text: S 172
  
  FERDINAND TÖNNIES
  GEMEENSCHAP EN MAATSCHAPPIJ
  
  SOCIALE WETENSCHAPPEN KLASSIEK
  NR. 2
  
  Onder leiding van
  
  Lieven Vandekerckhove
  redactiecomité
  Karel Dobbelaere, Mark Elchardus, Frans Lammertijn,
  Hendrik Van Geel, Jan Vranken
  
  Deze uitgave verschijnt ook als :
  
  Tijdschrift voor Sociologie
  1989 (10), nr. 6.
  Martin Ruebens (red.)
  
  Ferdinand Tönnies
  Gemeenschap en maatschappij
  Grondbegrippen van de zuivere sociologie
  
  Acco Leuven / Amersfoort
  
  Eerste druk'. 1990
  
  Gepubliceerd door Uitgeverij Acco
  - in België: Tiensestraat 134-136, 3000 Leuven
  - in Nederland: Koningin Wilhelminalaan 17 / Postbus 395, 3800 AJ Amersfoort
  
  Omslagontwerp: Joris Pollers
  De oorspronkelijke uitgave van dit boek verscheen in 1887 onder de titel: “Gemeinschaft und Ge­
  sellschaft. Abhandlung des Kommunismus und Sozialismus als empirischer Kulturformen’' (Leip­
  zig, Reisland Verlag).
  Deze synopsis is gebaseerd op de achtste uitgave, versehenen in 1935 onder de titel : “Gemeinschaft
  und Gesellschaft. Grundbegriffe der reinen Soziologie’’ (Leipzig, Hans Buske Verlag), herdrukt
  in 1979 (Darmstadt, Wissenschaftliche Buchgesellschaft).
  © Oorspronkelijke uitgave: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt
  © Synopsis: Acco (Academische Coöperatief c.v.), Leuven (België)
  Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,
  fotocopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming
  van de uitgever.
  No part of this book may be reproduced in any form, by mimeograph, film or any other means
  without permission in writing from the publisher.
   D/1989/0543/153
  
  NUGI 652
  
  ISBN 90-334-2135-6
  
  5
  
  INHOUD
  
  Verantwoording
  
  7
  
  Deel I: Algemene definitie van de basisbegrippen
  
  9
  
  Het thema
  
  11
  
  § 1. Enkele begripsomschrijvingen
  § 2. Organische en mechanische structuren
  
  11
  12
  
  Hoofdstuk 1 : Theorie van de gemeenschap
  § 1. Bronnen van gemeenschap
  § 2. De verdeling van arbeid en genot in een gemeenschap
  § 3. Drie types van gemeenschapsbanden
  § 4. Wederzijds begrip als gemeenschapswil
  § 5. De huiskring en de huishouding
  § 6. De dorpsgemeenschap en de eigendomsrelaties
  § 7. De stad en de ambachtskunst
  
  14
  14
  15
  16
  16
  17
  18
  19
  
  Hoofdstuk 2: Theorie van de maatschappij
  § 8. Maatschappelijke ruil en arbeid
  § 9. Het contract
  § 10. De handelaar, de arbeider en de grootgrondbezitter
  § 11. Het industriële ontwikkelingsproces
  § 12. Arbeidswaarde en arbeidstijd
  § 13. Arbeidsmarkt, kleinhandel en kapitalisme
  
  21
  21
  22
  23
  24
  25
  26
  
  Deel II: Wezenswil en verstandswil
  
  29
  
  Hoofdstuk 1: Vormen van menselijke wil
  § 1. Begripsomschrijving
  § 2. De wezenswil en het organisme
  § 3. Vormen van wezenswil: het genoegen, de gewoonte en de
  herinnering
  
  31
  31
  31
  32
  
  6
  § 4. Enkele voorlopige conclusies
  § 5. Vormen van verstandswil
  § 6. Het streven van de verstandswil
  
  33
  34
  35
  
  Hoofdstuk 2: Enkele verdere verduidelij kingen
  § 7. Inleiding
  §
  8.Wilsvormen en hun relatie tot vrijheid
  §
  9.Wezens- en verstandswil als begripsmatigeconstructies
  § 10.Mechanisch en organisch denken, wetenschap en kunst
  § 11.Besluit
  
  37
  37
  37
  38
  39
  40
  
  Hoofdstuk 3 : De empirische betekenis van de verschillende wilsvormen
  § 12. De vrouwelijke, jeugdige wezenswil en de mannelijke, volwassen
  verstandswil
  41
  § 13. Het volk en de ontwikkelde mens
  § 14. De positie van vrouw, kind en volk in de maatschappij
  
  41
  
  Deel III: De sociologische grondslagen van het natuurrecht
  
  47
  
  Hoofdstuk 1 : Definities en Stellingen
  § 1. Het zelf en de persoon
  § 2. Rechtssystemen en wilsvormen
  § 3. Statusrelaties en contractrelaties
  § 4. Rechtspersonen in gemeenschap en maatschappij
  
  49
  49
  50
  51
  52
  
  Hoofdstuk 2 : Natuurlijke elementen in het recht
  
  54
  
  Hoofdstuk 3 : Vormen van wilsverbondenheid : volksgemeenschap
  en Staat
  § 5. Gebruiken, zeden en gewoonterecht
  § 6. Kenmerken van de volksgemeenschap
  § 7. Kenmerken van de Staat
  § 8. Religie en publieke opinie
  
  56
  56
  57
  57
  59
  
  Slot: Besluit en overzicht
  
  61
  
  § 1. Twee samenlevingsvormen
  § 2. De groei van de grootstad en de Staat
  § 3.  Hoewel het dus de bedoeling is om bij het adapteren de oorspronkelijke tekst
  zo getrouw mogelijk te volgen, impliceert het samenvattend omzetten van deze
  tekst onvermijdelijk een zekere interpretatiemarge van de kant van de adaptator. Deze moet inderdaad van alinea tot alinea beslissen hoe hij zijn dubbele
  taak zal uitvoeren om enerzijds zo dicht mogelijk bij de tekst te blijven, die hij
  adapteert, en om er anderzijds slechts het essentiële van naar voor te brengen.
  8
  Om deze reden zal geen enkele synopsis een letterlijke verwoording brengen —
  of beter alléén maar een letterlijke verwoording — van het ideeëngoed zoals dit
  oorspronkelijk werd uitgedrukt, maar zal elke synopsis een kontinue en getrouwe samenvatting van dit ideeëngoed presenteren.
  Lieven Vandekerckhove
  
  9
  
  Deel I
  ALGEMENE DEFINITIE VAN DE BASISBEGRIPPEN
  
  11
  
  HET THEMA
  
  § 1. Enkele begripsomschrijvingen
  
  De wil van elke mens Staat in meerdere relaties tot die van de ander. Elke zulke
  relatie bezit wederkerige effecten, in die zin dat wat van de ene kant gedaan
  of gegeven wordt, van de andere kant ondergaan of ontvangen wordt. Deze ef­
  fecten kunnen leiden ofwel tot behoud of bevestiging ofwel tot vernietiging of
  ontkenning van de wil of het leven van de ander. Voorliggende theorie zal uitsluitend betrekking hebben op relaties van wederzijdse bevestiging. De groep,
  die gevormd wordt door zulke positieve relatie en die wordt opgevat als een sa­
  menhangend wezen of ding met interne en externe effecten, noemen we een ver­
  bond (‘Verbindung’). Wanneer we de relatie zelf als een reëel en organisch leven
  benaderen, dan duiden we dit aan met de term gemeenschap (‘Gemeinschaft’).
  Bekijken we deze positieve relatie als een ideële en mechanische structuur, dan
  hanteren we het concept maatschappij (‘Gesellschaft’).
   Deze termen, ingebed in het Duitse taalgebruik, zijn tot op heden in de wetenschappelijke terminologie zonder onderscheid door elkaar gehaald. Enkele inleidende opmerkingen kunnen deze tegenstelling verduidelijken. Al het intieme,
  huiselijke samenleven wordt als leven in een gemeenschap begrepen. De maat­
  schappij echter is de sfeer van de openbaarheid of de buitenwereld. Vanaf de
  geboorte bevindt men zieh in gemeenschap met zijn gezin, met al het wel en
  wee hieraan verbonden. Een maatschappij daarentegen treedt men in, net als
  in een vreemd land. Slechts wanneer we het begrip verbond in zijn maatschappelijke betekenis hanteren, kunnen we juridisch spreken van een maatschappij
  van huishoudens. Een huiselijke gemeenschap echter is iets wat iedere betrokkene onmiddellijk en gevoelsmatig ervaart. Een huwelijk is als een totale levensgemeenschap, terwijl een ‘levensmaatschappij’ een kontradiktie in de termen
  is. In een religieuze gemeenschap wordt men opgenomen, maar van een ‘religieuze maatschappij’, als een vereniging rond een bepaald doel, spreken we
  slechts in een politieke of theoretische betekenis. Er is sprake van gemeenschap
  van taal, van gebruiken en overtuigingen, maar in de sfeer van de handel, het
  transport en de wetenschap hanteren we het begrip maatschappij. Alhoewel er
  onder handelspartners een zekere vertrouwelijkheid of gemeenschap kan zijn,
  kan men toch moeilijk spreken van een ‘handelsgemeenschap’. De samenstelling ‘gemeenschap-van-aandelen’ vormen, zou voiledig verfoeilijk zijn, in te-
  
  12
  
  genstelling tot gemeenschappelijk grondbezit. In deze betekenis is er tussen echtgenoten sprake van gemeenschap van goederen, maar niet van een maatschappij van goederen.
   Zo kunnen zieh vele onderscheidingen voordoen. In de meest algemene beteke­
  nis spreken we van een gemeenschap wanneer we de gehele mensheid omvatten,
  net zoals de Kerk dit bekijkt. Terwijl een menselijke maatschappij verwijst naar
  het naast elkaar bestaan van onderling onafhankelijke personen. Sinds kort wordt
  in wetenschappelijke zin gesproken over de maatschappij van een land, in tegenstelling tot het begrip Staat. Maar die betekenis wordt slechts echt verduidelijkt in zijn diepere tegenstelling tot de term volksgemeenschap. Gemeenschap
  is oud, maatschappij is nieuw, zowel wat betreft het verschijnsel als de term.
  Gemeenschap is het duurzame en echte samenleven, een maatschappij slechts
  iets voorbijgaands of schijnbaars. Daarom is het gepast om een gemeenschap
  als een levend organisme en een maatschappij als een mechanisch aggregaat te
  begrijpen.
  § 2. Organische en mechanische structure»
  Al het werkelijke is organisch inzoverre het slechts begrepen kan worden in samenhang met de totale werkelijkheid die de aard en de werking ervan bepaalt.
  Naast de samenstelbare en samengestelde deeltjes van dode materie bestaan er
  organische lichamen, waartoe ook wij, naar kennis strevende mensen, behoren.
   Elk van ons heeft indirecte kennis van de ander en onmiddellijke kennis van
  zichzelf. Onvermijdelijk ervaren we, net zoals wij onszelf ervaren, dat met elk
  levend wezen een psychisch leven Verbünden is. Objectief echter zien we dat we
  hier telkens met een totaliteit te maken hebben die niet samengesteld wordt uit
  haar delen, maar deze delen zelf bepaalt en veroorzaakt. In deze betekenis kun­
  nen we elk menselijk wezen als een reële, levendige totaliteit opvatten. De men­
  selijke kracht kan anorganische dingen uit organische materialen voortbrengen,
  door deze laatste te delen en weerom te verbinden. Op deze wijze brengt ook
  de wetenschap dingen tot eenheid en vormt ze begrippen. Dit creatief element
  heeft de wetenschap gemeen met naïeve beschouwingen, met kunstzinnige fantasieën, met volksgeloof en met geestdriftige dichtkunst. Tegelijkertijd maakt
  de wetenschap ook het levendige dood wanneer ze de relaties en samenhang hiervan tracht te begrijpen. De wetenschap herleidt hiertoe alle toestanden en krach­
  ten tot bewegingen en ze begrijpt alle bewegingen als een hoeveelheid gepresteerde
  arbeid. Dit mechanistisch denken is echter niet geschikt om tendenzen en noodzakelijkheden van organische wording en vergankelijkheid te kunnen begrijpen.
   Op dit vlak zijn concepten zelf levendige, zieh veranderende en ontwikkelende
  
  13
  
  realiteiten. Wanneer wetenschap hier te werk gaat, verändert ze haar eigen aard
  en wordt ze van een logische en rationele tot een intuitieve en dialectische opvatting, of m.a.w. een filosofie. Maar in deze Studie houden we ons niet bezig
  met aard en soort, ook niet, wat mensen betreft, met rassen, Volkeren en stam­
  men als biologische eenheden. Wij hebben een sociologische interpretatie voor
  ogen, waarin menselijke relaties als levendig en niet enkel als een artefact opgevat worden. Dit alles heeft een evenbeeld en een analogie in de théorie van de
  individuele wil, en in deze betekenis zal het tweede deel van dit opstel dit psy­
  chologisch probleem als onderwerp nemen.
  14
  
  Hoofdstuk 1 :
  THEORIE VAN DE GEMEENSCHAP
  
  § 1. Bronnen van gemeenschap
  
  De theorie van de gemeenschap gaat uit van een oorspronkelijke of natuurlijke
  toestand waarin de menselijke wil zieh volmaakt ontwikkelt en in stand houdt.
  Deze menselijke verbondenheid, opgevat als een directe wederzijdse bevestiging,
  toont zieh het meest nadrukkelijk in drie relatievormen, namelijk 1) de moederkind relatie, 2) de relatie tussen man en vrouw als echtpaar, 3) de relatie tussen
  broers en zusters. In elk van deze relatievormen is de gemeenschap embryonaal
  aanwezig.
  A) De moeder-kind relatie heeft zijn diepste wortels in een instinctieve band.
  In deze relatie is de overgang van een lichamelijke naar een geestelijke verbon­
  denheid tastbaar aanwezig. Naarmate het kind zelf bekwaam wordt om zieh te
  voeden, te beschermen en leiding te geven, wordt de scheiding tussen moeder
  en kind méér waarschijnlijk. Deze ontwikkeling kan afgeremd worden door wederzijds vertrouwen, door vreugdevolle herinneringen aan elkaar of door dankbaarheid van het kind.
   B) In de relatie tussen echtgenoten leidt het sexuele instinct niet noodzakelijk
  naar een wederzijdse band, maar eerder naar een eenzijdige onderdrukking van
  de vrouw, die, zwakker van natuur, een bezitsvoorwerp wordt of tot horigheid
  gedwongen wordt. De instandhouding van een man-vrouw relatie is eerder afhankelijk van gewoontevorming of van het bezit van gezamenlijke kinderen en
  gemeenschappelijke goederen.
  C) Tussen broers en zusters is een dergelijke instinctieve band niet aanwezig.
  Wei erkennen we de zuster-broederliefde als de meest menselijke relatievorm.
  In deze relatie is het instinct zwak, maar de herinnering sterk aan het samen
  opgroeien en het samen beleven van aangename ervaringen. Tussen broers kunnen we bovendien een sterke gelijkheid in rijpheid en kracht verwachten, alhoewel verschillen in denkvermogen en ervaring zieh duidelijk kunnen aftekenen.
  Met deze drie fundamentele relatievormen zijn er verschillende, meer afstandelijke relaties verbonden, die hun eenheid en voltooiïng vinden in de vader-kind
  
  15
  relatie. Deze relatie wordt gekenmerkt door een zwakke instinctieve band, door
  een Sterke wederzijdse genegenheid, maar vooral door een ongelijke rijpheid en
  kracht. In het vaderschap vinden we het gezag als idee terug in haar meest zuivere gemeenschapsbetekenis. Die idee verwijst niet naar de uitoefening van
  activiteiten die de belangen van de heer dienen, maar naar opvoeding en raadgevingen waardoor de vader de rijkdom van zijn eigen leven mededeelt aan zijn
  kinderen.
   § 2. De verdeling van arbeid en genot in een gemeenschap
  
  In elke gemeenschap is er een evenwichtige verdeling tussen genot en arbeid aanwezig. In een moeder-kind relatie, alsook in een man-vrouw relatie, overheerst
  het genot over de arbeid. Noch in leeftijdsverschillen, noch in sexe-verschillen,
  maar in verschillen in natuurlijke kracht manifesteert zieh de arbeidsverdeling
  het opvallendst. Om gemeenschappelijke bezittingen te beschermen zal de vrouw
  de waardevolle voorwerpen onder haar hoede houden en zal de man de vijand
  afweren. Om voedselvoorziening te verzekeren zal de man het voedsel bemäch­
  tigen en de vrouw zorgen voor de bewaring en de bereiding. Echte hulpverlening, wederzijdse ondersteuning en bescherming bestaan in hun zuiverste vorm
  in de relatie tussen broers en zusters. Hier treedt een verschil in mentale begaafdheid naar voren, waarbij de een zorgt voor het denkwerk en de ander voor de
  uitvoering en de handenarbeid.
  Wanneer we deze relatievormen voorstellen als een machtsevenwicht dan moeten de verschallende krachten in deze relaties elkaar compenseren. Het grootste
  genot gaat samen met de zwaarste arbeid, en omgekeerd. Een gevoel van superioriteit en macht gaat samen met een overschot aan genot, terwijl een gevoel
  van inferioriteit tegelijkertijd met enige tegenzin ervaren wordt, ook wanneer
  dit door liefde, gewoontevorming en dankbaarheid kan verlieht worden. Alhoewel superioriteit kan leiden tot hoogmoed en wreedheid, is de tendens tot het
  verrichten van goede daden groot. Zo zien we hoe een instinctieve en nai'eve
  tederheid van de sterkeren voor de zwakkeren nauw samenhangt met het genot
  van eigen bezittingen en macht.
   Superioriteit die uitgeoefend wordt om het welzijn van de ondergeschikten te
  bevorderen en die door hen ook positief bevonden wordt, noemen we waardigheid. Waardigheid voortvloeiend uit ouderdom, sterkte of wijsheid vinden we
  verenigd terug in de vaderfiguur. In dit machtsverschil gaat tederheid met hoogachting samen en welwillendheid met respect. Beide gezindheden vormen de basis
  van elke gemeenschap.
  16
  § 3. Drie types van gemeenschapsbanden
  In relaties van verwantschap, nabuurschap en vriendschap wordt de gemeenschapsband op drie verschillende wijzen uitgedrukt.
  De verwantschap vindt haar belichaming in het huis, waar mensen samenleven
  onder éénzelfde beschermend dak, dezelfde zaken gebruiken en er samen van
  genieten. Hier, wanneer hij zieh omringd weet van familieleden en verwanten,
  voelt de mens zieh het best en het meest opgewekt. Nabuurschap is gebaseerd
  op het nabije samenleven in eenzelfde dorp. Dit veroorzaakt veelvuldige contacten, gewenning en een wederzijdse vertrouwde kennis. Vriendschap vloeit
  voort uit een eensgezinde arbeid en mentaliteit. Deze band moet in stand ge­
  henden worden door losse en veelvuldige ontmoetingen, die het meest waarschijnlijk voorkomen in de stad. Vriendschapsrelaties zijn het minst organisch
  en het minst instinctief van karakter, ze zijn minder gebaseerd op gewoonten
  dan wel op toeval of op vrije wil.
   Een gemeenschapsrelatie houdt slechts stand wanneer wederzijdse bescherming
  en bevestiging overheersen. Dit impliceert waardigheid die in een verwantschapsrelatie gebaseerd is op leeftijd en geconcentreerd is in de vaderfiguur. Zijn optreden, op basis van gerechtigheid, is gelijkwaardig aan dit van een rechter. In
  een nabuurschapsrelatie vloeit waardigheid voort uit kracht, belichaamd door
  een aanvoerder of heerser die zieh in de strijd door moed en dapperheid weet
  te onderscheiden. Inzoverre vriendschap gekenmerkt wordt door een gemeenschappelijke toewijding, berust waardigheid hier op wijsheid. Deze waardigheid
  wordt belichaamd door de meester in zijn relatie tot zijn leerlingen. Deze ver­
  schillende waardigheden en deugden veronderstellen elkaar en vullen elkaar aan.
  Net zoals rechten en plichten twee zijden zijn van eenzelfde iets, kan waardig­
  heid ook als een dienst aan de gemeenschap bekeken worden. Toch sluit dit geen
  ongelijkheid uit wat betreft plichten en voorrechten. Deze ongelijkheid moet
  echter binnen de perken blijven, zoniet valt de gemeenschap uiteen.
  § 4. Wederzijds begrip als gemeenschapswil
  
  De wil in de gemeenschap wordt gekarakteriseerd als een bindende gezindheid
  die we zullen omschrijven als wederzijds begrip (‘Verständnis’). Deze sociale
  kracht en sympathie houdt mensen samen als leden van eenzelfde totaliteit. Dit
  wederzijds begrip is de uitdrukking van de wezenswil waarmee mensen met
  elkaar verbonden zijn. Wederzijds begrip berust op een intieme kennis van
  elkaar, of m.a.w. op een directe belangstelling voor elkaar en een bereidheid om
  
  17
  vreugde en leed samen te delen. Taal is het medium bij uitstek waarlangs wederzijds begrip zieh ontwikkelt en vormt. Taal is geen instrument dat werd uitgedacht om tot wederzijds begrip te komen, maar ze is tegelijkertijd de inhoud
  en de vorm van dit wederzijds begrip.
   De wortels van de taal zijn terug te vinden in de sfeer van intimiteit, tederheid
  en liefde. Op basis hiervan kunnen we de basiswetmatigheid van een gemeenschap als volgt omschrijven: 1) Verwanten, buren en vrienden hebben elkaar
  lief en gewennen aan elkaar. 2) Tussen geliefden heerst wederzijds begrip. 3)
  Mensen die elkaar liefhebben en tot wederzijds begrip komen, blijven samenwonen en bouwen een gezamelijk leven uit.
  Wederzijds begrip is de meest eenvoudige uitdrukking van de ware aard van
  het samen leven, wonen en werken. In een eerste en meer algemene betekenis
  komt dit tot uiting in de huiselijke sfeer. Ook in andere vormen, in grotere groepsverbanden, is deze wilsvorm terug te vinden. Dit wederzijds begrip nemen we
  waar bij leden van eenzelfde volk, maar in een nog grotere intensiteit bij leden
  van eenzelfde stam en nog verder ontwikkeld bij leden van eenzelfde clan. Uit
  deze groepen ontstaan landen, gewesten en dorpen. Hieruit voortvloeiend, maar
  toch gedeeltelijk onafhankelijk, ontwikkelt zieh de stad.
  Uiteindelijk wordt de allerlaatste eenheid gevormd door de huiskring. Elke gro­
  tere eenheid kan begrepen worden als een zieh verder vertakte huiskring. De
  studie van het huis is daarom de Studie van de gemeenschap, net zoals de studie
  van de organische cel de studie van het leven is.
   § 5. De huiskring en de huishouding
  In de huiskring zijn drie sferen te onderscheiden die zieh rond eenzelfde cen­
  trum bewegen : de binnenste sfeer wordt gevormd door de man en de vrouw,
  de volgende bestaat uit de nakomelingen en aan de rand Staat het huispersoneel. De groep van meiden en knechten kan de status verwerven van een kind,
  maar dit kan ook in slavernij overgaan wanneer hun behandeling beneden aile
  menselijke waardigheid verloppt. Het is een diep en lichtzinnig vooroordeel
  knechtschap te begrijpen als een op zieh menselijk onwaardige toestand. Een
  knecht, die het wel en het wee van de familie deelt, die zijn heer met respect
  bejegent en vertrouwen geniet als helper of raadgever, is naar zijn morele hoedanigheid een vrij persoon. De wettelijke slavernijstand is daarentegen een onrecht omdat de persoon als een ding en niet als een denkend wezen erkend wordt.
  In de huishouding, als de economische organisatie van de huiskring, zijn arbeid
  en genot met elkaar verenigd. Het haardvuur en de tafel symboliseren de we-
  
  18
  
  zenskern van het huis. Dit is de plaats waar man en vrouw, jong en oud, meester
  en dienaar samen de maaltijd nemen en genieten van de goederen die ze door
  eigen of gedeelde arbeid geproduceerd hebben. In deze eenvoudige distributie
  van goederen ontmoeten we de ruilrelatie in zijn meest oorspronkelijke betekenis.
   Naar vorm kunnen drie types van huizen onderscheiden worden: 1) de geïsoleerde woning, zoals een afgelegen boerderij of zoals een landhuis toebehorend
  aan de heer van de streek, 2) de hoeve in een iandelijk dorp waarin het huisgezin zichzelf, of in samenwerking met buren, voorziet in de meest fundamentele
  behoeften, 3) de stadswoning als het huis van de ambachtsman die voor zijn
  levensbehoeften aangewezen is op ruilrelaties. In de stad moet het huisgezin voortdurend een surplus aan goederen produceren om zieh op het platteland van de
  nodige levensmiddelen te kunnen voorzien. Hierdoof ontstaan ruilrelaties tussen stad en platteland. Toch leeft in deze relatie tussen stad en platteland een
  broederlijke geest van geven en delen, gebaseerd op verwantschap en vriendschap. Ook de relaties tussen steden onderling mögen niet begrepen worden als
  louter vraag en aanbod van goederen. Deze relaties worden gedragen door een
  gemeenschappelijke wil en drukken een wederzijdse verbondenheid uit.
  § 6. De dorpsgemeenschap en de eigendomsrelaties
  Aan de huiskring en het dorp gaat de clan vooraf. In de clan is een mengeling
  van patriarchale en broederlijke elementen aanwezig, of m.a.w. een mengeling
  van kenmerken van de huiskring en van kenmerken van de dorpsgemeenschap.
   Het patriarchale aspect ontbreekt echter niet in het dorp, en het is juist dit ele­
  ment dat vanuit historisch oogpunt belangrijk geacht wordt als fundament voor
  de feodaliteit. Het respect voor zijn ouderdom en zijn verheven afstamming verbindt de clanleider met de gemeenschappelijke voorvaders van alle danieden
  en verzekert hem zo een goddelijke oorsprong en waardigheid. Het is daarom
  heel natuurlijk dat hem de eerste veldvruchten en de eerstgeboren dieren aangeboden worden en hem de beste landerijen ter beschikking gesteld worden. Zijn
  werkelijke macht, als leenheer, groeit echter pas wanneer hij in naam van de
  gemeenschap functies vervult die hoofdzakelijk zijn eigen belang dienen en die
  uiteindelijk alleen in zijn naam uitgevoerd worden. De feodale heer beheerst
  het onverdeelde land en geeft dit in leen aan kleinere leenheren. Deze leenheren
  verzamelen voor jacht en oorlog heel wat mensen onder zieh die zieh vestigen
  als boer of veehouder in dienst van hun leenheer. De eigendom van deze leenmannen resulteert uit hun gemeenschapsrelatie met de leenheer. De feodale heer
  kan geneigd zijn om zijn hoger eigendomsrecht te beschouwen als een alleen­
  recht. Uiteindelijk kan dit tot de situatie leiden waarin kleinere landeigenaars
  
  19
  slechts de status verwerven van hörige zodat hun eigendomsrecht een louter gebruiksrecht wordt. In dit extreme geval wordt de grond het absolute alleenrecht
  van de feodale heer en komt men, ofwel in complete lijfeigenschap terecht met
  onbeperkte diensten en prestaties, ofwel in een vrije contractuele pachtverhouding met weliswaar beperkte maar overdreven prestaties. Toch kan het gebeuren dat de feodale heer, naar eigen wil of onder druk van de wetgeving, eigendom
  afstaat. In al deze gevallen is een wijziging slechts van juridische aard en blijven
  de gemeenschapsbanden in stand, ondanks eventuele druk en weerstand
  hiertegen.
   In de dorpscultuur, en het daaraan verbonden feodale systeem, wordt de orde
  in de gehele samenleving beheerst door de idee van een natuurlijke verdeling
  met een goddelijke oorsprong. Van heel weinig belang zijn begrippen zoals ruil
  en verkoop, verdrag en reglementering. De verhouding tussen gemeenschap en
  feodale heer, en tussen leden van een gemeenschap onderling, is gebaseerd niet
  op contracten, maar op wederzijds begrip. Het dorp gelijkt, in zijn verhouding
  tot de grond, op een huishouding. De individuele landbouwer verkeert in een
  feitelijke en economische onmogelijkheid om zijn eigen économie los te koppelen van de dorpseconomie. De dorpsgemeenschap bepaalt de afbakening van
  akkers en weilanden, de bestemming van de gronden, de zaai- en oogsttijd, het
  loon, de beperkingen en verplichtingen verbonden aan het eigendomsrecht. De
  verschillende beroepen en diensten in de dorpsgemeenschap zijn vergelijkbaar
  met de verschillende Organen van een menselijk lichaam. De organisatie van het
  samenleven is economisch, dit wil zeggen gemeenschappelijk of m.a.w. communistisch.
  § 7. De stad en de ambachtskunst
  
  De stad is een huishouding die zelf instaat voor haar eigen voorzieningen ; het
  is een organisme met een gemeenschapsleven. Door zijn taal, zijn gebruiken,
  zijn opvattingen, alsook door zijn gronden, zijn gebouwen en zijn rijkdom is
  de stad iets dat volhardt over de generaties heen en steeds opnieuw door zichzelf, door overerving of door opvoeding eenzelfde karakter en mentaliteit in
  stand houdt. De stad spant al zijn krachten in om doorheen verfijnde geestesactiviteiten en handenarbeid harmonische vormen op te bouwen die het wezen van
  de kunst uitmaken. Al het stedelijke ambachtswerk is als kunst te omschrijven.
   In het stadsleven overweegt de voorliefde voor de beeidende kunsten. Hierdoor
  brengt de kunst, die nauw met religieuze gevoelens verbonden is, de goden dichter
  bij de mens en worden zij voorbeelden van morele zuiverheid, waardigheid en
  deugdzaamheid. Dit wordt belangrijker naarmate de stad een meer gevarieerd
  
  20
  en bonter leven leidt, waardoor de invloed van verwantschap, vriendschap en
  schaamte vermindert. Ambacht en kunst worden overgeleverd door onderwijs
  en door gerealiseerde voorbeelden. Een ambachtsgroep ontwikkelt zieh daarom net als een clan rond een gemeenschappelijke voorvader. Hierdoor verwerven de ambachtslui van de gemeenschap een eigen vrijheid, waarbij de stad waakt
  over de gemeenschappelijke vrede. Door deze band tussen kunst en religie kan
  een ambachtsgilde, alsook de stad, niet anders begrepen worden dan als een religieuze gemeenschap. Het kopen en verkopen van goederen, samen met het hel­
  fen van opslag- en marktrechten zijn geen individuele activiteiten, maar bedrijvigheden die in naam van de stad uitgeoefend worden. De stadsraad waakt erover dat noodzakelijke goederen niet uitgevoerd worden en dat schadelijke goe­
  deren niet ingevoerd worden. De gilden zorgen ervoor dat de Produkten van
  de ambachtslui goed zijn. De kerk streeft ernaar om ontredderende effecten van
  handel en verkeer te weren.
   21
  
  Hoofdstuk 2:
  THEORIE VAN DE MAATSCHAPPIJ
  
  § 8. Maatschappelijke ruil en arbeid
  
  De theorie van de maatschappij heeft betrekking bp een groep mensen die, net
  als in de gemeenschap, vreedzaam naast elkaar leven en wonen, maar niet wezenlijk met elkaar verbonden zijn. Terwijl men in een gemeenschap verbonden
  blijft ondanks alle scheidingslijnen, blijft men in een maatschappij gescheiden
  ondanks alle verbondenheden. In een maatschappij Staat iedereen voor zieh alleen en, in momenten van spanning, tegenover alle anderen. Niemand doet iets
  voor de andere, of gunt de andere iets, zonder een gelijkwaardig geachte tegenprestatie of wederdienst. Wat men bezit en gebruikt, bezit en gebruikt men met
  uitsluiting van alle anderen, zodat in de realiteit geen gemeenschappelijk goed
  bestaat. Wei kan aan een object denkbeeldig een gemeenschappelijke waarde
  verbonden worden.. Dit gebeurt op het moment van de transactie wanneer de
  overdracht en de aanvaarding van een object plaatsvindt, waardoor er een ge­
  meenschappelijke sfeer tot stand komt die door beide Individuen gewild wordt.
  Zolang de wil van geven en ontvangen duurt, bestaat een gemeenschappelijk
  goed en is er sprake van een sociale waarde. Deze handeling van geven en ont­
  vangen houdt impliciet een vooronderstelde, sociale wilsverbondenheid in. In
  deze ruilhandeling bezitten de uitgewisselde goederen eenzelfde waarde voor de
  betrokken Individuen. Opdat deze waardebeoordeling objectief en universeel gel­
  dig zou zijn, moet elk lid van de samenleving in deze wilsverbondenheid intreden.
   Met welke maatstaf kan deze beoordeling gebeuren? Hoe kan in een objectief
  oordeel de waardegelijkheid van verschallende objecten vastgesteld worden? In
  een maatschappij bezit een object slechts waarde wanneer een individu dit ob­
  ject exclusief bezit en anderen dit object begeren; alle andere eigenschappen,
  zoals nuttigheid, zijn hieraan ondergeschikt. Waarde is een objectieve kwaliteit
  en evalueert of een object snel kan vervaardigd worden of veel tijd vereist, of
  een object gemakkelijk verworven kan worden of veel moeite kost. Deze evalu­
  ate van de bestaanswaarschijnlijkheid van een object is, voor de ruilpersoon,
  het enige subjectief, en, voor de ruilmaatschappij, het enige objectief waardecriterium. De waarde van een object verwijst dus naar een zekere hoeveelheid
  noodzakelijke arbeid. Naar eigen inzicht en vrije keuze zal elk individu die
  
  22
  
  objecten produceren die hem het minst moeilijkheden opleveren. Dit zou kunnen leiden naar een beeid van de maatschappij als opgebouwd uit afzonderlijke
  individuen die samen voor de globale maatschappij bedrijvig zijn en die elk met
  hun élémentaire arbeid een gelijkwaardige bijdrage leveren tot de totale maatschappelijke arbeid. Onderhavig onderzoek wil nagaan of de reële structuur van
  de maatschappij aan dit beeid beantwoordt.
  § 9. Het contract
  
  De maatschappelijke mil waarin de wil van een individu verenigd is rond éénzelfde zaak met de wil van een ander individu, wordt een contract genoemd.
  Deze wilsovereenkomst kan zichtbaar gemaakt worden in het erewoord of de
  belofte, waardoor de ontvanger het volle recht op het object verwerft. Dit recht
  vloeit voort uit de meer algemene, maatschappelijke wil van waaruit elke ruil
  en elke belofte een rechtsgeldig en bindend karakter verkrijgt.
   De normale vorm van een contract is de verkoop van goederen tegen een gegeven krediet. Krediet is een vorm van uitgestelde betaling. De belofte tot betaling vervult de functie van het geld. De ware aard van het maatschappelijk
  geldverkeer komt het duidelijkst tot uiting wanneer geld tegen krediet verkocht
  wordt. Diegene die een bedrag uitleent, verwacht enkel de periodisch terugbetaalde interesten. Niet de teruggave van het geleende kapitaal is zijn doel, maar
  de steeds herhaalde terugbetalingen. Hier krijgen we een beeid van de koopwaar in zijn meest absolute betekenis : een eeuwig jong blijvende en levendige
  bron van een regelmatig herhaalbare hoeveelheid genot.
  Geld is macht, maar nooit macht over haar eigen directe reproduktie. Om iets
  te verwerven, moet het geld de hand van zijn bezitter verlaten. Het verleent nie­
  mand een recht. Tegenover het geld is iedereen vrij en ongebonden. Behalve
  wanneer geld tegen krediet verkocht wordt, want dan ontstaat geen band tussen
  goederen, maar wel een blijvende band tussen personen. Een dergelijke toestand
  strookt niet met het wezen van de maatschappij.
  In een ruil kan het object van uitwisseling ook een activiteit zijn. Net als bij
  een koopwaar kan de ontvanger de belovende partij rechtsgeldig dwingen om
  zijn beloofde activiteit uit te voeren. Zo kunnen verschillende personen zieh met
  elkaar verbinden in eenzelfde activiteit en de prestatie van de anderen als hulp
  voor zichzelf gebruiken. Deze band kan zieh veruitwendigen als een rechtspersoon met een eigen wil en een handelingsbekwaamheid tot het sluiten en naleven van contracten. Slechts na erkenning door de maatschappij, kan een
  dergelijke genootschap, vereniging of verbond een medesubject worden van de
  
  23
  maatschappelijke rechtsorde. De meest eenvoudige vorm van deze algemene wilsovereenkomst noemen we een conventie, te onderscheiden van tradities en gewoonten.
   Om een veelheid aan natuurlijke en rechtspersonen aan te duiden, die weliswaar
  verbonden, maar toch onafhankelijk van elkaar blijven, hanteren we het begrip
  ‘burgerlijke maatschappij’ of ‘ruilmaatschappij’. Deze toestand werd door Adam
  Smith omschreven als ‘waar iedereen koopman is’. Dit is het verre doel waar
  de ontwikkeling van de maatschappij naartoe leidt. In de ruilmaatschappij zijn
  mensen bekwaam om iets te presteren en bijgevolg ook om iets te beloven. Elk
  individu streeft naar zijn eigen voordeel en bevestigt de anderen inzoverre dit
  tot zijn eigen voordeel kan bijdragen. Het verlies van de ene is het voordeel van
  de andere. Deze concurrentie werd omschreven als een toestand van oorlog van
  alien tegen alien, maar net als elke oorlogsvorm draagt elke concurrentie een
  mogelijkheid tot beëindiging in zieh. De vijanden erkennen dat in sommige omstandigheden hun eigen voordeel meer gebaat is met samenwerking dan met con­
  currentie. In het maatschappelijk leven komt deze spanning tot uiting in de regels
  van beleefdheid : in deze uitwisseling van woorden en attendes schijnen Perso­
  nen elkaar als gelijken te beschouwen, maar in werkelijkheid denken ze steeds
  aan zichzelf en zijn ze begaan met hun eigen voordeel. In tegenstelling tot de
  gemeenschap waar een ‘bloed’band primeert, Staat in de maatschappij een materiële relatievorm centraal.
   § 10. De handelaar, de arbeider en de grootgrondbezitter
  
  Economisch gezien is de overgang van gemeenschap naar maatschappij een ont­
  wikkeling van huiseconomie naar handelseconomie, van een overheersende landbouw naar een overheersende industrie. Door de expansie van de handel wordt
  een land herleid tot één inkoop- en afzetmarkt, wat uiteindelijk uitmondt tot
  één markt. De handelslui plaatsen zieh in het middelpunt en bekijken alle
  grondstoffen en alle arbeid van een land uitsluitend als object van investering
  en kapitaalsomzet. Naarmate de grootgrondbezitters en arbeiders intreden in
  deze transactie met het oog op eigen voordeel, gaan ze dezelfde belangen delen
  als de handelaars.
  Handel als een vaardigheid tot het realiseren van profijt is niet in overeenstemming met de creatieve, kunstzinnige bekwaamheid van de mens. Alle handelsactiviteiten, zoals vraag en aanbod, consumptie en afzet, brengen geen verandering aan in de natuur der dingen. Maar door hun abstract en rationeel karakter is de handelaar het eerste menselijk wezen dat vrij is van de banden van het
  leven in een gemeenschap. De handelaar is een doelgericht handelend persoon
  
  24
  met profijt als het noodzakelijke en enige motief van zijn handelen. Hij handelt
  voiledig op eigen initiatief en op eigen risico, waarbij elke handeling een berekend middel is voor zijn doeleinden.
   Met zijn koopwaar als medium streeft de handelaar als enig doel geldaccumulatie na. De handelaar of de kapitalist is de natuurlijke heer en meester van de
  maatschappij. De maatschappij is zijn project en zijn instrument. Alle nietkapitalisten zijn ofwel zijn dode werktuigen (slaven), ofwel juridisch onbestaand
  en handelingsonbekwaam. Dit strookt echter niet met een algemeen-menselijke
  maatschappij in zijn natuurrechterlijke betekenis. Hierin zijn alle mensen a
  priori gelijk en worden ze erkend als met rede begaafde en handelingsbekwame
  Personen. ledereen bezit een zekere macht, vrijheid en vrije wil. ledereen kan
  de ander doden, als hij dit goed acht. ledereen kan zieh onbeheerde goederen
  toeëigenen en gebruiken. ledereen kan met grondstoffen en materiaal nieuwe
  dingen maken en verwerven door arbeid. ledereen kan zieh tot object van een
  contract maken. De erkenning van deze algemene en onvermijdelijke menselijke vermögens, inherent aan elk volwassen wezen, maakt slavernij tot waanzin
  en schaft het af.
  In de mate dat vrije arbeiders ontzegd worden van bezit van arbeidsmiddelen
  en consumptiegoederen wint de heerschappij van de vrije handelaar aan belang.
  De arbeider beschikt enkel over zijn arbeidskracht die hij door de omstandigheden gedwongen wordt te verkopen voor geld. Slechts secundair zijn arbeiders
  in de verkoop van hun arbeid vergelijkbaar met een handelaar of m.a.w. zijn
  ze potentiële kapitalisten. De verkoop van arbeid is geen ware handel voor pro­
  fijt, maar slechts een uitwisseling van arbeid voor consumptiegoederen. Arbeid
  als koopwaar wordt gekocht om voiledig te consumeren en om in een object
  terug tot leven te brengen.
   Grootgrondbezit verschilt van handel omdat geldaccumulatie hier niet het uiteindelijk doel is. In de handel wordt geld omgezet in consumptiegoederen, terwijl de grond een substantiële realiteit blijft. Net zoals een handelaar zijn klanten
  kan bedriegen, kan ook een grootgrondbezitter meedogenloos en onbarmhartig
  optreden. Zowel de grootgrondbezitter als de handelaar kunnen arbeiders uitbuiten, maar het verschil is dat de handelaar zieh de Produkten van die arbeid
  volledig toeëigent.
   § 11. Het industriële ontwikkelingsproces
  
  Parallel aan het procès waarbij een handelaar een industrieel wordt, kan een
  zelfstandige handarbeider ook een handelaar worden. Dit is echter enkel mogelijk voor een ambachtsman uit de stad met een eigen werkplaats, met de nodige
  
  25
  
  arbeidsinstrumenten, met de vereiste ervaring en met voldoende klanten. De
  handarbeider op het platteland, daarentegen, beschikt niet over deze condities
  en is daardoor een gemakkeiijke prooi voor de handelaar. Hier begint de eerste
  fase van het industrieel ontwikkelingsproces. De handelaar verschaft de thuiswerkende handarbeider de nodige materialen, instrumenten en levensmiddelen,
  terwijl de arbeider zieh hierdoor in toenemende mate naar de wensen van de
  handelaar schikt. Langzamerhand zal de handelaar deze individuele arbeiders
  samenbrengen in één groot gebouw, wat voor hem de kosten drukt. Het voordeel is een gemakkelijker en stringenter toezicht, een snellere en meer planmatige coordinatie van arbeidsprocessen, betere mogelijkheden om de belangrijkste
  afzetmarkt voor de Produkten te vinden. Deze evolutie is slechts mogelijk door
  de ontwikkeling van de techniek, waardoor een artisanaal arbeidsproces kan opgedeeld worden in eenvoudige, samenhangende deelprocessen uitgevoerd door
  geschoolde specialisten. Het resultaat is dat de thuisarbeiders door de opkomst
  van de machines geen weerstand meer kunnen bieden aan de industrie. De glo­
  bale ontwikkeling van de industrie kan, overeenkomstig de uitmuntende analy­
  se van Karl Marx, in drie fasen ingedeeld worden: 1) de eenvoudige coôperatie,
  2) de manufactuur, 3) de machinale industrie. Parallel met de heerschappij van
  de handel wordt de landbouw herleid tot een deeltak van de industrie waarbij
  grond en arbeid uitgebuit worden met het oog op de grootste opbrengst.
   De handelaar of de ambachtsman, die industrieel wordt, neemt ook deel aan
  het arbeidsproces. De industrieel onderscheidt zieh evenwel van de eigenlijke
  arbeider door activiteiten zoals leiding en instructies geven, planning van de beschikbare arbeidskrachten en hoogste toezicht. Deze functies, tesamen met de
  eigenlijke ondernemersfunctie, kunnen in één en dezelfde persoon verenigd zijn.
  Dit kan met het begrip ‘kapitalistisch ondernemer’ samengevat worden.
  In een samenleving, met het karakter van een gemeenschap, worden goederen
  voor eigen gebruik geproduceerd en gemeenschappelijk onder elkaar verdeeld.
  In een uiteindelijk voltooide maatschappij zal opnieuw iedereen zieh verenigen
  tot één enkel kapitalistisch rechtspersoon met volmaakte kennis van vraag, aanbod en marktwaarde. In haar poging om dit doel te benaderen, onderscheidt
  de kapitalistische produktie zieh van de gewone handel.
   § 12. Arbeidswaarde en arbeidstijd
  
  In de industriële produktie wordt door arbeid aan de waarde van een goed een
  waarde toegevoegd. Deze arbeid wordt betaaid in verhouding tot de bijdrage
  die ze geleverd heeft tot het produkt. In de veronderstelling dat goederen naar
  hun waarde verhandeld worden, rijst de vraag hoe ontstaat winst? Of m.a.w
  
  26
  hoe kan een verschil tot stand gebracht worden tussen enefzijds, de waarde van
  het aangekochte goed vermeerderd met de nodige arbeidskost en anderzijds, de
  waarde van het verkochte, en door arbeid nieuw gemaakte goed?
  Om dit te beantwoorden moeten we voor ogen houden dat de waarde van ar­
  beid bepaald wordt door haar feitelijke beschikbare kwantiteit. Alhoewel arbeiders voordeel zouden kunnen vinden in de beperktheid van het mogelijke
  aanbod van arbeid, worden ze benadeeld doordat ze genoodzaakt zijn om hun
  arbeid om te wisselen tegen geld of consumptiegoederen. Dit wordt begrijpbaar
  wanneer we een onderscheid maken tussen een situatie waarin een goed gekocht
  wordt als doel op zieh, als een materieel ding met reële gebruikswaarde, en een
  situatie waarin een goed gekocht wordt om het verder te verkopen. In het eerste
  geval manifesteren de ruilpersonen slechts een gematigd verlangen tot uitwisseling van goederen. Een dergelijke ruilhandel is niet echt van commerciële aard
  en karakteriseert niet het maatschappelijk ruilverkeer. In het tweede geval heeft
  de koper geen persoonlijke relatie met het object van aankoop, maar bezit dit
  object enkel een ruilwaarde, d.w.z. het is een middel om andere goederen te
  verwerven. Deze laatste houding komt ook voor wanneer arbeidskracht gekocht
  wordt. In deze omstandigheden is het hoogst waarschijnlijk dat de prijs van ar­
  beid overeenstemt met het bedrag aan levensmiddelen die de arbeider, naar zijn
  oordeel, als een noodzakelijk minimum acht voor zijn levensonderhoud gedurende de arbeidstijd.
   Het principe van commerciële competitie leidt ertoe dat producenten streven naar
  even günstige produktievoorwaarden. Alleen wanneer de producenten gelijkwaardig over deze voorwaarden beschikken, verkrijgt het consumptiegoed op de markt
  zijn ware ruilwaarde. Deze ruilwaarde wordt bepaald door de gemiddelde ar­
  beidstijd die nodig is in de maatschappij om dit goed te produceren. De maatschappij tracht dit punt van relatieve rust voortdurend te benaderen. In deze
  betekenis is de waarde van een goed opgebouwd uit de waarde van de benodigde materialen en de waarde die hieraan toegevoegd wordt door arbeid. Het profijt of de meerwaarde is het verschil tussen de aankoopprijs van de arbeidskracht
  en de verkoopprijs van de ruilwaarde, die in het geproduceerde goed gelegen is.
  § 13. Arbeidsmarkt, kleinhandel en kapitalisme
  
  Arbeid biedt zieh op de markt aan als een vorm van dienstverlening, maar is
  niet denkbaar los van de produktie van goederen. De arbeidsmarkt is Beschei­
  den en ondergeschikt aan de goederenmarkt. De arbeiders bezitten geen eigen
  wil, maar volbrengen hun toegewezen taak in samenhang tot een globaal, welomschreven plan van arbeidsverdeling. Alhoewel, objectief gezien, menselijke
  
  27
  
  arbeid steeds aan de basis ligt van elke menselijke realisatie, vervullen de Instru­
  menten, die de mensen bedienen, toch een dominante rol. Op de arbeidsmarkt
  zijn arbeiders slechts verenigd door hun gemeenschappelijke en noodzakelijke
  verhouding tot de machines. Toch Staat het samenspel van arbeid en het intelli­
  gent aanwenden van materialen, plannen en Instrumenten centraal als het produktieprincipe bij uitstek.
  De omzetting van geld in consumptiegoederen heeft niet direct iets te maken
  noch met de arbeidsmarkt, noch met de goederenmarkt ; het behoort toe aan
  de kleinhandel. De kleinhandel biedt goederen aan, ze dringt soms zelfs deze
  goederen op en hunkert naar geld. Dit geld vloeit terug naar de goederenmarkt.
   De kleinhandel of de distribute is essentieel een bezigheid van aan- en verkoop
  en vormt zo het domein bij uitstek van de handelaars.
  In de samenleving, opgevat als maatschappij, staan drie handelingen centraal
  die alle drie door de klasse van kapitalisten uitgevoerd worden: de aankoop,
  de aanwending en de verkoop van arbeidskrachten. De arbeidersklasse neemt
  actief deel aan de eerste handeling. In de tweede handeling participeert de arbeider schijnbaar enkel als object, terwijl in realiteit de arbeider eigenlijk en
  de kapitalist slechts formeel de handeling bewerkstelligt. De derde handeling
  wordt voiledig door de kapitalist uitgevoerd, terwijl de arbeider slechts aanwezig is als uitgebuite waarde. Inzoverre de arbeiders actief optreden, zijn ze vrij.
  Toch moeten we voor ogen houden dat hun arbeid steeds de realisatie is van
  een contract dat ze uit noodzaak aangegaan hebben. Tot halverwege deze drie
  handelingen is de arbeider half vrij en formeel bekwaam tot rationeel handelen.
  Daarentegen is de kapitalist op alle vlakken voiledig vrij en feitelijk bekwaam
  tot rationeel handelen.
  Hier, bij het eind van deze theoretische verduidelijking van de begrippen ‘gemeenschap’ en ‘maatschappij’, laten we de vraag terzijde of deze dualistische
  visie op de samenleving de enig mogelijke is. Deze visie vloeit wel direct voort
  uit het centraal plaatsen van de handel. De handel is in principe afhankelijk van
  het profijt dat slechts tot stand kan gebracht worden door arbeidskracht. Al
  de hierboven vermelde begrippen vinden hun juiste plaats terug in een theorie
  van de individuele, menselijke wil, waar deze gehele Studie nu naartoe leidt.
   29
  
  Deel II
  WEZENSWIL EN VERSTANDSWIL
  
  31
  
  Hoofdstuk 1 :
  VORMEN VAN MENSELIJKE WIL
  
  § 1. Begripsomschrijving
  Het begrip menselijke wil moet hier in een tweevoudige betekenis begrepen wor­
  den. Aangezien elke mentale activiteit bij de mens een betrokkenheid van het
  denken veronderstelt, maak ik een onderscheid tussen de wil, die het denken
  omvat, en het denken, dat de wil in zieh sluit. Elk stelt een samenhangend geheel voor, waarin een veelheid aan gevoelens, driften en begeerten tot een eenheid zijn samengebracht. In de eerste betekenis moet deze eenheid als reëel en
  natuurlijk begrepen worden, in de tweede betekenis als ideëel en onnatuurlijk.
  De eerste vorm van menselijke wil noemen we wezenswil (‘Wesenwille’) en de
  tweede vorm verstandswil (‘Kürwille’).
  De wezenswil is de psychologische equivalent van het menselijke lichaam, inzoverre dit lichaam als een realiteitsvorm gedacht wordt waarvan het denken een
  onderdeel is. De verstandswil is een produkt van het denken zelf en is hierdoor
  slechts echt werkelijk in relatie tot het denksubject. Beide wilsvormen hebben
  met elkaar gemeen dat ze gedacht worden als oorzaken van of als disposities
  tot handelen. De wezenswil Staat in relatie tot het handelen net zoals een kracht,
  zieh verhoudt tot de arbeid die zij verricht. Terwijl de wezenswil immanent in
  de beweging aanwezig is, gaat de verstandswil aan de beweging vooraf.
  