text: Recensies
  
  453
  
  H. J. Langeveld, e.a., Zwischen Wunsch und Wirklichkeit. Die belgischen, niederländischen
  und westzonalen deutschen Gewerkschaften in der Phase des Wiederaufbaus, 1945-1951
  (Niederlande-Studien III; Münster, Hamburg: Lit, 1994 [i.e. 1995], 572 blz., ISBN 3 89473
  738 7).
   Dit boek sluit een project af over de sociaal-economische structuur als politiek probleem in
  West-Europa tussen 1945 en 1952 dat Horst Lademacher in 1976 aan de Vrije universiteit
  begon. Zich afzettend tegen publicaties die zich op grote landen richtten, plaatste hij kleine
  landen als Nederland en België op de voorgrond, mede vanwege hun samenwerking tussen
  kapitaal en arbeid (in België het Sociaal pact en in Nederland de Stichting van de arbeid). De
  gang van zaken in deze landen wilde hij bovendien vergelijken met die in Duitsland. Terwijl
  België en Nederland autonome, niet van buitenaf beïnvloede ontwikkelingen kenden, werden
  in de Britse en Amerikaanse sectoren van het bezette Duitsland ideeën ingebracht die ook
  bepaald werden door andere belangen (zoals die van de bezettingsautoriteiten) en die bovendien opgenomen moesten worden door een bevolking die zich nog van het eerdere totalitaire
  regime moest losmaken. De oorspronkelijke bedoeling om de resultaten van het project in één
  boek samen te brengen kon 'aus arbeitstechnischen und personellen Gründen' niet worden
  gerealiseerd (9). Aan eerdere publicaties uit het project (opgesomd in noot 1 op bladzijde 9-10)
  voegt dit boek er vier toe: 1. Een inleiding door Lademacher (11-56) over de greep van de
  bezettingsautoriteiten op de westelijke zones van Duitsland, het eenheidsstreven dat in Frankrijk en Italië uit het verzet voortkwam en de daar sterk van afwijkende ontwikkeling in GrootBrittannië, waar geen bezetting was, geen vernieuwing uit het verzet voortkwam en waar Labour regeringspartij was. Hiermee zijn de ontwikkelingen in de grote landen aangeduid. 2. De
  tekst van Langeveld over hervorming en samenwerking in Nederland (57-277) vormt een boek
  in dit boek. Feitelijk behandelt hij de ontwikkeling van het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV) tussen 1918 en 1950: voorspel 1918-1940 (61 -97), oorlog (98-141), NVV en
  Eenheidsvakbeweging (142-174), NVV en publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie (175-242)
  en NVV en ondernemingsraden (243-277). 3. Hoewel de tekst van Zondergeld over de Belgische
  hervormingspogingen door de vrije vakbeweging tussen 1944 en 1948 (279-430) ook een
  flinke omvang heeft, beperkt de auteur zich in de tijd. Bovendien zijn, anders dan voor het
  Nederlandse deel, geen archieven geraadpleegd. 4. De tekst van Lademacher en Mühlhausen
  behandelt de wederopbouw en interventies van de Britten en Amerikanen in hun bezettingszones (431 -550), mede gebaseerd op documenten uit Britse en Amerikaanse archieven (Public
  record office in Kew Gardens en National archives in Washington DC).  Het boek is goed
  toegankelijk via het register (in Duitsland en Nederland niet vanzelfsprekend), al duurt het
  even voor de lezer doorheeft hoe het boek zelf in elkaar steekt. De stukken bieden zeker interessante informatie maar het boek heeft ook iets onbevredigends omdat het wel een vergelijking suggereert, maar deze niet biedt. Vooruit, de omslagtekst spreekt over een vergelijking
  'ermöglichen', maar zelfs de vergelijking tussen grote en kleine landen (tussen deel 1, respectievelijk de delen 2 en 3) blijft achterwege. Een samenvattende tekst over het project had, ook
  al was deze maar kort, niet misstaan. De lezer zou dan het gevoel hebben dat het project ook
  echt was afgesloten. Waarom in een boek dat vergelijkingen mogelijk wil maken met landen
  waar de christen-democratie eveneens sterk is, de confessionele vakcentrales er in het Nederlandse deel zo bekaaid vanaf komen, ontgaat mij. Is het niet merkwaardig in de naoorlogse
  discussies over publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie en ondernemingsraden wel werkgevers
  tegen te komen maar niet de katholieke en protestantse vakcentrales KAB en CNV? Interessant in het deel over Duitsland is het optreden van de Nederlander J. H. Oldenbroek (aangeduid als Johan in plaats van Jacobus). Als voorzitter van de Internationale Transportarbeiders-
  
  454
  
  Recensies
  
  federatie bleek hij goed geïnformeerd en kwam hij met oplossingen die oog hadden voor de
  psychologische factoren in Duitsland (467). In september 1945 botste hij met Walter Citrine,
  die de Britse vakbeweging in Duitsland een belangrijker rol wilde laten spelen dan internationale beroepssecretariaten als de Internationale Transportarbeiders Federatie (ITF) (476). De
  aanwezigheid van deze federatie in Duitsland en de controverse tussen Oldenbroek en Citrine
  zijn te begrijpen wanneer men weet dat Oldenbroek en zijn federatie vanuit Londen sinds 1942
  samenwerkten met het Amerikaanse Office of strategie services. Dankzij een geheim netwerk
  in nazi-Duitsland kon de ITF de Amerikaanse geheime dienst helpen aan informatie uit en
  contactpersonen in Duitsland. Toen Citrine deze samenwerking in 1944 ontdekte, verweet hij
  Oldenbroek zijn onafhankelijkheid te hebben verloren. Oldenbroek wist echter duidelijk te
  maken dat zijn federatie financieel en beleidsmatig onfhankelijk was gebleven van de Amerikanen (zie het door mij geredigeerde The International Transportworkers Federation 19141945, 1997, hoofdstuk 24). Kennelijk vond deze controverse een voortzetting in de Britse bezettingszone, waar de transportarbeidersfederatie eerder voet aan de grond had dan Citrine.  Bob Reinalda
  
  P. J. Drooglever, M. J. B. Schouten, ed., Officiële bescheiden betreffende de NederlandsIndonesische betrekkingen 1945-1950, XX, 16 september 1949-31 december 1949 (Rijks
  geschiedkundige publicatiën. Kleine serie LXXX; 's-Gravenhage: Instituut voor Nederlandse
  geschiedenis, 1996, xxxi + 929 blz., ƒ95,-, ISBN 90 5216 073 2).
   In maart 1996 verscheen het laatste deel van de Officiële bescheiden betreffende de Nederlands-Indonesische betrekkingen 1945-1950. De uit twintig delen bestaande serie telt meer
  dan 15.000 bladzijden en omvat ruim 7.000 documenten; een ware titanenklus, waarvoor de
  samenstellers alle lof verdienen. Het slotdeel behandelt de periode 16 september tot 31 december 1949. Het is in alle opzichten fascinerende lectuur en de recensent heeft dan ook met rode
  oortjes de ontwikkelingen gevolgd in de laatste fase voorafgaand aan de overdracht van de
  soevereiniteit. Deel XX leest als een spannende roman. Vanzelfsprekend neemt de rondetafelconferentie de centrale plaats in, maar wat frappeert is dat niet zozeer het Haagse toneel, maar
  welhaast nog meer het Indonesische podium de aandacht van de lezer trekt. De documenten
  bevestigen weliswaar de bestaande opvatting dat de gebeurtenissen in Indonesië na de wapenstilstand begin augustus 1949 niet meer van doorslaggevende betekenis zijn geweest op de
  uitkomst van het dekolonisatieproces, maar zij nuanceren wel het beeld dat zij er helemaal niet
  meer toe gedaan hebben. Integendeel. Het is in feite kantjeboord geweest. De Nederlandse als trouwens ook de Indonesische - onderhandelaars waren zich terdege bewust van de rampzalige gevolgen indien de rondetafelbesprekingen zouden mislukken. Dit besef werd nog eens
  versterkt door de alarmerende berichtgeving vanuit Batavia over de steeds precairder wordende militair-strategische positie van de Nederlandse strijdkrachten in de kolonie. De talrijke
  militaire rapporten in deel XX maken keer op keer gewag van een 'koude infiltratie' van republikeinse troepen in het door het Nederlandse leger beheerste gebied waartegen men onmachtig was effectief op te treden. De voortdurende ondermijning van de Nederlandse militaire
  positie, gecombineerd met de moeizame voortgang der besprekingen in Den Haag, bracht de
  legertop welhaast in een staat van paniek. Een bloedbad werd voorzien in het geval de onder-.
  