text: 135 Luik 25 juni 1986, RGAR 1988, nr. 11.370; in die zin ook Cass. 22 november 1971, Arr.Cass. 1972,
  290: veroordeling wegens onopzettelijke doding is gerechtvaardigd, wanneer het slachtoffer van
  een ongeval datlichamelijk letsel heeft teweeggebracht zelfmoord heeft gepleegd, indien het
  overlijden van het slachtoffer in causaal verband staat met het trauma dat hij op het ogenblik
  
  133
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  een verkoper vuurpijlen te hebben verkocht aan een minderjarige jonger dan zestien jaar, die de vuurpijlen doorgeeft aan een speelkameraad die ze aansteekt, en de
  lichamelijke letsels die de pijlen bij een kind hebben veroorzaakt,136 tussen de fout
  van een autobestuurder die een verkeersongeval veroorzaakt en de schade die het
  slachtoffer overhoudt aan ofwel de complicaties van een medische ingreep137 ofwel
  de gevolgen van een foutief uitgevoerde medische ingreep,138 en tussen de fout van
  een café-uitbater die aan een dronken persoon nog alcoholische dranken schenkt
  en het verkeersongeval dat laatstgenoemde nadien veroorzaakt.139
  Wanneer verschillende personen door hun fout hebben bijgedragen tot het misdrijf,
  kunnen zij allen als dader van het misdrijf worden veroordeeld.140 Zodra zonder hun
  fout de schade zich niet zou hebben voorgedaan, zoals ze zich heeft voorgedaan,
  staat hun fout in causaal verband met de schade. Het is dan irrelevant of de fout
  van de ene beklaagde in rechtstreeks verband en de fout van de andere beklaagde in
  onrechtstreeks verband staat met de schade. Zo kan zowel de onvoorzichtige autobestuurder die aan een te hoge snelheid en op een weg met een diepe en gevaarlijke
  straatgoot de agglomeratie inrijdt en mensen verwondt, als de werkgever die als
  passagier verzuimt het bevel te geven aan de autobestuurder om te vertragen, aansprakelijk worden gesteld op grond van de artikelen 418-420 Sw.141
  41. De aanvaarding van een onrechtstreeks causaal verband tussen een fout en de
  schade, voor een veroordeling wegens onopzettelijke doding of onopzettelijk toebrengen van slagen en verwondingen, brengt ook met zich mee dat het voor zo’n veroordeling niet vereist is dat de dader moet hebben kunnen voorzien wie uiteindelijk
  schade zou lijden. Dit blijkt niet alleen uit een aantal van de in het vorig randnummer vermelde voorbeelden, maar ook uit volgend arrest.  136 Gent 7 januari 1986, RW 1986-87, 2660.
  137 Cass. 18 juni 1973, Arr.Cass. 1973, 1015 en Pas. 1973, I, 968; Cass. 15 oktober 1973, Arr.Cass. 1974, 177
  en Pas. 1974, I, 162.
  138 Vgl. Rb. Turnhout 4 juni 1984, RW 1986-87, 2646, noot T. VANSWEEVELT.
  139 Pol. Brugge 3 oktober 2006, T.Pol. 2007, 226, noot.
  140 J. VANHEULE, Straf bare deelneming, Antwerpen, Intersentia, 2010, 391-392, nr. 305.
  141 Cass. 3 maart 1924, Pas. 1924, I, 229; zie ook Cass. 6 juli 1925, Pas. 1925, I, 329: een werkgever
  wordt veroordeeld wegens onopzettelijke doding, omdat hij een chauffeur de opdracht gaf te
  rijden met een vrachtwagen waarvan hij wist dat die zich in een zeer slechte staat bevond, waardoor de chauffeur de Schelde inreed en omkwam.
  142 Cass. 8 augustus 1990, Arr.Cass. 1989-1990, 1421.
  134
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Bij opzettelijke geweldpleging is schade altijd voorzienbaar. Zodra slagen opzettelijk worden toegebracht, staat de dader ervan in voor de gevolgen die eruit voortvloeien. Voor de toepassing van de artikelen 399 en 400 Sw. (opzettelijke slagen met
  ziekte of arbeidsongeschiktheid tot gevolg) is het aldus niet noodzakelijk dat de
  dader het tastbare gevolg van de opzettelijke geweldpleging heeft voorzien of heeft
  kunnen voorzien.143
  42. Het onderscheid tussen rechtstreekse en onrechtstreekse oorzaken en tussen
  rechtstreekse en onrechtstreekse schade biedt eigenlijk in het raam van de causaliteit geen meerwaarde. Telkens moet men zich afvragen of de schade en het causaal
  verband tussen de fout en de schade voldoende zeker zijn. Bij sommige schade­
  gevallen kan de schade evenwel zo uitdijen en zich verwijderen van de oorspronkelijke schade, dat het gezond verstand aangeeft dat het causaal verband te onzeker
  wordt.
   43. In dit verband moet worden gewezen op rechtspraak van het Hof van Cassatie
  waarin het Hof aanvaardt dat in specifieke omstandigheden het causaal verband
  tussen een door een menselijke fout ontstane onregelmatige, maar voorzienbare
  toestand en het daaropvolgende schadegeval verbroken wordt wanneer er eveneens
  een andere fout van een derde in causaal verband staat met dit schadegeval.
  Een voorbeeld kan dit illustreren. In het zogenoemde tractorarrest van 6 september 1988144 gebeurde er een ongeval op een treinspoor in het havengebied van Antwerpen. Op een plaats waar de treinsporen over drukke rijbanen lopen, stond een
  tractor stil. Een trein die 20 m verder staat, vertrok en reed tegen 5 km per uur de
  stilstaande tractor aan. De feitenrechter weigerde de NMBS (Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen) schadevergoeding toe te kennen, omdat noch het
  verbod om stil te staan op de treinsporen, noch de voorrang van het treinverkeer, de
  treinbestuurder ontslaat van de algemene plicht tot voorzichtigheid. In het middel
  beriep de NMBS zich op de equivalentieleer: zonder de fout van de tractorbestuurder had de schade zich niet voorgedaan zoals ze zich in concreto heeft voorgedaan.
  Het Hof van Cassatie verwierp het cassatiemiddel en overwoog dat de omstandigheid dat een verkeersongeval niet gebeurd zou zijn zonder een door een menselijke
  fout ontstane onregelmatige toestand niet noodzakelijk meebrengt dat die fout in
  oorzakelijk verband staat met de totstandkoming van dit verkeersongeval en/of de
  schadelijke gevolgen ervan. De rechter kan uit de feitelijke gegevens wettig besluiten dat het ongeval wat het totstandkomen en de schadelijke gevolgen ervan betreft,
  uitsluitend zijn oorzaak vindt in een andere door hem vastgestelde fout.
   143 Cass. 22 oktober 2008, Arr.Cass. 2008, 2333; zie ook Cass. 19 december 2006, Arr.Cass. 2006, 2697;
  A. DELANNAY, ‘Les homicides et lésions corporelles volontaires’, in Les infractions. Volume 2. Les
  infractions contre les personnes, Brussel, Larcier, 2010, 304.
  144 Cass. 6 september 1988, Arr.Cass. 1988-89, 12, Pas. 1989, I, 8 en Verkeersrecht, 1989, 74.
  135
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  In dezelfde zin oordeelde het Hof van Cassatie in volgende zaak. Naar aanleiding
  van een verkeersongeval wil een voetgangster hulp verlenen aan de bestuurder die
  zich in het verhakkeld voertuig bevindt. Zij steekt daarvoor op onvoorzichtige wijze
  een drukke rijbaan over en wordt gegrepen door een voorranghebbend voertuig. Is
  de veroorzaker van het eerste verkeersongeval nu aansprakelijk voor de schade veroorzaakt aan de voetgangster? Het Hof van Cassatie oordeelt dat het causaal verband
  tussen het eerste ongeval en de schade van de voetgangster mag worden uitgesloten, nu de voetgangster, die de wettige rechtvaardiging van artikel 422bis Sw. niet
  kan inroepen, een inbreuk heeft begaan op het Wegverkeersreglement waardoor zij
  zichzelf ernstig in gevaar bracht en zij deze overtreding ook makkelijk had kunnen
  vermijden.
  Men kan zich moeilijk van de indruk ontdoen dat het Hof van Cassatie opnieuw
  de toepassing van de equivalentieleer wil temperen wanneer een fout slechts de
  onrechtstreekse oorzaak is van het schadegeval en bovendien ook lichter van aard
  is dan de zwaardere fout van de rechtstreekse schadeverwekker. Jammer is wel dat
  het Hof dit niet verder kadert in een algemene visie op het probleem van de onrechtstreekse oorzaken.
   2.4.2
  
  De denkbeeldige andere oorzaak
  
  44. Het causaal verband moet worden aangetoond tussen de fout van de dader en
  de concrete schade.145 De feitenrechter moet vaststellen of de schade, zoals zij zich in
  concreto heeft voorgedaan, zich al dan niet zonder de fout zou hebben gerealiseerd.
  De loutere vaststelling dat de schade zich ook zonder de fout had kunnen voordoen,
  is daarbij in beginsel irrelevant. De andere oorzaak is dan niet daadwerkelijk, maar
  slechts denkbeeldig aanwezig.
  De voorwaarde van de beoordeling van de concrete schade, komt meermaals aan
  bod bij diefstal of gevaarlijke activiteiten waartoe de schadeverwekker heeft beslist.
  Twee leerlingen verlaten ongeoorloofd de school en maken hiervan gebruik om
  vuurwerk te stelen. Door onvoorzichtige manipulatie van de vuurpijlen komen
  die tot ontploffing met schade tot gevolg. Het hof van beroep te Luik spreekt de
  onderwijzeres onder wier toezicht de leerlingen stonden, vrij van aansprakelijkheid,
  wegens het doorbreken van het causaal verband tussen haar fout en de schade. Het
  verlaten van de school impliceerde niet noodzakelijk dat de leerlingen zouden stelen en bovendien hadden de feiten zich op eender welk moment kunnen voordoen,
  in het bijzonder op een moment dat zij wel geoorloofd de school zouden hebben
  verlaten. Het Hof van Cassatie vernietigt het bestreden arrest en bevestigt dat door
  
  145 R.O. DALCQ, Traité de la responsabilité civile, in Les Novelles, Droit civil, II, Brussel, Larcier, 1962,
  nrs. 2416-2418 en 2559; H. BOCKEN, ‘Enkele hoofdthema’s van de causaliteitsproblematiek’,
  TBBR 1988, 281; M. VAN QUICKENBORNE, Oorzakelijk verband tussen onrechtmatige daad en schade,
  Mechelen, Kluwer, 2007, nrs. 52-53.
   136
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  die overwegingen niet wordt vastgesteld dat zonder de fout van de onderwijzeres de
  schade zich zou hebben voorgedaan zoals ze zich in concreto heeft gerealiseerd.146
  2.4.3
  
  De reserveoorzaak of hypothetische causaliteit
  
  45. In het vorig randnummer werd de hypothese besproken waarbij een denkbeeldige andere oorzaak de schade ook had kunnen doen ontstaan. Zoals gezegd wordt
  hiermee geen rekening gehouden. Nu gaat de aandacht naar de situatie waarin het
  conditio sine qua non-verband tussen een fout en de schade werd vastgesteld, maar
  het schadegeval zich ook had kunnen voordoen zonder die fout, als gevolg van een
  andere, latere oorzaak die echter in dit geval daadwerkelijk aanwezig is. Dit vormt de
  problematiek van de hypothetische causaliteit:147 een fout heeft een schadegeval veroorzaakt, terwijl het schadegeval zich ook had voorgedaan zonder die fout, maar als
  gevolg van een andere, later optredende ‘hypothetische’ oorzaak. Die hypothetische
  oorzaak kan ook de reserveoorzaak worden genoemd, omdat die dezelfde schade
  veroorzaakt, mocht de eerste oorzaak falen.
   Klassiek is het voorbeeld van de situatie waarbij persoon A gif toedient aan persoon
  B, die nadien wordt doodgeschoten door persoon C, vooraleer het gif zijn uitwerking heeft gehad. A en C hebben beiden B willen vermoorden, kunnen zij nu beiden
  aansprakelijk worden gesteld?
  46. De toepassing van de equivalentietheorie op deze gevallen van hypothetische
  causaliteit is problematisch. Immers, de schadeverwekker zou telkens kunnen aanvoeren dat aan de conditio sine qua non-test niet is voldaan. Ook zonder zijn fout zou
  het schadegeval zich hebben voorgedaan. Bijgevolg bestaat er geen oorzakelijk verband tussen zijn fout en de schade. De andere schadeverwekker kan echter hetzelfde
  aanvoeren, nu de reserveoorzaak evenmin een noodzakelijke voorwaarde is voor het
  schadegeval. De toepassing van de equivalentietheorie zou dan op het eerst gezicht
  tot gevolg hebben dat geen van beide oorzaken de schade heeft teweeggebracht. Bijgevolg zouden in deze redenering beide schadeverwekkers de aansprakelijkheidsdans ontspringen en zou het slachtoffer of zijn nabestaanden niet vergoed worden.
  Dit zou maatschappelijk onaanvaardbaar zijn.
  De problematiek van de hypothetische oorzaak wordt daarom ook wel eens aangewend om de equivalentietheorie te bekritiseren, nu de toepassing ervan op deze
  gevallen tot een impasse zou leiden.
  Nochtans hoeft die impasse zich niet voor te doen. Bij de problematiek van de
  hypothetische causaliteit dient voorrang te worden gegeven aan een regel die
  
  146 Cass. 24 maart 2005, Pas. 2005, I, 703.
  147 A.M. HONORE, ‘Causation and remoteness of damage’, in International Encyclopedia of Comparative law,
  XI, Torts, p. 79 e.v., nr. 126; M. VAN QUICKENBORNE, De oorzakelijkheid in het recht van de burgerlijke
  Aansprakelijkheid. Een methodologisch en positief-rechtelijke analyse, Brussel, Elsevier-Sequoia, 1972,
  nrs. 180 e.v.
   137
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  gemeenschappelijk is aan de meeste causaliteitstheorieën, namelijk dat de fout of
  de aansprakelijkheidsfactor zich voorafgaand aan de schade moet voordoen. Samen
  met de regel van een juiste schadebegroting, kunnen zo deze gevallen op een meer
  heldere wijze worden benaderd.
  47. In het gegeven voorbeeld van de opeenvolgende oorzaken die onmiddellijk schade
  veroorzaken, wordt enkel rekening gehouden met de eerste oorzaak. De initiële en
  reële oorzaak heeft de schade reeds veroorzaakt en dus dient het causaal verband
  tussen de initiële fout en de schade te worden bevestigd. De hypothetische oorzaak
  heeft geen invloed meer op het ontstaan van het schadegeval en dus worden er geen
  gevolgen aan verbonden. Zoals gezegd, moet de oorzaak de schade logischerwijze
  voorafgaan. Men kan een vermoorde persoon geen tweede keer vermoorden, of een
  vernielde zaak niet nogmaals vernielen.148 Het causaal verband tussen de initiële
  oorzaak en de schade kan niet meer in vraag worden gesteld door het enkele feit dat
  zich nadien, na het schadegeval, een opvolgende oorzaak heeft voorgedaan.
   In het voorbeeld van het traag werkend vergif en de snellere schutter, zal dan ook
  enkel de schutter aansprakelijk gesteld worden, omdat enkel hij de dood van het
  slachtoffer heeft veroorzaakt.149 In dit voorbeeld achterhaalt de eigenlijke oorzaak
  dus eigenlijk de andere oorzaak. Op strafrechtelijk vlak zou de gifmenger weliswaar
  veroordeeld kunnen worden voor poging tot vergiftiging.150
  2.4.4
  
  De niet-geïdentificeerde dader en de collectieve fout
  
  48. Het lijkt logisch dat in principe een schadelijk gevolg slechts kan worden toegerekend wanneer de dader kan worden geïdentificeerd. Vanuit strafrechtelijk oogpunt dient te worden benadrukt dat er geen strafrechtelijke verantwoordelijkheid
  bestaat voor andermans daad. Het bewijs van de identiteit van de dader is evenwel
  niet steeds een sinecure. De situatie kan zich voordoen waarbij een schadegeval
  wordt veroorzaakt door een lid van een groep personen, zonder dat de benadeelde
  de eigenlijke dader binnen die groep kan identificeren.
  Stel dat een groep voetbalvandalen amok maakt, ruiten van winkels ingooit, wagens
  beschadigt, en een supporter van de tegenpartij verwondt. De verwonding is het
  werk van slechts één voetbalvandaal, die echter niet kan worden geïdentificeerd.
  148 Vgl. W. BOOM, ‘Meervoudige oorzaken, hoofdelijke aansprakelijkheid en toerekening naar
  redelijkheid’, in Causaliteit, Den Haag, Sdu Uitgevers, 2003, 97.
  149 J. RONSE, L. DE WILDE, A. CLAEYS en I. MALLEMS, Schade en schadeloosstelling, I, in APR, Gent,
  Story-Scientia, 1984, nr. 494; H. COUSY en A. VANDERSPIKKEN, ‘Causation under Belgian law’,
  in Unification of tort law:causation, J. SPIER (ed.), Den Haag, Kluwer law international, 2000, 26;
  J.L. FAGNART, La causalité, Waterloo, Kluwer, 2009, nr. 83; M. VAN QUICKENBORNE, Oorzakelijk
  verband tussen onrechtmatige daad en schade, Mechelen, Kluwer, 2007, nr. 156.
  150 Zie de art. 52 en 397 Sw.
   138
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Kan men geen causaal verband aantonen tussen de fout (of een andere aansprakelijkheidsgrond) van een bepaald persoon en de schade, dan kan in principe geen
  schadevergoeding worden toegekend.151 Anderzijds zou het onrechtvaardig zijn de
  benadeelde niet te vergoeden wanneer die wel een fout en de schade kan aantonen,
  maar niet specifiek binnen een groep de dader kan aanduiden en identificeren.
  49. Om in deze situaties aan de bewijsnood van het slachtoffer tegemoet te komen,
  heeft de rechtspraak het begrip collectieve fout ontwikkeld. Deze theorie beschouwt
  de activiteit die heeft geleid tot het schadegeval als een fout van ieder die aan die activiteit heeft deelgenomen. Tussen die gemeenschappelijke activiteit en het schade­
  geval bestaat dan wel een causaal verband, zodat ieder voor dit schade­geval kan
  worden aangesproken en zij samen hiervoor aansprakelijk zijn.152 In feite wordt de
  oorzaak van de schade verplaatst van het rechtstreekse schadeverwekkend feit van
  een niet-geïdentificeerde persoon naar een daaraan voorafgaande fout die gemeenschappelijk is aan alle leden van de groep.
   Het Hof van Cassatie lijkt deze theorie te hebben aanvaard in het cassatiearrest
  van 29 oktober 1962. In deze zaak speelden drie kinderen voetbal op de openbare
  weg. Toen een van de spelers op doel schoot, kaatste de bal van het trottoir tegen
  een fietser die daardoor ernstig ten val kwam. Ofschoon in casu de identiteit van de
  doelschutter gekend was, aanvaardde het Hof van Cassatie toch de strafrechtelijke
  aansprakelijkheid van de drie voetballers op grond van artikel 418 Sw. voor de verwondingen veroorzaakt door het begaan van een collectieve fout, namelijk het organiseren van een spel op de openbare weg in zulke omstandigheden dat het gevaarlijk
  was voor de voorbijgangers.153 Tot hetzelfde resultaat zou zijn beslist indien de identiteit van de rechtstreekse schadeverwekker gekend was, nu dan ook sprake was
  geweest van een collectieve fout die onrechtstreeks tot de schade heeft bijgedragen.
  Ook in uitspraken van feitenrechters wordt deze theorie van de collectieve fout toegepast.154 In de strafprocedure zelf is het niet altijd voor de hand liggend deze theorie te hanteren. Het dient immers te worden benadrukt dat er geen strafrechtelijke
  aansprakelijkheid bestaat voor andermans daad en dat het persoonlijk karakter
  van de straf met zich meebrengt dat er geen straffen kunnen worden opgelegd aan
  
  151 Cass. 24 maart 1981, RW 1981-82, 1980.
  152 I. GEERTS, ‘Alternative liabilty under Belgian law: unknown and thus unloved?’, Eur.Rev.Priv.
  Law 1994, 445-446; H. COUSY en A.VANDERSPIKKEN, ‘Causation under Belgian law’, in Unification of tort law:causation, J. SPIER (ed.), Den Haag, Kluwer law international, 2000, 35; M. VAN
  QUICKENBORNE, Oorzakelijk verband tussen onrechtmatige daad en schade, Mechelen, Kluwer, 2007,
  nr. 77.
  153 Cass. 29 oktober 1962, Pas. 1963, I, 276, RW 1962-63, 1886 en J. 1963, 99; zie ook J.L. FAGNART,
  La causalité, Waterloo, Kluwer, 2009, JT 1969, 277.
   154 Zie bv. Rb. Turnhout 11 februari 1980, JT 1981, 362, noot F. SAUWEN (wanneer vier 13-jarige jongens elkaar bekogelen met steentjes en een jongen die zich verderop bevindt door een van die
  steentjes aan het oog wordt gekwetst zonder dat kan worden uitgemaakt van wie het steentje
  af komstig is, dan kunnen de (ouders van de) vier jongens voor dit schadegeval aansprakelijk
  worden gesteld, nu hun gedrag als gevaarlijk en als een collectieve fout in causaal verband met
  de schade kan worden beschouwd).
  139
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  iemand die noch als dader, noch als medeplichtige werd veroordeeld. Een bewezenverklaring van het misdrijf is bovendien een voorwaarde om de burgerrechtelijke
  vordering voor de strafrechter gegrond te verklaren.155
  50. Ook bij samenlopende fouten rijst deze problematiek waarbij verschillende
  personen betrokken zijn in een ongeval, maar de dader niet kan worden geïdentificeerd. Zo werd een bromfietser na een aanrijding met wagen A, op de autoweg
  gekatapulteerd waar hij uit zijn mond bloedend nog tekens van leven gaf. Even later
  komt een tweede wagen B aangereden die wel de bromfiets, maar te laat de bromfietser op de grond opmerkt en hem over een afstand van een tiental meter onder
  zijn wagen voortsleept. Het slachtoffer wordt naar het ziekenhuis gebracht waar
  hij twee uur later overlijdt. De gerechtsdeskundige stelt vast dat het slachtoffer is
  overleden aan ernstige hersenletsels, maar kan niet met zekerheid uitmaken welk
  voertuig de dodelijke letsels heeft veroorzaakt. Beide autobestuurders argumenteren dan ook enkel aansprakelijk te zijn voor onopzettelijke slagen en verwondingen.
   Het hof van beroep te Luik veroordeelt beide bestuurders evenwel wegens onopzettelijke doding, nu de samenloop van fouten de noodzakelijke voorwaarde was voor
  het overlijden van het slachtoffer.156
  2.4.5
  
  Eigen fout of toedoen van het slachtoffer
  
  51. De pluraliteit van oorzaken kan ook slaan op een samenloop van een fout van de
  dader en van een eigen fout of toedoen van het slachtoffer.
  De eigen fout van het slachtoffer kan tot de eigen schade van het slachtoffer hebben
  bijgedragen. Zo kan bv. een autobestuurder uit onachtzaamheid door het rood licht
  rijden en een verkeersongeval veroorzaken, maar kan ook de fout van de voorranggerechtigde autobestuurder geen veiligheidsgordel te dragen waardoor hij uit het
  voertuig wordt geslingerd bijdragen tot de (ernst van de) verwondingen of zelfs van
  het overlijden. Toch zal de dader van het ongeval strafrechtelijk aansprakelijk kunnen worden gesteld.157 De oorzaak van het schadegeval moet immers niet exclusief
  zijn. Zonder de fout van de dader zou het schadegeval zich niet hebben voorgedaan
  en dus staat de fout van de dader op grond van de equivalentietheorie in causaal
  verband met de verwondingen. De samenlopende fout van het slachtoffer wist de
  strafrechtelijke aansprakelijkheid van de dader dus niet uit, nu zonder diens fout de
  schade zich niet zou hebben voorgedaan.158
  Ook hier is er weer een verschilpunt tussen het strafrecht en het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht op te merken. In het buitencontractueel
  
  155
  156
  157
  158
  
  140
  
  R. VERSTRAETEN, Handboek strafvordering, Antwerpen, Maklu, 2012, 1146-1147.
  Luik 27 januari 1966, Jur.Liège 1965-66, 209.
  Cass. 11 februari 2009, Arr.Cass. 2009, 482.
  In dezelfde zin: F. VAN VOLSEM, ‘Culpa in het Belgisch strafrecht: een poging tot synthese’, in
  Preadviezen 2012. Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van België en Nederland, Den Haag,
  Boom Juridische uitgevers, 2012, 115-116.
   Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  aansprakelijkheidsrecht leidt een eigen fout van het slachtoffer in principe tot een
  verdeling van aansprakelijkheid.159 In het strafrecht wordt de aansprakelijkheid niet
  verdeeld: de eigen fout van het slachtoffer heeft geen invloed op de strafrechtelijke
  aansprakelijkheid van de dader.160
  52. Het slachtoffer kan ook bijdragen tot de schade zonder een eigen fout te hebben
  begaan. De voorbeschiktheid van het slachtoffer is geen beletsel om de beklaagde
  strafrechtelijk aansprakelijk te stellen.161 Het gebrek aan voorzorg of voorzichtigheid
  moet zoals gezegd niet de enige oorzaak van het misdrijf zijn. Het volstaat dat zonder de fout de schade zich niet zou hebben voorgedaan, zoals ze zich in concreto heeft
  voorgedaan.162 Zo kan een autobestuurder veroordeeld worden voor onopzettelijke
  doding wanneer het slachtoffer van een verkeersongeval enkel met een ribbreuk in
  het ziekenhuis wordt opgenomen, maar daar overlijdt als gevolg van de infectieuze
  complicaties die in de hand werden gewerkt door het zwakke weerstandsvermogen
  van het slachtoffer. Bij zijn opname in het ziekenhuis was het slachtoffer immers al
  aangetast door agranulocytose, een toestand die was ontstaan als gevolg van verschijnselen van sensibilisatie van het slachtoffer voor de onmiddellijk na het verkeersongeval toegediende geneesmiddelen.163
  
  3
  
  De strafbare poging
  
  53. De overgang van de gevolgmisdrijven naar de topic van de strafbare poging lijkt
  een vreemde keuze te zijn. In een strafrechtelijk systeem waar het gevolg beslissend
  kan zijn voor de strafbaarheid, kan poging immers niet strafbaar zijn. De Belgische
  wetgever heeft er nochtans voor geopteerd ook gedragingen die slechts onvolledig
  de delictsinhoud realiseren strafbaar te stellen.
   De kernbepaling betreft het artikel 51 Sw. dat bepaalt dat strafbare poging bestaat
  wanneer het voornemen om een misdaad of een wanbedrijf te plegen zich heeft
  geopenbaard door uitwendige daden die een begin van uitvoering van die misdaad
  of van dat wanbedrijf uitmaken en alleen ten gevolge van omstandigheden, van de
  wil van de dader onafhankelijk, zijn gestaakt of hun uitwerking hebben gemist.
  159 Zie T. VANSWEEVELT en B. WEYTS, Handboek Buitencontractueel Aansprakelijkheidsrecht, Antwerpen, Intersentia, 2009, 825, nr. 1297 e.v.
  160 N. COLETTE-BASECQZ en N. BLAISE, ‘Responsablité civile et responsabilité pénale’, in Responsabilité. Traité théorique et pratique, Partie préliminaire, Livre 2, Waterloo, Kluwer, 2012, 82,
  nr. 128.
  161 A. DE NAUW, Inleiding tot het bijzonder strafrecht, Mechelen, Kluwer, 2010, 221; J. DE HERDT, Fysiek
  persoonlijk geweld. Een onderzoek naar de accuraatheid en coherentie van de strafrechtelijke kwalificaties
  en instrumenten aangewend als reactie op fysiek interpersoonlijk geweld, Antwerpen, Intersentia, 2014,
  nr. 655.
  162 Corr. Luik 23 april 2008, T. Verz. 2009, 174.
  163 Cass. 15 oktober 1973, Arr.Cass. 1974, 177.
   141
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  3.1
  
  Virtuele causaliteitstheorie
  
  54. Hoewel dit niet uitdrukkelijk uit de wet blijkt, is causaliteit van wezenlijk belang
  voor de leer van de strafbare poging. In bepaalde Franse rechtsleer wordt de term
  ‘virtueel causaliteitsverband’ in de mond genomen.164 Het betreft inderdaad een virtueel causaal verband die de gedraging relateert aan een resultaat dat had moeten
  plaatsgrijpen indien de gedraging van de betrokkene niet gestaakt was geworden
  omwille van een externe omstandigheid. Deze term moet worden onderscheiden
  van de noties ‘reserveoorzaak of hypothetische causaliteit’ die in het subhoofdstuk
  van de pluraliteit van oorzaken werden gebezigd.165
  55. Een eerste bedenking die kan worden gemaakt, is dat de equivalentietheorie op
  het eerste gezicht moeilijk hanteerbaar is.166 Volgens deze theorie wordt een gedraging immers maar als oorzaak aangemerkt wanneer zonder deze gedraging het
  resultaat zich niet had voorgedaan zoals het zich in concreto heeft voorgedaan. Deze
  redenering kan strikt genomen niet worden geëxtrapoleerd, omdat bij de strafbare
  poging het resultaat per definitie uitblijft.167 Het staat nochtans vast dat er een causaliteitsvraagstuk ten grondslag ligt aan de strafbare poging.
   56. De wet vereist vooreerst een openbaring door uitwendige daden van het crimineel voornemen een welbepaalde misdaad of wanbedrijf te plegen. Er wordt een
  volstrekt doorgevoerd crimineel voornemen vooropgesteld gerelateerd aan een
  bepaalde misdaad of wanbedrijf.168 Bovendien volstaat de aanwezigheid van een crimineel voornemen niet voor strafbaarheid, zélfs wanneer dit voornemen zou kunnen worden gelinkt aan een bepaalde misdaad of wanbedrijf. De wet schuift ook de
  premisse van begin van uitvoering naar voren. De wet vereist m.a.w. een causaal verband tussen het voornemen een bepaald misdrijf te plegen en de uiting van dit voornemen in uitwendige daden (lees begin van uitvoering).169 De grensbepaling tussen
  voorbereidingshandelingen en het begin van uitvoering zal dan ook cruciaal zijn
  voor de al dan niet strafbaarheid van het gedrag.170 Het dient te worden benadrukt
  dat er in België geen overkoepelende strafbepaling voorhanden is op grond waarvan voorbereidingshandelingen strafbaar kunnen worden gesteld, i.t.t. in Nederland waar sedert 1994 de voorbereiding van een misdrijf waarop naar de wettelijke
  
  164 P.-A. BON, La causalité en droit pénal, Université de Poitiers, 2006, 115 e.v. De zienswijze van deze
  auteur wordt onderschreven, ook voor de Belgische situatie.
  165 Randnr. 45 e.v.
  166 P.-A. BON, La causalité en droit pénal, Université de Poitiers, 2006, 121-122.
  167 Het dient wel te worden benadrukt dat op het vlak van de bestraffing de wetgever in uitzonderingsgevallen ervoor geopteerd heeft de poging gelijk te stellen met het voltooid misdrijf. Zo
  bepaalt art. 374 Sw. dat de aanranding (van de eerbaarheid) bestaat zodra er begin van uitvoering is.
  168 L. DUPONT en R. VERSTRAETEN, Handboek Belgisch strafrecht, Acco, Leuven, 1990, 302.
  169 C.J. VANHOUDT en W. CALEWAERT, Belgisch strafrecht, II, Gent, Story-Scientia, 1976, 358.
  170 In een aantal gevallen worden de voorbereidingshandelingen wel bestempeld als zelfstandig
  misdrijf, bv. het misdrijf bendevorming (art. 322 e.v. Sw.).
   142
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  omschrijving een gevangenisstraf van acht jaar of meer is gesteld strafbaar is als
  een soort voorstadium van de strafbare poging (art. 46 Sr.).171
  57. Volgende causaliteitsredenering (een bijgeschaafde equivalentietheorie ten
  behoeve van de autonomie van het strafrecht) zou o.i. in een eerste fase moeten worden gehanteerd om het al dan niet strafbaar karakter van de gedraging te evalueren.
  Vooreerst moet men het misdrijf voor ogen hebben dat betrokkene beoogde te plegen. Het crimineel voornemen kan blijken uit de feiten zelf, uit bekentenissen door
  de betrokkene afgelegd172 of uit bepaalde omstandigheden.173 Vervolgens moet men
  nagaan of bij afwezigheid van de ‘externe stoornis’ de gedraging zou hebben geleid
  tot de voltrekking van het misdrijf. Men moet zich dus een aaneenschakeling van
  feiten inbeelden in afwezigheid van de externe omstandigheid. Vervolgens moet de
  vraag worden gesteld of dit resultaat zich ook zou hebben voorgedaan zonder de
  gedraging van de betrokkene. Wanneer het antwoord op deze toets positief is, kan
  men ervan uitgaan dat er een virtueel causaal verband bestaat tussen de gedraging
  die gestaakt werd omwille van een externe omstandigheid en het geprojecteerde
  resultaat.
  Bon geeft het volgende voorbeeld.174 X wil Y dodelijk treffen met een vuurwapen;
  Z komt echter op tijd tussen. Als Z niet was tussengekomen, zou Y geraakt zijn
  geweest. In afwezigheid van de handeling van X zou Y ook niet overleden zijn. Er
  is m.a.w. een causaal verband tussen de handeling van X en het beoogde overlijden
  van Y.
   Het dient te worden benadrukt dat deze redenering lichtjes afwijkt van de equivalentietheorie. In het raam van de theorie van de denkbeeldige oorzaak werd immers
  benadrukt dat de rechter moet vaststellen of de schade zoals zij zich in concreto heeft
  voorgedaan, zich al dan niet zonder de fout zou hebben gerealiseerd. De loutere
  vaststelling dat de schade zich ook zonder de fout had kunnen voordoen, is in beginsel van geen tel.175
  
  171 Voor een recente toepassing zie HR 27 mei 2014, NJ 2014, 4283, noot N. ROZEMOND.
  172 Hoewel waakzaamheid geboden is voor het afleggen van zogenoemde valse bekentenissen. Zie
  de rechtspsychologische literatuur, bv. H. ISRAËLS en R. HORSELENBERG, ‘Valse bekentenissen’, in P.J. VAN KOPPEN, H. MERCKELBACH, M. JELICIC en J.W. DE KEIJSER (eds.), Reizen
  met mijn rechter. Psychologie van het recht, Deventer, Kluwer, 2010, 765 e.v.
  173 G. BELTJENS, Encyclopédie du droit criminel belge, I, Brussel, Bruylant, 1901, 62, nr. 5; C.J. VANHOUDT en W. CALEWAERT, Belgisch strafrecht, II, Gent, Story-Scientia, 1976, 355; D. KIGANAHÉ,
  ‘Réflexions autour du “commencement” de la tentative punissable en droit pénal’, in Y. POULLET
  en H. VUYE (eds.), Liber Amicorum Jean du Jardin, Antwerpen, Kluwer, 2001, 221.
  174 P.-A. BON, La causalité en droit pénal, Université de Poitiers, 2006, 122.
  175 Randnr. 44.
   143
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  3.2
  
  Causaliteit bij begin van uitvoering
  
  58. De moeilijkheid ligt hem vooral in de invulling van de notie ‘begin van uitvoering’ waar er ook een causaliteitsprobleem zal moeten worden ontrafeld. De hier­
  boven beschreven virtuele causaliteitstheorie laat toe de gestelde handeling te
  linken aan het beoogde misdrijf, maar kan op zich niet worden gebezigd om de
  voorbereidingshandelingen te onderscheiden van de handelingen die een begin van
  uitvoering uitmaken. Hiertoe zal een andere redenering moeten worden ontwikkeld.
   Volgens het Hof van Cassatie176 staat de notie begin van uitvoering in een noodzakelijk
  verband met het misdadig opzet van de dader en kan het slechts worden verklaard uit
  diens wil om een welbepaald misdrijf te plegen dat rechtstreeks en onmiddellijk wordt
  beoogd door de gestelde daden. Een daad die geen enkele twijfel laat bestaan over de
  bedoeling van de dader kan dus volgens het Hof het begin van uitvoering uitmaken
  dat de strafbare poging kenmerkt. Deze rechtspraak is gestoeld op de zogenoemde
  theorie van de ‘univocité circonstantielle’ van Constant.177
  Door het begin van uitvoering als volgt te omschrijven en dus enerzijds te focussen
  op de rechtstreekse en onmiddellijke oorzaken en anderzijds op de handelingen die
  ondubbelzinnig strekken tot het plegen van een bepaald misdrijf, maken de heersende rechtspraak en rechtsleer178 als het ware een selectie binnen het geheel van de
  conditio sine qua non-oorzaken die tot het resultaat (lees het plegen van het misdrijf)
  hadden kunnen leiden. Handelingen die op het eerste gezicht niet onmiddellijk tot
  een resultaat zouden leiden en onvoorzienbare oorzaken vallen buiten boord. Dit
  impliceert m.a.w. dat de equivalentietheorie deels aan banden werd gelegd.179
  Deze benadering doet verdacht veel denken aan de causaliteitstheorie van de rechtstreekse en onmiddellijke gevolgen die nochtans in het aansprakelijkheidsrecht in
  de ogen van het Hof van Cassatie geen genade vindt, omdat deze strijdig is met de
  equivalentietheorie.180 Ook doet de omschrijving dat de daad geen enkele twijfel mag
  laten bestaan over de bedoeling van de dader denken aan een voorzienbaarheids­
  
  176 Cass. 3 november 2004, RW 2005-2006, 1583. Zie ook bv. Corr. Luik 20 januari 1983, JL 1983, 170.
  177 J. CONSTANT, Traité de droit pénal, I, Luik, Impremeries Nationales, 1965, nr. 188.
   178 Zie in dit verband o.m. H. BEKAERT, Handboek voor studie en praktijk van het Belgisch strafrecht, Antwerpen, Uitgeverij Ontwikkeling Antwerpen, 1965, 197; W. CALEWAERT, ‘De straf bare poging’,
  Rechtskundig tijdschrift voor België 1954, 226-227; W. CALEWAERT, Preadvies over straf bare poging in
  het Belgische recht (Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van België en Nederland, Zwolle,
  Tjeenk Willink, 1970, 25; A. DE NAUW, Straf baarheid van voorbereidingshandelingen. Preadvies voor de
  Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van België en Nederland, Zwolle-Antwerpen, Tjeenk
  Willink – De Sikkel, 1982, 89 (die nochtans een wijziging van de pogingsbepaling onderschrijft
  in het raam van ernstige delicten omwille van de gevaren die de zware criminaliteit met zich kan
  meebrengen); L. DUPONT en R. VERSTRAETEN, Handboek Belgisch strafrecht, Acco, Leuven, 1990,
  305; C.J. VANHOUDT en W. CALEWAERT, Belgisch strafrecht, II, Gent, Story-Scientia, 1976, 363.
  179 Zie ook naar Frans recht: P.-A. BON, La causalité en droit pénal, Université de Poitiers, 2006, 123124.
  180 Randnrs. 13 t.e.m. 16.
  144
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  criterium wat dan weer strookt met de adequatietheorie.181 De vraag rijst of een dergelijke benadering wel te verkiezen valt. Het is twijfelachtig. Zoals reeds geschreven
  leidt de adequatietheorie omwille van haar vaagheid tot willekeur en dit omdat het
  in de praktijk moeilijk te achterhalen is wat wel en wat niet als een voorzienbaar
  gevolg kan worden gecatalogeerd. Het betreft een subjectieve theorie vertrekkende
  vanuit het gezichtspunt van de schadeverwekker waardoor fout en causaal verband
  met elkaar worden verward.
   Het vereiste van een rechtstreeks en onmiddellijk verband staat dan ook haaks op
  de equivalentietheorie en kan niet worden bijgevallen. Volgens de equivalentietheorie kan een schadeverwekker immers ook aansprakelijk zijn voor abnormale,
  niet-­noodzakelijke of onvoorzienbare gevolgen van zijn fout of andere aansprakelijkheidsgrond waarvoor hij instaat.182 Het is nochtans niet nodig de termen ‘rechtstreeks en onmiddellijk’ verband als premisse naar voren te schuiven bij de strafbare
  poging.
   Het dient trouwens te worden benadrukt dat de rechtspraak zelf niet altijd consequent is, bv. in het raam van de diefstal.183 Zo is er rechtspraak die bepaalt dat
  diegene die alvorens de kassa te passeren die zaken die hij voornemens was te stelen, teruglegt niet strafbaar is (noch als voltooid misdrijf noch als poging), omdat
  de diefstal slechts geacht wordt voltrokken te zijn van zodra men voorbij de kassa
  is en het niet uitgesloten is dat hij de goederen terugplaatst of betaalt.184 Volgens
  andere rechtspraak maakt het afbreken van diefstalbeveiligingsplaatjes echter wel
  een begin van uitvoering uit zonder dat tevens vereist is dat de kassa wordt voorbijgegaan zonder te betalen.185 Het ’s nachts binnendringen in een landgoed en er in
  de buurt inbrekersmateriaal klaarleggen, werd eveneens aangemerkt als een begin
  van uitvoering.186
  59. Een andere redenering moet o.i. worden verkozen boven de eerder subjectieve
  benadering en soms wispelturige invulling door de jurisprudentie van de pogingsleer. De rechtspraak van het Hof van Cassatie stelt voorop dat de gestelde handeling geen twijfel mag laten bestaan over de bedoeling van de dader. Deze zekerheid
  kan evenwel nooit worden gegarandeerd. Wanneer A een mes manipuleert op weg
  naar B en de handeling omwille van een externe omstandigheid wordt gestaakt, kan
  nooit met zekerheid worden achterhaald of er nu sprake is geweest van een poging
  tot moord, van een poging tot opzettelijke slagen of verwondingen dan wel van een
  loutere bedreiging.187 Wanneer de materialiteit van de feiten op zich niet volstaat
  om met een gerechtelijke zekerheid de link te leggen met een welbepaald beoogd
  
  181
  182
  183
  184
  185
  186
  187
  
  Randnrs. 9 en 10.
  Randnr. 7.
  Zie ook A. DE NAUW, Inleiding tot het bijzonder strafrecht, Antwerpen, Kluwer, 2010, 313-314.
   Corr. Luik 15 juni 1981, Jur.Liège 1981, 280; Corr. Veurne 5 september 2006, NC 2008, 370.
  Corr. Tongeren 8 november 1996, RW 1998-99, 409, noot M. GELDERS.
  Cass. 24 maart 2010, Pas. 2010, 983.
  P.-A. BON, La causalité en droit pénal, Université de Poitiers, 2006, 124.
  145
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  misdrijf, kan de door de jurisprudentie voorgeschreven premisse van rechtstreeks
  en onmiddellijk verband bijna per definitie nooit worden vervuld. Wanneer er twijfel bestaat omtrent het crimineel voornemen kan men niet anders dan slechts het
  voltooid misdrijf te bestraffen.188 In het hierboven aangehaalde voorbeeld betreft
  dit dan de bedreiging. Hetzelfde geldt voor de persoon die wordt vervolgd voor
  vernieling van afsluitingen (art. 545 Sw.). Onzeker is het immers of deze persoon
  de bedoeling had om zich door de vernieling van de afsluiting een toegang tot de
  woning wilde verschaffen om er iemand te doden, om er te stelen of om er brand te
  stichten.189
  De huidige rechtspraak van feitenrechters schippert soms tussen een objectieve
  benadering190 en een subjectieve invulling van de pogingsleer191 zonder dat er altijd
  een rode draad kan worden ontwaard.
   60. Het in de geest trachten te kruipen van betrokkene voor de toetsing van de voorwaarde van het ‘begin van uitvoering’ is niet nodig en maakt de leer van de strafbare
  poging alleen maar onnodig complex. De wet geeft hiertoe ook geen enkele indicatie. Artikel 51 Sw. focust wel degelijk op de gedraging, wat aansluit bij de objectieve
  pogingsleer waar niet de gebleken intentie maar wel de begonnen delictsvervulling
  het aanknopingspunt is. Wat men bijgevolg dient te achterhalen, is of de gestelde
  handeling normalerwijze tot de voltrekking van het misdrijf zou hebben geleid. Het
  betreft een toetsing in abstracto met als referentiepunt een neutrale persoon en niet
  de schadeverwekker zelf.
  Dit uitgangspunt congrueert niet helemaal met de equivalentietheorie, maar is o.i.
  nodig ten behoeve van de autonomie van het strafrecht om rechtsonzekerheid en
  dus willekeur te vermijden.192 Deze benadering is ook niet gelijk te stellen met een
  zuiver objectieve pogingsleer, nu volgens een strikt objectieve benadering de uitvoe-
  
  188 Zie ook J.J. HAUS, Principes généraux du droit pénal belge, I, Gent, Librairie Générale de adv. Hoste,
  1879, 328, nr. 435; A. LORENT, ‘L’élément moral de la tentative de meurtre’, RRD 2007, 333-334.
  189 L. DUPONT en R. VERSTRAETEN, Handboek Belgisch strafrecht, Acco, Leuven, 1990, 303.
  190 Zo is er geen poging tot diefstal wanneer de gauwdief zijn hand steekt in een lege zak (Brussel
  19 september 1899, Pas. 1898, II, 13; Corr. Brussel 30 juni 1983, RW 1983-84, 2177, noot A.
  DE NAUW). Wanneer het bewijs van de bedoeling om te stelen niet is geleverd, maakt het feit
  een etalageruit in te slaan en er een barst in te maken evenmin een poging tot diefstal uit (Corr.
  Verviers 29 april 1997, JLMB 1997, 1461).
   191 Bv. poging tot diefstal bij een toevallig lege brandkast (Mil. Ger. 23 oktober 1968, Rev.dr.pén.
  1969-70, 508). Zo ook pleegt volgens de rechtspraak een poging tot diefstal hij die teneinde zich
  meester te maken van geld dat gewoonlijk is opgeborgen in een lessenaar deze lessenaar openbreekt en er niets in vindt omdat het er kort tevoren werd uitgenomen (Kr. Henegouwen 8 maart
  1907, Rev.dr.pén. 1907, 338). Zie nochtans Gent 4 mei 1948 (RW 1948-49, 142) waar werd geoordeeld dat poging onmogelijk is wanneer het voorwerp dat de dader bedoelt weg te nemen zich
  niet ter plaatse bevindt waar hij het meende het te zullen vinden.
   192 Zie ook D. KIGANAHÉ, ‘Réflexions autour du “commencement” de la tentative punissable en
  droit pénal’, in Y. POULLET en H. VUYE (eds.), Liber Amicorum Jean du Jardin, Antwerpen, Kluwer,
  2001, 236 en 238: ‘La prise en compte de façon privilégiée de l’élément intentionnel dans l’appréciation du
  point de départ de la tentative punissable assure bien la protection de la société par une répression efficace,
  mais peut conduire à des abus si elle n’est pas accompagnée par la considération du critère objectif’ en ‘Il y
  a un risque d’atteindre des actes qui objectivement ne portent pas atteinte à l’ordre public et n’établissent pas
  
  146
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  ringshandeling niet meer losstaat van het misdrijf waardoor er een aanvang moet
  gemaakt zijn met een van de wettelijke bestanddelen van het misdrijf. M.b.t. diefstal zou dit impliceren dat er slechts sprake kan zijn van strafbare poging wanneer
  met de wegneming een aanvang werd gemaakt.193 Zo ver willen wij niet gaan, daar
  de figuur van de dader bij de invulling van de notie ‘begin van uitvoering’ nog zijn
  betekenis heeft, evenwel in de gedaante van een neutrale persoon. In de Franse literatuur maakt men in dit verband gewag van de zogenoemde ‘observateur ­e xtérieur’.194
  Aan de feitenconstellatie zelf mag in de redenering niet worden getornd. Net zoals
  bij de theorie van het rechtmatig alternatief195 moet de reconstructie van het schadeverhaal gebeuren a.d.h.v. dezelfde concrete feiten. Een dergelijke redenering sluit
  dan bv. uit dat er sprake kan zijn van strafbare poging tot moord wanneer het gehanteerde vuurwapen ongeladen was of wanneer er een te grote afstand was tussen de
  dader en het slachtoffer,196 daar in deze gevallen deze handelingen door wie deze
  ook zouden gesteld zijn geweest nooit tot een gewenst resultaat hadden kunnen leiden. De hypothese van de dader die het slachtoffer niet heeft kunnen raken omwille
  van een eigen onhandige manipulatie van het wapen, valt dan wel weer onder de
  actieradius van de strafbare poging tot moord. In normale omstandigheden had
  deze handeling gepleegd door de ‘observateur extérieur’ immers wel tot het overlijden
  van het slachtoffer geleid.
   61. Het gevolg van een dergelijke benadering van de strafbare poging is dat
  mogelijker­wijs de strafbaarheid van de relatief ondeugdelijke poging strenger zal
  moeten worden beoordeeld. Volgens het Hof van Cassatie197 is een absoluut ondeugdelijke poging een poging die gelet op het beoogde voorwerp of het aangewende
  middel in geen enkel geval tot een voltrokken misdrijf kan leiden. Een absoluut
  ondeugdelijke poging is daarom niet strafbaar. Een relatief ondeugdelijke poging is
  een poging die mislukt wegens toevallige omstandigheden en is volgens het Hof wél
  strafbaar. Aan deze uitgangspunten willen wij niet tornen, daar zij in overeenstemming kunnen worden gebracht met de nieuwe benaderingswijze van de strafbare
  poging. Rechtspraak198 die bepaalt dat er sprake is van een strafbare poging wanneer een verdachte gepoogd had een hoeveelheid heroïne of morfine in zijn bezit te
  krijgen, doch slechts een wit poeder ontving dat geen verdovend middel was, kan
  evenwel niet langer overeind blijven. Ook de rechtspraak die een strafbare poging
  ziet in de dief die zijn hand in een lege brandkast steekt of een strafbare poging
  tot vergiftiging wanneer een te geringe dosis arsenicum wordt toegediend, wordt
  bediscussieerbaar in het licht van de nieuwe theorie.
  193
  194
  195
  196
  197
  198
  
  avec certitude dans le chef du prévenu la volonté de commettre le crime pour la tentative duquel il est poursuivi.
  Cette conception peut conduire à des décisions critiquables.’
  A. DE NAUW, Straf baarheid van voorbereidingshandelingen. Preadvies voor de Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van België en Nederland, Zwolle-Antwerpen, Tjeenk Willink – De Sikkel,
  1982, 2.
  P.-A. BON, La causalité en droit pénal, Université de Poitiers, 2006, 129-130.
  Zie randnr. 25.
  P.-A. BON, La causalité en droit pénal, Université de Poitiers, 2006, 128.
  Cass. 8 april 2014, A.R.P.13.2018.N.
   Corr. Brussel 30 juni 1983, RW 1983-84, 2177 met kritische noot A. DE NAUW.
  