text: 296
  
  Recensies
  
  nadere introductie krijgen. Ondanks deze punten van kritiek mag Exercise of arms een waardevol
  boek worden genoemd, niet alleen voor het buitenlandse lezerspubliek, maar zeker ook voor
  de geïnteresseerden in het Nederlandse taalgebied.
  J. P. C. M. van Hoof
  
  H. van Nierop, Het verraad van het Noorderkwartier. Oorlog, terreur en recht in de Nederlandse
  Opstand (Amsterdam: Bert Bakker, 1999, 344 blz., ƒ59,90, ISBN 90 351 2018 3 (gebonden),
  ƒ 45,-, ISBN 90 351 2050 7 (paperback)).
  In het voorjaar van 1575 viel een deel van het Spaanse leger het Noorderkwartier binnen, met
  het doel de tactiek van de verschroeide aarde toe te passen. Door de geografische omstandigheden
  en de verdedigingsmaatregelen zag Hierges zich echter al snel gedwongen rechtsomkeert te
  maken. De kortstondige invasie leidde tot paniek; de wildste geruchten van verraad deden de
  ronde. Sonoy riep daarom een onderzoekscommissie in het leven. Deze bestond uit de schouten
  van Alkmaar en Hoorn en de baljuws van twee plattelandsdistricten; allen waren representanten
  van het centraal gezag die hun lot onverbrekelijk met de Opstand hadden verbonden. Het
  gezelschap trad met grote voortvarendheid op, pakte 23 vreemde landlopers en vagebonden
  op, dwong hen via langdurige pijniging tot bekentenis en liet de meesten op afschrikwekkende
  wijze ter dood brengen. Allen betuigden op het schavot hun onschuld. De lastgevers zouden
  volgens afgeperste bekentenissen enige katholieke boeren zijn. Deze werden zolang op beestachtige wijze gemarteld tot zij een aantal gegoede katholieke stedelingen, met name glippers,
  als aanstichters van het vermeend verraad aanwezen. Daartoe behoorde ook de Hoornse advocaat
  Jan Jeroensz., die in december 1574 uit Amsterdamse ballingschap naar huis was teruggekeerd.
   Ondanks het ius de non evocando werd hij door de onderzoekscommissie gearresteerd en op
  het kasteel te Schagen een aantal malen gruwelijk gepijnigd. Toch wist hij de dans te ontspringen,
  waarbij zijn moedig optreden, de steun van verwanten en vrienden, de bijstand van de Hoornse
  burgemeesters en de tussenkomst van Willem van Oranje aanzienlijk gewicht in de schaal
  legden. Na de Pacificatie van Gent sprak het Hof van Holland hem vrij en daagde het Sonoy en
  de onderzoekscommissie voor het gerecht. De auteur beschouwt de wonderbaarlijke afloop als
  een overwinning voor het recht.
  Het onderwerp wordt in een breed kader geplaatst. De auteur besteedt ruim aandacht aan de
  ontoegankelijkheid en vrijheidszin van het Noorderkwartier, de dagelijkse strijd om het bestaan,
  de weerstand tegen de centralisatiepolitiek en kettervervolging en de rol van de politieke en
  religieuze middengroepen. Vooral benadrukt hij het burgeroorlogkarakter van de Opstand. Het
  gros van de bevolking zag deze niet als een strijd voor politieke en religieuze vrijheid maar als
  een strijd voor naakte overleving. Dagelijks had men te maken met moordpartijen, verwoestingen, plunderingen, verkrachtingen, inkwartieringen, schattingen, chantagepraktijken, verplichte graafwerkzaamheden, bewakingsdiensten, prijsstijgingen, voedseltekorten, epidemische
  ziekten, werkgelegenheidsproblemen, vernederingen, vluchtelingenstromen en overstromingen. Zowel de overheid als de bevolking leefde door de druk van buiten en van binnen onder
  hoogspanning. Het Hollands en Zeeuws schouwtoneel in de jaren 1572-1576 is overigens niet
  representatief voor de Opstand als geheel; de auteur had dit meer mogen beklemtonen.
   Het boek is in veel opzichten een juweel. De stijl is briljant; men leest de studie in één adem
  uit. De aanpak is ingenieus; algemene en bijzondere informatie en analytische en verhalende
  geschiedschrijving zijn organisch met elkaar verweven. Het onderzoek is uitputtend; de archieven hebben een verbluffend aantal aanvullingen op het onwaardeerbare werk van Pieter Bor
  
  Recensies
  
  297
  
  opgeleverd. De invalshoek is origineel; de leef- en denkwereld van het gewone volk staat
  centraal, met een weelde aan details. Deze heeft tot nu toe weinig aandacht gekregen, met Van
  Deursen als witte raaf; het belang van het dagboek van Wouter Jacobsz. komt voor het eerst tot
  zijn recht. En het resultaat is suggestief; de lezer laat zich moeiteloos door de auteur op sleeptouw
  nemen en geeft zich gemakkelijk voor zijn interpretatie gewonnen.
  Het boek is zelfs zo suggestief dat het boven kritiek verheven lijkt. Toch roept de voorstelling
  vragen op. Het belang dat de auteur toekent aan recht in de zestiende-eeuwse Nederlanden,
  vooral in Holland, is twijfelachtig, om niet te zeggen onacceptabel. 'Deze landen werden door
  hun inwoners beschouwd als een rechtsstaat. Dat betekende dat men er in brede kring van
  overtuigd was dat alle overheidsgezag onderworpen was of behoorde te zijn aan het recht,
  zelfs in oorlogstijd' (231). Zie de inhuldigingseed van de landsheren; zie het voortdurend beroep
  op de privileges; zie de toenemende gang naar de rechter bij conflicten met overheidsdienaren.
   Men mag echter niet vergeten dat machtsproblemen in de vroegmoderne tijd altijd werden
  gehuld in een historisch-legalistisch gewaad en geschillen in de vroegmoderne tijd overal in
  toenemende mate voor de rechter in plaats van met de wapens werden uitgevochten. Betekende
  dit een overwinning voor de rechtsstaat? Wisten althans de gegoede ingezetenen meer dan
  incidenteel hun gelijk te halen tegen overheidsdienaren voor de rechter? Hiervan was volgens
  mij vóór de negentiende eeuw geen sprake. Het lijkt mij dan ook misplaatst de merkwaardige
  ontsnapping van Jan Jeroensz. te verklaren vanuit het bestaan van een rechtsstaat en te beschouwen als een overwinning voor het recht.
  Waarom wist Jan Jeroensz. dan de dans te ontspringen? Om te beginnen speelde toeval een
  grote rol, zoals het boek aantoont. De ineenstorting van het landsheerlijk gezag en de sluiting
  van de Pacificatie van Gent haalden de druk van de ketel in het belegerde Holland. Maar ook
  kon Jan Jeroensz. profiteren van de tegenstellingen in het kamp van de opstandelingen. Deze
  worden door de auteur wel gesignaleerd, maar naar mijn idee niet voldoende uitgewerkt.
  Enerzijds was er in het Noorderkwartier een machtsstrijd gaande tussen Sonoy en zijn clientèle,
  die met het oog op de oorlogvoering en hun eigen machtspositie de coördinatie en centralisatie
  wilden bevorderen, en de steden, die hun verworven vrijheid en autonomie onder geen beding
  uit handen wilden geven. Tegelijk stonden de steden als kemphanen tegenover elkaar; de meeste
  steden werden naar mijn indruk meer door animositeit tegen Hoorn dan door gemeenschappelijke
  vrees voor de staatsveiligheid naar Sonoy gedreven (186). Anderzijds was er in Holland een
  machtsstrijd gaande tussen Oranje en geuzenleiders als Sonoy en hun patronagesystemen. Op
  allerlei manieren trachtte Oranje de macht van deze rabauwen en papenvreters te reduceren.
   Dit oogmerk verklaart naar mijn idee zijn handelwijze beter dan het beginsel van de rechtsstaat
  (216, 236). Het belang van deze machtsconflicten is echter alleen goed in te schatten als ze
  systematisch worden onderzocht; dat gebeurt in het boek niet. Waarschijnlijk waren de spanningen in het rebellenkamp net zo schadelijk voor de oorlogvoering als gunstig voor Jan Jeroensz.,
  die zowel de magistraat van Hoorn als de stadhouder wist te mobiliseren.
  Maar ook het klimaat waarin de excessen van de onderzoekscommissie en Sonoy, die teveel
  in bescherming wordt genomen tegen de negatieve pers die hij in de geschiedschrijving heeft
  gekregen, konden plaatsvinden, wordt slechts ten dele geschilderd. De auteur legt alle nadruk
  op de strijd om het bestaan, de vrees voor verraad en de angst voor de staatsveiligheid, waaruit
  het keiharde optreden en de exemplaire bestraffing ter afschrikking logisch zouden voortvloeien.
   De religieuze dimensie, die de geschiedschrijving vanaf het eerste moment tot de twintigste
  eeuw heeft beheerst, verdwijnt geheel uit beeld. Vurige katholieken werden beschouwd als een
  vijfde kolonne van de vijand en waren daarom een voor de hand liggend onderzoeksobject;
  verder zou de religieuze factor niet gaan. Maar zou het nietsontziende optreden van de commissie
  en Sonoy en het doelbewuste zoeken van katholieke slachtoffers ook niet samenhangen met de
  
  298
  
  Recensies
  
  na 1572 snel toegenomen religieuze animositeit, waaraan het boek onvoldoende aandacht
  schenkt? Zou een stel fanatieke calvinisten niet in de gegeven noodsituatie de kans schoon
  hebben gezien hun katholieke tegenstanders in de beklaagdenbank te zetten en via exemplaire
  bestraffing monddood te maken, een oogmerk dat verkeerd uitpakte? Het oordeel van Jan
  Wagenaar dat de vervolgingen ten doel hadden 'de roomsen eens en vooral de moed te benemen
  van naar verandering van regering te staan' (269) verdient serieuzer overweging dan de auteur
  schijnt te denken. Zijn uitspraak dat de 'cynische' onderzoekscommissarissen 'het afsluiten
  van hun dossier als een hoger belang beschouwden dan de individuele rechten van de verdachten'
  (17) komt op mij nogal naïef en anachronistisch over.
  De auteur gaat er niet alleen vanuit dat het zestiende-eeuwse Holland was gefundeerd op het
  recht maar ook dat de zestiende-eeuwse rechtspraak was gebaseerd op duidelijke beginselen.
  Het Hof van Holland zou als hof van beroep voor vonnissen van lagere rechtbanken hebben
  gefungeerd en recht hebben gesproken volgens het Romeins en canoniek recht (110). Hiervan
  blijkt in de praktijk weinig of niets. De extraordinaire strafprocedure zou de schuld van verdachten bij voorbaat hebben aangenomen en het verhoor zou alleen ten doel hebben gehad een
  bekentenis te verkrijgen (210). Dit klinkt erg boud; verdachten waren object van onderzoek
  zonder veel mogelijkheden zich te verdedigen, maar wisten geregeld de dans te ontspringen.
   Vaak raakten gerechtelijke procedures op dood spoor, vooral als hooggeplaatsten in het spel
  waren. De uitspraak dat Sonoy en de onderzoekscommissie 'ternauwernood ontsnaptefn] aan
  een onterende veroordeling' (238) gaat dan ook te ver. Tevens kan niet veel waarde worden
  gehecht aan de wettelijke beperkingen die aan het gebruik van de pijnbank waren gesteld ( 174175); rechters lapten deze geregeld aan hun laars. Dat gold zeker bij onderzoek naar de ergste
  misdrijven, zoals majesteitsschennis; het adagium was trouwens dat het benodigde bewijsmateriaal omgekeerd evenredig kon zijn met de zwaarte van de misdaden. Dat gold bovenal in tijden
  van crisis, als de maatschappelijke orde in het geding was.
  De kritische kanttekeningen hebben alleen ten doel de nieuwsgierigheid te prikkelen en het
  actief leesproces te stimuleren. Elk dient dit uitnemend boek dadelijk te kopen én te lezen; dat
  is voorwaar geen straf. Het vormt een duurzaam sieraad voor de Nederlandse geschiedschrijving.
  Guido de Bruin
  W. Frijhoff, H. Nusteling, M. Spies, ed., Geschiedenis van Dordrecht van 1572 tot 1813 (Geschiedenis van Dordrecht II; Hilversum: Verloren, Dordrecht: Stadsarchief Dordrecht, 1998,
  436 blz., ƒ85,-, ISBN 90 6550 601 2 (II), ISBN 90 6550 603 9 (set 3 delen)).
  In 1688 meende dominee Jacobus Oldenburg dat Dordrecht was 'een moederkerk in 't Neerlands
  Israel, [gelegen] op 't eynde van Holland [en] in 't herte van Nederland'. Zoals veel lokaal
  chauvinisme ('Maastricht, balkon van Europa') bevatte die uitspraak tegelijkertijd een aanzienlijke overdrijving en een kern van waarheid.
   Haar internationale roep ontleende Dordrecht in de vroeg-moderne periode aan het feit dat de
  Nationale Synode (1618-1619), die een eind moest maken aan de Bestandstwisten, in feite de
  orthodoxie voor het calvinisme in geheel Europa vastlegde. Maar achter Dordrechts reputatie
  van rechtzinnigheid ging, zo demonstreert F. van Lieburg in zijn bijdrage aan dit boek, een
  heel gevarieerd geloofsleven schuil. Weliswaar slaagden de calvinisten erin om in de loop van
  de zeventiende eeuw de grote meerderheid van de Dordtenaren voor hun geloof te winnen (in
  1795 was 85% gereformeerd), maar binnen de publieke kerk waren voortdurend verschillende
  stromingen actief. Daarnaast kende Dordt uiteraard de gebruikelijke dissenterse groepen en
  was zo'n tien procent van de bevolking katholiek.
  