text: HET
  
  EN
  
  TESTAMENT
  
  DE
  
  GABRIEL
  
  DANIEL
  
  VAN
  
  INBOEDEL
  
  FAHRENHEIT
  MEDEGEDEELD
  DOOR
  
  D.
  S.
  VAN
  
  ZUIDEN.
  EzE
  
  wiens naam in Nederland
  wel van
  natuurkundige,
  bekendheid
  werd
  den
  is,
  algemeene
  14 Mei 1686 te
  Dantzig geboren.
  voor den handel
  
  Als zoon
  
  van een koopman,
  werd hij
  zich
  echter
  meer
  Hij gevoelde
  
  opgeleid.
  tot de studie der natuur en scheikunde en
  aangetrokken
  wijdde zich daaraan met al zijne ambitie. Om met ver-
  
  schillende
  in nauwere
  te komen,
  geleerden
  aanraking
  .............
  kwam
  vandaar
  in
  en .r.ngeland en
  doorreisde
  Holland, waar hij
  hij Duitschland
  Leidschen professor WILLEM
  spoedig leerling en vriend werd van den beroemden
  in
  dien
  zelfs
  zijn testament,
  hij
  eenige dagen voor
  JACOB VAN 'S-GRAVESANDE,
  nieuw
  de
  helft
  van
  watermachine
  dood
  zijn
  uitgevonden
  legateert
  zijn
  gemaakt,
  van het octrooi, dat FAHRENHEIT daarop gekregen
  met de helft van de opbrengst
  stond de kunst van
  had (zie bijlage).
  "Toen
  begon,
  hij zijne werkzaamheid
  werden ze in Italid
  maken op een zeer lagen trap. Voornamelijk
  thermometers
  De verschillende exemplaren stemden slecht met elkaar overeen. Te Leiden
  2
  De overeendoor FAHRENHEIT vervaardigd,
  thermometers,
  aanwezig.
  zijn nog
  de
  instrumenten
  was
  deed
  voortreffelijk.
  Hij
  stemming zijner
  belangrijke ontdekking,
  
  gemaakt.
  van water van den barometerstand
  dat het kookpunt
  afhankelijk
  volkomen duidelijk was, wordt bewezen door het feit, dat hij
  wilde
  
  gebruiken
  
  om
  
  den
  
  luchtdruk
  
  te
  
  bepalen;
  
  hij
  
  is. Dat
  deze
  
  vervaardigde
  
  dit hem
  
  eigenschap
  den eersten
  
  124
  een toestel,
  die in den laatsten tijd op aanstichting
  van den
  "hypsobarometer",
  MOHN
  wordt
  om
  de
  der
  Noorweegschen
  prof.
  gebruikt
  op schepen
  grootte
  te meten." 1) Uit den inventaris van zijn boedel, dien hij te Amsterdam
  zwaartekracht
  toen hij tijdens zijn verblijf in den Haag, den 16 September
  achterliet,
  1736 in
  van FRISLEVE 2) op het Plein, stierf, blijkt dat hij nog verschillende
  het logement
  van thermometers
  tot de vervaardiging
  bezat.
   benoodigdheden
  Op zijn thans
  
  nog hier te lande veel gebruikte thermometerschaal
  plaatste
  die door hem tijdens den strengen
  hij het nulpunt bij de minimum temperatuur,
  In ons land hield hij zich
  winter van 1709, te Dantzig werd waargenomen.
  van een watermachine,
  dienende om overstroomde
  vooral bezig met de constructie
  landerijen
  machine
  
  en wel
  
  ziek
  
  RUIJBROECK
  
  wijze
  
  droog
  een
  Tijdens
  
  verkort) :
  
  (eenigszins
  
  heeft verclaert
  
  testateur
  
  Den
  
  te
  
  was deze
  Bij zijn overlijden
  leggen.
  verblijf in den Haag werd FAHRENHEIT
  z66 ernstig,
  dat hij den 7
  September
  1736 den notaris WiLLEM
  en voor hem het volgende
  testament
  deed ontbieden
  passeerde
  
  op eenvoudige
  nog niet klaar.
  de vierduysent
  beneden
  den gegoed te wezen.
  gul-
  
  voor mij WILLEM
  den 7den September
  1736 compareerde
  Op huyden
  van
  Holland
  den
  en
  Hove
  notaris in
  RUIJBROECK openbaer
  bij
  geadmitteert
  De Heer GABRIEL
  en voor de getuigen naergenoemt:
  resideerende
  's-Gravenhage
  DANIEL FAHRENHEIT, gelogeert ten huize van Monsieur FRISLEVE op 't Plein alhier
  in den Haege,
  
  mij notaris
  
  voor't
  
  passeeren
  
  deser door de ondergenoemde
  siek
  
  den
  
  bekent
  
  en
  
  getuygen
  sijne reeden
  
  comparant
  bedleegerig
  dog
  sijnde
  gemaekt,
  zoo ons notaris en getuygen
  en gebruykende,
  en verstand wel hebbende
  niet gaerne
  uit dese werelt te willen
  verclaerde
  bleek, dewelke
  openbaerlijk
  
  memorie
  
  sonder alvoorens over sijne tijddelijke
  goederen hem van God Almagtig
  scheyden,
  het selve te doen uyt
  te hebben gedisponeert,
  verleent
  hij comparant
  betuigende
  daertoe
  door
  iemand
  wille sonder
  gepersuadeert
  sijne eyge vrije en onbedwonge
  testamenten
  en op nieuws disponeerende
  te wesen, doet te niet alle voorgaande
  aen de Heer WILLEM JACOB VAN 'S GRAVESANDE, proffessor
  en bespreekt
  waatermachine
  staende
  de helft in sijn testateurs
  tot Leijden,
  in de Mathesis
  de
  ofte
  de
  helft
  in
  met
  in sijn testateurs
  gratificatie
  slaapkamer
  jegenwoordigh
  maekt
  
  octroy
  
  daer
  Aen
  
  soo
  
  van
  
  op te obtineeren.
   dienstmaagt
  sijn testateurs
  
  linne,
  
  wolle,
  
  zijde
  
  en
  
  AALTIE COCK alle sijn testateurs kleederen
  alles wat tot zijn lijf behoort heeft,
  generaalijk
  
  1) Dr. E. Gerland. Geschrichteder Physik (Munehenu. Berlin 1913),p. 617.
  woonde aan de Zuidzijdevan het Plein dicht bij de Korte Houtstraat.
  2) FRISLEVEN
  
  125
  en imboel. Ende in alle zijne overige goederen,
  mitsgaders al zijn testateurs huysraed
  zoo roerende als onroerende, institueert
  hij zijn zuster Mejuffr. ANNA CONCORDIA
  FAHRENHEIT weduwe van den Heer HENDRIK WEIJLAND tot Danzik en bij haer
  wettige kinderen.
  over zijn minderjarige
  stelt hij tot executeurs
  erfgenamen de Heeren
  ende N. HAGELIS broeder van den
  DE RAAD, coopman tot Amsterdan
  
  vooroverlyden
  Verder
  HENDRIK
  
  haer
  
  na te laten
  
  de Heer N. HAGELIS tot Amsterdam ;
  gevende hun alle machten
  gewesen predicant
  de Heeren Weesmeesteren.
  en uitsluitende
  als voogden competeert
  in 's Hage ten huyze van de Heer FRISLEVE ter presentie
  Aldus gepasseert
  van Monsieur JOHANNES FRISLEVE en ISAAC MAURIN als getuigen.
  uit de handteekeningen
  blijkt
  te schrijven. Bij de tweede werd
  
  Zooals
  behoorlijk
  of een ander
  
  was FAHRENHEIT niet meer
  zijn hand
  
  blijkbaar
  
  door
  
  in staat
  
  den notaris
  
  vastgehouden.
  Een paar dagen later evenwel, den 1 iden September 1736, maakt FAHRENHEIT
  waarin hij op hun verzoek de Heeren HENDRIK DE RAAD en
  een nieuw testament
  en dit opdraagt aan
  N. HAGELIS ontheft van het hun toegedachte
  executeurschap
  
  en CHRISTOFFEL BEUDEKER
  HERMANUS GARELLE Luthersch
  predikant
  welke hij onder dit testament
  De handteekening,
  te Amsterdam.
  plaatst, is nog
  van
  dan
  die
  slechter,
  eenige dagen vroeger.
  de Heeren
  
  126
  overleed hij te 's Gravenhage.
  had
  Zijn begrafenis
  September
  waarvoor
  in de 4de klasse den 19den September
  betaald
  werd.
  st.
   3
  4
  plaats,
  gld
  De executeurs
  namen dadelijk de noodige maatregelen
  tot reddering
  van
  Den
  
  i6den
  
  door den
  waarvan
  boedel,
  October
  1736 acte van inventaris
  
  notaris
  
  den
  en
  
  CHRISTOFFEL
  
  BEUDEKER borgen
  
  van inventaris.
  De volgende
  VAN DEN BERGH getaxeerd
  
  J.
  BEUKELAAR
  
  werd
  
  goederen,
  waren,
  
  te Amsterdam
  
  den 17
  VAN
  GAREL
  HERMANUS
  
  gemaakt.
  Terwijl
  onder benefice
  blijven voor de erfgenamen
  welke door de gezworen schatster CATHARINA
  
  komen
  
  in den inventaris
  
  voor:
  
  ')
  
  blikke en ijsere instrumenten
  en modellen tot de Mathesis
  Eenige
  horende en verdere houte dito en houte rommeling
  ..... f Io
  2 gebroke lantaarns
  .................
  Een
  
  geschildert
  
  ledekantje
  
  Op de Voorkamer.
  met 2 blauwe gordijne
  
  be5
  
  en een valletje sonder
  
  hemel ................... f 8
  een bed en peluw en 4 kussens
  ............"
  2 oude catoene deekens en een groene
  ...........
  een geschilderde
  kist met een latafel ........... "
  8 slegte
  een
  
  stoelen
  
  cas
  
  met
  
  ................. " 5
  2 geschilderde
  doekedeure
  tot
  glase pijpen
  weerglasen
  
  20
  4
  3
  
  en eenige flesjes
  en eenige sagrijne
  
  en glaasjes
  barometer-
  
  ................ ,.
  klok
  en eenige pijpen en buysen, tot weerglasen
  glase
  en eenige doosjes met copere en ysere ringen
  prismaas
  
  en 4 oude
  en verdere
  
  mortiertje,
  kokertjes
  een
  
  3
  
  2
  
  rommeling ....................
  50 pond ijser gewigt.......... , .....
  2 capstokken
  ..................
  i swart lakense rok, camisool en 2 broeken......... "
  I blauwe rok, i groen camisool en een broek .........
  i grijze rok, camisool en broek
  i coleurde jas met I surtout rok en broek en
  heyd en 2 paar kousen .............."
  
  10
  8
  9
  
  een oude japon,
  
  een gesont6
  
  een mansmofK.......... , , , , , , , ,,
  Een
  
  vuure
  
  I
  Op coixptoir.
   houte
  
  boekekas
  
  daarin :
  De Zee en Landrijsen
  28
  in octavo
  deelen
  sijnde
  een Luterse bijbel in quarto
  ............ · »
  1) Deze acte is door brand erg beschadigd.
  franse
  
  band ...
  f 20
  3
  '
  
  127
  WILLEM SEEWELS Woordeboek
  
  ............
  boeken
  
  in
  
  octavo
  
  en
  
  3
  3
  
  VANHALMAWoordeboek,2deelen ........... ,,
  I I do in quarto
  8 gebonde folianten,
  bonden
  
  f'
  
  en verder
  duodecimo
  
  eenige gebonde en ongeen eenige ongebonden
  in
  30
  
  quarto ................... "
  't Groot Molenboek, 2 deelen ............. "
  pijpen toebaks en wat rommeling............
  4
  
  Op de agterkamer.
  voor de schoorsteen
  5 delffse schotels.
  een velttafel en 3 stoelen
  
  ..............
  f
  
  2
  3
  
  een geschilderde kas ................ "
  daarin:
  
  16 gladde
  mechani
  
  en eenige instrumente
  behorende
  termometersborde,
  en dan nog eenige instrumenten
  op de cas.....,.,
  
  tot de
  30
  
  een glase geschilderde kas .............. " q.
  daarin :
  Een
  
  lugtpomp
  menten
  tot
  
  en
  de
  
  daartoe
  
  verscheide
  
  instrumenten,
  
  en
  
  waterweegkunde
  
  kranen
  
  en verdere
  
  gesigtkunde
  
  instru-
  
  mitsgaders
  en nog
  
  eenige
  
  kleinigheeden ................. ,, 30
  2 kleine globes................." 10
  200 <œ ijser gewigt
  2 waterbakken
  
  met haar
  
  8
  
  copere
  
  behorende..................,., 4
  Een lade met eenige wijnige instrumenten
  Een
  een
  
  I
  
  rommeling
  
  van hamer nijptang,
  
  daar toe
  boortjes etc. ,
  
  I
  
  en een schoorsteenvalletje . "
  barometerpijpen
  aan de Hr HESHUIJSEN tot Haarlem,
  I dito
  d'Hr BUCK, muntmeester
  tot Dort en een d; behorende
  behorende
  aan de Hr HENDRIK DE RAAD en dus deze drie ... pro memorie.
  2
  
  lade
  
  met eenige glase
  behorende
  
  termometer
  
  dito
  
  bortje
  
  behorende
  
  mede .., pro
  
  memorie.
  aan
  
  d'apotheker
  
  In
  Een vuurenhoute
  pro memorie.
  Vos
  
  in de Heerestraat
  
  als-
  
  't hoorlauys.
  tafel en twee blaasbalke
  
  toebehoorende
  
  de Hr COSTERUS ...
   128
  de
  
  In
  
  wijsent orlogie sonder slag met zijn noteboome
  met een vergulde lijst............ " 26
  ................ "
  zes gladde stoelen
  
  Een
  
  staand
  
  gladde
  
  kas f40
  
  een spiegel
  
  ................"
  
  eenige vloermatten
  
  4
  In de
  
  Een spiegeltje met swarte
  ...................
  't ysere
  horende
  
  6
  
  binnekamer.
  lijst .............
  3
  
  f
  
  tot de Chimie.
  Een staand
  2 witte
  
  hout
  
  rekje.
  I valletje
  
  gordijne,
  een kist, daarin vuyllinnen
  .................. "
  4 slaaplakens
  
  en I saaij
  
  dito
  
  I
  1
  
  ..............„!
  
  1 4
  2
  
  3 hemden ................... ,,
  en I rompje .............. "
  i borstrok
  
  I
  10
  
  4 sloopen .................... i:
  .................
  3 halve hemden
  
  11) 1:10
  3
  I
  
  4 paar mouwen en 4 dassen ............. ,,
  2 sarvetten
  .................."
  
  In een vaste
  5 bedlakens
  
  ................. ,
  
  f
  
  .................. "
  8 slopen
  4 manshemden
  ................ "
  en 18 moscovische
  3 tafellakens
  twee
  
  kast.
  3
  „
  
  doekjes ..........
  gordijnen ............... "
  2 slaapmutsen,
  3 halve hemden, 5 dassen en 9 paar mansmouwen,
  en I paar sijde kousen
  neusdoeken
  .......... "
  8 schoteltjes
  en 9 copjes so delffs als porcelijn........ "
  schotel
  
  en 7
  ..................
  bordjes
  
  2 sijde
  8
  2
  1
  
  ............ "
  
  een trekpot
  een tinne waterpot,
  3 lepels en een intkoker
  een copere teeketel en comvoor
  ............"
  2 copere armblakertjes,
  do
  een blik tregtertje
  3
  kandelaars,
  4 Pruyken, 2 hoede, kouse en schoene .......... ,,
  
  5
  2:10
  I
  
  catoene
  
  een delffse
  
  8
  
  2
  3
  en 2 bossen
  
  "
  
  4
  4
  
  129
  In een vast
  eenige
  
  ................
  flesjes
  
  glase
  
  een ketting
  
  't uiftstekJe.
  en een rek met Delffs aardewerk
  
  i sla-emmertje
  een blikke fontijntje,
  drie quispedooren ................
  ......
  een tafeltje stoel en teeblatje
  
  aspot,
  
  In
  
  de keuken.
   teeketel
  
  blaasbalk
  
  In
  
  de kelder
  
  en wat ijserwerk
  
  eenige
  
  copere
  
  I 10
  I
  
  ......"
  
  .. "
  
  2
  
  I
  
  .............."
  i tafeltje
  2 kopere keteltjes
  .............. - ..,
  .............. "
  eenige potten en pannen
  2 tobben,
  wateremmer
  en wat stofiergoed ......... ,,
  turf
  
  en
  f
  
  6
  
  drie stoelen en
  
  een restant
  
  I
  
  f
  In
  
  Een ijsere
  
  kasje
  
  3
  o : 10
  1
  8
  
  ................. r
  ...............
  ringen
  
  f 459
  
  wij ook dat FAHRENHEIT enkele thermoin huis had, die anderen toebehoorden.
  meters
  Waarschijnlijk
  zijn deze hem ter
  bibliotheek
  bestond
  slechts
  uit
  reparatie
  Zijn
  eenige werken. Bij zijn
  gegeven.
  in zijn zakken bevonden
  zes dukaten ter waarde van f 3 t. to.
  werden
  overlijden
  Uit
  
  dezen
  
  inventaris
  
  Door
  
  de executeurs
  
  werd
  
  "een
  door
  
  octrooy op seekere
  de wint als door
  
  zien
  
  als behoorende
  
  tot den boedel
  
  demonstratie
  
  aan haar
  
  nog speciaal opgegeven
  off waterbuysmole
  (welke soowel
  selffs
  met
  hand
  kan
  de
  paarde ja
  geregeert
  worden) op
  Ed Groot Mog. Heeren Gecommitteerdens
  van de Staten
  
  van Holland
  
  en West
  
  Vriesland
  
  inventie
  
  van een machine
  
  door
  
  gedaan en van haar
  in dato 24 Augustus
  onder
  Ed. Gr. Mo. geobtineert
  1736 en alsnog berustende
  raden
  Monsieur
  VAN TEXEL, procureur
  voor de voorz. gecommitteerde
  advocaat
  wijlen
  
  den
  
  overledene
  
  Zijn Edele pretendeert
  f 91 : 18."
  Den 2en November
  1736 wordt door de executeurs nog een acte van ampliatie
  voor
  denzelfden
  notaris. Van veel beteekenis waren de daarin opgenoemde
  opgemaakt
  waarop
  
  baten
  
  echter
  
  niet. Zij bestonden
  
  n.l. uit 4 lombardbriefjes.
  130
  Hier
  
  volgt
  
  de opgave:
  
  in dato 30 September 1735 No. t : 7 B GRIETJE KLAAs
  "Een lombaardbriefje
  7 lakens tot 8 gld.
  een dito in dato 21 May 1736 No. I : 7c AALTJE 6 lakens, daarop vier guldens.
   een dito in dato
  
  25 May
  
  1736 No. I :
  
  7c AALTJE 3 gordijnen,
  
  daarop
  
  vijff
  
  gulden.
  en
  
  een dito 21 Februari
  1736 No. i : 7c AALTJE ses dassen, daarop f 2 : 10."
  Den 2den April van het volgende jaar eerst is de boedel geheel geredderd
  schuldeischers
  quitantie van het hun
  geven de, in groote getale opgekomen,
  
  uitgekeerde
  bedrag uit den boedel.
  Voor de kinderen van FARENHEITS zuster zal er niet veel overgeschoten
  
  zijn !.
  