text: Die enge Verknüpfung der bildlichen und literarischen Überlieferung des Milchmädchens zeigt ein Gedicht, das mit einer passenden Illustration in einer Sammlung erotischer Gedichte aus dem Jahre 1624 überliefert ist. Das Bild zeigt einen ordentlich gekleideten Jüngling, der auf einen Stock gestützt eine Melkerin betrachtet. Die Magd
  kniet neben einer Kuh und umfasst mit ihren Händen gerade den Euter, um Milch in
  einen Eimer vor sich auf dem Boden zu füllen, wobei sie zu dem Jüngling aufblickt.
  In dem dazugehörigen Gedicht berichtet das männliche ‚Ich‘ von einem Ausflug aufs
  Land, bei dem es einem melkenden Bauernmädchen begegnet:28
  […] Een senuachtich ding heeft sy met vreucht gevat
  Gestreecken op en neer soo langen tijt / tot dat
  
  Ein nervös zuckendes Ding hat
  sie mit Freuden umfasst,
  so lange auf und nieder gestrichen, bis dass
  
  24 Liedke Vermeer, 372.
  25 Vgl. Lorenz-Schmidt, Sabine: Vom Wert und Wandel weiblicher Arbeit. Geschlechtsspezifische
  Arbeitsteilung in der Landwirtschaft in Bildern des Spätmittelalters und in der frühen Neuzeit,
  Stuttgart 1998, 151.
  26 Vgl. Raupp, Hans-Joachim: Bauernsatiren. Entstehung und Entwicklung des bäuerlichen Genres
  in der deutschen und niederländischen Kunst ca. 1470–1570, Niederzier 1986, 203.
  27 Ebd.
  28 Alle deutschen Übersetzungen in diesem Beitrag stammen von den Autorinnen. Wir danken Giel
  van Gemert für seine hilfreichen Hinweise.
  Warum Frau Antje nicht sexy ist
  
  Sy daer ded’ met een greep een seer soet Sap uutlopen:
  Dit heeft sy in een hol tusschen haer been gedaen …29
  
  sie mit einem Griff einen sehr süßen Saft auslaufen ließ.
  Den hat sie in ein Loch zwischen
  ihren Beinen gefüllt …
  
  Die Beschreibung des Euters als nervös zuckendes Ding, das die Melkerin mit Freuden
  umfasst und über lange Zeit auf und nieder streichelt, bis süßer Saft in das Gefäß zwischen ihren Beinen läuft, drängt eine metaphorische Deutung nahezu auf.
   Die Erotik der Milchmädchen und die Erotisierung des Melkens finden sich in vielen weiteren volksläufigen Gedichten und Liedern, so dass davon auszugehen ist, dass
  die Metaphorik weithin bekannt war, wie auch das folgende Spottgedicht aus einem Almanach von 1789 zeigt:
  De dubbele melking
  ’t Jong’ wijf van oude Willem-maat,
  zo dikwijls als zij melken gaat
  en trekt de koeien bij de speen,
  zegt staag met zuchten en geween:
  ’Dit melken gaat zijn oude gang,
  ik melk schier al mijn leven lang
  en trek al wat ik trekken kan,
  daags aan de koe, ’s nachts aan de man.
  Maar dit is ’t hartzeer dat ik lij’:
  De koe die geeft meer voer als hij.30
  
  Zwei Arten des Melkens
  Das junge Weib vom alten Kumpel Wilhelm
  sagt so oft es melken geht
  und den Kühen an den Zitzen zieht,
  mit ständigem Seufzen und Weinen:
  „Das Melken geht seinen üblichen Gang,
  ich melke schon mein Leben lang
  und ziehe, was ich ziehen kann,
  tags an den Kühen, nachts am Mann.
  Aber das ist der Herzschmerz, den ich leide:
  Die Kuh, die gibt mehr Nahrung als er.
  Die sexuelle Melkmetaphorik wird hier mit dem Malmariée-Motiv verknüpft. Es
  schmerzt das Milchmädchen, dass das ‚Melken‘ des alten Mannes trotz täglicher Versuche von wenig Erfolg gekrönt ist.
  Als bäuerliche Magd ist das Milchmädchen geradezu prädestiniert als Objekt der
  Verführung, wie beispielhaft die Pastourelle Een Amoureus Lied, van ’t Melk-Meisjen
  aus der Sammlung De Nieuwe Oost-Indische rooseboom31 zeigt. Der derb-erotische
  Text zeigt, wie vielfältig die sexuelle Melk-Metaphorik Verwendung findet und wird
  deshalb vollständig vorgestellt:
  1.
  DAer ging een meisje aen de kant,
  Van de klare Vlisselingen,
  Sou gaen Melken op ’t Land:
  Daer haer Meesters koetjes gingen,
  Hoord eens hoe het haer verging,
  Met soo’n fraey fris Jongeling.
   Es ging ein Mädchen am Ufer
  des klaren Vlisselingen,
  sie wollte aufs Land zum Melken:
  wo die Kühe ihres Herrn standen.
  Hört mal, wie es ihr erging,
  mit einem schönen kecken Jüngling.
  29 Incogniti scriptoris nova poemata, Leiden 1624 (kb, 28 e 34:1). ((http://www.dbnl.nl, aufge­rufen
  am 12.09.2017).
  30 Houben, Annemieke: Vieze liedjes uit de 17e en 18e eeuw, Nijmegen, 2014, 180.
  31 Putte (Erven), Hendrik van der: De Nieuwe Oost-Indische rooseboom, Amsterdam 81784,
  34–38 (http://www.dbnl.nl, zuletzt aufge­rufen am 12.09.2017).
  89
  
  90
  
  Gaby Herchert und Tina Konrad
  
  2.
  Deesen Jonkman kwam aldaer,
  Daer sy in de wey ging treeden,
  Goeden morgen boot hy haer:
  Sy hem van gelyke deede,
  Meisje sy hy soete dier,
  Wat maekt gy soo vroeg alhier.
  Dieser Jüngling kam eben dorthin,
  als sie die Weide betreten wollte.
  Einen guten Morgen wünschte er ihr,
  sie tat ihm das gleiche,
  „Mädchen“, sagte er, „liebes Ding,
  was machst du so früh hier?“
  
  3.
  Doen antwoorde hem de maegt,
  Ik ga de melk Fonteyn aftappen
  ’t Heeft de Jonkman wel behaegt;
  Datse kon soo aerdig klappen,
  Dus zo deed hy haar geley;
  By haar Koetjes in de wei.
  Da antwortete ihm die Magd:
  „Ich will den Milchbrunnen anzapfen.“
  Es gefiel dem Jüngling durchaus;
  dass sie so nett daherplauderte,
  daher begleitete er sie;
  zu den Kühen auf der Weide.
  4.
  Hy verleende haer een praat,
  Daar zy haar Koetjes sat en melkte,
  Jonge dogter waar het kwaed,
  Datje u Jeugt alsoo versterkten,
  Sonder myn of myns gevoel,
  Maar zu hielt ’er eeven koel.
  Er verwickelte sie in ein Gespräch,
  als sie da saß und ihre Kühe melkte.
  „Mädchen, wäre es nicht schade,
  wenn du deine Jugend verstreichen ließest,
  ohne mich und mein Empfinden?“
  Aber sie blieb gleichermaßen unerschütterlich.
  5.
   Dog hy liet ’t daar niet by,
  Maer hy kwam nog verder tragten,
  Meisje seid’ hy zegt het my,
  Wat hebt gy al voor gedagten:
  Alsje de Uyer van de Koe,
  Nypt met u ving’ren toe?
  
  Doch er beließ es nicht dabei,
  sondern versuchte es noch weiter,
  „Mädchen“, sagte er, „sag mir,
  was denkst du dir alles dabei,
  wenn du den Euter der Kuh
  mit deinen Fingern zudrückst?“
  
  6.
  ’t Meisje dat eenvoudig was,
  Gaf hem tot weder spraeken,
  Ik soek vrugten van het Gras:
  Daar men Boter af kan maaken,
  Koetjes denk ik geef ik veel,
  Dat myn Vrouw maakt geen krakeel
  
  Das Mädchen, das schlichten Gemüts war,
  antwortete ihm:
  „Ich suche die Früchte des Grases,
  aus denen man Butter machen kann.
  Den Kühen, denke ich, mache ich eine Freude,
  damit meine Herrin nicht keift.“
  
  7.
  Doen sprak daar den Jonge kwant,
  Dat zyn niet al u gepeinzen
  Want gy zyt van vlees en Bloed,
  Waarom wilt gy voor mij veinzen,
  Denkje niet op d’ Uyer van,
  Meenig, fris, jong, jeugdig Man.
  Dann sprach der junge Bengel:
  „Das sind nicht all deine Gedanken,
  denn du bist aus Fleisch und Blut,
  warum willst du dich vor mir verstellen?
  Denkst du nicht an den Euter von
  So manchem kecken, feschen Jüngling?“
  
  Warum Frau Antje nicht sexy ist
  
  8.
  Doen sprak daar het Meisje slegt,
  Segt mij u meening van de uijer,
  Segt u meening eens te regt,
  Het een Manmens ook een uyer:
  Daer men room of melk uittrekt,
  Maar men denkt gy met my gekt.
   Darauf sprach das schlichte Mädchen:
  „Sag mir mal, was es mit dem Euter auf sich hat,
  sag mir das mal klipp und klar,
  hat ein Mannsbild auch einen Euter,
  aus dem man Sahne oder Milch herauszieht?
  Aber man könnte denken, du nimmst mich auf den Arm.“
  
  9.
  Doen sprak daer het meisje dit,
  Wonder wou ik wel eens speuren:
  Wel schoon kind hier nederzit,
  Zeiden ’t zal u wel gebeuren:
  En hy zmeetze met een zoen,
  Agter over in ’t groen.
  Darauf sprach das Mädchen wie folgt:
  „Sowas hätte ich gern mal gesehen.“
  „Na, schönes Kind, setz dich mal hin“,
  sagte er, „und es wird dir wohlgetan“:
  Und er warf sie mit einem Kuss
  rückwärts ins Gras.
  10.
  Hy haalden den uyer voor den dag, Er holte den Euter zum Vorschein,
  En hy lietze het meisje kyken,
  und zeigte ihn dem Mädchen,
  Zy sprak doen zonder geklag,
  sie sprach daraufhin ohne Klagen:
  Mag ik de hand daar wel aan stryken „Darf ich mit der Hand darüber streichen?“
  Ja sprak doe de jonge kwant,
  „Ja“, sprach da der junge Bengel,
  En hy gafze haar in de hand.
  und er gab ihn ihr in die Hand.
  11.
  Doen zy den uyer na haar zin,
  Had beknuffelt en bestreeken,
  Wel sprak doen het kind van min
  Ik heb hem lang genoeg bekeeken,
  Toon my nu eens met ’er daad,
  Hoe ’et room en melk uitgaat.
  Als sie den Euter hinreichend
  gehätschelt und gestreichelt hatte,
  sprach das liebliche Kind:
  „Ich habe ihn lange genug betrachtet,
  zeig mir jetzt mal handfest,
  wie da Sahne und Milch herauskommt.“
  
  12.
   Gaet ’er leggen in het groen,
  Uit ’t gezigt van de een of ander:
  Den Emmer hebje niet van doen:
  Want ik zie hier wel een ander,
  En al is ze wat bejaart32;
  De melk is daar te beter bewaart.
  „Leg dich mal ins Gras,
  ohne dass uns jemand sieht:
  Den Eimer brauchst du nicht,
  denn ich sehe hier einen anderen,
  und er ist auch schon in die Jahre gekommen;
  die Milch ist dort umso besser aufgehoben.“
  
  13.
  Zy ging leggen en ontfing
  Sie legte sich hin und empfing
  Eerst met smart en daar na met lusten, zuerst mit Schmerz und dann mit Lust
  Den uyer van den jongeling,
  den Euter des Jünglings,
  Die zy altemet eens kusten,
  den sie zwischendurch immer wieder küsste.
  Den uyer ging dan heen en weer:
  Der Euter ging dann hin und her
  En den Emmer op en neer.
  und der Eimer auf und ab.
  32 In einer verkürzten Variante des Gedichtes aus dem Jahre 1795 steht interessanterweise an dieser Stelle nicht bejaart sondern behaerd (=behaart), was die Doppeldeutigkeit noch deutlicher
  macht.
  91
  
  92
  
  Gaby Herchert und Tina Konrad
  
  14.
  ’t Melken kwam in ’t eind soo veer,
  Dat den Emmer is overgeloopen,
  Wel sprak daer het meisje teer,
  Hoe kom ik soo nat bedroopen:
  Meisje zeid hy met een lag,
  Die niet in den Emmer en mag.
  Das Melken führte am Ende dahin,
  dass der Eimer überlief.
  „Nun“, sprach da das zarte Mädchen:
  „Wie kommt es, dass ich so triefend nass geworden bin?“
  „Mädchen“, sagte er lachend,
  „das soll alles nicht in den Eimer.“
  
  15.
   Hy haelden den uyer weer tot hem,
  ’t Melken meenden hy staeken:
  Wel seid sy ’t het nu eerst klem
  Souje soo een slipper maken,
  Fraey fris als een Jeugdig Man,
  ’t Sa je moet ’er nog eens an.
  Er holte den Euter wieder zu sich,
  weil er mit dem Melken aufhören wollte.
  „Komm“, sagte sie, „jetzt habe ich erst recht Lust darauf.
  Willst du dich der Pflicht entziehen,
  wenn du so recht keck bist wie ein junger Mann,
  da musst du noch einmal ran.“
  
  16.
  Hy en dorst ’er deese bee,
  Er wagte es um seiner Ehre willen nicht,
  Om syn eere wil niet weigeren,
  ihr diese Bitte abzuschlagen,
  Dus hy hem vast maekten ree,
  und machte sich deshalb schleunigst bereit,
  En hy kwam daer weer op steygeren, und er bäumte sich derart wieder auf,
  Dat hem ’t zweet brak uyt soo sterk: dass ihm der Schweiß über die Maßen ausbrach,
  In het eind van ’t soete werk.
  am Schluss der süßen Tätigkeit.
  17.
  Hy nam het meisjen by de hand,
  En hy steldese op haer Bienen:
  Nu sei sy heb ik het verstand,
  Van dees Jonkman melk te spiene:
  Ik bidje als ik uyt melke ga,
  Volgt my dan dog altyd na.
  Er nahm das Mädchen bei der Hand,
  und stellte sie auf die Beine.
  „Jetzt“, sagte sie, „habe ich gelernt,
  von diesem Jüngling Milch zu zapfen:
  Ich bitte dich, wenn ich zum Melken gehe,
  Dann komm doch immer hinterher.“
  
  18.
  Wel seyd hy en is met een kus,
  Van dees melk-meyd gescheiden,
  Gy raet ook niet wie dat ’t is,
  Ik sal de naem ook niet verbreiden,
  Want aan ’t melken u niet leid,
  Van dees Jonkman en meid.
  „Gut“, sprach er und ist mit einem Kuss,
  von dieser Milchmagd geschieden.
   Ihr ratet auch nicht, wer es ist,
  ich werde den Namen auch nicht verbreiten,
  denn es geht euch das Melken
  dieses Jünglings und dieser Magd gar nichts an.
   Das Lied beginnt mit einem typischen Pastourelleneingang, der sich über die ersten
  drei Strophen erstreckt. Ein Milchmädchen wird von einem kecken Jüngling angesprochen und begleitet, als es zur Weide geht, um die Kühe zu melken. Das Mädchen erweist sich als ausgesprochen naiv, denn es vermag die erotischen Anspielungen des
  jungen Mannes nicht zu verstehen und deutet seine Bemerkungen über das Melken auf
  einer realen Ebene (Str. 4–6). Er mutmaßt, sie verstelle sich (Str. 7, 4), und sieht sich
  gezwungen, deutlicher zu werden. Erst als er fragt, ob sie nicht auch manchmal an den
  Euter eines Mannes denke, wird sie neugierig, vermutet jedoch, er wolle sie auf den
  Arm nehmen. Dass die gattungsadäquate Verführung gelingt, wird klar, als sie in der
  neunten Strophe darum bittet, einen solchen Euter sehen zu dürfen, und der Jüngling
  
  Warum Frau Antje nicht sexy ist
  
  sie mit einem Kuss ins Gras wirft. Die Komik des Liedes liegt in der grenzenlosen Ahnungslosigkeit des Mädchens, das im Gegensatz zum Rezipienten nicht nur die Phallusmetapher nicht erkennt, sondern offenkundig die Absichten des Jünglings nicht einmal ahnt. Selbst als es seinen Penis in Händen hält, fragt es noch, wie Milch und Sahne
  daraus zu gewinnen seien (Str. 11). In den folgenden Strophen werden die Utensilien und Vorgänge des Melkens als kontextbezogene erotische Metaphern benutzt. ‚Eimer‘ bezeichnet die Vagina, die als „schon in die Jahre gekommen“ beschrieben wird
  und damit auf die Geschlechtsreife des Mädchens weist (Str. 12, 3–6). Nach dem ,Melken‘ fließt zwar der Eimer über, wie in den ersten beiden Zeilen der 14. Strophe gesagt
  wird, aber dennoch deutet das Ende der Strophe auf einen coitus interruptus hin, denn
  das Mädchen ist triefend nass geworden, weil das als Milch verbildlichte Sperma nicht
  in den Eimer gelangen sollte. Im Verlauf der Strophen 10–14 weicht die Naivität des
  Milchmädchens zunehmend ihrer Freude an dieser Art des Melkens, so dass die Pastourellenhandlung gattungstypisch endet. In den nun folgenden Strophen werden weitere Topoi aufgeführt, die typisch für erotische Lieder sind. Das Milchmädchen zeigt sich
  als unersättlich und protestiert, als der Jüngling seinen Euter wegstecken will. Es fordert ihn zu einem weiteren Mal auf und, um einen Ehrverlust zu vermeiden, nimmt er
  seine Kräfte zusammen, obwohl es ihm schwerfällt. Beim Abschied fordert das Mädchen ihn auf, nun jedes Mal mit zum Melken zu kommen, da es gelernt habe, seine
  Milch zu zapfen. Das Lied endet mit einem Verschwiegenheitstopos.  Kommen wir zurück zu Frau Antje! Mit Flügelhaube, Schürze, hoch geschlossen
  und mit einem Käse unter dem Arm oder im Gespräch mit glücklichen Kühen pflegt
  sie in Deutschland seit Jahrzehnten das Image des anständigen und freundlichen Milchmädchens aus Holland. Als gute Hausfrau verrät sie Kochrezepte, als gern gesehener
  Gast auf Messen und Stadtfesten serviert sie lächelnd Käsehäppchen und erfüllt so, fern
  jeder Erotik, das deutsche Milchmädchenklischee. Nur so ist zu erklären, dass 1984
  Nacktfotos der Frau-Antje-Darstellerin Ellen Soeters im Playboy zu einem Skandal
  führten. In der niederländischen Tradition wäre eine solche Präsentation nur folgerichtig gewesen.
  93
  
  Johan Oosterman
  
  Tussen Parijs en Keulen
  Marie d’Harcourt, Hertogin van Gulik en Gelre, en haar
  gebedenboek
  Maria van Gelre (1380–1429?) ontleent haar bekendheid aan het prachtige gebedenboek dat ze liet maken. Op 23 februari 1415 noteerde de kopiist van het boek een informatief colofon:
  Dit boic hait laissen scriven . Maria . Hertzouginne van . Gelre . ind van.
   Guylich . Ind greuynne van Zutphen . Vrauwe des edelen houtzougen Reynalts . Ind
  wart gheeynt oevermits broider helmich die lewe . Regulier zoe . Marienborn bi
  arnhem . Int iair ons heren . dusent vierhondert ind vuoff tzien op sent . Mathias
  avont .1
  
  De kopiist was regulier kanunnik in het Windesheimse klooster Mariënborn nabij Arnhem, een ongebruikelijke plaats voor zo’n opdracht die je eerder verwacht bij een
  commerciële werkplaats, en hertogin Maria wordt expliciet genoemd als degene die
  opdracht heeft gegeven tot het schrijven van dit boek.2 Ook dat is ongebruikelijk in
  dergelijke boeken voor privédevotie. Van veel kostbare gebeden- en getijdenboeken
  kennen we wel degene voor wie het gemaakt is, maar blijft in het midden of die bezitter ook de opdrachtgever was.3 Maria wordt wel als zodanig benoemd, en er is alle reden aan te nemen dat dit samenhangt met haar grote betrokkenheid bij de samenstelling
  van haar boek. Het ambitieuze en zeer omvangrijke gebedenboek, dat oorspronkelijk
  zo’n 600 folia telde, is evident beïnvloed door de Moderne Devotie, zoals blijkt uit de
  aanwezigheid van de Getijden van de Eeuwige Wijsheid en de Honderd Artikelen van
  Heinricus Suso, iets waarvoor kopiist Helmich verantwoordelijk mag worden gehouden. Maar het draagt ook in sterke mate de sporen van Franse getijdenboeken.4 Juist
  daarmee moet Maria maar al te bekend zijn geweest, en het ligt voor de hand dat zij
  teksten heeft aangedragen uit die traditie. Wie verantwoordelijk was voor de opzet in
  grote lijnen is waarschijnlijk lastig te beantwoorden. Het boek, grotendeels in de Nederrijnse volkstaal, bestaat uit een omvangrijke verzameling getijden, gevolgd door een
  vereenvoudigd brevier met temporale, sanctorale en commune sanctorum. De laatste
  200 folia bevatten tal van gebeden. Het kan met recht een compendium van het laat1
  2
  
  3
  4
  
  Berlijn, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, mgq 42, fol. 410r (online: http://
  bijzonderecollecties.ubn.ru.nl/cdm/ref/collection/p21010coll3/id/1080).
   Zie over het gebedenboek, met uitgebreide verwijzingen naar oudere literatuur: Laan, Joanka
  van der: Mary of Guelders and her Book. Prolegomena to the study of a remarkable manuscript, in: Ons Geestelijk Erf 86, 2016, 178–218; Oosterman, Johan: Hait laissen scriven: het
  gebedenboek van Maria van Gelre als programma, in: Numaga Jaarboek 2015, 26–36; Bloem,
  Miranda, in collaboration with Johan Oosterman: Mary of Guelders: a Donor Portrait Reconsidered, in: Devotio. Individualization of religious practices in the late medieval Low Countries,
  uitg. door Rijcklof Hofman et al., Turnhout 2018 (ter perse).
  Hand, Joni: Women, Manuscripts and Identity in Northern Europe, 1350–1150, Farnham 2013.
  Oosterman Hait laissen scriven, 33–35.
  Tussen Parijs en Keulen
  
  middeleeuwse gebed worden genoemd, waarbij tradities uit de Noordelijke Nederlanden, het Nederrijngebied, Frankrijk en Vlaanderen samenkomen. Ook in de verluchting,
  uitzonderlijk rijk van karakter, komen diverse invloeden bij elkaar. Dit Nederrijnse gebedenboek bleek vaak lastig te situeren. Het is Keuls genoemd, het is wel in Utrecht
  gelokaliseerd, en Rob Dückers heeft met kracht van argumenten gepleit voor een Nijmeegse origine.5 Daar waren goede ambachtslieden werkzaam en het werk van de gebroeders van Limburg was er zeker bekend. In de jaren waarin het boek werd gemaakt,
  bezochten ze de Waalstad regelmatig.
  Dückers heeft in elk geval nadrukkelijk oog voor de Franse achtergronden van de
  opdrachtgeefster. Juist deze achtergronden spelen een belangrijke rol om haar positie
  beter te begrijpen. In het vervolg van mijn betoog zal ik daarom ingaan op de Franse
  connectie: de herkomst van Maria en de banden die ze bleef onderhouden met Frankrijk. Maar ook laat ik zien hoezeer ze vanaf haar huwelijk in het Nederrijngebied haar
  plaats zocht. Ik schets, met andere woorden, haar leven tussen de grote politieke, kerkelijke en culturele metropolen Parijs en Keulen.
   Marie d’Harcourt is geboren op 24 februari 1380 in La Saussaye als dochter van
  Jean VI d’Harcourt en Catherine de Bourbon, schoonzus van de Franse koning Karel V.6 Over Maria’s jeugd is weinig bekend, maar op 22 augustus 1389, ze was toen
  dus 9 jaar oud, zat ze tijdens een banket bij de feestelijkheden in Parijs toen koningin
  Isabeau de Bavière, vier jaar eerder getrouwd met koning Karel VI, voor het eerst de
  stad bezocht. De bekende kroniekschrijver Jean Froissart was aanwezig en schrijft een
  gedetailleerd ooggetuigenverslag.7 Het banket vond plaats in het paleis waar een grote menigte aanwezig was, en waar talrijke artiesten optraden. De ruimte rond de grote marmeren tafel waar koning en koningin zaten, was goed afgescheiden en alleen het
  bedienend personeel had daar toegang. Vervolgens geeft Froissart een opsomming van
  de gasten die bij koning en koningin aan tafel zaten:
  Pour la haulte table du roy l’evesque de Noyon faisoit le chief et puis l’evesque de
  Langres. Et puis deléz le roy l’archevesque de Rouen et puis le roy de France qui
  seoit en ung sourcot tout ouvré de vermeil fourré d’ermine, la couronne d’or tresriche
  sur son chief. Aprés Le Roy ung petit ensus seoit la royne de France, couronnee aussi
  de couronne d’or moult riche. Aprés la royne seoit le roy d’Ermenie et puis la ducesse de Berry, puis la ducesse de Bourgoingne, et puis la ducesse de Thouraine et puis
  madame de Nevers, et puis madame Bonne de Bar et puis madame de Coucy, et puis
  madamoiselle Marie de Harcourt.8
  
  5
  
  6
  7
  8
  
  Dückers, Rob: De gebroeders van Limburg en de Noordelijke Nederlanden. Boekverluchting en
  paneelschilderkunst in het hertogdom Gelre en omstreken, circa 1380–1435, in: Rob Dückers
  / Pieter Roelofs: De gebroeders Van Limburg. Nijmeegse meesters aan het Franse hof, 1400–
  1416, Nijmegen 2005, 65–83.
   [Roque, Gilles André de la]: Preuves de l’histoire genealogique de la maison de Harcourt,
  Tôme 3, Paris 1662, 268.
  Ainsworth, Peter: Froissart, Jean, in: Graeme Dunphy (ed.): Encyclopedia of the Medieval Chro­nicle, Leiden 2010, 642–645.
  London, British Library, Harley 4379–4380, fol. 8 r. Transcriptie naar The Online Froissart. A
  Digital Edition of the Chronicles of Jean Froissart, https://www.hrionline.ac.uk/onlinefroissart/
  index.jsp (geraadpleegd 5 november 2017).
   95
  
  96
  
  Johan Oosterman
  
  [Aan de tafel van de koning zat de bisschop van Noyon aan de ene zijde, dan de bisschop van Langres en naast de koning de aartsbisschop van Rouen. De koning droeg
  een open karmozijnen overmantel van fluweel afgezet met hermelijn en hij droeg een
  heel kostbare kroon op zijn hoofd. Naast de koning, op een kleine afstand, zat de
  koningin, die eveneens een heel kostbare kroon droeg. Naast haar zat de koning van
  Armenië, daarnaast de hertogin van Berry, de hertogin van Bourgondië, de hertogin
  van Touraine, Madame de Nevers, Madame de Bar, daarnaast de Vrouwe van Coucy,
  en dan Mademoiselle Marie d’Harcourt.]
  
  De jonge Marie d’Harcourt bevindt zich tijdens deze augustusdagen in de kringen waar
  een belangrijk deel van haar leven zich zal afspelen. Ze maakt kennis met de rijke cultuur en de omgangsvormen die haar zullen vormen, en haar aanwezigheid is vast gezien als een goede voorbereiding op de rol die voor haar beoogd was. Zij ontmoet hier
  voor het eerst Valentina Visconti, een Milanese prinses die sinds januari 1387 getrouwd
  was met Louis d’Orléans, de jongere broer van Karel VI. In juni 1389 ondernam ze de
  reis van Milaan naar Frankrijk en op 22 augustus is ze in Parijs. Als ducesse de Thouraine zit ze vier plaatsen verwijderd van Marie tijdens het banket met de koning en koningin. Deze eerste ontmoeting van Marie d’Harcourt en Valentina Visconti krijgt in elk
  geval zeven jaar later een vervolg. Vanaf 1396 komen we Marie tegen als hof­dame van
  Valentina en in de negen jaar die volgen behoorde ze tot de kring van meest vertrouwde hovelingen.9
  Het jaar 1396 was een turbulent jaar in het leven van Valentina. Ze wordt verbannen
  uit Parijs op beschuldiging van magische praktijken. Zij zou verantwoordelijk zijn voor
  de waanzin van koning Karel VI bij wie in 1392 de eerste tekenen van geestesziekte
  zich voordeden.10 Vanaf 1393 was hij vaak langere tijd onbekwaam om te regeren zodat zijn broer Louis de feitelijke heerser in Frankrijk was. Al snel klonken de geruchten over Valentina’s kwalijke invloed en in 1396 verlaat ze Parijs om er niet meer terug
  te keren. Valentina verblijft in de jaren die volgen in Pierrefond, Coucy, maar vooral in
  Blois, haar meest geliefde residentie, en steeds was Marie d’Harcourt in haar gevolg.
   Ze was er als Christine de Pisan op bezoek kwam en haar werken presenteerde. Wat
  Marie daarvan kende is niet vast te stellen, al is het een verleidelijke gedachte te denken dat Marie de opvattingen van Christine de Pisan kende over de rol van de vrouw in
  de samenleving. In de jaren rond 1400, toen Christine nog een veel geziene gast was,
  was ze verwikkeld in de Querelle du Roman de la Rose waarin zij het misogyne karakter van dit werk fel bestreed. Toen Christines bekendste werk, de Cité des Dames, verscheen, was Marie d’Harcourt inmiddels hertogin van Gulik en Gelre. Of ze de Franse
  literatuur is blijven volgen is eenvoudigweg niet vast te stellen, al weten we dat ze onder meer contact onderhield met Jean, duc de Berry, aan wie Christine in die jaren vaak
  haar werk opdroeg.11
  
  9 Collas, Emile: Valentine de Milan, duchesse d’Orléans, 2ème ed., Paris 1911, 254.
  10 Adams, Tracy: Valentine Visconti, Charles VI, and the Politics of Witchcraft, in: Parergon 30,
  2013, 11–32.
  11 Van der Laan Mary of Guelders and her Book, 194.
   Tussen Parijs en Keulen
  
  Van belang is ook de relatie met Eustache Deschamps, een van de belangrijkste
  Franse dichters rond 1400.12 Ook hij was verbonden aan het hof van Louis d’Orléans
  en Valentina Visconti. In 1404 ging het gerucht dat hij ernstig ziek was; voor Valentina en haar gezelschap aanleiding om te bidden voor de grote dichter. Deschamps vernam dat en richtte een gedicht tot de dames aan het hof, waarin hij hen dankte voor de
  gebeden:
  Je vous mercy, dames et damoiselles,
  Des prieres que fait avéz pour my13
  [Ik ben jullie dankbaar, getrouwde dames en jonge vrouwen
  voor de gebeden die jullie voor mij gesproken hebben.]
  
  Marie d’Harcourt was zeker een van die damoisselles, en ze moet Deschamps en zijn
  werk hebben gekend. Met de meester-dichter ging het trouwens wel goed. De toon van
  ironie, verderop in het gedicht, maakt duidelijk dat het met die ziekte wel meeviel.
  Een fascinerend inkijkje in het hof biedt een werk dat Honeré Bovet, eveneens
  nauw verbonden aan het hof van Valentina, in 1404 of 1405 heeft aangeboden aan de
  vorstin.14 Het werk handelt over de turbulente jaren van de waanzin van de koning en
  Valentina’s ballingschap. In het dedicatie-exemplaar staat een miniatuur waarop we de
  auteur zien die zijn werk presenteert (zie afbeelding).15 Het is een tamelijk traditionele scène, maar de hofdames die Valentina vergezellen brengen ons dicht bij de wereld
  waarin Marie d’Harcourt verbleef.
   De cultuur aan het hof van Valentina is behoorlijk goed gedocumenteerd, en we beschikken over uitvoerige inventarissen van sieraden, kleding en andere luxegoederen. 16
  Ze bieden ons een goede blik op de wereld waarin Marie d’Harcourt haar vormende jaren doorbracht. En wie de eindeloze lijsten met de prachtigste objecten doorneemt, kan
  alleen maar betreuren dat er geen snipper bewaard is van een inventaris of boekenlijst
  uit de jaren waarin Marie d’Harcourt hertogin was geworden.
  Ze was bekend met de pracht van het Frankrijk rond 1400, haar smaak moet daardoor zijn gevormd en haar gebedenboek laat zien dat die wereld van haar jeugd een
  voorbeeld is gebleven, of misschien beter: de norm heeft bepaald waaraan zij zich wilde meten. Een opvallende afwijking van die norm was de keuze voor de taal: terwijl in
  de luxueuze getijdenboeken rond het Franse hof, het Latijn de dominante taal is, met
  hier en daar wat Frans, is Maria’s gebedenboek vrijwel volledig in de volkstaal geschreven, de volkstaal van de Nederrijn.
  12 Zumthor, Paul / Lefèvre, Sylvie: Eustache Deschamps, in: Geneviève Hasenohr / Michael Zink
  (red.): Dictionnaire des lettres françaises. Le Moyen Age, Paris 1992, 429–432.
  13 Queux de Saint-Hilaire, A.H.E. (ed.): Oeuvres complètes de Eustache Deschamps, Tôme VII,
  Paris 1891, 124–125.
  14 Lefèvre, Sylvie: Honoré Bovet, in: Geneviève Hasenohr / Michael Zink (red.): Dictionnaire des
  lettres françaises. Le Moyen Age, Paris 1992, 685–686.
  15 Paris, Bibliothèque Nationale de France, ms Français 811.
  16 Shultz, Christopher Ronald: The Artistic and Literary Patronage of Louis of Orleans and his
  Wife Valentine Visconti, 1389–1408, Diss. Emory University 1977; Williams, Jeanne Upton:
  Cultural Trends at the Court of Louis of Orleans and Valentine Visconti, 1389–1408, Diss. University of Washington 1972.
   97
  
  98
  
  Johan Oosterman
  
  Afbeelding: De auteur presenteert zijn boek aan Valentina Visconti. Handschrift op perkament, Parijs,
  1404–05. Honoré Bovet, Apparicion maistre Jehan de Meun. Bibliothèque nationale de
  France, Département des Manuscrits, Français 811. fol. 1v.
   Tussen Parijs en Keulen
  
  Met die taal is iets bijzonders aan de hand, waarover ik hier niet te veel kan uitweiden. Het grootste deel van het boek, gekopieerd rond 1415 door Helmich die Lewe, is
  geschreven in de taal van de zuidelijke Nederrijn en lijkt eerder naar Keulen te wijzen
  dan naar Arnhem, waar Helmich daadwerkelijk zat te schrijven. Een tien jaar later gemaakte uitbreiding is juist geschreven in de taal van de regio Arnhem en Nijmegen,
  terwijl Maria in die jaren juist niet meer welkom was in Gelre maar verbleef in Gulik.17 Helmut Tervooren heeft ooit verondersteld dat hieraan politieke overwegingen ten
  grondslag lagen en ik ben het daarin met hem eens.18 Maar hoe politiek de keuze voor
  de taal ook geweest is, alles wijst erop dat Maria de lokale volkstaal ook daadwerkelijk beheerste. Ze heeft zich die taal snel eigen gemaakt en misschien begon die kennismaking al aan het hof van Valentina. Een interessant gegeven in dat verband is het feit
  dat Valentina een paar boeken in de Duitse taal (‘escript en thiois’) in haar bibliotheek
  had.19 Misschien heeft ook Petrus van Merode een rol gespeeld: hij treedt op als secretaris van de Guliks-Gelderse hertogen Willem en Reinald IV en wordt vermeld als secretaris en tolk aan het hof van Louis d’Orléans.20
  Op 12 mei 1405 trouwde Marie d’Harcourt met Reinald IV, hertog van Gulik en
  Gelre in het oostelijk van Parijs gelegen Crécy. De huwelijksovereenkomst maakte deel
  uit van een jarenlange toenadering tussen Gelre en Frankrijk en Louis d’Orléans betaalde een forse bruidsschat. Al in 1402 had Reinald IV een leenovereenkomst gesloten
  met de Franse koning, en met dit huwelijk werden de banden nog sterker aangehaald.
   De hertog van Gelre en Gulik was feitelijk leenman van twee heersers: de Franse koning en de Duitse keizer, een lastige positie maar wel een goede weerspiegeling van de
  positie van Gelre en Gulik in die jaren.21
  Na de huwelijksfestiviteiten keert Reinald snel terug. Maria begint haar kennismaking met de nieuwe territoria in haar Gulikse weduwengoederen, dat zijn de gebieden die aan haar persoonlijk zijn toegewezen en die haar ten deel vallen zo gauw ze
  weduwe zou worden. In augustus 1405 reist Maria naar Gelre, en als eerste doet ze
  Roermond aan. Het bezoek aan Venlo, de stad die ze daarna bezoekt, is redelijk goed
  gedocumenteerd.22 Het stadbestuur van Venlo zendt een bode naar Roermond om te
  vernemen wat een gepast geschenk voor de nieuwe hertogin zou zijn. Met deze informatie reist er vervolgens een bode naar Nijmegen om een kostbaar sieraad aan te schaffen. Nijmeegse edelsmeden kunnen op dat moment klaarblijkelijk geen gepast sieraad
  17 Oosterman, Johan: Bidden in de volkstaal. De taal van Maria van Gelre als politieke keuze, ca.
  1405–1430, in: Gelderland grensland. 2000 jaar verdeeld en verbonden, uitg. door Dolly Verhoeven / Maarten Gubbels et al., Nijmegen 2016, 50–59.
  18 Tervooren, Helmut: Van der Masen tot op den Rijn. Ein Handbuch zur Geschichte der mittelalterlichen volkssprachlichen Literatur im Raum von Rhein und Maas, Berlin 2006, 267.
  19 Shultz The Artistic and Literary Patronage, 443 en 453; zie ook Le Roux De Lincy, A.: La bibliothèque de Charles d’Orléans à son château de Blois en 1427, in: Bibliothèque de l’école des
  chartes 5, 1844, 76.
  20 Domstra, Hans: Geschichte der Fürsten von Merode im Mittelalter, Dl. I: Genealogie der Familie, Düren 1981, 234–235.
  21 Böck, Matthias: Herzöge und Konflikt. Das spätmittelalterliche Herzogtum Geldern im Spannungsfeld von Dynastie, ständischen Kräften und territorialer Konkurrenz (1339–1543), Geldern
  2013, 299–307.
   22 Groot, Harry J.M. (ed.): De stadsrekeningen Venlo, Dl. 2: Teksteditie van de rekeningen van
  1400 t/m 1417 […], Venlo 2008, 1405.23.
  99
  
  100
  
  Johan Oosterman
  
  leveren en de speurtocht wordt voortgezet in Keulen. Daar wordt een prachtig kleinood
  gekocht voor een forse som.
  Van Venlo reist Maria met haar gezelschap naar Nijmegen en Arnhem om vervolgens enige tijd in Rosendaal te verblijven. Overal ontvangt ze geschenken en kostbare voorwerpen en kledingstukken aangeschaft bij ambachtslieden uit de directe regio en
  van wat verder weg gelegen steden als Keulen en Utrecht.23 In november bezoekt ze
  het kasteel te Middelaar en de rekeningen van de opperste rentmeester geven een uitvoerig beeld van de werkzaamheden die nodig zijn. Veel bouwmaterialen komen uit de
  directe omgeving van Middelaar, stenen worden aangevoerd via Venlo en de wat luxere
  voorwerpen als bedden en stoffen komen uit Nijmegen. Tijdens haar bezoek ontvangt
  Maria een kostbaar sieraad, en dit keer is het door een speciale bode aangeschaft in Parijs.24 Hij kocht uiteraard niet alleen een kostbaar sieraad, maar was tevens belast met
  het bezorgen en meenemen van brieven.
  Frankrijk en de Duitse landen zijn voortdurend nabij. Vooral de rekeningen van het
  Gelderse hof, samen met de vaak uitvoerige rekeningen van steden als Venlo, Grave,
  Nijmegen, Geldern, Arnhem, Zutphen en Doesburg vormen een rijke bron van kennis
  voor de jaren waarin Maria in Gelre verblijft. Uit Gulik zijn de rekeningen veel schaarser, al leveren de Gelderse rekeningen vaak indirecte informatie omdat bodes rondreizen en berichten over hun contacten in Gulik en daarbuiten.
   Met Keulen zijn er vrijwel dagelijkse contacten. Daar koop je wijn, drinkkannetjes,
  papier en ook luxegoederen. De hertog van Gulik had er een woning in de Glockengasse en Reinald en Maria moeten de stad geregeld hebben bezocht. Een recente publicatie
  van Klaus Militzer heeft de veelzeggende titel ‘Köln als Einkaufszentrum der Herzöge
  von Jülich’, waarvoor gebruik is gemaakt van de schaarse Gulikse rekeningen die wél
  bewaard zijn.25 Ook in politiek en cultureel opzicht is Keulen nabij.
  De connectie met Frankrijk is minder frequent, of toch in elk geval minder uitvoerig gedocumenteerd. Toch is er alle reden aan te nemen dat er regelmatige contacten
  bleven, dat er brieven werden uitgewisseld, dat er bezoeken werden gebracht. Of Maria zelf ooit nog Frankrijk bezocht, is onbekend. Dat ze bezoek ontving staat wel vast.
  In de zomer van 1407 ontvangt Maria in Grave, het kasteel waar ze vaak en langdurig verblijft, belangrijk Frans bezoek dat zo’n anderhalve week blijft.26 Ze ontvangt
  haar gasten royaal en gaat met ze op reis naar Nijmegen en naar Hattem, waar de hertog verblijft. Of ze ook meegaan naar Renkum is niet zeker al is er alle reden om dat
  te doen. Maria bidt er bij het Mariabeeld dat naar verluid relieken bevat van het Heilig Kruis en de Doornenkroon die zijn geschonken door de Franse koning Karel VI. 27
  Uit 1415 is er een ontroerend briefje van de hertogin aan haar nicht Marie de Bourgogne, gravin van Kleef. Maria wenst haar naamgenoot geluk met haar zwangerschap
  23 Zie hiervoor onder meer Nijsten, Gerard: Het hof van Gelre. Cultuur ten tijde van de hertogen
  uit het Gulikse en Egmondse huis (1371–1473), 2e dr., Kampen 1993, 269.
  24 Zie hierover Oosterman, Johan: Sporen in het landschap, Maria van Gelre, 1380–1429, Nijmegen 2018 (ter perse).
   25 Militzer, Klaus: Köln als Einkaufszentrum der Herzöge von Jülich, in: Jahrbuch des Kölnischen
  Geschichtvereins 82, 2013–2014, 93–144.
  26 Arnhem, Gelders Archief, 0001 (hertogelijk archief) Inv. nr. 246, fol. 110r.
  27 Rijn, H. van: Historie ofte beschryving van ’t Utrechtsche bisdom, deel 3, Leiden 1719, 136.
  Tussen Parijs en Keulen
  
  en informeert naar het lot van beider familieleden in Frankrijk.28 Wie zich bedenkt dat
  kort voordien de Slag bij Azincourt plaatsvond, begrijpt dat er alle reden was bezorgd
  te zijn. Rond diezelfde tijd correspondeert Maria met Jean, duc de Berry, haar oom, en
  wisselen ze geschenken uit.
  Ook in de jaren nadien blijven er banden met Frankrijk. In 1422, na het overlijden
  van haar jongere broer Louis, aartsbisschop van Rouen én heer van Aarschot, speelt
  Maria een actieve rol in de opvolging in de heerlijkheid Aarschot en uiteindelijk wordt
  zij op 11 juni 1423 ingehuldigd als Vrouwe van Aarschot.29 De opvolging was niet vanzelfsprekend. Een jongere nicht van Maria maakte eveneens aanspraak op Aarschot, en
  er moeten intensieve onderhandelingen zijn gevoerd met de Franse familieleden.
  Op 25 juni, kort na de inhuldiging van Maria, overlijdt Reinald plotseling bij Terlet, terwijl hij onderweg is van Hattem naar Rosendaal. Maria ontvangt hiervan bericht
  terwijl ze in Aarschot is en keert meteen terug naar Gelre, naar de stad Grave, waar ze
  vaak resideert. Ze mag er niet meer naar binnen.30 Ze is niet langer welkom in Gelre,
  dat een nieuwe hertog kiest. Zij reist later dat jaar opnieuw naar Aarschot en ontmoet
  er haar jongere nicht. Het is het laatst gedocumenteerde contact met haar Franse familie, iets waaraan de beperkte beschikbaarheid van bronnen na 1423 wel debet zal zijn
  geweest.
   Maria’s leven speelt zich in de jaren die volgen af in Gulik en vanaf 1426 ook in
  het hertogdom Berg. Ze trouwt in dat jaar op 24 februari met Ruprecht, de Jungherzog
  van Berg, die pas 20 jaar oud is. Het huwelijk wordt gesloten door de aartsbisschop
  van Keulen, Dietrich von Moers, een invloedrijk man die in de jaren voordien zowel
  met de hertog van Berg als met de hertog van Gulik intensieve contacten heeft onderhouden. Hij zou ook aangestuurd hebben op het huwelijk tussen Maria en Ruprecht.
  Het verslag van haar tweede huwelijk is het laatste goed gedocumenteerde openbare
  optreden van Maria:
  In den selven jair stoinde Buschoff Dederich ind hertzoch Adolff van Berge tzo mail
  waill tzo samen nae dode hetzoch Reynolts van Gelre. Also dat die tzwene vurs heren
  eynen vunt vunden. Dat Sy eyn heillich dadingeden tuschen der vrauwen van Guylche
  ind van Gelre. Ind hetzoch Roprecht van dem Berge. Hertzoch Adolffs sone. Der dae
  yrs vurmans neve was Ind der buschoff gaff sy beyde tzo samen. Dit dreyff hertzoch
  Ailff van Berge dairumb dat sy des lantz van Guylche meichtich wurden den Gellerschen tzo wederstain Ind die vursz bruloffte was kostlich. Ind geschach bynnen Coellen in der vasten up sent Mathias dach offenbair. Ind dantzten ind hoifften mit pijffen
  ind mit bungen ind basunen als wer idt puch vastavent gewest.
   28 Duisburg, Hauptstaatsarchiv NRW Rheinland, Bestand Kleef, Mark, Akten 70, blad 3. Uitgegeven door Spaen, W.A. van: Brief van Maria hertogin van Gelre aan Maria gravin van Cleve,
  den 4 december 1415, in: Proeven van historie en oudheidkunde, Kleef 1808, 70–84. Ook, maar
  met foutieve datering: Hupperetz, Wilhelmus Michaël Hubertus / Kloek, Els: Rituelen en ceremoniën rondom geboorte, huwelijk en overlijden in adellijke kring, in: Middeleeuwse kastelen in
  Limburg. Verschijningsvormen van het kasteel, zijn adellijke bewoners en hun personeel, uitg.
  door Wilhelmus Michaël Hubertus Hupperetz et al., Venlo 1996, 161–174.
  29 Vanhoof, F.: Maria d’Harcourt alias van Gelre, dame van Aarschot (1422/23–1425/27), in: Het
  oude land van Aarschot 46, 2011, 151–161.
  30 Mooy, A.J. de (ed.): Die geldrische Chronik des Willem van Berchen über die Jahre 1343 bis
  1481 nach der Hamburger Handschrift, Goch 2007, 116–117.
  101
  
  102
  
  Johan Oosterman
  
  Item up die selve tzijt als die brulofft was quam eyns konyncks son van Portegaile synen beedwech umb die hillige drij Konynge tzo beschauwen Ind wart tzo der brulofft
  geladen ind hoifeirde ouch mit Ind die Stat Coellen intfeinck yn herlich. 31
  
  Maria verdwijnt langzaam uit beeld. In 1428 komen we haar nog tegen in archiefbronnen. In de zomer van 1431 overleed Ruprecht en Maria is dan al overleden, zo blijkt
  uit een briefje van haar biechtvader aan Adolf von Berg, de vader van Ruprecht.32 Haar
  laatste rustplaats is onbekend.
   In het voorgaande heb ik willen laten zien hoe het leven van Maria, hertogin van
  Gulik en Gelre, zich afspeelt binnen verschillende invloedssferen waarbij Keulen en
  Parijs van groot belang zijn. Ze onderhoudt contacten met haar Franse verwanten en
  familie, de Franse hofcultuur en de kunstproductie in Parijs zijn van blijvende invloed
  en normgevend aan het Guliks-Gelderse hof. Ondertussen is Keulen, dichterbij gelegen
  en van directer belang in economisch en politiek opzicht, evenzeer toonaangevend op
  heel diverse terreinen. Keulen is vanaf 1405 bekend terrein: Maria moet er meer dan
  eens hebben verbleven en als productiecentrum van heel diverse luxegoederen levert
  het vrijwel dagelijks producten aan de Nederrijnse hoven en steden.
  In de reizen van hertog en hertogin, in de contacten die ze onderhouden en in de
  handelswegen die van dagelijks belang zijn, zien we in feite tastbaar worden wat ook
  kenmerkend is in materieel en stilistisch opzicht in de kunstproductie van de Nederrijn.
   Uit divers bronnenonderzoek is bekend dat in veel van de steden ambachtslieden werkzaam waren die producten van de hoogste denkbare kwaliteit vervaardigden.33 In hun
  werk komen diverse invloeden samen uit Keulen, Frankrijk, Vlaanderen en de Noordelijke Nederlanden. Het maakt deze werken vaak lastig te situeren en het gevolg is dat
  veel werk dan weer in het Nederrijngebied wordt gesitueerd, dan weer ver daarbuiten,
  bijvoorbeeld in Parijs of Brugge. Het is juist die openheid voor heel diverse internationale invloeden, die ook te zien is in de literatuur uit deze regio, die het moeilijk maakt
  greep te krijgen op wat nu kenmerkend Nederrijns is. Ook het feit dat de hoven, centra
  van hoge cultuur en vaak beeldbepalend voor wat elders werd overgenomen, intensieve
  contacten onderhielden met andere regio’s, heeft hier in sterke mate aan bijgedragen. 34
  Het leven tussen Keulen en Parijs van Maria van Gelre is op deze wijze exemplarisch voor de levens van diverse andere vorsten, en haast paradigmatisch voor de internationale oriëntatie van de veelal hoogstaande kunstproductie in de steden van Gelre,
  Gulik, Kleef en andere territoria tussen Maas en Rijn. Het gebedenboek van Maria van
  Gelre belichaamt bij uitstek die internationale invloeden. In teksten en decoratie komen
  Parijs, Keulen en Utrecht, maar ook Arnhem en Nijmegen, dicht bij elkaar. Het is dan
  vaak lastig om precies te bepalen wat waar gemaakt is. Hoe dan ook staat wel vast dat
  31 Die Cronica vander hilliger Stat van Coellen, Köln, Johann Koelhoff d. J., [23. VIII. 1499], fol.
  CCXCVIIr.
  32 Duisburg, Hauptstaatsarchiv NRW Rheinland, Jülich-Berg I, 19, Inv. nr. 97.
  33 Zie bijv. Nijsten Het hof van Gelre; Gorissen, Friedrich: Jan Maelwael und die Brüder Limburg. Eine Nimwegener Künstlerfamilie um die Wende des 14. Jahrhunderts, in: Bijdragen en
  Mededelingen van de Vereniging Gelre 54, 1954, 153–222.
   34 Zie ook Dückers De gebroeders van Limburg, en Coelen, Peter van der / Plötz, Robert: De
  Gouden Eeuw van Gelre: kunst en cultuur in het oude hertogdom, Geldern 2001.
  Tussen Parijs en Keulen
  
  het gebied open stond voor het beste van elders, en in staat was om deze invloed aan
  te wenden voor een cultuur die rijk en innovatief was en op haar beurt weer invloedrijk
  was naar vele windstreken.
  103
  
  Ralf-Peter Fuchs
  
  Astrologische Prognostik als politischer Appell
  Herzog Wilhelm V. von Jülich-Kleve-Berg, Kaiser Karl V. und das
  Herzogtum Geldern in Zukunftsvorhersagen von 1539/40
  1
  
  Die nahe Zukunft des Herzogs von Geldern
  
  Der junge Herzog hatte kaum den Fürstenthron bestiegen, als ihm und seinen Ländern
  eine blühende Zukunft vorhergesagt wurde. Der sich im Jahr 1540 zu Wort meldende
  Prognostiker gab sich als „Salomon, auß dem Judenthume von Christo Jesu beruffen /
  nach der profession ein Medicus“1 aus der löblichen Stadt Roermond, zu erkennen. Als
  konvertierter Jude sah er sich, wie er Herzog Wilhelm V. von Jülich, Kleve und Berg,
  dem auch die Stände des Herzogtums Geldern bereits als ihrem Landesherrn gehuldigt
  hatten, zu verstehen gab, der besonderen Gnade Gottes teilhaftig. Diese und die Kunst
  der Astrologie befähigten ihn nun seinen Erklärungen zufolge, eine Vorausschau auf die
  nächsten Jahre, konkret: vom Jahr 1541 bis zum Jahr 1550, zu wagen.
   Der Autor der „Newe[n] Prognostication mit wunderlichen Propheceyen von dem
  Jar. XLI biß zum ende des L. jars“ sprach in seinem Text nicht nur den Herzog, sondern auch andere Leser an, denen er, im Kontrast zu diesem, nur wenig Gutes vorherzusagen hatte. Vielmehr fügte sich die Botschaft der Schrift in einen breiten Diskurs
  ein, in dem die Gegenwart und die nahe Zukunft als vom Zorn Gottes überschattet dargestellt wurden. Die Vorstellung vom Ende der Welt stand nicht unbedingt im Zentrum
  der Schrift, schwang wiederum implizit mit und wurde immerhin gelegentlich auch angedeutet: Am großen Tag des Herrn werde dieser alle Geheimnisse offenbaren und sie
  auflösen. Auch wurde die Sintflut mehrfach erwähnt. Insofern lässt sich die Schrift einem umfangreichen Textkorpus des 16. Jahrhunderts zuordnen, in dem apokalyptische
  Vorstellungen genutzt wurden, um bestimmte Wirkungen, nicht zuletzt Aufmerksamkeit
  zu erzielen. In der „Newen Prognostication“ ging es vor allem um die Plagen, mit denen Gott, den Erfahrungen der Menschheit zufolge, immer wieder den Verfall in Sünde zu strafen pflegte.
  