text: Graafland was, voor hij als zendeling-kweekeling werd aangenomen, onderwijzer. Dit verleden heeft hij nooit verloochend;
  trouwens, bestuurders van het N. Z. G. bedoelden ook bepaaldelijk
  daarvan profijt te trekken. In de volgende afdeeling zullen wij
  telkens zijn naam hebben te noemen. Maar de hem toevertrouwde
  kweekelingen waren bestemd om ook als godsdienstleeraars op
  te treden. Graafland moest hun dus ook een soort theologische
  opleiding geven. In bijzonderheden zullen wij dienaangaande
  niet treden; het zal genoeg zijn op te merken, dat het onderwijs
  hoogst eenvoudig was en vooral vorming voor de praktijk bedoelde. Zoo bestonden b.v. de lessen in de dogmatiek daarin,
  dat Graafland, die tevens zendeling was van het ressort Tanawangko, zijn leerlingen de cathechisatiën voor aanstaande lidmaten liet bijwonen niet alleen, maar hen ook telkens na
  behoorlijke voorbereiding in zijn tegenwoordigheid dit onderwijs
  liet geven.
  Toch schijnt het, dat hiermede nog niet op voldoende wijze
  voorzien werd in de behoefte aan medewerkers bepaaldelijk in
  de Evangelie-prediking. Allereerst kwam uit Nederland aandrang
  tot het opleiden en aanstellen van Minahassische hulp-zendelingen,
  wien men het recht wilde geven, Doop en Avondmaal te bedienen.
  In 1854 kwam zekere Lambertus Mangindaan, een Minahasser,
  die leerling was geweest van zendeling Herrmann, als varensgezel naar Nederland. Hij kwam hier in aanraking met zendingsvrienden, deed examen als onderwijzer, kreeg in Rotterdam een
  theologische opleiding en vertrok in 1858 weder naar zijn vaderland, terwijl bestuurders van het N. Z. G. den wensch uitspraken,
  dat de zendelingen hem zouden ordenen en het recht geven
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   469
  
  Doop en Avondmaal te bedienen. Dezen waren daartoe niet
  bereid en in het algemeen weinig gesteld op samenwerking met
  een Minahasser, die zijn opleiding in Holland had genoten, en
  van wien men vreesde, dat hij te zeer uit het kader zou vallen.
  Een andere soortgelijke onderneming slaagde evenmin. Ten slotte
  deden de zendelingen het voorstel over te gaan tot de oprichting
  van een school tot opleiding van hulp-zendelingen (penoeloengs
  van toeloeng, helpen), die echter evenmin als de leerlingen der
  kweekschool het recht zouden hebben Doop en Avondmaal te
  bedienen. Graafland verzocht niet met de leiding te worden belast, omdat hij wegens zijn godsdienstige denkwijze niet het
  vertrouwen van al zijn collega's genoot. De zendelingen stelden
  daarom voor, die taak aan Wilken te Tomohon op te dragen,
  terwijl hem voor dit werk en voor dat in zijn gemeenten een
  Europeesche collega zou worden toegevoegd. Dezen ontving hij
  in 1867 in den persoon van J. Louwerier en den 1"'" November van
  het volgende jaar werd de kweekschool met 8 leerlingen geopend.
  Natuurlijk liet zich, naarmate het werk zich uitbreidde de noodzakelijkheid gevoelen van overleg tusschen de verschillende
  zendelingen. Toen in 1847 Ds. L. J. van Rhijn, als inspector
  door bestuurders van het N. Z. G. uitgezonden, de Minahassa
  bezocht, hielt hij daar twee malen met de zendelingen een vergadering ter bespreking van de belangen van het werk en dit
  gaf aanleiding tot de stichting van de Zendingsvereeniging in
  de Minahassa, die als adviseerend lichaam tegenover bestuurders
  optrad. Meermalen heeft zij zich ook tot de Regeering gewend.
   Sommige ambtenaren hadden daartegen bezwaar op grond van
  artikel 112 R. R.; de zooeven genoemde, door den Regeeringscommissaris Scheltema ontslagen resident zag blijkens zijn rapport
  reeds een Staat in den Staat verrijzen! De Regeering echter
  besliste, dat er tegen het bestaan der vereeniging, ook al was
  zij niet als rechtspersoonlijkheid erkend en tegen correspondentie
  met haar, geen bezwaar bestond.
  Welk was nu het zielkundig proces, dat de Minahassers doormaakten, toen zij Christenen werden? In den aanvang werd
  reeds opgemerkt, dat wij dienaangaande niet zoo volledig ingelicht
  zijn als wij wel zouden wenschen. Toch kan het een en ander
  gezegd worden, dat van beteekenis is.
  Vooreerst moet nog eens nadruk gelegd worden op den
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  470
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DF MINAHASSA.
  grooten ernst, waarmede de zaak door de zendelingen behandeld
  werd. Hun brieven ademen overal den geest van oprechtheid.
   Het is verre van gemakkelijk om personen, die niet alleen nooit
  in Indië zijn geweest, maar zich ook nooit speciaal met het
  geestelijk bestaan der Indiërs hebben bemoeid, een klare voorstelling te geven van den toestand. Vooral in die dagen was
  dat bezwaarlijk, omdat men nog niet beschikte over de uiterst
  waardevolle literatuur, die vooral in de laatste tien jaren daarover verschenen is. Neemt men daarbij in aanmerking, dat de
  zendelingen zelf niet hebben kunnen profiteeren van het nieuwe
  licht, dat over godsdienstige verschijnselen door de ontwikkeling
  der theologische wetenschap is opgegaan, omdat zij óf reeds
  overleden waren óf hun Indisch isolement reeds eerder was ingegaan, dan zal men zich een denkbeeld kunnen vormen van
  de moeifijkheden, waarmede deze mannen te kampen hadden
  zoowel ten opzichte van hun houding tegenover de bevolking
  als van de berichten, die zij naar het vaderland zonden. Hun
  brieven getuigen van ernstige pogingen om een juisten indruk
  te geven, opdat men de verkregen resultaten niet te hoog en
  niet te laag zou waardeeren. En tegenover de bevolking merkt
  men een telkens en telkens weder herhaalde poging, om zich
  te vergewissen van de oprechtheid hunner bekeerlingen.
   Dat men hierin slaagde, is aan geen redelijken twijfel onderhevig. Toegegeven kan worden, dat naarmate de overgangen
  talrijker werden de controle moeilijker was. Maar ook hier is
  de in den aanvang gelegde grondslag voor het vervolg van
  overwegende beteekenis. En al staat het vast, dat bij massale
  overgangen het aantal dergenen, die door de zuiging worden
  meegesleurd de meerderheid vormt, de personen door wie
  deze zuiging ontstaat, moeten individuen met ruggegraat geweest zijn. Het merkwaardige is, dat men in den aanvang
  niet anders zag dan individueele bekeeringen. Evenmin als de
  andere volken in Nederl.-Indië waren de Minahassers in den
  aanvang der vorige eeuw het communisme te boven. Ongetwijfeld is er quantitatief verschil. Terwijl bijvoorbeeld elders de
  hoofden de vertegenwoordigers zijn der publieke opinie en tegenover deze vrijwel machteloos staan, had hun positie zich in de
  Minahassa reeds veel meer ontwikkeld in de richting van autocratisch gezag, zoodat men er zich over verbazen kan dat zij
  niet, evenals hun collega's in de onmiddellijke omgeving (BolaangDownloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  471
  
  Mongondou, Sangi-eilanden, enz.) den titel van «radja» voerden.
   Daartegenover staat, dat ook hun onderdanen in zake de Evangelisatie met energie tegenover hen zijn opgetreden. Talrijk zijn
  in den aanvang de verhalen van kerkgangers, die den volgenden
  dag met rotanslagen werden beloond. Niet onwaarschijnlijk is,
  al wordt het nergens vermeld, dat de aldus getuchtigde volgens
  de meening van zijn rechter had moeten opkomen op den Zondag
  voor heeren- of andere diensten. Maar vooreerst is eigenaardig
  dat, ondanks herhaalde klachten en onder de oogen der Europeesche ambtenaren, op Zondag diensten werden verlangd ook
  van gedoopte Christenen. En nog merkwaardiger is, dat men,
  wetende welke kastijding men te wachten had, niettemin ter
  kerke ging. Te Tondano is het voorgekomen, dat een wacht
  geplaatst werd bij een brug, die de kerkgangers moesten passeeren
  ten einde hun zulks te beletten. Men stak toen elders met
  prauwen de rivier over. Men weet reeds, dat de Majoor van
  Langowan het werk van Schwarz zooveel hij kon belemmerde.
  Niettemin had deze, toen de Majoor in 1838 ontslagen was,
  reeds meer dan 100 gedoopten. Zoo vinden wij herhaaldelijk
  voorbeelden van individueel optreden, zooals wij dat van een
  communistisch volk niet zouden hebben verwacht. En de menschen die Christenen geworden waren, werden niet beschouwd
  als personen, die zich van hun volk hadden losgerukt, maar
  zij bleven zeer beslist op hun omgeving invloed oefenen.
   Een krachtig bewijs van den ernst der overgangen is ook
  het vernietigen van alle voorwerpen van afgodische vereering,
  dat meestal reeds had plaats gehad voordat men tot den zendeling
  ging. Voor den animistischen heiden beteekent dat natuurlijk
  zooveel als het achter zich afbranden van zijn schepen. Het
  spreekt vanzelf dat de geesten, die hij heeft vereerd, nog langen
  tijd realiteiten voor hem blijven; in zekeren zin zijn ze het trouwens
  nog voor de Minahassers. Bedoelde voorwerpen hebben dus,
  op het oogenblik waarop hij ze vernietigt, nog wel degelijk
  waarde in zijn oogen. Zijn daad wordt daardoor van veel beter
  beteekenis; waardelooze dingen wegwerpen kan iedereen. Nu
  echter de geesten nog realiteiten voor hen zijn, beteekent het
  wegwerpen van die voorwerpen een breken met hen, een trotseeren van hun toorn. Dat waagt hij alleen in de overtuiging,
  dat hij te doen heeft met een God, die hem beschermen kan
  en wil, en wiens dienst hem vrede Downloaded
  brengt. from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  472
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA,
  
  Dit brengt ons op hetgeen misschien als de hoofdzaak in
  deze overgangen beschouwd moet worden. In de prediking der
  zendelingen stonden zonde, genade en verlossing zeer krachtig
  op den voorgrond. Natuurlijk verklaarden dus ook de bekeerlingen,
  dat zij vergeving van zonden begeerden en erkenden die verkregen te hebben door hun geloof in Jezus Christus. Maar de
  zendelingen verklaren telkens, dat zij ondanks deze krachtige
  verzekeringen er nog niet van overtuigd zijn, dat waarachtig
  zondebesef bij de bekeerlingen gevonden wordt. Dat verbaast
  ons niet. Dat godsdienst en zedelijkheid twee zijden zijn van
  dezelfde zaak; dat God alleen gediend wordt door gerechtigheid
  en dat wie den naam van Christus noemt moet afstaan van
  ongerechtigheid (2 Tim. 2:19) zijn beginselen, die voor een
  animistischen heiden volkomen nieuw zijn; beginselen bovendien,
  die men slechts door ze in toepassing te brengen geleidelijk in
  hun draagkracht leert verstaan. Daarbij bedenke men, welke
  ernstige moeilijkheden men inzake de taal te overwinnen had.
  In een voor den prediker zoowel als voor den hoorder vreemde
  taal als het Maleisch deze dingen verstaanbaar te maken is ongetwijfeld buitengemeen moeilijk, zoo niet onmogelijk. Maar al
  gebruikt men de landstaal, dan is daarmede de moeilijkheid
  zeer zeker nog niet plotseling verdwenen. Immers hier ontbreken
  de woorden die men voor deze prediking behoeft *). Er moet
  dus gezocht worden naar woorden, die zoo dicht mogelijk de
  realiteiten benaderen, die het Christendom predikt; en dan
  moet men door deze realiteiten te omschrijven trachten den
  zin der woorden te verdiepen. Dat men in de Minahassa zoo
  kort na den aanvang van het Zendingswerk met deze verdieping
  van den zin der woorden nog niet gereed was, spreekt vanzelf.
  De bekeerlingen gebruikten dus woorden, waarvan ze de draagkracht nog slechts zeer aanvankelijk voelden.
   Niettemin hebben zij er iets van gevoeld. Dat hebben de
  1) Dat ze in het Maleisch -wel aanwezig zijn is veeleer een na- dan een
  voordeel; immers men wordt nu niet gedwongen de zaak te omsohrijven,
  hetgeen juist bij de prediking op het Zendingsveld een zoo groot voordeel is.
  Trouwens, ook in het reeds lang gekerstende Europa is dit nog zoo heel
  vaak noodig. Maar nu komt hier nog bij, dat het bestaan van zulk een
  woord in het Maleisch vaak niets dan schijn is, men gebruikt daarvoor
  woorden, die meestal zijn ontleend aan het Arabisch, het Sanskriet of het
  Perzisch en waarvan dus de beteekenis voor een Minahasser volstrekt niet
  zonder meer duidelijk is.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  473
  
  zendelingen ook erkend en daarom hadden zij vrijmoedigheid
  den Doop toe te dienen. Als deze menschen spraken van zonde,
  genade en verlossing, dan zijn deze woorden niet louter klanken
  voor hen geweest.
   Welke beteekenis hebben deze woorden dan voor hen gehad ?
  Misschien is het niet al te vermetel met bescheidenheid dienaangaande een onderstelling uit te spreken. Ligt het niet voor
  de hand te meenen, dat zonde allereerst voor hen is geweest,
  dat zij hun heil hebben gezocht waar het niet te vinden is; dat
  zij (om met Paulus te spreken, Rom. 1:25) «het schepsel geëerd
  en gediend hebben boven den Schepper, die te prijzen is in
  der eeuwigheid». De genade openbaart zich dan voor hen
  daarin, dat God, bij wien zij zoolang hun heil niet hebben
  gezocht, hen thans roept om dit te doen. En de verlossing zal
  wellicht voor hen allermeest zijn geweest, dat zij thans de hen
  van alle zijden belagende geesten niet meer behoeven te vreezen,
  omdat zij op Gods bescherming kunnen bouwen.
  Men ziet, deze dingen staan alle nog in het teeken van afwering van rampen, die ons hier of hiernamaals dreigen. De
  mensch denkt nog allereerst aan hetgeen voor hem begeerlijk
  is, niet aan hetgeen (als dat zoo uitgedrukt mag worden) voor
  God begeerlijk is. Het is de godsdienst van het nemen en niet
  de godsdienst van het offer. Toch ontbreken de factoren, die in
  die richting voeren, geenszins. Vroeger waren de rampen het
  werk van de geesten, aan wier greep men zooveel mogelijk
  moest trachten te ontkomen *). Nu worden de rampen leidingen
  Gods, van wien men ook zegeningen verwacht en aan wien men
  zich daarom overgeeft. De berusting in smart en de overgave
  bij het naderend sterven, zoo vaak bij inlandsche Christenen
  gevonden, moeten zeker wel voor een belangrijk deel op rekening van Oostersche lijdelijkheid geschreven worden. Maar dit
  doet niet te kort aan het feit, dat men thans het lijden aanneemt uit dezelfde hand van dewelke men zegeningen verwacht.
   En dan mag in dit verband als een der het geestelijk leven
  verdiepende factoren zeker genoemd worden de offervaardigheid, die zich vooral in den eersten tijd onder de Minahassische
  Christenen openbaarde. Om slechts een voorbeeld te noemen.
  In 1852 voerden de Zendelingen maandelijksche bidstonden in
  ') In de godenleer der Minahassa wordt gesproken van een God, met wien
  niemand zioh bemoeide, omdat hij zóó goedDownloaded
  was, dat from
  hij niemand
  deed.09:30:19PM
  Brill.comkwaad
  07/13/2024
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  474
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  voor de Zending. Nog in datzelfde jaar collecteerde Schwarz in
  zijn gemeenten / 270.—, een som, die zeer zeker groot genoemd
  mag worden in een land, waar het geld nog zoo schaarsch was.
  Wij hebben getracht ons rekenschap te geven van de beteekenis
  der individueele bekeeringen. Maar de Minahassa heeft ook massale
  overgangen gekend. De vele kampongs, die als een eenig man
  besloten met het heidendom te breken en tot het Christendom
  over gingen, gaan wij stilzwijgend voorbij. Maar wij moeten even
  stilstaan bij de gebeurtenissen in Tonsea en Likoepang, tusschen
  de jaren 1856 en 1859.
   Langen tijd waren deze districten een bolwerk voor het heidendom. Vooral gold dit van Savvangan, dat nog merkwaardig is
  om zijn verzameling oude grafmonumenten. De priesters waren
  er zoo invloedrijk, dat zelfs het Europeesche bestuur met hen
  rekening moest houden. Sawangan ligt op den weg van Tondano
  naar Ajermadidi; men was er dus gestadig in aanraking met
  het Christendom, terwijl bovendien in 1848 een zendeling te
  Kema gevestigd was. Maar men bood steeds hardnekkig weerstand. Het voor de hand liggende gevoelen, dat de oorzaak
  daarvan zou zijn vrees voor vermindering van invloed en daardoor van inkomsten, wordt door het verder verloop der zaak
  geenszins bevestigd.
   Laat ons eerst de feiten vermelden. Graafland vertelt in zijn
  bekend boek over de Minahassa, dat resident Jansen in 1856
  op een van zijn vele reizen te Sawangan kwam en daar bevond,
  dat de geheele negeri als uitgestorven was en alle werkzaamheden gedurende 9 dagen en langer stil stonden ter wille van
  een groot offerfeest. Hij kwam onder den indruk van de groote
  oeconomische schade, die hierdoor veroorzaakt werd en bepaalde, dat voortaan groote fosso's, de voorbereiding inbegrepen,
  niet langer dan drie en de kleinere niet langer dan één dag
  zouden mogen duren. Graafland zegt dan verder: «De verreikende
  gevolgen van dat besluit waren door den resident niet voorzien
  of bedoeld. Wie kon vermoeden, dat die walians door die
  regeling tot het besluit zouden komen als «koppige kinderen>,
  dat het dan maar beter was «de geheele santé boutique van
  goden en fosso's op te ruimen en Christenen te worden!?»
  Graafland laat dan volgen, dat er ook nog een andere lezing
  van het geval is. Hij bedoelt waarschijnlijk het verslag van
  Linemann, destijds predikant te Menado en die sedert den dood
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   475
  
  van zendeling Hartig te Kema (1855) met de waarneming van
  den arbeid in deze districten belast was. Deze verhaalt in een
  reisverslag, dat gepubliceerd is in den 3**'" jaargang (1859) van
  de Mededeelingen vanwege het N. Z. G., pag. 299, dat de beweging het eerst begonnen is in Kaima, gelegen op den grooten
  weg van Kema naar Ajermadidi, welke streek men niet zonder
  reden de Minahassische Langstraat noemt. Terwijl in het onmiddellijk daaraan grenzende Treman reeds een kerk en school
  bestond, bood Kaima nog steeds weerstand. Plotseling echter
  bleken daar de gevoelens veranderd en vroeg, onder leiding
  van den voornaamsten priester, de geheele negeri om den Doop.
  Korten tijd daarna geschiedde hetzelfde te Sawangan, welke beide
  gebeurtenissen zulk een indruk maakten, dat de beweging zich
  als een loopend vuur over alle drie genoemde districten verspreidde.
  Natuurlijk sluiten de verhalen elkander niet uit. Het is slechts
  de vraag hoe wij de beweging hebben te waardeeren. Graafland,
  die over de bevolking van deze streken niet gunstig denkt en
  haar lichtzinnig, zedeloos en spotziek noemt, erkent dat door
  deze beweging de deur voor het Christendom geopend was,
  maar heeft er overigens niet veel goeds van te zeggen. Linemann
  daarentegen is sterk onder den indruk van «het werk des Geestes»,
  dat hij voor zijn oogen ziet geschieden.
  Hoofdzaak schijnt hier de vraag waarom men met de verminkte
  fosso's, zoo als de resident die wilde toelaten, geen genoegen nam.
  Graafland noemt dit koppigheid, een verklaring die weinig voldoet. Ook de verminkte fosso's zouden voor de walians nog wel
  het noodige opgebracht hebben.
   Aannemelijker schijnt, dat men wel degelijk nog waarde hechtte
  aan de fosso's, ook al bestond er een voorgevoel, dat zij op
  den duur voor het Christendom zouden moeten wijken. Maar
  deze fosso's (overal hecht men, wanneer het wezen der zaak op
  den achtergrond treedt, zich krampachtig aan den vorm) moeten
  geheel volgens de regels gehouden worden ; anders zijn ze waardeloos en doet men beter het Christendom te baat nemen als
  middel ter afwering van rampen, te meer daar het als zoodanig
  reeds getoond heeft niet krachteloos te zijn. Overigens blijkt,
  dat hier de walians de zaak in handen hadden; de groote
  menigte volgde. Binnen enkele jaren verdween het heidendom
  uit deze zeer volkrijke districten.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  476
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   Natuurlijk was de taak, waarvoor Linemann zich nu geplaatst
  zag, voor één man veel te omvangrijk. Maar het duurde tot
  1861 voor het Genootschap in Tendeloo een zendeling te Ajermadidi kon plaatsen. Had men onmiddellijk krachtig kunnen
  ingrijpen, misschien waren de resultaten meer bevredigend geweest. Thans kon de terugslag niet uitblijven. Weliswaar keerde
  het heidendom, althans naar den uiterlijken vorm, niet terug;
  maar het was er verre vandaan dat nu ook het Christendom
  heerschappij had gekregen over de geesten. Toch is het merkwaardig, dat Tendeloo zeven jaren na de beweging melden kon:
  «De voornaamste priesters zijn thans nog vrij algemeen de beste
  gemeenteleden». En reeds Linemann weet te verhalen van pogingen
  tot herstel van het heidendom, dat door de vroegere priesters
  gekeerd werd. Het zou dwaas zijn het oppervlakkig karakter
  te miskennen van een zoo snelle beweging (in 1857 werden
  niet minder dan 11000 heidenen gedoopt); maar niet minder
  oppervlakkig is het zich met een enkel woord van een gebeurtenis als deze af te maken. Er vallen hier allerlei samenwerkende
  factoren op te merken en daaronder zijn vele van ernstigen aard.
  Toen de overdracht der gemeenten aan de Indische staatskerk ter sprake kwam, kon men ongetwijfeld getuigen, dat de
  Minahassa gekerstend was. De heidenen vormden reeds een
  minderheid, die nog gedurig kleiner werd.
  Maar aan de kerkelijke organisatie ontbrak nog veel. In sommige gemeenten waren kerkeraden ingesteld, en zij bewezen gewaardeerden steun aan den zendeling of aan den plaatselijken
  goeroe. Maar eenige besturende macht in geestelijke of in materieele
  zaken was hun niet toevertrouwd. Bovendien was er tusschen
  de verschillende plaatselijke gemeenten geen verband. Wel vergaderden de zendelingen geregeld met hun medearbeiders, en
  ook kerkeraadsleden woonden wel eens deze vergaderingen bij.
   Daar werden gemeentenaangelegenheden besproken, maar deze
  samenkomsten hadden toch veel meer ten doel de goeroes te
  leiden, dan wel aan de gemeenten zelfbestuur te verzekeren.
  Nog een enkel punt moet hier worden vermeld. De zendelingen
  hebben zich in de Minahassa steeds krachtig verzet tegen het
  betalen der harta, den bruidsschat, door den aanstaanden echtgenoot aan zijn schoonouders. Zij zagen daarin een voor de vrouw
  betaalde koopsom en beschouwde dusDownloaded
  de handeling
  als een bewijs
  from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   477
  
  van geringschatting voor de vrouw. Huwelijken, waarbij de harta
  betaald was, erkenden zij niet. Men negeerde dus het huwelijk
  als burgerlijke instelling, zooals het bij de Minahassers bestond,
  vóór dat de Zending haar arbeid onder hen begon en stelde
  daarvoor een Christelijken vorm van huwelijkssluiting in de
  plaats. De Regeering werkte in dezelfde richting. In 1861 kondigde zij een Staatsblad af (No. 38) waardoor voor een door
  Haar erkend huwelijk vereischt wordt aanteekening bij den Europeeschen ambtenaar, daarna twee afkondigingen in de kerk,
  terwijl indien geen bezwaren worden ingebracht, na driemaal 24
  uren het huwelijk door den daartoe vanwege de kerk aangegeven persoon mag worden voltrokken. Aanvankelijk waren aan
  dezen vorm van huwelijkssluiting niet onbelangrijke kosten verbonden, die echter ook op aandrang van de zijde der Zending
  aanzienlijk verminderd werden. Velen betwijfelen thans of de
  Zending verstandig handelde door alleen een vorm van huwelijkssluiting te erkennen, die door een uitheemsche overheid was
  voorgeschreven en in het geheel geen rekening hield met eeuwenoude volksgewoonten. Ook wordt ontkend, dat de harta in de
  Minahassa een koopsom voor de vrouw is; zeker is, dat zij niet
  als het eigendom van den man wordt beschouwd en dat haar
  positie in het huwelijk veel zelfstandiger is dan die der Nederlandsche vrouw. Eindelijk, door zich van Regeeringswege een
  taak te laten opdragen in zake de voltrekking van een burgerlijk
  huwelijk, kan de Zending geroepen worden een huwelijk te
  helpen tot stand brengen, dat zij zelf wellicht uit een oogpunt
  van openbare moraliteit wenschelijk acht, maar waaraan zij toch
  moeilijk kerkelijke sanctie kan verleenen. Wat de zendelingen
  in de Minahassa hebben gedaan geschiedde destijds op alle
  zendingsterreinen; de hierboven gestelde vragen zijn een uitvloeisel van ervaringen van later tijd, die de zendelingen in de
  Minahassa nog niet tot hun beschikking hadden. In elk geval,
  indien hier fouten zijn begaan, dan hebben ze toch niet verhinderd dat de Zending er in slaagde, de Minahassers te doen
  verstaan wat een Christelijk huisgezin is.
   b. H e t O n d e r wij s.
  Menigmaal is en wordt beweerd, dat de Zending de school
  louter als Evangelisatiemiddel gebruikt. Zelfs in sommige zendingskfingen wordt deze opvatting gehuldigd. Daardoor wordt voedsel
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  478
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  gegeven aan de meening, dat religie iets aparts is, dat gescheiden
  kan worden van andere terreinen des levens. In de praktijk echter
  heeft de Zending steeds zoo vaak zij gelegenheid had sociaal
  werk te doen (en waar vond zij die gelegenheid niet?) getoond
  te begrijpen, dat het Christendom op elk terrein des levens
  zijn invloed kan en dus ook moet doen gelden. De ervaring
  heeft trouwens geleerd, dat als propagandamiddel de school
  weinig beteekent; zoo weinig, dat sommige zendelingen slechts
  daar scholen willen stichten, waar althans een begin van een
  Christelijke gemeente aanwezig is, dus ten behoeve van de
  kinderen dier gemeente; terwijl er dan natuurlijk geen bezwaar
  is om op deze school ook kinderen van niet-Christenen toe te
  laten. Erkend moet worden, dat in de dagen der Compagnie,
  toen de school van de Regeering uitging, die daarbij echter
  van de tusschenkomst der Kerk gebruik maakte (terwijl deze
  weder zelve van de Regeering geheel afhankelijk was), het
  onderwijs voornamelijk diende om de leerlingen voor het lidmaatschap der gemeente voor te bereiden. Dit verhinderde
  echter niet, dat op deze scholen lezen en schrijven, waarschijnlijk
  ook eenigszins rekenen, onderwezen werd. De nieuwere Zending
  echter heeft steeds aan het onderwijs in laatstgenoemde vakken
  volle aandacht geschonken.
   Men heeft wel eens beweerd, dat de zendingsschool zich
  beter zou aanpassen aan de behoeften der bevolking. Dit is
  onjuist. Hoogstens zou men kunnen beweren, dat de zendingsschool uit gebrek aan geld eenvoudiger is ingericht en zich
  daarom gemakkelijker laat hervormen in een school, die zich
  inderdaad aan de behoeften der bevolking aanpast. Want dit
  is een beschuldiging, die tegen het onderwijs voor Inlanders
  in de Nederlandsche koloniën in het algemeen met nadruk
  gericht moet worden: men geeft wel Westersch Europeesch
  onderwijs aan Indische kinderen, maar eigenlijk gezegd Inlandsch
  onderwijs bestaat er niet. Waarschijnlijk moet men eraan toevoegen : ook niet in de koloniën van andere naties. Men is
  uitgegaan van de onjuiste onderstelling, dat er onder Inlanders
  geen onderwijs bestond, omdat er geen scholen waren. Alsof
  niet het Inlandsche kind van zijn ouders (en niet alleen van hen)
  heel wat leeren moet! Het verwijt dit verzuimd te hebben
  treft de Zending het meest, niet alleen omdat zij de eerste is
  geweest, die met kracht het volksonderwijs bevorderde, maar
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   479
  
  vooral omdat zij steeds met allen ernst ernaar gestreefd heeft,
  de eigenaardigheden der Indische volken te eerbiedigen; hen
  wel tot het Christendom wilde bekeeren, maar hen overigens
  Minahassers, Javanen, enz. wilde laten. Juist de Zending had
  de eerste moeten zijn om te zoeken naar wat wij thans noemen
  een Indonesischen grondslag voor het onderwijs. Nu is zij, zooals
  uit het vervolg zal blijken, inderdaad de eerste geweest, die naar
  dezen Indonesischen grondslag heeft gezocht en zij zoekt daarnaar
  nog. Maar inmiddels heeft zij aan de kinderen onderwijs gegeven
  in lezen, schrijven en rekenen. De kennis van de beide eerstgenoemde vakken was trouwens voor haar aanstaande gemeenteleden onmisbaar. In elk geval heeft de Zending het onderwijs
  in deze vakken allerminst verwaarloosd en daarmede een voorbeeld gegeven aan degenen, die deze vakken ook thans nog
  voor de Indiërs de meest noodige achten.
  Toen de Zending haar werk in de Minahassa begon, bestonden
  daar twaalf Gouvernementsscholen. Grootendeels dateerden deze
  nog uit de dagen der Compagnie. School en Kerk behoorden
  toen bijeen. De scholen stonden dus onder leiding der predikanten. Hellendoorn, die als zendeling uitgezonden was, werd
  door de Regeering tot predikant te Menado benoemd en bestuurde dus de scholen. Maar bij beijverde zich ook nieuwe te
  stichten en deed daarvoor een beroep niet op de Regeering,
  maar op de kas van het N. Z. G. Dit willigde zijn verzoek in.
  Daarmede was de zelfstandige zendingsschool geboren. Toen
  Riedel en Schwarz waren aangekomen droeg Hellendoorn hun
  het beheer der scholen over voor zoover ze in hun ressorten
  gelegen waren, onverschillig of het Gouvernements- dan wel
  zendingsscholen waren. En niemand verzette zich daartegen.
  Zoo is de toestand gebleven totdat in 1872 de eigenlijke rechtstreeksche bemoeiingen der Regeering met het Inlandsch onderwijs (om dezen geijkten term nu maar te behouden) begonnen.
   De Gouvernementsscholen onderscheidden zich dus van die der
  Zending alleen daarin, dat de salarissen voor het personeel van
  eerstgenoemde door de Regeering werden betaald. Maar de
  onderwijzers werden opgeleid en aangesteld door zendelingen;
  ze verrichtten meestal gemeentearbeid evenzeer als de onderwijzers aan de zendingsscholen en het onderwijs was overal
  hetzelfde. Het eenige verschil was, dat de Regeering zelf geen
  nieuwe scholen stichtte; dit werd aan de Zending overgelaten.
  Dl. 80.
  32
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  480
  
  DE l'ROTESTANTSCHK ZENDING IN DE MINAHASSA.
  Aanvankelijk echter bleef het aantal scholen vrijwel onveranderd. Riedel en Schwarz openden slechts nieuwe scholen,
  wanneer de bevolking van de een of andere negeri daarom vroeg
  en zich er opofferingen voor wilde getroosten. En zoover kwam
  het eerst, toen het Christendom langzamerhand begon door te
  dringen. Toen gebeurde het telkens dat de Minahassische hoofden
  van ho.oger en vooral van lager rang, al dan niet onder pressie
  van hun ondergeschikten, tot den zendeling het verzoek richtten
  een goeroe voor hun dorp beschikbaar te stellen. Met dit woord
  duidde men aan een godsdienstleeraar, die tevens onderwijzer
  was. De wensch om zulk een goeroe te mogen ontvangen, ging
  dan ook steeds samen met toenadering tot het Christendom.
   De zendelingen stelden dan den eisch, dat men een behoorlijk gebouw, dat als kerk en school dienst kon doen, en een
  woning voor den goeroe zou bouwen. Verder moest men voor
  dezen en zijn gezin maandelijks twee gantang rijst opbrengen,
  een hoeveelheid, die ongeveer voor twee personen voldoende
  is en moesten de oudste leerlingen den goeroe behulpzaam
  zijn bij het bewerken in zijn tuinen. De zendeling gaf dan den
  goeroe een kleine toelage om Zondags in de kerk en in de week
  op school behoorlijk gekleed te verschijnen, welke toelage destijds varieerde van ƒ 5 . — tot / 10.— in de drie maanden.
  Wie bekend is met de geschiedenis van het GouvernementsInlandsch onderwijs, zal dadelijk getroffen worden door de
  overeenkomst tusschen deze scholen en de volksscholen, waarvan
  de Regeering sedert 1906 de oprichting aanmoedigt. Allereerst
  ten opzichte van de wijze, waarop deze scholen tot stand komen.
  De pressie van den zendeling was zeker minder krachtig dan
  die van den Europeeschen of Inlandschen ambtenaar thans;
  vooreerst omdat zijn positie als zendeling dit meebracht; maar
  ook omdat zelden een zendeling zich rechtstreeks wendde tot
  een bepaalde negeri om haar bewoners te bewegen een school
  te stichten; hij wachtte af tot men tot hem kwam. Maar daarna
  wordt voor beide scholen een bijdrage der bevolking geëischt;
  en als onderwijzer wordt iemand aangesteld, die slechts een
  gebrekkige opleiding heeft genoten. Met het oog op de verdere
  geschiedenis is het de moeite waard even deze overeenstemming
  te constateeren.
  Maar dan ook moet worden opgemerkt, dat de bevolking
  onmogelijk aan de door den zendeling gestelde eischen kon
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   481
  
  voldoen zonder goedkeuring, vaak krachtdadige medewerking van
  het bestuur. Laat ons aannemen, dat een negerihoofd en zijn
  ondergeschikten ernstig naar een school verlangen. Zij wenden
  zich met het verzoek om een goeroe tot een zendeling. Deze
  stemt toe en nu moeten de gebouwen gereed gemaakt worden.
  Aangezien het hier het stichten geldt van een particuliere school,
  zou in Nederland een dorpsburgemeester met de ingezetenen
  hetzelfde kunnen doen, maar dan als particulier persoon, niet
  als burgemeester. Deze scheiding echter is in Indië onmogelijk
  te maken. Hier wordt de machinerie van het burgerlijk bestuur
  in beweging gezet om de school te stichten. En ook om die te
  onderhouden. Die twee gantang rijst kan men den goeroe wel
  beloven, maar hij krijgt ze niet, tenzij het kamponghoofd er
  voor zorgt. En nog meer dan dat. Dit kamponghoofd kan deze
  dingen niet doen, tenzij zijn Inlandsche en zelfs Europeesche
  chefs hun goedkeuring daaraan hechten.
  Nu kan men wel zeggen, dat hier op een hoogst ongewenschte
  wijze particuliere inrichtingen door de overheid werden gesteund
  en dat daarin een bron lag voor conflicten; deze laatste zijn
  dan ook niet uitgebleven. Maar men zal tevens moeten erkennen,
  dat, ware deze methode niet gevolgd, de Minahassa nooit in den
  toestand zou zijn gekomen, waarin zij thans verkeert. Het N. Z. G.
  zou onmogelijk het noodige geld beschikbaar hebben kunnen
  stellen. Maar al had het dit wel kunnen doen, dan zou het nog
  zulks niet mogen. Het gold hier het belang der Minahassers zelf;
  zij moesten toonen zich daarvoor offers te willen getroosten.
  Maar de bron van conflicten was aanwezig; veelvuldig zijn
  ze niet geweest; althans niet wanneer wij kleine plagerijen en
  plaatselijke moeilijkheden als van minder belang uitschakelen.
   Daartoe is temeer reden, omdat verschillende residenten, zelfs
  diegenen onder hen, die overigens voor den arbeid der zendelingen al bitter weinig sympathie toonden, toch krachtig het
  oprichten van scholen hebben bevorderd en hebben doen bevorderen. Graafland noemt nadrukkelijk uit deze periode de heeren
  Pietermaat, Cambier, Scherius, Andriessen en vooral Jansen.
  Het eerste conflict kwam onder resident Van Olpen. Hij bestuurde de Minahassa van 1843-'49 en was een groot voorstander
  van het onderwijs. Maar dat dit een Christelijk karakter droeg,
  keurde hij af en bepaaldelijk wilde hij het Bijbelsch onderwijs
  van de scholen weren. In 1846 vaardigde hij een daartoe strekDownloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  482
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   kend bevel uit. Dat de zendelingen daartegen krachtig opponeerden, spreekt vanzelf. Ook dat de Inspektor van Rhijn zich
  bij hen aansloot. Misschien moet het aan zijn bemoeienissen
  worden toegeschreven, dat het besluit ten slotte werd ingetrokken
  op bevel van den Gouverneur-Generaal. Intusschen had het
  minder kwaad gedaan dan men zou meenen. Meer resultaat had
  zijn besluit in 1844 tot oprichting van z.g. negeri-scholen, die
  door de districtskas betaald zouden worden, maar voor welker
  onderhoud en bestuur de negeri te zorgen had. 23 scholen
  kwamen op deze wijze tot stand. Voor de zendelingen was dit
  een hoogst onaangename verrassing. De scholen moesten natuurlijk godsdienstloos zijn. Maar het toezicht liet weldra alles te
  wenschen over en de onderwijzers, die voor hun taak nog minder
  berekend waren dan die der zendingsscholen, moesten menigmaal
  op hun traktement wachten. Tot het jaar 1877 hebben deze
  scholen een vrij kommervol bestaan geleid. De bedoeling was, dat
  de zendelingen daarover in het geheel geen zeggenschap zouden
  hebben en officieel is hun die ook nooit opgedragen. Maar meermalen hebben zij officieus den wenk gekregen om zich de belangen
  ook dezer scholen aan te trekken, omdat dit het eenige middel
  was ze nog eenigszins aan hun doel te doen beantwoorden. Op
  een ander nog belangrijker conflict komen wij nader terug.
   De zendingsscholen in de Minahassa vertoonden ook in dit
  opzicht overeenkomst met de volksscholen, dat de klachten over
  het gehalte van het onderwijs talrijk waren. Bestuurders van het
  Nederlandsen Zendelinggenootschap besloten in 1851 een schrijven
  te richten aan hun zendelingen, dat den 12**" Januari van dat
  jaar werd afgezonden. Zij gaven daarin een uiteenzetting van
  de voorstelling, die zij van de scholen hadden en vroegen om
  inlichtingen. De Zendingsvereeniging besloot den jongen zendeling Graafland op te dragen een nauwkeurig onderzoek in te
  stellen en dientengevolge werd in 1854 een uitvoerig rapport
  door bestuurders ontvangen, dat in 1857 in den eersten jaargang van het tijdschrift «Mededeelingen> gepubliceerd werd.
  In het jaar 1853, toei. het rapport verzonden werd, bestonden
  er in de Minahassa 83 genootschapsscholen, 12 gouvernementsscholen en 23 negerischolen. Hel aantal ingeschreven leerlingen
  bedroeg 10.536, waarvan echter slechts 54,6% geregeld opkwamen. Aangezien het aantal anakpiara niet voldoende was
  om uitsluitend uit hen de goeroes te recruteeren moesten
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  483
  
  menigmaal oudleerlingen der scholen zonder eenige verdere
  voorbereiding tot hulponderwijzers worden aangesteld. Het rapport legt met groote openhartigheid den toestand bloot; het vat
  de conclusies samen in de volgende woorden (pag 171):
  •
  
  «Het is misschien niet ondienstig, tot gemakkelijker overzicht, de scholen naar de verschillende hoogte van ontwikkeling in eenige soorten te verdeelen, en wij meenen dat
  deze gevoeglijk tot vier zou kunnen gebracht worden; als:
  1. goede; 2. middelmatige; 3. beneden het middelmatige;
  4. slechte scholen.
   1. De goede scholen zijn die, waar een goede klassen- en
  tijdverdeeling heerscht, de kennis niet bij enkelen moet worden
  gezocht, de kinderen vrij getrouw opkomen en worden onderwezen in al de vakken, die wij hebben opgenoemd en dit
  in vloeiend en vrij goed Maleisch. In deze scholen wordt
  goed gelezen in het X. T. en de leerlingen verstaan de
  woorden en het gelezene in verband. Het schrijven gaat
  vrij wel en de kinderen brengen het in beoefening door
  het schrijven van brieven. Het rekenen geschiedt oordeelkundig, en de kinderen brengen .het tot de deeling of den
  regel van driën, ook met toepassing. Het zingen gaat tamelijk, zij kennen de zangnoten. Van de bijbelsche geschiedenis kennen zij de schepping, den val en de verlossing
  en samenhang, en de geheele geschiedenis van den Heer.
  Ook hebben zij min of meer een duidelijk begrip van het
  geleerde. Hierbij komt nog kennis van den Christelijken
  Godsdienst. Deze scholen zijn de minst talrijke.
   2. In de middelmatige scholen worden wel alle genoemde
  vakken onderwezen, maar de kinderen zijn niet zoo geoefend en brengen het niet zoo ver. De klassen- en tijdverdeeling is vrij geregeld, maar de kennis bepaalt zich tot
  weinigen. Zij lezen in het N. T. of in Wester, verstaan ook
  woorden en iets van het gelezene, maar niet zoo in verband. Zij schrijven tamelijk wel, soms ook in toepassing
  met dictee of brieven. Zij rekenen tot de vermenigvuldiging,
  aftrekking en deeling, echter slechts hier en daar eenigszins
  oordeelkundig en in toepassing. In de bijbelsche geschiedenis
  brengen zij het bijna even ver als de vorigen, maar met
  de bijzonderheden en het begrijpen
  der geschiedenis is het
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  484
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  niet zoo gunstig gesteld. Het zingen doet voor dat der
  anderen onder. Met de kennis van de Maleisclie taal gaat
  het tamelijk wel. Deze soort is grooter in aantal.
  3. De scholen, die beneden het middelmatige zijn, hebben
  een en ander van het opgenoemde gebrekkig. Klassen- en
  tijdverdeeling is er, maar niet naar den regel; de opkomst der
  kinderen is minder goed en de meester soms niet te prijzen.
   Het lezen geschiedt in Wester's schoolboek; doen zij het
  in het N. T., dan is het zeer gebrekkig. Zij lezen in het
  eerstgenoemde boekje wel vlug, verstaan ook wel woorden,
  maar weinig van het gelezene. De kennis van de Maleische
  taal is gering. Het schrijven is niet te roemen; aan den
  vorm en de netheid ontbreekt veel. Brieven of dictees
  worden er niet geschreven. Aangaande het cijferen worden
  de kinderen gezegd tot de vermenigvuldiging, aftrekking of
  deeling te kunnen gaan, maar bij onderzoek blijkt het, dat dit
  nog zeer gebrekkig is en alles geschiedt werktuigelijk. Het
  zingen gaat niet naar wensch. Waar bijbelsche geschiedenis
  onderwezen wordt kennen zij die wel, wat schepping, val en
  de geboorte van den Heer aangaat, maar slechts de hoofdzaken en meer slaafsch aan het vraagboek gebonden. Er
  worden ook vragen opgezegd over den Christelijken godsdienst. Het getal dezer scholen is misschien het grootst.
  4. Slechte scholen noemen wij die, waar van geregelde
  klassen- en tijdverdeeling bijna geen sprake is, de kinderen
  slordig ter schole komen en de meester van weinig beteekenis,
  soms een onnut wezen is. Het onderwijs in de bijbelsche
  geschiedenis beteekent daar niet veel, soms wordt er niets
  aan gedaan en voor het onderwijs in den Christelijken godsdienst leeren de kinderen eenige vragen van buiten. Hier
  zijn de schoolmeubelen en hulpmiddelen dikwijls in ellendigen toestand. Maleisch verstaan de kinderen bijna niet.
  