijze, dat deze mogelijkheid wordt uitgesloten.
  . Zo kan verschil van interpretatie ontstaan, doordat in artikel 2 en artikel 13 de
  gebruikelijke clausule ontbreekt, dat de persoon in kwestie bij verkrijging van het
  ff--, Indonesisch staatsburgerschap geen andere nationaliteit mag bezitten, waaruit
  
  963. Het betreft hier het Besluit no. MP/E/O 179/59 van 12 september 1959.
   326
  
  sommige auteurs de mogelijkheid van het ontstaan van bipatridie concluderen. **
  In deze gevallen verdient het aanbeveling om alsnog bedoelde clausule op te
  nemen, teneinde het optreden van rechtsonzekerheid te voorkomen. Ter staving van
  de noodzaak tot opneming van bedoelde clausule diene, dat het hier om personen
  gaat met een van oorsprong buitenlandse nationaliteit. *" Betreft het echter gevallen, waarin het optreden van bipatridie kan worden gerechtvaardigd, dan dient
  in deze situatie geen wijziging te worden gebracht;
  teneinde het optreden van staatloosheid te voorkomen, is het aan te bevelen om
  artikel 1 sub e. zodanig te wijzigen, dat niet alleen een kind het Indonesisch
  staatsburgerschap van de moeder volgt, indien het staatsburgerschap van de vader
  onbekend is, doch ook indien de vader dit niet op het kind kan overdragen. Deze
  aangelegenheid dient echter te worden beperkt tot kinderen, buiten Indonesië
  geboren;.
   het op grond van artikel 1 sub f., g., h. en i. van de Wet gehanteerde beginsel van
  het "ius soli", ter verkrijging van het Indonesisch staatsburgerschap heeft tot doel
  om het optreden van apatridie zoveel mogelijk te voorkomen. In genoemde bepalingen is niettemin géén termijn gesteld betreffende het behoud van het Indonesisch
  staatsburgerschap, gezien de ter zake gehanteerde clausule:"....zolang de ouders
  niet bekend zijn/ het staatsburgerschap der ouders niet bekend is of zolang betrokkene het staatsburgerschap van zijn vader of moeder niet verkrijgt". Door het
  opnemen van genoemd voorbehoud, wordt de desbetreffende staatsburgers geen
  garantie geboden met betrekking tot het behouden van hun staatsburgerschap dat
  hun elk moment - ook na lange tijd - kan komen te ontvallen. Dit moet mijns
  inziens als een onbillijkheid worden aangemerkt. Het is dan ook aan te bevelen, om
  deze clausulering aan een termijn te binden. Hierbij zou de Rijkswet op het
  Nederland als voorbeeld kunnen worden genomen, waarin ter zake een termijn van
  vijfjaar wordt gehanteerd. **;
  bij de behandeling van de adoptiemogelijkheden die tot verkrijging of het verloren
  gaan van het Indonesisch staatsburgerschap kunnen leiden, werd gewezen op het
  Rondschrijven van de "Mahkamah Agung" (MA) no. 6 van het jaar 1983, dat
  nadere bepalingen inzake deze aangelegenheid bevat. Met dit Rondschrijven is
  wijziging gebracht in de bepalingen inzake een verzoek tot wettigverklaring van
  
  964. Zie Ko Swan Sik en Teuku Moh. Rhadie, Nationality, p. 167.
   965. Het streven van de Overheid om bipatridie tegen te gaan, blijkt niet alleen uit d e v e l e , in d e W e t
  opgenomen bepalingen om deze situatie te voorkomen, doch o o k uit de artikelen 17 sub b . en j . van
  de Wet, die als "stok achter de deur" fungeren, om het ontstaan daarvan tegen te gaan. Artikel 17
  sub b. bepaalt, dat het niet prijsgeven of opgeven van een andere nationaliteit, die d e betrokken
  persoon naast hel Indonesisch staatsburgerschap bezit, leidt tot het verloren gaan van het Indonesisch
  staatsburgerschap. Dit is ook het geval in het in artikel 17 sub j . o m s c h r e v e n g e v a l , waartoe het
  bezitten op eigen naam van een nog geldig buitenlands paspoort c . q . hiermede o v e r e e n k o m e n d
  document aanleiding geeft.
  • ,.
  '66. Zie artikel 3 lid 2 van deze Rijkswet.
  ' •.•
  '
  
  327
  
  een adoptie van een kind, die betrekking hebben op de relatieve competentie van
  de "Pengadilan Negen" zoals geregeld in artikel 2 lid 1 en artikel 17 sub d. van
  de onderhavige Wet. Het in het Rondschrijven bepaalde komt hierop neer, dat
  thans dient te worden afgegaan op de gewone verblijfplaats van het kind in kwestie,
  hetgeen een afwijking vormt van het in de Wet bepaalde. Ik ben echter van
  mening, dat een wijziging van de Wet niet kan worden doorgevoerd met een
  Rondschrijven van de MA, doch dit bij wet dient te geschieden;
  sommige auteurs zijn van mening, dat uit het in de slotzin van artikel 17 sub a.
   bepaalde a contrano kan worden geconcludeerd, dat bij vrijwillige verkrijging van
  een andere nationaliteit het Indonesisch staatsburgerschap van rechtswege verloren
  gaat, indien betrokkene buitenlands verblijft. *' Deze opvatting wordt ook door
  mij gedeeld. In herinnering kan worden gebracht, dat het verlies van het Indonesisch staatsburgerschap ex artikel 17 sub a. indien de betrokken persoon nog in
  Indonesië verblijft, niet van rechtswege optreedt, doch dit afhankelijk wordt gesteld
  van een daarop betrekking hebbende verklaring van de Minister van Justitie. Om
  wille van de rechtszekerheid verdient het aanbeveling om het van rechtswege
  verloren gaan van het Indonesisch staatsburgerschap bij verblijf van de betrokken
  persoon buitenlands uitdrukkelijk in de Wet te stipuleren. Hierbij wordt ervan
  uitgegaan, dat dit conform de bedoeling van de Indonesische wetgever is;
  wordt ervan uitgegaan, dat verlies van het Indonesisch staatsburgerschap door
  vrijwillige verkrijging van een andere nationaliteit bij verblijf van de betrokken
  persoon buitenlands van rechtswege plaatsvindt, dan is het in artikel 17 sub e.
   bepaalde merkwaardig te noemen. Immers, ook in het in dit artikellid omschreven
  geval bevindt betrokkene zich in het buitenland en valt als zodanig buiten de
  gezagssfeer van de Indonesische overheid. Het opnemen van deze bepaling heeft
  slechts zin, indien het de betrokken persoon erom te doen is, van zijn Indonesisch
  staatsburgerschap te worden "bevrijd", indien ter verkrijging van een andere
  nationaliteit uitdrukkelijk de voorwaarde wordt gesteld, dat bedoelde persoon zijn
  Indonesisch staatsburgerschap dient te verliezen, hetgeen met een bewijs dient te
  worden gestaafd. Dient artikel 17 sub e. op deze manier worden uitgelegd, dan
  dient dit duidelijk uit de redactie daarvan te blijken. Het verschil met het in artikel
  17 sub a. bedoelde geval - waarbij de persoon in kwestie nog in Indonesië verblijft - is hierin gelegen, dat betrokkene zich in het buitenland bevindt en derhalve
  buiten de gezagssfeer van de Indonesische overheid valt. De voorwaarden inzake
  de leeftijd en het niet staatloos worden van de betrokken persoon, kunnen worden
  gehandhaafd;
  in artikel 17 sub c. is slechts melding gemaakt van het verloren gaan van het
  Indonesisch staatsburgerschap door erkenning van een kind door een buitenlander.
  967. Het betreft hier de beginzin van artikel 17 sub a., die als volgt luidt:"het verkrijgen van een andere
  nationaliteit door de eigen wil...." Zie Adriaanse en van der Weg, Nationaliteitswetgeving,
  Indonesië, p.lb-17. Zie voorts Ko Swan Sik en Jeuku Moh. Rhadie, Nationality, p. 154.
  328
  
  Niet bepaald is dat ook wettiging van een kind door een buitenlander tot verlies
  van het staatsburgerschap leidt. Omwille van de rechtszekerheid, dient dit in de
  Wet worden gestipuleerd.
   Een "eigenaardigheid" vormt artikel 10 lid 2 van de Wet no. 62 van 1958, dat inhoudt
  dat verlies van het Indonesisch staatsburgerschap door een vrouw van rechtswege voor
  haar man komt te gelden, tenzij laatstgenoemde daardoor staatloos wordt. Deze bepaling
  strookt in het geheel niet met het door de wetgever gevolgde beleid, waarbij het in
  principe de man is, die de nationaliteit van de huwelijkspartners bepaalt. In dit verband
  kan de van overheidswege naar voren gebrachte verklaring bij de behandeling van het
  ontwerp betreffende het Indonesisch staatsburgerschap in de Volksvertegenwoordiging
  naar aanleiding van het in artikel 10 lid 2 bepaalde worden aangehaald. Hierbij werd
  de mogelijkheid geopperd, dat de hierbedoelde vrouw wellicht reeds een andere
  nationaliteit heeft, die mogelijkerwijze ook voor haar man geldt of dat beide partners
  op het moment van het verloren gaan van hun Indonesisch staatsburgerschap reeds een
  andere nationaliteit bezitten. Mocht dit zo zijn, dan zou dit betrokkenen - gelet op het
  in artikel 17 sub b. bepaalde - alleen maar goed uitkomen en is het verloren gaan van
  het Indonesisch staatsburgerschap slechts welkom! Dit neemt echter niet weg, dat artikel
  10 lid 2 niet in de systematiek van de Wet no. 62 van 1958 past. Samenvattend meen
  ik dan ook te mogen stellen, dat het in artikel 10 lid 2 bepaalde, beter weggelaten kan
  worden.
   § 6 A/aa/rege/en door Mo/ie.rté èu/tón de nario/tfltóe/wwe/gewng o/w op yun</ücA
  re nemen
  Bij de behandeling van de Wet no. 62 van 1958 betreffende het Indonesisch staatsburgerschap is de noodzaak gebleken tot het nemen van maatregelen op juridisch gebied
  buiten de nationaliteitswetgeving om. Dit heeft tot doel om in leemten te voorzien en
  als zodanig rechtsonzekerheid weg te nemen. Het ligt niet in mijn bedoeling om
  diepgaand op deze aangelegenheid in te gaan, doch slechts enkele onderwerpen aan te
  stippen, waarop ik bij de behandeling van het Indonesisch nationaliteitsrecht ben
  gestoten.
  Bij de behandeling van het Indonesisch staatsburgerschap werd gewezen op de noodzaak
  van het bestaan van een wettelijke regeling betreffende adoptie. Dat deze noodzaak
  wordt gevoeld, blijkt uit het oorspronkelijke ontwerp van de Indonesische Huwelijkswet, dat enkele artikelen inzake de adoptie van kinderen bevatte, waarbij de voorwaarden, wijze en gevolgen daarvan waren geregeld. Bedoelde artikelen werden uiteindelijk
  niet opgenomen, omdat het Islamitisch recht dit instituut niet kent c.q. daaraan geen
  rechtsgevolgen verbindt. Dat de behoefte aan dit instituut zich in de samenleving echter
  steeds meer doet gevoelen, blijkt uit het Rondschrijven van de "Mahkamah Agung" no.
   6 van 1983 waarbij regels werden aangegeven, die zowel binnenlandse als internationale
  adoptie van kinderen betreffen. Voorts is in de Wet no. 4 van het jaar 1979 inzake het
  Welzijn van kinderen onder meer bepaald, dat adoptie van kinderen in het belang van
  het welzijn van het kind, die buiten de "adat" en het gebruik plaatsvindt, op basis van
  een wettelijke regeling geschiedt. Deze regeling heeft, voor zover ik heb kunnen
  329
  
  nagaan, haar beslag nog niet gevonden, terwijl de behoefte daaraan zich steeds meer
  doet gevoelen. Zo is bijvoorbeeld voor Indonesische staatsburgers van Europese origine
  geen wettelijke regeling voor deze mogelijkheid voorhanden. Het verdient derhalve
  aanbeveling om in de behoefte aan dit instituut te voldoen, mede om wantoestanden op
  dit vlak te voorkomen.
  Een ander geval betreft de noodzaak van het treffen van een nationale wettelijke
  regeling van de Burgerlijke Stand, een regeling die, alhoewel in het vooruitzicht
  gesteld, nog niet is afgekomen. Tot dusverre is geen uniforme regeling inzake deze
  aangelegenheid voorhanden; de thans geldende bepalingen zijn nog gebaseerd op de
  onderverdeling van de bevolking van Indonesië in bevolkingsgroepen ex artikel 163 IS
  en variëren onderling. *** Ook de Instructie van de Voorzitter van het Presidium van
  het Kabinet no. 31/U/IN/12/1966 van 27 december 1966 - aan de orde gekomen in
  § 2.1 van Hoofdstuk 3 - heeft in feite geen wijziging in de bestaande situatie gebracht.
   In deze Instructie is bepaald dat in afwachting van een nationale wettelijke regeling
  inzake de Burgerlijke Stand, niet langer zal worden afgegaan op de onderverdeling van
  de bevolking van Indonesië ex de artikelen 131 en 163 IS, doch slechts onderscheid zal
  worden gemaakt tussen Indonesische staatsburgers en buitenlanders. In de praktijk word
  echter nog gebruik gemaakt van reeds bestaande akten van de Burgerlijke Stand,
  alhoewel niet langer melding wordt gemaakt van de desbetreffende bevolkingsgroepen.
  Thans wordt onderscheid gemaakt tussen Indonesische staatsburgers, buitenlanders en
  apatriden, evenwel onder vermelding van het staatsblad dat voor de desbetreffende
  bevolkingsgroep geldt. *" Ook de Huwelijkswet no. I van het jaar 1974 en de ter
  uitvoering daarvan afgekondigde Regeringsverordening no. 9 van het jaar 1975 geven
  geen algemene regeling voor de registratie van huwelijken en echtscheidingen, aangezien ter zake onderscheid wordt gemaakt tussen Moslims en niet-Moslims.*™ In
  
  9 6 8 . Bedoeld is hier het Reglement op het houden van registers van de Burgerlijke Stand voor Europeanen alsmede voor Indonesiërs en met hen gelijkgestelden die geheel zijn of zich vrijwillig hebben
  onderworpen aan het voor Europeanen vastgestelde burgerlijk en handelsrecht, Ind. Stb. 1849-23,
  Engelbrecht-oude stijl p . 4 5 7 . Voor Chinezen kan worden gewezen op het Reglement op het houden
  van registers van de Burgerlijke Stand, Ind. Stb. 1917-130 jo. 1919-81, Engelbrecht-oude stijl
  p . 4 7 7 . Wat betreft bepaalde groepen van de Indonesische bevolking van Java en Madoera geldt het
  Reglement op het houden van registers van de Burgerlijke Stand, Ind. Stb. 1920-751 jo. Ind. Stb.
   1927-564, Engelbrecht-oude stijl p.497. Genoemd reglement geldt niet voor alle Indonesiërs op
  Jawa en Madoera, doch is slechts van toepassing op personen van adel, ambtenaren met een daartoe
  vastgestelde bezoldiging, officieren van het leger en personen, die krachtens Ind. Stb. 1917-12
  gedeeltelijk zijn of zich hebben onderworpen aan het privaatrecht der Europeanen en afstammelingen
  van genoemde categorieën van personen. Voor de Registers van de Burgerlijke Stand voor gemengde huwelijken kan worden gewezen op Ind. Stb. 1904-279, Engelbrecht-oude stijl p.507 en voor
  Christen-Indonesiërs op het Reglement Burgerlijke Stand, Ind. Stb. 1933-75 jo. 1936-607, Engelbrecht-oude stijl p . 5 2 2 . Zie voor de wettelijke onderverdeling van de bevolking van Indonesië § 2
  van Hoofdstuk 3.
  969. Zie Nyoman Budijaya, Catalan Sipil di Indonesia, suatu tinjauan yuridis, Surabaya, 1987, p.56-57.
   970. Zie Nyoman Budijaya, Catalan Sipil, p.4-5, waarin wordt ingegaan op de situatie ni de afkondiging
  van de Huwelijkswet van 1974. Zie voor deze Huwelijkswet § 7.1.3 van Hoofdstuk 5. Voor een
  overzicht van de wettelijke regelingen inzake de Burgerlijke Stand kan worden verwezen naar
  
  330
  
  afwachting van een nationale wettelijke regeling inzake de Burgerlijke Stand, geschiedt
  de registratie van huwelijken en echtscheidingen voor niet-Moslims bij de kantoren van
  de Burgerlijke Stand volgens de bepalingen van de Wet no. I van 1947 jo. de Regeringsverordening no. 9 van 1975."' Bedoeld zijn hier personen, waarvan de registratie van hun huwelijk plaatsvindt volgens de hiervoor reeds aan de orde gekomen
  staatsbladen inzake de Burgerlijke Stand zoals die respectievelijk voor Europeanen,
  Chinezen, Christen-Indonesiërs en voor gemengde huwelijken gelden. Hiernaast zijn
  personen genoemd, die niet aan bedoelde staatsbladen zijn onderworpen en personen,
  die niet onder vigeur van de voor Moslims geldende Wet no. 32 van het jaar 1954
  vallen. "* Hierbij dient rekening te worden gehouden met hetgeen in artikel 47 van
  de Regeringsverordening no. 9 van het jaar 1975 is bepaald, met name dat met het van
  kracht worden van deze Regeringsverordening, de bepalingen van de in deze staatsbladen opgenomen Ordonnanties inzake het huwelijk die reeds regeling hebben gevonden
  in deze Verordening, niet meer van kracht zijn. In het voorgaande werd reeds gewezen
  op de essentiële betekenis van akten zoals geboorte- en huwelijksakten, van belang voor
  alle Indonesische staatsburgers, in het bijzonder voor de hiervan deel uitmakende
  personen van buitenlandse origine, met name om als bewijs te dienen van het zijn van
  Indonesisch staatsburger. De afkondiging van een nationale wettelijke regeling inzake
  de Burgerlijke Stand dient derhalve binnen afzienbare tijd plaats te vinden. *"
  In het kader van de nationaliteitsrechtelijke gevolgen van een (wettige) huwelijksvoltrekking acht ik het van nut om naar voren te brengen, dat de elementen "nationaliteit" en
  "godsdienst" niet altijd gescheiden kunnen worden. Betreft het bijvoorbeeld een
  internationaal huwelijk tussen een Indonesisch staatsburger die tevens Moslim is en een
  persoon van een andere nationaliteit en godsdienst, dan is voor wat betreft de nationaliteitsrechtelijke gevolgen, de nationaliteit en niet de godsdienst doorslaggevend. Wordt
  in dit verband de Wet no. 7 van het jaar 1989 betreffende de Godsdienstige Rechtspraak
  ter sprake gebracht, dan blijkt daaruit dat slechts rekening is gehouden met de godsdienst van de betrokken personen, gezien het ter zake gehanteerde criterium "personen,
  die de Islamitische godsdienst belijden".  -•
  
  Sukarno, H., Himpunan lengkapPeraturan Perundang-Undangan Catalan Sipil di Indonesia, Jakarta,
  1985.
  971. Voor Moslims geldt de Wet no. 32 van het jaar 1954 betreffende Registratie van Huwelijken,
  Verstotingen en herroeping van Verstotingen. Aan de orde gekomen in § 7.1.3 van Hoofdstuk 5.
  972. Zie het Besluit van de Minister van Binnenlandse Zaken no. 221a van het jaar 1975 betreffende de
  registratie van huwelijken en echtscheidingen bij kantoren van de Burgerlijke Stand in verband met
  het van kracht worden van de Huwelijkswet en de uitvoeringsbepalingen daarvan. Hiervoor kan
  worden verwezen naar Sukarno, Himpunan Lengkap, p. 180.
  973. Ook de vaststelling van het Presidentiële Besluit no. 12 van het jaar 1983 inzake de Organisatie en
  de Verhoging van de Bevordering van de Uitvoering van de Burgerlijke Stand en de ter uitvoering
  daarvan vastgestelde Besluiten van de Minister van Binnenlandse Zaken hebben in de praktijk niet
  tot de gewensteresultatengeleid. Zie Marbun, Fungsi dan Makna, p. 148 en 150.
  331
  
  hoofd mag worden gezien. Aangezien met een eventueel verschil van nationaliteit tussen
  personen die wél in godsdienst overeenkomen - indien bijvoorbeeld beide partners
  Moslim zijn - geen rekening in de onderhavige Wet is gehouden rijst de vraag, naar
  welk recht in dit geval bijvoorbeeld de geldigheid van een huwelijk, het wettig zijn van
  de daaruit geboren kinderen, echtscheiding en dergelijke dient te worden beoordeeld.
   Dient een als hierbedoelde aangelegenheid naar Islamitisch recht te worden beoordeeld?
  Kunnen zich hierbij jurisdictiegeschillen voordoen tussen Islamitisch recht en bijvoorbeeld Westers recht, indien de man onder laatstgenoemd recht valt? In Islamitische
  landen is het Islamitisch recht ter zake doorslaggevend. Wat Indonesië betreft, een
  rechtsstaat gebaseerd op de Pancasila, ligt deze aangelegenheid evenwel anders. In
  verband met de rechtszekerheid, is een uitspraak betreffende bedoelde aangelegenheid
  noodzakelijk. Voorgesteld kan derhalve worden, om dit te verwezenlijken door middel
  van wijziging c.q. aanvulling van de Wet no. 7 van het jaar 1989.
  § 7 E<?n e n M woorj /of
  Alhoewel moet worden toegegeven, dat de Indonesische nationaliteitswet in bepaalde
  opzichten leemten vertoont en andere, daarin opgenomen bepalingen voor wijziging c.q.
  weglating in aanmerking komen, kan worden gesteld dat Indonesië, gezien het hanteren
  van enkele belangrijke, internationaal aanvaarde beginselen, nog niet zo'n gek figuur
  slaat. Het belang van de Wet no. 62 van 1958 ligt bovendien hierin, dat met de
  inwerkingtreding van deze Wet in de behoefte aan een algemeen geldende nationaliteitswet is voorzien. Dit heeft mede hiertoe geleid, dat duidelijkheid is verkregen met
  betrekking tot het feit, wie als Indonesisch staatsburger kan worden aangemerkt en wie
  als buitenlander, aangezien een ieder die het Indonesisch staatsburgerschap niet bezit,
  buitenlander is. Het betreft hier een belangrijk beginsel, gezien de rechten en plichten,
  die aan Indonesische staatsburgers toekomen, waarvan buitenlanders in principe zijn
  uitgesloten.
   332
  
  NEDERLANDSE SAMENVATTING
  
  De beweegreden om het Indonesisch nationaliteitsrecht als onderwerp voor een proefschrift te kiezen ligt hierin, dat een monografie hierover in Nederland, ondanks de
  langdurige banden tussen Indonesië en Nederland, ontbreekt. De invloed van deze
  langdurige banden manifesteert zich op diverse vlakken van de samenleving, ook op het
  vlak van het (nationaliteits)recht. Mijn opzet is om na te gaan hoe het Indonesische
  nationaliteitsrecht zich vanuit het koloniale tijdperk tot op heden heeft ontwikkeld en om
  voorts geruime aandacht te besteden aan het huidige Indonesisch nationaliteitsrecht,
  zoals uit Hoofdstuk 1 blijkt.
   In Hoofdstuk 2 van deze beschouwing worden eerst enige algemene opmerkingen
  geplaatst. Allereerst wordt ingegaan op diverse betekenissen van het begrip "nationaliteit". Vervolgens wordt nagegaan, waarin de functie van de nationaliteit ligt. Interessant
  is de vraag, hoe het begrip "nationaliteit" moet worden opgevat. Hierbij zal in eerste
  instantie worden uitgegaan van artikel 15 van de Universele Verklaring van de Rechten
  van de Mens, op 10 december 1948 geproclameerd door de Algemene Vergadering der
  Verenigde Naties. Genoemd artikel houdt in, dat een ieder recht heeft op een nationaliteiten aan niemand willekeurig zijn nationaliteit mag worden ontnomen, noch het recht
  mag worden ontzegd van nationaliteit te veranderen. Het recht op een nationaliteit is
  voorts ook in verschillende verdragen uitdrukkelijk genoemd. Alhoewel de meningen
  omtrent het begrip "nationaliteit" in de literatuur variëren, ben ik van mening dat hier
  sprake is van een mensenrecht. Ik deel derhalve niet het in de literatuur door sommige
  auteurs gehuldigde standpunt, als zou het recht op een nationaliteit een "dubieus"
  mensenrecht zijn, dat slechts het karakter van een technisch koppelbegrip heeft, dat
  eerst waarde krijgt door de rechtsgevolgen die nationale of internationale rechtssystemen
  eraan koppelen. Dit zou inhouden, dat er geen enkel recht en geen enkele plicht is die
  voor het individu begripsmatig uit de nationaliteit voortvloeien. Zou dit zo zijn, dan zou
  men zich aan het bezit daarvan weinig gelegen hoeven laten liggen. Ik ga daarentegen
  uit van een staatsburgerschapsbegrip waarmede een pakket rechten en plichten op
  vanzelfsprekende manier samenhangt, een mening ook door andere auteurs gedeeld. Het
  betreft hier fundamentele rechten als het recht van toelating tot en het recht op nietuitwijzing uit het land waarvan men de nationaliteit bezit, het recht op diplomatieke
  bescherming door dat land en politieke rechten. In dit licht gezien, gaat het hier om de
  nationaliteit als inhoudelijk begrip. Wat betreft andere, niet-fundamentele rechten,
  fungeert de nationaliteit als aanknopingspunt, als koppelbegrip; het betreft hier rechten en plichten - die van land tot land kunnen verschillen. Dan kunnen willekeurige rechten
  en plichten aan de nationaliteit gekoppeld worden, die een individu zouden kunnen
  worden ontnomen. Wordt echter uitgegaan van het recht op een nationaliteit als
  mensenrecht, dan speelt de nationaliteit als inhoudelijk begrip een belangrijke rol. In
  dit geval kan de nationaliteit niet enkel en alleen als koppelbegrip worden getypeerd.
  