text: SAX, BORDEWIJK EN VON BOHM-BAWERK$
  ,,DRITTER GRUND".
  In de Economist van Februari 1920 bespreekt Prof. Bordewijk
  o.a. op bl; 91 e.v. de kritiek die E. Sax in zijn ,,Kapitalzins"
  (w '14--17) richt tegen yon B6hnl Bawerks derden grond voor de
  grootere waarde, die aan tegenwoordige goederen moef w o r d e n
  toegekend boven toekomstige goederen van gelijke soort en van
  gelijk aantai. Onder Sax's argumenten is er ~ n , waarvan Prof.
  Bordewijk meent te moeten erkennen, dat het ,,een werkelijk
  f o r s c h e ( n ) aanval op een der pellets van B6hms renteleer" is en,
  hoewel de hoogleeraar zich niet gewonnen geeft, zoo verklaart hij
  toch zijne anti-critiek niet te geven als eene definitieve oplossing
  en acht hij volkomen opheldering gewenscht ,,ore tot een beslissend
  oordeel te komen over yon BShms derden agiogrond en d a a r m e d e
  over de helft van zijn rentetheorie".
  De controvers schijnt dus gewichtig genoeg om haar nog eens
  op te vatten, te meet w a a r Prof. Bordewijk in de, voile twee jaar
  later ( E c o n o m i s t J a n . / F e b r . 1922), verschenen voortzetting zijner
  critiek op Sax, zich wel met nadruk op zijn eerste artikel b e r o e p t
  (bt. 25, 114) doch deze gelegenheid niet aangrijpt om zijn b e t o o g
  aan te vullen of te herzien.
   Sax kant zich in w 15 tegen von B6hms conclusion uit o n d e r staande tabel, 1)
  
  ergibt ffir
  die Wirtschaftsperiodo
  
  Ein Arbeitsmonat aus dem ]ahre
  1909
  1910
  1911
  1912
  1909
  100
  1910
  200
  lO0
  1911
  280
  200
  100
  1912
  350
  280
  200
  100
  200
  1913
  400
  550
  280
  280 Produkteinheiton
  1914
  440
  400
  350
  350
  1915
  470
  440
  400
  400
  1916
  500
  470
  440
  
  ~) P. Th. 340. Citaten uit den vierden druk der ,,Positive Theorie".
   389
  en wel tegen deze stelling: ,,liar die Befriedigung der Bedi]rfnisse
  des Jahres 1914 stellt uns ein 1911er ArbeLtsmonat 350, ein 1910er
  Arbeitsmonat 400, ein 1.909er Arbeitsmonat 440 Produkteinheiten
  zur Verffigung". '-') Sax opponeert n.l.: 3) ,,Diese Auslegung ist
  ihrem Wortlaute nach irreffihrend. Im richtigen Sinne der D a r stellung zeigt die Arbeit ]e eines sp/iteren Jahres im Vergleiche mit
  der Arbeit fr[iherer Jahre b.z.w, der gegenw/irtigen Arbeit tilt#"
  dann.~) ein geringeres. Ergebnis, wenn eine neue ProduktionsPeriocle~ luit ihr beginnt. 4) 1st sie jedoch in einer yon friiher 4)
  datierenden Produktionsperiode eingeschlossen, ~) dann weist sie
  das n~mliche Produkt auf, wie die. Arbeit eben dieser Periode yon
  Anfang an. Hierf.iber kan.n kein Zweifel bestehen. ~) Wenn die
  Produktionsmitteleinheit yon 1909 an his 1914 in T~.tigkeit war,
  so liefert ein Arbeitsmonat des Jahres 1909 ganz richtig 440
  Produkteinheiten, ein Arbeitsmonat yon 1910 abet auch 440 nicht
  400, und ein Arbeitsmonat des Jahres 1911 ebenfalls 440 nicht
  350 Einheiten. Wenn man gem~.sz der in Rede stehenden Theorie
  den Weft der Arbeit nach der Menge ihrer Produkte bemisst, so
  sind folgerichtig die Arbeitseinheiten einer Wirtschaftsperiode
  unter sich wertgleich. Eine sp~.tere Arbeitseinheit wfirde, wenn erstmit ihr die Produktionsperiode beg~.nne geringere Ergiebigkeit fi]r
  einen bestimmten k[inftigen Zeitpunkt aufweisen. Durch Ausdehnung einer frfiher beginnenden Produktionsperiode auf sie
  gelangt sie zu gr6sserer Ergiebigkeit. Mag man mit R[icksicht
  hierauf sagen, die spfitere Arbeit danke der friiheren, (gegenw~rtigen) den h6heren Wert, abet sie besitzt ihn dann eben: beide
  haben gleichen Wert."
  Sax acht zijne stelling boven twijfel verheven en ook Bordewijk
  schrijft ~) ,,I-let is grif toe te geven, dat een arbeidsmaand in
  1911 beschikbaar den dubbelen dienst kan bewijzen, 6~n met
  grooter en ~ n met kleiner productaandeel en dat von B6hm zelf
  erkent, dat bij productievoortzetting elke arbeidsmaand, gedurende
  de periode aangewend, een gelijk aandeel voor haar rekening heeft,
  "-') P. Th. 341.
   :l) Kapitalzins 57.
  9~) Sax cursiveert.
  ~) Sax beroept zich hier in een hoot op von B~hm P. Th. 339 hOOt 2.
  De kracht van dit argument wordt hier opzettelijk door mij niet behandeld,
  maar later afzonderlijk ter sprake gebracht.
  ~;) Economist 1920 bl. 97.
  390
  dus b.v. een arbeidsmaand in 1911 evengoed als de eerste iu 1909
  bij een periode van 5 jaren (1914) een product van 440".
   Het wil mij voorkomen dat hier ~n Sax ~n Bordewijk een
  moment over het hoofd zien, dat van beslissend belang is. De
  opzet van yon B/31mlS tabel is n.I. dat men in elk tier vier vergeleken
  aanvangsjaren telkens de beschikking heeft over slechts fi{n
  arbeidsmaand, die niet door andere wordt gevolgd. De tekst der
  ,,Positive Theorie" schijnt nlij op dit ptmt volkomen ondubbelzinnig. ,,Denken wir uns z. B., wir verffigen im Jahre 1909 fiber
  eine bestimmte 7) Quantit~it von Produktivmitteln, z.B. fiber 30
  Arbeitstage oder einen 7) Arbeitsmonat . . . . ,, s) ,,Vergleichen wir
  damit was wir aus der gleichen 7) Produktivmittehllenge, einem 7)
  Arbeitsmonat, unter der Bedingung ffir uns erlangen k6nnen, dasz
  dieselbe 7) uns erst ein jahr sp~iter zur Verfiigung kommt." .~)
  Sax evenwet gaat er van uit, dat elkaar respectievelijk van
  1909, 1910, 1911 en 1912 continu arbeidsmaanden opvolgen. Ware
  dit werkelijk de onderstelling, dan zou inderdaad yon BShm niet
  het recht hebben gehad om de resultaten voor het jaar 1914
  voor te stellen als bereikt all~dn door de werkzaamheid van een
  arbeidsmaand uit 1909 resp. 1910 en 1911. Evennlin had hij dan
  mogen zeggen dat bet eenige verschil tusschen zijn vier kolommen
  is, dat dezelfde hoeveelheid productiemiddelen telkens een jaar
  later ter beschikking komt, d a t e r all~6n een tijdsverschil gemaakt
  is. Bij Sax tocll, de cijfers mogen dan gemiddelden voorstellen,
  werkt bovendien eeu steeds afnemend aantal arbeidsmaanden.
   Bezien we nu tie consequenties van Sax's proc6d6 nader, door
  yon BOhms tabel - - zooals ik die lees - - in den eenvoudigsten
  vorm te varieeren, dan krijgen we meteen licht over de toerekening
  binnen eenzelfde productie. Sax acht, zooals boven bleek, het agio
  der tegenwoordige goederen langs dezen weg niet te redden. ,,Eine
  Mehrwertigkeit der gegenw~rtigen Arbeit wS.re theoretisch nur zu
  gewimlen durch ausdrfickliche Zurechnung jenes tier sp~teren
  Arbeit mitgeteilten Mehrwertes an sie (die gegenw~,rtige Arbeit).
  In folgender Weise Wenn ftir 1914 der Arbeitsmonat des Jahres
  1909 die Produktmenge 440 ergibt, der ties Jahres 1910, eine
  Produktionsperiode erSffnend, 400, in Werkfortsetzung mit 1909
  je doch ebenfalls 440, so w~.re das Plus yon 40 demnach nicht dem
  7) Cursiveering van mij.
  s) p. Th. 339.
  I~) P. Th. 340.
  391
  Arbeitsmonat von 1910, sondern jenem aus dem Jahre 1909
  zuzurechnen, welch letzterer demnach mit einer Ergiebigkeit von
  440 -I- 40 (u.s.w.) zu figuzicren h~.tte. Eine solche Zurechnungsoperation findet sich jedoch bei BtShm nicht und zwar offenbar
  aus gutem Grunde, da ja auch die gegenw~.rtige Arbeit flare
  Mehrergiebigkeit in der I~.ngeren Produktionsperiode (die 440)
  nicht fiir sich allein erzielt, sondern der Werkfortsetzung durch die
  nachfolgende verdankt". 1o)
  Hiertegeu nu poogt Prof. Bordewijk den weg voor toerekening,
  o m t e ontkomen aan Sax's gelijkwaardigheid van ongelijktijdige
  arbeidsmaanden, open te houden door eene argumenlatie, die ik
  hieronder .zal besprekeu en die, zooals gezegd, den hoogleeraar
  zelf reeds niet bevredigt.
   Mijnerzijds zou ik tegen Sax al dadelijk twee~rlei willell opmerken. Zijne vergelijking is niet zuiver opgesteld, want hij
  vergelijkt gemiddelde prodnctiecijfers, die zelf eerie toerekening
  binnen het totaalproduct vereischen. En zijne uitspraak, dat de
  tegenwoordige arbeid hare grootere vruchtbaarheid niet uitsluitend
  aan de langere productieperiode dankt maar ook aan de samenwerking met latere arbeid, is in strijd met - - moest bij zljne
  opvatting van de tabel haast noodzakelijk in strijd komen met - tie praemisse van von B6hm, de stelling der grootere productiviteit
  der productieomwegen, die Sax beloofd heeft l l ) te eerbiedigen.
  Nu dan de variatie op yon B~$hms tabel, ter demonstreering van
  de werking van Werkfortsetzung. Stel, een arbeidsmaand van
  1909 wordt belegd in eene productie die haar product zal afleveren
  in 1911, onder voorwaarde dat in 1910 nog een tweede arbeidsmaand wordt aangewend. Dit proc6d6 moet uiteraard voordeeliger
  zijn dan dat men de arbeidsmaand van 1909 en die van 1910 ieder
  afzonderli.ik voor de behoefte van 1911 laat produceeren, anders
  wordt her niet toegepast. Minimumproducs dus ) 280 -I- 200
  480. Her zou echter in strijd met de praemisse der grootere vruchtbaarheid van langere productieomwegen zijn, indien deze 189
  jarige productie l'_,) meer opleverde dan twee arbeidsmaanden,
  beide van 1909, voor 1911 kunnen opleveren. Dns maximumproduct ( 2 X 280 ~--- 560. We mogen daarom als product b.v.
  aannemen 520.
  ao) Kapitalzil]s 57, 58.
  ~.1) Kapitalzins 52 onderaan.
  2._,) Verg. P. Th. I18.
   392
  Welk aandeel hebben nu daarin onderscheidenlijk de arbeids,
  maand van 1909 en die van 19t0 ? lk meen, dat Prof. Bordewijk
  op een dwaalspoor is, waar hij poogt te betoogen, d a t d e latere
  arbeidsmaand (bier 1910) afhankelijk is van de vroegere, wier
  wetk zij voortzet (hier 1909), terwijl olngekeerd de oudere
  arbeidsmaand zekerheid zou h e b b e n later eene opvolgster te
  vinden, lk geloof in de eerste plaats, dat in het ruilverkeer het ~6n
  zoo rain zeker is als het ander, maar kan daarvan afzien, omdat
  d e vraag naar die zekerheid hier op het gebied der subjectieve
  waarde niet te pas komt. Het resultaat, 520 eenheden product, is
  technisch afhankelijk van de samenwerking van beide arbeidsmaanden, van de eene niet minder dan van de andere, maar het
  economisch subject dat in 1909 hun samenwerking, d.i. het inslaan
  van juist dezen productieweg, overweegt, gaat er natuurlijk van
  uit dat de productie slagen zal en vraagt zich alleen af, o f in
  geval van welslagen het resultaat voordeelig voor hem is. En
  daartoe dient hij te weten, welk deel van her product economisch
  van de medewerking van elk der beide maanden afhankelijk is,
  d.w.z, aan elk van hen moet worden loegerekend, lk meen nu, dat
  hier dan geen andere beginselen toepassing kunnen vinden dan die
  yon B6hm, in zijn hoofdstuk over de ,,Wert Komplement~irer
  OiJter" ontwikkelt. ,,H~iufiger kommt es zweitens vor, dasz die
  einzelnen' Glieder der Gruppe auch auszerhalb ihrer gemeinsamen
  Verwendung einen wenn auch geringeren Nutzen zu stiften im
  Stand sind. In dieseln Fall schwankt der Wert des einzelnen
  Sttickes nicht mehr zwischen ,,nichts" und ,,alles", sondern nut
  noch zwischen der Or6sze des Orenznutzens, der es isoliert zu
  stiften im Stande ist, als Minimuln, und der Or6sze des gemeinsamen Orenznutzens abztiglich des isolierten Orenznutzens der
  fibrigen Olieder, als M a x i m u m . " l s ) Dus de waarde van de
  arbeidsmaand 1909 tusschen 280 en 520
  200 -~ 320; die tier
  arbeidsmaand 1910 tusschen 200 en 520 - - 2 8 0 240. Het is
  gemakkelijk in te zien dat, waar krachtens de onderstelling
  waarvan is uitgegaan, her gezamenlijk product altijd kleiner moet
  zijn dan 560, de waarde van de arbeidsmaand 1910 nimmer kan
  stijgen tot 280 d.w.z, altijd kleiner moet blijven dan die van de
  arbeidsmaand 1909.
   Sax' stelling van de gelijkwaardigheid der in r
  productie
  l"0 P. Th. 208.
  393
  
  achtereenvolgens gebruikte arbeidsmaanden is dus onjuist geoleken. Trouwens, zijne bewering dat yon B/Shins theorie ,,den
  Wert der Arbeit nach der Nlenge ihrer Produkte bemissf' schijnt
  mij evenzeer onjuist. In yon B~3hms tabellen, waarnaede hij ook de
  hoogere waarde, naast de grootere technische productiviteit, van
  de arbeidsmaand 1909 aantoont, vallen grootste product en
  hoogste waarde ~aiet samen en wel verre dat Sax hierdoor tot beter
  inzicht komt, maakt hij er von B6hm een verwijt van. 14) Von
  B6hm echter heeft ten aanzien van zijn eerste, hier behandelde,
  tabel nooit m66r beweerd dan dat voor hetzelfde subject, voor
  een bepaalcl jaar, een grooter product altijd meer waard moest
  zijn dan een kleiner product in datzelfde jaar. 15)
  lqet schijnt mij toe, dat cleze uitwerking der toerekeningsgedachte
  stellig niet aan Prof. Bordewijk en misschien zelfs niet aan Sax
  had kunnen ontgaan, indien zij de cijfers van von BOhms tabel
  niet hadden gelezen als gemiddelclen. Daardoor tochwerct het
  kardinale punt verduisterd, dat ,,Werkfortsetzung" binnen eerie
  productie, in 1909 aanvangend en op 191.4 gericht, medebrengt
  eerie geleidelijke verkorting tier ,,durchschnittliche Wartezeit",
  zoodatverdubbeling van den ,,Arbeitsaufwand" op deze wijze
  nooit eene verdubbeling van her product bewerkt en her gemiddelde
  prodtlct dus geleiclelijk dalen m o e t.
   Tegenover dit alles vallen twee dingen toe te geven. In de eerste
  plaats dat yon B6hms tabel zonder innerlijlke tegenspraak gelezen
  /,-an worden zooals Sax en Bordewijk het doen. hnmers, ook bij
  continue aanwending van arbeid blijft toch steeds de productieweg
  van kolom 1 (1909) langer dan die van kolom 2 (1910) enz. en
  kan men dus de aangenomen cijferverhoudingen blijven aanhouden. In de tweede plaats schijnt B/Shins hoot 2 op bladzijde 339
  der ,,Positive Theorie" Sax in bet gelijk te stellen. Deze laat dan
  ook niet na zich daarop te beroepenl") en ook Bordewijks
  uitspraak, dat VOla BOhm zelf de gelijkheict van het, aan elke
  opvolgende arbeiclsmaand toe te rekenen, aandeel in her totaalproduct erkent, schijnt mij op deze plaats te berusten. De hoot
  luidt : ,,Natiirlich erfordert im Falle I~ingerer Produktionsumwege
  die zuerst aufgewendete Arbeit eine Werkfortsetzung durch sp~iter
  zugesetzte Arbeit. Nit den im Texte genannten Ziffern ist jedesmal
  a.~) Kapitalzins 61; Econ. 1920,' 101.
  1~) p. Th. 342.
  ~") Kapitalzins 57 Hoot; verg. mijn hoot 5.
  394
  derjenige Produktanteil gemeint, der vom Oesamtprodukt auf die
  Produktiwnitteleinheit, als welche wir den Arbeitsmonat annehmen,
  entf~illt. Wenn z.B. im Falle eines einj~hrigen Produktionsumweges dem erst aufgewendeten Arbeitslnonate noch 11 weitere
  Arbeitsmonate nachfolgen, so meint rinser schematisches Beispiel,
  dasz in allen zwOlf Arbeit~monaten zusammen genommen ein
  Gesamtprodukt von 2400 Einheiten erzielt wird, und somit auf
  je einen Monat ein Produkt ,)on 200 Einheiten entfNIt".
   Dit is overduidelijk en deze uitlating van von BOhm schijnt mij
  dan ook, in alle bescheidenheid, weinig gelukkig. Ik kan er drie
  punten tegenover zetten. Een. Dat de noot over ,,Werkfortset'zung"
  spreekt binnen den termijn van een jaar, en dus, waar het jaar
  hier als Wirtschaftsperiode is aangenomen, de eigenlijke moeilijkheld omgaat. Twee. Dat de tekst, zooals ik boven betoogde, op
  zichzelf en afgezien van de hoot, duidelijk is. Drie. Dat von BOhm
  in zijn Vlen Exkurs duidelijk heeft doen blijken dat hij technisch
  gelijke, in tijd elkaar opvolgende, Teilprodukte eener productie
  in waarde niet gelijk acht. Om her met zijn eigen woorden te
  zeggen: Wie gegenw~irtige Ofiter fiberhaupt, so ist auch gegenw~.rtige Arbeit mehr weft, als kfinftige, und wenn die Machine
  z.B. im Quinquennium 1909 bis einschlieszlich 1913 hergestellt
  wird, so ist die 1909er Arbeitsschicht wertvoller als die 1910er,
  und diese wieder wertvoller als die 1911er usf. Damit steht es
  nun im Zusammenhang, dasz bei der wirtschaftlichen Zurechnung
  der einzelnen Schichten auch eine verschieden grosze (,)uote des
  Produkts zugerechnet wird, den Ir[iheren Schichten, voran der
  ersten, mehr als ein Ffinftel, den sp~tere weniger als ein
  Ffinftel". ~7) Men moet Sax toegeven dat hem dit niet is ontgaan ~s) en dat hij hiervan in zijn w 74 rekenschap aflegt door
  - - van zijn standpunt t e r e c h t ' ~ op te merken dat yon BShm in
  zijn Exkurs in strijd komt met zichzelf en bet agio veronderstelt,
  welks optreden in dit geval hog bewezen moest worden.
  NIoge dan in het voorafgaande, zoo al yon BShm standpunt
  niet geheel is opgehelderd, dit bewijs geleverd zijn en daarmede
  de zfifik zijn recht gezet.
  LOGEMANN.
  18 Maart 1922.
  17) p. Th. Exkurse VI 124.
  is) Kapitalzins 58 noot.
  