text: Recensies
  
  231
  
  NIEUWE GESCHIEDENIS
  
  M. Hörsch, Architektur unter Margarethe von Österreich, Regentin der Niederlande (15071530). Eine bau- und architekturgeschichtliche Studie tum Grabkloster St.-Nicolas-de-Tolentin in Brou bei Bourg-en-Bresse (Dissertatie Technische Universität Berlijn 1991, Verhandelingen van de Koninklijke academie voor wetenschappen, letteren en schone kunsten van
  België. Klasse der schone kunsten LVI, Iviii; Brussel: Paleis der academiën, 1994, 236 blz.,
  ISBN 90 6569 601 6).
  Deze publikatie maakt deel uit van een onderzoek naar de bouwactiviteiten van Margaretha van
  Oostenrijk. De breed opgezette en evenwichtig uitgewerkte studie analyseert het bouwproces
  en de betekenis van het klooster en de grafkerk die Margaretha van Oostenrijk liet bouwen. Dit
  project diende ter vervulling van een gelofte van Margaretha van Bourgondië, de moeder van
  haar vroeg overleden echtgenoot Philip van Savoye. De leiding over het belangrijkste onderdeel
  van het complex, de grafkerk, werd in 1512 opgedragen aan de Brusselse steenhouwer-architect
  Lodewijk van Boghem. Van de beide hoofdpersonen in het bouwproces, de opdrachtgever en
  haar bouwmeester werd een biografie gegeven.
   Aan dit kloostercomplex waren reeds zoveel historische studies gewijd dat nieuw archiefonderzoek niet zinvol leek. Bouwhistorisch en architectonisch onderzoek bleef tot nu toe
  achterwege, betrouwbare bouwkundige tekeningen ontbraken. Om deze leemte aan te vullen gaf
  de auteur een minutieuze beschrijving van het gebouw, in de beste tradities van de Duitse
  architectuurhistorie. Dit deel met zijn systematiek en precieze terminologie vormt een basis
  voor de vergelijking van de kerk te Brou met andere kerken. De schrijver komt tot de conclusie
  dat de eenvoudige gebouwen van het nieuwe augustijner klooster waaraan men in 1507 begon
  te bouwen geheel in de lokale bouwtradities waren opgetrokken. De graf- en kloosterkerk kreeg
  een zeer rijke vormgeving, die vergeleken wordt met de rijke kerkelijke architectuur van het
  hertogdom Brabant. De Brusselse bouwmeester die door steenleveranties aan vele bouwprojecten volledig met de bouwkunst van zijn tijd op de hoogte was, kon uit een rijk vormenarsenaal
  putten. Het verschil met de vele rijke kerken in de Brabantse steden lag daarin dat te Brou het
  ornament een andere functie had. Daar beschikte men over een eigen steenhouwerswerkplaats
  met capabele vaklieden, die gevarieerd ornament kon leveren met een overvloed aan rijke
  heraldische details. Dit maakte de kerk van Brou tot een hoogadellijke grafkerk, die de
  vergelijking met soortgenoten kon doorstaan.
   In het architectuurhistorisch onderzoek wordt thans steeds meer aandacht besteed aan de rol
  van de opdrachtgever, hetgeen samenhangt met het streven de kunstgeschiedenis nauwer aan de
  algemene geschiedenis te koppelen. Gezien het vele archiefmateriaal leek de kerk van Brou
  daartoe een kans te bieden. Margaretha hield zich vanuit Mechelen uitvoerig bezig met het ver
  weg gelegen project. Vooral echter met de financiële kant en het bouwtempo. De indeling van
  het gebouw, de plaats van de grafmonumenten en de aard van het ornament komen in de
  archiefstukken niet ter sprake, maar kunnen alleen door de opdrachtgever zijn bedacht. Van
  enige invloed van die kant op de architectonische vormgeving van het project blijkt echter niets,
  noch uit de archiefstukken, noch uit het bouwwerk.
  Hörsch ziet in de aanwijzing van Lodewijk van Boghem als bouwmeester voor Brou een
  persoonlijke keuze van Margaretha, die mede op architectonische gronden kan zijn gemaakt
  (131). Het werk van de bekende bouwmeesters zou zich hebben ontwikkeld tot een mechanische
  herhaling van dezelfde details. Zij waren uitgegroeid tot architecten die dichter bij de tekentafel
  
  232
  
  Recensies
  
  stonden dan bij het steenhouwersambacht waar uit zij waren voortgekomen. Dit als gevolg van
  de unieke constellatie dat het steenhouwwerk naar tekeningen en mallen aan de groeven werd
  gekapt en per schip naarde bouwplaatsen kon worden vervoerd. De bekende bouwmeesters van
  de Brabantse gotiek zouden door deze ontwikkeling minder geschikt zijn geworden voor het
  werk te Brou, waar men juist behoefte had aan een rijke ornamentiek. Zo deze argumentatie al
  heeft meegespeeld dan lijkt mij dat toch meer een praktische dan een architectonische kwestie.
   De bouwmeester van de kerk van Brou moest ter plekke een steenhouwersloods opzetten,
  steengroeven uitzoeken, vaklieden aantrekken en instrueren in een vormgeving die hen vreemd
  was. Gezien zijn grote natuursteenleveranties aan verscheiden stadskerken mocht men verwachten dat Van Boghem tegen dit aspect was opgewassen.
  Het bouwen van de kerk te Brou kan geen aantrekkelijke opdracht zijn geweest. Vele jaren
  alleen maar bezig zijn aan dit ene project, ver van het Brabantse land en van collega's. Bovendien
  was het werk gebonden aan de persoon van één enkele opdrachtgever, hetgeen risico's voor de
  continuïteit meebracht. Meesters met veel werk zullen deze opdracht hebben geweigerd. Dat
  Van Boghem het werk heeft kunnen voltooien was het gevolg van de steun en belangstelling van
  Margaretha. Dat ook hij zich heeft weten te ontwikkelen van steenhandelaar tot scheppend
  bouwmeester was echter het gevolg van het Brabantse architectuurklimaat, waar kort na 1500
  een wat zwoele Indian Summer heerste. En dat laatste was meer te danken aan de steden dan aan
  het hof.
  Ondanks deze bespiegelingen langs de zijlijn achten wij Hörsch' studie van buitengewoon
  belang en onmisbaar voor een juist begrip van deze voor de Nederlanden zo belangrijke
  architectuurperiode. Wij hopen dat het nog niet gepubliceerde deel van dit onderzoek snel in
  druk verschijnt.
  R. Meischke
  
  — J. J. Woltjer, Tussen vrijheidsstrijd en burgeroorlog. Over de Nederlandse Opstand 1555-1580
  (Amsterdam: Balans, 1994, 159 blz., ƒ35,-, ISBN 90 5018 261 5).
   Het was een uitstekend idee om een keuze uit de onder vakgenoten bekende en belangrijke
  artikelen van J. J. Woltjer over de Opstand nu onder de aandacht te brengen van een breder
  publiek. Eerder verschenen deze studies bij de vierde eeuwjaren van de belangrijkste gebeurtenissen uit de beginjaren van de Opstand: 'Opstand en onafhankelijkheid' ter gelegenheid van
  de herdenking van de eerste vrije Statenvergadering in Dordt; 'De vredemakers' was van zo'n
  belang dat het zowel bij de herdenking van de Pacificatie van Gent als bij die van de Unie van
  Utrecht een plaats vond in de historische literatuur. Ook de inaugurele rede van de auteur ' Kleine
  oorzaken, grote gevolgen' krijgt hier een reprise. Voor deze gelegenheid zijn de artikelen op
  elkaar afgestemd, herhalingen geschrapt en is het geheel toegankelijk gemaakt ook voor de
  geïnteresseerde niet-historicus. Het omslag suggereert een negentiende-eeuwse histoire de
  bataille, de oranje-wit-blauwe uitvoering een nationalistische toon, maarzij die Woltjers werk
  kennen laten zich niet misleiden.
  Sinds Woltjer zijn Friesland in hervormingstijd publiceerde, zijn de 'middengroepen' niet
  meer weg te denken uit de historiografie over de Opstand. Wat hebben we de felle confessionele
  polemieken rond de herdenkingsjaren van een eeuw geleden nu ver achter ons gelaten! De
  nuanceringen van Woltjer hebben voor een heilzame scherpstelling van ons geschiedbeeld
  gezorgd. Hij brengt onderscheid aan allereerst in de katholieke kerk van voor 1560 en wijst op.
  