text: 6.2
  
  een analy tische beschrijving van pensioensystemen
  De analytische beschrijving in deze paragraaf staat los van de generatieproblematiek, maar is nodig voor een goed begrip van paragraaf 6.3, aangezien in reëel
  bestaande pensioenregelingen allerlei verschillende aspecten tot een schijnbaar
  onontwarbare kluwen verweven zijn. Ter wille van de eenvoud wordt in dit
  hoofdstuk uitgegaan van min of meer ideaaltypische pensioenfondsen en verzekeraars. Een pensioenfonds beheert pensioengelden zonder winstoogmerk op
  basis van onderlinge solidariteit tussen deelnemers van hetzelfde cohort of van
  verschillende cohorten. Deelname is verplicht; marktwerking is nagenoeg afwezig. Een verzekeraar beheert individuele of collectieve contracten met winstoogmerk. De deelname aan het collectieve contract kan verplicht zijn, maar verschillende aanbieders concurreren om de pensioentoezegging te mogen uitvoeren. Er is kanssolidariteit tussen deelnemers uit hetzelfde cohort. Voor overdrachten tussen cohorten sturen verzekeraars een nieuwe rekening naar de
  sponsor. Pensioenfondsen en verzekeraars komen op elkaars terrein: pensioenfondsen bieden hun deelnemers individuele aanvullende contracten aan en verzekeraars proberen via collectieve contracten en hoge exitkosten monopolies te
  creëren. De taakafbakening tussen pensioenfondsen en verzekeraars blijft hier
  buiten beschouwing: dit rapport gaat over generaties, niet over marktwerking.
  6.2.1
  
  defined benefit ver sus defined contribution
  Aanvullende pensioenregelingen in de tweede pijler kunnen worden geplaatst
  op een continuüm van veel naar weinig herverdeling. Het ene uiterste van dit
  continuüm wordt gevormd door defined benefit, waar de uitkering centraal staat,
  met als extreem een welvaartsvast geïndexeerde eindloonregeling.
  173
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Het andere uiterste wordt gevormd door defined contribution, waar de premie
  centraal staat, met als extreem een vast percentage van het loon dat verplicht
  met een pensioenbestemming moet worden besteed.
   Intergenerationele risicodeling
  Omdat bij defined benefit de pensioenaanspraak wordt gedefinieerd, is het niet
  zeker of het totaal van de ingelegde premies in waarde overeenkomt met het
  totaal van de uitkeringen. Er kan te veel premie zijn betaald, maar ook te weinig.
  In een ideaaltypische defined benefit regeling draagt de sponsor (de werkgever
  en werknemer naar een gekozen verdeelsleutel) dit risico. Blijkt er te veel in kas
  te zijn, dan kan een premiekorting worden gegeven of zelfs een premieholiday of
  een premierestitutie. Als er te weinig in kas is, moet evenwel worden bijbetaald.
  Door een buffer aan te houden kan de pensioenuitvoerder de sponsor beschermen tegen een al te grote premievolatiliteit. De praktijk is overigens gecompliceerder dan het ideaaltype (zie par. 6.3.2).
  174
  
  Bij defined contribution is de premie vooraf vastgesteld. Het hangt af van het
  succes bij het beleggen of het hiermee opgebouwde pensioenkapitaal toereikend
  is voor de beoogde uitkering. De verzekerde draagt dus het risico dat de uitkering lager is dan beoogd (deze kan uiteraard ook hoger uitvallen dan beoogd).
  Bij een strikte toepassing van constante premie-inleg ligt alle risico bij de verzekerde. Als het gaat om een individuele verzekering uit de derde pijler, dan treedt
  het individu tevens als sponsor op en kan een deel van het risico worden afgewenteld naar de premie-inleg. Door de bereikte dekkingsgraad terug te koppelen
  naar de premie-inleg kan extra worden gespaard als het rendement tegenvalt of
  rustig aan worden gedaan als het rendement meevalt. Deze terugkoppeling is
  echter alleen mogelijk tijdens de actieve fase. Na pensionering wordt geen premie meer betaald en is terugkoppeling dus niet langer mogelijk. De grootste risicoblootstelling bij defined contribution ligt derhalve na pensionering.
   Hierboven is gesteld dat defined benefit en defined contribution geplaatst kunnen
  worden op een as van veel naar weinig herverdeling. Hierbij kan het zowel gaan
  om herverdeling binnen cohorten als om herverdeling tussen cohorten.
  Hier staat de herverdeling tussen cohorten centraal. Bij defined contribution
  vindt in het geheel geen herverdeling plaats. Het individu is op zichzelf aangewezen. Bij defined benefit vindt wel herverdeling plaats. Defined benefit kan
  daarom gezien worden als een mengvorm van een omslagsysteem en defined
  contribution. De richting van deze herverdeling wordt primair bepaald door
  economische factoren. Looninflatie en kapitaalrendement bepalen de hoogte
  van enerzijds de aanspraken en anderzijds de reserves en daarmee in hoge mate
  de richting van de herverdeling. Maar ook perceptie speelt een belangrijke rol in
  de richting van de herverdeling. Op dit laatste komen we straks terug. Eerst gaan
  we nader in op de aard van de herverdeling.
  intergenerationele risicobeheersing in de pensioensfeer
  
  Herverdeling vindt plaats zowel via de premiestelling als via de definiëring van
  het uitkeringsniveau. Herverdeling via de premiestelling vindt plaats als de
  premie voor het ouderdomspensioen een doorsneepremie is, onafhankelijk van
  leeftijd, geslacht en gezondheidstoestand (zie tekstbox 6.2). Er vindt dan een
  omvangrijke herverdeling plaats van jong naar oud, van man naar vrouw en van
  ziek naar gezond. Als daarnaast ook arbeidsongeschiktheid en nabestaandenpensioen (gedeeltelijk) worden meeverzekerd, kan de richting van de herverdeling ook anders komen te liggen. De herverdeling vindt grotendeels plaats binnen de cohorten van werkenden. Maar een cohort van werkenden bestaat uit een
  groot aantal opvolgende cohorten die elkaar geleidelijk vervangen. Via de herverdeling naar leeftijd is er een flinke herverdeling tussen opeenvolgende cohorten.
   Herverdeling via het uitkeringsniveau vindt plaats als de uitkering niet wordt
  bepaald door de waarde van het belegde pensioenkapitaal, maar door het laatste
  of het gemiddeld verdiende loon. Daarnaast wordt herverdeeld via de indexering
  van opgebouwde rechten. Soms verloopt deze indexering automatisch: in een
  eindloonsysteem bepaalt het meest recente loon de pensioenopbouw, zodat
  contractloonstijgingen of promoties automatisch de gehele pensioenopbouw
  opwaarderen. Soms worden over de indexering afspraken gemaakt: in een middelloonsysteem werken individuele loonstijgingen nooit door in de pensioenopbouw, maar contractloonstijgingen vaak wel. En soms wordt geïndexeerd naar
  bevind van zaken: de uitkeringen van pensioengerechtigden worden vaak alleen
  opgehoogd als daartoe wordt besloten op grond van de financiële positie van het
  pensioenfonds of in de vorm van winstdeling door een verzekeraar. Het gaat
  hier om herverdeling tussen cohorten, vaak met een relatief grote tijdsafstand.
  Tekstbox 6.2 Herverdeling in aanvullende pensioenregelingen
  Herverdeling vindt plaats als de premie ongelijk is aan de contante waarde van het hiermee opgebouwde pensioenrecht. De contante waarde is een bedrag dat equivalent is aan het totaal van
  toekomstige verplichtingen, rekening houdend met rente-aanwas (rekenrente) en andere actuariële grondslagen (bijv. het overlijdensrisico).
   Premie en opgebouwd recht worden beide meestal gerelateerd aan het loon. Als de werknemer
  jong is en de uitkering ver in de toekomst ligt, is de waarde van de premie door de lange beleggingsduur veel hoger dan de contante waarde van het uitkeringsrecht. Als de werknemer oud is,
  valt de premie in het niet bij de contante waarde van het uitkeringsrecht. Dit effect is omvangrijk:
  de contante waarde van een zelfde pensioenrecht (eigen ouderdomspensioen, mannen) is voor een
  55-jarige ongeveer tweemaal zo hoog als voor een 35-jarige; voor een 64-jarige ongeveer vijfmaal
  zo hoog als voor een 25-jarige. Analoog geldt dat de contante waarde van pensioenrechten van
  vrouwen hoger is dan die van mannen en die van gezonden hoger dan die van zieken, omdat vrouwen en gezonden langer leven dan mannen en zieken. Het ligt anders bij het nabestaandenpensioen: mannen overlijden jong en laten lang levende jongere partners achter.
  Nabestaandenpensioen is derhalve duur voor mannen.
  175
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Ook backservice is een vorm van herverdeling. Wie meer gaat verdienen, ziet in een eindloonregeling of een geïndexeerde middelloonregeling (contractloonstijging) zijn pensioenrecht over
  alle voorgaande opbouwjaren omhoog gaan. Wie oud is en meer opbouwjaren heeft dan gemiddeld, gaat erop vooruit. Dit effect cumuleert dus met het doorsneepremie-effect hierboven.
   176
  
  Het grijze tussengebied van de indexering: toegezegde versus
  nagestreefde rechten
  De herverdeling tussen cohorten is uiteindelijk het saldo van de herverdeling via
  de premie en de herverdeling via de uitkering. De cruciale vraag daarbij is of de
  premie was afgestemd op de uiteindelijke uitkering, gegeven de onzekerheden
  tijdens de opbouw. Het is dan belangrijk een onderscheid te maken tussen de
  toegezegde uitkering en de nagestreefde uitkering. Met name de indexering
  introduceert hier een omvangrijk grijs tussengebied. De toegezegde rechten
  (nominale guldens) zijn hard juridisch afdwingbaar, maar op lange termijn relatief niet zo erg omvangrijk. De nagestreefde rechten (indexeringen) zijn afhankelijk van beleid en financiële positie van een pensioenfonds. De Verzekeringskamer
  stelt zich op het standpunt dat voorwaardelijke toezeggingen niet vrijblijvend
  zijn. Zij behoeven een ‘behoorlijke financiële waarborging’ (Oosenbrug 1999;
  Verzekeringskamer 1995: 61). Het nagestreefde indexeringspad heeft derhalve
  invloed op de actuariële reserve en moet terugkomen in de premiestelling.
  Als de premie was afgestemd op de toegezegde uitkering, dan impliceert een
  afwijking van die toezegging via de indexering een overdracht tussen cohorten.
  Het accent ligt op defined benefit. Was de premie daarentegen afgestemd op de
  nagestreefde (maar onzekere) uitkering, dan is juist het achterwege laten van
  indexering een overdracht tussen cohorten. Het accent verschuift in de richting
  van defined contribution. Indexering (of het nalaten ervan) is een krachtig instrument om de omvang van de pensioenverplichtingen te sturen. In dit opzicht
  verschillen de aanvullende pensioenen niet wezenlijk van de AOW.
   Hetzelfde onderscheid komt terug in de perceptie van de eigendomsrechten op
  pensioenbesparingen. Ook hier gaat het om de vraag of indexering een gunst is
  of een recht. Wanneer we een pensioentoezegging zien als uitgesteld loon, dan
  moeten de bijdragen van de sponsor indirect aan de werkende verzekerden
  worden toegerekend. Tussen opvolgende cohorten werkenden kan dan de herverdeling worden vastgesteld. Maar ‘uitgesteld loon’ is een minder eenduidig
  begrip dan op het eerste gezicht lijkt. Wie ‘uitgesteld loon’ interpreteert als een
  opgebouwd pensioenrecht, dus als uitkering (defined benefit), zal herverdeling
  zien in het geval dat de feitelijke uitkering door indexering afwijkt van de toegezegde uitkering: indexering van pensioenen is herverdeling in de richting van
  gepensioneerden. Wie daarentegen ‘uitgesteld loon’ interpreteert in termen van
  namens de verzekerde belegde pensioenbesparingen (defined contribution), zal
  herverdeling zien als de uitkering afwijkt van wat het opgebouwde kapitaal
  mogelijk maakt: het nalaten van indexering in tijden van goede rendementen is
  dan herverdeling in de richting van werkenden dan wel werkgevers als sponsors
  van pensioenvoorzieningen.
  intergenerationele risicobeheersing in de pensioensfeer
  
  Het verschil in perceptie wordt duidelijk in de analogie van de risicoverdeling in
  een zuivere defined-contributionregeling. De verzekerde heeft hier de keuze tussen polissen met een gegarandeerd eindkapitaal en een laag rendement en polissen met een variabel eindkapitaal, afhankelijk van het beleggingsresultaat.
  Afhankelijk van het werkelijke rendement is hetzij de verzekerde, hetzij de verzekeraar spijtoptant, maar beiden zitten vast aan het contract. Aangenomen mag
  worden dat bij de afsluiting van het contract de risico’s onderdeel zijn geweest
  van het onderhandelingsproces. Op dezelfde wijze wordt een brandverzekering
  niet gezien in termen van herverdeling, maar in termen van afkopen van risico’s.
  In defined-benefitregelingen is het contract evenwel veel minder eenduidig
  geformuleerd dan in defined-contributionregelingen, waardoor het verschil in
  perceptie kan ontstaan.
   De vraag die in dit hoofdstuk aan de orde komt is, of in defined-benefitregelingen het contract over de risico’s explicieter kan worden gemaakt en of een risicoverevening tussen cohorten mogelijk is waarvan alle cohorten profijt hebben,
  zoals ook een brandverzekering tot nut is voor alle verzekerden.
  Overige aspecten
  Bovenberg en Van der Linden (1997; zie ook Kuné 1999) noemen ook nog andere
  sterke en zwakke punten van defined-benefit- en defined-contributionregelingen.
  Doordat het contract in defined-benefitregelingen minder expliciet is dan in defined-contributionregelingen, ontstaat een afhankelijkheidsrelatie tussen verzekerde en sponsor, die de wederzijdse betrokkenheid vergroot.
  Een bedrijf kan werknemers aan zich binden via een defined-benefitpensioenregeling. Vaak worden daarbij de wachttijden genoemd, die de toelating tot de
  regeling beperken tot vaste werknemers. Deze wachttijden zijn in Nederland
  ongebruikelijk. Effectiever, maar minder zichtbaar, is het faseverschil tussen de
  premiebetaling en het opgebouwde pensioenrecht. Als het zwaartepunt (in termen van tijd) van de pensioentoezegging duidelijk na het zwaartepunt van de
  premiebetaling ligt, lijdt een werknemer die tussentijds vertrekt, verlies (zie
  tekstbox 6.2). De keerzijde van binding van de werknemer aan de onderneming
  is dat de arbeidsmobiliteit belemmerd wordt. Ook zouden oudere, minder productieve werknemers langer kunnen blijven dan de werkgever lief is. Door het
  recht op waardeoverdracht wordt de binding aan de onderneming verminderd
  en arbeidsmobiliteit vergemakkelijkt. Werknemers lopen geen pensioenbreuk
  meer op als zij van baan veranderen, alleen nog als zij (tijdelijk) uittreden.
  Bij een defined-contributionregeling zal de ingelegde premie worden waargenomen als een individuele, uitgestelde consumptie. Defined-contributionregelingen vormen daardoor een duidelijke stimulans tot (extra) werken en sparen.
  In een defined-benefitregeling daarentegen bestaat geen directe band tussen de
  ingelegde premie en het opgebouwde pensioenrecht. Hierdoor kunnen de premies gemakkelijk worden waargenomen als een collectieve last en wordt de werking van de arbeidsmarkt verstoord.
   177
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Defined-benefitregelingen lenen zich gemakkelijk voor een collectieve uitvoering, waardoor de transactiekosten verlaagd worden. Deze transactiekosten kunnen in individuele defined-contributionregelingen hoog oplopen, tot wel 25 procent van de ingelegde premie.
  Individuele informatie over de gezondheid kan aspirant-verzekerden tot een
  onverzekerbaar risico maken. Dit geldt vooral voor informatie over vroeg overlijden: de verzekering van nabestaandenpensioen en arbeidsongeschiktheid.
  Informatie over laat overlijden (ouderdomspensioen) is veel minder eenduidig.
  6.2.2
  
  178
  
  drie dimensies: s ysteem , aspir atieniveau en financieringswijze
  Voor een goed begrip van dit hoofdstuk is het noodzakelijk een helder onderscheid te maken tussen drie aspecten van een pensioenregeling, namelijk systeem, aspiratieniveau en financieringswijze (zie figuur 6.1). Dit onderscheid
  helpt om oplossingen aan problemen te koppelen. Wie meent dat pensioenregelingen te duur zijn of onvoldoende pensioen opleveren, moet zijn oplossingen
  zoeken langs de dimensie van het aspiratieniveau. Wie meent dat pensioenregelingen onbetaalbaar dreigen te worden door de vergrijzing, moet zijn oplossingen zoeken in de financieringswijze. Wie ten slotte meent dat er te grote onzekerheden zijn of dat de risico’s niet evenwichtig zijn verdeeld, moet zijn oplossingen zoeken langs de systeemdimensie.
  Zonder het bovenstaande onderscheid blijft het onduidelijk waardoor de uitkomsten van een pensioenregeling bepaald worden. Ten onrechte wordt bijvoorbeeld alom verondersteld dat middelloonregelingen goedkoper zijn dan
  eindloonregelingen: hier worden systeem en aspiratieniveau verward. Een pensioenregeling kan op tal van onderling onafhankelijke dimensies variëren.
  Een keuze op één dimensie laat derhalve veel meer vrijheidsgraden open op
  andere dimensies dan vaak wordt verondersteld. Pas een keuze op elk van deze
  dimensies definieert de pensioenregeling.
   Bij een zorgvuldige scheiding van de drie dimensies kunnen overdrachten ex
  ante worden gelokaliseerd in de financieringswijze, terwijl overdrachten ex post
  bij de systeemkeuze thuishoren. Overdrachten ex post kunnen gebruikt worden
  voor het poolen van risico’s zoals in een brandverzekering. Iedereen wordt daar
  beter van. Als er na afscheiding van de overdrachten ex-anteverzekeringsmogelijkheden tussen cohorten overblijven, dan heeft solidariteit tussen generaties
  een meerwaarde voor alle generaties. Deze laatste vraag zal nader worden onderzocht in paragraaf 6.3.
  intergenerationele risicobeheersing in de pensioensfeer
  
  Figuur 6.1
  
  Drie dimensies: systeem, aspiratieniveau en financieringswijze
  systeem
  
  aspiratieniveau
  
  financieringswijze
  
  dimensie
  
  verdeling risico’s
  
  hoogte pensioen
  
  lastenverdeling over cohorten
  
  overdrachten
  
  ex post
  
  n.v.t.
  Ex ante
  
  keuzen
  
  eindloon - middelloon -
  
  opbouwpercentage
  
  doorsneepremie, lasten-
  
  beschikbare premie
  
  c.q. premie per jaar
  
  batenpremie, dynamische
  
  welvaarts- en
  
  gemiddeld niveau
  
  n.v.t.
  premie enz.
  indexering
  premie
  
  inflatierisico
  
  indexeringspad
  
  terugkoppeling risico’s
  
  overeenkomstig
  
  met of zonder
  
  aspiratieniveau
  
  omslagelementen
  
  Het pensioensysteem
  De dimensie bepaalt de wijze waarop de pensioenuitkering wordt berekend: op
  basis van het (gematigd) eindloon, middelloon of betaalde premies. Het systeem
  legt de te gebruiken formule vast, waarmee het opgebouwde pensioenrecht
  wordt berekend. Bij een eindloonsysteem bevat die formule het aantal dienstjaren en het laatste loon. Het opgebouwde pensioenrecht is evenredig aan het product hiervan. Bij een middelloonsysteem wordt in elk dienstjaar een pensioenrecht opgebouwd, evenredig aan het inkomen van dat jaar. De som hiervan over
  de gehele loopbaan is het opgebouwde pensioenrecht. Bij een beschikbarepremiesysteem bevat de formule uitsluitend de som van de ingelegde premies
  inclusief rendement hierop. Het opgebouwde pensioenrecht is het pensioen dat
  voor dit beschikbare kapitaal kan worden ingekocht.
   Een tweede aspect van het systeem is de wijze waarop pensioenrechten worden
  aangepast aan inflatie en/of welvaartsstijging. Hier lopen systeem en aspiratieniveau enigszins door elkaar. Toch is een scheiding functioneel. Het niveau van
  de indexeringsgrondslag (consumentenprijzen, contractlonen) is deels een
  keuze langs de aspiratiedimensie, omdat een steilere index vanzelfsprekend tot
  een hogere uitkering leidt. Maar het is deels ook een keuze langs de systeemdimensie, omdat de ene indexeringswijze meer risico’s afdekt dan de andere.
  De spelregels rond de indexering zijn puur een keuze langs de systeemdimensie.
  Voor 98,8 procent van de deelnemers geldt dat hun pensioenregeling een of
  andere indexering van de uitkering nastreeft (Verzekeringskamer 1999: 39).
  Maar omdat de risico’s groot zijn, is succes niet gegarandeerd. Daarom is hierboven het verschil aangegeven tussen toegezegde en nagestreefde rechten.
   Alleen als de financiële situatie van het pensioenfonds het toelaat, worden de
  rechten verhoogd. Tot voor enkele jaren gold voor het ‘ambtenarenpensioenfonds’ abp een onvoorwaardelijke loonindexering. Bij de privatisering van het
  abp is hieraan een einde gekomen. Onvoorwaardelijke toeslagen gelden nu nog
  slechts voor 0,6 procent van de deelnemers. De wijze waarop met de indexering
  wordt omgegaan, kan per deelnemersgroep sterk verschillen. Zo is in een eindloonregeling welvaartsvastheid voor de actieve deelnemers een impliciete keuze,
  
  179
  
  gener at iebew ust beleid
  
  omdat de pensioenrechten automatisch meegroeien met het loon: zowel de contractloonstijging als de individuele carrièrestijging. Een middelloonregeling kan
  voor de actieve deelnemers indexering van de opgebouwde rechten met de contractloonstijging of prijsstijging bieden. De backservice voor actieven is feitelijk
  een onvoorwaardelijke indexeringstoezegging. De indexering van de rechten
  van gepensioneerden, slapers en arbeidsongeschikten staat meestal los van die
  van de actieve deelnemers. Hier geldt slechts de wettelijke randvoorwaarde dat
  slapers en gepensioneerden gelijk moeten worden behandeld. Maar ook is denkbaar dat een zelfde voorwaardelijkheid geldt voor de indexering van de rechten
  van de actieve deelnemers. De keuze voor een beoogd indexeringsniveau is een
  keuze langs zowel de aspiratiedimensie als de systeemdimensie. De keuze van
  de spelregels rond de voorwaardelijkheid is er een langs de systeemdimensie:
  hier worden risico’s verdeeld.
  180
  
  Met het bovenstaande zijn de hier belangrijke aspecten van de systeemdimensie
  aan de orde geweest, zonder dat de systeemdimensie uitputtend is behandeld.
   Andere aspecten zijn bijvoorbeeld de soorten opgebouwd pensioenrecht en de
  franchise. Bij soorten pensioenrecht valt vooral te denken aan ouderdomspensioen, nabestaandenpensioen, vervroegde uittreding en arbeidsongeschiktheid,
  alsmede aan de spelregels rond de keuzevrijheid hiertussen. De franchise is een
  vast bedrag dat van het inkomen wordt afgetrokken om zo de pensioengrondslag
  te berekenen. De franchise komt overeen met het AOW-deel in het totale pensioen, maar hoeft zelf niet aan de hoogte van de AOW gekoppeld te zijn. Als er
  een rechtstreekse koppeling is tussen franchise en AOW-niveau, is de pensioenregeling afhankelijk van het overheidsbeleid met betrekking tot de AOW: minder
  AOW betekent dan meer aanvullend pensioen. Koppeling van de franchise aan de
  AOW is daarnaast problematisch, omdat de hoogte van de AOW wordt bepaald
  door de huishoudenssituatie, terwijl pensioen een individueel inkomen is, dat
  los staat van de huishoudenssituatie. Bij een hoge franchise (afgeleid van de
  totale AOW-uitkering van een echtpaar) is de pensioenregeling vooral toegesneden op alleenverdieners, omdat die in een gehuwdenhuishouden een hoge AOWuitkering krijgen, doordat de AOW van beide partners als onderbouw voor het
  aanvullend pensioen van de alleenverdiener kan dienen. Een lage franchise
  (afgeleid van de AOW-uitkering van een individuele gehuwde) is daarentegen
  vooral toegesneden op tweeverdieners, omdat beide partners hun eigen lage
  gehuwdenuitkering nodig hebben als onderbouw voor hun eigen totale pensioenresultaat. Een hoge franchise werkt in het algemeen denivellerend, omdat
  de pensioenopbouw pas begint vanaf een hoog arbeidsinkomen. Bij een lage
  franchise bouwen ook deelnemers met een laag inkomen al rechten op aanvullend pensioen op.
  Samenvattend kan men stellen dat het systeem vooral bepaalt hoe de verdeling
  van risico’s over werkgevers, werknemers, gepensioneerden en ex-deelnemers
  uitvalt. Hoe meer risico’s worden gepoold tussen cohorten, des te meer overdrachten zullen ex post plaatsvinden. Maar het systeem impliceert geen overdrachten ex ante tussen cohorten.
   intergenerationele risicobeheersing in de pensioensfeer
  
  Zulke overdrachten zitten in de financieringswijze die hieronder aan de
  orde komt. Het systeem kan wel intragenerationele overdrachten ex ante
  meebrengen.
  Het aspiratieniveau
  De formule waarmee in een bepaald pensioensysteem het opgebouwde pensioenrecht wordt berekend, vraagt nog een nadere invulling van de parameters:
  het opbouwpercentage per jaar, de franchise enzovoort. Deze parameters bepalen uiteindelijk de uitkomst, het aspiratieniveau van de regeling. Maar logischer
  is een redenering andersom. Men kiest een systeem op basis van een voorkeur
  voor het op een bepaalde wijze afdekken van risico’s. Los daarvan zal men een
  voorkeur hebben voor een bepaald aspiratieniveau in relatie tot het bereikte welvaartsniveau aan het einde van de loopbaan. De systeemparameters moeten nu
  zo worden ingevuld dat bij de gekozen risicoverdeling via het systeem het
  beoogde aspiratieniveau wordt bereikt. Het gaat hierbij nadrukkelijk om een
  nagestreefd resultaat, niet om een toegezegd resultaat.
  Het uiteindelijke pensioenresultaat is evenredig met het opbouwpercentage per
  jaar. Wie in een eindloonsysteem na 40 dienstjaren op 70 procent van het laatste
  loon wil uitkomen, kiest een opbouwpercentage per jaar van 1,75 procent.
   Wie een soortgelijk resultaat wil behalen in een middelloonsysteem, zal rekening houden met het feit dat het inkomen aan het begin van de loopbaan waarschijnlijk lager was dan aan het eind. Afhankelijk van een doorsneeloopbaan in
  de betreffende bedrijfstak kan bijvoorbeeld besloten worden tot een opbouwpercentage van 2 of 2,5 procent per jaar om dit effect te compenseren. Ook is het
  mogelijk dat men het beoogde pensioenniveau wil bereiken in bijvoorbeeld
  35 jaar, rekening houdend met vervroegd uittreden. Ook de franchise beïnvloedt
  het uiteindelijke pensioenresultaat. Hoe lager de franchise, des te meer pensioenrechten zullen worden opgebouwd. Via een onderlinge afstemming van
  franchise, opbouwtempo en opbouwduur (intreeleeftijd, pensioenleeftijd) kan
  bij elke denkbare verdeling van risico’s (systeemdimensie) een op doorsneetypen deelnemers toegesneden aspiratieniveau worden geconstrueerd.
  Een laatste aspect van het aspiratieniveau is de wijze waarop ingegane pensioenen worden aangepast aan inflatie en welvaartsstijging. Een uitkering die beoogt
  mee te stijgen met de contractlonen is duidelijk luxueuzer dan een waardevaste
  uitkering en deze is weer luxueuzer dan een nominale. Dit is zowel een kwestie
  van aspiratieniveau als van risicoverdeling. Hieraan is onder het systeemaspect
  aandacht besteed. Bij het aspiratieniveau gaat het om het nagestreefde indexeringspad. Als gezegd streven vrijwel alle pensioenregelingen een of andere indexering na. Voor 65 procent van de deelnemers in regelingen is dit een voorwaardelijke loonindexering, voor 16 procent een voorwaardelijke prijsindexering
  
  181
  
  gener at iebew ust beleid
  
  In een defined-contributionregeling wordt het aspiratieniveau alleen bepaald
  door de hoogte van de beschikbare premie en eventueel een franchise bij de
  vaststelling van de premiegrondslag. De hoogte van de premie wordt zo gekozen
  dat bij een geprojecteerd rendement het beoogde aspiratieniveau wordt behaald.
   Bij de inschatting van het geprojecteerde rendement wordt tevens de mate van
  welvaartsvastheid gekozen. Gaat men uit van een nominaal rendement, dan
  resulteert een nominale uitkering. Bij een voor inflatie gecorrigeerd reëel rendement resulteert een waardevaste uitkering. Bij een voor loonstijging gecorrigeerd rendement resulteert een welvaartsvaste uitkering. In alle gevallen gaat
  het uitdrukkelijk om een beoogd aspiratieniveau, niet om een gegarandeerd
  niveau. Het risico ligt immers bij de deelnemer. In een defined-benefitregeling
  kan de premie worden gebruikt als bijsturingsinstrument als de gerealiseerde
  rendementen en loonstijgingen afwijken van de geprojecteerde. In een definedcontributionregeling ontbreekt dit bijsturingsinstrument. Bijsturen kan de deelnemer alleen voor eigen rekening.
  182
  
  In de Nederlandse context blijken eindloonregelingen vaak luxueuzer van opzet
  dan middelloonregelingen en die zijn weer luxueuzer dan beschikbarepremieregelingen. De tegenstelling tussen defined benefit en defined contribution lijkt
  hierdoor (ten onrechte) ook te gaan over het aspiratieniveau, met als gevolg dat
  voorkeuren voor systemen (bijv. middelloonsysteem) nogal eens worden onderbouwd met veronderstelde kostenbesparingen die niet voortvloeien uit de systemen, maar uit de parameters. Bij deelnemers heerst hetzelfde misverstand.
  Ongeveer een derde van de ondervraagden (De Vos et al. 1997: 51 e.v.) is tegenstander van een middelloonsysteem, met als overheersend motief dat dit een
  lager pensioen oplevert. De voorstanders (ook een derde) zien als voordeel een
  grotere rechtvaardigheid (systeemkenmerk), maar ook een lagere premie (aspiratieniveau). Hoewel defined-benefitsystemen over het algemeen dus luxueuzer
  zijn dan defined-contributionsystemen, is dit verschil echter vooral toe te schrijven aan de invulling van de systeemparameters en niet aan de systemen zelf.
   De financieringswijze
  Het gekozen systeem en de parameters waarmee het is ingevuld, bepalen samen
  de omvang van het op enig moment opgebouwde pensioenrecht. De financieringswijze bepaalt hoe het hiervoor benodigde kapitaal in de tijd wordt opgebouwd. Hiervoor moet een onderscheid worden gemaakt tussen het opgebouwde pensioenrecht op een bepaald moment en het opgebouwde recht op het
  moment van pensionering. Op basis van actuariële formules kan een recht op
  een pensioenuitkering of een toename hiervan altijd herleid worden tot een
  bepaalde contante waarde. Wie elk jaar precies deze contante waarde als premie
  betaalt, ziet zijn premielasten sterk oplopen met de leeftijd (zie tekstbox 6.2).
  Anderzijds kan men uitgaan van de contante waarde van het pensioenrecht op
  de pensioneringsdatum. Dat is immers het cruciale moment waarop het
  opgebouwde kapitaal gelijk moet zijn aan de contante waarde van het pensioen,
  omdat op dat moment de premiebetaling ophoudt.
  intergenerationele risicobeheersing in de pensioensfeer
  
  In gangbare pensioenregelingen is de premie steeds een vast percentage, terwijl
  ook de rechtenopbouw lineair verloopt met de tijd. Op individueel niveau komt
  de financiering van de pensioenrechten dus niet overeen met het tempo waarin
  rechten worden opgebouwd. Een jongere betaalt te veel, een oudere te weinig.
  Als in een pensioenregeling alle leeftijdsgroepen gelijk vertegenwoordigd zijn,
  zal het gemiddelde van de koopsommen van alle deelnemers een min of meer
  stabiele doorsneepremie zijn. Er vinden dan continu overdrachten tussen cohorten plaats. Voor de individuele deelnemer zijn dit echter intertemporele overdrachten, die voorkomen dat hij op hoge leeftijd met een sterk oplopende koopsompremie wordt geconfronteerd. Bij een stabiele leeftijdsopbouw van het deelnemersbestand zijn alle intergenerationele overdrachten te herleiden tot intertemporele overdrachten. Bij een veranderende leeftijdsopbouw vinden echter
  overdrachten tussen cohorten plaats.
   De mate waarin ex-anteoverdrachten tussen cohorten plaatsvinden, wordt niet
  bepaald door het pensioensysteem (i.e. de wijze waarop de uitkering wordt vastgesteld: eindloon, middelloon, defined contribution), maar door de financieringswijze: de wijze waarop de premies worden uitgesmeerd over de tijd.
  Voor elke denkbare pensioenregeling geldt dat weliswaar niet zeker is hoe de
  rechtenopbouw van een bepaald cohort zich zal ontwikkelen, maar dat hiervan
  wel een rationele schatting kan worden gemaakt. Als een financieringsmethode
  gekozen wordt, waarbij voorzien kan worden dat het premieniveau in de toekomst zal moeten stijgen, vinden overdrachten ex ante plaats van toekomstige
  naar huidige cohorten. Als daarentegen een financieringsmethode gekozen
  wordt, waarbij verwacht mag worden dat de premie ongewijzigd kan blijven,
  vinden alleen overdrachten ex post plaats, doordat de gerealiseerde toekomst
  afwijkt van de verwachte.
  De financieringswijze bepaalt of de premies van een cohort – afgezien van onzekerheden in de genoemde rationele schatting – in lijn zijn met de uiteindelijk
  door datzelfde cohort op te bouwen pensioenrechten. Is dit zo, dan is sprake van
  zuivere kapitaaldekking. Zo niet, dan bevat de pensioenregeling een groter of
  kleiner omslagelement. In tekstbox 6.3 is aangegeven hoe de financieringswijze
  de omvang van dit omslagelement bepaalt.
  Zoals systeem en aspiratieniveau vaak worden verward, zo worden ook systeem
  en financieringswijze door elkaar gehaald. Het is niet zo dat een eindloonsysteem een wissel trekt op de toekomst, omdat jongeren moeten opdraaien voor
  de carrières van de babyboomers. Voor zover dit al gebeurt, ligt de oorzaak in de
  financieringswijze, niet in het systeem. Wel is het zo dat het ene systeem meer
  risico’s voor de deelnemers afdekt dan het andere. In die zin wordt dus wel een
  wissel getrokken op de toekomst. Hoe meer onzekerheid, des te meer zal de
  gerealiseerde toekomst kunnen afwijken van de geprojecteerde, zowel opwaarts
  als neerwaarts.
   183
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Tekstbox 6.3 Overdrachten tussen cohorten via de financieringswijze
  In een defined-contributio systeem betaalt een rationeel individu niet een jaarlijks oplopende
  premie voor een pensioenrecht dat gekoppeld is aan zijn inkomen in dat jaar, maar een constante
  premie, waarmee aan het eind van de rit een bepaald beoogd aspiratieniveau wordt gehaald. Bij
  een rekenrente van 4 procent heeft dit individu op zijn 35ste jaar (op een kwart van de rit) al 42
  procent van zijn pensioen opgebouwd. Als een individu intertemporeel met zijn pensioenbesparingen kan schuiven, dan kan een pensioenfonds dat uiteraard ook. In het onderstaande wordt
  geabstraheerd van het rendementsrisico. Als voorbeeld geldt een eindloonregeling, omdat hierin
  de grootste diversiteit van opbouwelementen zit. In een eindloonregeling neemt de rechtenopbouw elk jaar toe met een deelnemersjaar en een inkomensstijging, de backservice. Deze backservice kan nog worden gesplitst in een individuele component (inschaling) en een algemene component (contractlonen).
   De dunste financieringswijze is de 65-x financiering. Hierbij wordt de rechtenopbouw naar deelnemersjaar als koopsom ingekocht. Bij een naar leeftijd gelijkmatig gespreide deelnemersgroep
  ontstaat voor alle deelnemers samen een gelijke doorsneepremie. Zijn de deelnemers evenwel
  nog relatief jong, dan vindt omvangrijke uitstelfinanciering plaats op kosten van latere deelnemers. De backservice wordt uitgesmeerd over de resterende opbouwjaren tot de pensioendatum
  
  184
  
  (vandaar 65-x). In elk van die jaren wordt een stukje van die backservice ingekocht. Op de pensioendatum is het pensioenrecht dus volledig gefinancierd. Maar tijdens de opbouw nog niet:
  omdat het pensioenrecht al is toegezegd op het moment dat de backservice verleend wordt, zal
  het opgebouwde pensioenkapitaal steeds achterlopen bij de contante waarde van de opgebouwde
  rechten. Als het fonds zou moeten worden geliquideerd, zal er een tekort blijken te bestaan. Om
  deze reden wordt 65-x financiering binnenkort wettelijk niet meer toegestaan. 65-x financiering
  lijkt te veel op omslagfinanciering. Deze financieringswijze geldt nu nog voor 1,9% van de deelnemers (Verzekeringskamer 1999: 43).
  Bij koopsomfinanciering wordt het in elk jaar toegekende recht (dienstjaar plus backservice) volledig afgefinancierd. Bij liquidatie kan dus geen tekort ontstaan, tenzij door een te laag rendement c.q. een te hoge rekenrente. Toch vinden wel omvangrijke overdrachten tussen cohorten
  plaats. De ingekochte pensioenrechten van een ;64-jarige zijn immers veel duurder dan die van
  een 25-jarige, niet alleen omdat de 64-jarige nog maar kort van zijn pensioen verwijderd is,
  waardoor de ingelegde premie nog maar kort kan worden belegd, maar ook doordat de 64-jarige
  al veel pensioenjaren heeft opgebouwd, die allemaal door de backservice worden opgehoogd.
  Zowel de koopsompremie als de backservice last lopen dus sterk op met de leeftijd. Als het deelnemersbestand veroudert, worden deze lasten gedragen door latere cohorten.
   Bij lasten-batenfinanciering (samen met koopsomfinanciering circa 52% van de deelnemers)
  wordt de premie bepaald als het quotiënt van het verschil tussen lasten en baten enerzijds en de
  premiegrondslag anderzijds. De lasten worden gevormd door de contante waarde van de opgebouwde pensioenrechten en de vermeerdering hiervan door extra dienstjaren en backservice. De
  baten door het belegde kapitaal en het behaalde rendement. Aldus vindt terugkoppeling plaats
  van het rendement naar de premiestelling. Omdat de beleggingsinkomsten inmiddels de premieinkomsten ruim overtreffen, wordt die terugkoppeling meestal gedempt. Wanneer slechts naar
  de opgebouwde rechten in het huidige jaar gekeken wordt, komt lasten-batenfinanciering neer
  
  intergenerationele risicobeheersing in de pensioensfeer
  
  op koopsomfinanciering met rendementsterugkoppeling. In de meeste gevallen worden ook de
  toekomstige op te bouwen rechten en toekomstige premiegrondslag contant gemaakt en op de
  balans van lasten en baten geplaatst. Tegen een constante premie is dan op de pensioendatum het
  gehele pensioen afgefinancierd, ook als het deelnemersbestand niet gelijkmatig is gespreid naar
  leeftijd. Jongere deelnemers sparen zo voor de met de leeftijd oplopende koopsommen. Later
  wordt op die reserve ingeteerd. Maar omdat meestal wordt uitgegaan van het huidige inkomen,
  wordt alleen het leeftijdseffect meegenomen.
  Omdat iedereen weet dat inkomens met de leeftijd en met de stijging van het welvaartsniveau
  stijgen, wordt dus toch een deel van de financiering uitgesteld. Met een bescheiden inschatting
  van de rekenrente kan dit effect worden gemitigeerd.
  Een dynamische lasten-batenfinanciering (44% van de deelnemers) is demografisch neutraal.
  Samen met gewone lasten-batenfinanciering gaat het om 49% van de deelnemers. Bij deze
  methode worden zowel de in de toekomst te verwachten rechtenopbouw van een cohort als de te
  verwachten premiegrondslag contant gemaakt.
   Als de regeling indexering nastreeft, moet die indexering onderdeel zijn van de te verwachten
  rechtenopbouw. Het premiepercentage is het quotiënt van rechtenopbouw en grondslag. Vroeg
  in de carrière loopt het opgebouwde kapitaal van een cohort meer voor op de opgebouwde rechten dan bij gewone lasten-batenfinanciering. Zowel het leeftijdseffect als de contractloonstijging
  en het loopbaaneffect alsook de indexering worden verdisconteerd. Anderzijds wordt een realistische rendementsverwachting1 geprojecteerd in plaats van een bescheiden rekenrente. Hoe
  realistischer de geschatte waarden, des te neutraler de premie. Gezien het scenario-achtige karakter van een dynamische premie mag het geen verwondering wekken dat er geen universele
  methode is. Ex post zal blijken dat er toch overdrachten tussen cohorten plaatsvinden, omdat de
  gerealiseerde toekomst verschilt van de geprojecteerde. Ex ante gaat het hier slechts om risicodeling, vergelijkbaar met een brandverzekering. Dynamische lasten-batenfinanciering komt het
  meest overeen met de handelwijze van een rationeel individu dat op basis van een gekozen aspiratieniveau en een ingeschatte loopbaan een optimale premie berekent (zie ook Jansweijer 1996).
  6.2.3
  
  risico en risicodr aagvl ak
  In het onderstaande worden verschillende risico’s geïnventariseerd die kunnen
  worden afgedekt in een defined-benefitregeling. Bij het afdekken van die risico’s
  gaat het om overdrachten tussen cohorten ex post. Overdrachten ex ante zijn
  immers vooral een vorm van herverdeling. In het ene pensioensysteem kan
  gemakkelijker meer uitstelfinanciering verstopt worden dan in het andere.
  Hierdoor ontstaan ook overdrachten tussen cohorten ex ante. In het algemeen
  geldt: hoe extremer een regeling gesitueerd is in de richting van defined benefit,
  des te meer mogelijkheden zijn er om in de financieringswijze overdrachten
  ex ante tussen cohorten te verstoppen.
   Vanuit het oogpunt van risicodeling tussen cohorten zijn de risico’s rond
  indexering, rendement en inflatie het belangrijkst. Demografische risico’s vereisen nauwelijks risicodeling tussen cohorten. Risicodeling binnen cohorten is
  voldoende. Ten slotte wordt in deze paragraaf gekeken naar het risicodraagvlak
  van individuen en collectieve regelingen.
  185
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Indexering
  Voor deelnemers geldt dat ze hun pensioenuitkering te zijner tijd langs twee
  maatstaven waarderen, retrospectief (is het mogelijk de levensstandaard waaraan men gewend is geraakt voort te zetten?) en transversaal (blijft deze levensstandaard c.q. de groei daarvan enigszins in de pas met die van de omgeving?).
  De retrospectieve maatstaf wijst in de richting van prijscompensatie als nagestreefd indexeringsmechanisme. De transversale maatstaf impliceert loonindexering als na te streven indexeringsmechanisme.
  Hoe minder risico de deelnemer draagt, des te hoger zal hij zijn pensioenregeling bij een gelijk aspiratieniveau waarderen. De risicoblootstelling is het langst,
  en daardoor het risico het grootst, gedurende de actieve fase. Vrijwel iedereen
  zal in de actieve fase zowel het welvaartsrisico als het inflatierisico willen afdekken. Vandaar de populariteit van eindloonsystemen. Maar ook tijdens de pensioneringsfase is het risico aanzienlijk. Slechts enkele jaren van inflatie zoals in de
  jaren zeventig kunnen een nominaal pensioen danig reduceren. Het inflatierisico is absoluut: een hoge inflatie tast de koopkracht aan. Het welvaartsrisico is
  relatief: een grote welvaartsstijging van anderen tast de relatieve koopkracht aan
  en daardoor de welvaartsbeleving, maar niet het absolute welvaartsniveau. Het is
  daarom veel belangrijker het inflatierisico af te dekken dan het welvaartsrisico.
   186
  
  A fortiori geldt dat het risico van een individuele carrièrestijging niet gedekt
  hoeft te worden in een collectieve pensioenregeling. Hiervoor zijn twee redenen: ten eerste wordt, als dit risico wordt afgedekt, dit uiteindelijk betaald door
  degenen die weinig carrière maken en ten tweede kan het risico gemakkelijk
  individueel worden gedragen. Het is hierbij functioneel onderscheid te maken
  tussen een doorsneeloopbaan en een relatief steile loopbaan. Gemiddelde carrièrestijgingen kunnen worden verdisconteerd in het aspiratieniveau van een pensioenregeling. Zo behaalt een gemiddelde deelnemer aan het eind van zijn loopbaan een bevredigend pensioenresultaat in relatie tot het dan actuele inkomen
  zonder dat hij zich zorgen moet maken over aanvullende voorzieningen. Indien
  het aspiratieniveau van een pensioenregeling zich zou richten op ‘doorsneeloopbanen’, zou dit kunnen impliceren dat wie zo gelukkig is meer te gaan verdienen, het behoud van zijn hogere welvaartsniveau nastreeft door in de individuele derde pijler extra pensioenrechten in te kopen en zo zijn inkomensstijging te
  spreiden over de levenscyclus.
  Via de indexering kunnen omvangrijke overdrachten tussen cohorten plaatsvinden. Als de financieringswijze goed gekozen is, zijn dit overdrachten ex post.
  Vanwege de grote risico’s zegt vrijwel geen pensioenregeling onvoorwaardelijke
  indexering toe op ingegane pensioenen. Tijdens de actieve fase is de indexering
  vaak wel onvoorwaardelijk, bijvoorbeeld in de backservice van een eindloonregeling. Maar zelfs voor actieven geldt dat het denkbaar is dat op enig moment de
  spelregels rond de pensioenopbouw worden veranderd.
  De mate van vrijblijvendheid rond de voorwaardelijke indexering en de financiering van de backservice kan omvangrijke overdrachten ex ante impliceren.
   intergenerationele risicobeheersing in de pensioensfeer
  
  Als de nagestreefde indexering uitblijft doordat er niet expliciet voor is gereserveerd, zullen gepensioneerden teleurgesteld zijn over gewekte, maar niet nagekomen verwachtingen, ook al hebben ze in het verleden te weinig premie
  betaald om de verwachtingen te realiseren: de deelnemer rekent niet zelf zijn
  premie uit. Als de nagestreefde indexering of de onvoorwaardelijk toegezegde
  backservice wordt toegekend op kosten van latere deelnemers, dan betalen deze
  de kosten van de vrijblijvendheid.
  Het afdekken van risico heeft een prijs. Zolang die prijs onzichtbaar is, zal iedereen kiezen voor zo min mogelijk risico. Explicitering van de prijs daarentegen
  maakt een afweging mogelijk tussen de hoogte van de premie enerzijds en het
  accepteren van (enig) risico anderzijds. Dit neemt niet weg dat in de praktijk de
  risico-aversie bij pensioendeelnemers groot blijkt. Deelnemers hechten veel
  waarde aan gegarandeerde resultaten, maar weten tegelijkertijd maar weinig
  van de feitelijke inhoud van de pensioenregeling (De Vos et al. 1997). Juist de
  indexering introduceert een flink grijs tussengebied van onzekerheid in het
  pensioenresultaat.
  Rendement en inflatie
  Onzekerheid over de beleggingsopbrengsten vormt ook een omvangrijke risicobron. Daarom worden toegezegde nominale (niet geïndexeerde) aanspraken contant gemaakt met een rekenrente van vier procent. Daarmee kunnen de toegezegde nominale rechten vrijwel altijd worden gedekt. Uit de overrente kan de nagestreefde indexering worden gefinancierd. Zo ging het althans traditioneel.
   Naarmate het streven naar indexering serieuzer wordt genomen, voldoet bovenstaande eenvoudige werkwijze echter steeds minder. Omdat rendement en
  indexering beide gemeten worden als percentage van het opgebouwde kapitaal,
  wordt met de rekenrente de ruimte voor indexeringen gedefinieerd. De ruimte
  voor de te verwachten nominale stijging van de verplichtingen door indexering is
  gelijk aan het verschil tussen het te verwachten nominale rendement en de rekenrente. Naarmate indexeringstoezeggingen in de loop van de tijd minder voorwaardelijk zijn geworden, neemt – als men de premie niet wil verhogen – het te
  realiseren nominale rendement toe. Het nominale rendement, en daarmee de
  gemiddelde ruimte voor indexering, kan in beginsel worden verhoogd door
  meer risicodragende beleggingen. De laatste jaren zijn pensioenfondsen inderdaad
  steeds meer in zakelijke waarden gaan beleggen om zo het rendement te verhogen.
  De verminderende zekerheid over het rendement die dit met zich meebrengt, kan
  worden opgevangen door de toezegging van de nagestreefde indexering voorwaardelijk te houden. Alleen de nominale rechten worden onvoorwaardelijk toegekend. Zo leidt het serieus nemen van het streven naar indexering tot een groter
  risico rond die indexering: you cannot have your cake and eat it.
  Gemiddeld behalen aandelen een hoger rendement dan obligaties en wie een
  lange tijdshorizon heeft, kan gebruik maken van dit gemiddeld hogere rendement. Na één jaar is de kans dat aandelen beter scoren dan obligaties slechts circa
  60 procent. Na een periode van 15 à 20 jaar wordt die kans groter dan 90 procent
  
  187
  
  gener at iebew ust beleid
  
  en pas na 30 jaar groter dan 95 procent (Jagannathan en Kocherlakota 1996).
   Om die reden wordt vaak als vuistregel gegeven dat jongeren veel in aandelen
  moeten beleggen om, als de pensioendatum nadert, over te stappen op vastrentende waarden2. Het probleem van deze vuistregel is dat een hoog rendement
  kan worden behaald als het belegde pensioenkapitaal nog klein is, terwijl het
  rendement daalt op het moment dat een hoger rendement juist enig gewicht in
  de schaal zou gaan leggen.
  De spreiding van de resultaten neemt bovendien evenredig met de tijd toe
  (Jagannathan en Kocherlakota 1996). Hoe langer de termijn, des te groter de kans
  een langdurige recessie of zelfs beurskrach mee te maken.
  188
  
  Pensioenfondsen hebben een andere tijdshorizon dan individuen. Individuen
  beginnen met een lange horizon, maar zien die steeds dichterbij komen, want op
  de pensioendatum houdt de spaarperiode op en moet het benodigde kapitaal bij
  elkaar zijn. Pensioenfondsen hebben de gunstiger constante horizon van de
  gemiddelde deelnemer. Jagannathan en Kocherlakota laten zien dat beleggen in
  aandelen vooral voordeel biedt indien de mogelijkheid bestaat eventuele tekorten uit premies bij te financieren, dus in de actieve fase. Pensioenfondsen hebben ten opzichte van individuen het voordeel dat ze via risicodeling tussen
  cohorten altijd uit de premies kunnen bijfinancieren indien tekorten ontstaan,
  ook in de pensioneringsfase. Pensioenfondsen hebben dus de unieke mogelijkheid kanssolidariteit tussen cohorten tot stand te brengen. Individuen en verzekeraars hebben die mogelijkheid niet.
   Het benutten van de risicopremie in het rendement op aandelen is ten dele een
  vorm van arbitrage. Marktarbitrage kan nooit een structurele financieringsvorm
  zijn, want als de markt transparant geworden is, verdwijnt het te benutten verschil. Zo zal, als pensioenfondsen hun ongevoeligheid voor de tijdshorizon massaal gaan benutten om te profiteren van de risicopremie op aandelen, deze risicopremie dalen, doordat de vraag naar obligaties afneemt en die naar aandelen
  toeneemt (Valdés-Prieto 1997: hfdst. 7). Maar de risicopremie verdwijnt niet,
  om twee redenen. In de eerste plaats zijn pensioenuitvoerders niet de enige
  beleggers, maar wel de enigen die ongevoelig zijn voor de tijdshorizon.
  Andere kapitaalaanbieders hebben dit voordeel niet.3 In de tweede plaats leidt
  een groter aanbod van risicodragend kapitaal in de echte wereld ook tot ander
  investeringsgedrag. Het is dus geen ‘magic money’, omdat er andere investeringsprojecten in het vizier komen met een hoger rendement en een weer groter
  risico, investeringsprojecten die zonder dit kapitaalaanbod niet zouden worden
  uitgevoerd. Het is echter in hoge mate onzeker hoe sterk het effect van de daling
  van de risicopremie op aandelen zal zijn.
  Het enthousiasme bij deelnemers voor risicodragende investeringen is vooralsnog niet groot. De helft van de deelnemers ziet er niets in (De Vos et al. 1997:
  41-42). Veel waarde wordt gehecht aan het belang van een gegarandeerd pensioen. Maar het feit dat de grootste onzekerheid over het pensioen niet voort-
  
  intergenerationele risicobeheersing in de pensioensfeer
  
  komt uit de toegezegde uitkering, maar uit de voorwaardelijke verhoging ervan,
  geeft aan dat juist gebrekkige kennis over het beoogde pensioenniveau en het
  ontbreken van een instrument om onzekerheid over premie en uitkeringsniveau
  tegen elkaar af te wegen waarschijnlijk de belangrijkste oorzaken zijn voor de
  risicomijdende opstelling van deelnemers.
   Demografische schokken
  Bij zuivere kapitaaldekking is een pensioenregeling ongevoelig voor demografische schokken. Defined contribution is per definitie zuivere kapitaaldekking.
  Defined-benefitregelingen kunnen een omslagelement in zich dragen, waardoor
  ze kwetsbaar worden voor vergrijzing van het deelnemersbestand. Of dit zo is,
  hangt af van de financieringswijze, niet van het pensioensysteem. In de meeste
  gangbare pensioenregelingen is een fors omslagelement verstopt. Wil men dit
  omslagelement vermijden, dan kan zowel het systeem als de financieringswijze
  worden aangepast. Aanpassingen in het systeem lopen via een beperking van
  toekomstig op te bouwen rechten (bijv. overgang van eindloon naar middelloon): door een bepaald risico uit de verzekering te schrappen worden zowel
  overdrachten ex ante als overdrachten ex post vermeden. Aanpassingen in de
  financiering lopen via een verhoging van de premie (bijv. de overgang van
  gewone lasten-batenfinanciering naar dynamische lasten-batenfinanciering; zie
  tekstbox 6.3). Het aspiratieniveau kan door zulke aanpassingen veranderen, maar
  dat hoeft niet. Door de franchise of het opbouwpercentage aan te passen kan een
  middelloonregeling ontstaan die luxueuzer is dan de oude eindloonregeling.
  Anderzijds kan de schrik over de werkelijke pensioenkosten in een dynamische
  premieberekening aanleiding zijn het aspiratieniveau te verlagen. In alle gevallen
  geldt dat pensioen en premie resultante zijn van keuzen op drie dimensies:
  systeem, aspiratieniveau en financieringswijze.
  De gemiddelde levensverwachting van een cohort is pas bekend als het laatste
  lid ervan overleden is. Als de gemiddelde levensverwachting hoger (lager) blijkt
  dan geschat, zal een verzekeraar zijn winstmarge kleiner (groter) zien worden.
   Bij een pensioenfonds wordt deze extra last gedragen (winst genoten) door toekomstige cohorten. Een stijgende levensverwachting is een geleidelijk proces,
  dat zich grotendeels openbaart gedurende de relatief lange actieve fase. Er is dus
  ruimschoots gelegenheid om gedurende de opbouw bij te sturen. Overdrachten
  als gevolg van demografische veranderingen zijn vrijwel altijd overdrachten
  ex ante tussen cohorten. Maar wie defined-benefitregelingen verwerpt op basis
  van overdrachten ex ante, loopt het risico het kind (risicodeling tussen cohorten)
  met het badwater (de financieringswijze) weg te gooien, zoals in de volgende
  paragraaf zal worden aangetoond.
  Risicodraagvlak: deelnemers
  Naarmate het welvaartsniveau hoger is, neemt het draagvlak voor risico’s toe.
  Hoe beter de pensioenvoorziening, des te meer risicoblootstelling van de deelnemers acceptabel is. In het driepijlersysteem is dit oplopende risicoprofiel
  zichtbaar. Individuen lopen relatief weinig risico in het welvaartsvaste basispen-
  
  189
  
  gener at iebew ust beleid
  
  sioen. De risico’s die ze hier lopen, zijn vooral van politieke aard, bijvoorbeeld
  het risico dat het maatschappelijk draagvlak voor herverdeling van inkomen erodeert. De risico’s in de tweede pijler zijn nagenoeg beperkt tot de indexering van
  de pensioenuitkering. Toch worden hier de economische risico’s van rendement
  en inflatie voor een deel bij de deelnemer gelegd. In de derde pijler liggen de risico’s geheel bij de deelnemer.
  