text: bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 136 (2021) | review 39
  
  Sebastian Bischoff, Kriegsziel Belgien: Annexionsdebatten und nationale Feindbilder in der deutschen
  Öffentlichkeit, 1914-1918. Historische Belgienforschung 4 (Münster: Waxmann, 2018, 330 pp., isbn
  9783830937050).
  De Duitse inval in het neutrale België in augustus 1914 was een cruciaal
  moment in de geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog, al helemaal voor
  het toenmalige publieke debat over die oorlog. De gewelddadige schending
  van de onzijdigheid van het Belgische koninkrijk was aan geallieerde zijde
  een belangrijk mobiliserend argument. Aan de retoriek van de geallieerden
  over ‘poor little Belgium’ is dan ook al het nodige onderzoek gewijd. Welke
  plaats België innam in het Duitse publieke debat was tot dusver veel minder
  systematisch onderzocht. Er is veel bekend over de Duitse politiek ten aanzien
  van het bezette België, en dan in het bijzonder over de Flamenpolitik die het
  keizerrijk er opzette. De Duitse historicus Sebastian Bischoff vult echter een
  belangrijke lacune door te onderzoeken hoe er tijdens de Eerste Wereldoorlog
  over België geschreven werd in een reeks heel diverse Duitse publicaties.
  Hij neemt daarbij niet alleen de opiniepers van uiteenlopende ideologische
  obediëntie in de analyse op, maar ook theaterstukken en stationsromannetjes.
  Daarnaast heeft hij oog voor klassieke bronnen als parlementaire stukken en
  memoires van politici. Bischoff is echter het meest vernieuwend wanneer hij
  zich baseert op zijn indrukwekkende perscorpus.
   Voor de twee belangrijkste luiken van zijn analyse, de genese van
  nationale vijandbeelden en het debat over de annexatie van België, komt
  Bischoff tot belangwekkende conclusies. Gewapend met sociologische
  inzichten over de constructie van vijandbeelden, reconstrueert Bischoff
  overtuigend hoe in de brede Duitse opinie het beeld van de ‘wilde’
  gewelddadige Belgen ontstond. In het ontstaan van dat beeld speelde de
  verontwaardiging over de vermeende franc-tireurs of vrijschutters zoals
  verwacht een grote rol. Minder voor de hand liggend is Bischoffs vaststelling
  dat ook het relaas over de uitwijzing van Duitse migranten uit België bij de
  inval een groot gewicht had. Het beeld van de ‘bestiale’ Belgen zou ook het
  bezettingsbestuur sterken in zijn opvatting dat België een dwingende Duitse
  hand nodig had. Die beeldvorming over het ‘wilde’ België interpreteert
  Bischoff terecht als een indicatie dat ook in het Duitse Rijk koloniale
  referenties een groot gewicht kenden, met het verschil dat het uitgesproken
  racisme tegen Belgen ontbrak.
  De voornaamste vaststelling van Bischoff is hoe wijdverspreid de
  opvatting bij de politieke en intellectuele elites in Duitsland was dat België
  na de oorlog op de een of andere manier in Duitse handen moest blijven.
  Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
  Creative Commons Attribution 4.0 International License
  doi: 10.51769/bmgn-lchr.11193 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505
  
  Die wens België blijvend te controleren werd in brede kring noodzakelijk
  geacht om Duitslands status als wereldmacht te verzekeren. Zelfs binnen de
  Sozialdemokratische Partei Deutschlands waren tegen de officiële partijlijn
  in duidelijk expansionistische geluiden te horen jegens België. Over de
  vorm die de blijvende Duitse controle over België moest aannemen bestond
  dan wel discussie, over het principe veel minder, afgezien van een beperkte
  minderheid die zich resoluut uitsprak tegen de inval en daaropvolgende
  bezetting.
   Bischoffs omvattende kijk op het Duitse expansionisme met
  betrekking tot België biedt ook een verfrissend perspectief op de historiografie
  over de Flamenpolitik. Door die Flamenpolitik nadrukkelijk te analyseren als
  een – weliswaar belangrijk – onderdeel van een breder imperialistisch project
  komt die in een ander licht te staan dan wanneer historici er exclusief op
  inzoomen. Zo haalden de pangermanisten volgens Bischoff vanaf 1917 de
  Groot-Duitse kaart weer openlijk boven ten aanzien van België aangezien
  het activisme, de Vlaams-nationalistische collaboratiebeweging, een te
  zwak broertje was gebleken. Aangezien het perspectief op een Duitsgezind
  autonoom Vlaanderen een begoocheling bleek te zijn, werd het annexionisme
  niet langer omzwachteld. Betreurenswaardig is wel dat de auteur nauwelijks
  gebruik maakt van het Belgische onderzoek over de Flamenpolitik en het
  activisme. Belangrijke auteurs als Daniël Vanacker en vooral Lode Wils
  haalt hij eenvoudigweg niet aan. Bruno Yammine wordt wel vermeld in de
  bibliografie, maar nauwelijks daadwerkelijk gebruikt. Die veronachtzaming
  leidt soms tot wat wankele passages over de Vlaamse beweging. Zo suggereert
  hij op bladzijde 218 ten onrechte dat de meerderheid binnen de Vlaamse
  beweging begin 1917 vermoedelijk op een federalistische lijn stond, terwijl
  dat enkel waar was voor de collaborerende activistische minderheid, maar
  niet voor de beweging als geheel. Gezien de Duitse focus van deze studie is het
  gebrek aan kennis over de Vlaamse beweging nog niet het ergste.
  Bezwaarlijker is dat hij ook de bijdragen van Belgische historici over
  de Duitse politiek ten opzichte van België negeert. Bischoff stelt bijvoorbeeld
  met grote stelligheid dat België voor het Duitse Keizerrijk politiek van
  ondergeschikt belang was vóór de Eerste Wereldoorlog begon. Die stelling
  staat haaks op de centrale these van Yammines belangrijke boek Drang
  nach Westen. De fundamenten van de Duitse Flamenpolitik (1870-1914) (2011).
   Yammine stelt daarin dat invloedrijke imperialistische drukkingsgroepen
  in Duitsland in de decennia voor de oorlog bijzondere belangstelling
  ontwikkelden voor de Nederlanden, waarbij koele berekening en völkische
  ideeën van bloedverwantschap tussen Germaanse volkeren naadloos in elkaar
  overgingen. Bischoff kan het natuurlijk oneens zijn met Yammine, maar hij
  kan niet zomaar aan zijn these voorbijgaan. Ten gronde zijn er in Bischoffs
  boek tal van elementen te vinden die alvast een van de centrale stellingen
  van Yammine staven, namelijk dat de houding van vele Duitsers tegenover
  België tijdens de Eerste Wereldoorlog fundamenteel getekend was door de
  
  völkische ideologie. Bischoff geeft zelf aan hoezeer het raciale prisma van
  bloedverwantschap, of gebrek daaraan, de Duitse perceptie van België tijdens
  de Eerste Wereldoorlog kleurde. De grondslag voor die völkische kijk op België
  moet dan ook al voor de oorlog gelegd zijn.
  Kriegsziel Belgien vormt samen met de recente boeken van Jakob Müller
  (Die importierte Nation. Deutschland und die Entstehung des flämischen Nationalismus
  1914 bis 1945, 2020) en Yammine een heuse golf aan vernieuwende werken die
  de kennis over het Duitse beleid ten aanzien van België voor, tijdens en na de
  Eerste Wereldoorlog grondig verdiept hebben. Interessant genoeg spreken die
  drie auteurs elkaar op belangrijke punten tegen. Het laat zich dus aanzien dat
  de vruchtbare confrontatie van betrokken werken nieuwe onderzoeksvragen
  zal oproepen.
  Antoon Vrints, Universiteit Gent.
  