text: 189
  
  NIETSCHE EN LINKS
  Marc Van den Bossche en Maurice Weyembergh (red.), Links Nietzscheanisme, Budel,
  Damon, 2000,207 p. ISBN 90 5573 155 2.
  Dit boek, dat de teksten bundelt van een op 10 en 11 december 1999 aan de VUB
  gehouden colloquium, is in heel wat opzichten niet bevredigend. Afgezien van het storend
  . aantal druk- en spelhngsfouten, mis ik hier vooral een aantal potentiële verbindingslijnen
  tussen Marx en Nietzsche (zoals arbeid-schepping, dialectiek-strijd en ideologievoorstelling), die verdere reflectie verdienen. Daarover is in dit boek echter niets te
  vinden. En wie zou verwachten dat er ergens een uitgebreide analyse van Nietzsches antisocialisme/communisme te vinden is, komt eveneens bedrogen uit. Hetzelfde geldt voor
  zijn schaarse (maar zeker niet onbelangrijke) passages over industrialisering en vrije
  markt.
  Deze bundel begint nochtans veelbelovend. Maurice Weyembergh schrijft een
  uitstekende inleiding waarin hij de mogelijke Nietzsche-recepties verbindt met
  verschillende interpretaties van wat 'links zijn' in de voorbije eeuw heeft ingehouden en
  daarbij ook namen noemt. Dat biedt geweldige perspectieven voor verdere uitwerking.
  Maar daar komt helaas weinig van terecht. In plaats van de verschillende artikelen te
  overlopen zal ik nu een meer synthetiserende aanpak uitproberen en er op die manier het
  beste van proberen te maken.
  Om te beginnen is het duidelijk dat een aantal aspecten van Nietzsches filosofie in
  dit boek sterk wordt beklemtoond. In de eerste plaats is dat de pluraliteit. De
  werkelijkheid is een veelheid die nooit tot een systematische eenheid te herleiden is (Erik
  Oger en Désirée Verwij), wat meteen impliceert dat er nooit een definitieve interpretatie
  van kan bestaan (Samuel IJsseling). Dit heeft echter ook te maken met het feit dat zo'n
  werkelijkheidsinterpretatie altijd gebeurt vanuit het standpunt van een interpretator (Peter
  De Graeve) die bovendien zelf gekenmerkt wordt door een onophefbare diversiteit (Paul
  van Tongeren).
   Deze pluraliteit mag niet statisch gedacht worden, maar moet gezien worden als een
  onophoudelijke dynamiek van strijdende krachten (Herman Siemens, Pascal De Pester).
  Het doel waarop dit proces gericht staat is de cultivering van grote, geniale
  persoonlijkheden (Verweij, De Pester, Joep Dohmen). Dit houdt echter geen
  individualisme in: omdat het agonale essentieel is kan een persoonlijkheid pas tot
  ontplooiing komen binnen een conflictueuze (niet: destructieve) spanningsverhouding met
  anderen (Siemens) hetgeen meteen een harmonische gemeenschap tot een onmogelijk en
  onwenselijk ideaal maakt (Van Tongeren). Overigens blijft het politiek-maatschappelijke
  bij Nietzsche altijd ondergeschikt aan de ontwikkeling van 'voorname mensen', meer
  bepaald als .voorwaarde (De Pester). Daarbij zij opgemerkt dat de klemtoon op het
  polemisch-dynamische vanzelfsprekend inhoudt dat er bij Nietzsche nooit sprake kan zijn
  van een welomschreven telos. Dit geldt niet alleen voor de mens, maar ook voor de
  maatschappij: Nietzsche is geen utopisch denker (De Graeve).
  190
  Foucault heeft laten zien hoe wij Nietzsches ideeën kunnen actualiseren door het
  begrip macht op te vatten als dictatoriale oppressie en zijn aristocratisch estheticisme te
  democratiseren (De Pester). Wat moet er echter gebeuren wanneer de socio-culturele
  omgeving zodanig afbrokkelt dat we met nihilisme te maken krijgen? Volgens Vattimo
  creëert dat een rijkdom aan mogelijkheden, maar wellicht is die gedachte, rekening
  houdend met de manier waarop de informatietechnologie door kapitalistische
  marktmechanismen gecorrumpeerd wordt, naïef (Marc Van den Bossche).
   Wat ons binnen die context rest, is te proberen een individuele moraal uit te
  bouwen, gebaseerd op authenticiteit en autarchie, met andere woorden: levenskunstenaar
  te worden (Dohmen). Dit kan natuurlijk een eenzame bedoening worden en Nietzsche zelf
  kan ons wat dat betreft weinig troost bieden: als we denken in intieme vriendschappen een
  schuilplaats te kunnen vinden, moeten we beseffen dat dit enkel mogelijk is door onze
  innerlijke pluraliteit te verbergen achter een bedrieglijk masker van identiteit (Van
  Tongeren).
  Zo beschouwd bieden deze teksten toch nog een inspirerende samenhang. Toch valt
  op dat er over 'links denken' weinig te lezen valt. Hub Zwart doet nog een poging om via
  de begrippen filologie en fysiologie, die in de negentiende eeuw respectievelijk als rechts
  en links werden bestempeld, Nietzsche te situeren. Hij moet wel besluiten dat dit niet
  zomaar mogelijk is, omdat Nietzsche natuurlijk zowel in filologie als in fysiologie
  geïnteresseerd was, maar enkel voor zover dat een plaats had in of verband hield met het
  hierboven geschetste geheel.
  Wij krijgen uiteindelijk de indruk dat haast alle auteurs wel veel te zeggen hebben
  over Nietzsche, maar heel weinig over het linkse denken. Zodra zij schoorvoetend het
  socio-politieke domein hebben betreden, houden zij veiligheidshalve halt en dat is
  jammer.
   Ten slotte heb ik nogal moeite met David Janssens' ontologisch-historische
  interpretatie van de leer van de eeuwige wederkeer en met Désirée Verweij die de indruk
  wekt dar Nietzsche zelf de persoonsvorming als basis zag voor de ontwikkeling van een
  collectieve cultuur. Ook kan ik Joep Dohmens theses moeilijk bijtreden. Hij schrijft
  weliswaar zelf dat vrijheid geen kwestie is van een wilsbesluit doch eerder van een
  mentale toestand, maar wat blijft er van de 'zelfbepaling' dan nog over? Dohmen slaat in
  zijn verwijzing naar 'Van den drei Verwandlungen' dan ook handig over dat de leeuw
  staat voor 'ik wil' en dat die toestand óók overwonnen moet worden. Daar komt nog bij
  dat hij in zijn samenvatting van de tekst over 'De laatste mens' het stuk over de
  zelfverachting niet opneemt. We moeten volgens mij vanuit Nietzsche zowel komaf
  maken met de idee van een preëxistent 'zelf' als met de gedachte dat er een stabiel
  eindpunt bestaat waarop de menselijke ontwikkeling gericht zou moeten worden. Vanuit
  dat perspectief kan de toenemende desinteresse voor het moderne authenticiteitsideaal ook
  positief begrepen worden, zoals bijvoorbeeld Baudrillard dat doet.
  Philippe LEPERS
  
  * * *.
  