text: De solidariteit tussen generaties speelt zich zowel af op het microniveau (de
  relaties tussen ouders-kinderen-kleinkinderen) als op het macroniveau (de al of
  niet verplicht gestelde deelname aan risicodelings- en verzorgingsprogramma’s).
  Eeuwenlang hebben de zorg van ouderen voor de opvoeding van jongeren en de
  zorg van jongeren voor de oudere generaties zich afgespeeld in gezins- en familieverband. Dit is ook heden ten dage nog veelal het geval. Op dit microniveau
  geldt dat de traditionele solidariteit tussen generaties nog hecht verankerd is.
  Op het macroniveau zijn op dit moment geen opvallende generatiebreuken of
  generatieconflicten te constateren. Echter heeft de overheid wél door de ontwikkelingen op macroniveau van risicodelings- en risicospreidingsprogramma’s,
  
  327
  
  gener at iebew ust beleid
  
  vooral bij de opbouw van de naoorlogse verzorgingsstaat, ingegrepen in de verhoudingen in de microsfeer. Ouderen zijn voor hun oudedagsvoorziening niet
  meer uitsluitend afhankelijk van de welwillendheid, liefde, financiële positie en
  zorg van hun kinderen. Er is een wettelijk gegarandeerde AOW gekomen, die
  wordt gefinancierd in een omslagstelsel. Ook voor ziektekosten gelden collectieve regelingen, met consequenties voor de privésfeer.
  Juist de door de overheid gegarandeerde en via een omslagstelsel of andere vormen van solidariteit gefinancierde collectieve stelsels, komen onder druk te
  staan van de demografische verschuivingen. De combinatie van veel niet-meerwerkende ouderen en verhoudingsgewijs minder werkenden, doet uiteraard bij
  gelijkblijvende uitkeringsniveaus de premieheffing stijgen. Deze ontwikkeling
  zal zich versterkt doorzetten, naarmate in de loop van de periode 2010-2035 de
  verhouding tussen werkenden en niet-werkenden meer in de richting van laatstgenoemden verschuift. Dit zal althans gelden bij ongewijzigd beleid.
   328
  
  De collectief gefinancierde stelsels voor pensionering en voor zorg zijn niet de
  enige vormen van overheidsbeleid die invloed hebben op de overdrachten tussen generaties. Het onderwijs is een belangrijke vorm van overdracht die meestal in omgekeerde richting verloopt, van oud naar jong. Daarnaast vinden er bijvoorbeeld overdrachten plaats als gevolg van het overheidsbeleid gericht op de
  technologie en het milieu. Ook het beleid met betrekking tot de staatsschuld
  draagt bij tot de overdrachten tussen generaties.
  De analyse van de raad op een aantal voor deze problematiek belangrijke beleidsterreinen in het tweede deel van dit rapport (hfdst. 5-11) geeft aan dat het generatieperspectief nodig is om de gevolgen van het beleid op langere termijn te
  kunnen beoordelen. De politieke besluitvorming is nu sterk gericht op hedendaagse verdeelproblemen en hedendaagse belangen. Een politicus kijkt naar de
  volgende verkiezingen, een staatsman kijkt ook naar de volgende generatie.
  Bij de keuze tussen ad-hoc verdelingsproblemen en het te verwachten verdelingsprobleem op langere termijn, zal een beleid dat rekening wil houden met de
  belangen van jeugdige en toekomstige, nog niet geboren generaties, zich moeten
  laten leiden door de laatste problematiek.
  De raad beoogt met dit rapport een bijdrage te leveren aan het bewust en consequent hanteren van generatieperspectieven en aldus bij te dragen aan de vorming
  van een generatiebewust beleid. Uit de beschouwingen eerder in dit rapport volgt
  dat hiertoe een antwoord moet worden geven op enkele algemene vragen.
   De eerste vraag betreft de maatstaven die bij een generatiebewust beleid kunnen
  worden gehanteerd. Het is de vraag naar de houdbaarheid en rechtvaardigheid
  van het beleid, gezien vanuit het gezichtspunt van de generaties. Deze vraag kan
  overigens niet altijd op dezelfde wijze worden beantwoord. Bij specifieke
  beleidsproblemen als de toekomst van de AOW en gezondheidszorg valt hierover
  wellicht meer concreets te zeggen dan bij het beheer en het behoud van natuur
  en milieu. Maar ook daar hebben door de huidige generaties genomen beslissin-
  
  naar een generatiebewust beleid
  
  gen grote gevolgen voor de jongere en toekomstige generaties.
  In de tweede plaats komt bij het beleid op het terrein van de financiële overdrachten en de zorg regelmatig de vraag op wat de verhouding is tussen de
  microsfeer – kleiner of groter gezinsverband – en de collectieve sfeer. Welke wisselwerking of substitutiemogelijkheden bestaan er tussen beide sferen?
  In de derde plaats valt te constateren dat een belangrijke aanleiding voor de discussie tussen generaties in de vergrijzing van de samenleving ligt. Maar daarnaast doen zich andere ontwikkelingen voor die eveneens van grote invloed zijn
  op de verhouding tussen generaties. In dit rapport worden in dit verband ook de
  verschuivingen in de gezondheidszorg genoemd als gevolg waarvan deze steeds
  meer het karakter krijgt van ouderenzorg. Een aparte plaats neemt bovendien de
  verandering in levenslopen in. Zowel voor mannen als voor vrouwen geldt dat
  er grote verschillen zijn tussen de levenslopen van de opeenvolgende generaties.
  Deze algemene vragen worden – in de vorm van inzichten voortkomend uit de
  eerdere analyses in dit rapport – hierna allereerst beantwoord.
   12.2
  
  algemene inzichten voor een gener atiebewust beleid
  
  12.2.1
  
  de impliciete band tussen gener aties: risicobereidheid en
  ver ant woordelijkheid
  De raad heeft de bestudering van het generatievraagstuk niet uitsluitend toegespitst op enkele specifieke problemen, zoals de toekomst van de AOW en de
  gezondheidszorg. Andere belangrijke intergenerationele overdrachten, milieubeheer en technologie, werden in de beschouwing betrokken om een evenwichtiger balans tussen de generaties weer te geven.
  Maar anders dan bij AOW of gezondheidszorg bestaat er rondom het beheer en
  het behoud van natuur en milieu minder zekerheid over de beleidsopgaven en
  dus minder maatschappelijke consensus over de noodzakelijke reikwijdte van
  milieubeleid. Dit belast de discussie over de toekomstige richting van dit beleid.
  Wel is het evident dat beslissingen over milieu en natuur, evenzeer als beslissingen over nieuwe kennisontwikkeling en technologie, die door de huidige generaties worden genomen, grote gevolgen kunnen hebben voor de jongere generaties en voor toekomstige generaties. De aanleg van een nieuwe luchthaven, het
  droogleggen van een binnenzee of het in ontwikkeling brengen van bosgebieden
  voor woningbouw zijn bij uitstek generatiegevoelig. De toekomst is slechts in
  beperkte mate kenbaar en onze kennis over deze toekomst is overeenkomstig
  beperkt. Dit geldt ook voor de voorkeuren die de huidige jongere generaties over
  twintig tot dertig jaar aangaande deze vraagstukken zullen hebben, laat staan die
  van toekomstige generaties.
   Deze principiële onwetendheid heeft zowel betrekking op de vele causale
  samenhangen tussen beslissingen nu als op de gevolgen later. Deze onbekendheid op verschillende terreinen afzonderlijk en omtrent hun onderlinge relaties
  én de niet geringe kans dat de voorkeuren van toekomstige generaties zullen
  afwijken van de huidige voorkeuren, nopen tot grote voorzichtigheid in beleid
  
  329
  
  gener at iebew ust beleid
  
  dat zich bewust wil zijn van de generatieproblematiek. Aan de ene kant is het
  noodzakelijk thans vele beslissingen te nemen en daarbij risico’s voor de toekomst te lopen, aan de andere kant is het ongewenst om nú reeds latere generaties alle beleidsvrijheid te ontnemen. Een combinatie van risicobereidheid én
  verantwoordelijkheid voor de toekomst en voor de – nog niet gearticuleerde –
  belangen van toekomstige generaties vormt derhalve een wezenlijk onderdeel
  van generatiebewust beleid.
  De onmogelijkheid om ver in de toekomst te kijken in combinatie met de verantwoordelijkheid voor de gevolgen van huidige beslissingen, is een goed voorbeeld van het gegeven dat de band tussen generaties nooit volledig kan worden
  gekend. Om die reden spreekt men wellicht vaak van het impliciete contract
  tussen generaties, als een geheel van stilzwijgende, niet geëxpliciteerde afspraken. Men verwacht stilzwijgend dat bepaalde verplichtingen en bepaalde verwachtingen zullen doorgaan of doorgegeven zullen worden. Pogingen deze impliciete afspraken te expliciteren hebben vaak een averechtse werking.
  Daarbij komt dat dergelijke contracten, die beogen per generatie een evenwicht
  te bereiken, uitsluitend mogelijk zijn binnen heel beperkte sectoren.
   330
  
  De beschouwingen in dit rapport tonen dat de intergenerationele overdrachten
  binnen sectoren niet los van elkaar beschouwd mogen worden en dat kwantificering van de zeer omvangrijke overdrachten in de sfeer van het milieu en de
  technologie ondoenlijk is. Hiermee verliest de wens om per generatie tot een
  evenwicht van overdrachten te komen en de daarmee soms verbonden notie van
  rechtvaardigheid haar betekenis. Veeleer is de zorg voor houdbaarheid, waarbij
  zoveel mogelijk de impliciete verstandhouding bij de overdrachten tussen generaties in stand wordt gehouden, het richtsnoer voor een generatiebewust beleid.
  Dit wordt in de volgende paragraaf verder uitgewerkt.
  12.2.2
  
  recht vaardigheid en houdbaarheid
  Van de twee criteria rechtvaardigheid en houdbaarheid biedt houdbaarheid als
  gezegd het beste richtsnoer voor generatiebewust beleid. Het denken over een
  rechtvaardige verdeling tussen generaties biedt geen pasklare oplossingen, om
  drie redenen:
  1 de veranderende historische omstandigheden;
  2 het ontbreken van een discussieforum; en
  3 de praktische onmogelijkheid van een totale waardering.
  De meest principiële overweging om te betogen dat een dergelijke rechtvaardigheid niet als maatstaf voor beoordeling van beleid gebruikt kan worden, hangt
  samen met het feit dat de omstandigheden waarin iedere generatie leeft, sterk
  verschillen van die van vorige of toekomstige generaties. De welvaart, de veiligheid, de internationale verhoudingen en de ontwikkeling van de technologie
  brengen met zich mee dat iedere generatie een eigen levensloop heeft die verschilt van die van andere generaties.
   naar een generatiebewust beleid
  
  Generaties verkeren dus niet in gelijke omstandigheden, rechtvaardigheid in de
  zin van gelijke bijdragen in gelijke omstandigheden is derhalve niet te bereiken.1
  Hieruit vloeit ook voort dat wijziging in omstandigheden tot wijziging moet leiden van de bijdragen die men levert en de voordelen die men ontvangt. In tijden
  van tegenspoed zal iedere generatie die op dat moment deel van de samenleving
  uitmaakt, daarvan de gevolgen ondervinden. Stijgt de welvaart, dan zal dit ook
  ten goede kunnen komen aan iedere generatie. Men ziet dan ook dat bij stijgende
  welvaart de ouderen daarvan profiteren, doordat AOW en pensioenvoorzieningen aan de stijging worden aangepast. Treffen ongunstige omstandigheden de
  samenleving, dan ligt het voor de hand dat dit eveneens doorwerkt naar alle
  generaties.
  Anders gezegd: veranderde omstandigheden hebben gevolgen voor alle op dat
  moment levende generaties. Men kan niet een bepaalde generatie van deze
  gevolgen uitzonderen, bijvoorbeeld de ouderen omdat zij in het verleden een
  bepaalde bijdrage hebben geleverd. Ook zij delen in voor- en tegenspoed, veroorzaakt door de gewijzigde omstandigheden. Hoe hierbij de verdeling van lasten of lusten precies moet geschieden, is een kwestie van politieke afweging op
  het moment waarop de wijziging van de omstandigheden zich manifesteert.
  Het feit dat ouderen niet (altijd) meer kunnen werken kan een reden zijn hen
  anders te behandelen dan jongeren.
  Een van de veranderingen die optreedt, is de vergrijzing van de samenleving.
   Dit verandert de omstandigheden van zowel de jongeren als de ouderen. Het ligt
  daarom niet voor de hand de gevolgen daarvan alleen bij een bepaalde generatie
  neer te leggen. Concreet gezegd: als de lasten van het stelsel groter worden door
  de vergrijzing, dan is het niet logisch dat alleen de jongere, werkende generatie
  aan deze extra lasten bijdraagt. In wezen gebeurt dit echter wél in de systematiek van het huidige AOW-stelsel, waarin ouderen zelf niet meer meebetalen aan
  hun collectieve oudedagsvoorziening.
  Meer in het algemeen kan gezegd worden dat een regeling waarin solidariteit tussen de generaties tot uitdrukking komt, aan heroverweging toe is indien door wijziging van omstandigheden de lusten en lasten anders worden verdeeld dan voorheen. Dit betekent dat een regeling die bedoeld is voor een stationaire bevolkingssamenstelling, aan herziening toe is bij vergrijzing. Een soortgelijke redenering zou gevolgd kunnen worden wanneer de gezondheidszorg een ontwikkeling doormaakt, waarbij zij steeds meer ouderenzorg wordt. Dit enkele gegeven
  betekent immers een verschuiving van de voordelen naar de oudere generatie.
  In de tweede plaats is het voor een discussie over rechtvaardigheid noodzakelijk
  dat alle betrokkenen kunnen deelnemen aan de discussie. Toekomstige generaties
  zijn echter nog niet aanwezig. We kennen hun voorkeuren niet. Wanneer nu
  levenden zich opwerpen als pleitbezorgers van toekomstige generaties, vertegenwoordigen zij in eerste instantie hun eigen preferenties ten aanzien van een rechtvaardige verdeling tussen generaties en gaan zij voorbij aan de andere waarderingen die toekomstige generaties kunnen en vermoedelijk ook zullen hebben.
   331
  
  gener at iebew ust beleid
  
  De derde reden waarom rechtvaardigheid niet het meest zinvolle criterium is,
  ligt in het pragmatische gegeven dat de overdrachten tussen generaties dermate
  complex en moeilijk te waarderen zijn dat de uitkomsten betrekkelijk arbitrair
  zijn. Generatierekeningen geven de suggestie dat bijdragen en profijt van generaties in kaart kunnen worden gebracht en vergeleken, maar kunnen die pretentie niet waarmaken. Juist vanwege deze valse exactheid en de onjuiste associatie
  met ‘rechtvaardigheid’ heeft de raad afgezien van een poging alomvattende
  generatierekeningen op te stellen, waarin ook waarderingen voor bijvoorbeeld
  milieukapitaal en technologie worden meegewogen.
  332
  
  Rechtvaardigheid mag onvoldoende definieerbaar zijn, ook doelmatigheid is
  niet het meest hanteerbare criterium voor een generatiebewust beleid. In de
  gangbare literatuur over doelmatigheid gaat het om een optimalisatie van verschillende doelstellingen, namelijk een zo hoog mogelijke welvaart die zo rechtvaardig mogelijk is verdeeld. In een transversale welvaartsverdeling gaan deze
  doelstellingen ten koste van elkaar. Zowel over de doelstellingen als over de
  trade-offs bestaat een redelijke mate van consensus. In een intergenerationele
  verdeling vereist doelmatigheid echter inzicht in criteria voor een rechtvaardige
  verdeling én in intergenerationele trade-offs. Hierover bestaat veel minder duidelijkheid. Weliswaar bieden econometrische modellen van overlappende generaties enig inzicht, maar deze zijn toch dermate gestileerd dat de kennis hieruit
  zich niet eenvoudig laat overdragen naar de meer gecompliceerde werkelijkheid.
  Ook doelmatigheid is derhalve een te hoog ideaal.
  Houdbaarheid daarentegen laat zich wel definiëren en operationaliseren.
  Het houdbaarheidscriterium vereist niet meer dan dat de huidige instituties,
  waarvan wordt aangenomen dat zij de huidige preferenties vertegenwoordigen,
  in de toekomst in stand kunnen worden gehouden. Dit laat onverlet dat toekomstige generaties wel andere voorkeuren kunnen hebben dan huidige generaties.
   Het is dan hun zorg voor deze nieuwe voorkeuren een nieuwe houdbare toekomst
  te realiseren. Houdbaarheid als criterium lijkt weinig idealistisch en hoogstaand,
  maar het geeft tenminste wel houvast en biedt een minimale maatstaf. Immers,
  een niet-houdbare koers kan per definitie niet doelmatig of rechtvaardig zijn.
  Generatiebewust beleid gaat echter verder dan oog hebben voor houdbaarheid
  alleen. De lokroep van de idealen van rechtvaardigheid en doelmatigheid kan
  niet alleen maar worden gesust door de veronderstelling dat flagrante onrechtvaardigheid en ondoelmatigheid in de verdeling tussen generaties op den duur
  onhoudbaar zal blijken. Generatiebewust beleid is het actief anticiperen op de toekomst en op de belangen van toekomstige generaties, op basis van de preferenties
  van de huidige generaties en rekening houdend met de verschillende posities waarin de generaties verkeren.
  Met deze aanvulling kan enerzijds afstand worden genomen van het idee van
  intergenerationele rechtvaardigheid, in de zin van ‘bean counting’ die tot een
  volledig gelijke verdeling tussen de generaties zou moeten leiden.
  naar een generatiebewust beleid
  
  Anderzijds biedt deze benadering beleidsmatig meer steun om bepaalde veranderingen te bepleiten dan het begrip houdbaarheid alleen. De benadering gaat
  uit van een beleidsarrangement zoals vroeger vastgesteld, en laat zien dat dit
  door wijziging van omstandigheden thans anders uitwerkt dan vroeger was
  voorzien. Dit biedt legitimatie tot verandering, waarbij houdbaarheid als randvoorwaarde blijft gelden. In deze denklijn is bijvoorbeeld fiscalisering van de
  AOW niet alleen een logisch mogelijke beleidsreactie op demografische ontwikkelingen gericht op de houdbaarheid. Zo’n maatregel is bovendien verantwoord
  omdat de maatschappelijke omstandigheden waarvan de huidige financieringsregeling uitging, door de welvaartsontwikkeling zijn of worden achterhaald.
  Dezelfde redenering is ook bruikbaar op andere terreinen, zoals de financiering
  van gezondheidszorg en onderwijs, en bij de financiële verhoudingen tussen
  werkenden met en zonder kinderen.
   Daarnaast vraagt de tijdsconsistentie aandacht. Arrangementen waar nu maatschappelijke steun voor bestaat, zijn alleen houdbaar als verwacht mag worden
  dat ze die steun ook in de toekomst zullen ontmoeten. Steun hoeft niet voort te
  komen uit direct eigenbelang. Zo kunnen jongeren de AOW steunen, omdat
  daarmee de reputatie wordt herbevestigd dat voor ouderen gezorgd moet
  worden. Als ze oud zijn, profiteren ze van dat reputatie-effect. Maar dit mechanisme werkt alleen als de verwachting reëel is dat de volgende generatie jongeren op haar beurt ook die reputatie zal herbevestigen.
  12.2.3
  
  de verhouding tussen de microsfeer en de macrosfeer
  Sinds vroegere tijden hebben ouders, kinderen en kleinkinderen in groter of
  kleiner familieverband een zorgplicht voor elkaar. Hoewel deze plicht van
  samenleving tot samenleving kan verschillen (in India bijvoorbeeld zijn de kinderen er vooral om te zorgen voor de ouders, in westerse landen zijn ouders er
  vooral om te zorgen voor hun kinderen), vormt zij toch een sterke band tussen
  generaties op gezins- en familieniveau. De verwantschapsrelatie gaat gepaard
  met verantwoordelijkheid voor opvoeding, financieel onderhoud en wederzijdse steun en zorg. Eerst zorgen ouderen voor jongeren, bij het ouder worden de
  rollen omgedraaid. Traditioneel gaan jongeren dan zorgen voor ouders of ouderen die afhankelijk worden. Soms wordt één generatie overgeslagen. Grootouders nemen dan opvoedingstaken over van hun kinderen of de jongste generatie gaat zorgen voor de oudste.
   Door de komst van de moderne verzorgingsstaat, met zijn veelheid aan collectieve zorg- en verzekeringsstelsels, is ook dit oude patroon van familiale solidariteit veranderd. Weliswaar bestaan er nog steeds op microniveau significante
  sociale relaties en hulp- en zorgsystemen, maar het in leven roepen van een collectief, en collectief gefinancierd, stelsel van verzorging kwam naast, en niet na,
  het familiesysteem. Het collectieve systeem had als primair doel een te grote
  afhankelijkheid van ouders van (de welstand van) hun kinderen te verminderen
  of zelfs geheel te doen beëindigen.
  333
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Het komt thans nog maar zelden voor dat kinderen hun afhankelijke ouders
  geheel financieel en sociaal ondersteunen en hen in hun eigen huis opnemen,
  zoals in vele niet-westerse culturen gebruikelijk is.
  334
  
  Het collectief systeem van verzorging heeft een aantal macrokenmerken.
  Allereerst gaat het niet meer om generaties in de zin van verwantschapsrelaties
  maar om een clustering van cohorten die via arbeid, premies en belastingen, in
  een bepaalde verhouding tot elkaar komen te staan. Alle werkenden en alle
  niet-werkenden, zonder of met kinderen, delen mee in de band der generaties
  (hier in de betekenis van grote clusters van cohorten).
   Ten tweede gaat het macrosysteem, al of niet bewust gewild, invloed uitoefenen
  op de microverhoudingen. Als de staat voor de oude moeder zorgt, valt dat deel
  weg van de zorg die haar kinderen kunnen leveren. Dit gaat verder dan alleen
  financiële ondersteuning. Met name bij de ouderenzorg ontstaat er een nieuwe
  wisselwerking tussen de zorg, verleend op het microniveau door verwanten, en
  de zorg op basis en op kosten van de gemeenschap, dus tussen informele en formele zorg. Het huidige stelsel van gezondheidszorg is zowel financieel als organisatorisch niet bestand tegen een vergrote vraag, die door de vergrijzing zal
  blijven toenemen. Het is verleidelijk om voor die vraag terug te vallen op de
  familiale steun en zorg, in de praktijk wordt deze steun ook wel gegeven (meestal door dochters of schoondochters), maar de mogelijke grenzen hierin moeten
  wel in ogenschouw genomen worden, mede in het licht van een beleid dat
  gericht is op een grotere arbeidsparticipatie van vrouwen.
  Informele hulp zal tekort schieten in omvang én professionaliteit. Dit zal consequenties moeten hebben voor de toekomstige financiering en organisatie van de
  zorg voor ouderen. Hier past ook een beroep op eigen verantwoordelijkheid van
  jongeren om vooruit te zien en meer dan in het huidige stelsel particulier te sparen voor de eigen zorg op latere en hoogbejaarde leeftijd.
   Het is naar de oordeel van de raad niet mogelijk om de toekomstige problemen
  in de macrosfeer van de gezondheidszorg op te vangen door een groter beroep te
  doen op de zorg en steun vanuit de microsfeer. De micro- en macrosfeer in de
  zorg zijn niet volledig substitueerbaar. Deze constatering heeft consequenties
  voor het beleid: een systeem van particuliere, professionele zorgarrangementen,
  vooral in de persoonlijke hulp en steun (‘care’), zal de tekorten van het publieke
  systeem moeten gaan aanvullen. De vraag naar gezondheidszorg zal groter worden, terwijl het arbeidsaanbod daarbij nog achterblijft. Er moeten derhalve ook
  maatregelen getroffen worden om het aanbod van arbeid in de gezondheidszorg
  te vergroten. Bijvoorbeeld door een groter beroep te doen op herintredende
  vrouwen, door het personeelsverloop in de zorg tegen te gaan en door het
  beroep van verzorgende aantrekkelijker te maken. De informele zorg heeft een
  groter draagvlak dan men vaak geneigd is te denken, maar toch zal met name de
  zorg voor de zeer oude bejaarden, zonder ondersteunende partner, problemen
  gaan opleveren. Verbetering van de voorwaarden, ook voor het verlenen van
  informele zorg, zal derhalve geboden zijn.
  naar een generatiebewust beleid
  
  12.2.4 gevolgen van ver anderingen in de levensloop
  De verhouding tussen generaties komt niet uitsluitend onder druk te staan door
  demografische verschuivingen in de bevolkingssamenstelling. Ook zonder sterke demografische wijzigingen zou er een probleem zijn ontstaan van de zorg
  voor de oude dag. De demografische veranderingen zijn namelijk gepaard gegaan met even belangrijke veranderingen in de levensloop van mensen.
   Men ging, algemeen gezien, langer naar school alvorens de arbeidsmarkt te
  betreden; men trad later in het huwelijk, men ging vaker scheiden, en men trad
  – vooral de laatste twintig jaar – eerder uit de arbeidsmarkt via regelingen als de
  VUT en WAO. Meer vrouwen gingen betaalde arbeid buitenshuis verrichten,
  zij het vaak in deeltijd.
  Al deze veranderingen in de levensloop hebben een directe invloed op de verhouding tussen generaties en zijn van belang voor de oplossing van de te verwachten problemen. Door de langere schooldeelname van jongeren (van 14 naar
  20 jaar) en de vroegere uittreding van ouderen (van 65 naar 55 jaar) is het draagvlak voor collectieve voorzieningen structureel verkleind. De draagvlakgeneratie
  daarentegen raakt zwaarder belast door de combinatie van betaalde arbeid, zorg
  voor kinderen en (vaak daarbij) zorg voor ouderen. Daarnaast is er een aparte
  derde levensfase ontstaan van vaak gezonde, welvarende ouderen (tussen 55-70
  jaar), die veel minder participeren in de formele arbeid- en zorgsystemen, maar
  wel nog capabel, gezond en onafhankelijk zijn. Zowel de uitgestelde verantwoordelijkheid van jongeren als de toenemende belasting in de actieve fase en
  de non-participatie van ouderen in de derde levensfase brengen hun eigen problemen mee in de verhoudingen tussen leeftijdsgroepen.
  De raad oordeelt dat deze veranderingen in de levensloop aanleiding geven voor
  een nieuw, hierop aansluitend, generatiebewust beleid. Zij wijzen in de eerste
  plaats in de richting van een beleid dat stimuleert om de fase van het initiële
  leren eerder te verkorten dan te verlengen, en daarbij ook de combinatie van
  werken en leren meer uitdrukkelijk bij de beschouwingen te betrekken.
   Hiermee worden grenzen gesteld aan de uitgestelde verantwoordelijkheid van
  jongeren en worden onderwijsinspanningen doelmatiger besteed, namelijk
  meer in een situatie van ‘een leven lang leren’. Volgens de gedachte van het een
  leven lang leren moet het bemachtigen van nieuwe kennis en vaardigheden in
  een snel veranderende samenleving gedurende het gehele (werkzame) leven
  plaats vinden. Dit betekent dat werkenden, niet slechts jongeren in de opleidingsfase, tijd moeten investeren in het volgen van opleidingen. Als niet elders
  compensatie wordt gezocht, levert dit weer een verdere versmalling van het
  draagvlak op; immers, tijd om te leren zal wel grotendeels aan het werk worden
  onttrokken. Ook dit wijst in de richting van het beperken van de voortdurende
  groei van de periode voor initieel leren, en in de richting van het leren combineren van werk en leren. Dat laatste moet men immers zijn gehele verdere leven
  doen. Verder moet het een leven lang leren bij voorkeur gericht zijn op een latere
  uittreding uit het arbeidsproces.
  335
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Uittreding omdat de arbeidskwalificaties verouderd zijn, moet worden voorkomen teneinde de voor houdbaarheid van de collectieve voorzieningen vereiste
  stijging van de arbeidsparticipatie van ouderen te realiseren.
  Op zichzelf is de toenemende arbeidsparticipatie van vrouwen eveneens een
  voorwaarde voor houdbaarheid van de collectieve voorzieningen. In veel gevallen leidt gezinsvorming evenwel nog tot uittreding of vermindering van de
  arbeidstijd van vrouwen, waardoor bovendien hun beroepskwalificaties dreigen
  te verouderen. In een samenleving waarin tweeverdienerschap in toenemende
  mate de norm wordt, worden huishoudens met kinderen die kiezen voor zelf
  zorgen, veelal geconfronteerd met een relatieve inkomensachterstand, en dat in
  een periode in de levensloop waarin de uitgaven juist hoog zijn. Via het opvoeden van kinderen leveren zij echter wel een bijdrage aan de nieuwe generaties.
   Vanuit een generatiebewust beleid kunnen derhalve ook overdrachten naar huishoudens met kinderen, naast voorzieningen voor de combinatie van arbeid en
  zorg, wenselijk zijn. Gezocht zou moeten worden naar een betere afstemming
  van inkomens-, onderwijs- en arbeidsmarktbeleid.
  Voor ouderen geldt dat pensionering vaak op een tijdstip komt dat zij nog relatief goed gezond zijn. Het ophouden met werken is vanuit dat gezichtspunt dus
  niet noodzakelijk. Bovendien zijn op die leeftijd juist ook de zorgtaken sterk
  verminderd. Een groot voordeel van het ophouden met werken is dat men activiteiten kan ondernemen waartoe men als werkende niet de gelegenheid krijgt.
  Een nadeel is echter dat werk een belangrijke rol speelt voor een bevredigende
  deelname aan het maatschappelijk leven. In een vergrijzende samenleving is het
  dubbel ongewenst dat ouderen zich uitgeschakeld voelen, en menen te oud te
  zijn om nog een bijdrage te kunnen leveren. Men zou echter ook de formele zorg
  voor de zeer ouden gedeeltelijk van oudere arbeidskrachten mogen verwachten.
  336
  
  Een benadering als deze zou kunnen uitmonden in beleid dat in algemene zin
  ingaat op mogelijkheden om leren, werken, vrije tijd en zorg te combineren.
   Beleidsmatig worden deze activiteiten in levensfasen geplaatst, waartussen nu
  nog hoge schotten staan. Dat geldt niet alleen voor de overgang tussen leren en
  werken, maar ook voor de pensionering. Ouderen willen wellicht met pensioen
  om de wereldreis te maken waarvoor zij – indien zij te lang wachten – niet meer
  gezond genoeg zijn. Maar, terug van de reis zijn zij in het huidige stelsel voorgoed gepensioneerd, hetgeen met een grotere flexibiliteit rondom pensionering
  niet nodig zou behoeven te zijn
  
  12.3
  
  consequenties van een gener atiebewust beleid
  
  12.3.1
  
  intr agener ationele en intergener ationele overdr achten
  Een zeer belangrijk aspect van collectieve overdrachten is de verwevenheid van
  intragenerationele en intergenerationele overdrachten. De primaire aandacht
  van het overheidsbeleid ligt bij de voorziening van publieke goederen en
  
  naar een generatiebewust beleid
  
  diensten en het daarmee verbonden verdelingsvraagstuk. Het gaat daarbij om
  een transversale verdeling binnen nu levende cohorten. Hoe langer de termijn
  die in ogenschouw wordt genomen, des te meer maken de nu levenden deel uit
  van één generatie en is er dus sprake van een intragenerationele verdeling.
  De term intergenerationele verdeling wordt dan gereserveerd voor de herverdeling tussen samenlevingen op (ver) uiteengelegen tijdstippen. Bij de transversale, intragenerationele verdeling kunnen de verschillende posities van cohorten
  met hun eigen geschiedenis wel een rol spelen.
   De invoering van de AOW bijvoorbeeld moet in eerste aanleg worden gezien in
  het licht van het streven de welvaart onder de burgers goed te verdelen. Het eerste oogmerk van deze beleidsingreep was meer gelijkheid te bewerkstelligen tussen de ouderen die vanuit een laag welvaartsniveau voor de wederopbouw na de
  oorlog hadden gezorgd en de jongeren die volop van de welvaartsverhoging na
  deze wederopbouw hadden geprofiteerd. Tegelijkertijd toont dit voorbeeld dat
  de intragenerationele verdelingsproblematiek van de overheid niet los staat van
  de intergenerationele overdrachten. Invoering van de AOW betekende dat de
  overheid hiermee voor een lange periode overdrachten vastlegde van de jongeren in de werkende fase naar de ouderen die deze werkende fase hadden afgesloten. Anderzijds heeft ook het overheidsbeleid gericht op het onderwijs, de technologie en het milieu tot overdrachten tussen generaties geleid.
  Een kernpunt van dit rapport is dat de politieke discussie en besluitvorming
  thans in hoofdzaak betrekking hebben op de verdeling en herverdeling van lasten binnen generaties (zogenoemde ‘koopkrachtplaatjes’) en vrijwel volledig
  voorbij gaan aan de neveneffecten die dit verdelingsbeleid voor de intergenerationele overdrachten oproept. Het pleidooi in dit rapport voor een generatiebewust beleid is bedoeld om de beleidsvoorbereiding en het politieke debat erop
  attent te maken dat de intragenerationele herverdeling ook van invloed is op de
  intergenerationele overdrachten.
  12.3.2
  
  drie beginselen van gener atiebewust beleid
  Teneinde te bevorderen dat bij de vormgeving van het beleid de gevolgen voor
  de verschillende generaties bij de afweging worden betrokken, is het nodig een
  aantal beginselen te formuleren. Zij hebben ten doel te voorkomen dat beslissingen worden genomen zonder die gevolgen in ogenschouw te nemen.
   Een generatiebewust beleid kent de volgende beginselen:
  a Er wordt een consequente langetermijninschatting gemaakt van de gevolgen
  van het beleid voor de verhouding tussen generaties. Hoe moet in het licht
  van de verhouding tussen generaties worden aangekeken tegen vergroting of
  verkleining van de staatsschuld? Hoe werken maatregelen om de participatie
  te bevorderen door in de toekomstige overdrachten? Welke gevolgen hebben
  de huidige beslissingen over gezondheidszorg voor de ouderen en jongeren in
  de toekomst? Op vele terreinen laten zich dergelijke vragen stellen.
  337
  
  gener at iebew ust beleid
  
  338
  
  b Alle generaties dragen een verantwoordelijkheid voor het op termijn oplossen
  van nieuwe vragen waarvoor de samenleving komt te staan. Dat geldt ook
  voor de veranderingen die optreden als gevolg van de demografische transitie
  (vergrijzing) of als gevolg van de veranderingen in de gezondheidszorg.
  Indien door de vergrijzing een grote financiële druk ontstaat op de oudedagsvoorzieningen, behoort die druk niet voor rekening van één enkele generatie
  te komen. Wanneer ouderen dus zouden wijzen op het feit dat zij gedurende
  lange jaren hebben betaald voor hun AOW en dus na hun vijfenzestigste jaar
  net zo willen worden behandeld als eerdere generaties, dan kan hier tegenin
  worden gebracht dat de omstandigheden door de vergrijzing zijn veranderd.
  Hetzelfde geldt voor de daadwerkelijke zorg die mede als gevolg van de toenemende medische mogelijkheden een steeds groter beslag op mensen gaat leggen. De gemeenschappelijke verantwoordelijkheid van alle generaties voor de
  oplossing van problemen op lange termijn behoort het uitgangspunt te zijn;
  niet de instelling dat elke generatie precies evenveel ontvangt als zij heeft bijgedragen. Uit de analyse van de raad blijkt immers dat een ‘generationele
  claimcultuur’ op een argumentatie over rechtvaardigheid berust die ten
  onrechte geen rekening houdt met de vele verzwegen of onberekenbare
  aspecten van de overdrachten tussen generaties.
   c Iedere generatie heeft behoefte aan een evenwichtige verdeling van activiteiten over de levensloop. De eeuwige cyclus van afwisselende generaties vraagt
  om een onderling inlevingsvermogen in de verschillende positie van de afwisselende generaties. Uit de analyse van de raad blijkt dat wat vaak als een intergenerationele overdracht wordt gezien, bij nader inzien een intertemporele
  overdracht is van een jongere leeftijdsperiode naar een latere. Het leeftijdsgroepenprobleem, de verdeling tussen jong en oud, is immer in elke samenleving aanwezig, ongeacht de omvang van de verschillende categorieën.
  Iedere generatie behoort de gelegenheid te hebben tot een evenwichtige verdeling van activiteiten, en ook van lasten en lusten, over de levensloop.
  (vgl. de prudential life span account uit hfdst. 2). Wanneer de levenslopen
  zich mede als gevolg van de maatschappelijke ontwikkelingen wijzigen, moet
  de mogelijkheid van een evenwichtige verdeling over de levensloop toch,
  waar dat kan, blijven bestaan. Bij het beleid dat consequenties heeft voor de
  verdeling van leren, werken, zorgen en vrije tijd over de levensloop, moet
  men zich hiervan bewust zijn. Ook moet worden voorkomen dat jongere
  generaties de dupe worden van voorzienbare kostenstijgingen ten behoeve
  van ouderen, waarmee niet tijdig rekening is gehouden. Dan kan immers het
  gevaar bestaan dat onder druk van de vergrijzing – ook electoraal – bezuinigd
  wordt op de uitgaven voor jongere generaties, met name ten behoeve van
  opvoeding en onderwijs. De raad waarschuwt tegen een dergelijke ontwikkeling. Net zoals jongeren het besef ontwikkelen dat zij ooit onvermijdelijk tot
  de ouderen zullen behoren – en op grond daarvan hun bijdragen aan een
  gezondheidszorgkostenverzekering leveren –, zo dienen ouderen zich te herinneren dat zij zelf ooit goede onderwijsvoorzieningen verwachtten.
  De samenhang in de samenleving – de sociale cohesie – blijkt voor een groot
  deel te berusten op de vanzelfsprekende afwisseling van de generaties.
   naar een generatiebewust beleid
  
  Dit cruciale inzicht hoeft niet verloren te gaan onder de sterke pressie van
  de verschuivingen in de bevolkingssamenstelling, mits daarop tijdig wordt
  geanticipeerd.
  12.3.3
  
  gener atiebewust beleid en het stelsel van collectieve
  voorzieningen
  De directe gevolgen van het uit het oog verliezen van de intergenerationele
  aspecten van de verdelingspolitiek worden het sterkst zichtbaar bij de vraag naar
  de houdbaarheid van het collectieve stelsel van oudedagsvoorzieningen en
  gezondheidszorg. Onder houdbaarheid van deze voorzieningen en zorg wordt in
  dit rapport de continueerbaarheid van het stelsel verstaan in een nu aanvaardbaar geachte vorm, bijvoorbeeld met de garantie van een bepaalde aan de welvaartsontwikkeling gekoppelde uitkering of een bepaalde kwaliteit van medische verzorging. Houdbaarheid betekent niet per se dat alle thans geldende
  regels en reglementen (bijv. de hoogte en duur van de te heffen premies, de
  hoogte van uitkeringen of de omvang van de verstrekkingen) ongewijzigd moeten blijven. Dergelijke specifieke elementen van het stelsel kunnen worden
  gewijzigd om het stelsel aan te passen aan gewijzigde voorkeuren en omstandigheden. Juist de mogelijkheid tot aanpassingen aan gewijzigde omstandigheden is
  een vorm van institutionele houdbaarheid.
  Een ander aspect van houdbaarheid is de bereidheid van de bevolking om het
  stelsel als geheel in stand te willen houden en de daarvoor benodigde financiële
  middelen op te brengen en maatregelen te nemen. Omdat deze bereidbaarheid
  bij alle generaties verondersteld wordt, behoren de lasten tot instandhouding zo
  billijk mogelijk verdeeld te worden.
  Drie pensioenpijlers
  Redenerend vanuit de prudential life span account is er geen reden de collectieve
  verantwoordelijkheid voor een aanvaardbare basale oudedagsvoorziening ter
  discussie te stellen. Het gemengde Nederlandse pensioenstelsel van omslag en
  kapitaaldekking sluit goed aan bij de aanbevelingen voor een driepijlersysteem
  van de Wereldbank.
   De eerste pijler is een collectieve publieke, op omslagbasis gefinancierde AOW
  die dient om een minimum te garanderen. Het omslagstelsel wordt hier gemotiveerd door het transversaal herverdelende karakter en de beoogde welvaartsvastheid: draagvlak en draaglast volgen een zelfde groeipatroon, afgezien van
  demografische ontwikkelingen. Het is de opgave voor een generatiebewust
  beleid te zorgen dat de collectief gefinancierde basisvoorziening ook bij demografische transities kan blijven voortbestaan.
  De tweede pijler bestaat uit collectieve private, via kapitaaldekking gefinancierde
  aanvullingen die dienen voor inkomenscontinuïteit. De kapitaaldekking benadrukt dat elk cohort in beginsel verantwoordelijk is voor zijn eigen oude dag
  voor zover het een bovenminimaal niveau betreft. De eis van houdbaarheid
  
  339
  
  gener at iebew ust beleid
  
  vraagt dat de kapitaaldekking zo serieus genomen wordt, dat deelnemers in pensioenregelingen meer dan tot nu toe gebruikelijk delen in de risico’s van over- en
  onderrendement. Dit betekent dat pensioenregelingen op het continuüm van
  defined benefit (uitkering centraal) naar defined contribution (premie centraal)
  opschuiven in de richting van defined contribution. Het gaat hierbij nadrukkelijk
  niet om een verlaging van het aspiratieniveau, maar om een evenwichtiger risicoverdeling. De collectiviteit beschermt individuen tegen kortzichtigheid en
  onverzekerbaarheid. Ook maakt de collectiviteit solidariteit tussen cohorten
  mogelijk. Deze solidariteit tussen cohorten biedt een duidelijke meerwaarde
  boven individuele pensioenvoorzieningen, doordat het neerwaarts risico van
  een tekort schietende kapitaalreserve sterk kan worden verminderd door overdrachten tussen cohorten. Deze overdrachten vinden plaats via premiebijstortingen in slechte tijden en via kapitaalbuffers. De thans bestaande, ongeplande
  kapitaalbuffers bieden een gunstige uitgangspositie om aan te sturen op het aanhouden van stelselmatig meer vermogen dan voor de opgebouwde aanspraken
  noodzakelijk is.
   340
  
  De aldus ontstane mengvorm van omslag en kapitaaldekking is op zichzelf een
  vorm van risicospreiding. Op zichzelf genomen zijn beide systemen stabiel en
  efficiënt, maar zij hebben elk hun eigen risico’s. Modellen van overlappende
  generaties laten zien dat wijzigingen in de mix tussen omslag en kapitaaldekking
  altijd een netto overdracht van welvaart tussen generaties vereist. De derde pijler ten slotte bestaat uit individuele besparingen om tegemoet te komen aan
  individuele wensen. Het is immers niet doelmatig individuen te dwingen tot
  collectieve pensioenbesparingen boven een door hen gewenst niveau. Het collectieve aspiratieniveau voor de pensioenvoorziening moet derhalve beperkt
  blijven tot datgene wat algemeen wenselijk wordt gevonden.
  Handhaving Stabiliteitspact
  Het Nederlandse pensioenstelsel met zijn relatief grote nadruk op besparingen
  onderscheidt zich positief van de ons omringende landen. Hierdoor zal de
  demografische druk van de vergrijzing beter dan elders kunnen worden opgevangen. De bijzondere Nederlandse positie maakt het extra belangrijk de eisen
  uit het Stabiliteitspact te handhaven, omdat voorkomen moet worden dat de
  gevolgen van stagnerende herstructeringen in andere Europese landen op
  Nederland worden afgewenteld. Het is daarom van belang dat er door Nederland
  op wordt aangedrongen de invloed van de demografische veranderingen op de
  begroting (of: de financiële positie) van de lidstaten zichtbaar te maken, zodat
  daarmee bij het beoordelen van de positie van de deelnemende landen rekening
  kan worden gehouden.
  Publiek-private mix in de zorgsector
  De prudential life span account leidt tot een soortgelijke redenering voor de
  publiek-private mix in de zorgsector. Hier geldt dat een collectieve verantwoordelijkheid kan worden onderkend voor een basisniveau van cure en care.
   De omvang van die basis wordt bepaald door wat op een bepaald moment als
  
  naar een generatiebewust beleid
  
  minimale voorziening aanvaardbaar wordt gevonden. Hiervoor kan worden aangesloten bij de lijnen die in het rapport Volksgezondheidszorg door de WRR zijn
  uitgezet. De aanspraken voor cure en care zullen aan bepaalde, door de politiek
  te bepalen, voorwaarden moeten worden verbonden. De aanspraken kunnen
  niet onbeperkt voor alle aangesloten verzekerden maximaal gegarandeerd blijven. Derhalve zullen in de toekomst, naar het oordeel van de raad, keuzen
  gemaakt moeten worden in de medische zorg en zal een groter beroep gedaan
  moeten worden op de eigen verantwoordelijkheid van zowel de jongere als de
  oudere bevolking, voor de verzekering van zorg (care). Boven het publiek gegarandeerde niveau kan de toenemende welvaart ertoe leiden dat op individueel of
  op collectief privaat niveau extra zorg gewenst wordt gevonden. Het is daarbij
  van belang dat de publieke basis en private aanvullingen in een maatwerkconcept zo goed mogelijk op elkaar aansluiten. Een systeem waarbij men op particuliere wijze bijtijds (d.w.z. op jonge leeftijd) verzekeringen afsluit voor de
  nodige zorg op latere leeftijd – hetgeen neerkomt op een privatisering van een
  deel van de zorg – zal moeten worden bevorderd.
   Voor waarden voor houdbaarheid van overheidsverplichtingen
  Generatiebewust beleid met betrekking tot de publieke voorzieningen houdt in
  dat gekeken moet worden naar de houdbaarheid van het totaal van overheidsverplichtingen, nu en in de toekomst. Hieronder vallen met name overheidsuitgaven die sterk worden beïnvloed door demografische veranderingen, zoals die
  aan AOW en zorg, maar ook overheidsverplichtingen in verband met de overheidsschuld en de hiermee gemoeide rentebetalingen. Uit de analyse van de raad
  is gebleken dat de houdbaarheid van de AOW en van het collectieve gezondheidszorgsysteem op een lange termijn niet in gevaar hoeft te komen, mits aan een
  drietal voorwaarden wordt voldaan:
  1 Ten eerste is het van belang dat het draagvlak voor de overheidsuitgaven
  wordt vergroot door een verder stijgende arbeidsparticipatie. De raad is ervan
  uitgegaan dat een participatiegraad overeenkomstig het European Co-ordination scenario van het Centraal Planbureau haalbaar moet zijn. Hiervoor is
  nodig dat het vervroegd uittreden wordt teruggedrongen en vervangen door
  een bewuster beleid van flexibele uittreding voor eigen rekening, waarbij ook
  eventueel na het vijfenzestigste jaar kan worden doorgewerkt. Verder is nodig
  dat belemmeringen voor de arbeidsparticipatie van vrouwen worden weggenomen.
  2 Ten tweede is het noodzakelijk de uitgavenstijging in de zorg anders dan als
  gevolg van demografische veranderingen te beheersen. Deze uitgavenstijging
  mag niet sneller gaan dan de stijging van de welvaart, zodat een demografisch
  stabiele bevolking een stabiel percentage van het BBP uitgeeft aan collectief
  gefinancierde zorg. Een toenemend aspiratieniveau en de druk van technische
  ontwikkelingen hebben ertoe geleid dat de collectieve zorguitgaven per hoofd
  over een lange periode genomen sneller stijgen dan het inkomen per hoofd.
  Een dergelijke stijging is strijdig met een voorkeur voor een min of meer constante verhouding tussen publieke en private bestedingen.
   341
  
  gener at iebew ust beleid
  
  342
  
  3 Ten derde maakt de demografische verandering het nodig te anticiperen op
  toekomstige uitgavenstijgingen. Dit kan het beste geschieden door in de
  komende twintig jaar de overheidsschuld (nagenoeg) af te lossen, waardoor
  de huidige rentebetalingen beschikbaar komen als financieringsbron voor de
  te verwachten uitgavenstijgingen. Hiermee wordt de voor de toekomst benodigde financiële ruimte geschapen. In de huidige omstandigheden is het systematisch terugbrengen van de schuldquote, waarvan de omvang blijft drukken op de financiële ruimte voor de volgende generaties, een van de principiële steunpunten van een generatiebewust beleid. De intergenerationele verdeling over de lange termijn pleegt op dit punt, naar de mening van de raad,
  onvoldoende gewicht te krijgen in verhouding tot de intragenerationele verdeling op korte termijn. Om de verlaging van de schuldquote te realiseren,
  moet de Rijksbegroting geruime tijd een overschot vertonen. In strikt technische zin is dit niet al te moeilijk, omdat hiervoor slechts een betrekkelijk
  geringe herschikking van overheidsuitgaven nodig is (circa 0,2 à 0,5% BBP).
  De dalende rente-uitgaven door de dalende schuldquote maken het gemakkelijk ondanks de vergrijzing het voor aflossing vereiste overschot te realiseren.
  In politieke zin kan het afbetalen van de schuldquote wel een opgave betekenen. Bedacht moet echter worden dat de noodzakelijke maatregelen ingrijpender zullen worden naarmate zij langer worden uitgesteld. Bovendien is
  het van groot belang dat de overheid op korte termijn zichtbaar maakt welke
  maatregelen zij voornemens is te nemen. Anders wordt het vertrouwen in de
  houdbaarheid van het stelsel ondergraven, hetgeen uiteindelijk het stelsel zelf
  kan ondermijnen.
   Het uitgangspunt van generatiebewust beleid dat alle generaties verantwoordelijkheid dragen, houdt als gezegd in dat ook ouderen kunnen worden aangesproken voor het in stand houden van publieke voorzieningen. Fiscalisering van de
  AOW-premie is daar een middel voor. Hierdoor wordt het mogelijk de belastingtarieven van ouderen en jongeren meer naar elkaar toe te trekken, waardoor per
  saldo ouderen die over voldoende andere inkomsten en vermogens beschikken,
  bijdragen aan de AOW van hun minder bemiddelde leeftijdgenoten.
  Het belang van de instandhouding van het stelsel staat hierbij voorop. Gezien de
  demografische verschuivingen – waar niemand ‘schuld’ aan heeft – acht de raad
  het billijk de oudere generaties een bijdrage te vragen.
  12.3.4 gener atiebewust beleid en toekomstige gener aties
  De beginselen van een generatiebewust beleid zijn ook van toepassing op de
  bescherming van de belangen van toekomstige generaties, zij het dat hierbij zich
  enkele specifieke problemen voordoen. De zorg voor toekomstige generaties
  vraagt bij uitstek om een langetermijnvisie, maar de belangen en voorkeuren van
  toekomstige generaties zijn niet kenbaar. Men kan zich proberen in te leven in de
  levenssituatie van toekomstige generaties, maar dit leidt, volgens de analyse van
  de raad, evenmin tot duidelijk aan te geven politieke besluiten.
  naar een generatiebewust beleid
  
  Op basis van de voorkeuren van de huidige generaties zal derhalve, net als bij de
  andere generatiebewuste beleidsopties, een combinatie van risicobereidheid én
  verantwoordelijkheid gevonden dienen te worden.
   Willen de huidige generaties de milieubelangen en de (onkenbare) milieuvoorkeuren van toekomstige generaties zoveel mogelijk respecteren, dan kunnen zij
  dit doen door te zoeken naar vormen van beleid, waardoor de risico’s niet te
  groot worden. Beslissingen met onomkeerbare gevolgen dienen met grote zorgvuldigheid en voorzichtigheid genomen te worden. Daarnaast kan een beleidsruimte gecreëerd worden door bepaalde vormen van zelfbinding (zoals Odysseus
  zich aan de mast liet binden om de lokroep van de Sirenen te kunnen weerstaan), opdat voor toekomstige generaties een ruimere keuzemogelijkheid overblijft. Een nadere uitwerking van al bestaande en nieuwe vormen van zelfbinding verdient in dit licht overweging.
  Investeringen in kennis en technologie zijn van groot belang voor de band tussen generaties (nu levende en toekomstige), omdat zij het economisch draagvlak
  vergroten en daarmee de ruimte voor financiële overdrachten. Welvaart is voor
  een groot deel te danken aan technologische vooruitgang. Een generatiebewust
  beleid houdt in dat men, ondanks de druk van de vergrijzing, blijft investeren in
  onderwijs voor de jonge generaties en algemener in menselijk kapitaal.
  Hoewel niemand weet of toekomstige generaties dankbaar zullen zijn voor nieuwe uitvindingen, door de huidige generaties voortgebracht, hoort het toch tot
  onze verantwoordelijkheid met vernieuwing door te gaan.
  In vroeger tijden plantte men bij de geboorte van een kind een boom, opdat de
  nieuwgeborenen vele decennia later de vruchten ervan zouden kunnen plukken.
  Naast deze oude traditie heeft de huidige samenleving ook nog andere mogelijkheden voor zichzelf geschapen om de band tussen de generaties opnieuw te
  bevestigen.
  343
  
  gener at iebew ust beleid
  
  noten
  1
  
  344
  
  Als complicatie geldt hierbij nog dat de veranderde omstandigheden veelal zelf
  mede een gevolg zijn van overdrachten tussen generaties (zie hfdst. 10).
  literatuur
  
  liter atuur
  Aaron, H. (1966) ‘The social insurance paradox’, Canadian Journal of Economics and
  Political Science, 32, 3: 371-374.
   Abromovitz, M. (1956) ‘Resource and Output Trends in the United States since 1870’,
  American Economic Review, Papers and Proceedings, 46: 5-23.
  Albers, R. en P. Groote (1996) ‘The Empirics of Growth’, De Economist, 144: 429-444.
  Ark, B. van en H. de Jong (1996) ‘Accounting for Economic Growth in the Netherlands
  since 1913’, Economic and Social History in the Netherlands, 7: 199-242.
  Auerbach, A.J., J. Gokhale en L.J. Kotlikoff (1987) ‘Generational accounts: a meaningful
  alternative to deficit accounting’, blz. 55-110 in L.H. Summers, Tax policy and
  the economy, Cambridge ma: nber.
  Auerbach, A.J., J. Gokhale en L.J. Kotlikoff (1994) ‘Generational accounts: a meaningful
  way to evaluate fiscal policy’, Journal of Economic Perspectives, 8, 1: 73-94.
  Baily, M.N. en H. Gersbach (1995) ‘Efficiency in Manufacturing and the Need for Global
  Competition’, Brookings Papers in Economic Activity – Microeconomics, 4: 307347.
  Banks, J., R. Disney en Z. Smith (1998) What can we learn about pension reform from
  Generational Accounts for the uk?, Londen: Institute for Fiscal Studies.
  Barry, B. (1989) Theories of Justice, Oxford.
  Bartelsman, E., G. van Leeuwen en H. Nieuwenhuijsen (1996b) ‘Advanced
  Manufacturing Technology and Firm Performance in the Netherlands’,
  Netherlands Official Statistics, 11: 40-51.
  Bartelsman, E., G. van Leeuwen, H. Nieuwenhuijsen en K. Zeelenberg (1996a) ‘R&D and
  Productivity growth: Evidence from Firm-Level Data for the Netherlands’,
  Netherlands Official Statistics, 11: 52-69.
  Bartelsman, E.J. en M. Doms (1999) ‘Understanding Productivity: Lessons from
  Longitudinal Micro Datasets’, Journal of Economic Literature, te verschijnen.
  Baumol, W.J. (1967) ‘Macro-economics of unbalanced growth: the anatomy of urban crisis’, The American Economic Review, 3: 415-426.
  Becker, H.A. (1992a) Generaties en hun kansen, Amsterdam: Meulenhoff.
  Becker, H.A. (ed.) (1992b) Dynamics of Cohort and Generations Research, Amsterdam:
  Thesis Publishers.
  Becker, H.A. (1997) De Toekomst van de Verloren Generatie, Amsterdam: Meulenhoff.
  