text: Over gewichtige zaken
  Citation for published version (APA):
  van Baak, M. A. (2014). Over gewichtige zaken: Afscheidsrede van Prof. Dr. Marleen A. van Baak. (1 ed.)
  Universiteit Maastricht. https://doi.org/10.26481/spe.20141212mb
  
  Document status and date:
  Published: 01/01/2014
  DOI:
  10.26481/spe.20141212mb
  Document Version:
  Publisher's PDF, also known as Version of record
  
  Please check the document version of this publication:
  • A submitted manuscript is the version of the article upon submission and before peer-review. There can
  be important differences between the submitted version and the official published version of record.
  People interested in the research are advised to contact the author for the final version of the publication,
  or visit the DOI to the publisher's website.
  • The final author version and the galley proof are versions of the publication after peer review.
  • The final published version features the final layout of the paper including the volume, issue and page
  numbers.
  Link to publication
  
  General rights
  Copyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright
  owners and it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these
  rights.
  • Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research.
  • You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain
  • You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal.
   If the publication is distributed under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license above,
  please follow below link for the End User Agreement:
  www.umlib.nl/taverne-license
  Take down policy
  If you believe that this document breaches copyright please contact us at:
  repository@maastrichtuniversity.nl
  providing details and we will investigate your claim.
  Download date: 14 Jul. 2024
  
  Afscheidsrede
  
  prof.dr. Marleen A. van Baak
  Faculty of Health, Medicine and Life
  Sciences
  
  Over gewichtige zaken
  
  Mijnheer de prorector,
  leden van de corona,
  collega’s, familie en vrienden
  Geachte aanwezigen
  Vandaag is dan toch het moment gekomen dat ik door middel van
  dit college afscheid ga nemen van de Universiteit Maastricht. Ik heb
  er inmiddels ruim 35 jaar bij de Universiteit Maastricht opzitten en
  ben ruim 40 jaar actief geweest in het wetenschappelijk onderzoek.
  Dat nodigt uit tot terugkijken, maar ook tot vooruitkijken.
  Hoe divers dat onderzoek in al die jaren is geweest wordt
  geïllustreerd door de titels van mijn eerste [1, 2] en tot nu toe
  laatste publicaties [3, 4]. De allereerste publicatie ging over de
  inbouw van vetachtige stoffen in mitochondriën van rattenlevers [1,
  2]. Mijn bijdrage bestond uit één van de figuren in het artikel. De
  tweede artikel was het eerste dat echt van mijn hand was en ging
  over het energiegebruik tijdens recreatief fietsen [2]. Op de laatste
  twee publicaties kom ik later terug. Tussen die eerste en laatste
  publicaties ligt een enorme diversiteit aan onderzoek, maar erop
  terugkijkend is vanaf mijn promotieonderzoek een gezonde leefstijl
  steeds het overkoepelende thema geweest.
  Over gewichtige zaken
  Ik ga in dit college een aantal ‘gewichtige zaken’ bespreken.
   Dat
  
  betekent gewoon dat ze met lichaamsgewicht te maken hebben. Ik
  hoop niet dat de titel van dit verhaal bij U meer verheven
  verwachtingen heeft gewekt. Dat het over gewicht gaat zal niemand
  verbazen, want de laatste 25 jaar heb ik me immers vooral bezig
  gehouden met fysiologie van obesitas, het onderwerp van mijn
  leerstoel.
  1	
    
  
  Mij wordt de laatste tijd nogal eens gevraagd wat die 25 jaar nu
  echt aan vooruitgang heeft laten zien op het gebied van de
  preventie en behandeling van overgewicht. Het aantal mensen met
  overgewicht neemt immers nog steeds toe en de behandeling van
  obese mensen lijkt tot nu toe ook niet heel erg succesvol. Ik ben
  het met die criticasters eens dat we de magische knop om die trend
  te kunnen doorbreken nog niet echt hebben kunnen indrukken,
  maar onze kennis over de determinanten van overgewicht en
  succesvolle interventies om overgewicht te voorkomen en te
  behandelen is de afgelopen 25 jaar enorm toegenomen. En als we
  in staat zijn al die kennis op een geïntegreerde manier toe te
  passen, dan zouden we al heel wat kunnen bereiken, ik kom daar
  aan het einde van mijn college op terug. Dit podium biedt mij in
  ieder
  
  geval
  
  de
  
  gelegenheid
  
  om
  
  u
  
  te
  
  laten
  
  zien
  
  dat
  
  het
  
  wetenschappelijk onderzoek naar obesitas wel degelijk nieuwe
  inzichten heeft opgeleverd en ik zal dat doen aan de hand van
  voorbeelden van onderzoek waarbij ik zelf de afgelopen jaren
  betrokken ben geweest.
   Maar ik begin, zoals dat tegenwoordig hoort, met mijn disclosures:
  ik heb er geen die ik relevant acht voor het verhaal dat ik hier ga
  vertellen. Door de jaren heen hebben verschillende financiers mijn
  onderzoek
  
  mogelijk
  
  gemaakt,
  
  zoals
  
  de
  
  universiteit,
  
  NWO,
  
  collectebusfondsen en het bedrijfsleven. Marianne Geleijnse van
  Wageningen
  
  Universiteit
  
  vertelde
  
  afgelopen
  
  oktober
  
  op
  
  de
  
  Nutritional Science Days, dat ook je body mass index voor de
  invulling van je onderzoek, de kleuring van de interpretatie daarvan
  en hoe je dat naar buiten brengt van belang kan zijn en misschien
  nog wel belangrijker is dan je samenwerkingen met allerlei
  industriën. Ik meld u dus nu alvast dat mijn body mass index
  beneden de 25 kg/m2 ligt, dat is de grens tussen normaal gewicht
  en overgewicht. Ik val dus niet binnen de groep mensen waar het
  	
    
  
  2	
    
  
  grootste deel van mijn onderzoek zich de afgelopen jaren op heeft
  gericht. Hoe dat mijn verhaal vandaag kleurt weet ik niet, maar de
  vraag hoe het toch mogelijk is dat sommige mensen in onze
  maatschappij totaal geen problemen hebben met hun gewicht,
  terwijl anderen er voortdurend mee worstelen heeft me altijd
  geïntrigeerd en doet dat, zoveel jaar later en veel kennis wijzer, nog
  steeds. Daar gaat het eerste deel van mijn college dan ook over.
   Over fysiologie van obesitas
  Mijn vakgebied is dus de fysiologie. De fysiologie is de wetenschap
  die
  
  bestudeert
  
  hoe
  
  orgaansystemen,
  
  organen,
  
  cellen
  
  en
  
  biomoleculen de chemische en fysische functies uitoefenen in een
  levend organisme. In mijn geval is dat levende organisme de mens
  en meer in het bijzonder de mens die te zwaar is of dreigt te
  worden. Een van de belangrijkste begrippen in de fysiologie is dat
  van homeostase en een belangrijk onderwerp van onderzoek zijn de
  regelsystemen in het lichaam om die homeostase te bewaren. Denk
  daarbij bijvoorbeeld aan de temperatuurregulatie of de bloeddrukregulatie. Ook het lichaamsgewicht lijkt op de een of andere manier
  gereguleerd te worden. Om dat te illustreren wordt vaak de
  volgende rekensom gemaakt, ik neem mezelf maar even als
  voorbeeld : toen ik 20 was woog ik 62 kilo en op dit moment is dat
  ongeveer 64 kilo. Dat betekent dat er in 45 jaar een verschil tussen
  energie-inname en energiegebruik is geweest van ongeveer 14.000
  kilocaloriën. Dat is namelijk ongeveer de energie-inhoud van 2 kilo
  vet. Met een energieinname van rond de 2000 kcal per dag, komt
  dat neer op een verschil van nog geen kilocalorie per dag tussen
  energie-inname en energiegebruik over die 45 jaar, een schijnbaar
  verbijsterende
  
  nauwkeurigheid.
  Maar
  
  die
  
  nauwkeurigheid
  
  is
  
  inderdaad schijnbaar, want je gewicht is van dag tot dag minder
  constant dan waarvan hier wordt uitgegaan. De figuur illustreert
  dat.
   3	
    
  
  Het gewicht van deze persoon is gedurende ongeveer anderhalf jaar
  iedere dag gemeten. Je kunt mooi de seizoensinvloed zien, mensen
  zijn ‘s winters gemiddeld wat zwaarder dan ‘s zomers. U had het
  misschien al vermoed, maar dit is mijn eigen gewichtsverloop. Ik
  heb eigenlijk tot ik hieraan begon zelden of nooit op de weegschaal
  gestaan. Maar ik moet zeggen, het is wel enigszins verslavend. De
  reden om eraan te beginnen was, dat ik benieuwd was wat
  pensionering zou doen met mijn gewicht, waarom zal ik later in dit
  college duidelijk maken. De pijl geeft de datum aan dat ik officieel
  met pensioen ben gegaan, al enige tijd geleden, dus dit afscheid
  komt een beetje laat. Zoals u ziet ging mijn gewicht daarna wat
  naar beneden, maar of dat gewoon het seizoen was of iets meer
  vrije tijd en activiteit is natuurlijk lastig vast te stellen. Misschien
  nog wat andere details: de cirkels zijn twee vakanties, de één een
  fietsvakantie naar Rome met een heel hoog niveau van activiteit, de
  andere een safarivakantie in Afrika met een extreem laag niveau
  van activiteit. En voor een aantal insiders hier in de zaal: de ellips
  
  	
    
  
  4	
    
  
  weerspiegelt het effect van een week fietsen met een bourgondisch
  ingesteld gezelschap.
  Tot zover dit intermezzo, terug naar de echte wetenschap.
   Over gewichtsregulatie
  Ook al is de regulatie van het lichaamsgewicht niet zo nauwkeurig
  als ik eerder voorrekende, er zijn desondanks veel aanwijzingen
  voor
  
  de
  
  aanwezigheid
  
  van
  
  een
  
  regelsysteem
  
  voor
  
  het
  
  lichaamsgewicht. Op grond van dierstudies werden daar al in de
  jaren
  
  50
  
  van
  
  de
  
  vorige
  
  eeuw
  
  verschillende
  
  modellen
  
  voor
  
  ontwikkeld. Een daarvan was het lipostatische model van Kennedy
  uit 1953 [5], waarbij het vetweefsel signalen afgeeft naar de
  hersenen over de in het vet aanwezige energievoorraad. Is er veel
  vet, dan is de reactie dat de energie-inname wordt verkleind en het
  energiegebruik wordt verhoogd. Is er weinig vet, dan vindt het
  omgekeerde plaats. Lange tijd was onduidelijk wat het signaal van
  vetweefsel naar hersenen was, dat in dit model een essentiële rol
  speelt. Pas in 1994 werd dit eiwit ontdekt door Jeffrey Friedman en
  in 1995 werd de werking ervan op de voedselinname bij muizen
  aangetoond en kreeg het zijn naam, leptine (van het Griekse leptos
  dat verzadiging betekent) [6].
  Een van mijn meest geciteerde publicaties is nog altijd die over een
  onderzoek dat Dorien van Aggel kort na de ontdekking van leptine
  heeft
  
  gedaan
  
  naar
  
  de
  
  invloed
  
  van
  
  veranderingen
  
  in
  
  de
  
  energiebalans op de leptineconcentraties in het bloed [7]. Die studie
  
  	
    
  
  5	
    
  
  liet zien dat overvoeden bij mensen inderdaad, zoals het model
  voorspelt, leidt tot een stijging van de leptineconcentraties in het
  bloed en ondervoeding tot een daling, maar dat die veranderingen
  pas ‘s nachts zichtbaar zijn. Het was een beetje een lucky shot dat
  we ook ‘s nachts hebben gemeten. Hadden we alleen overdag
  gemeten, dan was er niets te zien geweest. Dus het nachtenlang
  opblijven van de onderzoekers werd in dit geval gelukkig beloond.
   Het grootste deel van mijn onderzoek heeft zich echter niet op
  leptine, maar op de efferente arm van dit regelmechanisme gericht,
  namelijk op de rol van het sympathisch zenuwstelsel en met name
  het beta-adrenerge deel daarvan. Het sympathisch zenuwstelsel
  stimuleert
  
  de
  
  beta-receptoren
  
  in
  
  de
  
  spier
  
  waardoor
  
  het
  
  energiegebruik in de spieren stijgt. Om die energie te kunnen
  leveren moeten vetten geoxideerd worden. Daarvoor worden de
  vetzuren gebruikt die gelijktijdig door beta-adrenerge stimulering
  uit het vetweefsel worden vrijgemaakt.
  6	
    
  
  In een flink aantal studies van Ellen Blaak en daarna Sandra
  Schiffelers hebben we laten zien dat mensen met overgewicht
  ongevoeliger zijn voor een verhoogde beta-adrenerge aktiviteit en
  dat dat vooral samenhangt met een verminderde gevoeligheid van
  één van de subtypen van de beta-receptoren, de beta2-receptor, die
  zowel in de spier als in het vetweefsel voorkomt [8, 9].
  Als je minder gevoelig bent voor beta-adrenerge stimulering
  betekent dat dus dat eenmaal opgeslagen vet minder gemakkelijk
  weer afgebroken en verbrand wordt. Dat helpt op zijn minst om
  overgewicht en obesitas in stand te houden. De grote vraag is
  natuurlijk of deze verminderde gevoeligheid een oorzaak of een
  gevolg is van de vergrote vetmassa. Ellen Blaak heeft in haar
  onderzoek nog in de jaren 90 laten zien dat afvallen de gevoeligheid
  voor stimulering niet vergroot [10], Joost Oomen heeft laten zien
  dat mogelijk mutaties in het DNA een rol spelen bij verschillen in
  gevoeligheid
  
  tussen
  
  mensen
  
  [11],
  
  en
  
  recent
  
  heeft
  
  Karianna
  
  Teunissen nog eens heel specifiek in geïsoleerde vetcellen van
  obese mensen naar de verandering in gevoeligheid van de beta2receptor onder invloed van gewichtsverlies en ten gevolge van
  training gekeken. In beide gevallen waren er geen veranderingen in
  de gevoeligheid van die receptor (nog niet gepubliceerd).
   Met het (weer) in de belangstelling komen van het humane bruin
  vet zo’n 5 jaar geleden, werd de vraag actueel of een deel van de
  effecten van beta-adrenerge stimulering op het energiegebruik
  misschien zou kunnen verlopen via de aktivering van bruin
  vetweefsel,
  
  omdat
  
  bekend
  
  is
  
  dat
  
  bijvoorbeeld
  
  tijdens
  
  koudeblootstelling de activering van bruin vet via een verhoogde
  beta-adrenerge activiteit verloopt. Dat leidt tot warmteproductie in
  het
  
  bruine
  
  vet
  
  en
  
  een
  
  verhoogd
  
  Vosselman,
  
  een
  
  aio
  
  van
  
  mijn
  
  energiegebruik.
  collega
  
  Wouter
  
  van
  
  Maarten
  Marken
  
  Lichtenbelt, een van de pioniers in deze bruin vet revival, heeft een
  studie gedaan waarin hij heeft gekeken of het toedienen van een
  	
    
  
  7	
    
  
  beta-agonist, dat is een stof die de beta-receptoren stimuleert,
  bruin vet bij mensen activeert. Dat bleek niet het geval. Koude
  induceerde bruin vetactiviteit, maar toediening van de beta-agonist
  isoprenaline niet [12]. Wel was het energiegebruik na toediening
  van de beta-agonist verhoogd, net als wij dat in onze eerdere
  studies hadden aangetoond. Dus in ons onderzoeksmodel lijkt bruin
  vet geen rol te spelen. Dat sluit uiteraard een rol van bruin vet in de
  fysiologie van obesitas geenszins uit en daar wordt nog volop
  onderzoek naar gedaan op dit moment.
  Mijn conclusie uit deze lange reeks studies is dat bij mensen die
  overgewicht ontwikkelen een verminderde gevoeligheid voor betaadrenerge stimulatie een rol kan spelen.
   Heeft dit alles praktische consequenties voor de preventie en
  behandeling
  
  van
  
  obesitas?
  
  Een
  
  relevante
  
  vraag,
  
  want
  
  de
  
  valoriseerbaarheid van wetenschappelijk onderzoek is tegenwoordig
  een belangrijk aandachtspunt binnen universiteiten. Ik hoef er
  gelukkig geen 5 pagina’s aan wijden, zoals onze huidige promovendi
  dat moeten in hun proefschrift, maar een logische optie voor
  obesitasbehandeling lijkt het toedienen van beta-agonisten. Ik weet
  dat dat ook wel eens op kleine schaal is uitgeprobeerd en volgens
  de betrokken arts met enig succes wat betreft het gewicht. Hoewel
  dus een logische optie, stuit behandeling met de op dit moment
  beschikbare beta-agonisten in de praktijk op teveel bezwaren
  gezien de alom-aanwezigheid van beta-receptoren in het lichaam,
  waardoor de bijwerkingen onacceptabel zijn. Op dit moment lijkt dit
  een doodlopende weg, maar mogelijk dat in de toekomst nog
  andere aangrijpingspunten voor medicamenteuze behandeling in dit
  regelsysteem worden gevonden.
  De fysiologische betekenis van leptine lijkt vooral te liggen in het
  detecteren van situaties van negatieve energiebalans en het
  beschermen van het lichaam tegen te lage energievoorraden [13].
  8	
    
  
  Leptinetoediening heeft heel goede resultaten bij de behandeling
  van kinderen die extreem obees worden tengevolge van een
  zeldzaam defect in het leptinegen, waardoor ze zelf geen leptine
  kunnen aanmaken. “Gewone” obese mensen produceren juist veel
  leptine door hun hoge vetmassa, maar zijn ongevoelig voor de
  werking ervan. Daardoor werkt leptinetoediening bij hen niet. Op dit
  moment wordt gezocht naar zogenaamde leptine sensitizers, die de
  gevoeligheid voor leptine zouden kunnen vergroten [14]. Je kan dat
  vergelijken met de insuline sensitizers (de thiazolidinediones) zoals
  die bij de behandeling van type 2 diabetes gebruikt worden. De
  toekomst zal moeten uitwijzen of dat een begaanbare weg is.
   Het lipostatische model zoals ik dat eerder heb geschetst is duidelijk
  veel te beperkt. Er zijn veel meer biologische factoren die invloed
  hebben op de regulering van het gewicht. Bovendien wordt geen
  rekening gehouden met gedrags- en omgevingsinvloeden die ook
  een rol spelen. Er zijn tegenwoordig dan ook andere modellen die
  proberen ook die invloeden mee te nemen en de manier waarop ze
  in interactie zijn met biologische regelmechanismen [5]. Een
  daarvan is het model dat de gewichtsregulatie voorstelt als een
  meer waarin water binnenstroomt ten gevolge van regenval en dat
  een passieve uitstroom heeft. De regen staat in dit model voor de
  voedselinname, de uitstroom voor het energiegebruik en het
  waterhoeveelheid in het meer voor de vetmassa. Als het harder
  gaat regenen, stijgt de spiegel van het water net zolang tot er weer
  een evenwicht ontstaat tussen instroom en uitstroom. Uitgaande
  van dit model, zou je kunnen stellen dat de verminderde betaadrenerge
  
  gevoeligheid
  
  bijdraagt
  
  aan
  
  het
  
  verhogen
  
  van
  
  de
  
  uitstroomdrempel van het meer, zodat de inhoud van het meer (de
  vetmassa) verder stijgt bij een bepaalde voedselinname voor een
  evenwicht wordt bereikt. Ook andere factoren, niet alleen van
  biologische aard, zoals gedrags- en omgevingsfactoren, kunnen de
  	
    
  
  9	
    
  
  mate van instroom (hoeveelheid regen) en de uitstroomdrempel
  beïnvloeden. Voorbeelden daarvan zijn de alom aanwezigheid van
  een grote variëteit aan bewerkte voedingsmiddelen die vaak
  calorierijk zijn en veel vet en suiker bevatten, die we over het
  algemeen lekker vinden, waarvoor veel reclame wordt gemaakt en
  die ook nog eens goedkoop zijn ten opzichte van meer gezonde
  producten, te grote porties, tegenstrijdige informatie in de media,
  ongezonde gewoontes, een gebouwde omgeving die niet uitnodigt
  tot lichamelijke activiteit, een sociale omgeving die het moeilijk
  maakt er een gezonde leefstijl om na te houden, etcetera.
   Deze nieuwere modellen zijn in staat ook dit soort factoren te
  incorpereren. En dat moet ook, want als er iets de laatste jaren is
  duidelijk geworden dan is het dat obesitas niet één oorzaak heeft,
  maar een extreem multifactoriële aandoening is, waarvan de
  factoren in verschillende combinaties en verhoudingen bij obese
  individuen kunnen voorkomen. Daardoor is obesitas een zeer
  complexe aandoening die ongelofelijk moeilijk te voorkomen en ook
  te behandelen is.
  Over preventie en behandeling
  In het tweede deel van dit college wil ik ingaan op die preventie en
  behandeling van overgewicht.
  Wetenschappelijk
  gewichtsstijging
  
  onderzoek
  in
  
  mensen
  
  naar
  met
  
  het
  
  een
  
  voorkomen
  
  normaal
  
  gewicht
  
  van
  via
  
  interventies is ontzettend lastig. Je hebt grote groepen deelnemers
  nodig die je langdurig volgt om effecten te kunnen aantonen, omdat
  op groepsniveau de gemiddelde gewichtsstijging maar erg klein is.
  Bovendien is het erg moeilijk om de juiste doelgroep te bereiken.
  Hoe interesseer je mensen die (nog) geen probleem hebben met
  hun
  
  gewicht
  
  voor
  
  interventies
  
  om
  
  een
  
  mogelijk
  
  toekomstig
  
  gewichtsprobleem te voorkomen.
  10	
    
  
  Ik zal dat illustreren aan de hand van een voorbeeld uit ons eigen
  onderzoek.
   We
  
  hebben
  
  zo’n
  
  10
  
  jaar
  
  geleden
  
  samen
  
  met
  
  onderzoekers uit Amsterdam en Wageningen onder leiding van
  professor Daan Kromhout het NHF-NRG project gedaan naar het
  voorkomen van gewichtsstijging in drie levensfasen waar het risico
  op gewichtsstijging het grootst is: rond de puberteit, in jong
  volwassenen en in mensen rond hun pensionering. Daar komt dus
  mijn interesse in mijn gewichtsverloop in die fase vandaan. Wij
  hebben
  
  vanuit
  
  Maastricht
  
  het
  
  onderdeel
  
  jong
  
  volwassenen
  
  uitgevoerd, het InBalance project met Lydia Kwak als aio, waarbij
  we mensen tussen de 25 en 35 jaar via hun werkplek adviezen op
  maat hebben gegeven over een gezonde leefstijl (voeding en
  beweging) met als doel gewichtsstijging te voorkomen. Een van de
  problemen bij deze studie was de werving van deelnemers binnen
  de bedrijven. De werknemers die aan de studie mee wilden doen
  waren over het algemeen wat ouder, wat zwaarder en wat hoger
  opgeleid dan de gemiddelde werknemer in die bedrijven. Je zou dat
  kunnen interpreteren als dat we meer mensen recruteerden die zich
  zorgen maakten over hun gewicht en meer bereid waren daar wat
  aan te doen. De resultaten van het onderzoek waren op zich redelijk
  positief. Na 1 en 2 jaar daalde de middelomtrek en de vetmassa van
  de interventiegroep meer dan die in de controlegroep, al waren er
  geen verschillen in gewichtsverandering [15]. We konden niet
  aantonen dat we gewichtsstijging konden voorkomen in deze jong
  volwassenen, want in beide groepen ging het gewicht omlaag en
  niet omhoog.
  Dat je in onderzoek soms niet de doelgroep bereikt die je
  interventie het hardst nodig heeft, is een bekend probleem in veel
  academisch
  
  interventieonderzoek.
  Zo
  
  is
  
  in
  
  het
  
  verleden
  
  in
  
  Maastricht onder leiding van Ellen Blaak de SLIM studie uitgevoerd.
   Dat was een leefstijlinterventie in prediabeten, die meestal ook
  	
    
  
  11	
    
  
  overgewicht hebben. De interventie was effectief, het risico op het
  ontwikkelen van type 2 diabetes werd gedurende de 6 jaar dat het
  onderzoek
  
  heeft
  
  gelopen
  
  gereduceerd
  
  ten
  
  opzichte
  
  van
  
  de
  
  controlegroep. Uit analyse van de deelnemers bleek dat er ook hier
  relatief weinig mensen met een lage sociaal-economische status
  deelnamen aan het onderzoek en dat zij bovendien vaker tot de
  uitvallers behoorden [16]. Juist in de bevolkingsgroep met een lage
  SES komt overgewicht en de complicaties daarvan veel voor en de
  vraag was dan ook hoe je dit soort interventies aantrekkelijker zou
  kunnen maken voor deze doelgroep.
  Dat is de inzet van een onderzoek dat we op dit moment in het
  kader van het “Lekker Lang Leven” programma van Diabetesfonds,
  Hartstichting en Nierstichting samen met Edith Feskens van
  Wageningen Universiteit uitvoeren. Eén van de laatste publicaties
  die ik eerder noemde was afkomstig uit dit project [3]. Het project
  behelst de aanpassing van de SLIM interventie voor mensen met
  een lage SES met verschillende ethnische achtergronden. In dit
  project richten we ons op mensen met een Nederlandse, Turkse en
  Marokkaanse
  
  achtergrond.
   Via
  
  focusgroepgesprekken
  
  met
  
  de
  
  doelgroep is geprobeerd te achterhalen aan welke eisen een SLIMachtige leefstijlinterventie zou moeten voldoen wil die aantrekkelijk
  voor hen zijn en hoe de werving van deelnemers het beste zou
  kunnen plaatsvinden. Dit heeft geleid tot een aantal aanpassingen
  in de oorspronkelijke SLIM interventie, waarvan de belangrijkste
  zijn: werving van deelnemers niet via algemene oproepen of
  advertenties, maar via een vetrouwde persoon (bij voorkeur de
  huisarts) of via direct persoonlijk contact in een bekende omgeving
  (bv. wijkcentrum); interventie in de buurt in plaats van in een
  universitaire
  
  setting;
  
  individueel
  
  voedingsadvies
  
  door
  
  een
  
  op
  
  ethniciteit gematchte diëtiste en veel meer naar behoefte verspreid
  over
  
  het
  
  jaar
  
  beweegprogramma
  	
    
  
  in
  
  plaats
  voor
  
  van
  
  mannen
  
  op
  en
  
  vaste
  
  tijdstippen;
  
  vrouwen
  
  het
  
  gescheiden
  12	
    
  
  organiseren met gender-gematchte instructeurs; de mogelijkheid
  om een buddy mee te nemen naar alle activiteiten (Teuscher,
  Bukman et al., in voorbereiding). Op dit moment wordt de
  aangepaste interventie uitgevoerd in sociaal zwakke buurten in
  Arnhem en Eindhoven, volgend jaar hopen we de ervaringen en de
  resultaten te kunnen presenteren.
  Over obesitasbehandeling
  Dan de behandeling van obesitas. In een artikel uit 1989, toen ik
  dus begon met het obesitasonderzoek, van George Bray, een van
  de nestors van het obesitasonderzoek van de afgelopen periode
  stond deze zinsnede: “Obesity is a chronic condition, which can be
  palliated, but only rarely cured. Recidivism, that is regain of weight
  once lost, occurs in the majority of individuals who enter a
  treatment program” [17]. Dat klonk toen weinig hoopvol. Zijn we
  sindsdien wat opgeschoten of is dit nog steeds zo? Ik denk dat we
  zeker zijn opgeschoten en ik zal daar wat voorbeelden van geven.
   George Bray noemde “jaw-wiring” nog als één van de serieuze
  behandelopties. Het lijkt gelukkig achterhaald, maar restrictieve
  behandeling van obesitas is zeker niet achterhaald: immers de
  bariatrische chirurgie is de afgelopen jaren steeds verder ontwikkeld
  voor de behandeling van de ernstigere vormen van obesitas en
  biedt ook goede lange termijn resultaten [18].
  In onderzoek naar geneesmiddelen voor de behandeling van
  obesitas is in de afgelopen 25 jaar heel wat geïnvesteerd, en we
  hebben zelf ook een aantal trials op dat gebied gedaan. Al dat
  onderzoek heeft niet geleid tot een echte doorbraak. De afgelopen
  jaren
  
  zijn
  
  met
  
  enige
  
  regelmaat
  
  nieuwe
  
  gewichtsreducerende
  
  geneesmiddelen op de markt geïntroduceerd, maar de meeste
  daarvan zijn ook relatief snel weer verdwenen vanwege een
  problematisch bijwerkingenprofiel. Op dit moment is er wereldwijd
  een klein aantal geneesmiddelen op de markt die ingezet kunnen
  	
    
  
  13	
    
  
  worden als ondersteuning van de reguliere obesitasbehandeling die
  gebaseerd is op energiebeperking en het stimuleren van beweging
  en het ondersteunen van die gedragsverandering. In Nederland is
  alleen orlistat op dit moment voor dit doel beschikbaar. Het levert
  een extra gewichtsverlies van zo’n 3 kg bovenop het effect van de
  reguliere behandeling. Maar ook orlistat heeft de nodige, vooral
  gastro-intestinale, bijwerkingen. Bovendien wordt de behandeling
  niet vergoed.
   Hoe effectief is tegenwoordig de reguliere obesitasbehandeling
  gebaseerd op leefstijlverandering? In een review van lange-termijn
  resultaten
  
  van
  
  verschillende
  
  soorten
  
  reguliere
  
  obesitas-
  
  behandelingen uit 2007 is te zien dat er weliswaar altijd weer
  gewichtstoename optreedt na het initiële gewichtsverlies, maar ook
  dat het gewicht na 4 jaar in de meeste gevallen nog steeds
  gemiddeld zo’n 4-8 kg lager is dan het gewicht voor aanvang van
  de behandeling [19]. Een dergelijk lange termijn gehandhaafd
  gewichtsverlies gaat gepaard met duidelijke gezondheidswinst. De
  recent gestopte Look Ahead trial in de Verenigde Staten had als
  primair doel het verminderen van de cardiovasculaire mortaliteit bij
  mensen met type 2 diabetes door middel van een intensieve
  leefstijlinterventie. Die leefstijlinterventie had onder meer een
  langdurig gehandhaafd verlies van 10% van het lichaamsgewicht tot
  doel. De studie geeft een mooi inzicht in de nog langere termijn
  effecten van dit soort interventies op het gewicht. Na 10 jaar was er
  nog
  
  steeds
  
  een
  
  gewichtsverlies
  
  van
  
  rond
  
  de
  
  6
  
  %
  
  in
  
  de
  
  interventiegroep [20]. Dus dit soort interventies kan ook op veel
  langere termijn blijvend effectief zijn. De vraag dringt zich of er niet
  nog
  
  effectievere
  
  lange-termijn
  
  ondersteuning
  
  mogelijk
  
  is.
  Nu
  
  bestond de ondersteuning na het eerste jaar, waarin de interventie
  heel intensief was met wekelijkse bijeenkomsten, uit één contact
  per maand [20].
   14	
    
  
  Wij hebben zelf de afgelopen periode het behandelprogramma van
  COEUR ge-evalueerd. COEUR, Centrum voor Obesitas Europa, is
  een bedrijf, aanvankelijk gevestigd in Heerlen, nu in Maastricht,
  waar mensen met obesitas gedurende 18 maanden een intensief
  behandelingsprogramma konden ondergaan. Het programma was
  gericht op blijvende gedragsverandering in de richting van een meer
  gezonde leefstijl en werd begeleid door artsen, psychologen,
  fysiotherapeuten en diëtisten. Zo’n langdurige multidisciplinaire
  behandeling is volgens mij inderdaad nodig om ook op lange termijn
  succes te kunnen hebben. Inmiddels is het programma om vooral
  financiële redenen over een andere boeg gegooid, zodat de
  gegevens die wij de afgelopen jaren hebben verzameld niet meer
  direct van toepassing zijn op het huidige programma. We hebben
  426
  
  achtereenvolgende
  
  cliënten
  
  van
  
  COEUR
  
  die
  
  daarvoor
  
  toestemming gaven in ons onderzoek opgenomen. Lang niet alle
  cliënten hebben de 18 maanden behandeling afgemaakt om allerlei,
  bijvoorbeeld ook financiële, redenen. Dat is inherent aan een
  dergelijk
  
  programma
  
  dat
  
  in
  
  de
  
  “werkelijke”
  
  wereld
  
  wordt
  
  aangeboden, maar lastig voor ons als onderzoekers. De aio op dit
  project, Erik Aller, is op dit moment bezig te uitkomsten grondig te
  analyseren, maar ik heb wat getallen over het behandelsucces bij
  235 van de 426 cliënten die de behandeling 1 jaar hebben
  volgemaakt, ruim de helft dus, die ik met u wil delen. Bijzonder aan
  deze groep mensen is dat hun BMI bij aanvang 40 kg/m2 was, dus
  dit zijn vooral mensen met ernstig overgewicht die vaak al van alles
  hebben geprobeerd om gewicht te verliezen. Een moeilijke groep
  dus. De resultaten laten zien dat ook in deze groep na een jaar een
  klinisch relevante gewichtsreductie van ruim 8% bereikt werd,
  vergelijkbaar met de Look Ahead Study en andere studies in
  academische
  
  settings.
   Daarnaast
  
  verbeterden
  
  bloeddruk,
  
  cholesterol, triglyceriden en glucose spiegels in het bloed ook
  allemaal significant (Aller et al., in voorbereiding).
  De vraag is
  15	
    
  
  natuurlijk wat er na het stoppen van de behandeling gebeurt. Ik
  ben er van overtuigd dat blijvende professionele ondersteuning van
  belang is voor een blijvend succes op nog langere termijn.
  Onderzoek naar wat de optimale en uiteraard kosten-effectieve
  vorm van die langdurige ondersteuning zou moeten zijn lijkt mij dan
  ook erg belangrijk en een prioriteit voor de komende jaren.
  Een
  
  van
  
  de
  
  vragen
  
  waar
  
  we
  
  ons
  
  in
  
  het
  
  kader
  
  van
  
  obesitasbehandeling ook over buigen is of we kunnen voorspellen
  bij welke mensen behandeling meer of minder goed aanslaat. Zo
  hebben
  
  we
  
  gekeken
  
  naar
  
  mogelijke
  
  genetische
  
  factoren
  
  die
  
  behandelsucces voorspellen binnen het COEUR-programma. Onze
  eerste resultaten laten zien dat bepaalde polymorfismes in genen
  die betrokken zijn bij de regulering van de vetopslag en structurele
  aanpassingen van het vetweefsel voorspellend zijn voor de mate
  van succes tijdens de behandeling (Aller et al., in review). Mogelijk
  dat dit soort informatie in de toekomst aanknopingspunten gaat
  geven voor het meer op individuele eigenschappen toespitsen van
  de behandeling om deze nog effectiever te maken.
  Over gewichtshandhaving na afvallen
  Wat al het onderzoek naar de behandeling van obesitas mij heeft
  geleerd de afgelopen jaren is dat voor veel obese mensen niet zo
  zeer het afvallen op zich een probleem is, maar dat het voorkomen
  van terugval daarna de grootste uitdaging vormt. Eén van de vaak
  gehoorde adviezen die, ook door diëtisten, gegeven wordt is dat je
  vooral niet te snel moet afvallen, omdat je dan op lange termijn
  minder succesvol bent.
   In een recent artikel van de hand van een internationale groep
  obesitasexperts werd dit als een van de mythes op het gebied van
  obesitas gepositioneerd [21]. De onderbouwing die door deze
  experts werd gegeven vond ik nog niet helemaal volledig. Ze
  vergelijken namelijk de gewichtsstijging na snel en minder snel
  	
    
  
  16	
    
  
  afvallen terwijl het maximale gewichtsverlies in beide situaties heel
  verschillend was, namelijk veel groter bij de snelle afvallers dan bij
  de langzame afvallers. De snelle afvallers stijgen ook weer sneller in
  gewicht
  
  maar
  
  behouden
  
  op
  
  lange
  
  termijn
  
  toch
  
  een
  
  groter
  
  gewichtsverlies. Maar vaak gaan mensen een dieet volgen om een
  bepaalde hoeveelheid gewicht te verliezen. Maakt het dan uit of je
  het snel of langzaam doet? Dat heeft Roel Vink in het kader van een
  NWO-TOP onderzoeksproject dat ik samen met mijn collega Edwin
  Mariman uitvoer, onderzocht. Samen met Laura Arkenbosch als
  diëtiste heeft hij twee groepen obese personen snel dan wel
  langzaam
  
  ca.
  10%
  
  van
  
  hun
  
  gewicht
  
  laten
  
  verliezen
  
  in
  
  5
  
  respectievelijk 12 weken. Het 5 weken dieet (VLCD) was een echt
  “crash” dieet, volledig door middel van vloeibare voeding, het 12
  weken dieet (LCD) was minder rigoreus en was een combinatie van
  normale en vloeibare voeding. Daarna werd in een periode van 4
  weken geleidelijk overgeschakeld op een gewoon voedingspatroon.
  Aan het einde daarvan was het gewichtsverlies in beide groepen
  gelijk.
   Vervolgens werden de mensen nog 9 maanden begeleid
  
  door de diëtiste, waarbij ze alleen nog adviezen kregen over een
  gezonde leefstijl en ze zich niet aan een bepaalde voorgeschreven
  calorieinname moesten houden zoals in de eerste fase. Zoals te
  verwachten was, nam het gewicht in de loop van die 9 maanden
  geleidelijk toe, maar ook in dit geval bleek er geen verschil in
  gewichtstoename
  
  tussen
  
  beide
  
  groepen
  
  (Vink
  
  et
  
  al.,
  
  in
  
  voorbereiding). Dus inderdaad is de mythe ook wat dit aspect
  betreft definitief ontkracht.
  Primaire vraagstelling van dit NWO-TOP onderzoeksproject van Roel
  Vink en Nadia Roumans, als tweede aio, is of het krimpen van
  vetcellen tijdens het afvallen gepaard gaat met stress van vetcellen
  en de extracellulaire matrix waarin zich die bevinden, waardoor de
  vetcel signalen gaat afgeven die de persoon aanzet tot eten om de
  vetcellen weer te vullen. De interventie is inmiddels afgerond. We
  	
    
  
  17	
    
  
  hebben in deze studie bloed afgenomen vanuit een ader die
  afkomstig is vanuit het onderhuidse vetweefsel van de buik, zodat
  we de opname van stoffen in en afgifte van stoffen uit dat
  vetweefsel voor en na afvallen kunnen vergelijken. Verder hebben
  we ook vetbiopten genomen. Alle verzamelde materiaal zit in de
  vriezers en zal de komende tijd geanalyseerd worden. Hopelijk
  kunnen we aan het einde van het project iets meer zeggen over de
  mogelijkheid
  
  dat
  
  ook
  
  door
  
  afvallen
  
  geïnduceerde
  
  factoren
  
  invloed
  
  zijn
  
  op
  
  schijnbaar
  
  van
  
  die
  
  biologische
  
  onvermijdelijke
  
  gewichtstoename na afvallen. Met natuurlijk dan uiteindelijk de
  hoop dat we strategiën kunnen ontwikkelen om het risico op
  gewichtstoename te beperken.
   Wat kunnen we nu al doen om het risico op gewichtsstijging na
  afvallen te beperken? In Maastricht is de afgelopen jaren veel
  ervaring opgedaan met de gewichtsinvloeden van eiwitinname,
  bijvoorbeeld door mijn collega Margriet Westerterp. Ook ik heb een
  aantal projecten gedaan waarbij met name naar de invloed van het
  eiwitgehalte van de voeding op de gewichtstoename na afvallen is
  gekeken. Het eerste was een kleinschalige studie, waarin Mandy
  Claessens heeft gekeken naar de invloed van de inname van twee
  verschillende eiwitsupplementen over een periode van 12 weken na
  een
  
  periode
  
  van
  
  afvallen.
   We
  
  vonden
  
  dat
  
  mensen
  
  die
  
  de
  
  eiwitsupplementen namen minder in gewicht toenamen dan mensen
  die koolhydraatsupplementen consumeerden [22]. Binnen het door
  de Europese Commissie gefinancierde DIOGENES-project, vanuit
  Maastricht gecoördineerd door Wim Saris, hebben we opnieuw
  gekeken naar de invloed van eiwitverrijkte voedingspatronen op
  gewichtstoename
  
  na
  
  afvallen
  
  in
  
  Europese
  
  gezinnen
  
  uit
  
  8
  
  verschillende landen. Dit was een hele grote studie, er deden ruim
  800 volwassenen met overgewicht aan mee. De belangrijkste
  publicatie over de voedingsinterventie in de New England Journal of
  	
    
  
  18	
    
  
  Medicine
  
  liet
  
  zien
  
  dat
  
  er
  
  6
  
  maanden
  
  na
  
  afvallen
  
  geen
  
  gewichtstoename was in de groep die een voedingsadvies volgde
  voor een voeding met een hoger eiwitgehalte en een lagere
  glykemische index en dat de gewichtstoename het sterkst was in de
  groep met een meer gebruikelijk eiwitgehalte en glykemische index
  [23]. Wij hebben recent ook de effecten na één jaar in een deel van
  de DIOGENESpopulatie (in Maastricht en Kopenhagen), die langer is
  vervolgd, geanalyseerd en daarbij vonden we dat de mensen die
  het voedingspatroon met het hogere eiwitgehalte volgden nog
  steeds minder gewichtstoename vertoonden dan de groep op het
  meer gebruikelijke voedingspatroon [4]. De glykemische index van
  de voeding kwam in deze analyse niet duidelijk als belangrijk naar
  voren. In het kader van een project van het Top Institute Food &
  Nutrition heeft Karianna Teunissen bovendien laten zien dat een wat
  hogere eiwitinname bij mensen met overgewicht en een licht
  verhoogde bloeddruk, een combinatie die heel veel voorkomt, ook
  een gunstig bloeddrukverlagend effect heeft, onafhankelijk van een
  effect op het gewicht [24].
  Wat meer eiwitten ten koste van koolhydraten lijkt dus gunstig te
  zijn
  
  voor
  
  mensen
  
  met
  
  overgewicht.
  afgewogen
  
  worden
  
  tegen
  
  mogelijk
  
  Uiteraard
  andere
  
  moeten
  
  minder
  
  deze
  
  gunstige
  
  gezondheidseffecten, maar in onze studies hebben we daar tot nu
  toe geen aanwijzingen voor gevonden.
   Wat kunnen we op dit moment nog meer doen om gewichtsstijging
  na afvallen te voorkomen? Onlangs is een overzicht van strategiën
  die daarvoor getest zijn gepubliceerd [25]. Behandeling met antiobesitas geneesmiddelen, het gebruik van maaltijdvervangers en
  een eiwitverrijkt voedingspatroon zijn het meest effectief. Meer
  inspanning en voedingspatronen met andere macronutriëntensamenstellingen
  
  (lage
  
  glykemische
  
  index,
  
  laag
  
  vet,
  
  volgens
  
  nationale aanbevelingen) hadden ook effect maar minder sterk. Het
  	
    
  
  19	
    
  
  gebruik van voedingssupplementen (zoals CLA, groene thee) had
  geen effect.
  Over waar we nu staan
  Ik heb tot nu toe een aantal voorbeelden laten zien van meer of
  minder
  
  succesvolle
  
  interventies
  
  waarbij
  
  ikzelf
  
  betrokken
  
  ben
  
  geweest. Maar er is natuurlijk veel meer gedaan. In november is
  een rapport verschenen van het McKinsey Global Institute [26] met
  als titel “Overcoming obesity: an initial economic analysis”, waarvan
  ik u een aantal conclusies niet wil onthouden omdat het een redelijk
  overzicht geeft van waar we op dit moment staan.
  Allereerst de wereldwijde omvang van het probleem: ongeveer 30%
  van de totale wereldbevolking is te zwaar. De economische kosten
  die daaraan verbonden zijn zijn vergelijkbaar met die tengevolge
  van roken of wereldwijd gewapend geweld. Het rapport beschrijft 74
  verschillende interventies op 18 verschillende maatschappelijke
  terreinen die effectief zijn bij de bestrijding van overgewicht.
  Voorbeelden
  
  daarvan
  
  zijn
  
  maatregelen
  
  op
  
  het
  
  gebied
  
  van
  
  portiegroottes, herformulering van voedingsmiddelen, obesitasbehandelprogramma’s,
  
  educatie
  
  van
  
  ouders
  
  en
  
  kinderen,
  
  reclamebeperking, etcetera. De onderzoekers hebben geschat wat
  implementatie van 44 van de 74 interventies in het Verenigd
  Koninkrijk zou opleveren: 20% van de mensen die nu overgewicht
  hebben zouden dan in de normale BMI categorie terechtkomen.
   Verder wetenschappelijk onderzoek zal er toe moeten leiden dat we
  niet alleen binnen de categoriën die nu al geïdentificeerd zijn
  effectievere interventies ontwikkelen die specifieke doelgroepen
  beter bereiken, maar ook dat nieuwe interventiemogelijkheden
  worden ontdekt. Het fysiologische obesitas-gerelateerde onderzoek,
  zoals dat binnen de vakgroepgemeenschap Humane Biologie/
  Bewegingswetenschappen gedaan wordt en hopelijk in de toekomst
  voortgezet wordt, biedt daarvoor nog voldoende mogelijkheden. Ik
  	
    
  
  20	
    
  
  hoop
  
  dat
  
  in
  
  georiënteerde
  
  de
  
  toekomst
  
  ook
  
  obesitasonderzoek
  
  in
  
  het
  
  meer
  
  Maastricht
  
  interdisciplinair
  een
  
  belangrijk
  
  speerpunt zal zijn. Het interfacultaire project Eatwell van de
  Universiteit Maastricht kan daar een goede voedingsbodem voor
  zijn. Want ik ben het met het McKinsey rapport eens dat alleen een
  geïntegreerde multisectoriële aanpak van het obesitasprobleem
  uiteindelijk echt zoden aan de dijk zal zetten.
  Over onderwijs
  Ik ga niet zoveel over het onderwijs zeggen, hoewel ik daar een
  heel groot deel van mijn tijd aan heb besteed en goed onderwijs
  aan studenten uiteraard een topprioriteit moet zijn voor een
  universiteit. Maar misschien toch dit: ik heb in mijn 25-jarige
  onderwijscarrière
  
  een
  
  flink
  
  aantal
  
  ingrijpende
  
  curriculum-
  
  herzieningen meegemaakt. Ik heb me er soms over verbaasd hoe
  snel de ideeën - al dan niet ingegeven door bezuigingen - konden
  veranderen, waardoor de ene herziening nauwelijks achter de rug
  was als de andere al weer ingezet werd, waarbij opeenvolgende
  herzieningen soms haaks op elkaar stonden. Telkens werd dat weer
  met de allerbeste bedoelingen gedaan en hebben betrokkenen zich
  er steeds voor ingezet om de herzieningen tot een succes te maken.
   Toch
  
  heb
  
  ik
  
  het
  
  gevoel
  
  dat
  
  wat
  
  meer
  
  rust
  
  om
  
  ingezette
  
  veranderingen volledig tot ontplooiing te laten komen wenselijk
  geweest zou zijn. Hoe het ook zij, ik hoop van ganserharte - en
  misschien wel tegen beter weten in - dat de curriculumherziening
  die nu gaande is binnen de bacheloropleidingen Gezondheidswetenschappenen en Biomedische Wetenschappen de gehoopte
  resultaten zal opleveren, zodat het daarna eens een poosje echt
  rustig kan blijven op het onderwijsherzieningsfront.
  Dankwoord
  
  	
    
  
  21	
    
  
  Ik ben aan het eind gekomen van dit afscheidscollege. Zoals u
  waarschijnlijk begrepen hebt uit het feit dat ik nog een aantal
  onderzoeksprojecten heb lopen, betekent dat niet dat ik de
  universiteit al volledig verlaat, want die lopende projecten zal ik de
  komende jaren nog afmaken. Ik heb de universiteit (meestal) als
  een bijzonder prettige werkomgeving ervaren met gelukkig een
  grote vrijheid om naar eigen inzicht te handelen en je talenten te
  ontwikkelen. Ik ben de universiteit en met name de faculteiten, de
  onderzoeksinstituten en vakgroepen waarbinnen ik dat heb kunnen
  doen heel dankbaar voor die vrijheid.
  Ik heb de afgelopen jaren met enorm veel mensen op een heel
  plezierige manier samengewerkt. Ik kan ze uiteraard niet allemaal
  bij naam noemen want dan wordt het veel te laat en bovendien zou
  ik zeker mensen vergeten.
   Een paar mensen ga ik wel specifiek bedanken: Rob Binkhorst van
  de Universiteit van Nijmegen bij wie ik mijn promotieonderzoek heb
  gedaan; Heinz Rahn die me de kans gaf te beginnen bij de
  vakgroep Farmacologie van de toen kersverse Medische Faculteit
  van de Rijksuniversiteit Limburg; Harry Struijker Boudier die me de
  mogelijkheid gaf bij Farmacologie te blijven terwijl ik onderzoek
  deed voor het Instituut Sportgeneeskunde Limburg waar Frans
  Verstappen de drijvende kracht was; Wim Saris die me vervolgens
  na 10 jaar mijn eerste vaste aanstelling bezorgde bij de vakgroep
  Humane
  
  Biologie
  
  van
  
  de
  
  toenmalige
  
  Faculteit
  
  Gezondheids-
  
  wetenschappen; en Ellen Blaak met wie ik samen de onderzoekslijn
  waar ik vandaag de belangrijkste resultaten van heb laten zien heb
  opgestart. Vaak zijn we met elkaar verward (Baak en Blaak), maar
  dat heeft ons volgens mij uiteindelijk geen van beiden windeieren
  gelegd. Dank aan alle aio’s, onderzoeksassistenten, analisten,
  diëtisten, secretaresses en studenten zonder wier harde werken dit
  alles niet tot stand zou zijn gekomen. Dank aan de mensen van het
  NUTRIM bureau en van Bureau Onderwijs van de FHML. Uiteraard
  	
    
  
  22	
    
  
  ben ik de allermeeste dank verschuldigd aan de honderden
  vrijwilligers die niet alleen hun tijd hebben gegeven aan de
  wetenschap, maar zich ook aan diëten hebben gehouden, pillen
  hebben geslikt, zich hebben ingespannen, vragenlijsten hebben
  ingevuld, en hun bloed, zweet, vet, spier, adem en wat al niet meer
  hebben afgestaan. Zonder hen zou de wetenschap niet verder
  komen. Rob Binkhorst vroeg mij ooit in mijn sollicitatiegesprek in
  Nijmegen of ik van mensen hield. Op dat moment vond ik dat een
  rare vraag, maar ik besef nu maar al te goed hoe belangrijk het is
  dat je van mensen houdt als je onderzoek met mensen doet.
   Het laatste woord van dank is voor Bart, Gerben en Cindy, Laurens,
  Yara en uiteraard kleindochter Floor. Ik ben ongelofelijk trots op
  jullie. Jullie zijn stuk voor stuk fantastische mensen en, nog een
  beetje in Sinterklaassfeer, ik had me geen beter thuisfront kunnen
  wensen.
  Ik heb gezegd.
  23	
    
  
  [1] Ter Schegget J, van den Bosch H, van Baak MA et al. The synthesis and
  utilization of dCDP-diglyceride by a mitochondrial fraction from rat liver. Biochim
  Biophys Acta 1971; 239:234-242.
  [2] van Baak MA, Binkhorst RA. Oxygen consumption during outdoor recreational
  cycling. Ergonomics 1981; 24:725-33.
  [3] Teuscher D, Bukman AJ, van Baak MA et al. Challenges of a healthy lifestyle
  for socially disadvantaged people of Dutch, Moroccan and Turkish origin in the
  Netherlands: a focus group study. Critical Public Health 2014.
  [4] Aller EE, Larsen TM, Claus H et al. Weight loss maintenance in overweight
  subjects on ad libitum diets with high or low protein content and glycemic index:
  the DIOGENES trial 12-month results. International Journal of Obesity 2014; Mar
  28. doi: 10.1038/ijo.2014.52.
  [5] Speakman JR, Levitsky DA, Allison DB et al. Set points, settling points and
  some alternative models: theoretical options to understand how genes and
  environments combine to regulate body adiposity. Dis Model Mech 2011; 4:73345.
  [6] Halaas JL, Gajiwala KS, Maffei M et al. Weight-reducing effects of the plasma
  protein encoded by the obese gene. Science 1995; 269:543-6.
  [7] van Aggel-Leijssen DP, van Baak MA, Tenenbaum R et al. Regulation of
  average 24h human plasma leptin level; the influence of exercise and
  physiological changes in energy balance. Int J Obes Relat Metab Disord 1999;
  23:151-8.
  [8] Blaak EE, Van Baak MA, Kemerink GJ et al. Beta-adrenergic stimulation of
  energy expenditure and forearm skeletal muscle metabolism in lean and obese
  men. Am J Physiol 1994; 267:E306-15.
   [9] Schiffelers SL, Saris WH, Boomsma F, van Baak MA. Beta(1)- and beta(2)Adrenoceptor-mediated thermogenesis and lipid utilization in obese and lean
  men. J Clin Endocrinol Metab 2001; 86:2191-9.
  [10] Blaak EE, van Baak MA, Kester AD, Saris WH. Beta-adrenergically mediated
  thermogenic and heart rate responses: effect of obesity and weight loss.
  Metabolism 1995; 44:520-4.
  [11] Oomen JM, van Rossum CT, Hoebee B et al. Beta2-adrenergic receptor
  polymorphisms and salbutamol-stimulated energy expenditure. J Clin Endocrinol
  Metab 2005; 90:2301-7.
  [12] Vosselman MJ, van der Lans AA, Brans B et al. Systemic beta-adrenergic
  stimulation of thermogenesis is not accompanied by brown adipose tissue activity
  in humans. Diabetes 2012; 61:3106-13.
  [13] Rosenbaum M, Leibel RL. 20 years of leptin: role of leptin in energy
  homeostasis in humans. J Endocrinol 2014; 223:T83-96.
  [14] Roujeau C, Jockers R, Dam J. New pharmacological perspectives for the
  leptin receptor in the treatment of obesity. Front Endocrinol (Lausanne) 2014;
  5:167.
  [15] Kwak L, Kremers SP, Candel MJ et al. Changes in skinfold thickness and
  waist circumference after 12 and 24 months resulting from the NHF-NRG In
  Balance-project. Int J Behav Nutr Phys Act 2010; 7:26.
  [16] Roumen C, Feskens EJ, Corpeleijn E et al. Predictors of lifestyle intervention
  outcome and dropout: the SLIM study. Eur J Clin Nutr 2011; 65:1141-7.
  [17] Bray GA. Obesity: basic considerations and clinical approaches. Dis Mon
  1989; 35:449-537.
  [18] Puzziferri N, Roshek TB, 3rd, Mayo HG et al. Long-term follow-up after
  bariatric surgery: a systematic review. JAMA 2014; 312:934-42.
  [19] Franz MJ, VanWormer JJ, Crain AL et al. Weight-loss outcomes: a systematic
  review and meta-analysis of weight-loss clinical trials with a minimum 1-year
  follow-up. J Am Diet Assoc 2007; 107:1755-67.
  [20] Look AHEAD Research Group. Eight-year weight losses with an intensive
  lifestyle intervention: the Look AHEAD study. Obesity (Silver Spring) 2014; 22:513.
   24	
    
  
  [21] Casazza K, Fontaine KR, Astrup A et al. Myths, presumptions, and facts
  about obesity. N Engl J Med 2013; 368:446-54.
  [22] Claessens M, van Baak MA, Monsheimer S, Saris WH. The effect of a low-fat,
  high-protein or high-carbohydrate ad libitum diet on weight loss maintenance and
  metabolic risk factors. Int J Obes (Lond) 2009; 33:296-304.
  [23] Larsen TM, Dalskov SM, van Baak M et al. Diets with high or low protein
  content and glycemic index for weight-loss maintenance. N Engl J Med 2010;
  363:2102-13.
  [24] Teunissen-Beekman KF, Dopheide J, Geleijnse JM et al. Protein
  supplementation lowers blood pressure in overweight adults: effect of dietary
  proteins on blood pressure (PROPRES), a randomized trial. Am J Clin Nutr 2012;
  95:966-71.
  [25] Johansson K, Neovius M, Hemmingsson E. Effects of anti-obesity drugs, diet,
  and exercise on weight-loss maintenance after a very-low-calorie diet or lowcalorie diet: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled
  trials. Am J Clin Nutr 2014; 99:14-23.
  [26] McKinsey Global Institute. Overcoming obesity: an initial economic analysis.
  In: 2014.
  25.
  