text: Riemer Roukema
  
  Geheime geschriften in het vroege
  christendom
  Naast de breed overgeleverde geschriften van het Nieuwe
  Testament en andere oudkerkelijke literatuur bestaan er
  ook werken die door hun auteurs als ‘verborgen’ ofwel
  ‘geheim’ of ‘apocrief ’ werden genoemd. Die zijn vooral
  – dus niet uitsluitend – bekend geworden dankzij de
  vondst, eind 1945, van gnostische manuscripten in de
  omgeving van Nag Hammadi in Egypte. Dit artikel
  introduceert enkele van deze geschriften en gaat in op de
  vraag in hoeverre hierin betrouwbare geheime tradities
  over Jezus en zijn eerste leerlingen te vinden zijn.
  De vroegchristelijke literatuur kan op allerlei manieren worden ingedeeld.
  Men denke bijvoorbeeld aan de verschillende literaire genres zoals brieven,
  traktaten, preken, evangeliën en visionaire openbaringen; of aan de identiteit
  van de auteurs, zoals christenen van joodse of niet-joodse afkomst, of van
  gnostische groeperingen als de Valentinianen en de zogenoemde Sethianen.
  Over de mogelijke categoriseringen bestaan heel verschillende opvattingen.
  Soms is bijvoorbeeld ontkend dat de zogenoemde gnostici christenen
  zijn, zelfs al was Christus voor hen belangrijk, op hun eigen manier. Zo
  is een brief van de Valentiniaanse gnosticus Ptolemaeus, die daarin een
  christelijk verstaan van de oudtestamentische wet van Mozes voorstelt, in
  de gezaghebbende Franse serie Sources Chrétiennes uitgegeven en vertaald
  onder de vermelding ‘Série annexe de textes non chrétiens’.1 De gedachte
  hierachter was, dat alleen auteurs die stonden in de traditie van wat later de
  kerkelijke orthodoxie werd christen waren, zodat anderen die naar Christus
  verwezen als onchristelijke ketters beschouwd moesten worden.
   Deze bijdrage is gewijd aan een categorie van vroegchristelijke geschriften
  die door hun auteurs of samenstellers expliciet worden gepresenteerd als
  
  415
  
  221 sub rosa (werkbestand) .indd 415
  
  4-12-2019 13:55:33
  
  Roukema
  
  ‘geheim’ ofwel ‘verborgen’; apókryphos in het Grieks, apocrief dus. Nu
  geeft Van Dale’s Groot woordenboek van de Nederlandse taal van 2015
  onder het lemma ‘apocrief ’ twee betekenissen: 1. ‘door de kerk niet als
  gezaghebbend erkend’, als tegenstelling van ‘canoniek’, ofwel ‘Bijbelboeken
  die niet tot de canon gerekend worden’, en 2. ‘niet authentiek’, in de zin van
  ‘ongeloofwaardig, onaannemelijk’. In dit artikel gebruik ik de term ‘apocrief ’
  niet in deze tweede betekenis, en ook niet geheel volgens de eerste definitie.
   De geschriften die ik ga bespreken worden namelijk doorgaans in de tweede
  eeuw of in het begin van de derde eeuw gedateerd, en toen was er nog geen
  nauwomschreven kerkelijke canon van gezaghebbende vroegchristelijke
  geschriften. Weliswaar tekenden in die tijd de contouren van zo’n canon – het
  latere Nieuwe Testament dus – zich al wel af, maar omdat een redelijk breed
  geaccepteerde nieuwtestamentische canon nog niet formeel was vastgesteld,
  is de tegenstelling ‘apocrief versus canoniek’ dan nog niet aan de orde.2 Wel
  is voor die periode de tegenstelling ‘apocrief versus in de kerk gezaghebbend’
  relevant, al erken ik direct dat de term ‘kerk’ dan ook gedefinieerd moet
  worden. Voor het te bestuderen tijdvak versta ik daaronder het netwerk
  van gemeenschappen en hun leiders die, met al hun onderlinge verschillen,
  uitgingen van de ‘regel van het geloof ’ in God als de Schepper van de wereld,
  in zijn zoon die mens geworden is en Jezus Christus is genoemd, die voor
  de verlossing van de mensheid is gestorven en uit de dood opgestaan, en in
  de heilige Geest.3
  Als een vroegchristelijke auteur of samensteller zijn geschrift expliciet
  apocrief ofwel ‘geheim’ noemde, dan deed hij dat om het te onderscheiden
  van andere geschriften die niet geheim waren en in het toenmalige netwerk
  van de kerk gezag hadden gekregen. Die andere geschriften waren onder
  meer de evangeliën die werden toegeschreven aan Marcus, Matteüs, Lucas
  en Johannes, de Handelingen der apostelen, brieven van of op naam van
  Paulus en andere brieven op naam van Jacobus, Petrus en Johannes. Later
  zijn deze alle opgenomen in het Nieuwe Testament, samen met nog andere
  brieven zoals die aan de Hebreeën, een brief op naam van Judas, en een
  Openbaring aan of van Johannes; maar het zou anachronistisch zijn de
  apocriefe geschriften van de tweede en begin derde eeuw al tegenover de
  nieuwtestamentische canon te stellen.  Het Evangelie van Thomas
  Dat het Evangelie van Thomas op naam van deze leerling van Jezus staat,
  betekent niet dat het ook echt door hem is geschreven of samengesteld.6
  Het bevat 114 spreuken en korte gesprekken waarin Jezus aan het woord is.
  Sommige spreuken wijken slechts weinig af van de versies die in de eerste
  drie nieuwtestamentische evangeliën staan. Zo geheim waren althans die
  spreuken dus niet, ondanks de aankondiging in het opschrift: ‘Dit zijn de
  verborgen woorden die Jezus de Levende heeft gesproken en die Didymus
  Judas Thomas heeft opgeschreven.’ Voor ‘verborgen’ staat er het Koptische
  woord ethêp, dat hoogstwaarschijnlijk een vertaling is van de Griekse
  term apókryphoi. Volgens dit evangelie (13) heeft alleen Thomas Jezus
  echt begrepen, anders dan diens andere leerlingen. De collectie begint met
  de belofte dat wie de uitleg van deze woorden vindt, niet zal sterven. Dit
  betekent dat zo iemand in geestelijke zin het ware leven zal vinden. Daarop
  volgt Jezus’ aansporing dat de lezer niet moet ophouden te zoeken (d.w.z.
  naar die uitleg, ofwel de diepere betekenis van dit evangelie) totdat hij vindt.
  Jezus onthult dat het Koninkrijk (nl. van God) niet alleen iets uiterlijks is dat
  buiten zijn volgelingen te vinden zou zijn, maar dat het zich in hun binnenste
  bevindt, en dat ze in dat opzicht tot zelfkennis moeten komen (1-3). Te
  
  417
  
  221 sub rosa (werkbestand) .indd 417
  
  4-12-2019 13:55:33
  
  Roukema
  
  midden van de spreuken die sterk verwant zijn met Jezus’ onderricht in de
  nieuwtestamentische evangeliën vallen de passages die hiervan afwijken het
  meest op. Daarin leren Jezus’ leerlingen dat zij uit het (goddelijke) licht, ofwel
  het Koninkrijk, afkomstig zijn en dat ze ertoe bestemd zijn daarnaar terug
  te keren. Daartoe zijn ze uitverkoren door God, de Levende Vader (49-50).
   Om dat Koninkrijk te bereiken en het tijdens het leven op aarde al in zichzelf
  te ontdekken, dienen ze afstand te nemen van de wereld (27). Een andere
  voorwaarde is dat ze het mannelijke en het vrouwelijke in zichzelf verenigen
  (22). Dit brengt met zich mee dat zij ‘één’ of ‘eenlingen’ worden (4, 16, 23,
  49, 75, 106), ofwel celibatair leven.
   Terwijl de aansporing tot zelfkennis breed in de Griekse wereld voorkwam,
  is het ideaal om innerlijk één te worden specifiek Platonisch. Dat de zielen
  uit het licht afkomstig zijn, is eveneens bij Plato te vinden.7 Aan het eind van
  dit evangelie zegt Jezus dat hij zijn leerlinge Maria (Magdalena) mannelijk
  zal maken zodat ook zij een levende geest wordt.8 Hij besluit: ‘Want iedere
  vrouw die zich mannelijk maakt zal het Koninkrijk der hemelen binnengaan’
  (114). Hiermee lijkt hij mannen voor te trekken, maar in feite sluit deze
  spreuk aan bij de destijds gangbare associatie van het mannelijke met het
  geestelijke, en het vrouwelijke met het fysieke en aardse. Bovendien wordt
  – zoals hierboven al bleek – van mannen verwacht dat zij op hun beurt het
  vrouwelijke in zichzelf integreren.9
  
  Het Boek van Thomas
  Veel minder bekend dan het Evangelie van Thomas is het Boek van Thomas
  dat eveneens in de collectie van Nag Hammadi staat. Volgens het opschrift
  bevat het de ‘verborgen (ethêp) woorden’ die de Verlosser – Jezus – sprak tot
  Judas Thomas en die door Mathaias zijn opgetekend;10 deze informatie zal
  echter niet echt op deze personen teruggaan. Het boek is gesitueerd na Jezus’
  opstanding uit de dood en voordat hij in de hemel werd opgenomen. Jezus
  noemt Thomas zijn tweelingbroer (in het Hebreeuws en Aramees betekent
  deze naam ‘tweeling’) en zegt hem dat hij kennis, inclusief zelfkennis heeft
  verworven. Jezus keert zich scherp tegen allen die verlangen naar seks. Hij
  houdt Thomas voor dat wie de waarheid zoekt, op vleugels wegvliegt van die
  verterende hartstocht. Hij kondigt aan dat, wanneer Thomas dit onderricht
  gaat uitdragen en mensen het dan versmaden, zij zullen worden overgeleverd
  aan de Heerser van deze wereld, die hen in de Tartarus zal werpen. Jezus
  spreekt elf verwensingen uit over hen die in hun dwaling geheel op hun eigen
  
  418
  
  221 sub rosa (werkbestand) .indd 418
  
  4-12-2019 13:55:33
  
  Geheime geschriften in het vroege christendom
  
  lichaam zijn gericht en drie zaligsprekingen over hen die de verzoekingen
  weerstaan en daarom door anderen worden bespot en verdrukt.
   Ook volgens dit Boek van Thomas behelsde de geheime leer van Jezus dus
  een consequent celibatair leven en zelfs een afkeer van seks. Met de ‘Heerser
  van deze wereld’ is de God bedoeld die volgens het Oude Testament de wereld
  heeft geschapen. Hij krijgt hier duivelse trekken.11
  
  Het Geheime boek van Jacobus
  Ook het Geheime boek van Jacobus is te vinden in de handschriften van
  Nag Hammadi.12 In de Koptische tekst wordt dit geschrift aangeduid met
  het Griekse leenwoord apokryphon. Het Koptisch bevat zeer veel Griekse
  leenwoorden, dus het gebruik van een Griekse term is niet vreemd.
  Ongetwijfeld was dit woord apokryphon ook in het Griekse origineel te
  vinden. De auteur stelt zich voor als Jacobus, met wie hoogstwaarschijnlijk de
  broer van Jezus is bedoeld die de leiding over de eerste christelijke gemeente
  te Jeruzalem kreeg.13 Geleerden nemen echter niet aan dat deze Jacobus echt
  de auteur van dit geschrift is.
   Jacobus beschrijft dat Jezus, de Verlosser, 550 dagen na zijn opstanding
  uit de dood aan zijn twaalf leerlingen verscheen en toen Jacobus en Petrus
  apart nam om hen in te wijden in zijn onderricht. Opmerkelijk is dat Jezus
  hun zegt dat alleen degenen die geloven in zijn kruis verlost zullen worden,
  en dat het Koninkrijk van God aan zulke gelovigen toekomt. Die nadruk
  op het geloof in Jezus Christus als de gekruisigde Verlosser komt in andere
  gnostische geschriften amper voor, en soms wordt daarin zelfs nadrukkelijk
  ontkend dat hij, als hemelse gestalte, echt gekruisigd is. In dit werk op naam
  van Jacobus zegt Jezus: ‘Denk aan mijn kruis en aan mijn dood, en jullie
  zullen leven.’ Zijn onderricht typeert Jezus met vier termen: geloof, liefde en
  daden, waaruit het leven voortkomt; met dat leven is het ware, verloste leven
  bedoeld. Even daarna zegt Jezus bovendien dat zij het hemelse Koninkrijk
  alleen kunnen vinden door kennis; hiervoor gebruikt de Koptische tekst het
  Griekse leenwoord gnôsis. De inhoud van die gnôsis wordt niet toegelicht,
  maar we mogen aannemen dat die is te vinden in de woorden van Jezus die
  in dit geschrift zijn opgetekend. Na diverse verwensingen van wie niet in
  hem hebben geloofd en zaligsprekingen tot hen die hem wel echt hebben
  leren kennen, ging de hemel open en werd Jezus daarin opgenomen. Daar
  bekleedde hij zich met een hemels lichaam. Tot slot stuurde Jacobus de
  apostelen elk naar een eigen plaats (om daar Jezus’ boodschap bekend te
  
  419
  
  221 sub rosa (werkbestand) .indd 419
  
  4-12-2019 13:55:33
  
  Roukema
  
  maken) en ging hij zelf naar Jeruzalem.
   Het Geheime boek van Johannes
  Het Geheime boek van Johannes is in vier Koptische handschriften bewaard
  gebleven, waarvan drie voorkomen in de collectie van Nag Hammadi en
  één in de Berlijnse Gnostische Codex. Het is op naam van Jezus’ leerling
  Johannes overgeleverd in een kortere en een langere versie;14 niemand neemt
  echter aan dat dit werk echt van hem stamt.15 In het onderschrift van de vier
  manuscripten wordt ook dit geschrift apokryphon genoemd. Johannes vertelt
  hierin hoe hij, na Jezus’ terugkeer naar zijn oorsprong, een visioen kreeg van
  de bovenhemelse Vader, Moeder en Zoon. Een man – Christus – verklaart wie
  zij zijn, hoewel de Vader in wezen onkenbaar is. Ook andere bovenhemelse
  machten worden voorgesteld, onder wie Sophia, die eigenmachtig en tot
  haar latere verdriet het gedrocht Jaldabaoth voortbracht. Met de heersers en
  engelen die uit hem voortkwamen schiep deze de wereld, ook de mens, Adam,
  maar diens ‘psychische lichaam’ was aanvankelijk levenloos. Jaldabaoth blies
  hem toen de geest in die hij van zijn moeder Sophia had ontvangen, en zo
  werd de mens een ‘lichtwezen’ dat een groter inzicht had dan de scheppende
  machten. Uit jaloezie wierpen zij hem daarom uit hun hemelsfeer op aarde,
  waar hij een materieel, sterfelijk lichaam ontving. In het paradijs zette de
  Verlosser – Christus – hem aan tot het eten van de boom van kennis van goed
  en kwaad, hetgeen de toorn van Jaldabaoth opriep. Hij wilde het inzicht, dat
  in Adam schuilging, tijdens diens slaap uit hem verwijderen, maar toen dat
  gebeurd was herkende Adam het als het Leven (Zôê, de Griekse vertaling
  van de Hebreeuwse naam Eva). Jaldabaoth vervloekte daarop de aarde en
  verwekte bij Eva de zonen Eloim en Jawe (twee Hebreeuwse namen van God
  in het Oude Testament), alias Kaïn en Abel. Adam verwekte bij Eva hun
  zoon Seth, ‘het beeld van de zoon van de mens’. Seth is het prototype van de
  gnostici, die op de wereld zijn om de verlossing van de mensen te dienen
  door hun met de ware gnôsis bekend te maken.16 Toen Christus, na nog
  andere uiteenzettingen, uit Johannes’ ogen verdween, vertelde deze hiervan
  aan zijn medeleerlingen.
   Dit visioen bevat een kritische gnostische hervertelling van de eerste
  vier hoofdstukken van het Bijbelboek Genesis. Hiermee distantieerde de
  auteur zich van de ‘kerk’, de christelijke hoofdstroom van zijn tijd, die deze
  hoofdstukken heel anders verklaarde. Vooral de gnostische visie dat de
  Schepper van de wereld een lagere godheid was, die was voortgekomen uit
  
  420
  
  221 sub rosa (werkbestand) .indd 420
  
  4-12-2019 13:55:33
  
  Geheime geschriften in het vroege christendom
  
  een eigenwijze daad van Sophia en die geen benul van de ware Vader had,
  impliceerde een scherpe afwijzing van het geloof in God de Schepper, dat
  in de kerk werd aangehangen.
  Het Evangelie van Judas
  Het Evangelie van Judas staat, helaas sterk gehavend, in een Koptisch
  handschrift, Codex Tchacos genaamd, met drie andere gnostische
  geschriften.17 Het begin van het opschrift luidt: ‘Het verborgen (ethêp)
  verslag van het oordeel waarover Jezus met Judas Iskariot sprak.’18 Wat
  volgt, speelt zich kort voor Jezus’ laatste viering van het joodse Paasfeest af.
  Jezus bespot zijn leerlingen omdat zij de verkeerde God vereren en denken
  Jezus te kennen. Judas zou echter als enige hebben begrepen waar Jezus
  vandaan kwam en wie hij was. Het onbegrip tussen Jezus’ twaalf leerlingen
  en hun meester komt herhaaldelijk in dit geschrift terug, en Judas steekt als
  dertiende gunstig bij hen af. Toch is Jezus ook kritisch over Judas, omdat hij
  zich door zijn ster zou hebben laten misleiden. Na allerlei onderricht van
  Jezus dat verwant is met het Geheime Boek van Johannes verdwijnt Jezus
  (in zijn geestelijke gestalte) tenslotte in een lichtwolk, en levert Judas Jezus
  als aardse gestalte uit aan de joodse Schriftgeleerden, die hem hiervoor
  betalen. Hiervan had Jezus gezegd dat Judas de mens die hem droeg (d.w.z.
   Jezus’ lichaam) zou offeren, kennelijk aan de joodse god Saklas, wiens naam
  ‘dwaas’ betekent. Hiermee eindigt dit ‘verborgen verslag’, waarin ook Judas
  er uiteindelijk niet gunstig op staat.
  Het fragmentarisch overgeleverde verhaal is een kritisch-alternatieve
  versie van hetgeen in de oudere kerkelijke evangeliën staat, namelijk dat
  Judas, een van Jezus’ twaalf leerlingen, zijn meester uitlevert aan de joodse
  religieuze leiders die hem wilden laten ombrengen.19 Blijkens allerlei
  zinspelingen op die weergave van Jezus’ leven en laatste dagen ging de auteur
  – stellig niet de historische Judas – ervan uit dat zijn lezers de verhalen van
  de andere evangeliën al kenden. Het was echter zijn bedoeling daar een
  geheel andere, geheime versie tegenover te stellen. Met de verkeerde God
  die Jezus’ twaalf leerlingen vereerden is de God bedoeld in wie de kerk van
  die tijd geloofde, evenals de joden.
   421
  
  221 sub rosa (werkbestand) .indd 421
  
  4-12-2019 13:55:33
  
  Roukema
  
  Gnostiek
  Aan de vijf ‘geheime’ vroegchristelijke geschriften die ik heb behandeld
  zouden nog tal van andere werken kunnen worden toegevoegd, die
  weliswaar niet expliciet een term als ‘apocrief ’ of ‘verborgen’ in het opschrift
  of onderschrift hebben staan, maar die dezelfde geest ademen. Dat zulke
  geschriften veelal gnostisch worden genoemd, is een moderne aanduiding,
  al werd die term in de late oudheid door enkele groepen wel gebruikt.20 Met
  ‘gnostisch’ bedoelt men doorgaans de visie dat de mens verlost wordt door
  de kennis (gnôsis) dat ieder mens in principe een goddelijk deeltje in zichzelf
  heeft dat uit de bovenhemelse sfeer afkomstig is en ertoe bestemd is daarnaar
  terug te keren. Voorts dient men in te zien dat deze wereld is geschapen
  door een lagere godheid en zijn machten, van wie ook het vergankelijke
  menselijk lichaam afkomstig is. Gnostici die zich oriënteren op Jezus Christus
  als Verlosser menen dat hij stamt van de ware Vader in de bovenhemelse
  sfeer, en dat hij op aarde aan zijn leerlingen, of aan enkelen van hen, de
  kennis heeft geopenbaard die nodig is om van de materiële wereld verlost
  te worden en na de dood van het lichaam naar de Vader op te stijgen. Zulke
  gnostici meenden dat dit inzicht in de hoofdstroom van het christendom
  – de ‘kerk’ – onbekend was. Om hun eigen inzichten onder groepsgenoten
  en belangstellenden te delen schreven of redigeerden gnostische leraren
  geschriften zoals die welke hierboven kort zijn geïntroduceerd. Sommige
  hiervan zijn ook bekend geworden bij christenen van de hoofdstroom, en
  in de regel wezen zij die integraal af. Soms werden losse spreuken van Jezus
  die in het Evangelie van Thomas stonden echter wel geciteerd als van Jezus
  afkomstig. Sommigen betwijfelen trouwens of dit Evangelie een gnostische
  boodschap (in de bovengenoemde betekenis) bevat;21 de zinspelingen daarop
  zijn inderdaad niet in alle opzichten volkomen duidelijk.
   Overigens zijn er behalve de gnostische apocriefe geschriften nog
  tientallen andere vroegchristelijke evangeliën, handelingen van apostelen,
  brieven en openbaringen die geen duidelijk gnostisch karakter hebben en
  door hun auteurs ook niet ‘verborgen’ of ‘geheim’ werden genoemd, maar
  die door de latere kerk als ‘apocrief ’ werden aangeduid. Dat betekende dat
  ze door bisschoppen niet als gezaghebbend werden beschouwd en niet in
  de kerk mochten worden gelezen. Dat kerkelijke gelovigen hiervoor toch
  belangstelling hadden, is een andere zaak. Een voorbeeld hiervan is het
  Protevangelie van Jacobus, dat handelt over de geboorte van Maria en van
  Jezus.22
  
  422
  
  221 sub rosa (werkbestand) .indd 422
  
  4-12-2019 13:55:33
  
  Geheime geschriften in het vroege christendom
  
  Evaluatie
  De vraag is nu hoe de gnostische ‘verborgen’ werken zich verhouden tot de
  geschriften die destijds wel door de kerk werden geaccepteerd. Zou het zo
  kunnen zijn dat de gnostisch-apocriefe geschriften oude tradities bevatten
  die historisch gezien een beter beeld van Jezus en zijn eerste leerlingen geven
  dan de evangeliën en de Handelingen der apostelen en brieven die in de
  kerk gezag kregen? Deze vraag wordt wel eens bevestigend beantwoord. In
  Nederland heeft bijvoorbeeld de historicus Jacob Slavenburg deze opvatting
  in allerlei sterk aanvechtbare publicaties verdedigd. Zo schrijft hij dat ‘het
  christendom in zijn zuiverste essentie puur gnostisch [is]. Jezus bracht de
  onvervalste gnosis aan zijn leerlingen. Dat is duidelijk op te maken uit de
  wonderlijke geschriften die uit de kruik [met de boeken van Nag Hammadi]
  tevoorschijn kwamen.’ Slavenburg noemt dan onder meer het Evangelie van
  Thomas en het Geheime boek van Jacobus.23 Daarmee correspondeert dat
  hij en zijn collega Willem Glaudemans alle Nag Hammadi geschriften ‘in de
  eerste twee eeuwen van onze jaartelling’ dateren.24 Als deze dateringen juist
  zouden zijn, dan zouden veel van de ‘geheime’ gnostische overleveringen over
  Jezus even oud zijn als de tradities in de nieuwtestamentische evangeliën,
  en zouden zij eventueel aanspraak kunnen maken op een gelijke of grotere
  historische betrouwbaarheid. Een boek dat internationaal sterk aan de
  verspreiding van deze visie heeft bijgedragen, is de roman van Dan Brown,
  The Da Vinci Code, van 2003. Brown laat daarin het fictieve karakter Sir Leigh
  Teabing allerlei kennis over deze materie debiteren die door veel argeloze
  lezers als de historische waarheid is opgevat.  Gangbaarder en naar veler inzicht meer verantwoord is het echter de
  meeste geschriften van het Nieuwe Testament in de laatste vier decennia van
  de eerste eeuw te dateren en de meeste geheime gnostische geschriften in
  de tweede en derde eeuw.27 Wel is het aannemelijk dat de vroegste vormen
  van christelijke gnostiek reeds omstreeks het jaar 100 zijn ontstaan.28 Ook
  
  423
  
  221 sub rosa (werkbestand) .indd 423
  
  4-12-2019 13:55:33
  
  Roukema
  
  is het goed mogelijk dat enkele spreuken uit het Evangelie van Thomas een
  oude versie weergeven die in een meer uitgewerkte, dus secundaire vorm in
  de nieuwtestamentische evangeliën staat, en dat andere spreuken die niet in
  de nieuwtestamentische evangeliën staan, wel van Jezus afkomstig zijn. Een
  voorbeeld hiervan is spreuk 98 in het Evangelie van Thomas:
  Jezus zei: Het koninkrijk van de Vader lijkt op een man die een machthebber
  wil doden. Thuis trok hij zijn zwaard en stak het in de muur, om te weten of
  zijn hand sterk genoeg was. Toen vermoordde hij de machthebber.29
  
  In het algemeen wordt echter door historici en nieuwtestamentici erkend
  dat de meest betrouwbare bronnen over Jezus en het vroegste christendom
  te vinden zijn in het Nieuwe Testament, omdat die geschriften ouder zijn
  en omdat ze een breder scala van Jezus’ uitspraken, gesprekken en daden
  beschrijven dan de ‘geheime’ geschriften. In de nieuwtestamentische
  evangeliën wordt wel eens verwezen naar ‘geheim’ onderricht van Jezus, maar
  het zou onverantwoord zijn zulke verwijzingen in te kleuren met de latere
  geheim genoemde geschriften; de inhoud van dat ‘geheime’ onderricht van
  Jezus is eenvoudigweg elders in de Bijbelse evangeliën te vinden.30
  Vanzelfsprekend dienen de nieuwtestamentische evangeliën echter
  kritisch te worden bestudeerd, want niet alles wat daarin staat is echt zo
  gebeurd en gezegd. In veel gevallen is het meer legendarische, later ontstane
  materiaal te herkennen dankzij kritische vergelijking van de onderling
  afwijkende versies. Die analyse is een vak apart.31
  Latere, als ‘geheim’ gepresenteerde geschriften kunnen enkele oude
  tradities bevatten, maar niet meer dan dat. Wel geven die andere, ‘verborgen’
  werken een fascinerend getuigenis van de heel verschillende stromingen
  waarin het christendom al vroeg is uitgewaaierd.
   _______________________
  
  Noten
  1. Sources Chrétiennes: Christelijke Bronnen. Série annexe de textes non chrétiens:
  nevenserie van niet-christelijke teksten. Zie Ptolémée, Lettre à Flora: analyse, texte
  critique, traduction, commentaire et index grec ed. & trans. Gilles Quispel. Sources
  Chrétiennes 24bis (Paris: Cerf, 1966).
  2. Zie hiervoor onder meer Riemer Roukema, “La tradition apostolique et le canon
  
  424
  
  221 sub rosa (werkbestand) .indd 424
  
  4-12-2019 13:55:33
  
  Geheime geschriften in het vroege christendom
  du Nouveau Testament,” in The Apostolic Age in Patristic Thought, ed. A. Hilhorst
  (Leiden: Brill, 2004), 86, 103.
  3. Zie voor een van de overgeleverde versies van deze ‘regel van het geloof ’ (regula
  fidei) Riemer Roukema, Jezus, de gnosis en het dogma (Zoetermeer: Meinema,
  2007), 227-228. Later is deze ‘regel’ vastgelegd in de ‘Apostolische Geloofsbelijdenis’
  (https://www.protestantsekerk.nl/data/import/889df9bf21ac44437bee298296ef3212.
  pdf; geraadpleegd 26 januari 2019).
  4. Zie bijv. Lee Martin McDonald, “Lists and catalogues of New Testament collections,” in
  The canon debate, 2nd edition, ed. Lee Martin McDonald, James A. Sanders (Peabody,
  Mass.: Hendrickson, 2004), 591-597.
  5. Een goede Engelse vertaling van de collectie van Nag Hammadi en van diverse
  andere gnostische werken is getiteld The Nag Hammadi Scriptures, ed. Marvin Meyer
  (New York: HarperCollins, 2007). Van diverse vroeg-gnostische geschriften zijn her
  en der Nederlandse vertalingen gepubliceerd (zie volgende voetnoten), maar een
  verantwoorde Nederlandse vertaling van alle bekende vroeg-gnostische werken in één
  band bestaat niet. De uitgave De Nag Hammadi-geschriften: een integrale vertaling
  van alle teksten uit de Nag Hammadi Codices en de Berlijnse Codex, volledig herziene
  en geactualiseerde editie, trans. Jacob Slavenburg, Willem Glaudemans (Deventer:
  Ankh-Hermes, 2004) is gemaakt op grond van bestaande moderne vertalingen en
  niet uit het Koptisch. Ondanks de assistentie van een koptologe zijn hierbij veel fouten
  gemaakt. Zie mijn recensie: Riemer Roukema, “Alternatief vroeg christendom,” in
  Centraal Weekblad, 14 januari 2005, 11, ook op https://www.riemerroukema.nl/
  downloads/RiemerRoukema-0209.pdf.
   6. Nederlandse vertalingen onder meer in: Het evangelie van Thomas: ingeleid en
  vertaald, met de Koptische en Griekse teksten, ed. & trans. Riemer Roukema
  (Zoetermeer: Meinema, 2005); Gerard Luttikhuizen, De evangeliën van Thomas,
  Maria Magdalena en Judas: ingeleid, vertaald en toegelicht (Almere: Parthenon,
  2018), 42-72. In het Nieuwe Testament komt Thomas onder meer voor in Matteüs
  10:3; Johannes 11:16; 14:5; 20:24-28; 21:2; Handelingen 1:13.
  7. Bijv. Plato, Phaedrus 249C-250C; Symposium 189E-193E.
  8. Zie over haar Lucas 8:2; Matteüs 27:56, 61; 28:1; Johannes 20:1-18; Evangelie van
  Maria.
  9. Luttikhuizen, De evangeliën van Thomas, Maria Magdalena en Judas, 101.
  10. Ingeleid door John D. Turner, vertaald door Marvin Meyer, “The Book of Thomas,” in
  The Nag Hammadi Scriptures, ed. Meyer, 235-245. Een andere inleiding in Birger A.
  Pearson, Ancient Gnosticism: traditions and literature (Minneapolis: Fortress, 2007),
  268-272. Met Mathaias zal Jezus’ leerling Matthaios ofwel Matteüs bedoeld zijn; zie
  voor hem Matteüs 9:9; 10:3.
  11. Vgl. Johannes 12:31; 14:30; 16:11.
  12. Ingeleid door Madeleine Scopello, vertaald door Marvin Meyer, “The Secret Book of
  James,” in The Nag Hammadi Scriptures, ed. Meyer, 19-30. Zie ook Pearson, Ancient
  Gnosticism, 218-221.
  13. Matteüs 13:55; Galaten 1:18-19; 2:9-12; Handelingen 15:13-21; Evangelie van Thomas
  12.
  425
  
  221 sub rosa (werkbestand) .indd 425
  
  4-12-2019 13:55:33
  
  Roukema
  14. Ingeleid en vertaald door Roelof van den Broek, Gnosis in de oudheid: Nag
  Hammadi in context (Amsterdam: In de Pelikaan, 2010), 247-303. Zie ook Gerard P.
  Luttikhuizen, Gnostic Revisions of Genesis Stories and Early Jesus Traditions (Leiden:
  Brill, 2006), 1-116.
  15. Voor deze Johannes zie bijv. Matteüs 4:21; 10:2; 17:1; Marcus 13:3.
  16. Van den Broek, Gnosis in de oudheid, 267.
   17. Ingeleid, vertaald en toegelicht door Luttikhuizen, De evangeliën van Thomas, Maria
  Magdalena en Judas, 131-199. Zie ook Jacques van der Vliet, Het Evangelie van Judas:
  verrader of bevrijder? (Utrecht: Servire, 2006).
  18. Vertaling Luttikhuizen.
  19. Matteüs 10:4; 26:47-56; 27:1-10; Johannes 6:70-71; 13:2, 18-30; 18:1-3; Handelingen
  1:15-20.
  20. Uitgebreider over de gnostiek: Riemer Roukema, Gnosis en geloof in het vroege
  christendom: een inleiding tot de gnostiek, 2de druk (Zoetermeer: Meinema, 2004);
  G.P. Luttikhuizen, De veelvormigheid van het vroegste christendom (Eindhoven:
  Damon, 2005); Van den Broek, Gnosis in de oudheid.
  21. Zo bijv. Luttikhuizen, De evangeliën van Thomas, Maria Magdalena en Judas, 39.
  22. Zie hiervoor de collecties De apocriefen van het Nieuwe Testament: buitenbijbelse
  evangeliën, handelingen, brieven en openbaringen, trans. A.F.J. Klijn (Kampen: Ten
  Have, 2006); The apocryphal New Testament: a collection of apocryphal Christian
  literature in an English translation, trans. J.K. Elliott (Oxford: Clarendon, 1993); New
  Testament apocrypha: more noncanonical scriptures, Vol. I, ed. Tony Burke, Brent
  Landau (Grand Rapids, Mich.: Eerdmans, 2016).
  23. Jacob Slavenburg, Een ander testament: Onbekende geschriften over het leven van
  Jezus en zijn geheime leringen (Deventer: Ankh-Hermes, 1991), 69. Dezelfde tendens
  in idem, Valsheid in geschrifte: de verborgen agenda van bijbelschrijvers (Zutphen:
  Walburg Pers, 2005), 59-166; De Nag Hammadi-geschriften, trans. Slavenburg,
  Glaudemans, 39; soortgelijk ook Fenny Kruize, Goddelijke vrijheid: een heilzame
  weg (Deventer: Ankh-Hermes, 2008), 76.
  24. De Nag Hammadi-geschriften, trans. Slavenburg, Glaudemans, 19.
  25. Dan Brown, The Da Vinci Code (London: Corgi Books, 2004), 317.
  26. Brown, The Da Vinci Code, 331.
   27. Zie bijv. de seculiere nieuwtestamenticus Bart D. Ehrman, The New Testament: a
  historical introduction to the early Christian writings (New York, Oxford: Oxford
  University Press, 2008), 90, 119, 139, 183, waar hij de nieuwtestamentische evangeliën
  dateert tussen 65 en 95, hetgeen breed wordt gedeeld. Voor de in dit artikel behandelde
  ‘geheime’ geschriften zie Pearson, Ancient Gnosticism; het Evangelie van Thomas
  dateert hij omstreeks 140 (p. 267); het Boek van Thomas omstreeks 200 (p. 272); het
  Geheime boek van Jacobus tusen 150 en 200 (p. 221); geschriften zoals het Geheime
  boek van Johannes in de tweede eeuw (p. 132; zijn hypothese van een oudere joodse,
  niet-christelijke oorsprong zou ik echter niet beamen); het Evangelie van Judas
  omstreeks 150 (p. 97).
  28. Voor oude tradities over Simon de Tovenaar en Satornilus zie Roukema, Gnosis en
  geloof in het vroege christendom, 24-34; 45-49; Pearson, Ancient Gnosticism, 26-33;
  
  426
  
  221 sub rosa (werkbestand) .indd 426
  
  4-12-2019 13:55:33
  
  Geheime geschriften in het vroege christendom
  34-35.
  29. Vertaling Roukema. Vgl. ook Luttikhuizen, De veelvormigheid van het vroegste
  Christendom, 55-56.
  30. Bijv. Marcus 4:10-11; zie Riemer Roukema, Jezus, de gnosis en het dogma (Zoetermeer:
  Meinema, 2007), 178-193.
  31. Zie bijv. Ian Boxall, SCM studyguide to New Testament interpretation (Norwich:
  SCM, 2007); The Blackwell companion to the New Testament, ed. David E. Aune
  (Chichester: Blackwell, 2010).
  427
  
  221 sub rosa (werkbestand) .indd 427
  
  4-12-2019 13:55:33.
  