text: • A. Hardeland: Dajacksch-Deutches Wdbk. (1859) i. v. p i r n s Blz. 43SWelke steen hier met dit „p irons" bedoeld is, is niet uit to maken. Zooals
  bekend, is dit de inlandsche schrijfwijze van het Arabische f i r u z a d s o h , dat
  turkoois boteokent, een blauwgroene steen. Dat de Dajak's dezen harden
  steen zouden schaven is echter niet waarschijnlijk. Eerder is to denken aan
  serpcivtijn, die zich wel laat schaven en dien de Dajak's zelfs tot allerlei
  kloinodiën weten te verwerken. „Die grosso Gewand theit. mit der dioser Stein
  iiingeformt wird, ist staunenswert", zoo lezen we zelfs bij Dr. A. W. Nieuwenhuis: Quer darch Borneo dl. II (1907) Blz. '_>24. Brengen we hier in
  herinnering, hoe aan den serpentijn ook vroeger in Europa de kracht werd
  toegekend om de schadelijke werking van giften op te heffen (zie hierna
  blz. 63).
  * G. E. Rumphius: D'Amboinsohe Rariteitkamer (1705) Blz. 2SS, waarin
  ook afbeeldingen dezer soort agaten, waarop de natuur als 't ware boomen,
  landschapjes en figuurtjes zeer natuurlijk gewerkt heeft. Men weet, dat aan
  de tot de halve edelsteenen gerekende bontgekleurde agaten met hun fraaie
  kleursehakeoringen eertijds in Europa allerlei wonderkrachtcn werden toegeschreven: zij werden op beet- en steekwonden van schorpioenen en slangen
  gelegd, zij zouden de menstruatie onderdrukken enz Tot regeling der menstruatie worden in Italic nog hoden roode agaten gedragen. (Vgl.: Dr. H.
  Fulmer: Lithotherapie, historische Studiën über die medizinische Verweiidung
  dor Edelsleine (1902) Blz. 48 vg.)
  from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  Dl. 70. via Open Access. This is an Downloaded
  8
  open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  34
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   den Arabischen naam van a q i q (Jav. a k i k ; Soend. a n g k i k;
  Mal. a q i q ; Atj. a k è ; Mak. Boeg. akké) bij de Mohammedaansche bewoners onzer Oost algemeen bekende en zeer
  gezochte steenen.
   Op Java worden deze a k i k ' s in verschillende soorten en
  kleuren door de aldaar zijnde Arabieren aan de landslieden
  verkocht. Van Hien noemt er eenige soorten van, zooals de
  A k i k - H i n d i , de A k i k S l e m a n , de A k i k Y a h m a n ,
  waarvan de laatste — de uit Jemen afkomstige a k i k — bijvoorbeeld den bezitter ervan zou beveiligen tegen geweerschoten
  en lans- of krissteken en verder nog de eigenschap /.ou bezitten,
  het gift te zuigen uit een wond, veroorzaakt door een slangeof dollehondsbeet. '
  Van.de Atjehers schrijft Dr. Snouck Hurgronje, dat zij beten
  van verschillende giftige dieren meenen te kunnen genezen,
  door er nu en dan met een geneeskrachtig edelgesteente (vooral
  akè) op te drukken. *
  Dr. Matthes vermeldt, dat ook bij de Makassaren en Boegineezen allerlei geïmporteerde aqiq-soorten (hier a k k é genoemd)
  in omloop zijn, waarvan de namen a k k é s o e l e m a n g e n
  a k k é y a m an i ons reeds van Java bekend zijn. * Zij kennen
  aan sommige dier steenen eene bloedstelpende kracht toe. Zoo
  bezigde zekere opperpriester van Gowa, volgens Dr. Matthes,
  altoos een ring met een robijn (?), waarvan de eenvoudige aanraking, naar hij meende, voldoende was om het bloeden te
  stuiten. * Dat ook hierbij wel aan een a k k é moet worden
  gedacht, blijkt uit de zich aan het voorgaand bericht aansluitende mededeeling van Kruvt, dat de Mohammedaansche
  Toradja's aan de Tomini-bocht als bloedstillend middel bij
  besnijdenis eveneens gebruik maken van ringen met roode
  steenen, a k é j a m a en a k é b a d a r a genaamd (d. i. a k é uit
  Jemen en bloedroode aké). Deze steenen worden verder bij
  alle mogelijke verwondingen aangewend. *
  • H. A. van Hien: Do Javaansohe geestenwereld enz. dl. II (1896) Blz. 39.
   » Dr. C. Snouck Hurgronje: Do Atjehers dl. H (1894) Blz. 53.
  • Dr. B. F. Matthes: Makassaarsch-Hollandsch Wdbk. 2« druk (1885) Blz.
  819 i. v. akké.
  • Dr. B. F. Matthes: Bijdragen tot de ethnologie van Zuid-Celebes (1875)
  Blz. 156.
  ' N. Adriani en A. C. Ki'uyt: De Bnrc'e-sprcknnde Toradja's van MiddenCelebes dl. I (1912) Blz. 350.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDF. IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  35
  
  Onder liet woord ac]iq verstaan de Arabieren vóór alles de
  kornalijn of karneool ' , een chalcedoonvariëteit van roode kleur,
  welke aan de aanwezigheid van ijzeroxyde is toe te schrijven.
  Zij onderscheiden: de bloedroode en de vleeschkleurige kornalijn.
   Ibn al-Baitar zegt er — zich op Aristoteles ( + 330 vóór Chr.)
  beroepende — in zijne uit de 13" eeuw dagteekenende geneesmiddelenyerzameling o. a. het volgende van: «Von diesem
  Stein gibt es mehrere Arten und in mehreren Minen kommt
  er vor. Man bringt ihn von Yemen und den Kusten des mittellandischen Meeres. Es gibt eine sehr schone Art, die eine
  starke Röthe und glanzende Farbe hat. Eine andere Art is
  weniger schön und glanzend, deren Farbe der des Fleischwassers
  a-hnlich ist, wenn man Salz darauf wirft, und in welcher weisse
  verborgene Linien enthalten sind. Wer den Carniol als Siegelring
  tragt, dessen Furcht wird bei Streitigkeiten beschwichtigt. Dieser
  Stein unterdrückt den Blutfluss wo er auch Statt haben mag,
  und vorzüglich bei denjenigen Frauen, die an andauerndem
  Monatfluss leiden.» * Dit bijgeloof in de bloedstelpende kracht
  van den kornalijn is reeds sedert ouden datum bij de Mohammedanen , zoowel in Arabic, als in Voor-Indië, levendig geweest',
  en het ligt dus wèl voor de hand, dat de Mohammedanen in
  ons Indië, met de steenen zelf, dat bijgeloof van hunne over' La traduction du mot a q i q par „cornaline'' ne présente pas Ie moindre
  doute. Cette interpretation est génóralement admise, mais en réalité c'est un
  nom génériquo qui s'applique a un groupe de quartz-agates qui se distinguent
  entre eux par la variété des coulcurs. (M. Cléraeut-Mullot: Essni sur la minérnlogie arabe. Journal Asiatique (186S) I Blz. 157). De oude naam „kornalijn''
  zou aan dozen steen zijn gegeven om zijn hoornachtig voorkomen (Lat. cornu
  = hoorn), terwijl de latere naam „karneool" betrekking heeft op de kleur
  (carncus = vleesehkleurig).
  * Ebn Baithar: Grosso Zusamnienstellung über die Krafte der bekannten
  einfaehen Heil- und Nahrungsmittel enz. Aus dem Arabischen übersezt von
  Dr. J. v. Sontheimer dl. II (1842) Blz. 201.
   ' J. H. van Linschoten schreef o. a. in zijn Itinerarium: „Den steen ghenaemt A l a k e c c a (lees: a q i q ) wert ooc genaemt Bloet-steen: want stempt
  metter haest het bloedt," (ed. 1614 Blz. 105). Zie verder G. P. Rouffaer:
  Wnar kwamen de raadselachtige moeti-salah's (aggri-kralen) in de Timorgroep oorspronkelijk vandaan? Bijdragen T. L. en Vk. dl. 50 (1899) Blz. 564
  vg. In deze omvangrijke studie vindt men o.m allerlei bijzonderheden over
  kornalijnen met betrekking tot onzen Archipel bijeengebracht, on ook aan do
  hand van Portugeesehc bronnen aangetoond, dat reeds sedert omstreeks
  l")00 kornalijnen uit Voor-Indië via Malaka in onze Oost werden geïmporteerd.
  Nog tegenwoordig bereiken de Cambaysche kornalijnen onzen Archipel en
  zijn o. a. ook bij de Dajak's zeer geliefd onder den naam van l a m e a n g.
  Downloaded
  from
  Brill.com 06/29/2024
  03:53:01AM
  Vgl. over deze l a m e a n g ' s , M. T. H.
  Perelaer:
  Ethnographisehe
  beschrijving
  Open Blz.
  Access.
  is an open-access article distributed under the terms
  der Dajaksvia
  (1870)
  42 This
  en 100.
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  36
  
  YOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  zeesche geloofsverwanten hebben overgenomen. Ook Mohammed
  zou volgens eene overlevering dit geloof aan de bovennatuurlijke
  krachten van de a q i q ' s hebben gedeeld. ' Evenals echter in
  .Arabic de naam a q i q ook wordt gegeven aan allerlei halssieraden van roode kleur uit glas, schelpen enz. gemaakt *, is
  het wel waarschijnlijk, dat ook in onzen Archipel die naam op
  allerlei stoffen wordt overgedragen, die met de ware kornalijnen
  niet anders dan de kleur gemeen hebben.
   Stellen we thans nog de vraag, hoe men er toe is gekomen,
  om den harden, in het geheel niet poreuzen kornalijn als
  bloedstelpend middel te gebruiken , dan past hierop wel hetzelfde
  antwoord, als op de vraag, waarom onze voorvaderen bijv.
  roode zijde aanprezen tegen neusbloeden. Het zijn beide voorbeelden van de wijdverbreide leer der signatuur, waarop we in
  de volgende paragraaf uitvoeriger zullen wijzen. Dat niet alleen
  kornalijnen, maar welhaast alle soorten van roode edelsteenen
  (en halve edelsteenen) — hetzij uit- hetzij inwendig toegediend — als waardevolle middelen werden aangemerkt tot
  tegengang van bloedingen en vergiftiging, kan door tal van
  voorbeelden uit de oude volksgeneeskunde worden gestaafd.
  Zoo stond bij de oude Arabische pharmakologen om genoemde reden de purperroode robijn (Lat. rubeus = rood) in
  hoog aanzien. Ibn-al-Baitar schreef in zijn boven reeds aangehaalde pharmakopoea van dezen edelsteen, dat hij een wonderlijk
  middel is om giften te weerstaan; volgens El-Basry is hij werkzaam tegen haemorrhagién en volgens Razes voorkomt hij zelfs,
  als halssieraad gedragen, het stollen van het bloed. * Bij de
  Arabieren is de robijn bekend onder den naam j a k o e t , welke
  als zoodanig ook in de Indonesische talen is overgegaan. *
  De roode jaspis, een halve edelsteen, gold eertijds in Europa
  ' M. Th. Houtsma, T. W. Arnold, R. Basset on R. Hartmann: Enzyklopaedio dos Islam (191B) i. v. Akik dl. I Blz. 251.
  * Enzvklopaodio dos Islam t. a. p.
  ' Dr. II. Fiilmpr: Lithnthernpic, historische Studiën über die medizinisi-ho
  Vorwonduiifj; dor Rdelstoine (1902) Blz. 92 vg.
   * Dr. Fühner wijst er in zijne bovenaangehaalde dissertatie op, dat het
  Arabische j a k o e t feitelijk een collectief begrip is, dat mot ons „korund"
  idontisch is, zóó hoeft men bohalve do roode j a k o e t (robijn) ook de blauwe j.
  (saffier), do gele j . (topaas), de groene j . (smaragd) en de witte j . (witte
  saffier). (Dr. H. Fiihner t. a. p. Blz. 72). In het Mal. Ned. Wdbk. van Von
  de Wall vindt men i. v. j a q o e t — Downloaded
  robijn; hyacinth;
  saffier;06/29/2024
  chrysolieth.
  from Brill.com
  03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   37
  
  als een probaat middel om menstruation, neusbloedingen en
  allerlei wondbloedingen te stuiten. '
  De haematiet, of bloedsteen (Gr. haima = bloed), ook roodijzersteen genoemd, zou, volgens Dioskurides en Plinius en ook
  volgens latere schrijvers, gepulverd, en inwendig toegediend,
  allerlei bloedingen (bijv. van uterus, maag, longen enz.) stuiten
  en ook dienstig zijn tegen slangebeet *. Het vasthouden van
  dezen steen gedurende de bevalling door de barende zelf zou
  nog heden ten dage hier en daar in Europa een middel zijn,
  om ongewenschte bloeding te voorkomen \ Phil. Baldaeus vermeldt in zijne «Nauwkeurige Beschrijvinge van Malabar en
  Choromandel» over den haematiet (of bedoelt hij de üostersche
  bloedsteen = kornalijn?): «Van dezen steen maken de Indianen
  zommige Koralen. welke zij dragen om het bloedt te stoppen;
  men stelpt daar mede de stonden der Vrouwen, en overtolligh
  bloedt lossen. Zij nemen den steen , en leggen die in 't koude
  water, daar na drukken zij hem in de handt, en sluyten ze
  vast toe, zij gelooven vastelijk zoo eenige bloedige plaats met
  dezen steen geraakt werd, dat het bloet terstont zal stelpen
  en ophouden» (Blz. 167 vg.).
   Is deze op hun kleurverwantschap met het bloed steunende
  medische toepassing van roode steenen niet anders dan bijgeloof,
  zoo wil dit echter niet zeggen , dat aan de aan allerlei steenen
  toegeschreven haemostatische werking iedere rationeele grondslag vreemd zou zijn. Reeds het feit, dat aan vele niet-roode
  steenen diezelfde eigenschap wordt toegekend, maant tot voorzichtigheid aan bij de beoordeeling dezer middelen. Zoo is het
  wel aan te nemen, dat men zich de afkoelende werking van
  steenen reeds vroegtijdig heeft trachten ten nutte te maken,
  om het uitvloeiende bloed tot stolling te brengen. En verder
  heeft Dr. Fühner in zijn aangehaalde monografie aangetoond,
  dat in de lithotherapie vaak verwisseling heeft plaats gehad van
  niet-werkzame steenen met gelijkgekleurde, wèl-werkzame stoffen,
  bijvoorbeeld koper- en ijzerzouten. Een mooi voorbeeld hiervan
  is de saffier. De Ouden begrepen onder dezen naam niet den
  ' Dr. H. Fühner: Lithotheiapie, historische Studiën übei- die medizinischo
  Verwondung der Edelstoine (L902) Blz. 76. Ook: Dr. O. v. Hovorka on
  Dr. A. Kronfeld: Vergleichende Volksmedizin dl. II (1909) Blz. 469.
  ' Dr. H. Fühner: t, a. p. Blz. KM vg.
  * Dr. M. Höfler: Volksmedizin und Aberglaube in Oberbayerns Gegenwart
  und Vergangenheit (1888) Blz. 39 vg. Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  38
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-AUCHIPEL.
   fraaien blauwen edelsteen van thans, maar den blauwen lazuursteen (Lapis lazuli), dien zij ook verwisselden met het koperlazuur (Lapis azurnis) d. i. een kopercarbonaat, waarvan de
  adstringeerende eigenschap hun zeer goed bekend was. Toen
  de naam saffier, door Arabischen invloed, overging op den
  edelsteen , dien wij onder dien naam kennen , werden op deze
  de eigenschappen van het genoemde koperzout overgedragen,
  waarbij nog kwam de uit Indië stammende opvatting, dat de
  saffier werkzaam zou zijn tegen giften '. Ook de aan den onwerkzamen groenen smaragd eertijds toegedichte eigenschap,
  om giften te weerstaan, berust waarschijnlijk op eene dergelijke
  verwisseling van dezen edelsteen met malachiet (kopercarbonaat) *.
   Naast de eigenlijke steenen behooren de z.g. bezoarsteenen,
  die van organischen oorsprong zijn, in geheel het Oosten tot
  de meest verspreide geneesmiddelen, en wordt aan de laatsten,
  evenals aan de eersten o. m. de kracht toegeschreven, om
  werkzaam te zijn tegen alle soorten van giften. Dit blijkt reeds
  uit den naam, die van Perzische afkomst is, en kortweg «giftverdrijver» beteekent '. Ibn-al-Baitar schrijft er, met een beroep op
  Aristoteles, o. a. het volgende van: «Er ist theuer, geschazt,
  weich anzufühlen, ohne übermassig weich zu s e y n . . . . Seine
  Eigenschaft besteht darin, dass er bei thierischen und vegetabilischen Giften von Nuzen ist, namentlich im Biss giftiger
  Thiere, deren giftigen Biss er vernichtet. Wenn man von ihm
  zwölf Gran gepulvert und durchgesiebt nimmt, so rettet er von
  dem Tod, und entfernt das Gift durch Schweiss und Aussonderung der Unreinigkeiten. Wenn Personen diesen Stein als
  Halsband oder Siegelring tragen und einen solchen Ring in den
  Mund eines Gifttrinkenden legen, der davon schlürft, so zieht
  er von demselben Nuzen. Wenn ein solcher Siegelring auf die
  Stelle eines Scorpionenstichs oder Bisses giftiger Thiere, oder
  auf'die Stelle des Stichs giftiger Insekten, wie der Canthariden
  und Wespen gelegt wird, so aussert er offenbaren Nuzen. Wenn
  • Dr. H. Fülmer. Lithotherapie (1902) Blz. 97 vg.
  3 Dr. H. Fühner: t. a. p. Blz. 101 vg.
   * De oorspronkelijke vorm = padssa.hr, samengesteld uit p a d = uitdrijvend en z a h r = gift. Bij de Arabieren werd het b a z a h r en in de WosterschArabische uitspraak béssahr. Door de Arabische geneeskunde is het woord
  in de Emopeesche talen gekomen. (R. Dozy: Oosterlingen (1867) Blz. 25 vg.)
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  39
  
  dieser Stein gepulvert und auf die Bissstellen giftiger Thiere
  gelegt vvird, im Augenblick, \vo Personen gebissen oder gestochen werden, so zieht er das Gift an. Wenn die Stelle
  brandicht wird, ehe man mit Arzneien dem Gift entgegenwirken
  kann, dann vvird von diesem Stein auf solche Stellen eingestreut, nachdem er vorher gepulvert ist, der sie dann heilt.
  Wenn man diesen Stein auf den Körper eines Scorpions legt,
  so zerstört er die Wirkung seines Stichs. Wenn davon zwei Gran
  gepulvert, mit Wasser verblinden werden, und man dieses in
  den Mund der Vipern oder Schlangen giesst, so erstickt er
  dieselben, die dann sterben» '. Er behoeft wel niet aan toegevoegd, dat de auteur hier het oog heeft gehad op den Oosterschen bezoar — d. i. een galsteen, die van de Perzische
  bezoargeit (Capra aegagrus Gm.) afstamt — die door de Arabieren uit Indië in den Europeeschen artsenijenschat werd
  ingevoerd en ook daar als de eenig echte en kostbaarste bezoar
  werd aangemerkt *. Zelfs tot in de 18* eeuw beschouwde men
  in Europa de bezoarsteenen, naast theriak en mithridaat, als
  het tegengiftmiddel bij uitnemendheid. «Den Bezoar» — 700
  schreef van Bevervvijck (1660) — «werckt uyt sonderlinge ende
  verborgen eygenschap tegen vergif, ende vergiftige beten» '.
   Behalve de genoemde Oostersche bezoar, vindt men in de
  antieke pharmakopoeae, zij het dan als minderwaardig, nog
  andere bezoarsteenen genoemd, die echter geen galsteenen,
  maar darmsteenen zijn n.l. de Westersche bezoar — afkomstig
  van Lama en Vicuna, beide in Zuid-Amerika inheemsch; — de
  Duitsche bezoar — afkomstig van een gems en bestaande uit
  ballen (z.g. Gemskugel), die vooral uit ingeslikt haar bestaan;
  — en de minerale bezoar (kalkachtige concretie), die slechts
  in kleur met de andere soorten overeenkomt *. Hoewel dergelijke
  ' Ebn Baithar: Grosse Zusaramenstellung elo. übers. von Dr. J. v. Sontheinior dl. I (1840) Blz. 119. Meerdere aanduidingen omtrent den Oosterisohen
  Bezoar bij Arabische schrijvers vindt men bij Dr. H. Fülincr: Bezoarsteine.
  Janus 1901 Blz. 319 vg.
  » Dr. H. Fühner: t. a. p. Blz. 318.
  » J. van Beverwijck: Schat der Ougesontheydt dl I (1660) Blz. 46. In zijn
  Itinernrium (1614 Blz. 160) zegt J. H. van Linschoten: „Deze steen B e z n r
  is soer costelicken, ende wert veel gliebruyckt in Indien toghens allo fenijn
  ende oranoheden, en wert meer gheacht als eenighen Eenhoorn in Europa;
  want is seer gheexpermentecii, ende wort tot grooten prijs vercocht."
  * Dr. H. Fühner: t. a. p. Blz. 318.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  40
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN 1NDISCHEN-ARCHIPEL.
  steenachtige afscheidingen ook in planten worden gevormd,
  worden deze in de oude artsenijverzamelingen toch niet onder
  de bezoarsteenen genoemd en evenmin de zg. calculeuze steenen,
  die in blaas en nieren worden aangetroffen.
   De bezoarsteenen hebben meestal een ronden vorm, maar zijn
  overigens zeer verschillend van kleur en samenstelling. Ze zijn
  licht, tamelijk zacht en missen eene vaste kern. ;Quand on
  scie un bezoard par Ie milieu, on trouve au centre quelque
  maticre végétale qui a été Ie noyau ou la base de la concretion"
  — aldus Clément-Mullet '. Deze centrale substantie wordt ingesloten door meerdere uit concreties bestaande lagen, die een
  glanzend gepolijst voorkomen hebben. De medische toepassing
  dezer concrementen bleek reeds uit het aangehaalde citaat van
  Ibn Baitar, ze worden nl. als talisman gedragen, of inwendig
  toegediend, of op de wondplaats gedrukt.
   Ook bij de volken van den Indischen Archipel worden aan
  steenachtige verhardingen in dieren en planten allerlei uitnemende , ook therapeutische, eigenschappen toegeschreven en
  worden ze zoowel uit- als inwendig toegediend. Zooals men
  weet, worden ze door -de Inlanders met de algemeen gangbare
  namen van m o e s t i k a (Skr. m a s t a k a = kop) en g o e 1 i g a
  (Skr. g o e i i k a = kogel) aangeduid. Rumphius schrijft kort en
  duidelijk: ' M e s t i c a moet een hard steentje zijn, glad, zelden
  of niet doorschijnende, voortgebragt in plaatzen daar ze de
  natuur zelf niet maakt, als in 't vleesch , herzenen, vet en aan
  de beenderen der dieren, in 't zuivere hout en in de vruchten
  van zommige planten» *. Verder zouden volgens dezen schrijver
  de namen m o e s t ika en g o e i i g a niet identisch zijn, maar
  zouden de Maleiers met den laatstcn naam alleen die concrementen bedoelen, welke men wrijven en innemen kan •'. Deze
  "steenen» zijn in het oog van den Inlander een panacea tegen
  welhaast alle denkbare kwalen. Sommige ervan behooren van
  ' M. Clément-Mullet: Essai sur la mincralogie arabe. Journa
  (186K) 1 Blz. 149.
  ' G. E. Ruinphius: D'Ainboinsche Rariteitkamer (1705) Blz. 291.
  ' G. E. Ruuiphius: t. a. p. Blz. 297. Het verdient opmerking, dat R. alleen
  den apen- en den stekelvarkenbezoar g o e l i g a noemt en alle andere door
  hem opgesomde concromcntcn m o e s t i k a . Een ander Maleisch woord, waartueilo men versteoningen in planten en dieren (?) aanduidt is b o e n t a t (Vgl.
   Mal. Ned. Wdbk. v. Von de Wall.)Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCIIEN-ARCHIPEL.
  41
  
  ouds ' tot de meest gerenommeerde tegengiftmiddelen; hiervan
  zullen we thans een paar voorbeelden geven.
  Allereerst dient wel genoemd de apenbezoar. In het eerste
  deel van de Encyclopaedic van N. I. (i. v. aap Blz. 2#) lezen
  we: «In de magen en ingewanden van sommige apen worden
  de zoogenaamde Bezoar-kalksteenen of- ballen gevonden, waaraan
  tegen uit- en inwendige vergiftigingen eene buitengewone geneeskracht wordt toegeschreven. Merkwaardig is het, dat die
  ballen, welke in de magen der Slankapen, (Semnopithecus) en
  in het bijzonder der Neusapen (bin t a n gan) gevonden worden,
  door de inboorlingen als behoorende tot de fijnste en beste
  qualiteit, hooger geschat worden dan alle andere Bezoar-steenen. *
  Volgens Dr. A. G. Vorderman maakt de apenbezoar ook een
  der ingrediënten uit van de Chineesche inblaaspoeders tegen
  keeldiphtheritis. < De meest gewilde» — zoo schrijft hij — «komt
  van Bandjermasin (Z. O. afdeeling van Borneo) en is afkomstig
  van groote aapsoorten, zooals de orang-oetan en de neusaap.
   Een thail dezer stof is te Batavia f 40.— waard. De concrementen bestaan uit cylindervormige, niervormige of bolronde
  lichamen, die uiterst glad zijn en slechts op een enkel punt
  een doffe plek vertoonen, meestal als indruksel. De kleur is
  groenachtig grijs. Behalve de laagsgewijze structuur, die enkel
  op de doorsnede kan worden herkend, bestaat er onder de
  Chineesche pharmaceuten een herkenningsmiddel, waaraan zij
  de echtheid van het artikel toetsen. Daartoe wordt een weinig
  vochtige sirihkalk op de buitenzijde van de hand gebracht en
  de kalk door middel van den te onderzoeken bezoar op de huid
  uitgewreven. Neemt de kalk een gele kleur aan , dan wordt de
  bezoar als echt erkend». ' Volgens oude Chineesohe berichten werden onder de geschenken, die in
  de 2" helft der 11* eeuw van uit Java het Chineesche hof werden mingeboden
  ook bezoarsteonen aangetroffen, mot de daaraan toegekende eigenschap om
  giften onschadelijk te maken. (Dr. F. Hirth: Die Lander des Islam. T'OungPao, dl. V. Suppl. (1891) Blz. 45 nt. 4). De bezoar is wegens zijne onderstelde
  kracht als tegengift, zooals Prof. Veth schrijft „een der oudste titels van
  Borneo's glorie". (P. J. Veth: Bonieo's Wester-Afdeeling dl. I (1854) Blz. XIX
  en de daar aangehaalde bronnen). Ook in het rapport van S. Bloemaert over
  Borneo in lb'09 worden de bezoar's onder de voornaamste producten van dit
  eiland genoemd. (Begin ende Voortgang v. d. vereenigde Ned. geoctr. O. I.
  Comp. dl. 2 n". 15 Blz. 100).
  * Dr. A. G. Vorderman: De Ohiueesche behandelingswijze van keeldiphtheritis. Geneesk. Tijdsohr. v, N. I. dl. 29
  (1889) Blz. 599. Ook Bock beschrijft de
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  42
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   Geven we thans nog eens het woord aan Rumphius; hij
  zegt van den apenbezoar ( g o e l i g a k ë k a h ) : «Aan koleur en
  fatzoen verschilt hij niets van d'ouden, want de meeste zijn
  mede olijverwig, andere groengeel, zommige ook bruinachtig,
  gemeenlijk zoo groot als een hazelnoot, andere langwerpig als
  een stuk van een vinger, alle van schellen over malkander
  liggende gemaakt, van binnen met een kleine holligheit, daarin
  men iets kafachtigs vindt, hetwelk voor het beste deel van
  dezen steen wordt gehouden; men brengt ze uit de Succadana
  en Tambas (lees: Sambas), plaatsen op Borneo, daar ze de
  strandwoonders bekomen van de berglieden; naar 't zeggen van
  deze, zouden ze groeijen in een zeker slach van Apen of
  Meerkatten, want zij konnen ons niet ter dege berigten van
  de eigentlijke gedaante dezes diers, daar in ze groeijen, alleenlijk
  daar in overeenkomende dat het een zeker slach van Apen is,
  die de Maleijers Ka ka noemen; zommige zeggen, dat het
  groote en Apen zonder staerten zijn, diergelijke wij Bavianen
  noemen of beter Papianen ; andere dat het kleine en Apen met
  lange staerten zijn, in 't bijzonder op Borneo, M o t h i e n
  genaamt; andere wederom zeggen, dat ze groeijen in de maage
  van die Apen en veele bij malkander; andere en wel de meeste,
  dat men ze op dusdanige wijze vind: De berglieden gaan op
  zekeren tijd uit en schieten deze Apen met stompe pijlen of
  met spatten, die zij uit een roer blazen, die het dier slegts
  quetsen maar niet dooden; nu heeft den Aap die manier, dat
  hij een gaatje in 't lijf krijgende het zelve met krabben groter
  maakt, daar na zoekt hij eenige Medicinale kruiden, die hij in
  den mond kauwt en daar mede de gaten stopt, en waar over
  het vel toegroeit, waar uit dan metter tijd deze steenen groeijen,
  te weten uit de gekaude bladeren en het bloed dezes diers, na
  verloop van eenige jaaren gaan ze wederom in 't gebergte naar
  dezelve plaats, daar ze te voren den Aap gequetst hebben,
  schieten hem met scherpe pijlen dood, en betasten hem overal
  aan 't lijf, daar zij dan een bult vinden , snijden den zelven op
  apenbezoar van Borneo als „groenachtig bruin, dikwijls zeer glanzend en
  meestal niervormig" en vermoedt dat deze niet anders is dan een galsteen.
   Hij schrijft dat dezo steenen door de bevolking tegen fabelachtig hooge
  prijzen aan de Boegineezen worden verkocht, die ze als een uitstekend
  geneesmiddel beschouwen, terwijl de Dajak's zelf er als zoodanig geen waarde
  Downloaded
  from
  06/29/2024
  aan zouden toekennen. (C. Bock: Reis
  in OostenBrill.com
  Zuid-Borneo
  1887 03:53:01AM
  Blz. 88).
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  43
  
  en vinden den Bezoar daarin.» ' Waar de schrijver aan zijne
  mededeeling omtrent dit curieuse middel der Dajak's van Borneo's
  Westkust, om bij de dieren kunstmatig bezoar's voort te brengen,
  toevoegt, dat hij voor de waarheid ervan niet in wil staan,
  zouden we zeker het veiligst doen, met er ook niet meer vertrouwen aan te schenken dan hij. Opmerkelijk echter is, dat
  ook Von Dewall hetzelfde van de Dajak's van Borneo's Noordoostkust vermeldt. Deze auteur zegt zelfs, dat men apenbezoar's
  heeft gevonden, waarin de punt van een pijltje nog zat. Dit bericht vindt weer bevestiging in een later, waarin over
  den apenbezoar in Sarawak het volgende wordt verhaald:
  «The Guliga, more commonly known as Bezoar, forms a
  recognised article of export from the Rejang and Bintulu rivers
  in the Sarawak territory. These concretions are chiefly obtained
  from a red monkey (a species of Semnopithecus), which seems
  to be very abundant in the interior districts of Borneo
  The common monkey-bezoars van- much in colour and shape.
   I have seen them of the size of large filberts, curiously convoluted and cordate in shape, with a smooth, shining surface
  of a pale olive-green hue. Mr. A. R. Houghton once showed
  me one which was an inch and-a-half long, and shaped like
  an Indian Club. It was of a dirt)- greenish colour, perfectly
  smooth and cylindrical, and it had become aggregated around
  a portion of a sumpitan dart which appears to have penetrated
  the animal's stomach, and being broken off short has subsequently served as the nucleus for the formation af a calculus». *
  Echter zouden volgens dezen schrijver de apenbezoars in het
  algemeen op eene meer natuurlijke wijze in de lichamen dier
  dieren worden gevormd en door de inboorlingen worden gewonnen. «The part of the island which produces these stones
  in greatest abundance seems to be, by a coincidence of native
  raports, the district about the upper waters of the Balungar
  (Batang Kayan). The story is, that the head waters of this
  river are cut off from its lower course bv an extensive tract of
  ' G-. E. Rumphius: D'Amboinsohe Rariteitkamer (1705) Biz. 301.
  * H. von Dewall: Aanteekeningen omtrent de Noordoostkust van Borneo.
  Tijdschr. Bat. Gen. dl. 4 (1855) Biz. 436. V>1. ook G. E. Rumphius t, a. p.
  Biz. 303.
  ' A. Hart Everett: On the Guliga of Borneo. Journal of the Straits Branch
  of the Royal Asiatic Society N° 4 (1880)
  Biz. 57.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  44
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEI-.
   hills beneatli which the river disappears, a report by no means
  unlikely if the country be, as is probable, limestone. The
  people of the district have no communication with the lower
  course of the river, and are thus without any supply of salt.
  In lieu of this necessity they make use of the waters of certain
  springs, which must be saline mineral springs, and which the
  Kayans call »Sungan». These springs are also frequented by
  troops of the red monkeys before mentioned, and the Bezoars
  are most constantly found in the stomachs of these animals,
  through their drinking the saline water. The hunters lie in wait
  about such springs, and, so runs the report, on the animals
  coming down to drink, they are able to guess with tolerable
  certainty from external signs which of the monkeys will afford
  the Guliga, and they forthwith shoot such with their sumpitans.
   I have this account, curious in more ways than one, from
  several quite independent sources.» •
  Bij Baldaeus lezen we, dat de Bandaneezen den bezoar, naar
  hun zeggen, uit het hoofd van sommige apen bekomen. «De
  Indianen en Chinezen» — zoo gaat hij voort — «gebruiken
  dezen steen met Roozewater tegens het venijn, alsmede tegens
  andere ziekten en melancholye. •» - Elders vinden we omtrent
  den apenbezoar nog opgemerkt: »I1 est extrêmement rare. II
  vient particulièrement d'une espèce de Singes, qui n'est connue
  que dans l'Isle Celebes. Ce Bezoar est rond, au lieu que l'autre
  (n. 1. de Oostersche bezoar) est de diverses figures. Les Portugais
  en donnent jusqu' a cent ecus, lorsqu'il est de la grosseur d'une
  noix. lis Ie recherchent plus que toute autre Nation, parce que
  Ie regardent comme un puissant Antidote, il les rassure contre
  la crainte du poison, dont ils se croyent sans cesse menaces,
  de la part les uns des autres.» •' Men ziet hieruit wel , hoezeer
  de apenbezoar, naast andere bezoarsteenen , ook door de Europeanen in vroeger dagen als antidotum werd gewaardeerd. Uit
  meerdere oude reisbeschrijvingen zouden hiervoor bewijsplaatsen
  ' A. Hart Everett: On the Guliga of Borneo. Journal of the Straits Branch
  of the Royal Asiatic Society N° 4 (1880) Biz. 58.
  * Phil. Baldaeus: Naauwkourige Boschrijvinge van Malabar ou Chorornandel
  (1672) Biz. 169.
  * Histoire générale dos voyages dl. 17 (1763) Biz. 73. (Histoire nuturello
  des Indes Oriëntale*). Blijkbaar is het citaat ontleend aan J. B. Tavernier:
  Les six voyages de — en Turquie, en Perse et aux Indes (1678) dl. II Blz.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  409 vg.
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   45
  
  zijn aan te voeren, maar we zullen het hierbij laten. Met recht
  kon Rumphius in zijn tijd nog schrijven : «Zeker wij Europeanen
  behoeven de Inlanders niet uit te lachen , want wij zijn aan dat
  euwel zomtijds mede ziek.»
  Na den apenbezoar is die van het stekelvarken ( g o e l i g a
  l a n d a k ) wel de belangrijkste. Op Borneo wordt hij tot allerlei
  medische doeleinden, ook als antidotum tegen het gift van
  slangen enz., tegen hooge prijzen verhandeld. Hart Everett
  schrijft: «I have seen one which was valued at $100. It was
  about the size of an average Tangiers'orange, and was perfectly
  spherical. The surface, where not artifically abraded , was smooth,
  shining, bronze-brown, studded with numerous irregularly-shaped
  fragments of dark rich brown standing out slightly above the
  general mass of the calculus. These fragments, in size and
  appearance, bore a close resemblance to the crystals in a
  coarse grained porphyritic rock.» Hij zag nog twee andere
  Landak-steenen «one of which bore a close resemblance to a
  block in shape, and was of a bright green colour, and the
  second was of a rich chocolate brown , and could best be likened
  in form to a Constable's staff. One porcupine stone which was
  opened was found to be a mere shell full of small brown shavings like shred tobacco.» ' Volgens Bock zou de Goeliga Landak
  worden verkregen van een uitwendig gewond stekelvarken en
  beschrijft die aldus: '<Zij is zeer licht, bruin van kleur, smaakt
  precies als kinine en is zoo sterk, dat men , als men een stuk
  in de hand houdt en de tong er van buiten tegen aanlegt, den
  bitteren smaak proeft.» Verder voegt hij hieraan toe: «Ik houd
  het er voor, dat deze galiga gevormd is van stukjes blad, die
  allengs op de wond bleven kleven en door het gestolde bloed
  als ware het een harde bal vormden.» ^.
   Xix vertelt over een b a t o e g o e l i g a , die hem te Indrapoera
  werd getoond, en die gevonden zou zijn in den kop van een
  rhinoceros. Deze steen was relatief licht, zeer hard en donker
  van kleur, maar tegen het licht gehouden doorschijnend. Volgens
  opgave van den bezitter was hij een universeel geneesmiddel;
  bij vergiftiging, of bloedspuwing behoefde men hem slechts in
  den mond te nemen en het speeksel in te slikken; bij kwetsin' A. Hart Everett: On the Guliga of Borneo. Journal of the Strnits lirnnch
  of the Royal Asiatic Society X« 1 (18S0) Blz. 57.
  > C. Bock: Reis iu Oost- en Znid-Borneo
  (1887)
  88. 06/29/2024 03:53:01AM
  Downloaded
  fromBlz.
  Brill.com
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  46
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   gen of brandwonden was het voldoende met den steen daarover
  te wrijven ; bij den beet van een of ander vergiftig dier legde
  men hem op de wond en zij genas enz. '
  Rumphius geeft nog eene lange lijst van allerlei steenachtige
  verhardingen, niet alleen in dieren, maar ook in planten aangetroffen , met uitvoerige beschrijving van haar voorkomen en
  van de vermeende heilzame krachten, die door de Inlanders
  daaraan worden toegekend. Het ligt echter buiten het bestek
  van dit opstel, daarover uit te wijden. Stippen we alleen nog
  aan , dat deze m o e s t i ka's en g o e i i g a's in Zuid-Celebes
  k o e l a o e (Mak) of o e l a w o e (Boeg) worden genoemd en dat
  ze daar in vele soorten voorkomen, ieder met verschillende
  eigenschappen. *
  De medische aanwending van bezoarsteenen in den Archipel
  is zeer verschillend naar mate van het doel, dat er mede wordt
  beoogd. Als amuletten gebruikt, worden ze in den vorm van
  arm- of halsbanden gedragen, of in de kleeren vastgenaaid,
  of zelfs, zooals Rumphius vermeldt, in een gordel om het lijf
  gedragen «zoodanig dat de steenen zoo dicht op het bloote
  vleesch liggen, dat ze zomtijds met het vel overtrokken en
  daar in genezen worden». * Soms is het reeds voldoende, dat
  ze eenvoudig worden vastgehouden; zoo vermeldt de Vries, op
  gezag van Bontius, dat de stekelvarkenbezoar, naar het gevoelen
  der Inlanders «so sterck voortdrijft, dat de Malaische Wijven,
  als hare Maendlijcke reijniging verhinderd werd, hem maer
  alleen in de hand behoeven te houden, en dan terstond hulp
  bemercken». * Bij uitwendige verwondingen is het — zooals
  o.a. uit de bovengeciteerde mededeeling van Nix blijkt —
  gebruikelijk, dat men den bezoarsteen over de wondplaats heen
  wrijft, of hem eenvoudig daarop legt. Bij inwendige toediening
  — o. a. als tegengift — wordt de bezoar op water of melk
  getrokken °, of wordt daarvan wat afgeschrapt en het afschrapsel
  ' F. Nix in Tijdschr. Bat. Gen. dl. 5 (1S56) Blz. 151. Rumphius noemt de
  m e s t i o a a b b a d a c (leze: m o e s t i k a b a d a q ) als een bezoar, ook op Java
  bij de bevolking gezooht, en die eveneens uit de hersens van een rhinoceros
  afkomstig zou zijn. (D'Amboinsohe Rariteitkamer 1705 Blz. 294).
   » Dr. B. M. Matthes: Mak. Holl. Wdbk. (1885) Blz. 188 i. v. k u l a u en
  Boeg. Holl. Wdbk. (1874) Blz. 890 i. v. u l a w u.
  > G. E. Rumphius: t. a. p. Blz. 292.
  • S. de Vries: Curieuse nenmerckingen der bysonderste Oost- en WestIndische verwonderens-waerdige dingen dl. II (1682) Blz. 912.
  » Vgl. Mal. Ned. Wdbk. van Von Downloaded
  de Wall i.from
  v. Brill.com
  g o e l i g a 06/29/2024.
  03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEI..
  47
  
  met water gedronken. Niet zelden wordt de heilzame werking,
  die men van den bezoar verwacht, door een of ander tooverformulier ondersteund, dat bijvoorbeeld bij de Maleiers van
  Malaka aldus in vertaling luidt:
  The Upas loses its venom,
  And Poison loses its venom.
   And the Sea-Snake loses its venom,
  And the poison-tree of Borneo loses its venom,
  Everything that is venomous loses its venom,
  By virtue of my use of the Prayer of the Magic Bezoar-Stone.'
  De vraag dient thans nog te worden bezien, hoe de Inlanders
  zich de werking der bezoarsteenen voorstellen. Kruyt heeft ons
  geleerd, dat zij volgens de natuurphilosophie der Indonesiërs,
  zijn «de concentratie, de vastlegging van zielestof». * Nu moge
  dit in abstracto juist zijn, en hierin eene plausibele verklaring
  te vinden zijn van de toepassing dezer stoffen als amuletten,
  het behoeft wel geen betoog, dat het medisch gebruik ervan
  en de eraan toegeschreven giftwerende eigenschappen niet
  langs animistischen weg zijn te verklaren. Waar deze m o e s t i k a ' s
  en g o e l i g a ' s nog op een systematisch onderzoek wachten, * zou
  het zeker voorbarig zijn, om uit de hierover bestaande, meestal
  terloops gedane mededeelingen, reeds thans eene conclusie te
  willen trekken, nopens den grondslag van hun gebruik. Intusschen zij hier herinnerd aan de antiseptische eigenschappen,
  die de galzuren zouden bezitten, aan welke eigenschappen Dr.
  Vorderman bijv. de toepassing toeschrijft van den apenbezoar
  — een galsteen — in de Chineesche inblaaspoeders tegen keeldiphtheritis. * Verder geeft de lectuur van Rumphius' «Rariteitkamer», die voor ons onderwerp de belangrijkste bron is, ons
  aanleiding tot een tweetal opmerkingen, die wellicht van nut
  kunnen zijn bij het zoeken van een antwoord op de bovengestelde vraag.
   ' W. W . S k e a t : Malay Magic (1900) Biz. 425 vg. De Maleische tekst luidt
  volgens den schrijver aldus: U p a s - p u n t ' a d a b i s n , r a r h u n - p u n t ' a d a
  b i s a , u l a r g e r a n g p u n t ' a d a b i s a , i p o h B r u n e i jni n t ' a d a b i s a ,
  ah! s a k a l i a n y a n g b i s a t ' a d a b i s a , b e r k a t a k u m e m a k e i d o ' a
  g u l i g a k a s a k t i a n (t. a. p. Blz. 638).
  * A. C. K r u y t : Het animisme in den Indisehen Archipel (1900) Blz. 202.
  ' Vgl. Dr. A. W i c h m a n n in E u m p h i u s Gedenkboek (1902) Blz. 137.
  * Dr. A. G. Vorderman: De Chineescho behandelingswijze van keeldiphtheritis. Geneesk. Tijdschr. v. N. I. dl.Downloaded
  29 (1889)from
  Blz.Brill.com
  589 vg.06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  48
  
  VOI,KSHKEÏ,KUNI>E IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEI-.
   Vooreerst onderscheidt Rumphius de harde (geheel of ten
  deele doorschijnende) en de poreuze (niet. doorschijnende)
  m o e s tik a's. Van deze laatste is dus te verwachten, dat ze
  — in hoe geringe mate dan ook — vochtabsorbeerende stoffen
  zijn. De meeste m o e s ti k a ' s , zegt hij, «koken», wanneer men
  ze in azijn of limoensap legt, ' en verder: <^l)it doen alle
  weeke, donkere en poreuze steenen, in welkers (Fori) gaatjes
  de Azijn of Limoenzap indringende de ingeslote lucht uitdrijft,
  en daar door bobbeltjes veroorzaakt, gelijk men in Europa ook
  ziet gebeuren aan den Lapis Victorialis of Astroites, dewelke
  zich in den Azijn ook beweegt.» - Nu laat het zich denken,
  dat deze moes ti k a ' s aan die vocht (bloed)-absorbeerende
  eigenschap hun giftvernietigende reputatie te danken hebben.
  