text: HOOFDSTUK 11
  
  ENIGE mSTORISCHE BIJZONDERHEDEN
  Lombok is een dichtbevolkt eiland - het heeft thans stellig meer
  dan een miljoen inwoners, bij een oppervlakte van + 5000 km 2
  (ongeveer als Gelderland); de grootste breedte (O-W) en lengte
  (N-Z) bedragen vrijwel nergens meer dan 80 km. De feitelijke dichtheid van bevolking is intussen belangrijk groter dan deze gegevens
  suggereren, omdat wel de helft van de totale oppervlakte van het
  eiland onbewoond en waarschijnlijk ook onbewoonbaar is. Een brede
  strook langs de Zuidkust wordt gevormd door een schaars bewoond,
  troosteloos onvruchtbaar heuvelland schap met kalkhoudende bodem
  (alleen in ZML, Pudjut (85) en omgeving, en in het uiterste ZO,
  Djerowaru (141) komen twee dorpen van enige omvang voor), terwijl
  het grootste deel van de N helft van Lombok wordt ingenomen door
  de reusachtige, meer dan 3700 m hoge Rindjani en zijn uitlopers en
  nevenbergen, zodat ook hier, behalve dicht langs de kust en in het NO
  sporadisch ook wat meer in het binnenland (m.n. Sembalun, 174)
  vrijwel geen mensen wonen. K VI laat deze verdeling van de bevolking
  met een oogopslag zien. Verreweg het grootste deel van het miljoen
  mensen op Lombok woont dus in een strook die zich midden over het
  eiland van Oost naar West uitstrekt, en die nergens breder is dan
  40 km. Dit is een zeer vruchtbaar gebied dat echter steeds meer
  inkrimpt door verdergaande erosie of uitdroging, of door onoordeelkundige bewerking (uitputting) van de grond. Pudjut (85) bv., vroeger
  een kern van het eiland, ligt nu op de grens van het bebouwbare gebied,
  en regelmatig veroorzaken mislukte oogsten juist in dat gebied ernstige
  hongersnoden. Trouwens, ook allerlei streken langs de NW kust en in
  het verre NO maken op de leek een indruk alsof ze in vroegere tijd
  verdroogd zijn op dezelfde wijze als het uiterste Z waarvan deze verdorring bekend is.
   In die middenstrook concentreert zich een enorme bevolking; enerzijds zijn allerlei oude dorpen door eigen bevolkingsaanwas gegroeid
  (schattingen uit de vorige eeuw doen vermoeden dat de totale bevolking
  toen niet veel boven de 200.000 lag; en in 1930 werden er ongeveer
  
  Dr A. Teeuw - 9789004286498
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:54:35AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  LOMBOK
  
  13
  
  700.000 mensen geteld); anderzijds zijn door migraties van allerlei
  aard, intensiteit en oorzaak steeds nieuwe nederzettingen overal in die
  middenstrook tot stand gekomen, waardoor vaak zeer gemêleerde
  bevolkingen ontstaan zijn.
  In het Voorwoord van de Atlas is al gewezen op de complicaties
  die termen als dorp, dasan en gubuk op Lombok aankleven. En als
  K VI overeenstemming tussen dorpen als Pudjut en Djerowaru (85 en
  141) enerzijds, en Mantang, Kopang, Masbagiq, Sakra en Mamben
  (89, 92, 113, 126, 160) anderzijds suggereert, dan is dat toch maar
  betrekkelijk juist: gemeen hebben deze dorpen slechts dat ze administratief eenheden van 16.000 of meer inwoners vormen. Maar terwijl
  de laatste vier conglomeraten van bevolking van verschillende herkomst
  omvatten, in inderdaad grote dicht opeen gebouwde dorpen in onze
  zin samenwonend, heeft men in het eerste geval (Pudjut en Djerowaru) te doen met een groot aantal administratief tot een eenheid
  gemaakte maar territoriaal aparte, zij het historisch veelal verwante of
  bijeenbehorende gehuchten, met één daarvan als oude kern, en zonder
  veel bijmenging van buiten af, omdat economische omstandigheden nu
  eenmaal Lh.a. migratie naar het steeds meer verarmende Z onaantrekkelijk resp. onmogelijk maakten.
   Deze middenstrook is in de loop der eeuwen min of meer volgelopen
  - de huidige verdeling van de bevolking over het eiland geeft in ieder
  geval geen· goed beeld van wat historisch de belangrijkste centra van
  het eiland geweest zijn. Er zijn vele aanwijzingen dat vroeger grote
  stukken van de thans dichtbevolkte middenzone vrijwel of geheel onbewoond zijn geweest, terwijl onbelangrijke uithoeken van thans oude
  kernen van bewoning geweest zijn. Zo waren vroeger zeker belangrijke
  centra gelegen in de dorpen die thans Tandjung, Bajan en Sembalun
  heten (resp. 185, 178 en 174, in NW, N en NO). Allerlei gegevens
  wijzen daarop. Het zwaartepunt van de bevolking in het 0 heeft zich
  ook verplaatst. Er zijn aanwijzingen voor een oud 'rijk' in de heuvels
  ten 0 van het huidige Lombok (170), nu een vrijwel onbewoond
  gebied; later, ook in het begin van de Compagnietijd nog was Sélaparang (167), nu een klein en afgelegen dorpje, een belangrijk centrum,
  tijdelijk zelfs wel 'de hoofdstad' van het eiland. 1 Sélaparang is verwoest door de Baliërs in het eind van de 17e eeuw, en een belangrijk
  deel van de grote dorpen meer naar het Z is begonnen als nederzetting
  1
  
  Men zie over een en ander het nuttige artikel van H. J. de Graaf, Lombok in
  de 17e eeuw, Lombok-nummer van DJAWA en van de Mededelingen van de
  Kirtya Liefrinck-van der Tuuk, Singaradja-Jogjakarta 1941, p. 43 - 61.
  Dr A. Teeuw - 9789004286498
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:54:35AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  14
  
  A. TEEUW
  
  of kolonisatie van toen gevluchte of verbannen groepen Sélaparangers.
   De thans zo belangrijke strook van Rarang (102) langs de grote OostWest-weg via Masbagiq, Pantjor en Kelaju (113, 151, 149) naar
  Labuanhadji (144) was waarschijnlijk vóór vier eeuwen onbewoond
  oerwoud. In het ZO weet de traditie van een rijk Purwadadi, dat
  verwoest zou zijn ten tijde van de Islamisering van Lombok vanuit
  het NO; ook van dit rijk, niet ver van Sakra (126) gelegen, zijn
  allerlei jonge dorpen van vandaag afkomstig, volgens de overlevering,
  die gezien de taalkundige band die deze "zuster"-dorpen verbindt niet
  onbetrouwbaar schijnt. Thans zijn belangrijke centra in het ZO het
  ouderwetse Djerowaru (141) dat waarschijnlijk wel in nauwe relatie
  tot Purwadadi heeft gestaan, en het meer moderne, jongere Sakra
  (126), thans een zeer groot en invloedrijk dorp. Ook in MiddenLombok zijn de dorpen die thans de belangrijkste zijn (Praja (96)
  meer in het Z en Mantang en Kopang (89 en 92) in het N) historisch
  wellicht secundair. Tegenover deze drie dorpen, die in nauwe historische
  relatie met elkaar en met Sakra schijnen te staan, staat het oude Pudjut
  (85), dat in de overlevering als een van de oudste centra te boek staat.
  I.h.a. schijnt dit uiterste ZML belangrijker geweest te zijn; ook in de
  thans niet meer bewoonde gebieden, W van Pudjut, moeten oude
  kernen gelegen hebben; op K VII is gissenderwijs een Kedaro ingetekend. West-Lombok daarentegen, thans misschien het belangrijkste
  gebied, is voor het grootste deel pas in recente tijd bewoond geraakt.
   Oude, vóór-balische kernen zijn zeker Koripan (SS), waarschijnlijk
  Bertais (22) en Medain (52) (al is de huidige bevolking van Medain
  zo min de voortzetting van de oude bevolking ter plaatse als dat bij
  Sélaparang het geval is) en misschien Gerung (57); maar het hele
  gebied waar thans de grote centra van Balische en Sasakse bevolking
  liggen: Ampenan, Mataram, Tjakranegara e.d. is naar het schijnt pas
  intensief bewoond geraakt na de komst van de Baliërs, dus na de
  17e eeuw. Ook hier zijn niet alle details duidelijk, er is bv. in de traditie
  sprake van een veel vroegere bal. invloed, en misschien zijn daarvan
  ook in de taal nog sporen aan te wijzen - maar zoveel is zeker dat
  de dominerende positie van West-Lombok van recente datum is, en
  dat de belangrijkste dorpen daar jong zijn. Vele van die jonge dorpen
  zijn van verschillende herkomst, taalkundig is het een typisch menggebied, waar veelal elk dorp nog zijn eigen dialect, d.i. dat van zijn
  moederdorp, bewaard heeft. Men kan zeggen dat men op de meeste
  taalkaarten van Lombok alle vormen die op die kaart voorkomen óók
  ergens in het W vindt. Natuurlijk is het niet toevallig dat juist het W
  
  Dr A. Teeuw - 9789004286498
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:54:35AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  LOMBOK
  
  15
  
  na de komst van de Baliërs zo belangrijk werd: zij gingen er zelf
  wonen, en trokken daardoor vanzelf sommige sas. groepen aan, terwijl
  bovendien onder dwang van de bal. overheersers allerlei sas. nederzettingen in het W werden gevormd. Zo zijn vele kolonies uit het NO
  in het W op bevel van de bal. heren gesticht, die daarmee een dubbel
  doel hadden: gevaarlijke groepen Sasaks werden onder directe contróle
  gebracht, en het onbewoonde W raakte bevolkt, wat natuurlijk alleen
  al voor de bewerking van de grond van grote betekenis was. Ik heb
  niet kunnen ontdekken of ook de kolonies uit 174, Sembalun (met
  name 60, 61, 62) en 178, Bajan (vooral 65, 40, 41, 25) ten dele of
  alle onder bal. dwang ontstaan zijn; conflicten met Bajan heeft het
  bal. bestuur in ieder geval wel gehad, aan de andere kant liggen althans
  sommige van die dorpen nu niet bepaald in een gebied waar een bal.
  vorst in de eerste plaats contróle kon uitoefenen of ontginning zou
  willen laten verrichten; het lijkt soms eer op een echt verbanningsoord
  in de wildernis. Van belang voor de taalkundige invloed was natuurlijk
  ook dat al spoedig na de definitieve onderwerping, kort voor 1700,
  kolonisten uit Karangasem op Bali zich op Lombok vestigden, al
  vormden zij dan eigen nederzettingen. Deze Balische dorpen zijn er
  tot op de huidige dag, en hoewel kwantitatief de betekenis van de
  Baliërs op West-Lombok niet groot is - er zullen er tussen de 20.000
  en 30.000 wonen - is economisch hun invloed ook na de val van de
  Balische dynastie in 1894 groot gebleven. Zo is te verklaren dat m.n.
   in het W van het eiland bal. taalinvloed te vinden is. Als men tracht
  tot nadere precisering en chronologie te komen zijn de moeilijkheden
  vrijwel onoverkomelijk; althans voor mij was dat het geval. Maar ik
  wil niet ontkennen dat grondige bestudering van de talrijke bronnen
  nog nader licht op de oude geschiedenis van het eiland zou kunnen
  werpen. De Heer A. C. J. Riel, die zich juist met deze interne historie
  van het eiland diepgaand heeft beziggehouden is, hoewel zijn onderzoek niet tot een afsluiting is gekomen, tot een vrij geprononceerd en
  helder beeld van de geschiedenis van het eiland gekomen. Met zijn
  toestemming druk ik hier gaarne een brieffragment af waarin hij zijn
  visie samenvat: 1
  1
  
  De Heer Riel verzocht mij er met nadruk op te wijzen dat hijzelf zijn conclusies geenszins als definitief beschouwt; zijn onderzoek is onvoltooid gebleven,
  veelopsporingswerk had nog verricht moeten worden, en hij heeft deze
  samenvatting dus alleen met veel voorbehoud gegeven. - Des te dankbaarder
  ben ik voor zijn toestemming, dit overzicht te publiceren, omdat ik weet dat
  het aan de ene kant toch al op veel materiaal gebaseerd is, anderzijds tot
  dusver over deze materie niets is gepubliceerd.
  Dr A. Teeuw - 9789004286498
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:54:35AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  16
  
  A. TEE UW
  
  "Afgezien van een uiterst schaarse kustbevolking (Boeg.?)
  lag wellicht lang vóór 1350 aan de mond van de Witte Rivier of
  tegen de RendjaniheIIingen aan die rivier een vereringsgemeenschap, vermoedelijk in die tijd bekend onder de naam Lombok
  Mirah,l Talineng,2 of Antara. Ik ben geneigd aan te nemen,
  dat deze gemeenschap uit 2 delen bestond, een Oostelijk sacraal
  deel en een Westelijk profaan gedeelte, gescheiden door de
  K. Putéq, welke zijn oorsprong vindt in de Segara Sesigar,
  Segara of Telaga Kumbang, Telago aro 3 en Zuid-Noord loopt
  vanaf de Gunung Sesigar. 4 Deze gemeenschap, vermoedelijk een
  vazal van een Javaans rijk, werd verbroken door Javaanse (politieke of militaire) invloed. Een deel der bevolking ging naar
  Lombok (OL) en een ander deel zwierf in Westelijke en
  Zuid-Westelijke richting. Vermoedelijk werd dit dramatisch 'gebeuren voorgesteld door de vervaardiging van de umbaq era.
  Misschien een eeuw later had een tweede inval plaats. Alweer
  was de omgeving van Bajan (i.v.m. het sacrale en dus politieke
  karakter) eerste aangrijpingspunt. Deze inval was veelomvattend.
  Niet alleen betrof het een expeditie tegen het eiland Lombok,
  doch ook Bali en Sumbawa waren hierbij betrokken. Na Bajan
  kwam ook Lombok (OL) aan de beurt, waarop laatstgenoemde
  dynastie verhuisde naar Pudjut (ML) en Prigi (OL).
  De "westelijken" van Bajan kwamen te Tendaun (WL) en
  Pengantap (ZWL) aan land. Zij stichtten Batudéndéng. Door
  huwelijk of strijd werd het oudere Pudjut door het nieuwere
  Batudéndéng (ML) overvleugeld. Het nieuwe rijk te Prigi (OL)
  is m.i. bekend als Sélaparang, Silo, Silanegara (de oudere broer).
  Batudéndéng was de jongere broer, al wil de overlevering van
  Midden-Lombok het juist andersom. Bajan behield zijn sacrale
  belangrijkheid (driedeling van Lombok).5 In Tendaun ontstond
  later een onafhankelijk rijkje, dat de naam droeg van Kedaro.
   Weer later ontstonden de rijkjes Medain, Kuripan enz. Vermoedelijk kunnen al deze dynastieën gerekend worden tot één
  1
  
  2
  3
  4
  3
  
  De ring van een hemelnimf - waarvan de Sasaks zouden afstammen - was met
  een prachtige rob\jn bezet. Deze robijn (Mas Ludira) zag er uit als een grote
  rode lombok.
  =zuivere rivier
  benaming voor het kratermeer van de Rendjani.
  benaming voor de Rendjani.
  Kokoq Balimbing en K. Putéq als grenzen. De 3 rijkjes waren dus: Bajan,
  Sélaparang en Batudéndéng.
  Dr A. Teeuw - 9789004286498
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:54:35AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  17
  
  LOMBOK
  
  familietak : Batudéndéng, de Westelijken, de onbelangrijken, de
  nazaten van de vorst der onderwereld (het onzichtbare), de
  dragers van het witte kleed: de basaq. Mijn zegslieden achtten het
  niet onmogelijk, dat afkorting resp. reduplicatie tot het woord
  saqsaq of sasaq hebben geleid.
  De Islam drong al zeer vroeg door op Lombok middels vreedzame penetratie (huwelijk, bekering) en dat kan wellicht worden
  gesteld in het begin der zestiende eeuw . Vanuit Sélaparang
  werden in die tijd resp. Pedjanggiq en Langko gesticht. Een
  oorlog tegen de Batudéndéng-rijkjes kon niet uitblijven. Batudéndéng ging ten onder. Het eigenaardige is, dat Pudjut geen
  diepgaande invloed van de Islam onderging. Pudjut maakt voorts
  melding van relaties met Klungkung (Bali).
   Het komt mij in dit verband voor, dat de lijn van evenwicht
  tussen Islam en Hindoeïsme ruime tijd gelegen heeft tussen
  Penudjaq-Ketara-Pudjut. De vraag rijst hierbij in hoeverre
  toen Bali reeds invloed had op Lombok. Alhoewel uiteindelijk
  ook gebieden ten Westen van die lijn geïslamiseerd werden,
  ontkomt men toch niet aan de gedachte, dat, waar in het Oosten
  de Islam zo gemakkelijk doordrong, in het Westen Balische
  krachten gewerkt moeten hebben om inderdaad van weerstand te
  kunnen spreken. Het is merkwaardig, dat in de mij bekende
  overleveringen de band met Java 1 zeer sterk naar voren kwam
  en bovendien sporen zijn te onderkennen van politieke invloed
  uit Z. Celebes,2, doch dat de relaties met Bali en Sumbawa niet
  of bijna niet worden genoemd. Teneinde de vraag betreffende de
  oer-eenheid te kunnen beantwoorden is, naar het mij voorkomt,
  reconstructie van de geschiedenis van de toegangspoort: het
  heilige gebied bij de K. Putéq, van essentiële betekenis. De
  Sasakse geschiedschrijver maakt er zich vanaf door slechts het
  woord Bajan te noemen. De weefsels en de bergverering zomede
  de hiermede gepaard gaande oude symboliek, geven mij de overtuiging, dat de overlevering stelt, dat men van oorsprong één
  was, zij het dan zeer vermoedelijk in twee phratries gescheiden.
  Het is daarbij zeer goed mogelijk, dat West-Sumbawa hetzelfde
  stamland had. Of een genealogische twee-eenheid ook noodzakelijk tweetalig moet zijn weet ik niet. Het is niet onmogelijk,
  dat bepaalde "gevoelige" begrippen, welke nauw met de oor1
  
  2
  
  Daha, Kuripan, B1ambangan, Madura, Surabaja.
  Goa, Saleier.
  Verh. dl. XXV
  
  2
  
  Dr A. Teeuw - 9789004286498
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:54:35AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  18
  
  A. TEEUW
  
  sprongsverhalen in verband staan (dendeng, jafjgiq, sele, beke
  enz.) op Lombok in feite tweetalig bekend zijn, de ene levend
  voor dagelijks gebruik, de andere "pantang", slechts gebruikt
  door de Kjahi's waktu-telu. In dit verband moge nog gewezen
  worden op het bestaan van taal-enclaves, bv. in de desa's Penudjaq, Katéng en Pudjut.
  Historisch geeft m.i. de overlevering duidelijke, zij het globale
  grenzen: de K. Putéq, Sélaparang, de K. Blimbing en de lijn
  Penudjaq-Pudjut en voorts de migratierichtingen Noord-Zuid
  en van Zuid naar West en Oost en tenslotte van Oost naar
  West."
  Deze uiteenzetting, gebaseerd als zij is op grondige studie van talrijke
  historische, etnologische en godsdienstige gegevens, door de heer Riel
  zelf ter plaatse verzameld, lijkt mij van veel belang, als samenvatting
  en interpretatie van de vaak verwarde en elkaar tegensprekende sas.
  opvattingen over de oergeschiedenis van Lombok. Maar ik geloof toch
  ook dat men voor de reconstructie van de taalgeschiedenis van het
  eiland voorzichtig moet zijn met een dgl. samenvatting die onvermijdelijk "gestileerd" moet zijn, de essentialia noemt en verwerkt, zoals die
  in sas. genealogie en mythe, in heilige weefsels en overlevering zijn
  bewaard en vastgelegd, maar die met allerlei voor de taalgeschiedenis
  óók belangrijke doodgewone mensen en dingen niet kan rekenen omdat
  zij, als van geen belang in het sas. wereldbeeld-van-Iater, eenvoudig in
  de overlevering niet voorkomen. M.n. de gedachte van een oer-sas.
   eenheid, in tweeën gedeeld of niet, is voor een reconstructie van de
  taalgeschiedenis eerder en meer gevaarlijk dan vruchtbaar; men kan
  niet ontkennen dat in het latere sas. wereldbeeld die oereenheid een
  feit, een vanzelfsprekendheid is - maar in het licht van de historische
  gegevens over de wording van de IN volken en volkjes i.h.a. moet men
  toch wel aannemen dat die oereenheid als zodanig een fictie is - wil
  men: dat aan die oereenheid een nog oudere veelheid moet zijn voorafgegaan. Ik kom daarop in het slothoofdstuk van mijn boek terug.
  Ik laat nu nog enkele andere historische gegevens volgen, die ik uit
  verschillende bronnen verzamelde. Zoals bekend komt in de Nägarakrtägama, het oudjavaanse gedicht van 1365, ook Lombok voor, al zijn
  de gegevens helaas niet geheel duidelijk. Van drie kernen in -1- 1350
  schijnt de tekst melding te maken in Z 14.3 en 4; het lijdt nl. m.i.
  geen twijfel dat in die verzen Sukun als hoofdnederzetting wordt genoemd, daarnaast Lombok Mirah en Säksäk. Sukun is Sokong, de
  
  Dr A. Teeuw - 9789004286498
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:54:35AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  LOMBOK
  
  19
  
  oude naam voor Tandjung, die nog bewaard 1S m de naam van de
  haven, en die ook in oude berichten over het eiland voorkomt (bv.
   Adatrechtbundel XV p. 136 v). Het ligt voor de hand aan te nemen
  dat Lombok Mirah het huidige plaatsje Lombok is, vanouds een centrum blijkbaar, plaats van de keraton vóór de vorsten naar Sélaparang
  wegtrokken (id.), terwijl dan Säksäk al even zeker in het ZW gezocht
  moet worden - nu nog ligt daar de Gunung Sasak. Het is natuurlijk
  niet zeker dat de Ng. de enige belangrijke dorpen van het eiland
  noemt - denkbaar is bewoning in het binnenland die aan de Javaanse
  auteur niet behoorlijk bekend was. Wel zijn het - en dat ligt aan de
  ene kant voor de hand, maar is anderzijds toch niet zonder betekenisde drie goede havens van Lombok, de enige plaatsen waar men in alle
  seizoenen veilig kan landen op het eiland.
  Dat maakt uiteraard ook deze interpretatie van de plaatsnamen uit
  de Ng. zo waarschijnlijk - en dat doet de vraag rijzen of Gurun hier
  een aanduiding voor heel Lombok zou zijn. Ik ken deze naam niet uit
  nieuwere gegevens.!
  Gurun is enerzijds kennelijk een aanduiding voor de Grote Oost bv.
   in Ng. 42.2, en in de Par. Anderzijds is het even duidelijk de naam
  van een beperkt gebied met name in 14.3 en 4; en ook in 16.3 is niet
  onaannemelijk dat de eilanden 0 van Java worden samengevat als:
  Lombok, Bali en de rest. Deze opvatting schijnt ook plausibel voor het
  wel identieke Gurung in een Oud balische oorkonde die Goris laatstelijk
  heeft uitgegeven (Prasasti Bali I, Nr OJ 357. Ha. I, p. 106 cf. vertaling H, p. 178 noot 2). Mogelijk ook al = Gurun in een oork. van
  913 A.D. (id. I p.64 v en II p. 131). Het lijkt mij al met al niet
  onwaarschijnlijk dat Gurun(g) dus enerzijds 'Lombok', anderzijds
  'Lombok en de rest', 'De Grote Oost' betekent in het Oudjavaans.
  Welke sas. naam hier evt. in steekt is niet duidelijk; het meest voor
  de hand ligt Gerung, nu een belangrijke plaats in het ZW, dicht bij
  de Gunung Sasak, maar in de lokale traditie is het geen oud, belangrijk
  centrum, en de huidige plaats Gerung is vrij jong - al sluit dat uiter1
  
  Overigens is de naam Gurun misschien al veel ouder "belegt": G. Ferrand
  besprak in Journal Asiatique XI. 13 (1919), p. 290 vvo een passage uit
  Yi-tsing, waarin een aantal in die tijd (7e eeuw)buddhistische eilanden
  worden genoemd; een daarvan, 0 van Bali, is K'ou-Iouen, wat fonetisch aan
  Gurun sch~jnt te beantwoorden; en zouden de gegevens uit Ng. 16.2-3 dan met
  deze berichten over een oud buddhistisch Lombok in verband mogen worden
  gebracht? ?
  
  Dr A. Teeuw - 9789004286498
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:54:35AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  20
  
  A. TEEUW
  
  aard de mogelijkheid van een oude naam niet uit, cf. Sélaparang. 1 In
  ieder geval, en hoe het ook met Gurun gesteld is - de drie kernen van
  Lombok in NW, NO en ZW bestaan al als buiten het eiland bekende
  centra in + 1350 - waarschijnlijk is dat er toen al een intensievere
  bewoning ook elders op het eiland bestond.
  In oude sas. babats wordt de oergeschiedenis van Lombok op een
  manier samengevat die ons ook niet zoveel wijzer maakt. In de Babat
  Lombok (KBG collo Engelenberg nr. I, gedateerd 1229 H) wordt verteld van een mensenpaar in het land Suwung, op de bergen: Déwi
  Sita en Batara Indra (ik weet niet of Suwung een werkelijke nederzetting is geweest of een symbolische aanduiding van de oer-"ledig"heid van 't land. De naam Suwung blijft ook verder voorkomen voor
  deze oer-kern en is ook uit andere tradities niet onbekend als de naam
  van het oudste rijk, in de bergen van 't NO, directe voorloper van
  't rijk Lombok, op zijn beurt de voorloper van Sélaparang).
  Dit echtpaar dan kreeg 44 kinderen: 22 zonen en 22 dochters die
  met elkaar trouwden: verdere uitbreiding van de familie maakte het
  vertrek van alle kinderen op de oudste (of oudste twee?) na nodig: die
  oudste volgde zijn vader op, nadat alle andere paren zich op vaderlijk
  bevel over 't hele eiland verspreid hadden. Tot deze oernederzettingen
  behoren alle ook van elders bekende oude kernen - van hun onderlinge relatie blijkt verder weinig. Wel bevat de Babat allerlei belangwekkende gegevens van historische en geografische aard - maar
  vooralsnog zie ik weinig kans om er voor de taalgeschiedenis veel
  conclusies aan vast te knopen (vg!. Adatrechtbundel XV p. 136 v).
   De andere Babat Lombok (KBG nr. 395, gedateerd in Saka 1783)
  heeft een uitvoerige en merkwaardige inleiding over het wel en wee
  der mensheid sinds Adam, tot en met Noach, de zondvloed en vele
  dingen en mensen daarmee samenhangend. Dan begint een nieuwe
  1
  
  Een bevestiging van de identificatie van Gurun met Lombok vond ik nog in
  een inheemse ove.r1evering, die wordt vermeld in het tijdschrift Medan Bahasa
  111 (Djan. 1953,), p. 25, waar een vraag van een lezer over het woord S'!Iff!(]a
  als volgt wordt beantwoord: "Tentang kata Swnda menurut tjerita jang kami
  ketahu[ begini dengan pendek.
  Dulu Andalas, Djawa, Katimantan, Sulawesi itu adalah sebuah henua besar,
  Sunda namanja. Kira 2 pada zaman Nabi Nuh gunung 2 banjak jang meletus,
  antaranja gunung Kapi (Rakata), g. Pulassari, g. Aseupan, g. Karang, g.
  Kutu, g. Radjabasa, g. Gurun di Lombok dil. Benua Sunda jang besar itu
  petjah mendjadi kepulauan Nusantara jang sekarang. Jang besar 2 Kalimantan,
  Sumatera, Djawa dan Sulawesi disebut kep. Slmda BesM, jang ketji1 2 kep.
  Slhnda ketjil."
  De bron waaruit de red. van Medan Bahasa geput heeft wordt niet opgegeven.
  Dr A. Teeuw - 9789004286498
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:54:35AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  LOMBOK
  
  21
  
  geschiedenis van een mensenpaar dat de zondvloed overleeft en aanspoelt op het eiland Lombok, te Tandjung-gunung (of: op een bergkaap?) Tanggul Bajan heette 't daar. Ze vestigen zich er, NO van hun
  huis is de patirtan Kelongboroq. Ze leven eerst als "heidenen": pan
  ipun lagi Budaj tan weruh gama hukumj tan uning ing halalj haram
  ambérawaj sing tjiptanipun dénbuktij tan weruh abadju wastraj / Ze
  breiden zich in menigte uit en worden door plaatsgebrek gedwongen
  een nieuwe nederzetting in Désa Laéq te vestigen. Een tovermachtige
  vogel leert ze de eerste beginselen der civilisatie: 't bereiden van nasi,
  't maken van vuur en 't verwerken van katoen tot kleding. Dan
  vertelt het verhaal over 't land Talsamad waar half demonische
  mensen wonen, die de mensheid molesteren, pas Amir Amsyah (Amir
  Hamzah) slaagt erin aan hun schrikbewind een eind te maken. De
  resten van 't verslagen leger van Talsamad vluchten her en der en
  komen terecht in Makasar en bumi Angris (Engeland ?), Djawa, Bali,
  Balamsadulang (?), Bugis (en?) Merédjéng; en dan komen sommigen
  ook in het Z (van Lombok wel te verstaan) in Pengantap (aan de
  Z kust), Langko en Pedjanggiq, weer anderen in Sokong, Tebango en
  Bajan (185, 188, 178). Intussen hadden die van Laéq hun oude dorp
  verlaten en een nieuwe nederzetting gesticht in Pamatan dat tot grote
  bloei kwam, ook buitenlandse relaties had met handelaren en Badjo's.
   Er rijst behoefte aan een organisatie en een leider, men kiest zich een
  koning, bouwt een kraton, er is een vorstelijk huwelijk, er komt een
  hele hiërarchie van waardigheden, een leger, wapens, een gamelan. Dan wordt verteld hoe uit 't land Tulémbaq door Satans listen naar
  pulo Djawi (of Betawi!) een nieuwe leer doordringt, die door de zonen
  van de vorst van Madjapait persoonlijk wordt uitgedragen naar allerlei
  gebieden Oost van Java. Ook Sasak Sumbawaq/ sami tumut anggawé
  Brahala Miru/ muwang tapel apinda déwa; de agama buda wordt
  verworpen en de agama werat Sari aangenomen; en de prins uit
  Madjapait die de nieuwe leer meebracht vestigt zich blijvend op het
  eiland. Maar de straf blijft niet uit: Pamatan wordt door een uitbarsting
  van de Rend j ani verwoest. De bevolking zoekt her en der een goed
  heenkomen, een deel komt bv. overzee via Lédang in Batudéndéng (Z),
  anderen in de bergen of in 't NO, weer anderen in Pedjanggiq en
  Langko. De vorst zelf komt per schip behouden in 't plaatsje Lombok
  aan, waar hij een kraton sticht, zijn volgelingen vestigen zich in de
  omgeving daarvan. Tientallen plaatsnamen worden in deze passage
  genoemd - de kern van het eiland wordt Lombok, daaronder zijn de
  vier belangrijkste centra Sokong, Bajan (waar de Madjapaitse prins
  
  Dr A. Teeuw - 9789004286498
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:54:35AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  22
  
  A. TEEUW
  
  is terecht gekomen), Kuripan en Pedjanggiq. - Daarna volgt lokale
  geschiedenis van Lombok, en dan uitvoerig het verhaal van de Islamisering van Lombok: zeer interessante lectuur, die uitgave zeker waard
  zou zijn - maar die hier niet langer de aandacht behoeft te hebben
  omdat we er voor de taalgeschiedenis weinig aan hebben.
   Het is wel duidelijk dat de interne geschiedenis van Lombok evenmin als de externe ons erg goed bekend is, al is er zeker nog materiaal
  beschikbaar om er dieper in door te dringen. De dialectgeograaf die
  gaarne zijn taalbewegingen met (cultuur)historische feiten in verband
  brengt komt op dit punt hier niet erg ver; en we zullen dus de kaarten
  op hun eigen mérites moeten onderzoeken, en de taalgeschiedenis alleen
  aan de taalfeiten ontlenen. Dat dat onze taak verzwaart is aan de ene
  kant wel zeker; maar aan de andere kant zullen we zo toch misschien
  de dialectgeografische methode als methode van taalonderzoek des te
  beter op eigen mogelijkheden kunnen toetsen. De afhankelijkheid van
  historie en cultuurhistorie is trouwens soms wel, maar lang niet altijd
  een voordeel voor de dialectgeograaf.
  Over de meer specifiek externe geschiedenis hebben we uiteraard
  voor de laatste eeuwen wel enige gegevens, die in verschillende publikaties zijn verwerkt (Cool, Lekkerkerker, De Graaf): m.n. over de
  bezetting van Lombok door de Baliërs van Karangasem in de 17e eeuw
  en de lotgevallen van eiland en bevolking sedertdien is veel bekend, wat
  ik hier te minder behoef te verhalen daar de details taalhistorisch van
  weinig belang zijn. Uit de oudere tijd weten we van politieke invloed
  van het Oosten, vooral Sumbawa en (indirect via dat rijk) Z Celebes.
  Hier zijn de historische details echter slecht bekend, en de relatie tot
  taalhistorische gebeurtenissen op Lombok is erg onzeker; wat van
  belang is of kan zijn wordt bij de behandeling van de taalgeschiedenis
  zelf naar voren gebracht.
  Dr A. Teeuw - 9789004286498
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:54:35AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  