text: VU Research Portal
  
  Eichmann's verdediging in Jeruzalem
  Rozemond, N.
  published in
  Boom Strafblad
  2020
  DOI (link to publisher)
  10.5553/Bsb/266669012020001002004
  document version
  Publisher's PDF, also known as Version of record
  document license
  Article 25fa Dutch Copyright Act
  Link to publication in VU Research Portal
  
  citation for published version (APA)
  Rozemond, N. (2020). Eichmann's verdediging in Jeruzalem. Boom Strafblad, 1(2), 92-99.
  https://doi.org/10.5553/Bsb/266669012020001002004
  
  General rights
  Copyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright owners
  and it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these rights.
  • Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research.
  • You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain
  • You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal
  Take down policy
  If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
  and investigate your claim.
   E-mail address:
  vuresearchportal.ub@vu.nl
  
  Download date: 14. Jul. 2024
  
  Dit artikel uit Boom Strafblad is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Vrije Universiteit 180209
  
  Eichmanns verdediging in Jeruzalem
  Mr. dr. N. (Klaas) Rozemond*
  
  1. Het daderperspectief in
  internationale strafzaken
  92
  
  75 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog is nog
  steeds de vraag actueel wat het perspectief van de daders
  was op de misdrijven die zij toen hebben begaan. Er is
  veel over de daders geschreven in de vorm van biografieën van historici. De perspectieven van historici op
  deze daders zijn extern: zij beschrijven de daders vanuit
  het beschikbare historische materiaal, waarbij zij een
  oordeel kunnen geven over de mate van betrokkenheid
  van personen bij de misdrijven waarvoor zij werden vervolgd. Voorbeelden zijn de recente biografieën van
  Magnus Brechtken over Albert Speer, architect van
  Hitler en minister van bewapening in het Derde Rijk, en
  van Ad van Liempt over Albert Gemmeker, commandant van het kamp Westerbork, van waaruit Joden naar
  vernietigingskampen in Polen werden gedeporteerd.1
  Die biografieën bieden ook inzicht in het interne perspectief van deze daders zoals zij deze perspectieven tijdens hun strafzaken schetsten. Daarin is vaak een vast
  patroon te herkennen: de dader ontkent zijn verantwoordelijkheid voor de misdrijven waarvoor hij wordt
  vervolgd, of hij minimaliseert zijn bijdrage aan deze
  *
  
  1.
  Universitair hoofddocent strafrecht, Vrije Universiteit Amsterdam. Dit
  artikel is een bewerking van hoofdstuk 7 van Klaas Rozemond, Het
  menselijke kwaad. Hannah Arendt, Adolf Eichmann en het oordelen
  over het kwaad, Amsterdam: Boom uitgevers 2020. Zie ook N. Rozemond, ‘The Eichmann Show’, Strafblad 2019/56.
   Magnus Brechtken, Albert Speer, Amsterdam: De Bezige Bij 2018 en Ad
  van Liempt, Gemmeker, Amsterdam: Balans 2019. Zie ook Bettina
  Stangneth, Eichmann in Argentinië, Amsterdam: Atlas Contact 2012
  met een kritische analyse van Eichmanns opvattingen over zijn misdaden voordat hij in Jeruzalem terechtstond.
  BSb 2020 | nr. 2
  
  misdrijven en hij beroept zich op de strafuitsluitingsgrond van het ambtelijk bevel. Het klassieke voorbeeld
  is Adolf Eichmann, die tijdens zijn proces in Jeruzalem
  in 1961 de verantwoordelijkheid voor zijn betrokkenheid
  bij de genocide op het Joodse volk verschoof naar zijn
  meerderen, die de beslissing hadden genomen om het
  Joodse volk te vernietigen en hem het bevel hadden
  gegeven om hun beslissing uit te voeren. Hij zou als
  organisator van de deportaties van Joden naar de vernietigingskampen slechts de uitvoerder zijn geweest van de
  beslissingen en bevelen van zijn meerderen.
  De ontkenningen van eigen verantwoordelijkheid zijn
  tot op zekere hoogte succesvol geweest. Speer en
  Gemmeker kregen relatief lage straffen voor hun
  betrokkenheid bij de misdaden van de nazi’s. Eichmann
  werd weliswaar in Jeruzalem ter dood veroordeeld, maar
  zijn ontkenningen leven nog steeds voort in de gedachte
  dat de daders van internationale misdrijven gewone
  mensen zijn die niet meer deden dan de bevelen van hun
  meerderen uitvoeren. Brechtken schrijft in zijn biografie
  van Speer dat zijn verklaringen tijdens en na het Neurenberger proces de geschiedschrijving negatief hebben
  beïnvloed.2 Dat geldt ook voor Eichmann, die in de
  criminologie van internationale misdrijven nog steeds
  geldt als het prototype van een dader die ‘in opdracht
  van de staat’ handelde,3 waardoor van een racistische
  genocidepleger een gewone ambtenaar wordt gemaakt,
  in overeenstemming met zijn verdedigingsstrategie in
  Jeruzalem.
  Aan de hand van de strafzaken tegen dergelijke daders
  kan een daderperspectief worden gereconstrueerd, een
  2.
  3.
  Brechtken, Albert Speer, p. 601 e.v.
   Alette Smeulers, In opdracht van de staat, Tilburg: Tilburg University
  2012, p. 5 e.v. en Alette Smeulers, ‘Historical Overview of Perpetrator
  Studies’, in: Barbora Holá, Alette Smeulers & Maartje Weerdensteijn
  (red.), Perpetrators of International Crimes. Theories, Methods and Evidence, Oxford: Oxford University Press 2019, p. 16 e.v. en p. 37 e.v.
  doi: 10.5553/Bsb/266669012020001002004
  
  Dit artikel uit Boom Strafblad is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Vrije Universiteit 180209
  
  vast patroon dat nog steeds in internationale strafzaken
  te herkennen is. Vanuit het strafrecht gezien is dat
  patroon vanzelfsprekend, omdat de essentie van de verdediging in strafzaken vaak bestaat uit de ontkenning
  van de tenlastegelegde feiten en een beroep op strafuitsluitingsgronden. Het herkennen van dat strafrechtelijke
  patroon kan een hulpmiddel zijn voor de analyse van het
  daderperspectief door een vergelijking van dat patroon
  met de feiten die uit historisch en criminologisch onderzoek naar voren komen.
  Daarbij is ook de betekenis van strafrechtelijke begrippen van belang. Zo stond in de strafzaak tegen Eichmann het misdrijf genocide centraal met de specifieke
  intentie die daarvoor is vereist: de intentie om een groep
  personen te vernietigen vanwege hun ras. De vraag of
  een dader zelf deze intentie heeft, is ook van belang voor
  de vraag of deze dader uit ambtelijke gehoorzaamheid
  handelde of uit racistische overtuiging. Eichmann verdedigde zich tegen de beschuldiging van genocide met
  de ontkenning van deze intentie en een beroep op ambtelijk bevel en psychische overmacht. De Rechtbank
  Jeruzalem achtte de intentie in de aanklacht wel bewezen en verwierp het beroep op strafuitsluitingsgronden.
  Dat had het uitgangspunt kunnen zijn van de criminologische analyse van Eichmann als prototype van een
  gehoorzame dader: eigen verklaringen en rechterlijke
  oordelen stonden in zijn zaak lijnrecht tegenover elkaar.
   Dat uitgangspunt zou ook gebruikt kunnen worden bij
  historisch en criminologisch onderzoek naar vergelijkbare daders van internationale misdrijven: historici en criminologen kunnen onderzoek doen naar de intenties en
  motieven van dergelijke daders en de wijze waarop zij
  zich in hun strafzaken verdedigden, waarbij de resultaten van het strafrechtelijke onderzoek kunnen worden
  vergeleken met de resultaten van historisch en criminologisch onderzoek. Dat onderzoek kan ertoe leiden dat
  strafrechtelijke vonnissen niet blijken te kloppen met
  historische gegeven, zoals in de zaken van Speer en
  Gemmeker, die lichte straffen kregen omdat de rechters
  hun verweren wel geloofden, terwijl uit historisch
  onderzoek is gebleken dat hun wetenschap en overtuiging veel verder gingen dan zij in hun strafzaken toegaven. En omgekeerd worden bepaalde daders nog steeds
  beschouwd als het prototype van daders van ‘crimes of
  obedience’,4 waarbij de nadruk ligt op de gehoorzaamheid van deze daders, terwijl uit rechtelijke vonnissen
  het tegenovergestelde oordeel blijkt.
   Adolf Eichmann is het duidelijkste voorbeeld van het
  prototype van de verdachte die zich als gehoorzame
  dader presenteerde. Daarom kan het voor de
  criminologie van internationale misdrijven van belang
  zijn om te onderzoeken in hoeverre de verweren van
  Eichmann geloofwaardig zijn. De strafzaak tegen Eichmann biedt daarvoor veel door criminologen nog niet
  onderzocht materiaal, zoals de tenlastelegging, de processen-verbaal van de zittingen en het vonnis, te vinden
  
  op de website www.nizkor.org. Ik zal in dit artikel een
  overzicht geven van het daderperspectief zoals Eichmann dat op de zitting in Jeruzalem schetste. In het
  licht van het vonnis van de Rechtbank Jeruzalem uit
  1961 en de kennis van nu5 kan dat perspectief als een
  vorm van misleiding worden beschouwd. De verdedigingsstrategie van de prototypische gehoorzaamheidsdader en de mogelijke misleiding die in die strategie
  besloten ligt,6 zouden daarom een vast onderdeel
  kunnen zijn van het criminologische onderzoek naar het
  daderperspectief bij internationale misdrijven. Ook zou
  veel meer onderzoek moeten worden gedaan naar de
  ideologische motieven van daders die zich op zittingen
  beroepen op hun gehoorzaamheid om hun ware motieven te verhullen.
  2. De tenlastelegging in
  Jeruzalem
  Eichmann stond in Jeruzalem terecht op grond van
  vijftien aanklachten, waarvan de eerste vier inhielden
  dat hij samen met anderen (together with others) de dood
  van miljoenen Joden had veroorzaakt met de intentie om
  het Joodse volk te vernietigen.7 Deze aanklachten waren
  uitgewerkt in een opsomming van alle activiteiten die
  tijdens de Endlösung de dood van Joden hadden teweeggebracht, zoals de massa-executies van Joden door de
  Einsatzgruppen van de SS na de inval in Polen in 1939
  en in de Sovjet-Unie in 1941 en de vergassingen in de
  vernietigingskampen in Polen. De genocide op het Joodse volk was strafbaar gesteld in artikel 1(a)(1) van de
  Nazis and Nazi Collaborators (Punishment) Law.
   Deze strafbaarstelling is ontleend aan het Genocideverdrag uit 1948 (het Verdrag inzake de voorkoming en de
  bestraffing van genocide). In artikel II van dat verdrag is
  genocide omschreven als het doden van mensen met de
  bedoeling om een nationale, etnische, godsdienstige
  groep, dan wel een groep, behorende tot een bepaald
  ras, geheel of gedeeltelijk als zodanig te vernietigen. Ook
  andere gedragingen vallen onder genocide, zoals het toebrengen van lichamelijk of geestelijk letsel aan leden van
  de groep met de bedoeling om de groep of een gedeelte
  daarvan te vernietigen en het opzettelijk aan de groep
  opleggen van levensvoorwaarden die gericht zijn op haar
  gehele of gedeeltelijke lichamelijke vernietiging. De vier
  aanklachten tegen Eichmann waren uitgewerkt aan de
  hand van de gedragingen die volgens art. II van het
  Genocideverdrag onder genocide vallen.
  Smeulers, In opdracht van de staat, p. 27 e.v.
  Zie vooral Bettina Stangneth, Eichmann in Argentinië, Amsterdam:
  Atlas Contact 2012.
  In strafrechtelijke zin gaat het niet om misleiding, maar om de uitoefening van verdedigingsrechten zoals ontkennende verdachten dat
  altijd kunnen doen. Vanuit historisch en criminologisch perspectief is het
  echter van belang om die misleiding wel te herkennen om historische en
  sociaalwetenschappelijke feiten te kunnen vaststellen.
  Session 1 Part 1 en 2. De precieze vindplaats van de processen-verbaal
  van de zittingen in Jeruzalem is: http://nizkor.com/hweb/people/e/
  eichmann-adolf/transcripts/Sessions/.
  doi: 10.5553/Bsb/266669012020001002004
  
  BSb 2020 | nr. 2
  
  4.
  5.
  6.
  7.
   93
  
  Dit artikel uit Boom Strafblad is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Vrije Universiteit 180209
  
  94
  
  Eichmann werd niet alleen vervolgd voor genocide,
  maar ook voor misdrijven tegen de menselijkheid. De
  handelingen die in de eerste vier aanklachten waren
  opgesomd, konden ook als misdrijven tegen de menselijkheid worden gekwalificeerd en dat gebeurde in de
  vijfde en de zesde aanklacht. Het plunderen van de
  bezittingen van miljoenen Joden was als misdrijf tegen
  de menselijkheid opgenomen in de zevende aanklacht.
  Verder werd Eichmann beschuldigd van oorlogsmisdrijven (achtste aanklacht) en misdrijven tegen de menselijkheid die bestonden uit de deportaties van specifieke
  groepen: Polen (negende aanklacht), Slovenen (tiende
  aanklacht), Zigeuners (elfde aanklacht) en honderd kinderen uit Lidice in Tsjechoslowakije na de aanslag op
  Reinhard Heydrich in 1942 (twaalfde aanklacht). Ook
  werd hij vervolgd voor zijn lidmaatschap van drie criminele organisaties: de SS, de SD en de Gestapo (dertiende, veertiende en vijftiende aanklacht).
   Het debat op de zitting in Jeruzalem ging over de mate
  waarin Eichmann verantwoordelijk was voor de Endlösung. In zijn openingstoespraak presenteerde openbaar
  aanklager Hausner de verdachte als een nieuw type crimineel, iemand die niet met een verduisterde ziel of in
  een kwade impuls handelt, maar die zijn misdaden doelbewust voorbereidt en uitvoert in samenwerking met
  artsen, juristen, bankiers en economen.10 De raadsman
  van Eichmann, Dr. Robert Servatius, maakte in zijn
  openingstoespraak duidelijk dat de verantwoordelijkheid
  voor de vernietiging van de Joden bij de politieke leiding
  van nazi-Duitsland lag en bij de ministeries die de regelingen opstelden op grond waarvan Eichmann zijn activiteiten verrichtte. Eichmann was niet bij de besluitvorming van zijn leiders en de opstelling van de regels
  betrokken en hij voerde slechts de bevelen van meerderen uit.11
  
  Bij de voorlezing van de tenlastelegging verklaarde
  Eichmann zich tot vijftien keer toe niet schuldig in de
  zin van de aanklacht (im Sinne der Anklage nicht schuldig), wat naar Israëlisch recht een not guilty plea is.8 De
  verdediging van Eichmann richtte zich tegen de twee
  belangrijkste elementen uit de vier aanklachten van
  genocide. Volgens de verdediging was de rol van Eichmann in de genocide veel kleiner dan de aanklachten
  suggereerden. De aanklachten waren zo geformuleerd
  dat Eichmann als medepleger (together with others) verantwoordelijk werd gehouden voor alle activiteiten die
  aan de vernietiging van de Joden hadden bijgedragen.
  Het standpunt van Eichmann en zijn raadsman was dat
  zijn rol zich beperkte tot het organiseren van de transporten van Joden naar de vernietigingskampen. Eichmann erkende dat hij wist wat er met de Joden in de
  vernietigingskampen gebeurde, maar hij ontkende zijn
  directe betrokkenheid bij het vermoorden van de Joden
  in die kampen.
   3. Eichmann als getuige in zijn
  eigen zaak
  
  Bovendien had hij bij het organiseren van de transporten niet de intentie om het Joodse volk te vernietigen.
  Hij wist dat de leiders van zijn land en de SS (Hitler,
  Himmler en Heydrich) die intentie wel hadden, maar hij
  ontkende dat hij die intentie deelde. Hij moest zich
  schikken naar de bedoelingen van zijn leiders en hij kon
  zich niet onttrekken aan hun bevelen om mee te werken
  aan de vernietiging van de Joden. De verdediging van
  Eichmann in Jeruzalem kwam er (naar Nederlandse
  maatstaven) op neer dat hij geen medepleger van genocide was. Hij zou hoogstens voor medeplichtigheid aan
  genocide kunnen worden veroordeeld, omdat hij
  behulpzaam was bij de uitvoering van de intentie van
  zijn meerderen om het Joodse volk uit te roeien.9
  
  8.
  9.
  Session 6.
  Naar Duits strafrecht zou een geslaagd verweer daartoe hebben geleid
  tot vrijspraak voor moord als dader en veroordeling voor medeplichtigheid aan moord, wat tot een veel lagere straf zou hebben geleid dan de
  levenslange gevangenisstraf die voor moord moet worden opgelegd.
  Zie hierover hoofdstuk 17 van Het menselijke kwaad.
  BSb 2020 | nr. 2
  
  Na de presentatie van het bewijs op de zitting in Jeruzalem in de vorm van verklaringen van vele getuigen en
  schriftelijke bescheiden liet Eichmann zichzelf als getuige beëdigen om de aanklachten te kunnen weerspreken.
   Daartoe werd hij allereerst ondervraagd door zijn raadsman Dr. Servatius. Doel van deze ondervraging was te
  laten zien dat Eichmanns afdeling in het Reichssicherheitshauptamt (RSHA) slechts een ondergeschikte plaats
  innam in de hiërarchie van de nazibureaucratie en dat
  hij nooit de verantwoordelijkheid voor het hele vernietigingsproces heeft gehad. Eichmann probeerde bij zijn
  ondervraging door Servatius zijn ethische opvattingen
  zoveel mogelijk buiten de discussie te houden. Hij stelde
  zich op het standpunt dat de strafzaak over juridische
  verantwoordelijkheid ging en niet over schuld in
  ethische zin.
  In een verklaring die Eichmann voorlas na de ondervraging door Servatius maakte hij nadrukkelijk onderscheid
  tussen ethische en juridische schuld. Eichmann betreurde de vernietiging van de Joden en keurde deze vernietiging ook af:
  ‘I regret and denounce the extermination activities
  against the Jews ordered by the German leaders of
  that time.’
  Hij stelde zich echter op het standpunt dat hij zich niet
  aan de bevelen van zijn meerderen kon onttrekken,
  omdat op ongehoorzaamheid de doodstraf stond. Eichmann dacht wel voortdurend na over schuld in ethische
  zin, maar dat was volgens hem een kwestie van zijn
  innerlijke zelf waarmee hij voortdurend in gesprek was
  om zichzelf te beoordelen. Dat ethische oordeel over
  10.
  11.
  Session 6-7-8 Part 1.
  Session 75 Part 5.
   doi: 10.5553/Bsb/266669012020001002004
  
  Dit artikel uit Boom Strafblad is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Vrije Universiteit 180209
  
  zichzelf viel buiten de juridische verantwoordelijkheid
  voor de bevelen die hij moest opvolgen.12
  De ondervraging van Eichmann door de openbaar aanklager Gideon Hausner was erop gericht om te laten
  zien dat Eichmann wel verantwoordelijk was voor de
  genocide op de Joden en dus ook schuld had in juridische zin, ondanks zijn relatief ondergeschikte positie
  binnen het RSHA. Als het om Joodse zaken ging, had
  Eichmann centrale bevoegdheden waarmee hij volgens
  Hausner kon beslissen over alle aspecten van de Endlösung, inclusief de gang van zaken in de vernietigingskampen.
  Eichmann verklaarde dat hij de bevelen van zijn meerderen uitvoerde omdat hij gebonden was aan zijn eed
  van trouw. Hij beschouwde het schenden van zijn eed
  van trouw als de ergste misdaad die een mens kon
  begaan. Hausner vroeg daarop of hij dat erger vond dan
  de moord op zes miljoen mensen, inclusief anderhalf
  miljoen kinderen. Dat ontkende Eichmann, maar hij
  ontkende ook dat hij iets met de vernietiging van de
  Joden te maken had:
  ‘No, of course not, but I had nothing to do with that,
  I did not deal with the extermination.’
  Hausner wist Eichmann de bekentenis te ontlokken dat
  hij de vernietiging van de Joden een misdaad vond.
   Eerst wilde Eichmann op de vraag van Hausner geen
  antwoord geven, maar de voorzitter van de rechtbank
  Moshe Landau spoorde hem aan om toch te antwoorden. Daarop gaf Eichmann toe dat hij de vernietiging
  van de Joden als een van de ergste misdaden uit de menselijke geschiedenis beschouwde:
  ‘I must state that I consider this murder, this extermination of the Jews, to be one of the most heinous
  crimes in the history of mankind.’
  Rechter Benjamin Halevi vroeg na het antwoord van
  Eichmann hoe hij erover dacht tijdens de Endlösung,
  waarop Eichmann antwoordde dat hij het een monsterlijke daad vond (‘a monstruous deed’). Hij betreurde het
  dat hij op grond van zijn eed van trouw eraan moest
  meewerken. Op de vraag van rechter Halevi of hij het
  ook als een misdaad beschouwde, antwoordde Eichmann
  dat de vernietiging van de Joden de verantwoordelijkheid van zijn meerderen was en dat hij daarom geen
  schuld voelde maar opluchting, omdat hij geen bemoeienis had met het vernietigingsproces en zich kon
  beperken tot de transporten.13
  Eichmann verklaarde dat hij achter het emigratiebeleid
  van de nazi’s stond en een voorstander was van de uitzettingen van Joden uit Wenen na de Anschluss in 1938.
  Hij ontkende echter dat het om gedwongen uitzettingen
  ging, omdat emigratie in het voordeel van de Joden was
  12.
  13.
  Session 88 Part 2. Op het YouTube-kanaal EichmannTrialEN is te zien
  dat Eichmann zijn verklaring voorleest.
  Session 95 Part 5.
   doi: 10.5553/Bsb/266669012020001002004
  
  en zij daaraan ook meewerkten. Hij betwistte dat de
  Joden bij hun uitzetting beroofd werden van hun bezittingen, en als dat al gebeurde, had hij daarmee niets te
  maken of anders voerde hij regels en bevelen van meerderen uit. Hij beweerde dat hij de bedenker was van het
  uitzettingsbeleid, maar hij ontkende de schadelijke
  effecten daarvan voor de Joden. Volgens hem was emigratie de beste oplossing voor het Joodse vraagstuk en
  hij herhaalde dat hij betreurde dat deze oplossing niet
  tijdens de oorlog kon worden voortgezet.14
  Eichmann ondertekende de deportatiebevelen in het
  kader van de Endlösung met zijn eigen naam, maar hij
  claimde in Jeruzalem dat alle beslissingen door zijn
  meerderen werden genomen. Helaas waren de archieven, waarin de schriftelijke bewijzen van die beslissingen zich bevonden, vernietigd. Ook die vernietiging van
  archieven heeft hij op bevel van zijn meerderen uitgevoerd. Eichmann betwistte dat hij zelfstandige beslissingsbevoegdheid had als het ging om uitvoeringsmaatregelen in het kader van de Endlösung. Alles gebeurde op
  bevel van zijn meerderen Müller, Heydrich, Kaltenbrunner of Himmler, ook al zouden de documenten of
  de verklaringen van voormalige medewerkers de indruk
  kunnen wekken dat Eichmann zelfstandig beslissingen
  nam.15
  Eichmann ontkende de juistheid van zijn eigen verklaring uit het Sassen-document, het verslag van de
  gesprekken die hij in 1957 in Argentinië voerde met de
  voormalige SS’er Willem Sassen. Volgens die verklaring
  stond hij constant in contact met de kampcommandant
  van Auschwitz in verband met de verwerkingscapaciteit
  van de gaskamers. Die verklaring vloeide volgens Eichmann voort uit een gebrekkig geheugen van hemzelf op
  het moment dat hij de verklaring in 1957 aflegde. Uit de
  beschikbare documenten in Jeruzalem blijkt volgens
  hem een andere gang van zaken. Ook de verklaring van
  Eichmann uit Argentinië waarin hij aangeeft dat hij verantwoordelijk is voor de vernietiging van de Joden is
  onjuist: het woordje ‘nicht’ is weggevallen in de fotokopie van het geschrift, aldus Eichmann. Hij is niet verantwoordelijk.16
  Hausner hield Eichmann een verklaring voor uit het
  gesprek met Sassen, waarin Eichmann stelt dat hij geen
  spijt had van wat hij had gedaan en dat hij er in 1957
  nog net zo over dacht als tijdens de oorlog. Hij zou pas
  tevreden zijn geweest wanneer hij en zijn mededaders
  erin zouden zijn geslaagd om alle Europese Joden te vermoorden. De door Hausner aangehaalde verklaring
  luidt:
  
  14.
   15.
  16.
  Session 90 Part 1-3.
  Session 93 Part 2 en 3, Session 94 Part 4.
  Session 93 Part 3 en Part 4: ‘It is odd that everything here has been
  clearly photocopied, and where this word “nicht”… here, I only see a
  few smudges, but the word “mehr” has remained, and that proves that
  there was a “nicht” before it. Perhaps it could even be made out under
  a magnifying glass.’ Met een vergrootglas had Eichmann zijn onschuld
  kunnen bewijzen.
   BSb 2020 | nr. 2
  
  95
  
  Dit artikel uit Boom Strafblad is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Vrije Universiteit 180209
  
  ‘No – I must tell you quite honestly that if, of the
  10.3 million Jews (…), we had killed 10.3 million,
  then I would be satisfied and I would say all right, we
  have destroyed an enemy.’
  Deze verklaring is een bewijs van Eichmanns intentie
  om het Joodse volk te vernietigen, waardoor hij een
  medepleger van genocide zou zijn. Eichmann ontkende
  in Jeruzalem dat hij deze uitspraak tegenover Sassen had
  gedaan:
  ‘No, I did not say that, I did not say that at all.’17
  
  4. De ondervraging over
  Eichmanns geweten
  Rechter Yitzhak Raveh begon zijn ondervraging van
  Eichmann met de vraag wat hij bedoelde met zijn
  opmerking bij het politieverhoor dat hij altijd had
  geleefd volgens de ethische beginselen van Immanuel
  Kant. Eichmann antwoordde met de weergave van
  Kants categorische imperatief:
  ‘I meant by this that the principle of my volition and
  the principle of my life must be such that it could at
  any time be raised to be the principle of general
  legislation, as Kant more or less puts it in his categorical imperative.’18
  
  96
  
  Er volgde een ondervraging waarin Raveh wilde weten
  of Eichmann van oordeel was dat de vernietiging van de
  Joden in overeenstemming was met de categorische
  imperatief. Eichmann erkende dat de vernietiging van
  de Joden niet verenigbaar was met deze imperatief, maar
  hij verklaarde ook dat hij niet langer in staat was om zijn
  eigen wil te bepalen, dat hij onderworpen was aan een
  hogere macht, en dat hij daarom gehoorzaamheid in zijn
  principes moest inbouwen. Eichmann legde aan zijn
  rechters uit dat zich een nieuwe situatie voordeed die
  nog niet in de categorische imperatief was verwerkt. Er
  was een oorlog gaande en hij werd met bevelen geconfronteerd, waardoor aanpassing van de imperatief noodzakelijk was. Daardoor verschoof de verantwoordelijkheid voor zijn handelen van hemzelf naar de leiders
  van Duitsland die de beslissing tot de vernietiging van
  de Joden namen.
   Raveh vroeg hierover door, waarna Eichmann nadrukkelijk verklaarde dat het vermoorden van Joden onverenigbaar was met de categorische imperatief, omdat
  17.
  18.
  Session 96 Part 1. Uit het boek van Stangneth blijkt dat Eichmann dit
  wel zo heeft gezegd tegen Sassen. Stangneth heeft de geluidsbanden
  van het gesprek vergeleken met de transcripties en daaruit blijkt dat de
  transcripties accuraat zijn (Stangneth, Eichmann in Argentinië,
  p. 381-382).
  Session 105 Part 4. Zie Immanuel Kant, Kritiek van de praktische rede,
  Amsterdam: Boom 2006, p. 72 voor de Nederlandse vertaling van de
  oorspronkelijke formulering: ‘Handel zo dat de maxime van je wil altijd
  tegelijk als principe van algemene wetgeving kan gelden.’
  
  BSb 2020 | nr. 2
  
  moord niet iets door God gegevens was (‘something
  God-given’). Hij verklaarde ook dat de bevelen van zijn
  meerderen onverenigbaar waren met een goddelijke
  orde (‘a divine order’). Daarmee veranderde Eichmann
  opnieuw de inhoud van de categorische imperatief, maar
  hij erkende dat hij tijdens de oorlog niet langer volgens
  deze imperatief kon leven.
   Hij verklaarde dat hij aan het begin van de oorlog Kants
  Kritiek van de praktische rede voor het eerst las. Daarvoor
  had hij een versie van de categorische imperatief
  gevolgd voor huishoudelijk gebruik door de kleine man
  (wees gehoorzaam, volg de wet, handel niet in strijd met
  de wet). Hij was Kant gaan lezen op het moment dat hij
  met de deportaties van Joden naar het oosten begon in
  1939. Hij besefte dat hij niet langer volgens de categorische imperatief kon leven op het moment dat hij de executies van Joden in het oosten had gezien in 1941.19
  Raveh vroeg Eichmann ook wat hij bedoelde met zijn
  verwijzing naar Pontius Pilatus tijdens het politieverhoor. Eichmann antwoordde dat hij zijn eigen ziel had
  onderzocht en tot de conclusie was gekomen dat hij alles
  had gedaan om onder de bevelen uit te komen. Hij had
  om overplaatsing gevraagd, maar zijn verzoek was niet
  gehonoreerd. Omdat hij een werktuig was in de handen
  van anderen, waste hij zijn eigen handen in onschuld.
   Hij sprak hierover niet met zijn meerderen Heydrich en
  Müller, omdat hij dan voor het vuurpeloton terecht zou
  zijn gekomen. Hij gaf tegenover de rechters echter ook
  toe dat hij aan Müller overplaatsing had verzocht en
  toen wel met zijn meerdere over zijn bezwaren had
  gesproken.20
  Op vragen van rechter Benjamin Halevi antwoordde
  Eichmann dat hij tot het einde van de oorlog trouw was
  aan de eed die hij had gezworen en een overtuigd nationaalsocialist was. Volgens de filosofie van Himmler was
  de moord op de Joden een glorieuze daad, waren de
  Joden een virus dat als een ziekte moest worden uitgeroeid en was meedogenloosheid een deugd. Eichmann
  gaf toe dat hij inderdaad daarin geloofde tijdens de oorlog:
  Q. Up to 8 May 1945, you were loyal to the oath you
  had sworn?
  A. Yes.
  Q. You were a convinced National Socialist?
  A. Yes.
  Q. But after the defeat, gradually – over the years – and
  with relapses – as you have said – you reached a
  different view.
  A. Yes, in my case this took a very long time.
  Q. But at that time – when Himmler gave authoritative
  expression to the prevailing National Socialist point of
  19.
  20.
  In werkelijkheid verwierp Eichmann de ‘internationale’ ethiek van Kant
  op grond van zijn eigen racistische overtuiging, zo blijkt uit het boek dat
  hij in 1956 in Argentinië had geschreven om zijn eigen perspectief op
  de Holocaust te schetsen (Stangneth, Eichmann in Argentinië,
  p. 278-281, zie hierover hoofdstuk 2 en 10 van Het menselijke kwaad).
  Session 106 Part 3.
   doi: 10.5553/Bsb/266669012020001002004
  
  Dit artikel uit Boom Strafblad is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Vrije Universiteit 180209
  
  view, and in particular to the duties of the SS – at that
  time it was considered a glorious act to destroy Jews?
  The Jews were looked upon as a germ which had to be
  destroyed, just like any other disease? And pitilessness
  was considered a virtue, if one can put it like that.
  A. Yes, that is correct, that I must admit.21
  
  5. Requisitoir en verdediging
  In zijn requisitoir aan het einde van de zittingen koos
  openbaar aanklager Hausner de lijn dat Eichmann een
  nationaalsocialist was die uit volle overtuiging de vernietiging van de Joden had uitgevoerd. De nationaalsocialisten verwierpen de beginselen van de moraal, die zij
  aanduidden als ‘bourgeois moraal’, om hun doelen te
  kunnen bereiken. Daarvoor was alles toegestaan: liegen,
  misleiden, geweld en moord. Toch beschouwden de
  nationaalsocialisten zichzelf als fatsoenlijke en nuttige
  personen. Ze werden niet door hun geweten gekweld,
  maar ze dachten dat ze halfgoden waren die verschrikkelijke misdaden konden begaan. Volgens Hausner was
  Eichmann volledig verantwoordelijk voor de Endlösung,
  omdat hij een centrale functie vervulde bij de implementatie ervan.
   Net als in zijn openingstoespraak gaf Hausner aan dat de
  nazi’s overtuigingsdaders waren die geloofden dat hun
  daden gerechtvaardigd waren, ook al waren die daden in
  strijd met morele beginselen. De nazi’s verwierpen deze
  beginselen op grond van hun nationaalsocialistische ideologie en daarom waren zij in staat om zonder gewetenswroeging hun misdaden te begaan. Daarin schuilde het
  dubbelzinnige karakter van Eichmanns morele bewustzijn. Eichmann verwierp morele beginselen op grond
  van zijn ideologische overtuiging die zijn misdaden
  rechtvaardigde:
  ‘He still believes that he did what was right and proper in destroying millions.’22
  Voorzitter Landau stelde het probleem van Eichmanns
  geweten aan de orde op het moment dat Servatius zijn
  pleidooi hield. Servatius betoogde dat Eichmann in juridische zin niet verantwoordelijk was voor de vernietiging van de Joden en hij deze vernietiging ook altijd had
  afgewezen. Landau onderbrak het pleidooi van Servatius om hem te vragen wat zijn standpunt was over het
  geweten van zijn cliënt. De verklaringen van Eichmann
  konden volgens Landau ook zo worden uitgelegd dat hij
  zichzelf niet bevoegd achtte om te oordelen over het
  morele gehalte van de bevelen die hij moest uitvoeren.
  Servatius verklaarde dat Eichmann de vernietiging van
  de Joden altijd had afgewezen, maar dat hij onder dwang
  deze bevelen had uitgevoerd:
  
  21.
  22.
  Session 106 Part 5.
  Session 110 Part 1 en Session 6-7-8 Part 4.
   doi: 10.5553/Bsb/266669012020001002004
  
  ‘As far as I have understood the Accused, as well as in
  conversations with him, he always rejected these
  measures, but he had to carry them out under constraint, since the orders had been given. This was his
  state of mind.’
  Volgens de raadsman had Eichmann de gedwongen uitzettingen en deportaties van de Joden tot aan de Endlösung wel vrijwillig en uit overtuiging uitgevoerd (‘voluntarily and out of conviction’).23 Het pleidooi van de
  raadsman is een gecombineerd beroep op ambtelijk
  bevel en psychische overmacht: Eichmann wees de
  bevelen van zijn meerderen af, maar was gedwongen om
  ze uit te voeren onder de dreiging van de doodstraf.
  6. Reconstructie van Eichmanns
  perspectief
  Het is niet eenvoudig om het daderperspectief van Eichmann te reconstrueren aan de hand van zijn verklaringen in Jeruzalem. Hij erkende dat de vernietiging van de
  Joden onverenigbaar was met de categorische imperatief. Hij stelde echter ook dat deze imperatief moest
  worden aangepast aan de nieuwe omstandigheden tijdens de oorlog en dat daarom gehoorzaamheid erin
  moest worden gebouwd. De moord op de Joden was niet
  iets door God gegevens en de bevelen daartoe waren
  volgens hem in strijd met een goddelijke orde. Eichmann waste zoals Pontius Pilatus zijn handen in
  onschuld, omdat de verantwoordelijkheid voor deze
  moord bij zijn meerderen lag. Hij gaf echter ook toe dat
  hij een overtuigd nationaalsocialist was die geloofde in
  de filosofie van Himmler dat de Joden als een virus
  moesten worden vernietigd. Al die uitspraken zijn moeilijk met elkaar te verenigen.
   Er is echter wel een verdedigingsstrategie te ontdekken
  in de verklaringen van Eichmann over zijn betrokkenheid bij de genocide op de Joden. Hij ontkende dat hij
  de intentie had om de Joden te vernietigen en hij minimaliseerde zijn rol in het vernietigingsproces. Hij had
  de transporten geregeld, omdat hij was gebonden aan
  zijn eed van trouw, hij handelde daarbij op bevel van
  zijn meerderen en onder dreiging van de doodstraf. Met
  het vermoorden van Joden in de vernietigingskampen
  had hij niets te maken.
  Na aandringen van de aanklager en de rechters gaf hij
  toe dat hij de vernietiging van de Joden als een van de
  ergste misdaden uit de geschiedenis van de mensheid
  beschouwde en hij verklaarde dat hij deze misdaden
  betreurde. Ook zijn raadsman Servatius stelde zich op
  het standpunt dat Eichmann de vernietiging van de
  Joden altijd had afgewezen. Eichmann en zijn raadsman
  verklaarden ook dat hij achter het beleid van gedwongen
  emigratie stond dat hij zelf had ontwikkeld. Eichmann
  23.
  Session 114 Part 6.
   BSb 2020 | nr. 2
  
  97
  
  Dit artikel uit Boom Strafblad is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Vrije Universiteit 180209
  
  ontkende dat dit beleid schadelijke gevolgen voor de
  Joden had. De Joden werkten er volgens Eichmann aan
  mee, omdat het in hun belang was om het Derde Rijk te
  verlaten. De conclusie van de verdediging was dat Eichmann wel verantwoordelijk was voor de uitzettingen van
  Joden tot 1941, maar niet voor de vernietiging van Joden
  na 1941. De uitzettingen organiseerde hij vrijwillig en
  uit overtuiging, de vernietiging wees hij af en organiseerde hij onder dwang op bevel van zijn meerderen. Op
  grond van deze verweren had Eichmann (opmerkelijk
  genoeg) kunnen worden veroordeeld voor misdrijven
  tegen de menselijkheid in de vorm van de uitzettingen
  van Joden, maar zou hij moeten worden vrijgesproken
  (naar Nederlands recht: ontslagen van rechtsvervolging)
  van deelneming aan genocide vanwege de dreiging van
  de doodstraf (psychische overmacht).
   Het is de vraag of dit perspectief van Eichmann op zijn
  eigen misdaden geloofwaardig is, een vraag die ook kan
  worden gesteld naar aanleiding van de verklaringen die
  daders als Speer en Gemmeker in hun strafzaken
  hebben afgelegd. De Rechtbank Jeruzalem geloofde
  Eichmann niet en veroordeelde hem voor genocide en
  misdrijven tegen de menselijkheid na verwerping van
  zijn beroep op ambtelijk bevel en psychische overmacht:
  Eichmann had wel de intentie om het Joodse volk te vernietigen en hij handelde niet onder dwang, maar uit
  overtuiging.24
  98
  
  De recente biografen van daders als Eichmann, Speer en
  Gemmeker wijzen er eveneens op dat de verklaringen
  van deze daders vanuit historisch en criminologisch perspectief niet betrouwbaar zijn. Dat kan een reden zijn
  om bij historische en criminologische analyses de resultaten van strafrechtelijk onderzoek te betrekken. De
  waarschuwingen van Brechtken, Van Liempt en Stangneth en ook van de Rechtbank Jeruzalem moeten daarbij
  zeer serieus worden genomen. De misleidingen door
  daders als Eichmann hebben nog steeds een vertekenende invloed op de criminologie van de internationale misdrijven.25 Strafrechtelijk, criminologisch en historisch
  onderzoek kunnen een bijdrage leveren aan de noodzakelijke correctie van die invloed, waardoor een beter
  beeld kan worden gegeven van het daderperspectief bij
  internationale misdrijven.
  7. Gehoorzaamheid en
  ideologie
  De correctie zou ook kunnen plaatsvinden door een kritische toetsing van wat de criminoloog Augustine Brannigan het Obedience Paradigm heeft genoemd. Daders
  van internationale misdrijven beroepen zich in bepaalde
  gevallen op hun gehoorzaamheid aan overheidsgezag,
  24.
  25.
  Zie hoofdstuk 8 en 9 van Het menselijke kwaad voor een bespreking
  van het vonnis.
  En op andere wetenschappen. Zie hoofdstuk 13, 18 en 19 van Het
  menselijke kwaad.
   BSb 2020 | nr. 2
  
  terwijl ze hun misdaden in werkelijkheid beschouwen
  als glorieuze daden op grond van de ideologieën die zij
  aanhangen.26 Een van de manieren om dit paradigma
  kritisch te toetsen is onderzoek te doen naar de verklaringen van de verdachten van internationale misdrijven
  op de zittingen waar zij terechtstonden. Zo blijkt uit de
  verklaringen van Eichmann in Jeruzalem dat zijn perspectief veel complexer was dan alleen maar gehoorzaamheid aan bevelen en dat zou ook voor vergelijkbare
  verdachten kunnen gelden die in strafzaken een beroep
  doen op hun gehoorzaamheidsplicht.
  Eichmann stelde zich in Jeruzalem op het standpunt dat
  zijn activiteiten tot 1941 zijn eigen initiatief waren waar
  hij volledig achter stond, hoewel het om zeer ernstige
  misdrijven tegen de menselijkheid ging in de vorm van
  massale uitzettingen van mensen vanwege hun ras en de
  onteigeningen van hun bezittingen. Ook beweerde Eichmann dat hij morele bezwaren had tegen de genocide die
  vanaf 1941 op de Joden werd gepleegd, hoewel zijn verklaringen hierover niet geloofwaardig waren. Ideologische motivatie speelde een veel grotere rol in zijn
  betrokkenheid bij de misdaden van het naziregime, dan
  uit zijn verklaringen op de zitting in Jeruzalem blijkt.
  Op dat punt hebben de openbaar aanklager Hausner en
  de Rechtbank Jeruzalem gelijk gekregen met hun
  analyses van Eichmanns houding tegenover zijn misdaden. Dat is een belangrijke reden om ook de standpunten en oordelen van aanklagers en rechters te betrekken
  in het criminologische onderzoek naar het daderperspectief bij internationale misdrijven.
   Eichmann was niet het prototype van de gezagsgetrouwe burger en hij voldeed daarom ook niet aan de belangrijkste kenmerken van het Obedience Paradigm. In werkelijkheid waren Eichmann en vergelijkbare daders radicale revolutionairen die de bestaande morele, politieke
  en juridische orde omver wilden werpen en wilden vervangen door een totalitair systeem. Daarin zijn zij in
  nazi-Duitsland ook geslaagd en dat heeft extreme misdaden tot gevolg gehad.27 Dat zou aanleiding kunnen
  zijn om veel meer historisch en criminologisch onderzoek te doen naar de ideologische motieven van deze
  daders.28
  Het bestrijden van radicale ideologieën zou een belangrijke strategie kunnen zijn ter voorkoming van internationale misdrijven, hoewel een combinatie met maatregelen op basis van het gehoorzaamheidsparadigma niet
  moet worden uitgesloten. De ergste misdrijven worden
  medegepleegd door mensen die zich inderdaad uit
  gehoorzaamheid onderwerpen aan radicale ideologieën.
  26.
  27.
  28.
  Augustine Brannigan, Beyond the Banality of Evil, Oxford: Oxford University Press 2013, p. 85.
  Zie hierover hoofdstuk 11 van Het menselijke kwaad.
  Zie hierover Jonathan Leader Maynard, ‘Studying Perpetrator Ideologies
  in Atrocity Crimes’, in: Barbora Holá, Alette Smeulers & Maartje Weerdensteijn (red.), Perpetrators of International Crimes. Theories,
  Methods and Evidence, Oxford: Oxford University Press 2019, p. 175
  e.v. en Wolfgang Bialas & Lothar Fritze (red.), Nazi Ideology and Ethics,
  Cambridge: Cambridge Scholars Publishing 2014.
   doi: 10.5553/Bsb/266669012020001002004
  
  Dit artikel uit Boom Strafblad is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Vrije Universiteit 180209
  
  Bij de berechting van deze mensen moet daarom worden
  benadrukt dat gehoorzaamheid geen verontschuldiging
  is voor betrokkenheid bij misdrijven tegen de menselijkheid en genocide.29 Ook het feit dat mensen zich moeten
  onderwerpen aan radicale ideologieën is geen geldig
  excuus voor hun betrokkenheid. Bovendien moeten
  deze ideologieën eerst worden bedacht en geïmplementeerd, voordat gezagsgetrouwe burgers zich eraan
  kunnen onderwerpen. Ook radicale revolutionairen
  kunnen zich niet beroepen op gehoorzaamheid aan het
  regime dat ze zelf hebben gecreëerd nadat ze de democratische rechtsstaat hebben vernietigd.
  99
  
  29.
  Zie art. 33 lid 2 van het Statuut van Rome inzake het Internationaal
  Strafhof.
  doi: 10.5553/Bsb/266669012020001002004
  
  BSb 2020 | nr. 2.
  