text: recensies
  Eijnatten in Liberty and Concord betoogt Franke dat
  
  later ontstaat weer een zuiver wijsgerige interesse
  
  de Nederlandse theologie zich rond 1800 transfor-
  
  in de Koningsbergse filosoof.
  meerde. Er ontstond een voorhoede, die de inzich-
  
  Frankes onderzoek van deze tijdschriften is van
  
  ten van de neologie overnam en een achterhoede,
  
  grote waarde als uitgangspunt voor een cultuurge-
  
  die afstand bewaarde. Zij stelt de vraag of deze ont-
  
  schiedenis, maar is te beperkt om te dienen voor
  
  wikkeling extern bepaald is, of dat Nederlandse en
  
  een algehele vergelijking van Duitsland en Ne-
  
  Duitse theologen deel uitmaakten van een zelfde
  
  derland. Daarvoor staan nog te veel vragen open:
  
  ‘overkoepelende wetenschappelijke wereld’ (101).
  bijvoorbeeld waarom kreeg Kant aan de universi-
  
  Zij kiest voor het laatste door met de Harderwijkse
  
  teiten geen voet aan de grond, waarom ontwikkelt
  
  kerkhistoricus Ypey voor een autonome genese te
  
  zich daar als alternatief een ‘socratische wijsbe-
  
  opteren. Met hem verklaart zij ‘de beschuldiging
  
  geerte’ en ten slotte wat zijn de overeenkomsten
  
  der Duitschers dat onze Geestelijken bij de hunnen
  
  en verschillen tussen het Nederlandse en Duitse
  
  eene halve eeuw ten achteren zijn’ irrelevant. Elders
  
  kantianisme? Deze vragen hebben de historici van
  
  legt Franke de nadruk op het verschil met Duitsland
  
  de wijsbegeerte laten liggen, maar vereisen een
  
  en neemt een selectieve receptie aan. Ons land
  
  antwoord wil een algehele vergelijking mogelijk
  
  wees eenstemming – direct na 1800 – de ‘poëtize-
  
  zijn.
  rende wijsbegeerte’, dat wil zeggen het idealisme
  van Fichte en Schelling af en kende in tegenstelling
  
  henri krop,
  
  tot Duitsland geen ‘dogmatisch rationalisme’ in de
  
  erasmus universiteit rotterdam
  
  theologie. Daar staat tegenover dat de Nederlandse
  tijdschriften een buitensporige belangstelling hadden voor piëtistische ‘Einzelgestalten’, die zich
  tegen de Verlichting keerden.
   Nieuwste geschiedenis
  
  Het derde hoofdstuk behandelt het kantianisme. Franke toont aan dat het enthousiasme van
  
  Klemann, Hein A.M., Wielenga, Friso
  
  Van Hemert en Kinker voor Kant, dat tot uiting
  
  (eds.), Deutschland und die Niederlande.
  kwam in de uitgave van het Magazyn voor de
  
  Wirtschaftsbeziehungen im 19. und 20.
  critische wijsgeerte, een geheel aan diens filosofie
  
  Jahrhundert (Niederlande-Studien 46; Münster,
  
  gewijd tijdschrift geen geïsoleerd fenomeen was,
  
  New York, München, Berlijn: Waxmann, 2009,
  
  zoals de literatuur van Von Antal (1888) tot een
  
  189 blz., isbn 978 3 8309 2200 1).
  Kloek en Mijnhardt wil, maar breed door anderen
  gedragen werd. Dit blijkt uit de tijdschriften. Helaas
  
  Goede buren zijn nu eenmaal minder vertrouwd
  
  claimt de auteur te veel. Zij toont niet aan dat de
  
  dan verre vrienden, zoals het voorbeeld van Ne-
  
  kantiaanse beweging uit het begin der negentiende
  
  derland en Duitsland vaak aantoont. Na zelf al het
  
  eeuw doorging tot aan het (neo)kantianisme van
  
  nodige baanbrekende werk te hebben verricht,
  
  rond 1900. Op schrille toon verwijt zij Onnasch
  
  leidt Hein Klemann momenteel een onderzoeks-
  
  diens conclusie (in ‘De eerste receptie van Kant’,
  
  programma aan de Erasmus Universiteit om daar
  
  Tijdschrift voor Filosofie 68 (2006) 156) dat het kan-
  
  op economisch-historisch terrein verandering in
  
  tianisme algemeen geaccepteerd raakte, zodat de
  
  te brengen. Als voorproefje verschijnt deze bundel
  
  behoefte aan een apart tijdschrift als het Magazyn
  
  van bijdragen aan een door hem samen met Friso
  
  verdween. Volgens hem volgt Nederland daarmee
  
  Wielenga georganiseerde conferentie in 2008.
   de ontwikkelingen in Duitsland, waar Kant in de
  
  De dragende stelling van zowel het project als
  
  ogen van de nieuwe generatie verouderd is. Pas
  
  het boek is een verondersteld nauwe samenhang
  
  rond 1870 in Duitsland en in Nederland tien jaar
  
  van het Nederrijngebied als één grensoverschrij-
  
  van Paridon buigt zich over de periode van 1945
  
  de negentiende eeuw hebben bestaan, werd on-
  
  tot het begin van de eenentwintigste eeuw. Deze
  
  derbroken door de Eerste Wereldoorlog en keerde
  
  stukken verschillen nogal van karakter. Klemann en
  
  pas vanaf de jaren vijftig geleidelijk weer terug.
  Van Paridon beschrijven voornamelijk economische
  
  Door het proces van globalisering zouden dergelij-
  
  verschijnselen, Lak analyseert het economische- en
  
  ke regio’s bovendien aan belang winnen tegenover
  
  buitenlandse beleid van de twee landen. Klemann
  
  de natiestaten welke sinds de Eerste Wereldoorlog
  
  en Lak richten zich daarbij op de bilaterale betrek-
  
  het kader van economische ontwikkeling aan beide
  
  kingen, terwijl Van Paridon de hem toegemeten
  
  kanten van de grens bepaalden.
   ruimte voornamelijk gebruikt om de prestaties van
  de Nederlandse en de Duitse economie met elkaar
  te vergelijken. Verrassend genoeg blijkt dat beide
  
  te maken. Het duiden van iets ogenschijnlijk sim-
  
  economieën zich sinds de jaren tachtig tamelijk
  
  pels als, zeg, graanprijsfluctuaties voor de mate
  
  verschillend ontwikkelden, kort gezegd omdat Ne-
  
  van integratie tussen markten blijkt soms al lastig
  
  derland succesvoller inhaakte op de globalisering
  
  genoeg. De toepassing op een hele regio vergt dus
  
  dan Duitsland. Niet bepaald een indicatie van toe-
  
  een nauwkeurige onderzoeksstrategie naar precies
  
  nemende vervlechting, zou je zeggen; maar deze
  
  omschreven verschijnselen in een afgeperkt gebied
  
  bevinding weerhoudt Van Paridon niet van een in
  
  om tot heldere resultaten te komen. Die helder-
  
  een wetenschappelijke bundel misplaatst politiek
  
  heid is eens te meer vereist omdat belangengroe-
  
  pleidooi voor het verhogen van de Nederlandse
  
  peringen begrippen als economische integratie
  
  infrastructurele investeringen om de economische
  
  nogal eens gebruiken om de indruk te wekken dat
  
  integratie met Duitsland te versterken.
  hun aanspraak op algemene middelen, bijvoor-
  
  Het tweede deel van het boek bevat drie
  
  beeld voor de aanleg van een dure goederenspoor-
  
  studies over bepaalde aspecten van de weder-
  
  lijn, het algemeen welzijn dient. De wetenschap
  
  zijdse economische betrekkingen. Met een mooie
  
  kan zulke opheldering verschaffen, immers een
  
  analyse van het Rotterdamse havenbeleid sinds de
  
  belangrijke maatschappelijke functie bestaat uit het
  
  jaren twintig knagen Ferry de Goey en Hugo van
  
  zorgvuldig omschrijven en vervolgens analyseren
  
  Driel aan de integratiestelling. De Duitse ineenstor-
  
  van verschijnselen, zodat deze kenbaar en hopelijk
  
  ting van 1918 deed het gemeentebestuur namelijk
  
  beheersbaar worden.
   beseffen hoe gevaarlijk een te grote afhankelijkheid
  
  Het valt daarom zeer te wensen dat de onder-
  
  van het achterland was. De haven moest daarom
  
  zoekers binnen dit project de ruimte nemen om de
  
  een voorland krijgen in de vorm van daar te vesti-
  
  zeer interessante stelling ten aanzien van de afwis-
  
  gen industrie. Het geleidelijke succes van dat beleid
  
  seling tussen integratie en desintegratie binnen de
  
  zorgde voor een relatieve daling van het doorvoer-
  
  Nederrijn regio te onderbouwen. In het voorliggen-
  
  verkeer en een navenante gedeeltelijke ontkoppe-
  
  de boek gebeurt dat jammer genoeg nog niet. De
  
  ling tussen Rotterdam en het Ruhrgebied. Jeroen
  
  zeven hoofdstukken vallen in twee delen uiteen.
  Euwe bespreekt de bijzondere omstandigheden
  
  De beide redacteuren tekenen voor een inleiding
  
  van de vroege jaren twintig toen Amsterdam even
  
  die de economische vervlechting tussen Nederland
  
  de illusie koesterde weer een internationaal finan-
  
  en Duitsland in een historisch perspectief plaatst.
  cieel centrum te worden omdat de Duitse industrie
  
  Daarna volgen drie chronologische hoofdstukken.
  geen toegang tot andere markten had. Weer een
  
  Klemann behandelt de diepgaande economische
  
  ander aspect komt aan de orde bij Ben Wubs’
  
  problemen van het interbellum; Martijn Lak be-
  
  bespreking van Unilevers activiteiten in Duitsland
  
  spreekt het voorzichtige herstel van de wederzijdse
  
  tussen 1890 en 1960. Vanwege tariefbarrières
  
  betrekkingen na de Tweede Wereldoorlog; Kees
  
  stichtten Nederlandse margarinefabrikanten al snel
  
  ­111
  bmgn/lhcr | deel 126 - 1
  
  Nu valt economische integratie makkelijker te
  stellen dan te bewijzen of zelfs maar aannemelijk
  
  nieuwste geschiedenis
  
  dende economische regio. Die samenhang zou al in
  
  recensies
  fabrieken vlak over de grens. Op deze fundamen-
  
  gemiddeld 12.000 op een vergelijkbaar oppervlak.
   ten groeide Unilever uit tot één van de grootste
  
  De bevolkingsomvang staat niet alleen nu in het
  
  buitenlandse ondernemingen in Duitsland, wat
  
  centrum van de belangstelling. Echter, terwijl he-
  
  het bedrijf onder het Hitlerbewind en direct na de
  
  den ten dage sommigen er bang voor zijn dat groei
  
  oorlog in een lastig parket bracht.
  van de bevolking een bedreiging is voor Nederland,
  
  Deze studies hadden een nauwere verbinding
  met de in de inleiding aangeroerde problematiek
  
  betekende meer mensen indertijd meer welvaart
  en macht.
  verdiend. Nu dringen zich aan de lezer vragen op
  
  De auteur achtte een nieuw overzicht over
  
  over de mate waarin ze de ontwikkelingen in de
  
  de demografie van Nederland mogelijk en wense-
  
  Nederlands-Duitse economische betrekkingen
  
  lijk. Na het vorige overzicht uit 1981 van de hand
  
  kenmerken. Deed het Rotterdamse havenbeleid de
  
  van Hofstee is veel nieuw en soms vernieuwend
  
  integratie inderdaad afnemen? Waren de nauwe
  
  onderzoek gepubliceerd. Bovendien kan demogra-
  
  financiële banden van de jaren twintig nu kenmer-
  
  fisch gedrag tegenwoordig veel meer dan vroeger
  
  kend of uitzonderlijk? In hoeverre verschilde Unile-
  
  worden geanalyseerd met behulp van individuele
  
  vers positie en beleid in Duitsland van dat in andere
  
  gegevens, zoals beschikbaar in de Historische Steek-
  
  Europese landen, bijvoorbeeld Frankrijk? Al met al
  
  proef Nederlandse Bevolking, in plaats van data op
  
  een interessante en lezenswaardige inleiding tot de
  
  gemeentelijk en provinciaal niveau.
  economische betrekkingen tussen Nederland en
  
  In het boek wordt veel interessante demo-
  
  Duitsland die verwachtingen wekt ten aanzien van
  
  grafische informatie besproken. Slechts enkele
  
  het vervolg.
   resultaten kan ik hier vermelden. Zo laat Engelen
  de verschillen in groeisnelheid van de bevolkings-
  
  joost jonker,
  
  omvang zien. Met name de periode na de Tweede
  
  universiteit utrecht
  
  Wereldoorlog tot 1970 was er één van groei, van
  ongeveer 8 tot 13 miljoen. De periodes die daaraan
  voorafgingen en die erop volgden laten een veel
  langzamere groei zien. Interessant zijn ook regio-
  
  Engelen, Th.L.M., Van 2 naar 16 miljoen mensen.
  nale verschillen. Het verschijnsel van een Randstad
  
  Demografie van Nederland, 1800-nu (Amsterdam:
  
  waar veel mensen naar toe trekken vanwege de
  
  Boom, 2009, 213 blz., isbn 978 90 850 6713 9).
  grote economische activiteit lijkt, afgaande op de
  bevolkingsgroei, zich al in de tweede helft van de
  
  Theo Engelen kwalificeert in Van 2 naar 16 miljoen
  
  negentiende eeuw te hebben gemanifesteerd. Ver-
  
  mensen. Demografie van Nederland, 1800-nu het Ne-
  
  der worden we er op gewezen, hoe dramatisch de
  
  derland van 1800 met zijn twee miljoen inwoners
  
  samenstelling van de beroepsbevolking is gewijzigd.
  als een ‘leeg’ land. Een deskundige uit die tijd, de
  
  Vond in 1807 bijna de helft zijn bestaan in de land-
  
  Leidse professor in de statistiek Adriaan Kluit, zal
  
  bouw en visserij; in 2000 is hier ruim 3% van over.
  het daar beslist niet mee eens zijn geweest. Hij on-
  
  De dienstensector is in dezelfde periode gegroeid
  
  derstreepte rond 1805 dat Nederland dichtbevolkt
  
  van 31% naar 75%. De nijverheid lijkt wel gelijk ge-
  
  was, namelijk 3.150 inwoners per vierkante (Neder-
  
  bleven: in 1807 26% en in 2000 22%. In 1960 was dit
  
  landse) mijl, ongeveer 30 vierkante kilometer. Hier
  
  percentage echter 41%. Interessant is ook dat deze
  
  kon geen enkel ander land aan tippen: Portugal zou
  
  veranderingen gedurende de beschouwde periode
  
  er 1.325 hebben en Zweden maar 230. Het is maar
  
  een heel verschillend tempo hebben gekend.
   welk referentiekader wordt gehanteerd. Adriaan
  
  Engelen bespreekt in opeenvolgende hoofd-
  
  Kluit dacht aan andere Europese landen uit die tijd
  
  stukken de klassieke demografische parameters
  
  en Theo Engelen aan het Nederland van nu met
  
  vruchtbaarheid, huwen, mortaliteit en migratie.
  