text: Toponymische Verschijnselen
  geografisch bewerkt
  door Dr. JAN LINDEMANS.
  De namen van het grasland.
  Na onderzocht te hebben hoe, aan de hand van de toponymie, de oudste landbouwbodems konden herkend worden
  waarop in de nooddruft van de menschen voorzie·n werd ( 1),
  moest onze aandacht gaan naar de benamingen die ons
  konden inlichten over de gronden waarop de voeding van
  het vee verzekerd werd. Als getuigen van zeer oude cultuurtoestanden zijn die immers even belangrijk.
  Hier dient onderscheid gemaakt tusschen zomer- en
  wintervoederin g.
  Wij weten dat, in den Zomer, het vee gedreven werd op
  het vrije "veld", d. i. op de met gras en wilde planten,
  hoornen en heesters begroeide gronden, die "open" lagen
  en niet voor akkerbouw .ingesloten werden. Want, juist in
  tegenovergestelden zin van de huidige toestanden, was niet
  het weideland van omheiningen voorzien, maar wel het
  akkerland. Dit laatste lag zorgvuldig ingesloten in zijn
  levende hagen of dooden ,.tuin" van stokken, in zijn aarden
  barmen of waterslooten. Een strenge reglementeering,
  (1) J. LINDEMANS, Toponymische Verschijnselen geografisch
  bewer~t: Kouter (Hand. K. Comm. Top. Dial. XIV, 1940, 84 vlg.,
  144 vlg.); Akker, Veld, Kamp (Ib. XVII, 1943, 249 vlg.).
   218
  
  JAN LINDEMANS
  
  waarvan we, voor sommige streken, de voorschriften nog
  vinden in de dorpskeuren van de 15e_17e eeuw, legde aan
  al de bouwlieden wel bepaalde verplichtingen op, aangaande
  het onderhouden van de heiningen, het sluiten van de toegangswegen, het gezamenlijk oogsten, het schutten van het
  inbrekend vee en zoo meer. Al wat niet ingesloten lag,
  incluis de openbare straten en pleinen, ook het braak liggende derde gedeelte van het akkerland, mocht door het
  vee (runddieren, schapen, zwijnen) afgegraasd worden,
  onder de bewaking van "herders" en "zwijnders". De
  ,,preters" of "schutters" hadden het toezicht op de gezamenlijke kudden en de schade die aan de akkervruchten
  mocht toegebracht worden. Het weideland vereenzelvigt
  zich dan, in de primitieve toestanden, met het "veld" (1).
  Evenwel moet al vroeg de bekommernis om de wintervoedering van het vee, de landbouwers er toe genoopt
  hebben de noodige voorraden hooi aan te leggen en, met
  dit doel, bepaalde strooken grasland af te perken, waar
  het gras ongehinderd van het vee kon opschieten, om dan
  gemaaid en gedroogd te worden. Het spreekt vanzelf dat
  hiervoor de beste gronden uitgekozen werden, waar lang
  en malsch gras· kon gemaaid worden, en die, wegens hun
  ligging, minder geschikt waren voor akkerland; in de
  eerste plaats dan de oevers van waterloopen, rivieren en
  beken, de waterrijke slibgronden die in den Winter nog
  geregeld onder water kwamen. Overigens moesten deze
  kronkelende beekkanten toch buiten de in rechte lijnen
  afgetuinde bouwlanden vallen; het was niet moeilijk ze
  verder te vrijwaren tegen het grazend vee van het ~,veld",
  daar ze veelal tusschen het reeds ingesloten akkerland
  lagen en de bijkomende afsluiting doorgaans maar over
  korte afstanden noodig was.
  (1) Zie over het primitieve Veld de evenvermelde bijdrage, inz.
  bi. 257.
   TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  219
  
  De hooiweiden waren aldus noodzakelijk ingesloten
  ruimten die, doorheen de eeuwen, hun vaste plaats in het
  landschap bewaarden en, bij gevolg, hun bepaalden naam
  droegen en behielden. Wij zullen zien dat, in onze gewesten,
  drie woorden gangbaar waren, elk met een wel afgebakend
  expansiegebied: beemd, meersch en meet. - De grasweiden
  daarentegen lagen overal en nergens, m.a.w.: alle gronden
  die niet ingesloten werden voor den akkerbouw en de hooiwinst, stonden beschikbaar voor de grazing van het vee,
  incluis de bosschen. Er moest dan ook geen speciaal woord
  bestaan voor deze soort van gronden ; zij heetten veld of
  weide. De primitieve beteekenis van dit laatste woord is
  echter "jachtterrein" (verwant met Lat. venari ; en vergelijk ook weidman, weitasch, enz.) en niet "grasland". Toen
  uit het "veld" meer en meer nieuw akkerland bijgewonnen
  werd, bij zoover dat veld de beteekenis kreeg van "akkerland", in sommige vruchtbare streken waar de ontginningen gmote verhoudingen hadden aangenomen, kreeg
  weide een kans om de bepaalde beteekenis van "grasland,
  grazing voor het vee" aan te nemen. Maar daarnaast kwamen een aantal andere woorden in gebruik, beperkt naar
  tijd en ruimte, om het grasland aan te duiden, naarmate
  het primitieve "veld" geleidelijk verdeeld en ontgonnen
  werd. Ook deze woorden zullen wij op het oog nemen,
  zooals de plaatsnamen :le ons:overgeleverd hebben of, zooals
  zij hier en daar, nog voortleven in het plaatselijk dialect.
  Als slot van deze overzichtelijke studie zullen wij dan
  enkele besluiten van cultuurhist.orischen aard trekken uit
  het beschouwen van de respectieve expansiegebieden, naar
  tijd en ruimte, van al deze woorden.
  Beemd.
   Het beemdgebied beslaat het oostelijk gedeelte van het
  Vlaamsche land : bijna geheel Vlaamsch-Brabant, de pro-
  
  220
  
  JAN LINDEMANS
  
  vinciën Antwerpen en Limburg. Het strekt zich verder uit~
  over onze grenzen, in Noord-Brabant, tot de Maas (met
  uitsluiting van de polderstreek van de Maas-en-Schelde
  monding), over geheel Nederlandsch Limburg (band, bent),
  en het aanpalende Rijnland (bände).
  Het Duitsch gebied werd nauwkeurig bepaald op de
  kaarten van ELISABETH WESTPHAL (Flurnamen und KulturkrP;isforschung, in Rheinische Vierteljahrsblätter, IV
  (1934), Heft 3), nl. de kaarten 1, ,,Bände als Appellativ",.
  en 3, ,,Bände als Flurname". Dit bändegebied is begrensd,.
  ten Noorden door een lijn van Kevel.aar, aan de Nederlandsche grens, tot Xanten op den Rijn ; de grens loopt
  dan langs den Rijn tot de omgeving van Bonn. In het.
  Zuiden reikt het tot de Eifelstreek, alwaar het grenst aan
  een peschgebied. Op den rechter Rijnoever vinden wij
  a1leen een groep bändenamen tusschen de monding van
  Ruhr en Wupper.
  De vormen met n (bent, bant, baant, bannet) ontmoet
  men tot op den linker Maasoever, in den noordoostelijken
  hoek van Limburg :
  Gratem (L 326): 1674 eenen baendt gen. nysbaendt, VAN DYCK (1).
  Buggenum (L 323) : 1686 oudenhovens baent, VAN DYCK.
  Diepenbeek (Q 71) : op de Bent, Kadaster.
  Kleine-Brogel (L 315) : het bents look, Kad.
  Kanne (Q 188) : 1407 acht groote roeden beempt in de verdoelde
  bannet, VAN HEUKELOM (2).
  Het huidig dialectisch onderzoek (3) heeft uitgemaakt
  dat de vorm baant thans nog op den volksmond voortleeft
  ( 1) A. VAN DYCK, Bijdrage tot een Toponyrn,i.sch Glossarium,
  in Verzamelde Opstellen, Hasselt, 1941.
  (2) J. VAN HEUKELOM, Toponymie van Kanne, in Verzamelde
  Opstellen, Hasselt, 1937. - De plaatsnaam lang banet (Kadaster),
  te Oplinter in Brabant (P 147) zal wel aan migratie toe te schrijven
  zijn.
   (3) Door bemiddeling van de Znl. Dialectcentrale van de Universiteit Leuven.
  )
  
  'TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  221
  
  te Weert (L 289), Molenbeersel (L. 319), Ophoven (371)
  en Maaseik (372) ; - bent, te Rotem (L 420), in plaatsnamen te Vucht (Q 8) en te Opgrimbie (Q 10). - In den
  N ederlandschtaligen noordoosthoek van de provincie Luik
  geeft men op : beriet, te Montsen (Q 253); bent, te Einatten
  ,(Q 262) ; bende, te Eupen (Q 284).
  De benamingen, in het modern kadaster van deze streek,
  vertoonen uitéenloopende vormen. De meest voorkomende
  zijn echter bent, bennet en bennelt (een diminutief?) ; de
  vormen met m zijn ongetwijfeld hypercorrecte grafieën.
  Wij laten hier de plaatsnamen volgen, die voorkomen in
  -de lijsten _gepubliceerd door J. LANGOHR en J. VAN DE
  WIJER (1) :
  
  Homburg (Q 250): Bempd, Vronebempt, Vrouwebempt, Köm:ngs.bempd, M eulenbempd.
  Gemmenich (Q 251) : _Asse bempt, Bempt, Grote bempt, Kleine
  · .bempt, Dueren bempt, Dnrsch bempt, Vaelder bempt, Velt bempt,
  Grune bemden, Haerden bemden, Coelbempten, Langen bempt, Mieten
  -ben net, Moelen bempt, N euwen bentpt, Ossembe,mpt, Oversten bempt,
  Sauren bempt, Sch1:mper bempt, Toe bempt.
  Hendrikkapelle (A 254) : Bennelt, Groten bend, Hangbenneden,
  Bartelige bent, Kerkbent.
  Lontsen (Q 259) : Bend, Gejundebend.
  Balen (Q 279) : Bennelt, Bonnebennelt, Hiekebennelt, Kinne-bennelt, Ossenbennelt, Schüllebennelt.
  Membach (Q 282) : Bennelt.
  Kettenis (Q 283) : Bennet, auj den Benden, Bellenbend, Grossenbennet, Langen bend, Grasbenden, Hagbenden, Kochenbennet, Pajjen.bend, Saurenbend, Schillenbend, Wesselbend.
  Eupen (Q 284) : Bendgen, Keukenbend, Kirchenbend.
  Meer zuidwaarts, naar Malmedy toe, staat het woord
  bend tegenover wiese. Het leeft nog op den volksm_o nd,
  volgens Dr. B. WILLEMS (2), tot zuidwaarts van Bütgen(1) Plaatsnamen uit het Noord-Oosten van de Provincie Luik,
  
  in verschillende jaargangen van M ededeelingen uitgegeven door de
  Vla. Top. Vereeniging, vanaf XI (1935).
   (2) Dr. B. WILLEMS, Sprachräume im nördlichen Oesling, in
  .Folklore Jli!almedy-St. Vith, VI (l 936), 71-ll 6.
  222
  
  JAN LINDEMANS
  
  bach en Büllingen. Ten Zuiden er van (noordwestelijk van
  Recht en Amel) gebruikt men het woord wiese; ten Oosten:
  pesch. Maar vroeger reikte bend veel meer naar het Zuiden,
  doch werd geleidelijk vervangen door wiese (zooals te
  onzent weide meer en meer beemd en meersch verdringt).
  Het plaatsnamenonderzoek van WILLEMS geeft volgend
  overzicht :
  Amel und Mirfeld : im Dörrenband ; geen wiese.
  Iveldingen : im Eend; éen wiesenaam.
  Recht : Bnitenband, Sauerband; éen wiesenaam.
  Manderfeld : 9 bendenamen ; 18 wiesenamen.
  Schönberg: Kragelbend, Niederbend, Seversbend; II wiesenamen.
  Krombach : 5 bende; 13 wiesen.
  Lommersweiler : 3 b.; 15 w.
  Thommen : 2 b.; 16 w.
  Reuland : geen bende; eenige wiesen.
  Verder nog, in de omgeving van Dürl~n : der Schungeband ; tusschen Dürlen en Lengeler : een Mühlenband, die nochtans niet
  kadasternaam geworden is.
  In Belgisch-Limburgsche plaatsnamen wisselen bamden beemdvormen af (1). Aanvankelijk (en wellicht op vele
  plaatsen thans nog) is bamd de enkelvoudsvorm en bemde.
  de meervoudsvorm; ook in diminutieven komt geregeld
  de um]autsvorm met e voor (bemptgen). Hier volgen eenige,
  oudere voorbeelden, genomen uit ULRIX en PAQUAY, ZuidLim burgsche Plaatsnamen :
  Beverst (Q 72) : 1604 Bintbeemdeken, Dorpbembden, Streitbembden, -- naast (zelfde oorkonde) Grevenbampt, Grindelbampt, Rackbampt, Spurckerbampt, St. Anthonisbampt.
  Hoeselt (Q 77) : 1604 Esserbempde, Lampersche bembden, Wynckelbempde, - naast Edelenbampt, Persoensbampt, Rittbampt, Wermerbampt.
  Vliermaal (Q 80): 1385 Buckbempde, Boschbempden, 1422 Beemsbeecke, - naast 1385 Grevenbampt, Haenenbampt, Keelebampden"
  (1) De familienaam Bamps is dan ook onmiskenbaar Limburgsch.
  Hij behoort tot het type B eecks, Broecks; genitiefvormen respectievelijk van van den Bamd, van der Beek, van den Broek.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  223.
  N oelkensbampt, Palmartsbampt, Slansbampt, Stoelsbampt, Truefsbampt.
   Bilzen (Q 83), uit J. CuvELIER en C. HUYSMANS, Toponymische
  studie ... Bilsen : 1595 Synte Anthonisbampt, 1583 Asserbempderi"
  1623 Beekbempden, 1707 Beusche bempden, 1650 Bisschoppenbeemden, Boschwyerbeemd, 1657 Bredenbampt, 1390 Bruchbamde"
  1496 Brockbampt, 1602 Deckerbampde, 1390 Droeghen bampt,.
  1390 Eekenbemde, 1557 Elckenbempden, 1390 Endenbampt, 1552
  Yndre beemden, 1610 Gerstbempden, 1503 Groetbempde, 1586 Haverbampt, 1489 Oloesterbempde, 1616 Oockardsbempde, 1557 Quattelbampt, 1587 Kuyttelbemde,1390 Langhenbampt, 1562 Leembempde"
  1621 Leembampt, 1556 Mandbampt, 1560 Meelbampt, Molenbeemden, Munsterbeemden, 1610 Muyseleersbampt, 1562 Paradisbampt, 1495 Platbampt, Preutelerenbampt, 1390 Rekerbampt, 1657
  Rutgheersbam, 1378 Slagbeempt, 1487 Sorbempde, Steenbeemden"
  1557 Swanebampt, 1557 Valensijnbemptgen, 1610 Waterloosbempden"
  1378 Werninxbempt, Wilderbeemden, Wisselbeemden, Zuurbeemd,Jn.
  St.-Huibrechts-Hern (Q 154) : 1493 Meye bempde, 1385 Marien
  ver Yden bampt, 15e e. Oapittelbampt.
  Neerrepen (Q 155 a) : 1349 Gemansbampt, 1385 Gommeresbampt,.
  1516 Groten bampt, . I6e e. Smalebampt, - 1714 Mü;tbempde.
  Overrepen (Q 157 a) : 1273 Loetsbamp, 1275 Metsbctmpt, I6e e.
  Boterbampt, Broeckbampt, 1714 Lerebampt, - 1365 Honnenbempde ..
  Henis (Q 158 a) : 1385 Bruechbemde, 1385 Hubrechtsbempt"
  16e e. Sulbempde, - 1580 Hassbampt, 1385 Yebampt.
  Bommershoven (Q 160) : 1512 Assbampt, Asbernpde, 1609 Doffhuysbampt, 1385 Langenbampt, Slecken bemptgen.
  Tongeren (Q 162) : 1714 Netbempden, 1697 Nieuwerbempden"
  1687 Princebempden.
  Berg (Q 163) : 1385 Andermeerbempde, I6e e. Honsbempde, 1288,
  Nettelbampt, 1385 Papenbampt.
  's Heerenelderen (Q 168) : 1714 Eelstbempt, Elderenbeemden,.
  Gansebempde, Heerenbempden, - 1385 Lancbampt, Pa'f:enbampt.
  Rijkhoven (Q 168 a) : 1275 Egtbampt, 1604 Bampderstraet en
  Bempderstraet, Rutghersbampt, - Master bempt.
  Kanne (Q 138), uit J. VAN HEUKELOM, Toponymie van Kanne ~
  Bamt, de Beemtes, 1479 Bamptgaet, 1753 Bempgen.'3delle, 1696 Schellensbampt, 1700 14 gr. r. bampts gel. in de daelbempten, ge}'!,, den
  bampt van Heuclom.
   224
  
  JAN LINDEMANS
  
  Hetzelfde verschijnsel kan men nagaan in de benamingen
  van het moderne kadaster :
  Alken (P 120) : Bampdveld, Breebampd, Manshoeven bampd,
  Gustinger bampd, M elkbampd, Berbampd, M olenbampd, ST,ag.
  bampd, - naast Coaster beemden, Dael bemden, Lampse bemden,
  .Stank beemden.
  Beek (L 359) : Borchbarnd, - Soerbeek bernden, Molen bemden,
  .Broekbernden, enz.
  Brustem (P 178) : E-iken bampd, Naten bampt, - St. Jans
  beemden, Fait bemde.
  Diepenbeek (Q 71) : Kerken bamp, Brug ba,mpd, Diepenbam,pd,
  Biins bampd, Sluis bamd, Peerrls bamd, Kroon bampd, Gaer bampd,
  ,Stoks bampd, - Sluis bernden, Kempenaere be1nden, Stokbemden,
  Vreebe1nden, Royerbemden, Waerdebemden, Regelsbemden, Duifhuishernden, Strijdbemden, Bentbemden, Grendelbemden, Achtermaetbemden, Dorpbemden, Kleine bemdens, Orijtbemden, Meulenbemden,
  .Houbreghts bemden, Ratelbemdeken.
  Hasselt (Q 2) : Ouden-, Nieuwen bamd, - -· Brugbemden, Donkerbemden, Helbemden, Kwa,adhovenbemden, enz.
  Gelijkaardige voorbeelden nog te Gruitrode (L 366), Helchteren
  (L 413), Hoeselt (Q 77), Houthalen (L 414), Klein-Brogel (L 315),
  Kozen (P ll8), Peer (L 355), St.-Lambrechts-Herk (P ll9), St.Huibrechts-Lille (L 313), St.-Truiden (P 176), Vliermaal (Q 80),
  Wellen (Q 78), Zepperen (P 177), Zonhoven (Q 1).
  Voor andere plaatsen, vooral in het Noord westen van de
  provincie, kent het modern kadaster alleen vormen met e,
  •ook in het enkelvoud, zooals dit verder naar het Westen
  toe, in Brabant en Kempen, het gewoon verschijnsel is.
  Aldus :
  Beverloo (K 318) : Nieuwe beemd.
  Donk (P 4 9) : Sneppebemd.
  Eigenbilien (Q 86) : Kraenenbemd.
  Genk (Q 3) : Broekbemd, Huisbemd, Reenbemd, Gaerbemd,
  .Nieuwbemd, Koelenbemd, Kerkbemd, enz.
  Groot-Gelmen (P 184) : Lange bemd.
  Groote-Brogel (L 356) : Schu.ermans bemd, Kruysakkersbemd,
  .Stevens bemd.
  Groote-Spouwen (Q 170) : Ridderbemd.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  225
  
  Halen (P 48) : Rysbeemd, Stadsbeemd, Langebeemd, Exterbemd,
  Sneppersbemd.
  Hamont (L 286) : Boonebemd, Mulkerbemd.
  Herten (P 121 a) : Herten bempd, Draeke bempd.
  Heusden (K 360) : Beele bempd, Oude bempd.
   Lommel (K 278) : Weermans beemd.
  Lummen (P 51) : Sluis bemd.
  Meeuwen (L 364) : Timmermans beemd, Slegtcn bemd, Gierkens
  bemd.
  Neerpelt (L 312) : Slagmolen bemd.
  Overpelt (L 314) : Looper bemd.
  Schulen (P 52) : Gu,llcer beemd, Doorbemd.
  Stokrooie (P 56) : Haerde beemd, Groote beernd.
  Tessenderloo (K 353) : Voorbeemd.
  Teuven (Q 209) :·Langenbernd, Molenbemd, Luschbernd, Neeroperbemd, Schalesbemd.
  Zelem (P 44) : Galgebemd.
  Zolder (K 361) : Hooge beemd, Nieuwe beemd, Vrankenbeemd,
  Bmoorsbeemd, Wendelsbeemd.
  Zutendaal (Q 5) : Dorper bemd, Daler bemd, Broeker bemd, enz.
  In Limburg komen vormen voor met dubbelen meervoudsuitgang. Het modern kadaster vermeldt aldus :
  Peer (L 355) : Hoxender bemdens, Molhemder bemdens, Schabroeker bemdens, Vreenbemdens, Nytebemdens, Nieuwgemeente
  bemdens, Patersvijver bemdens, Kloosterbemderi,s, Overste bemdens,
  Boomer bemdens, Driebemdens, Vousebemdens, Ryterbemilens, Tetelsbemdens.
  Helchteren (L 413) : Smolderbemdens, Vinkelbemdens, Schansbemdens, Braekbeemdens, Boschbemdens, Blaresbemdens, Heibemdens, Kievitsbemdens, Kraenbemdens, D#kbeemdens.
  Houthalen (L 414): Voortbemdens, Hitbemdens, Hanepatberndens,
  Zonhovenbemdens, Lielenbemdens, Hoevenbemdens, Helchtersche
  berndens, Venbemdens, Riitteberndens, Oiide bemdens, Donkbemdens,
  Schansbemdens, Brenderbemdens.
  Vliermaal (Q 80) : Beekbeemdens,--'--- naast: Gemeente beemden.
  Vliermaalroot ( Q 75) : GaU-wer been1,dens.
  Zepperen (P 177) : Beursbemdens, Ooiebemdens.
  Beverst (Q 72) : Beverst bemdens, Prauns bemdens, - naast :
  Strijdbemden, Kempen.are bemden, Schoonbeke-r bemden.
  Diepenbeek ( Q 71) : Kleine bemdens, - naast 16 namen op
  -bemden.
   15
  
  226
  
  JAN LINDEMANS
  
  Het woord beemd is verder verspreid over geheel de provincie Noord-Brabant, tot aan de Maas, met uitzondering
  nochtans van de polderstreek, aan de mondingen van Maas
  en Schelde ; en dit uit den aard zelf van de agrarische toestanden aldaar. Deze ·constatatie berust alleen op oude en
  nieuwe plaatsnamen van deze streek, genomen uit de toponymische (onuitgegevene) excerpten van A. H. v AN DYCK,
  door dezen vlijtigen verzamelaar met zijne gewone bereidwilligheid afgestaan. De oudere excerpten komen uit documenten die berusten op het Rijksarchief te Brussel ; de
  jongere zijn opgenomen van de Nederlandsche Militaire
  Stafkaart.
  Heesbeen (K 134) : Gendersche beemden.
  's Hertogenbosch (K 150) : 1448 Olijckrnans beemt, 1342 lynd-
  
  belmpt.
  Dongen (K 163) : 1499 c_leyserits beempt.
  Udenhout (K 165) : 1522 bekerbernpt.
  Kromvoort (K 167) : 1562 die cromvoertsche beeuiden.
  Helvoort (K 169) : 1448 in die beempde, 1499 floerkens beempt
  of 1522 sloerkens beempt.
  Bokste! (K 172) : Hazenbeernd.
  Hoeven (K 175) : Hoevensche beemden.
  Prinsenhagen (K 178) : Haagsche beemden; 1687 schanen beempt.
  Ginneken (K 179) : 1687 den eggel bempt.
  Rijsbergen (K 180) : Beemdestraat.
  Gilze (K 182) : Besloten beernd; 1687 voortbeempt.
  Goorle (K 184) : Krombeemden.
  Oosterwijk (K 185) : 1448 berkerbeempt, 1499 brantbeempt, 1448
  gansbeempt, 1499 honasch beempt, 1448 crommen beempt, 1448 moerens beempt, 1499 nuwenbeempt, 1627 ivijeribeempt.
   Oorschot (K 187) : 1429 beckers beempt, 1450 beecksbeempt,
  1380 bercter beempt, 1627 blaeckerbeempt, 1429 bloeysbeempt, 1380
  bodis beempt, 1429 brakerbeemt, 1497 bruninx beempt, 1627 buydelbeempt, 1429 ittenbeempt, 1450 demekens beerr;,pt, 1520 diepenbeempt,
  1627 elskens beernpt, 1627 eri,en beempt, 1627 everaerts beempt,
  1627 geelaecx beempt, 1627 giJ°senbeempt, 1429 groetdonck beempt,
  1627 heybeempt, 1429 herinx beempt, 1627 heyn neven beempt,
  1449 hogeneven beempt, 1627 horst beempt, 1448 cleys beempt,
  
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  ~27
  
  1627 knoopsbeempt, 1627 cocxbeempt, 1627 coninx bee·m pt, 1497
  cruysbeempt, 1448 lierincx beempt, 1520 loeskens bempt, 1420 marselairs beempt, 1627 meyenbeempt, 1429 moerbeempt, 1627 nyen beempt,
  1448 nuwenbeempt, 1380 nollens beempt, 1627 pellemans beempt,
  1448 radernaeckers beempt, 1448 raefsbeerrtpt, 1429 roesbeemt,
  1429 scorten beemt, 1380 schuys beempt, 1627 schoofjsbeempt, 1520
  sen.'Jmans bempt, 1627 tshaeren beempt, 1627 smits beempt, 1380 vehuys beEmpt, 1627 verrenbeempt, 1450 vloegesbeernpt, 1497 vloetbeernpt, 1448 voerbeempt, 1448 vondermans beempt, 1429 wuwenbeempt.
  Baarle-Nassau (K 195) : 1630 beecker beempdeken, rabbauts
  beempt, de vlorenbeernpde; Halsohe beemden, Hoekbeemden, Schransbeemden.
  Hilvmenbeek (K 197) : 1429 beeckbeempt, 1342 bellens beernt,
  1522 ghijben bernpt, 1429 crornrnenbeempt, 1429 metten beempt,
  1565 middelsten beernpt, 1429 nijenbeernpt, 1429 rietbeemsche venne,
  1522 scheynen bempt, 1429 sm.aelen beempt, 1522 sme.ets bempt,
  1429 spreeuwelschen beempt, 1429 steynen beempt, 1429 vonderbeempt,
  1429 vorstenbeempt.
  Diessen (K 198) : 1627 aen den dx beempt.
  Mierde (K 214, 215) : Dolder beem,den.
  Bladel (K 218) : 1660 Berschot bempt, Beemstraete, Gleveren
  bemdt; - 1448 den lanenbeemt, den langhen beemdt, den donckersbeemt, den moerenbeemd, die raemsbeernde (PRIMS) (1).
   Eersel (K 220) : 1448 breden beempt, 1394 br'uynix beempt, 1394
  bonder beempt, 1380 deselmans beempt, 1429 gheenkens beempt,
  1429 ghijsmans beempt, 1448 hellincs beernpt, 1448 hoetkens beempt,
  1429 keelbeempt, 1497 kelcbeempt, 1429 models beernpt, 1429 rrwlemans beempt, 1429 monforts bewrnpt, 1521 papenbempt, 1448 persoens
  beempt, 1429 srentmeesters beempt, 1450 steenbeempt, 1394 stribeempt,
  1448 swennen beempt, 1521 tastbempt, 1429 trudenbeempt, 1429 vonderbeempt, 1429 vonkens beempt, 1497 vorsbeempt, 1448 wijerbeempt,
  1429 wouters beempt, 1448 zuerbeempt, 1497 swijnen beempt.
  Alem (L 91) : Maren beemden.
  Lit (L 93) : Westerbeemden.
  Litooien (L 94) : Beemsche dijk.
  Os (L 99) : Hoolbeemd, Huizenbeemd, Kruizenbeernsche dijk,
  Koornbeemd,
  (1) In Verslagen en Mededeelingen v. d. Kon. Vl. Academie,
  1940, bl. 626-627.
  228
  
  JAN LINDEMANS
  
  Rosmalen (L 144) : 1534 in rosmala opte beemde.
  Berlikum (L 147) : 1499 balen beempt.
  Dungen (L 148) : 1534 spoerbeempt.
  Nistelrode (L 151) : Rietbeemden.
  Escharen (L 154) : 1585 een beempt gen. die horst.
  Beers (L 156) : 1429 baester beempt, 1521 borcter beempt, 1448
  sgroten beernpt, 1627 papenbeempt, 1497 wolfsbeempt.
  Kuik (L 159) : 1585 den houdtschen bempt, 1588 eenen hoeybeempt
  gen. die elsse.
  St.-Michiels-Gestel (L 177) : 1520 hasselsche beemt, 1499 heilairschen beempt, 1534 zoerbeempt.
  Erp (L 182) : 1644 de aa beempden, den hoogen beempt, 1418 molenbeernpt, 1499 polbeempt, 1542 rykarts beernpt, 1418 verrenbeempt.
  B oksmeer (L 187) : 1569 een weybempde ... geh. haecken beempken.
  St.-Oe<lenrode (L 200) : 1627 een stuck beempts gen. theesken.
  Best (L 201) : 1627 den blackenbeempt, boytkens beempt, braeckebeempt, broeckbeempt, haeghbeempt, cleyn beernpdelcen, cruysbeempt,
  luerincx beempt, meerenbeempt, d'a.ubeem.pde, over beempt, roeselmans beempde, vlitetschen beernpt, de vreysbeempde.
  Son (L 202) : Aanschotsche beemden.
  Lieshout (L 203) : Beemdkant.
  Beek (L 204) : Voorbeemd.
  Gemert (L 207): 1700 grooten beempt, heeren beempt, maesbeempt.
   Bakel (L 208) : 1499 horstkens beempt, stockbeempt.
  Woensel (L 226) : B eemstraat.
  Strijp (L 227) : Beerndstraat.
  Helmond (L 237) : R ietbeemd; 1342 dobbelsteens beemt, 1380
  goerbeempt.
  Mierlo (L 241) : Beemdstraat.
  Lierop (L 243) : 1418 langenbeempt, redoncsbe.empt.
  Deurne (L 244) : 1499 hagen beemt.
  Dommelen (L 259) : 1627 dommelbeempt, kerchofbeempt, 1521
  stoops beempt.
  Heeze (L 261) : Else beemden, Rit-tbeernden.
  Leende (L 262) : Beemden.
  Zomeren (L 264) : Beemd.
  Bergeik (L 279) : 1627 Aert heyligen beempt, bacx beempt, beeckersbeempde, 1429 aussems beempt, 1380 bogaerts beempt, 1448 bonkens
  beempt, 1497 booikens beempt, 1627 breemputten beempt, 1429 bussenbeempt, 1627 deyclot beempt, dijckbeempt, 1429 delyr:,n beempt, 1627
  dries beempt, eyckervensbeempt, hoogenbempt, 1497 hoerkens beempt,
  
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  229
  
  1627 huben beempt, jan truyena beempt, calis beernpt, 1394 keerweders
  beempt, 1429 kerken beempt, 1394 kenens beempt, 1627 tcleyn beemptken, de clot beempden, 1443 knots beempt, 1627 cocx beempt, 1448 coltens beernpt, 1428 kockelers beempt, 1627 cranenbeempt, lenaert oppem
  beempt, 1497 lutenbeempt, 1450 molenbeempt, 1627 mosbeempt,
  1497 nederbeempt, 1627 peebeempt, 1497 scoejsbeempt, 1627 schepersbeem_pt, scheejken8 beempt, schofrbeempt, slangenbeempt, 1450 snoex
  beempt, 1521 8tocloo beempt, 1627 theeuwen beernpt, 1521 sveren
  bempt, 1448 vondermans beempt, 1627 voorsten beempt, voirtbeempt,
  1429 vosbeempt, 1627 willekens beempt, 1429 wouters beempt, 1627
  wouters conincx beempden. - Ender beemden, Putte beemden.
  Westerhoven (L 280) : Ender beemden, Klissers beemden.
  Borkel (L 281) : l 627 chijns beempt, cavel bernpt, cleynen beempt,
  ossenbeempt.
  Maarheze (L 284) : Mot beemden, Nieuwe beemden, Winkelbeemden.
   Hoe onvolledig deze Ujst ook weze, zij laat toch toe te besluiten dat Noord-Brabant tot het expansiegebied van beemd
  behoort, op dezelfde wijze als de aangrenzende Belgische
  Kempen (1). De documentatie voor enkele gemeenten als
  Oorschot, Eersel, Bergeik, was ongemeen overvloedig. Niets
  belet ons aan te nemen dat dezelfde verhouding kan aangetroffen worden in andere gemeenten, waar onze documentatie schraler was of over welke wij in het geheel niets
  vermochten op te teekenen.
  Over de gehee]e provincie Antwerpen (met uitsluiting
  van de polderstreek en de gemeenteSt.-Amands-op-Schelde,
  in den uitersten znidwestelijken uithoek) wordt het woord
  beemd aangetroffen in honderden plaatsnamen. J. HELSEN,
  die totnogtoe de volledigste toponymische monografie
  . samenstelde over een Kempensche gemeente, vermeldt niet
  ( 1) Meer naar het Noorden, bij Vollenhoven (F 66) aan de Zuiderzee, noteeren wij, als een geïsoleerde verschijning, de streek geheeten de Bente (Bentpolder, Bentdijk). Volgens BEEKMAN (Aanv.
  Mnl. Wdb., i.v.) zouden wij hierin het woord bentgras of buntgras
  moeten zien; o. i. niet noodzakelijk : h et kan een uit het Oosten
  gemigreerd bend zijn.
  230
  
  JAN LINDEMANS
  
  minder dan 57 samenstellingen op beemd voor de gemeente
  .Noorderwijk (K 304), tegenover 22 op weide (I). Dezelfde
  verhouding mogen wij aannemen in andere gemeenten,
  gesteld dat de waterloopen er in ongeveer dezelfde maat
  aanwezig zijn. Overal schijnt het woord nog tot het levend
  taalgebruik te behooren.
   In Zuid-Brabant, daarentegen is het woord beemd thans
  verdwenen, of zoo goed, uitgezonderd in het gebied ten
  Noorden van de lijn Dijle-Demer (2). Uit de talrijke beemdtoponiemen, in alle Zuidbrabantsche gemeenten, blijkt
  nochtans dat het woord er eenmaal even verspreid was
  als in de aanpalende noordelijke en oostelijke gewesten. AJs
  voorbeeld mogen hier de beemdnamen van eenige Zuidbrabantsche gemeenten volgen, waarover een uitvoerige
  documentatie bestaat : ·
  Kerkom (P 101) : 1776 bempt, 1834 bernde, 1712 begeynenbempt,
  1678 bessembempt, 1652 boterbempt, 1560 bruggebempden, 1412
  daelbeemde, 1403 distelbeempde, 1553 dorpsbeemde, z. d. drinkwaterbeemd, 1641 dryebeckbempt, duyjjelsbeemdeken, 1778 eksterbempde,
  1403 hardenbeempt, 1427 havenbeempt, 1651 hoybempden, 1470
  hughebeempt, 1641 calvereneusselbemt, 1450 l,angebeempt, 1395 l,angenbempt (andere plaats), 1750 langenbemd (nog een andere plaats),
  1561 mergelbempt, 1688 rnyenbeemd, 1450 mollenbeempt, 1450 paenhuysbeernpt, 1641 pertsbempt, 1678 peerdsbempt (andere plaats),
  1763 plrckbempden, 1470 petersbeempt, 1900 robbeetsbeemd, 1663
  rO'Yldenbempt, 1636 schaeckebeempden, z. d. Sint-Jansbeemd, 1724
  speelmansbemdeken, 1703 ta<:jelenbempt, 1470 veldbornebeemt, 1470
  vernoyenbempt, 1688 vliermuys bempt, z. . wijbornebeemd, 1395
  (1) Dr. J. HELSEN, Toponymie van Noorderwijk (Werken uitgegeven door de K. Com. Top. Dial., 1944). - Hf\t heeft belang hier
  het oordeel van Helsen, den best,en kenner van de Kempensche
  toponymie, mede te deelen : ,,De woorden beemd en weide worden
  het meest aangewend ter aanduiding van grasland. We meenen dat
  ze elkaar nochtans niet volledig dekken. Bij beemd schijnt men het
  oog te hebben op land waarvan de grasopbrengst moet dienen tot
  wintervoer; weide daarentegen wordt veeleer gebruit als gelegenheid om de dieren te laten grazen."
  (2) Mededeeling van Dr. VANGASSEN, uit zijn dialectonderzoek
  in Zuid-Brabant.
  TOPONYMISQHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  231
  
  wuwerbempt (En. MARTENS, Monographie de la Paroisse de Kerkomen-Brabant, in Hagelands Gedenkschriften, 1915).
   Tielt (P 38) : 1-613 den aschs bempt, 1659 beecken bempt, 1613
  berch beempt, 1613 bertholie bempt, 1763 biscops beempdeken, 17 30
  borghbeernpden, 1659 deyck beempt, 1614 drooghen bempt, 1659 goris
  beempt, 1614 grooten bempt, 1614 haverbernpt, 1659 heseleren beempt,
  1666 heybempt, 1613 hu.ffelmans bempt, 1738 jodenbemd<.ken, 1523
  kepers bempt, 1659 kercken beempt, 1730 keseleren bempt, 1659 coolen
  beempt, 1613 cra,ets bempt, 1614 craenebempt, 1613 quaeden bempt,
  1659 langhenbeempt, 1730 lovenschen bempt, 1659 onse lieve vrauwen
  beempt, 1614 lijsenbempt, 1613 lissinx bempt, 1614 lobbensbempt,
  1758 maeyken de haen bempt, 1728 maeyken cnoops beempt, 1545 sint
  mertins beempt, 1659 maxbeempt, 1523 moensbeempt, 1613 moelen
  bempt, 1523 de monninck beernpde, 1523 mosbeempt, 1614 motmans
  bernde, 1659 neeren o.ft leegen beempt, 1666 niellcens bempt, 1613 ouden
  bempt; 1613 papen bempt, 1523 paternoster bempt, 1523 personagie
  .beempt, 1613 pe.ysens bempt, 1523 prijsbempt, 1734 rales bempt,
  1659 rattenbernpt, 1613 regenbempt, 1523 de rester beemde, 1667 royen
  bempt, 1613 rosbempt, 1523 de rotbeernpde, 1840 sengens bempt,
  1727 slringen bempdelcen, 1659 sluysbeempt, 1613 spensbeempt,
  1613 stupers bernpt, 1614 valveken bempt, 1738 verbranden bempt,
  1659 veulen beempt, 1730 walen bempt, 1613 weytbempde, 1613 wouters bernpt, 1614 wouwerbernpt, 1523 zielmissen beempt, 1614 suer-rtW,ns bempt. (Onuitgegeven excerpten van A. VAN DYCK.)
  Leefdaal (P 81) : 1635 elsen bempdeken, 1541 mayebeempt, 1447
  molenbeempt, 1638 slachbempt, 1661 tessens bempt (excerpten
  VAN DYCK).
  Huldenberg (P la°l) : 1632 borre bernpt, 1522 flos beempt, 1532
  gheeten beempt, 1550 heyde beempden, 1533 ijsern,Jle beemden,
  1522 clasens bempt, 1533 kruys beempt, 1606 grooten en cleynen
  J)ittens bempt, 1763 schr-icknW,n8 bempt, 1747 8tockhem bempt,
  1532 voirtbempt (idem).
   Hoeilaart (P 126) : 1605 bayanerts bempt, 1365 ten beemdeken,
  1556 druegen beempt, 1748 franschken8 bempdeken, 1745 heylighen
  geest bempt, 1752 herfonsdal bempdeken, 1557 kellebeempt, 1784
  kolken bempt, 1686 colckdam bempdeken, 1624 langen beempt,
  1526 molenbroeck beempt, 1629 nellebempt, 1687 raedemaeckers
  bempt, 1738 tobbempt, 1365 versannen beempt (idem).
  Naar het Westen toe reikte het beemdgebied tot een lijn
  die dwars door West-Brabant loopt, van de Scheldebocht
  
  232
  
  JAN LINDEMANS
  
  te Sint-Amands naar de Zenne toe te Halle. Ten Westen
  van deze lijn begon dan het meerschgebied, dat zich verder
  uitstrekte over geheel Vlaanderen, met uitzondering van
  kust- en polderstreek. De scheidingslijn tusschen het historisch beemd- en meerschexpansiegebied konden we juist
  bepalen aan de hand van de plaatsnamen. De huidige stand
  van het gebruik van die woorden in het plaatselijk dialect
  werd vastgesteld hoofdzakelijk uit de antwoorden op
  vraag 20 van de vragenlijst van Dr. E. BLANCQUAERT, opgenomen in zijn Dialect-Atlas van Klein-Brabant (aangeduid
  beneden met B) en in Dr. VANGASSEN's Dialect-Atlas van
  Vlaamsch-Brabant (G). Enkele preciseeringen konden hier
  aan toegevoegd worden met de hulp van de rondvraag uitgaande van de Dialectcentrale van Leuven (R).
  Er moet dadelijk op gewezen worden dat het toponymisch onderzoek ( l) de scheidingslijn beemd-meersch veel
  scherper afteekent dan de huidige stand, zooals die blijkt
  uit het dialectologisch onderzoek, zou laten vermoeden.
  Waar de twee expansiegebieden elkaar aanraakten is het
  gebruik van beemd en meersch wederzijds regressief; beide
  woorden ruimen er de baan voor het algemeene weide.
  Wij laten hier de gemeenten volgen, van Noord naar
  Zuid toe, die op den uitersten westelijke!1 rand liggen van
  het beemdge bied.
  Bornem (I 220) : Top., M iegembeemden, Mansbroekbeemden (2) ;
  dial., beemd niet meer in gebruik (B).
   Hingene (I 221) : Top., 1650 den rnoninck bempt; - dial., niet
  meer in het centrum, maar wel in het gehucht Eikevliet (B.) ; wel
  in beide volgens R.
  Puurs (I 268): Top., Bemdekens, Loutersbempden, Molenbempden~
  Schieveldbempden, Seminari ebempden, Saeybempden (Kad.); dial., niet meer (B.).
  -
  
  ( 1) D e aangehaalde toponiem en, zoo niet uitdrukkelijk anders
  aangeduid, komen uit onze eigen e documentatie.
  (2) J. MEES, De economische ontwikkeling van Bornem, in E i gen
  Schoon en de Brabander (E. S. B.), XX (1937), 9.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  233-
  
  Liezele (I 269) : Top., Laenenbeempd (Kad.) ; nochtans : 1470
  meersch geheeten de stoet, - naast (zelfde oorkonde) : thoff ten voorde,
  met ... winnende landen, bosschen, beempden ende eeusselen; zes
  dachwant onder bempt ende eeussel; - dial., niet meer (B.).
  Lippeloo (I 270) : Top., 1470 sbeyers beernpt van ijssche, den
  ijsenbaert beempt, 1603 den Hajfiighernschen bempt, 1685 het musebemdeken, den nerenbempt, den vellembempt, de salighe bempt, debernmeren; nochtans : 1603 in Lippelo broeck 3 dachw. meersch
  wissel mate; 1685 sluys mersch, het rnersgat (1) ; - dial., niet
  meer (B.).
  Breendonk (I 271) : Top., geen; -- dial., niet meer volgens B.,.
  wél volgens R.
  Het woord beemd leeft voort in de volgende gemeenten, oostwaarts gelegen van de voorgaande (B.) : Willebroek (K 320),.
  Blaasveld (K 321), Tisselt (K 322), Heindonk (K 326), Heffen
  (K 327), Leest (K 328).
   Malderen (I 274) : Top., 1470 beghijnen beempt, 1525 scheers·
  beempt, 1739 hasseltbempt ;- Kad. : Baeter bernpt, Eicken bempt"
  Muys bernpt, Vollaert bempt; - nochtans : Besten meers, Buggenhout rnees (Kad.), en 1470 van den hove te wyterpoele met ... winnende
  landen, bosschen, meerschen ende ettingen ; naast (zelfde oorkonde) ~
  thoff te W olputte... metten huyse, bogaerden bosschen, beempden"
  watere ende lande. - Wij denken dat de meerschtoponiemen in de
  westelijke zijde van de gemeente liggen (grens Buggenhout) en debeemdnamen in de oostelijke ; de grens tusschen beide expansiegebieden zou dus dwars door deze gemeente loopen. - Dial : noch
  beemd, noch meersch (B.)
  Londerzeel (I 275) : Top., 1709 kercke bemdeken, coevoetbemt"
  langhenbempt, meerbernpt, 1910 de Bemmeren; nochtans : 1654 den.
  platten bempt oft peerdenmeersch (2) ; - dial., niet meer (B.).
  Steenhuffel (0 67) : Top., 1450 de beempdekenne aen de lusenbeempde, 1699 ebbempt, hasseltbemt, heujkens bemt, de cloot bemden,
  coutermanbemt, leysbemd, molenstapbemt, perrebeempt, sluysbemt ; daarnaast : 1406 rneersch aent robbroec geleghen, 1450 meersch ter
  straten, eenen meerssche heet de raechtuyn, 1699 b-ie meers, capuynen
  (1) J. LINDEMANS en A. VAN ELSEN, Plaatsnamen te Lippeloo,.
  in E. S. B., XIV (1931-32)., 331-47.
  (2) M. SACRÊ, Plaatsnamen te Londerzeel, in E. S. B. XVI,.
  (1933-34).
  234
  
  JAN LINDEMANS
  
  meers, catelijns meerselken, kijffmeers, waelen meers, sueren meers,
  1525 een water geh. dmeersclken ; - zelfde opmerking als voor
  Malderen; - dial. : noch beemd, noch meersch (B.).
  Wolvertem (0 70): 1560 aen de bempden van Merode, aent beempt.straetken, Kad., wolverthem bempden; - <lial. : alleen gebruikt als
  plaatsnaam : Bemmeren (B.).
   De dubbele meervoudsvorm bemmeren is bekend te
  Ramsdonk (K 323), Londerzeel (I 275), Steenhuffel (0 67)
  en Wolvertem (0 70). Hij is ontstaan, door dissimilatie, uit
  .bemmenen (voor bemdenen) bekend (B.) te Mechelen (K 330),
  Kapelle-op-den Bosch (K 324), Humbeek (P 2). Vgl. den
  dubbelen meervoudsvorm bemdens in Limburg (1).
  Meise (0 74) : Top., 130Ó cobs bempt, 1560 den rosen bernpt, 1586
  .den langhen bempt, 1642 de schrickbempden; --dial., niet meer (G.).
  Nieuwenrode (P 1) : Top., Roosbempt (Kad.); - dial., niet
  meer (G.).
  Humbeek (P 2) : Top., 1418 beemden van Aa, den middelbempt; -dia1., bemmene (B.).
  Beigem (P 3) : Top., geen (2) J evenwel als appel1atief : 1468
  .hofstat nu beempt; - dial., niet meer (G.).
  Grimbergen (P 4) : Top., 1300 in Grim.berger beempde, 1547 de
  gemeyn beempden, 1605 besloten beempt geh. den maybeempt ; als
  appellatief, passim 15e_18e eeuw; - dial., niet meer (G).
  Wemmel (0 165) : Top., 1725 den dristbemt, maar ook : 1612
  Àmelregem meersch; - dia.l., noch beemd, noch meersch (G.).
  Strombeek (P 59) : Top., 1586 den maybeempt, 1406 den beemt
  geh. den roelant; - dial., niet meer (G.).
  Neder-Overheembeek (P 60) : Top., 1546 de gemeyn beempden,
  1406 de heembeker beemde, 1546 be1:,mpt geh. den meynaert, 1650 den
  -overbempt, 1714 beempt aent schipvaert; - dial., niet meer (G.).
  (1) Er zij hier terloops op gewezen dat de dubbele meervouds·vorm -enen> -eren niet zeldzaam is in deze streek. Andere voorbeelden zijn : herteren, koekeren, schupperen (harten, koeken,
  ·schuppen, uit het kaartspel), hemmeren (hemden), kiekeren (kiekens), tekkeren (takken), ribberen (ribben), viggeren (viggens),
  jongeren (jongen van dieren), longeren (longen), velderen (velden),
  palokeren (te Opwijk, elders in Brabant: palokes soort kleine pruim,
  Waalsch biloke), enz.
  (2) J. LINDEMANS, Brabantsche Plaatsnamen, VII, Beigem, Vla.
  'Top. Ver. Leuven, 1937.
   TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  235
  
  Laken (P 64) : Top., 1734 Laecken bemt, 1734 de clyn bemdekens,
  1676 de breebempt, 1563 de gemeyne Laken bempde, 1734 den sueren
  bempt ; nochtans : de roode meerschen, 1650 den wijtdam meersch ; dial., noch beemd, noch meersch (G.).
  St.-Agatha-Berchem (0 173) : Top., geen; als appellatief: 1563
  van eenen bempde bij den hoogen bosch; evenwel : 1442 prati seu
  pascue dicte meerschs . .. in loco dicto boesvoert; - dial., noch beemd,
  noch meersch (G).
  Ganshoren (0 174) : passim bempt, schepengriffie 17e eeuw; dial., noch beemd, noch meersch.
  St.-Pieters-Jette (0 174 a) : passim bempt, beemd, schepengriffie l 6e- 17e eeuw ; - _nochtans : top. ·1624 den maymersch ; dial., als voren.
  Koekelberg (0 173 a) : geen aanduidingen.
  St.-Jans-Molenbeek (0 178 a) : Top., 1356 beempt die de hase
  heet; 1563 den drooghen bempt, den gasthuysbeempt; - dial., niet
  meer (G).
  Anderlecht (0 178) : Top., 1260 breden beemt, 1395 beslotenen
  beemde, 1406 éoebeemt, grawen beemt, 1417 preeterbeempt, 1563 sbocs
  beempt, den bodemloes beempt, die wildeghens beempt, 1626 loyen
  bempt, royen bempt; - maar ook : 1548 aen den myllemeersch; <lial., niet meer (G.).
  Dilbeek (0 177) : Top., 1406 den grawen beempt; - dial., niet
  meer (G) ..
  Itterbeek (0 176) : Top., 1356 dwerbeemt, der losinne beemt,
  1406 Gelden Oassaerts maybeempt; - dial., niet meer (G.).
  St.-Pieters-Leeuw (0 250) : Top., 1780 de bemdekens, 1595 de
  beverbeempden, 1406 bredenbempt, den beempt van buten, 1356 den
  eyghenen beemt, 1406 den beempt van gaspeldoren, an der labbeken
  beempt, 1710 de laecke beemden, den meulenbempt, den Spanschen
  bemd, 1622 de spoelbeempden, 1695 vosholen bempdken, 1579 wouweringhen bempd; - maar ook : 1570 de mayemeerschen, 1778 den
  eyerenmeersch; - dial., niet meer (G.).
   Ruisbroek (0 251) : Top., 1409 sheeren beempt, den gemeynen
  beempt, Lambrechts beempt, 1356 de zenne beemde, 1663 den bitterbempt, 1674 den enxbempt, 1719 in de bemdekene (1); - dial., niet
  meer (G.).
  Vorst (0 246) : Top., 1824 bempdeken van St. Alena, 1836 cloo(1) J. LINDEMANS en C. THEYS, Plaatsnamen te Ruisbroek, in
  E. S. B., XXIII (1940), 68-81.
  236
  
  JAN LINDEMANS
  
  tingen bempd, 1576/onteynsbempde, 1822 gemeijne bempden (1); dial., niet meer (G.).
  Lot (0 255) : zie St.-Pieters-Leeuw en Dworp waar het vroegerdeel van uitmaakte.
  Buizingen (0 287) : Top., 1514 wittevrouwen berndeken, 1681 den
  cleynen bempt, 1709 nattenbempt; maar ook : 1772 meijen meersch,.
  Kad. Marsch, Ronde meers; -dial., noch beemd, noch meersch'"(G.).
  Huizingen (0 288) : Top., 1419 de merriere beempt, 1557 beempdeken geh. callayken, Kad. Jujjrouwbempt, Mottebempt, Nattebempt~
  Opbempd, Z evenborre beempt; - dial., njet meer (G.).
  Dworp (0, 289) : Top., 1645 amptmansbempdeken, 1615 asselbempt, 1785 den ast ojt gemeynte ... geh. de'f!, aschbempt, 1698 grooten
  beempt, 1512 botten bempt, 1762 gemeynen bempt, 1780 grooten
  meybempt, 1595 kiekenbempt, krekelbempt, 1665 cruysbempt, 1649
  ront beemdeken, 1510 schoere bempt, 1605 snelbempt, 1596 speelbempt, 1621 speckbempt, 1585 steinen bemptdeken, 1468 vrancxbempt, 1499 vrybempt (2); - djal., niet meer (G.).
  In de Westbrabantsche gemeenten die onmiddellijk ten
  Westen van het boven bepaalde gebied liggen komen bijna,
  uitsluitend nog meerschnamen voor; de enkele beemdnamen aldaar, worden vermeld beneden, waar wij op
  dezelfde manier de grensgemeenten van het meerschgebied
  zullen behandelen.
   Ten Westen van de Den<lerlijn komen beemdnamen alleen
  nog sporadisch voor, zooals er trouwens ook zeldzame
  meerschnamen kunnen aangewezen worden in het beemdgebied. Deze "rari nantes" kunnen, ons inziens, alleen
  verklaard worden door het feit dat inwjjkelingen uit het
  ander gebied aldaar die namen ingevoerd hebben (3); een
  verschijnsel dat te vergelijken is met het bestaan . van
  (1) L. VERNIERS, Toponymie van Vorst-bij-Brussel, in E. S. B.~
  XXVI (1943), 118-120.
  (2) Excerpten van C. THEYS.
  (3) Wij hechten niet veel belang aan de bewering van een inzender uit Zele (I 258), antwoordend op de rondvraag van de
  D. C. L euven, volgens dewelke beemd, te Zele, bekend is met de
  beteekenis "lage wei omringd met struikgewas" ; wij vragen ons
  af of dit geen letterkundige reminiscentie is.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  237
  
  Vlaamsche namen in Wallonië en vice-versa. Deze beemdnamen, in Vlaanderen, zijn :
  Hamme (I 213) : 1529 Bempt.
  Nieuwerkerken-bij-Aalst (P 64) : 1566 overbempt (1).
  St.-Goriks-Oudenhove (0 121); Kad. Beemt.
  Zingem (0 87) : 1560 int cleen beemdeken (2).
  Melden (0 198) : Kad. Bemt.
  Meulebeke (N 43) : 1667 bempt, de leenbempden, sprijnckbempt
  (DE FLOU, Wdb. I 760, IX 424, XV, 119).
  Knesselare (I 185): 1650roggebenden, DE PoTTERenBROECKAERT;
  twijfelachtig geval.
  Voegen wij hier nog aan toe dat, te Zwijndrecht (I 180) een
  1528 beempt en beemstrate voorkomen (DE POTTER en BROECKAERT)
  en dat het woord aldaar nog bekend is (R.). Hier. ook zullen we wel
  met een migratienaam te doen hebben.
  In het aangrenzende W aalsch taalgebied is mij geen
  plaatsnaam bekend die zou wijzen op een verspreiding van
  beemd aldaar.
  Laten wij nog even onderzoeken welke de etymologische
  beteekenis van beemd zou kunnen zijn.
   Gewoonlijk (FRANCK-VAN WIJCK, VERCOULLIE) gaat
  men uit van een *bamip- (-i, -a ?), waaruit dan Nl. beemd,
  bemd, Limb. bamd en dialectisch, tusschen Maas en Rijn,
  baand, band, bände, bent, beende, bennet, bönde, ontwikkelden. Voor den overgang m > n, vgl. schande, naast
  schamen; Heim-r1'.k > Hein-rik; enz. - Men suggereert
  verder dat bant, in streeknamen als Brabant, Teisterbant,
  enz., wellicht uit een bijvorm *bam-ta, ontstond. JELLINGHAUS (Westf. On. , 3) haalde er een Spaansch (Germaansch?)
  banda, ,,strook aan een waterloop", bij ! - Deze verklaringen bevredigen niet en wij stellen hier een nieuwe oplossing van het probleem voor.
  Zooals boven gezeid waren de beemden aanvankelijk
  (1) J. LINDEMANS, Plaatsnamen uit het Aalstersche III, in Meded.
  Vla. Top. Ver., XV (1939), 29.
  (2) RAB., Rekenkamer nr 45309, fo 48 v 0 •
  
  238
  
  JAN LINDEMANS
  
  hooireservaten voor de wintervoedering van het vee, die
  derhalve moesten ingesloten worden en, buiten het ingetuinde akkerland, een nieuwe omsluiting vergden. Wij
  kennen een reeks woorden, meestal uit de toponymie, die
  zulke afzonderlijke heiningen aanduiden. De oudste zijn
  gebouwd met een praefix bi- ( = om) en een woord dat
  "heining" beteekent of een afleiding van een werkwoord
  dat den zin "omringen" inhoudt.
  Het Gotisch kende reeds bi-baurgs, afzonderlijke verschansing bij een burg (vgl. verschillende plaatsnamen
  Biburg, in Duitschland, bij FöRSTEMANN 3 , I 435).
  Zeer oud ook _is bi-gard, waarover GAMILLSOHEG handelt
  (Rom. Germ., I, 97), een samenstelling met gard, ,,umfriedung" : ,,Bigardium bei Polemius Silvius ... ist warscheinlich die älteste Bezeichnung des auszerhalb des umgrenzten Grundstückes angelegten Hausgartens". Wij bezitten dit. woord in den gemeentenaam Groot-Bijgaarden
  (1110 or. bigardis, 1125 or. bigarden) en in den pl. n. KleinBijgaarden, te St.-Pieters-Le.euw (1231 Opbigarden, 1356
  obbigaerden). In Frankrijk vindt men : 765 bigartium,
  1098 bigartu, 1148 biarcium, thans Biache-St.-Vaast, arr.
   Arras ; - Bias, kanton Vimy ; -:- Bigards, kanton Beaumont-le-Rocher; - La Bijardière, kanton Lessay, Mayenne;
  - zie ook VINCENT, Top. France, 360; - het woord biard
  drong tot diep in Frankrijk door (éen plaats in Cöte-d'Or,
  3 in Deux-Sèvres, 2 in Indre-et-Loire, 5 in Vienne, volgens
  GAMILLSCHEG). - In de prov. Namen: Byard (Fosses).
  GAMILLSOHEG wijst nog op Bihague, in Normandië (l.c.).
  Van denzelfden aard is bi-tun- (tun = tuin, omsluiting),
  voorharn?en in den pl. n. Béthune (Se e. bitunia, 1087 bitune,
  enz., DE FLOU, Wdb. I, 883), - Ohd. bi-zûni, bi-zûna,
  waaruit bitze, zeer verspreid over heel Zuid-Duitschland
  (Hunsrück, Saarland, Pfalz, Hessen, Wetterau, Zwaben,
  Beieren, Zwitserland), waar het nog voortleeft. als appella-
  
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  239
  
  tief (,,Baum-, Grasgarten") en in overtalrijke plaatsnamen
  voorkomt (zie KLUGE, Et. Wtb.11, i. v. Bitze).
  Evenzoo *bi-wand, *b(wenda (eigenlijk : ,,urn was sich
  (de~ Zaun) herumwinde.t ", KLUGE, i. v. Beunde), waaruit
  Mhd. biunde, biunt, Nhd. beunde, Zwits. bünt, Bad. baint,
  Zwab. beund, Bei. point, enz., ,,ländliches PrivatgrundRtück,
  dem Gemeinderecht entzogen, urspr. eingezäunt" (KLUGE).
  Een soortgelijke formatie, te onzent, is bi-loke, bi-lulce,
  waaruit bijlolce, belolce, blook, bleuk, belok, blok, belik, belk,
  bilk, bulk, ,,afgesloten ruimte", voorkomend in zeer talrijke
  plaatsnamen.
  Er kan nog gewezen worden op samenstellingen als
  bista.de, naam van een leengoed en abdij, thans wijk tusschen St.-Pietersbroek en St.-Mariakerke (Pa~-de-Calais),
  DE FLOU, II, 68; bi-fang, bijvang (vgl. uitvang, voorvang), ,,afzonderlijk geheinq stuk genomen uit het vrije
  veld, gevoegd gewoonlijk bij een hofstede" ( 1).
  Het lijkt dan niet vermetel in beemd een dergelijke formatie te zien, op het oog houdend dat het beemdgebied
  paalt aan het uitgestrekte bitzgebied en beide woorden synoniemen zijn. Beemd zou dan kunnen ontstaan zijn uit
  *bi-hamipi, *bi-hemede.
   Dit hamethe, hemede, is geen onbekende in de toponymie ;
  het werd al vroeg overgenomen in het Romaansch, in den
  vorm hamaide, met de beteekenis "afsluiting, slagboom",
  waaruit wij het, in 't Mnl., terugkregen als hameide, hamei,
  ,:slagboom", een vaak voorkomend toponiem.
  (1) Wellicht ook bocht, ,,Schutperk voor dolend vee", uit *bihuft- > *be-(h)ocht, ,,ruimte door struikgewas omringd"? - Er
  moet natuurlijk rekening gehouden worden met mogelijke andere
  beteekenissen van het praefix bi-, aldus in : 1173 bilania, thans
  Hof te Bilanen, Waalsch Bilande, een hof te Waver bij het riviertje
  de Lane, waar bi- bezwaarlijk iets anders kan beteekenen dan
  ,,bij, in de nabijheid liggende"; zoo ook 1286 bidike, te Steenokkerzeel, en 1312 bivorden, te Kerkom, waar bi welJicht kan opgevat
  worden als "bijkomende, bijgevoegd".
  240
  
  JAN LINDEMANS
  
  *H emethe is de oude naam van de parochie Imde (Wolvertem) : 1170 allodium de emmetha (Cartul. Afllig., 25),
  1170 sylvam ... in ymetha (Cart. Grimb., 4) ; huidige uitspraak : [ym J.
  Bij Antwerpen : 1186 Antwerpie quoque pascua et terras
  ad communem justitiam pertinentes, que vulgo hemethe vocantur (STALLAERT, Gloss., i. v. hemethe) ; 1291 concedimus
  ... burgensibus Antwerpiensibus ... que in/ra limites dict,;
  oppidi continentur, scilicet hemede et opstalle (Ib.) ; 1295
  de wariscapiis... vulgariter dictis hemede (PRIMS, Gesch.
  Antwerpen III, 9, 41) ; 1297 ·vij buenre wildert die men
  noemt hemede liggende bi der laserien van Antwerpen up die
  beke (Bijdr., XII, 23) ; enz. (zie nog Bijdr., XIX, 294;
  LAENEN, Brabant I, 34 : ,,de heimade (1) of de gemeene
  gronden" ; STOCKMANS, Deurne en Borgerhout, I 29 ;
  VAN GoRP, Toerisme, XIX (1940), 494).
  Bij Dendermonde, te St.-Gillis : 1607 int hemd, 1668
  int hemde, weiland tusschen Dender en Vliet (BovYN, Toponymie van St.-Gillis, hs.).
   Te Leffinge W. Vla. : 1619 hemeta stic (DE Fwu, Wdb.,
  V, 868). - In Limburg, te Neerem : 1511-32 ultra kampt
  in loco dicta wilre {ULR. PAQ., 61, 3), - te Widooie : 1385
  supra paludem de kamp (Ib., 91, 12). - In Westfalen :
  12e e. emetha, nu Emte, - 852 Hemethe.sdoron, 1022 Hemisduri, nu Himmelstür, - ge e. Hemmedeshusen, nu
  Hembsen,- - 1174 Hemedesen, nu Heemsen {FöRST. 3 I,
  1222).
  Dit woord is echter in zeer levendig gebruik geweest
  op de Zeeuwsche eilanden : op Goeree kent men de heemeten,
  haaimeten ; op Schouwen en Walcheren, de haymannen,
  die volgens P. L. TACK (die er, in NGN, X, 1936, een uit(1) Waar LAENEN dezen vorm vandaan haalde weten wij niet.
  Wellicht hield hij er een eigen etymologie op na en regelde naar die
  opvatting zijn spelling.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  241
  
  voerige bijdrage aan wijdde), hetzelfde zijn. Beide woorden
  duiden hooiweiden aan. TACK gaat grondig op het probleem in, bespreekt de vele verklaringen die men van die
  woorden voorgesteld heeft en stelt een nieuwe etymologie
  voor, die ons echter niet kan overtuigen. Hij scheidt het
  woord· in ha- en mete ; ha zou een Friesche vorm zijn van
  hooi en mete gelijk te stellen met mede, made, ,,maaiweide".
  Het lijkt ons wat ver gezocht (1). Er is een eenvoudiger.
  verklaring mogelijk.
  Het Germaansch kent een woordfamilie *hama, met de
  primitieve beteekenis "omhulsel, beschutting naar buiten",
  waarbij behooren :
  Ags. hama, ,,deken", Eng. hame, ,,halsjuk", Nl. haam,
  ,,halsjuk" ; - Eng. heam, ,,nageboorte", Nl. haam, ,,nagel)Oorte"; - Nl. haam, ,,soort van schepnet.".
  Mnd. ham, ,,deken, omhulsel, nageboorte".
  Het is voorhanden ook in *lïk-hamo, ,,lichaam, het
  vleeschelijk omhulsel van den mensch".
   Ons interesseert vooral de afleiding op -ipi : Os. hemithi,
  Ags. hemepa, Ohd. hemidi , Nnd. en Nl. hemd, ,,kleedingstuk" , bepaalde beteekenis afgeleid van den algemeenen
  zin "beschutting, omhulsel". Welnu wij meenen dat er een
  andere bepaalde beteekenis (bevestigd door Ofr. hamaide)
  moet geweest zijn : ,,afsluiting, beschutting naar buiten"
  en daaruit : ,,het afgeslotene, de beschutte ruimte".
  *Bi-hamithi, waaruit normaal beemd, bemd, bamd, zou
  dus beteekenen "omsloten ruimte" en een synoniem zijn
  van D. b1:tz en beund, Nl. blok, bilk.
  (1) D e klemtoon van hem ethe lag ongetwijfeld op d e eerst e lettergreep, zoodat, bij verdere ontwikkeling , d e norma le N ed erlandsche
  vorm hemd moest worden. In Zeeland schijnt er conta minatie ontstaan t e zijn m et m ete, m eet. Hayman is een p er sonificeering met
  suffix -man.
  16
  
  242
  
  JAN LINDEMANS
  
  Meersch.
  Het meerschgebied strekt zich uit hoofdzakelijk over de
  twee provinciën Oost- en West-Vlaanderen, met uitsluiting
  van de poldergronden, in Noord- en Zeeuwsch-Vlaanderen"
  waar de hooiweiden met meet en maat aangeduid werden.
  De scheiding tusschen het beemd- en het meerschgebied
  loopt langs de Schelde, zooals reeds gezegd werd, verspringt op den rechteroever te Sint-Amands, om de Zenne·
  te ·bereiken te Halle.
  Wij geven hier eerst den oostelijken zoom van het
  meerschgebied, tusschen Dender en Zenne. De voornaamste
  getuigen zijn hier weer de .plaatsnamen. Tevens wordt de
  huidige stand van het woordgebruik opgegeven, naar het
  dialectonderzoek van BLANCQUAERT en VANGASSEN.
  St.-Amands (I 266) : Top., 1785 Oude meerschen, Nieuwe mcer-schen (1), Kad., Buysscher meerschen, Meerschstraat.
  Opdorp (I 272) : Top., Kad. Buggenhout meersch ; - dial. : nietmeer (B.).
  Buggenhout (I 273) : Top., 1646 Buggenhout meersch, 1648 het
  vondelmeersken ; - maar ook : 1650 ingelaer bempt ; - dial. : noch
  meersch, noch beemd (B.).
   Opwijk (0 68) : Top., 60 meerschtoponiemen (2) ; één beemdnaam, 1556 broucbempt, volksetymologische vervorming van broevink, die af en toe opduikt tot in de 18° eeuw, doch niet op den
  volksmond voül'komt; - dial., meersch niet meer in gebruik volgens B.; toch nog bekend bij oudere landbouwers, blijkens per-•
  soonlijk onderzoek.
  Merchten (0 69) : Top., 1406 langen meersch, 1450 ien m eersschelken geh. den hoendernest, 1470 den ouden meersch, 1650 cornolsmeersch, Kad. Abeele meersch, Natte meerschen, Oliemeersch, Streymeersch, Wey meersch (1650 wijden meersch); - dial., niet meer (B.).
  Mezenzele (0 71): Top., 1650 borremeersch, 1568 huybens meersch,.
  (1) J. HALLEZ, Bijdrage tot de Geschiedenis van St.-Amandsop-Schelde.
  (2) J. LINDEMANS, Toponymie van Opwijk (1930), 183; zie ook
  Leuvensche Bijdragen, XVI, 101.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  243
  
  1377 coye meersch, 1547 cortenbosch rneersch, 1594 cortten meersch,
  1577 costerije moorsch, 1595 panneelen meersch, 1538 ruacker meersch,
  1562 roosen meersch ; - dial., niet meer (G.).
  Mollem (0 72) : Top., 1540 asscher meersch, 1590 dborre meersselken, 1687 den drinkborren rneersch, 1406 den eppenen meersch,
  1356 den gheroden merchs, 1617 corten meersch, 1650 craken meersch,
  1356 langhen merchs, 1650 meulen meersch, 1540 natten meersch,
  1638 rosemeerch veldeken, 1637 schiltmeers, 1603 suytmeersch; maar ook : 1529 huggelgem beemt, 1519 de coebeempt; -<lial., niet
  meer (G.).
  Brussegem (0 73) : Top., 1515 borremeersch, 1516 daneels mersch,
  1565 quaeden meersch, 1483 langhen meersch, 1585 róyen meersch,
  1519 8trifmeersch, 1534 den tweesten meersch, 1639 voiflick meersch;
  naast : 1483 vronenbeempt, 1572 vijlster bempt, 1532 westerbeempt;
  nochtans : 1518 hof te linthout met ... winnende landen, eusselen,
  bosschen, beempden, 1527 hof ten abeele... met winnende landen,
  weyden ende beempden ; naast : 1520 eeusselen ende merssche, 1520
  huys ende hoff dat mersch te zijne plach, 1575 meersch geh. den ontfangere; - dial. : niet meer (G.).
   Baardegem (0 63): Top., 1517 hoolen niersch, 1669 langen mee1·sch,
  1619 molen rneersch, 1665 stockput meersch, 1668 verroenen meersch;
  naast : 1565 breeden bempt; - dial., niet meer (G).
  Meldert (0 66) : Top., 1400 crommen meerschs, vuelen meerschs,
  l 520 zueren meersch, 1650 borren meersch, galas meersch, geroeijden
  meersch, holen meersch, langhen meersch, meulen meersch, 1717 cuyperen meersch, walle meersch; - dial., niet meer (G.).
  