text: BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 128-4 (2013) | review 84
  
  Maria-Theresia Leuker (ed.), Die sichtbare Welt. Visualität in der niederländischen
  Literatur und Kunst des 17. Jahrhunderts (Niederlande-Studien 52; Münster [etc.]:
  Waxmann, 2012, 305 + 16 pp., ISBN 978 3 8309 2725 9).
  Deze bundel is de neerslag van een in 2009 in Keulen gehouden symposium. Bijna vier jaar
  zijn sinds dat symposium verstreken, maar het onderwerp van de bundel – visualiteit in
  vroegmodern West-Europa – is er in die jaren niet minder actueel op geworden.
  ‘Visualiteit’, zo definieert Maria-Theresia Leuker het begrip in het voorwoord van Die
  sichtbare Welt, is niet alleen het ‘kijken’ als individuele en cognitieve vaardigheid. Het
  begrip is breder en dekt ook collectieve praktijken rond het ‘kijken’. Het bestaan van een
  collectieve praktijk is te traceren door bijvoorbeeld onderzoek te doen naar het onderwijs,
  om te zien in welke mate daarin wordt gestimuleerd om via zelf kijken kennis op te doen.
   De bundel vertrekt vanuit die brede definitie van visualiteit, en zoekt collectieve
  praktijken in de vroegmoderne Nederlandse literatuur en kunsten: hoe ontwikkelden
  teksten, schilderijen en toneelvoorstellingen het waarnemingsvermogen van lezers en
  toeschouwers, door hen bijvoorbeeld via perspectiefwisselingen, vals perspectief of via
  kijkende en wijzende personages in schilderijen op het belang van (goed) kijken te wijzen?
  In wetenschapshistorisch onderzoek heeft visualiteit de laatste decennia alle
  aandacht. De focus ligt dan meestal op de opkomst van het empirisch waarnemen in
  relatie tot de kennisrevolutie die zich in zestiende- en zeventiende-eeuws West-Europa
  voltrok. Onderzoek naar de educatieve teksten van geleerden, ambachtslieden en
  kunstenaars maakte de afgelopen jaren duidelijk dat de visuele vaardigheden die voor het
  empirisch kijken noodzakelijk waren, niet alleen in de educatie van geleerden steeds
  belangrijker werden. Mogelijk waren het juist niet de universitair-geschoolden die leidend
  waren, omdat door de praktijk van alledag – in het vervaardigen van werktuigen,
  bouwwerken et cetera – het empirisch kijken een vlucht nam. De educatie aan nieuwe
  generaties ambachtslieden en kunstenaars was mogelijk vernieuwender en innovatiever
  dan die van geleerden. In een binnenkort te verschijnen bundel Ways of Making and
  Knowing: The Material Culture of Empirical Knowledg van Amy Meyers, Harold J. Cook en
  Pamela H. Smith wordt de gedachte verkend dat de kennisrevolutie zo grootschalig was
  omdat alle lagen van de bevolking, en niet alleen de geleerden, er vanuit hun
  beroepspraktijken deel aan hadden.
   © 2013 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
  Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
  URN:NBN:NL:UI:10-1-110007 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505
  
  Door de bijdragen in Die sichtbare Welt krijgen we nu voor het eerst te zien wat
  cultuur aan dat grootschalige proces bijdroeg. De focus op de Nederlandse cultuur is
  goedgekozen, omdat – getuige eerdere discussies rond studies van Eddy de Jongh en
  Svetlana Alpers – zich in de zestiende en zeventiende-eeuwse Nederlanden een bij uitstek
  visuele cultuur ontwikkelde. De enorme productie van schilderijen en de bloei van het
  bimediale literaire genre van het embleem onderstrepen die ontwikkeling.
  Die sichtbare Welt heeft een gedegen, logische en sterke samenhang. De bundel vormt
  daarmee een interessante en inzichtrijke verkenning van een nieuw gebied; zo
  systematisch werd nog niet eerder vanuit het perspectief van literatuur en kunsten naar
  de ontwikkeling van vroegmoderne visualiteit gekeken. De lezer wordt via enkele
  toegankelijke, maar tegelijk gedetailleerde en goed-ingevoerde bijdragen (van
  Kleinschmidt, Bexte en Ketelsen) vertrouwd gemaakt met de contouren van de
  opkomende visualiteit en de contemporaine theorievorming. Toegankelijk zijn die
  bijdragen omdat ze werken met concretiseringen. De visuele werking van het
  panoramisch perspectief (een middel om een abstracte notie als gelijktijdigheid te
  verbeelden, en de toeschouwer zowel detail als overzicht te presenteren) wordt door
  Ketelsen bijvoorbeeld besproken aan de hand van panoramische stadsgezichten.
   Na die op de theorie gerichte bijdragen volgen combinaties van case studies die
  ook weer naar onderwerp ingedeeld zijn en onderling samenhang vertonen omdat ze van
  een gedeelde vraag uitgaan. In welke onderdelen van de cultuur werd de rol van
  visualiteit steeds groter (Leuker en Noak)? Hoe werd de klassieke traditie van de retorica
  verbonden met visualiteit (Raupp, Gelderblom en Fritzsche)? Welke moraalfilosofie werd
  bij uitstek vanuit toepassingen van visualiteit onderwezen, omdat visualiteit aanleiding
  gaf om de lezer of toeschouwer te laten nadenken over statements als ‘ziende blind zijn’
  (Büttner, Pieters, Pollmer-Schmidt)? Hoe groot was de macht van visualiteit, bijvoorbeeld
  af te meten aan de mate waarin in toneelstukken met schijn, werkelijkheid, aanwezigheid
  en focalisatie werd gespeeld (Van Gemert en Daum)? En hoe werden technologische
  ontwikkelingen zoals de ontdekking van de telescoop, microscoop of de anatomische
  tekening gebruikt om lezers en toeschouwers een andere blik op de werkelijkheid te
  bieden (Leonard, Korsten, Larink)? Ook hier werken concretiseringen goed. Leuker
  bespreekt bijvoorbeeld de toenemende waarde die aan de eigen observatie werd
  toegekend door te focussen op verbeeldingen van de curiositas: met welke objecten
  werd zij in schilderijen en emblemen gerepresenteerd, als constante waarschuwing aan
  de lezer en toeschouwer om de eigen nieuwsgierigheid te cultiveren?
  Naast samenhang is er ook verscheidenheid. Omdat veel vormen van literatuur en
  kunst aan inspectie worden onderworpen, maar ook omdat verschillende theoretische
  kaders worden gehanteerd. Het vroegmoderne kader dat in de eerste drie bijdragen
  wordt geïntroduceerd, wordt in de bijdrage van Korsten bijvoorbeeld aangevuld met
  moderne theorie uit de theaterwetenschappen, terwijl Ketelsen Roland Barthes in zijn
  verhaal betrekt. Verscheidenheid is er ook in de doelstellingen van de bijdragen:
  Gelderblom schreef een programmatisch vertoog dat oproept de banden tussen retorica
  
  en architectuur verder te gaan onderzoeken. Hij wijst bijvoorbeeld op met spreuken
  getooide gebouwen die als sprekende personages de aandacht van de bezoekers trokken.
   Hoe groeide de publieke ruimte zo uit tot visueel ingericht leslokaal voor iedereen?
  Büttner geeft in zijn bijdrage juist verslag van reeds gedaan onderzoek dat hij uitvoerde
  naar de aanwezigheid van kaarten op schilderijen van Vermeer, en weerlegt Alpers’
  stelling dat die kaarten het ultieme bewijs vormen dat realisme en niet symbolisme in de
  Nederlandse kunst de boventoon voerde. Niet alle bijdragen halen vernieuwend niveau,
  en sommige bijdragen (zoals die van Kleinschmidt) focussen meer op de achttiende dan
  de zestiende en zeventiende eeuw. Maar als geheel is Die sichtbare Welt een waardevolle,
  goed gedocumenteerde en toegankelijke eenheid.
  De summiere beschrijvingen van enkele bijdragen die hier gegeven worden, maken
  duidelijk dat de bundel het wetenschapshistorisch onderzoek naar empirisch kijken
  verbreedt. Visualiteit was in vroegmodern Europa niet alleen belangrijk omdat empirisch
  kijken een instrument werd voor de overdracht en vermeerdering van vakkennis. Als
  maatschappelijke kracht speelde visualiteit ook andere educatieve en persuasieve rollen.
  In de vroegmoderne Nederlanden werden bijvoorbeeld representaties – van andere
  volkeren, maar ook van abstracte begrippen als macht en gelijkheid – dankzij de enorme
  tekst- en kunstproductie meer en meer gemeengoed voor brede lagen van de bevolking.
  Het interpreteren van die representaties bood stof voor discussie over sociale
  verhoudingen en politieke constellaties, en veranderde die op den duur mogelijk ook. In
  het voorwoord citeert Leuker ter demonstratie Bredero’s bekende spreuk ‘Al ziet men de
  lui, men kent ze niet’ die tijdens vertoningen van de Spaanse Brabander boven het toneel
  gehangen zal hebben. Dit toneelstuk leerde toeschouwers dus de eigen waarneming te
  wantrouwen en te verdiepen, om zo de uiterlijke schijn van de hen omringende wereld te
  doorgronden. Een les die, zo blijkt uit het stuk, niet alleen in de beroepspraktijk maar ook
  in het leven van alledag zeer van pas kon komen.
  Els Stronks, Universiteit Utrecht.
  