text: UIT DE NIEUWERE
  
  KRRK-
  
  NEDERLANDSCHE
  
  GESCHIEDKUNDIGE
  
  NAYORSCHINGEN,
  DOOR
  
  Dr. HJALMAR
  
  HOLMQUIST.
  1)
  
  Het is niet mijn plan U eene systematische of volkomene
  bibliographie te geven van de nienwere Nederlandache kerkgeschiedkundige litteratnnr, nog minder een behandeling van
  hetgeen daarin is verschenen. Maar daar de Nederlandsche
  onderzoekingen in uiterst geringe mate werden opgemerkt in de
  voor ons toegankelijke kerkhistorische publicatien, heb ik gedacht, dat het van zeker belang zou kunnen zijn, tenminste
  op een deel der geschiedenis te wijzen, die door deze navorschingen in den laatsten tijd aan het licht is gebracht, en zooProf.
  waarin
  de geschiedschrijver,
  1) Dit artikel,
  Dr. Hjalmar
  aan de UniverHolmquist,
  hoogleeraar
  siteit
  te Lund in
  Zweden, de nieuwere kerkhistowerd
  rische
  van Nederland
  literatuur
  behandelt,
  in: Kyrkohistorisk Arsskrift,
  oorspronkelijk opgenomen
  af Herman
  ÅrgÅnutgifven
  Lundström,
  Fjortonde
  gen, Uppsala a & Stockholm,
  1913, Sid. 56-62, onder
  den titel:
  Ur den nyare holldndska kyrkohistoriska forskningen.
  Het moge
  strekken
  ten bewijs,
  dat men ook in
  Zweden
  van onze nieuwere
  literatuur
  op kerkDe vertaling is
  neemt.
  historisch
  kennis
  gebied
  te
  van de hand
  van Mevr. D. Wilkens-Meursinge
  Veendam.
  Redaktie.
  173
  als ik die dit jaar heb leeren kennen op een reis door Nederland. Beoordeelingen van de verschillende boeken zijn hierbij
  meest gegeven in overleg met vakmannen in Nederland.
  Ala hnlpmiddel bij een overzicht van ondere en nienwere uitlitteratnnr moet in het 'b?zonder
  gekomen kerkhistorische
  worden aanbevolen: Catalogus .van boeken in Noord-Nederland,
  uitgave van de vereeniging ter bevordering van de belangen
  des boekhandels II: Godgeleerdheid, 's-Gravenhage, Nijhoff, 1911.
   Helaas is deze niet volledig; zoo mis ik daarin o.a. P ij p e r's
  hierachter genoemd hoofdwerk. Opstellen in tijdschriftea zijn
  hier niet onder begrepen. De belangrijkste kerkhistoriache verhandelingen voor tijdschriften zijn te vinden in het Nederlandsch Archief voor Kerkgeschiedenis1884, nn uitgegeven door
  Prof. P ij p e r te Leiden en zijne op den voorgrond tredende
  leerlingen E e k h o f en L I n d e b o o m (zie beneden). Resencies van nieuw nitgekomen litteratuur vindt men meer in
  het bekende Teyler's Theologisch Tfjdschrift. De Luthersche
  geschiedenis heeft nn zijn speciaal orgaan in: Nieuioe bijdragen van het Lutheranisme in de Nederlanden, 1907, vv. en
  Jaarboek
  der Vereeniging voor Nederlandsche Luthersche
  kerkgeschiedenis. Aandacht verdient ook : Bulletin de la commiss%on pour l'histoire des égUses l?allones, 1885 vv. (3de
  serie, begonnen 1911). Eene goede orienteering in de algemeene
  kerkhistorische litteratuar, waarbij evenwel de Nederlandsche
  niet in 't bijzonder wordt genoemd, vindt men in de nuttige
  tot de kerkgeschied.
  Handleiding
  historisch-propaedeutische
  vorsching en kerkgesch%edschrv?'n%ng, 1910, van den overLeidschen hoogleeraar
  leden, zeer in aanzien staanden
  J. G. R. A c q n o y, opnieuw uitgegeven door zijn opvolger
  P ij p e r. Een kerkhistorisch biografisch woordenboek werd been Van Langeraad, Het
  gonnnn door H. Pisscher
  protestantsche Nederland ; er is slechts nitgegomen deel I (1907)
  en 2 gedeelten van deel II. Het overlijden van den eenen
  redactenr deed het werk afbreken. Ter navorsching van de
  kerkgeschiedenis is intnsschen een zeer goed boek: Nieuw
  Nederlandsch B%ogra fisch Woordenboek, onder redactie van de
  beide Leidsche geleerden dr. P. C. M o 1 h n p s e n en Prof.
  P. J. B 1 o k. Daarin wordt een nienwe en eigenaardige methode
  gevolgd, z66 dat in elk deel een aantal personen wordt ge.
   nomen van de eerste tot de laatste letter van het alphabet en
  zoo telkens weer. Twee deelen zijn uitgekomen, I, 1911 ; II, 1912.
  '
  
  174
  Gaan wij dan nu naar de nieuwere studi?n van Nederl.
  vorschers in de algemeene kerkgeschiedenis, dan zien wij
  dat daar de grootste plaats wordt ingenomen door de katholieken.
  Het Handboek der Algemeene kerkgelchiedenis, I, 1905 ; II, 1907
  van den Jezuiet B. A I b e r s is een van de meest verspreide in
  de katholieke wereld, vertaald in verscheidene talen. Ik kan
  er niet meer in vinden dan een droog, correct, katholiek compendium en een deel waardevolle litteratuur-aanwijzingen.
  Het leven van den H. Thomas van A.qnino, 2 dl., 1907, van '
  heel goed, maar
  den katholieken Prof. J. V. de G roo t is
  ook niet zoo diep doordringend; het is gematigd nltramontaanach.
  De Jezuiet W. N i e a w e n h o f f heeft het leven van verscheidene heiligen beschreven, waarvan de levensbeschrijving
  van Loyola, 2 dln., 1891, van katholieke zijde hoog wordt geschat. Van protestantsche zijde heeft o.a. de bekende, vrijzinnige Groninger hoogleeraar H. U. M e y boo m het Christendorn
  der tweede eeuw, 1897, geteekend, en de Amsterdamsche Prof.
  H. A. v a n B a k e 1 behandelde in eene rede: de Geschiedenis
  n heeft
  van het oudste Christendom, 1910. C. H. v a n R
  eene, niet diepgaande maar goede levensbeschrijving van Martinus van Tours geschreven. De bewonderaar van Spinoza A.
   v. d. L i n d e gaf eene leesbare teekening: Servet, een brandoffer der gereformeerde inquisitie, 1890 ; C. v a n P r o o s t d ij
  behandelt van uit het door den titel aangegeven oogpunt:
  Jacques le Fgvre, voorganger van Calvfn, 1909. De veelschrijvende J. H. M a r o n i e r heeft zich gewaagd aan : de
  Geschiedenis van het protestantisme 1648-1789,
  2 dln., 1897,
  niet
  maar
  Van
  meer
  bruikbaar,
  belangrijk.
  belang is het interessante handboek van de 19de eeuw: Een eeuw van soorsteling,
  1904, van den op den voorgrond tredenden Utrechtschen hoogleeraar S. D. v a n V e e n. Het meest belangrijke op het gebied van de algemeene kerkgeschiedenis is in de laatste jaren in
  Holland verschenen van de hand van Prof. F. P ij p e r : zijn
  hoofdwerk : de Geschiedenis der boete en biecht in de Christelijke
  kerk in den ouden
  1891; II, De middeleeuwen, 1908 en
  Middeleeuwsch Christendom : I De vereering der H. Hostie.
  De Godsoordeelen, 1907 ; II. De heiligenvereering, 1911. Het
  laatste, dat in vele opzichten verder bouwt op Del e hay e,
  geeft een interessanten blik in het godsdienstig leven der
  middeleeuwen uit bronnen, die misschien wat droog zijn maar
  zeer getrouw aangehaald worden.
   -
  
  '
  
  175
  De grootste belangstelling verbindt ons intusschen aan de
  vorschingen van Nederlanders betreffende de geschiedenis van
  hun eigen vaderland. De nieuwe algemeen geschiedkundige werken van Prof. P. J. B l o k te Leiden, den tot het protestantisme
  en diens leerling H. P I r e n n e,
  overgeganen P. Frederique
  beiden te Gent, als ook van E. H u b e r t te Luik (misschien
  de meest talentvolle van deze uitmuntende Belgische geschiedvorschers) zijn te wel bekend, dan dat zij nader moeten worden besproken. Een uitmuntend algemeen geschiedkundig werk
  over kerk-hist. materiaal is ook: La domination espagnole dans
  les Pays-Bas à la fin du rggne de Philippe II, 1906, van
  E. Gossart.
   Op zuiver kerkhistorisch gebied staat voor de middeleeuwen
  nog altijd W. Moll bovenaan, met zijne: Kerkgeschiedenis van
  Nederland voor de hervorming, 6 dln., 1854-71. Belangrijk
  zijn ook nog steeds zijne biographie8n over Joh. Brugman,
  2 dln., 1854, en Angelus Merula, 1855. Een algemeen overzicht gaf G. J. V o s A z n., Geschiedenis der Vaderl. kerk,
  2 din., 1881. Een paar goede dissertatie's over den voor-reformatorischen tijd zijn van: J. P r I n s e n , Gerardus Geldenhauer, 1898; G. Y i s s e r, Hendrik Mande, 1899 (gesch. der
  mystiek) ; A. A. 0 t t e r l o o, Joh. Ruyabroek 2, 1896, en v66r
  alles de dissertatie van W. J. g u h 1 e r, Joh. Brinckerinck
  en zijn Klooster te Diepenveen, 1908 (het begin der beweging
  te Windesheim) ; A. E e k h o f, de Questierders van den a flaat
  in de Noordeli?'ke Nederlanden, 1909 en J. L I n d e b o o m,
  Erasmus, 1909 (waarin eindel?jk een ernstig onderzoek van
  de Erasmiaansche
  theologie werd gedaan). L I n d e b o o m
  heeft ook deze studien vervolgd in een zeer te waardeeren,
  nu dezen zomer uitgegeven werk Het bijbelsch Humanisme in
  Nederland, 1913. Veel wordt ons geboden in Van V e e n ' s
  artikel Wessel in R. E., XXI, 1908. Ook worde niet vergeten
  Het klooster te Windeshet klassieke werk van Acquoy.,
  heim en zijn invloed, 3 dIn., 1875-80 en het scherpzinnige
  Rodolphus Agricola, I, 1911 van H. v. d. Y e 1 d e n. De Groninger hoogleeraar I. van D ij k gaf uit in 1906: De imitatie
  van Thomas à Kempis. Een katholiek werk, dat veel belangrijke stof geeft, Neerlands heiligen, 6 dln., 1899-1902, en
  v66r alles, Maria's heerlijleheid in Neerland, 6 dln., 18991910 (gaat tot op onzen tijd), zijn van den monnik J. A F.
   Een gematigd Ultramontaansch overzicht
  K r o n e n b u r g.
  176
  geeft H. C. C o p p e n s, Algemeen overzicht der kerkgeschiede.
  nis van Noord-Nederland tot 1581, 2 dIn., 2e dr., 1902.
  Wij gaan nu over tot de publicatien op het gebied van de
  Nederl. hervormings-geschiedenis.
  Uitgave van bronnen die
  tot de beste geschiedkundige van onzen tijd behooren, is de
  Bibliotheca Re formatoria Neerlandica, 1903 vv. ; tot nu toe zijn
  negen deelen verschenen. De voornaamste uitgever is nu Prof.
  P ij p e r, sedert de andere redacteur, de bekwame historicus,
  de Doopsgezinde Prof. S. C r a m e r te Amsterdam eenige
  maanden geleden overleed. Zal ik in dit belangrijk verzamelwerk op iets bijzonderen nadruk leggen, dan 'moot worden
  herinnerd aan het zevende deel, dat een nieuw licht werpt op
  de doopsgez. beweging. Tusschen de vele werken over de Ned.
  hervormings-geschiedenis
  mag terloops nog worden herinnerd
  aan het oude van D. G e r d e s, Historia Re forynat., 1 744-52,
  4 dln., en aan A. IJ p e y en S. J. D e r m o u t, Gesch. der
  Nederl. Hervormde Kerk, 1819, 4 dln., de verreweg meest belangrijke. Van de nieuwere publicati6n staat mee vooraan en
  naast die van Moll, Acquoy en Rogge, de meestuitblinkende Ned.
  van de 19e eeuw: de Geschiedenis der
  kerkgeschiedschrijvers
  kerlehervorming in Nederland, 2 dln., 1873, van den Mennoniet
  " I. G. d e Hoop
  S c h e f f e r ; dit werk gaat maar tot 1531.
   Eene meer beknopte en populaire, maar goede voorstelling
  gaf de zoon van den stichter der Groningsche school, de vroeg
  overleden Prof. C. Ph. H o f s t e d e d e G roo t, in: Honderd
  jaren uit de Ge3ch. der Hervorming in de Nederlanden, 1883,
  omvattend de jaren 1518-1619.
  Het meest gebruikte handboek is dat van J. R e i t s m a, Geschiedenis van de hervorming en de Herfl, kerk in Nedet-land, 2de druk, 1899. De
  schrijver is nu overleden maar een nieuwe uitgave wordt ver.
  wacht. Ten slotte moet worden genoemd het meer op een
  schoolboek gelijkend, veel gelezen werk, van F. D. J. Moo rr e e s : Geschiedenis der kerkhervorming in Noord-Nederland,
  4de druk, 1905.
  ,
  Een bijzondere plaats neemt in: Geschiedenis der Ned.
  Hern. kerk I, 1911; II, 1912, van den Hoogleeraar van wege
  de Ned. Herv. kerk bij de theologische faculteit te Leiden, L.
  K n a p p e r t. Het is nl. een modern handboek, dat een overzicht geeft van de geheele nieuwe kerkgeschiedenis van Nederland ; het eerste deel gaat tot 1702, het tweede tot aan den
  tegenwoordigen tijd. Dit boek voorziet due in een, in het bij-
  
  177
  zonder door buitenlanders gevoelde behoefte, nml. eene bruikbare moderne orienteering; ook goede litteratuur-aanwijzingen
  komen er in voor. Aan een Zweed komt de voorstelling, door
  de bepaalde oordeelvellingen, eenigszins eenzijdig gekleurd voor.
  Evenals verschillende andere hier genoemde komt dit werk
  voor in de Universiteits-bibliotheek te Lund.
  Van de nieuwere navorschers, speciaal der hervormingsgeschiedenis van Nederland, heeft mij bijzoader belang ingeboezemd, het door Teyler's Academie met een prijs bekroonde
  werk: de Geschiedenis van het Lutherani3me in de Nederlanden tot 1618, 1911, van den Hersteld Ev. Lutherschen Prof.
   J. W. P o n t te Amsterdam. Hoewel Luthersch predikant komt
  de schrijver tot het resultaat, dat het Lutheranisme in Nederland in de 16de eeuw eene vreemde plant was, die er niet
  behoorde en die de Hervorming meer tegenhield dan bevorderde.
   Misschien krijg ik een volgende keer gelegenheid, dit wel
  eenzijdige, maar in elk geval te waardeeren en veel omvattend
  onderzoek uitvoeriger te beoordeelen. Twee andere belangrijke
  werken zijn: De nederduitsche vluchtelingenkerken der 16d*
  eeuw in Engeland en Duitschland in hunne beteekenis voor de
  reformatie in de lVederlanden, 1909, van A. A. v. S c h e 1 v e n,
  en van J. d e J o n g, De voorbereiding en constitueering van
  het Kerkverband der Nedei-I. gereformeerde kerken in de 16de
  eeuw; Histoi-ische studiin over het convent te Wezel 1568 en
  de synode te Emden 1571, 1911. Van het laatste is slechts
  deel I verschenen, hetwelk uiterst gedetailleerd is, en slechts
  de voorbereidingen behandelt van de zoo gewichtige Embdersynode. Verder moet worden genoemd van L. A. van L a ng e r a a d, Guido de Bray, zv?'n leven en werken, 1884, een
  goede dissertatie; van S. C r a m e r het artikel: Mennonieten
  in Hauck's Real- Encyclopedie, Bd. XII; van L. K n a p p e r t
  een werk, dat meer geeft dan de titel belooft: De opkomst
  zan het protestantisme in eene NOo1'd-Nederlandsche stad, 1908;
  van S. D. van V e e n, Histor. studign en schetsen, 1905,
  en zijne artikelen in Hauck's Real-Encyclopedie, de fijne
  teekening van J. P r i n s e n, De Nederl. Renaissance-dichter
  Jan van Bout, 1907. De volgende werken: F. L. R u t g e r s,
  Calvijn's invloed op de reformatie in de Nederlanden, 1900;
  en B. J. E e r t e n, Anabaptisme en
  J. J. W est e r bee k
  Calvinisme (1531-68), 1905, ken ik nog niet.
  Op de opwindende godsdienstige gebeurtenissen omstreeks het
  XI.
   12
  
  178
  begin der 17e eeuw wordt een licht geworpen in misschien het
  beste werk van den bovengenoemden beroemden geschiedvorscher C. H. R o g g e, Joh. Wienboogaert on zijn tijd, 3 dln.,
  verder door de artikelen van Van Veen
  en
  1874-76;
  R o g g e in Hauck's Real-Encyclopaedie en van J. H. M a r on i e r de levensbeschrijving van Jacobus Arminius, 1905. Te
  Leiden hebben de Remonstranten een eigen hoogleeraar H. Y.
  l+ r o e n e w e g e n, die in 1910 een kritische editie van het
  Remonstrantisme uitgaf en eene levensbeschrijving van Arminius.
  Gisbertus Voetius heeft aanleiding gegeven tot eene grondige
  maar moeilijk te lezen levensbeschrijving, bewerkt door A. C.
  Duker, I, 1897; II, 1907; III, 1912. In een zeer op prijs tie.
  stellen monografie wordt dezelfde tijd door W. Goeters behandeld in: Die Yorbereitung des Pietismus in der re formierten
  Kirche der Niederlande bis auf Labadie, 1911, en eveneens
  in de dissertaties van H. A. v a n A n d e 1, De zendingsleer
  van Voetius, 1912, en van K. D ij k, De strijd over infra- en
  in de geref ormeet-de kerken van Nederland,
  supralapsarisme
  1912. De groote Remonstrantsche dichter Didericus Camphuysen werd zeer goed geteekend door J, d e L o u t e r, 1898
  (diss.) Een deugdelijk, nauwkeurig, maar eenigszins droog beeld
  geeft W. P. C. K n u t t e 1 van : Balthasar Bekker, de be3trtfde?van het bijgeloof, 1906.
  Een bijzonder belang hadden voor de nieuwere Nederlandsche en Engelsche geschiedvorschers de godsdienstige bewegingen in Nederland, omstreeks het begin van 1600, waaruit
  het moderne sekte-wezen voortkwam. Daarover handelen o.a.
   de Brownisten
  de werken van J. G. d e H o o p Scheffer,
  to Amsterdam in verb and met het ontstaan van de broederschap
  der Baptisten, 1881 ; van
  ,J, v a n D o u w e n, Socinianen
  en Doopsgezinden, 1898 en v66r alles de twee nieuwe, belangrijke werken van de boven reeds genoemde geschiedkundigen:
  van den nieuwbenoemden hoogleeraar te Amsterdam W. J.
  g u h 1 e r, Bet socinianisme in Nederland, 1912, en van den
  Leidschen geleerde A. E e k h o f, De Hervormde kerk in
  2 dln., 1913, een ongemeen uitNoord-Amerika (1624-64),
  voerige en eenigszins zware, maar volgens grondige, ook in
  Amerika verrichte studien, samenvattende voorstelling.
   Voor de hedendaagache Nederlandsche kerkgeschiedenis moet
  hier ten laatste nog worden gewezen op het kleine, goede werk:
  De Nederlandsche l3uataa f Adol fvereeniging 1863, 1908,1909,
  
  -
  
  179
  van J. H. M a r o n I e r ; C. E. H o o y k a a a, Godsdienstig
  leven in Nederland, 1912 ; J. H, M a c k a y, Religious Thought
  in Holland during the 19th Century, 1911 ; G. A. v a n d e n
  B e r g h van E y s i n g a, docent te Utrecht, Die Hollandische
  radikale Kritik des neuen Testaments und ihre Bedeutung,
  1911; J. C a n n e g I e t e r Jr., Het ultramontanisme en de
  Christenen van Nederland sinds 1853, 1911 (diss.); de kerkelijkpolitieke geschriften van T. C a n n e g I e t e r S r., hoogleeraar
  vanwege de Ned. Herv. Kerk te Utrecht, over dezelfde stof ;
  de bekende minister van Staat A. C u y p e r s en zijn zoon
  Prof. H. H. C u y p e r s I) schrijven ovei het Calvinisme ; A.
  M. B r o u w e r predikant te Rotterdam: De moderne richting,
  1912 ; artikelen in Hauck's Real-Encyclopaedie van Van Ve e n,
  Van Wijk, Chr. Hunningher
  e.a. en in
  Cramer,
  Religion in Geschichte und Gegenwart van B r o u w e r, alsook
  op het belangrijke werk van S. D. van ' e e n met bijdragen
  van verscheidene geschiedvorschers uitgegeven: Kerk en secte,
  1907-1912, waarin de verschillende gereformeerde, luthersche,
  oud-katholieke en doopsgezinde kerkgenootschappen en de verschillende godgeleerde en godsdienstige richtingen in Nederland
  worden behandeld.
  i) Bedoeld is: J. P. C. Dzu.
   2) Bedoeld zijn : Dr. A. Kuyper en Dr. H. H. Koyper.
  