text: 271
  uitgebreid gepresenteerd en tevens gerelateerd aan een bredere filosofische context. Voor
  moderne ontwikkelingen binnen de logica raadplege men best andere literatuur; het was
  immers uitdrukkelijk niet de bedoeling van de auteurs om daar dieper op in te gaan.
   Bert MOSSELMANS
  
  "ALSO SPRACH... " MICHEL SERRES
  
  Michel Serres, Het contract met de natuur, Kampen. Kok Agora & Kapellen, DNB/
  Pelckmans, 1992, 188 blz., 595 Bfr., ISBN 90 2891 659 8
  "De crisis waarin wij ons bevinden treft de basis van alles. Het gaat hier niet meer
  om een intellectueel gevecht, het is geen kwestie meer van ideeën of taal of logica of
  geometrie, maar een kwestie van tijd, van overleven" (blz. 129). Met dit citaat is niet alleen
  de toon gezet, maar ook de kerngedachte geformuleerd van voorliggend essay. Michel
  Serres, filosoof, lid van de Académie Française en één van de laatste nog overblijvende
  'maîtres penseurs' van de na-oorlogse Franse intellectuele scène stelt hier niet zonder de
  nodige zin voor dramatiek vast dat onze moderne cultuur zich op een keerpunt bevindt
  (blz. 26). De crisis die ze thans doormaakt is namelijk nog onuitgegeven : het is een
  cultuurcrisis die voor het eerst in de geschiedenis dreigt om te slaan in een crisis van de
  natuur. Oorzaak van die impasse is de ongebreidelde groei en de daarmee verbonden
  totaliteitsaanspraken van de instrumenteel-technische rationaliteit van de moderne
  wetenschappen. Om het tij te keren, rest ons nog maar één oplossing : teruggrijpen naar
  de vruchtbare aarde onder het gewoeker van de wetenschap, teruggrijpen tot achter de
  wereld van het sociaal contract- de mogelijkheidsvoorwaarde bij uitstek van het moderne
  weten (blz. 40) - ten einde op die manier een contract te sluiten met de natuur. Om een
  dergelijk contract af te sluiten, zullen we echter een beroep moeten doen op een andere
  type van rationaliteit, op een ander type van weten : op een weten dat zich niet tegenover
  de natuur geplaatst ziet, maar zichzelf met en vanuit die natuur gestalte geeft. Dit nieuwe
  type van weten is niet nieuw, maar heeft een eigen traditie, ook al is die steeds meer in
  de vergetelheid geraakt. Het is de traditie van het ware weten (blz.111) : de traditie van
  de wijsheid (blz. 139-40). Alleen het luisteren naar het woord van de wijsheid vermag
  daarom de anders onafwendbare katastrofe tegen te houden.
   Afgezien van deze nogal apokalyptische 'mise-en-scène' - die Michel Serres
  trouwens verbatim onderschrijft (blz. 29)-hoeft de idee van een 'contract met de natuur'
  nog niet 'schwärmerisch' te zijn. Dat wordt ze jammer genoeg wel door de ondoorzichtige
  opbouw, het gezwollen taalgebruik, de conceptuele onzuiverheid en het wereldhistorische
  pathos van dit essay. Serres wil met dit boek té veel, en dit zowel naar vorm als naar
  inhoud. Naar de vorm wil dit essay terzelfdertijd narratief en analytisch, allegorisch en
  geschiedfilosofisch zijn. De vier hoofdstukken van de tekst vormen dan ook vier grondig
  
  272
  verschillende tekstgenres. Het filosofisch-discursieve genre waar in klare taal het concept
  van het contract met de natuur geëxpliciteerd wordt, ontbreekt echter. De lezer weet na
  de lectuur niet méér over het hoe en het wat van dit contract, dan bij het begin. Hem rest
  alleen de wat verweesde herinnering van een orakel te hebben bijgewoond, van een
  jeremiade, van een onheilsprofetie te hebben aanhoord. Naar de inhoud wil dit essay dan
  weer een panoramische blik bieden op de trieste gang van de wereldgeschiedenis, van
  Adam en Eva in het paradijs tot de lancering van een Ariane-raket op de basis te Kourou.
  Daarbij aarzelt Michel Serres niet om rhetorisch krachtige, maar filosofie-historisch hoogst
  dubieuze associaties, parallellen en interpretaties voor te stellen. Hij laat zich bovendien
  betrappen op een aantal onvergeeflijke onnauwkeurigheden zoals zijn versie van het verhaal
  van 'Odysseus en de sirenen', waarin Odysseus kon weerstaan aan het verleidelijke gezang
  van de sirenen omdat hij doof (sic!) zou zijn geweest (blz. 66).
   Nu zou men dit alles nog met de mantel der essayistiek kunnen toedekken - een
  essay is toch geen filosofisch tractaat, wordt door de band toch ietwat vlugger, ietwat
  emphatischer geschreven, - ware het niet dat het 'discours' waarin de hele tekst baadt,
  een opvallende dubbele bodem heeft. Op het eerste gezicht is de tekst een profetisch
  pleidooi voor het herstel van een band, die we nooit mogen en ook niet kunnen verbreken,
  op straffe van dood : de band met de natuur. Maar onderliggend gebeurt ter zelfdertijd veel
  meer. Onderhuids beluisteren we hier een machtstrijd onder intellectuelen, zijn we getuige
  van de veroordeling van bepaalde types van weten, en maken wc de herbevestiging en
  meteen ook de bezetting mee van de plaats van waaruit de filosoof-visionair boven en
  buiten het gekrakeel van de vakdisciplines op legitieme wijze het woord neemt. De
  ongemeen scherpe uitvallen van Serres tegen de sociale wetenschappen (o.a. blz. 103, 105,
  111) en zijn loflied op de Wijze (mét hoofdletter) van nu (blz. 139-40) zijn daarvan de
  meest in het oog springende illustraties.
  Nogmaals: akkoord, het gaat om een essay. Maar vergoelijkt dit gegeven het
  absoluut gebrek aan discursieve argumentatie ? Laat dit toe onophoudeliJlc over te schakelen
  van een literair-narratief register naar een poëtisch, vervolgens naar filosofisch-historisch
  en tenslotte naar een allegorisch register ? - Ook al beheerst de auteur die registers in
  literair opzicht méér dan behoorlijk ? Kortom, kan een filosofisch essay de expressie zijn
  van een 'schwännerische' natuurmystiek? Alleen de vertaling van Roel Kaptein en Robert
  Lemm is smetteloos.
  Antoon BRAECKMAN.
  