text: PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University
  Nijmegen
  
  The following full text is a publisher's version.
  For additional information about this publication click this link.
  https://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/232827
  
  Please be advised that this information was generated on 2024-07-14 and may be subject to
  change.
  Dit artikel uit Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Johan Derksen: BN’er en knuffelhufter
  Over volksvermaak en het onaantastbare imago van de
  voetballerij
  Bas van Stokkom
  De voetbalbusiness lijkt het slechtste in mensen boven water te halen. Zwart geld,
  witwassen, illegale spelershandel, fraude, oplichting, omkoping, belasting‐
  ontduiking, goksyndicaten geweld, cocaïnehandel, vandalisme, racisme, seksisme,
  bijna alles wat God verboden heeft, passeert in het voetbalwereldje zowat iedere
  week de revue. En dan hebben we het niet eens over excessieve beloningen bin‐
  nen de topclubs, financieel wanbeheer en schulden die op de samenleving worden
  afgewenteld. Profvoetbal is een maatschappelijke uitwas, maar wel een populaire
  uitwas. Veel politici en grootondernemers sloven zich uit om deze min of meer
  malafide branche de hand boven het hoofd te houden, terwijl de entertainment‐
  industrie praatprogramma’s tekortkomt om het heldenvertoon onder een chauvi‐
  nistisch publiek aan de man te brengen.
   In haar studie over misdaadgeld en voetbal merkte Brigitte Slot (2010: 26) het
  volgende over de voetballerij op:
  ‘Er is sprake van een grote sociale aantrekkingskracht en maatschappelijke
  onaantastbaarheid, waardoor soms andere maatstaven worden gehanteerd
  dan in meer reguliere bedrijfstakken.’
  Die onaantastbaarheid – zo luidt mijn veronderstelling – wordt mede in stand
  gehouden door de vele voetbaltalkshows en -programma’s waarin rijkelijk
  betaalde, zogenaamde voetbalkenners hun zegje kunnen doen. Zij produceren en
  reproduceren de mythevorming rondom clubs en hun iconen en hebben weinig
  oog voor de schaduwzijden van de voetbalbranche. Op het Mediapark heerst een
  stevig taboe op kritische doorlichting van die branche, want dat zou het imago
  van de sport en het verdienmodel zomaar in gevaar kunnen brengen. Bovendien
  zou een grote schoonmaak op veel weerstand stuiten en de pret van het voetbal‐
  publiek bederven.
  Om dat te illustreren leg ik in dit essay de handel en wandel van Johan Derksen,
  de eigenzinnige Nederlandse voetbalpaus, onder het vergrootglas. In het verleden
  heeft juist deze BN’er met enige regelmaat wantoestanden binnen de branche
  onder de aandacht gebracht, maar de laatste tien jaar is hij een van de iconen van
  een onaantastbare voetbalcultuur geworden.
   In deze bijdrage zal ik het succes van brombeer Derksen – verkozen tot grappigste
  man van Nederland – duiden tegen de achtergrond van de immer voortgaande
  opmars van de entertainmentindustrie. Ik bespreek achtereenvolgens het merk
  Voetbal International, Derksens strapatsen, onder andere met zijn talkshowmaat‐
  jes Genee en Van der Gijp, zijn stijl, drijfveren en de permanente opstand tegen
  
  104
  
  Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2020 (10) 2
  doi: 10.5553/TCC/221195072020010002009
  
  Dit artikel uit Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Johan Derksen: BN’er en knuffelhufter
  
  alles en iedereen. Ik concludeer dat de vrijplaats van voetballerij maar een regel
  kent: ‘the show must go on’. Liever wegkijken van de lelijke aspecten van de
  bedrijfstak dan je de woede van het kijkvolk op de hals halen.
  Voetbal International
  Voetbal International bestaat al sinds 1965 en is daarmee het langstlopende voet‐
  balmagazine van Nederland. Het tijdschrift werd opgericht door socialist en jour‐
  nalist Cees Roozemond, niet te verwarren met naamgenoot en zoon die momen‐
  teel directeur is van sportclub Heerenveen. Hij slaagde erin om samen met de
  directie van het socialistische dagblad Het Vrije Volk geldschieters voor het blad te
  vinden.
  Na een lange succesvolle periode is het aantal abonnees de laatste twintig jaar
  fors gedaald. Tegelijk wordt Voetbal International geteisterd door conflicten,
  ontslagen en nieuwe starts. Zo vertrok hoofdredacteur Christiaan Ruesink – voor‐
  heen hoofdredacteur van AD – in 2018 na een tweejarig dienstverband. In die
  twee jaar voerde hij kostenbesparingen door en liet de redactie krimpen met 40%.
  De nieuwe directeuren van de print en online mediaproducten moesten Voetbal
  International ombouwen tot een ‘ijzersterk merk’. Bij de interne conflicten speelt
  ook mee dat de redactie van het tijdschrift het gelijknamige tv-programma van
  Genee, Van der Gijp en Derksen te plat vindt.
   Wie momenteel Voetbal International in de digitale zoekmachine slingert, moet
  zich eerst door een stortbak van advertenties heen werken. Het merk is trending
  en bestsellers over het privéleven van voormalige voetballers zoals Van der Gijp
  en Kieft zijn in trek. Dat genre biedt vooral voyeuristische doorkijkjes op het mor‐
  sige bestaan van de idolen en hun geworstel met de sterrenstatus.
  Derksen – lange tijd hoofdredacteur van Voetbal International – wilde in het verle‐
  den nog wel eens kritisch kijken naar de voetballerij. In 1989 legde hij een zwart
  geldcircuit bij FC Groningen bloot, waarna de FIOD met groot vertoon van macht
  een inval deed in het Oosterparkstadion. Er bleek jarenlang te zijn gefraudeerd en
  voorzitter Renze de Vries werd tot acht maanden celstraf veroordeeld.1 De zieke
  en broze man hoefde uiteindelijk maar vijf dagen te zitten. Derksen en zijn col‐
  lega’s van Voetbal International wilden soms de ‘keiharde werkelijkheid’ laten zien,
  de maffia rondom het voetbal, de manipulatie, omkoperij, witwassen en de gok‐
  syndicaten. Derksen gaf in 2010 twee redacteuren vijf maanden vrijaf om de
  wereld van de voetbalmaffia in kaart te brengen (Knipping & Van Duren,
  2012/2013).
  Sinds Derksen zich manifesteert als BN’er in de VI-talkshow met Genee en Van
  der Gijp lijkt zijn animo om kritisch onderzoek te doen of te stimuleren op een
  laag pitje te staan.
  Intussen zit het VI-trojka bij Talpa, de lucratieve speeltuin van John de Mol.
  Genee oogst daar jaarlijks € 700.000, Van der Gijp en Johan Derksen ieder
  
  1
  
  www.sportinstad.nl/artikel/fiod-inval-bij-fc-groningen-1989.
   Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2020 (10) 2
  doi: 10.5553/TCC/221195072020010002009
  
  105
  
  Dit artikel uit Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Bas van Stokkom
  
  € 500.000.2 Daarmee zijn de heren toegetreden tot de topklasse van grootverdie‐
  ners in de entertainmentbranche. Overigens, steeds meer sterren hebben de over‐
  stap naar Talpa gemaakt. Van de commerciële omroepen is alleen RTL (nog) niet
  in handen van deze quasimonopolist. Overigens heeft de miljardair De Mol – zijn
  vermogen werd in 2018 geschat op € 2,7 miljard3 – fanatieke ambities: zijn bedrijf
  is druk doende een dataslurpmachine te bouwen die de strijd moet aanbinden
  met techgiganten als Facebook en Google.4 De mediamagnaat lijkt een Berlusconiachtige carrière te ambiëren en de Talpa-tentakels hebben de Nederlandse popu‐
  laire cultuur en de nieuwsvoorziening stevig in de greep.
  Foute grappen
  In de populaire talkshow Voetbal Inside (destijds nog onderbracht bij RTL) gros‐
  sierden Derksen en zijn kompanen in seksistische, racistische en homofobe grap‐
  pen. Politica Sylvana Simons en programmamaakster Sunny Bergman trokken in
  2017 aan de bel en drongen aan op een reclameboycot van het programma. Inte‐
  ressant is dat de hoofdsponsors van het programma, Heineken, Toto (de Neder‐
  landse Loterij) en Gillette veel moeite deden zich te distantiëren van de kwet‐
  sende grappen van de heren en dat tegelijkertijd RTL met een persbericht naar
  buiten kwam dat de omroep zich vierkant achter de presentatoren opstelde.
   Plechtig zei de omroep dat kwetsende opmerkingen beschermd moeten worden in
  het kader van de vrijheid van meningsuiting. Lompe, controversiële en ongenuan‐
  ceerde opmerkingen horen dus een plek te krijgen op tv. Hier manifesteert zich
  een interessant kapitalistisch spiegelgevecht over de publieke moraal: de sponsors
  omarmen diversiteit en wijzen kwetsende opmerkingen over homoseksuelen af,
  terwijl de commerciële omroep meer brood ziet in programmering van plat ver‐
  maak.
  Dat alles interesseerde Derksen weinig. Hij reageerde zich maar weer eens af op
  Sylvana Simons.
  ‘De Sinterklaas- en Zwarte Piettijd zijn weer voorbij dus heeft mevrouw
  Simons weer even niks om de aandacht mee te trekken. Ik begin haar zo lang‐
  zamerhand erg zielig te vinden. Ze roept weer iets en ongetwijfeld krijgt ze
  straks weer alle ruimte om in door grachtengordelfiguren gedomineerde
  talkshows haar zegje te doen. Ergerniswekkend is dat. Volgens mij gaat het
  
  2
  
  3
  4
  
  106
  
  Mark Koster (2018, 9 juni), Johan Derksen en René Van der Gijp gaan €500.000 verdienen bij
  Talpa, Wilfred Genee €700.000. Quote, www.quotenet.nl/entertainment/a215737/johanderksen-en-rene-van-der-gijp-gaan-500000-verdienen-bij-talpa-wilfred-genee-700000-215737.
  www.ad.nl/show/john-de-mol-opnieuw-rijkste-bn-er-in-quote-500~a0fc969a.
  Investico bestudeerde de datahonger van Talpa en constateerde dat het bedrijf al in 2018 over de
  gegevens van ongeveer 7,5 miljoen Nederlanders beschikte. Thomas Muntz & Karlijn Kuijpers
  (2018, 28 november), John de Mol is watching you. De datahonger van Talpa. Investico,
  www.platform-investico.nl/artikel/john-de-mol-watching.
   Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2020 (10) 2
  doi: 10.5553/TCC/221195072020010002009
  
  Dit artikel uit Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Johan Derksen: BN’er en knuffelhufter
  
  niet helemaal goed met die Sylvana. Het wordt eens tijd dat ze professionele
  hulp zoekt. Want dit is niets meer of minder dan ziekelijk.’5
  De columns
  Het lezen van Derksens verzamelde columns is een vermoeiende bezigheid. Het
  gaat om haastwerk en snel in elkaar geflanste portretjes, inhakend op de waan
  van de dag en dus behoorlijk gedateerd. Voetbal voor volwassenen is een aaneen‐
  schakeling van vooringenomen meningen en zijn stijl beperkt zich hoofdzakelijk
  tot afkraken en inpeperen. Haast iedere voetballer, trainer en collega-journalist
  wordt door het slijk gehaald, ook een trainer als Gertjan Verbeek die qua karakter
  wel wat op Derksen lijkt. ‘Verbeek acteert graag Rambo. Zijn verwilderde imago
  lijkt hij bewust in stand te houden.’ (Derksen, 2011: 219) Om een Jan van Halst
  of een Guus Hiddink de grond in te boren rijgt Derksen de leugens haast dwang‐
  matig aan elkaar. De columns zijn daarom voorspelbaar en zelden scherp analyse‐
  rend. Het aardige is dat Derksen dat zelf ook wel ziet:
  ‘Ik begrijp heel goed dat het publiek wel eens moe wordt van mijn zelfingeno‐
  men mening … Soms heb ik een hekel aan mezelf, maar ik ben ook maar toe‐
  vallig verdwaald op het Mediapark’ (idem: 61/62).
  ‘Ik verbeeld me niets, ik ken mijn beperkingen, maar de voetballerij zonder
  Johan Derksen kunt u zich toch niet voorstellen, dat wordt oersaai en dat
  gun ik niemand’ (idem: 65).
   Ook de BN’ers die in Kanjers, culthelden & engnekken de revue passeren, wordt de
  maat genomen. Genadeloos, eerlijk, karaktervol, ad rem en ongenuanceerd, dat
  zijn de eisen die Derksen steevast van zijn helden verlangt, zichzelf incluis. Hij
  doet veel moeite zich als clown te presenteren, maar rancune en gif zitten daarbij
  dikwijls in de weg. De man geniet van verbaal vandalisme. Maar ook dat heeft
  grenzen. Zo stelt hij larmoyant vast dat het geen pretje is om in en rondom sta‐
  dions geïntimideerd te worden en met de dood bedreigd te worden (Swart &
  Derksen, 2014: 246). In Linkspoot merkte hij al op dat hij moe wordt van ‘de
  onvolwassen wijze waarop de voetballerij met een pittig geschreven column
  omgaat’ (Derksen, 1998: 7). Hij beklaagt zich erover dat je tegenwoordig niets
  meer mag zeggen en dat iedere harde grapjas zoals Hans Teeuwen op zijn qui-vive
  moet zijn (Swart & Derksen, 2014: 52). ‘L’histoire se repète’: het bekende patroon
  van de vuilspuiter die zelf wordt aangevallen of vreest te worden aangevallen.
  5
  
  Tom Tates (2017, 20 december), Adverteerders hekelen homograppen Voetbal Inside, AD,
  www.ad.nl/show/adverteerders-hekelen-homograppen-voetbal-inside~ad717522.
   Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2020 (10) 2
  doi: 10.5553/TCC/221195072020010002009
  
  107
  
  Dit artikel uit Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Bas van Stokkom
  
  Clown of Grootinquisiteur?
  Merkwaardig genoeg wordt Derksen nog altijd aangesproken als analist of journa‐
  list, terwijl hij toch overduidelijk als clown zijn geld verdient. Let wel, serieuze en
  welluidende voetbalanalyses á la Hans Kraay senior zouden direct het verdienmo‐
  del van Veronica Inside ondermijnen. Kraaij senior stopte met zijn gastrol in het
  programma, omdat hij zich ‘niet meer gelukkig voelde met de rol die hij als des‐
  kundige voor zijn rekening nam’. Een deskundige heeft Derksen nooit willen
  worden:
  ‘Bij voetbalanalyses gaat het niet om de bovenmenselijke inspanning om ore‐
  rend een zekere bekwaamheid te claimen, maar juist om met een stralende
  glimlach zo deskundig mogelijk ondeskundig te zijn’ (Swart & Derksen, 2014:
  54).
  Nu brengt Derksen zijn humor bepaald niet altijd speels en met een knipoog.
  Meestal doet hij dat met het uitgestreken gezicht van een grootinquisiteur. Alles
  en iedereen wordt karakterologisch gefileerd. Mede door zijn provocaties en het
  eeuwige gevecht tegen hypocrisie en schone schijn is Derksen de knuffelhufter
  van Nederland geworden. Afzeik-tv in optima forma. Nederlanders vinden het
  kostelijk. Dat zal niet verbazen, want openhartig alles eruit flappen en ongezou‐
  ten je mening verkondigen vormen inmiddels een Hollandse tweede natuur (zie
  daarvoor Van Stokkom, 2010). In een libertaire vrijstaat werken de vooroordelen
  van Derksen bevrijdend: hij heeft moed, is gevat en bovenal eerlijk.
   Maar waarom die verbetenheid? Derksen doet in sommige opzichten denken aan
  de rabiate Hirschi Ali die de confrontatie aanging met eenvoudige moslimmeisjes
  om ze op het verlichte pad te brengen. Ook Derksen lapt de regels van parrhesia,
  het vrijmoedige spreken, aan zijn laars. Machtige opponenten kun je – en moet
  je – flink van repliek geven, met alle risico’s van dien. Maar de opponenten aan de
  onderkant die onzeker zijn en hun weg nog moeten vinden, zou je eerder behulp‐
  zaam tegemoet moeten treden (Van Stokkom, 2008). Toegepast op onze BN’er:
  mooi wanneer hij de arrogante Van Gaal tackelt, maar het openlijk voor schut zet‐
  ten van voetballende teenagers is dient geen doel en openbaart een dwangmatige
  behoefte eenieder de les te lezen.
  Een van de constanten in zijn carrière is dat hij een notoire ruziemaker is geble‐
  ven. Ook een aandachtverslaafde man, niet weg te krijgen van de buis, waar hij
  met veel genoegen wild om zich heen mag slaan. Inderdaad, een karikatuur van
  zichzelf. Dat is pijnlijk te zien. Ook pijnlijk is de loyaliteit aan het commerciële
  format van beschuldiging, belediging, roddel en achterklap. Verdrietig is ook dat
  een alerte dwarsligger de roeptoeter van het rancuneuze mannelijke bevolkings‐
  deel is geworden. In feite heeft Derksen zijn ziel aan de commercie verkocht en is
  hij – ondanks veel gegrom en de dagelijkse vlucht terug naar Drenthe – een mee‐
  loper geworden in het circuit van mediagrootverdieners.
   Er is een mildere beoordeling mogelijk. Derksen en zijn incorrecte vrienden
  bieden kantinevermaak met een hoog competitiegehalte: wie is het meest beledi‐
  
  108
  
  Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2020 (10) 2
  doi: 10.5553/TCC/221195072020010002009
  
  Dit artikel uit Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Johan Derksen: BN’er en knuffelhufter
  
  gend? Branie en vlegelachtigheid, hopend op giftige reacties, wat in wezen ken‐
  merkend is voor puberale rebellie op het schoolplein. De titel van Derksens bio‐
  grafie – Voetbal voor volwassenen – is daarom een groot mysterie.
  Verrassend genoeg bestaat er een andere Derksen, de man die blues en americana
  liefdevol omarmt. Als hij daarover vertelt, wordt hij zelfs een warm mens. Te
  hopen is dat hij daar geen verdienmodel van gaat maken. Tijdens de laatste afle‐
  vering van Jeroen Pauw – eind 2019 – waren Derksen en zanger Dani Vera te
  gast. Vera zei geen waarde te hechten aan geld en gouden platen. Muziek maken
  is immers geen wedstrijd. Derksen zat er wat bedremmeld bij. Hij vindt dat eigen‐
  lijk zelf ook, maar – zo zag je hem denken – je moet een mooie kans om je loop‐
  baan te kapitaliseren niet voorbij laten gaan.
   Derksen blijft in sommige opzichten een enigma. Zo heeft hij doorlopend kritiek
  op platte commerciële programma’s, maar hij is niet vies om daar zelf een steentje
  aan bij te dragen. Verbazend is ook dat hij zich contre coeur laat bewieroken als
  gevierde mediaheld en tegelijk BN’ers wegzet als ‘zichzelf aflikkende windbuilen’
  in een ‘troosteloze’ en ‘wanhopig onechte’ wereld (Swart & Derksen, 2014:
  13/14). Opmerkelijk genoeg is de assertieve volksheld er trots op de ‘schaamte
  voorbij’ te zijn, maar kritiseert hij de inhaligheid van voetballers. Het hele of halve
  miljoen dat hij jaarlijks binnensleept, is hem uiteraard zomaar komen aanwaaien.
  Besluit
  Als geen ander weet Derksen waar de rot in de voetbalbranche zit, maar hij zal
  niet snel pleiten voor een grote schoonmaak. Hij lijkt zich te schikken in zijn rol
  van linkspoot om zijn cynische wereldbeeld te kunnen uitdragen. Liever bijdragen
  aan het feestje van het voetbalminnende mannenvolk, dan de bedrijfstak kritise‐
  ren. Overigens laten de meeste sportprogramma’s de wantoestanden in voetbal‐
  land links liggen, ook de brave borsten van Studio Sport. Stel je voor dat de pret
  van de kijker bedorven wordt. En stel je voor dat je zomaar een intellectueel
  betoogje zou houden of zou worden betrapt op het formuleren van alternatieven!
  Dat geldt wel als grootste zonde binnen de entertainmentindustrie. De vraag is
  dan ook of die business nog überhaupt de credits heeft om geloofwaardige kritiek
  op de voetballerij te uiten.
   Natuurlijk, het publiek stelt ongenuanceerd de waarheid vertellen op prijs en
  vindt het onderuithalen van oplichters als Sepp Blatter, de oud-voorzitter van de
  FIFA, prachtig. Maar een politiek-economische benadering van de voetballerij
  leeft niet. Liever wordt ingespeeld op mannendromen over heldhaftig, beroemd
  en gefortuneerd zijn. Een speler die in Nederland blijft en het grote geld bij een
  buitenlandse club laat liggen, wordt voor gek verklaard. Torenhoge salarissen en
  de belasting tillen: het hoort er nu eenmaal bij.
  Zowel de voetballerij als de journalistiek lijkt te zijn opgeslokt door de entertain‐
  mentindustrie en moet dus beantwoorden aan dezelfde wet: de gunst van de kij‐
  ker winnen. Oplagen en kijkcijfers zijn gezaghebbend, niet kennis of expertise. De
  legitimiteit van mediaprogramma’s bestaat dus bij de gratie van populariteit (Van
  Ostaijen & Jhagroe, 2012). Dat betekent dat journalistiek onderzoek naar corrup‐
  
  Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2020 (10) 2
  doi: 10.5553/TCC/221195072020010002009
  
  109
  
  Dit artikel uit Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Bas van Stokkom
  
  tie en criminaliteit in de voetbalbranche van ondergeschikt belang is. In de con‐
  text van de kijkcijferterreur ligt het voor de hand om dat onderzoek te minimali‐
  seren. Een grootkapitalist als John de Mol zal daar reuzeblij mee zijn. Uiteraard
  krijgen oplaaiende emoties rondom schandalen en slachtoffers weer wel een plek
  in de programmering. Woedende en getergde gezichten beantwoorden immers
  aan het verdienmodel. Maar een kritische doorlichting is saai en vervelend en
  wordt niet gevreten door consumenten en televisieslaven. Het volk wil spektakel,
  emotie en heldenverering.
   Tien jaar geleden concludeerde Justitiële verkenningen in het nummer over voetbal
  (nr. 1 2010, p. 8) het volgende:
  ‘De tijden dat voor sport een uitzondering werd gemaakt – een vrijplaats in de
  samenleving in plaats van een gewone gereguleerde economische sector – lij‐
  ken definitief achter ons te liggen. (…) Voetbalbonden ontkomen er niet meer
  aan maatregelen te nemen om het voetbal evenwichtig en schoon te houden –
  en zijn zich daar terdege bewust van.’
  We moeten helaas constateren dat er weinig veranderd is: voetbal is nog altijd een
  financieel ongezonde bedrijfstak. Crimineel geld, een ondoorzichtige transfer‐
  markt en de dubieuze rol van spelersmakelaars blijven aan de orde van de dag.
  Zolang het ‘product’ voetbal miljoenen aan reclameopbrengsten blijft voortbren‐
  gen en het mediabedrijf kampioensdromen en identificatie met sterren en hun
  perverse inkomens blijft voeden, zal dat niet snel veranderen. Derksen en zijn
  maatjes – en in feite de hele entertainmentindustrie – zorgen ervoor dat de voet‐
  ballerij een vrijplaats blijft voor rivaliteit, spektakel, prestige, heldenverering en
  afgunst. Dat maakt manische vormen van emotionele energie los. Voetbalver‐
  maak is onaantastbaar. Wee de politicus of journalist die durft te tornen aan die
  symbolische functies.
  Literatuur
  Derksen, M. (2011), Johan Derksen. Voetbal voor volwassenen. Gouda: Voetbal Inter‐
  national.
  Derksen, J. (1998), Linkspoot. Amsterdam / Antwerpen: Anthos / Icarus.
  Knipping, T. & I. van Duren (2012/2013), Voetbalmaffia, delen 1 en 2. Gouda: Voetbal
  International.
  Ostaijen, M. van & S. Jhagroe (2012), Politiek populisme voorbij. Een verkenning naar
  populisme in massamedia, kunsten en wetenschap. Sociologie, 8(1), 45-65.
  Slot, B. (2010), Misdaadgeld en voetbal; emotioneel witwassen en andere oneconomische
  motieven. Justitiële verkenningen, 36(1), 12-27.
  Stokkom, B. van (2008), Mondig tegen elke prijs. Den Haag: Boom Juridische uitgevers.
  Stokkom, B. van (2010), Wat een hufter. Amsterdam: Boom.
   Swart, J.D. & J. Derksen (2014), Kanjers, culthelden & engnekken. Beroep BN’er (1951-2014)
  deel 2. Gouda: Voetbal International.
  110
  
  Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2020 (10) 2
  doi: 10.5553/TCC/221195072020010002009.
  