text: 2.3 Interlegaliteit binnen de rechtsantropologie
  Deze ‘gemengde’ benadering van feitelijk rechtspluralisme, dus niet als twee werelden naast elkaar maar als voortdurende uitwisselende werelden, is onder rechtsantropologen nu wel gangbaar. Franz von Benda-Beckmann heeft al verschillende malen gewezen op de vele manieren waarop deelgenoten van gemeenschappen bij
  conflicten tegelijkertijd, of kort na elkaar, plegen te putten uit zo ongeveer alle beschikbare bronnen, instituties en fora van regels, beginselen en procedures die er
  maar bestaan. Ze beroepen zich bijvoorbeeld nu eens op adat, dan weer op nationaal
  (Indonesisch) recht en dan weer op islamitisch recht. Ook lokale en nationale rechters doen daaraan mee. Dit inzicht leidt als vanzelf naar het begrip ‘interlegaliteit’
  en naar vorming en hervorming van telkens nieuwe gemengde ordes: syncretisme,
  synthese, symbiose.73
  De Sousa Santos zou de vader van het begrip ‘interlegaliteit’ genoemd kunnen
  worden: hij kwam daar al halfweg de jaren 1980 mee. Bij hem blijft het begrip echter, ondanks enkele empirische aanduidingen, onuitgewerkt, al heeft hij het reto74
  risch fraai geformuleerd. Twining steekt het begrip – en de Sousa Santos’ formule
  – in de hoogte maar levert evenmin veel analytisch weerwerk.75
  De omgekeerde vraag, of een heersende rechtsorde en een heersende cultuur
  elementen van het lokale recht en de lokale cultuur overnemen en daardoor veranderen, is bovendien zelden wat diepgaander behandeld. Te veel wordt volstaan met
  een bezwerende formule dat het van groot belang is ook oog te hebben voor ‘the
  way non-state orders constitute state law’.76
  Ik zie belangrijke methodische (kennistheoretische) winst als we zouden denken in
  termen van interlegaliteit. Ten eerste zou daardoor het handelen, en shoppen van individuen in beeld gebracht worden, in plaats van grote schema’s van structurele ont-
  
  23
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  wikkelingen of krachten die mensen meesleuren, zoals modernisering, of de behoeften van het wereldkapitalisme. Ten tweede wordt mede daardoor niet meer
  gedacht in termen van culturen als potjes met een stevig deksel en dikke wanden.
   Mensen onderscheiden zich wel van anderen in gemeenschapsverband, maar bewegen zich voortdurend ook in andere werelden, en hebben vaak een meervoudige
  identiteit.77 Ten derde zien we dat de studie van bijvoorbeeld een eigen plaatselijke
  rechtsorde dient te gebeuren in het volle besef van de voortdurende uitwisseling, al
  is die vaak eenzijdig, met een dominante orde.78 Fitzpatrick wijst op het omgekeerde: modern westers recht heeft zijn kenmerken ontwikkeld in een voortdurende
  strijd met andere culturen en wel door die als geheel iets anders, barbaars en wild te
  brandmerken.
  2.4 Interlegaliteit onder formeel of juridisch rechtspluralisme
  Interlegaliteit is een kijk op rechtspluralisme waarmee ook vragen over de maatschappelijke betekenis van juridisch rechtspluralisme verscherpt kunnen worden.
   Neem bijvoorbeeld eens aan dat een lokale rechtsorde is gelegaliseerd en officiële
  erkenning heeft gekregen als deel van de nationale rechtsorde, zoals dat indertijd
  het geval was bij het volksrecht van Togo. Een dergelijke juridische plaatstoekenning creëert formeel of juridisch rechtspluralisme en verloopt via, wat ik met Allott
  noem: ‘interne metaregels’ of beter: ‘interne conflictregels’.79 Of voor de soevereine Navajo-rechtspraak rechtens ook blanken moeten verschijnen wordt bepaald
  door zo’n conflictregel (het juridische correcte antwoord hierop is: voor bepaalde
  feiten, ja.) Of inheemse bestuurs- en rechtsbeslissingen in gevallen van officieel inheems zelfbestuur rechtens getoetst moeten worden aan de nationale grondwet, en
  in het bijzonder aan de mensenrechten, alsmede wellicht aan de nationale wet (las
  leyes de la República, heet het vaak), kan gevonden worden in conflictregels. Mag bijvoorbeeld in Colombia met zijn uitgebreide en diepgaande stelsel van zelfbestuur
  en eigen rechtspraak voor de inheemse volken aldaar, een inheems gezag bepaalde
  lijfstraffen, zoals het slaan met takkenbossen op de onderbenen, toepassen? (Wie
  het weten wil: ja, zo zei het Constitutionele Hof van Colombia.) In Colombia heeft
  dit Hof de grondwettelijk voorgeschreven toetsing op de nationale wetten bewust
  buiten werking gelaten en, wat de mensenrechten betreft, de prikkelende conflictregel geformuleerd: ‘in een samenleving waarin culturele verscheidenheid is erkend, kan geen enkele wereldbeschouwing zwaarder wegen dan een andere, laat
  
  24
  
  R E C H T S P LU R A L I SM E E N I N T E R L E G A L I T E I T
  
  staan die andere domineren.’ Voordat dit relativeren van de westerse waarden al te
  heftige emoties opwekt en gelijkgesteld wordt aan het rechtens toelaten van barbaarse gebruiken, voeg ik snel toe dat het Hof een harde kern van mensenrechten
  wel als toetsingskader hanteert, zoals het recht op leven en op bescherming tegen
  80
  tortuur en slavernij. Aldus de categorie interne conflictregels.
   De vraag is nu hoe zulke conflictregels, als ze werkzaam zijn, processen van interlegaliteit raken.
  Om te beginnen ‘als ze werkzaam zijn’. Dit is een belangrijke empirische vraag.
  Waarom zouden statelijke rechtbanken zich aan deze (nieuwe) conflictregels houden? Vaak ook zijn de regels weinig precies en vinden we alleen brede formules, zoals deze: ‘bij de toepassing van mensenrechten dient een interculturele interpretatie te worden gehanteerd’. Dat hoeft niet te leiden tot enige serieuze hantering van
  zo’n conflictregel, de oude praktijk gaat gewoon door. Maar in het geval dat de conflictregels voelbaar doorwerken in de praktijk, kan veilig worden gesteld dat er voor
  wat betreft interlegaliteit een nieuwe dimensie is ontstaan. Mogelijk krijgt interculturele vermenging de wind mee, nu, afhankelijk van de relevante conflictregels en
  hun interpretatie, de andere cultuur een gelijkwaardige status heeft gekregen ten
  minste in recht en beleid. Zou zo’n officiële erkenning ertoe leiden dat culturen die
  tot dan toe in de hoek waren gedrukt nu ook in het maatschappelijk leven worden
  aanvaard als een verrijking, als culturen waarvan iets te leren valt? Dat is zeer de
  vraag. Het feit van deze erkenning hoeft op zichzelf niet veel invloed te hebben op
  processen van interlegaliteit, dan wel assimilatie, die toch al plaatsvinden.81 Niets
  staat leiders (en volgelingen) in de weg om door te gaan met het oppikken van elementen uit de statelijke rechtsorde en zich verregaand te assimileren aan de nieuwe
  tijd, ook al bezit men recht op zelfbestuur, althans op eigen rechtspraak. Wel lijkt de
  kans te zijn toegenomen dat welke richting zo’n gemeenschap ook op wil gaan, dit
  dan een zelfgekozen en zelfbepaalde ontwikkelingsweg is. In zoverre krijgen ook
  projecten van etnische reconstructie meer kansen, ook al zou dat verregaande modernisering inhouden.
   Het kan ook anders lopen: officiële erkenning kan de levenskansen van een lokale cultuur zelfs doen afnemen. De leiders willen, om te beginnen, wellicht tonen
  hoe verantwoord ze met hun nieuwe waardigheid weten om te gaan, en als het ware
  witte, dus brave gezichten tonen.82 Vervolgens is van groot belang hoe de conflictregels geformuleerd zijn en, veel meer nog: hoe ze in de rechtspraktijk worden gehanteerd. De gebruikelijke toets op individuele mensenrechten kan een drukkende
  
  25
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  curatele opleveren en doet dat vaak ook. We hebben hiermee al wel ervaring. In de
  koloniale tijd werd volksrecht getoetst op verenigbaarheid met de westers beschaving; men placht volksrechtelijke praktijken die indruisten tegen de gevoeligheden
  en vanzelfsprekende waarheden van de westers koloniale elite onrechtmatig en onverbindend te verklaren. In het Engels heetten deze conflictbepalingen beeldend repugnancy rules. Maar ook in de onafhankelijke staten van na de dekolonisatie, en
  meer in het algemeen heden ten dage, worden plaatselijke praktijken nog steeds gewogen op het goudschaaltje van een liberale individualistische cultuur. Dat is in feite wat de juge de paix in Togo aan het einde van de jaren 1970 deed toen hij de lokale
  huwelijkspraktijk toetste aan het Frans georiënteerde concept van de ordre public.
   Wat zal er in dit licht bijvoorbeeld terecht komen van de in Ecuador ontworpen interculturele interpretatie van mensenrechten?83 Zo is er een Colombiaanse zaak geweest waarin de hoogste rechter onverbloemd, op basis van westerse waarden, een
  bepaalde praktijk van handelen van zelfbesturende bestuurders gebrandmerkt als
  despotisch en derhalve onverbindend.84
  Erkenning gaat verder bovendien vaak gepaard met andere zware kwalificaties
  en restricties, zoals in het geval dat een toegekend collectief beschikkingsrecht over
  territoor alleen mag strekken ‘to earn a moderate livelihood’.85 Al deze restricties
  beperken in de praktijk voelbaar hoe plaatselijke gemeenschappen zich kunnen ontwikkelen en zijn vervolgens ook op te vatten als etiketten: als evenzovele definities
  die in het gevecht om the right to be different de macht aan hun zijde hebben. Intussen
  roepen dergelijke restrictieve etiketten weerstand op, zoals dit in de relatief nieuwe
  leer over de culturele betekenis van recht en rechtstoepassing wordt betoogd (zie
  hierover de mooie casus bij Espeland, 1994).86
  Ten slotte wees ik er al eerder op dat de economische en andere randvoorwaarden waaronder een lokaal volk leeft er toe kunnen leiden dat zelfbestuur een illusie
  wordt en dat de gedwongen assimilatie voort blijft gaan, het gevolg kan zijn.
   Erkenning kan dus langs vele wegen en op vele niveaus een illusie of zelfs een
  nieuwe dwangbuis zijn. Agnes Schreiner (2004) is op dit punt pessimistisch en geeft
  hiervan sprekende casussen. Ik ben meer geneigd te geloven in de mogelijkheden
  die zulke erkenning onder omstandigheden kan bieden op een bescheiden doorbraak in de sociale en culturele overheersing van een andere cultuur. Dit optimisme
  wordt gevoed door een lopend onderzoek van een andere promovenda van mij,
  Esther Sánchez uit Colombia. De kinderbescherming aldaar heeft rechtens de opdracht bij hun beslissingen inzake inheemse kinderen rekening te houden met deze
  
  26
  
  R E C H T S P LU R A L I SM E E N I N T E R L E G A L I T E I T
  
  andere, inheemse culturen. Begrippen als het belang van het kind, verwaarlozing,
  het begrip kind zelf en, niet te vergeten, het begrip dat een oom een vader kan zijn,
  dat alles komt in het geding. Hoe overbruggen de ambtenaren deze interpretatiekloof, áls er al iets overbrugd wordt? Zijn er echt interculturele leerprocessen te
  zien? Er zijn, naast pijnlijk onbegrip, ook zaken gevonden waarin de ambtenaren en
  inheemse woordvoerders elkaar begrepen, interlegaliteit bedreven en een wederzijds bevredigende aanpak vonden.
   Tot zover Bolivia en omstreken; nu terug naar Nederland. Is het begrip interlegaliteit ook hier thuis bruikbaar?
  
  3 Interlegaliteit in eigen land
  3.1 Interlegaliteit en sturing in een westerse samenleving
  Terugkerend naar een land als Nederland zou ik interlegaliteit alhier eerst willen
  bekijken vanuit het sturingsperspectief. Ik gaf het rechtspluralistische voorbeeld
  van interne ambtelijke normen die onverenigbaar zijn met het officiële recht en die
  het in de praktijk van het bestuurlijke beschikken herhaaldelijk winnen van de officiële regel. Maar de suggestie die ik met het voorbeeld wek, is vals: er is bijvoorbeeld niet sprake van aparte en gescheiden werelden met elk een eigen normatieve
  orde en de ambtelijke normen die het winnen zijn niet radicaal ánders dan de officiele rechtsnormen. Integendeel: ambtenaren weten zich verplicht aan het recht. In
  hun interne groepsnormen mengen zij eigen groepsgebonden noties van wenselijkheid, haalbaarheid en prioriteit van bepaalde beslissingen met plausibele interpretaties van het geldende recht.87 Deze menging is, en schept, interlegaliteit. De schaduw van het recht valt zwaar over het ambtelijk handelen.88
  Ook omgekeerd is interlegaliteit hier een belangrijk thema. Het officiële recht
  neemt telkens fragmenten uit de samenleving in zich op, ook van ambtelijke normen, en verandert daardoor. Zo komen, mede uit ambtelijke penetratie van bestuursprocessen, nieuwe bestuurspraktijken tot stand die enige tijd later onder de
  formele rugdekking van beginselen van behoorlijk bestuur aan hun rechtsleven beginnen. ‘Non-state orders’ werken ook in op statelijk recht, zoals de eerder geciteerde formule het wil.89
  
  27
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  Ook het andere voorbeeld binnen dit perspectief is van belang: onderhandelend
  bestuur. In de netwerken van partners in onderhandelend bestuur worden de officiele normen (naar hun officiële interpretatie) bepaald niet vergeten. Bestuurders,
  beleidsambtenaren, consultants,andere deelnemers, potentieel bezwaarden en adviseurs: zij allen weten, al is het soms schimmig, hoe de formele bevoegdheden van
  betrokken organen liggen, welke inhoudelijke en procedurele normen het gebruik
  ervan regelen, welke rechten particulieren formeel bezitten. Deze en gene verwijst
  er van tijd tot tijd naar, gebruikt deze inzichten als pressiemiddel, pikt enkele elementen uit de beginselen van behoorlijk bestuur of verklaart zich loyaal aan bepaalde, formeel bestaande taakstellingen en bevoegdheidsverdelingen.  Omgekeerd werkt het ook: vroeger of later worden zulke in het leven zelf opkomende nieuwe verhoudingen ingepast in de officiële rechtsorde, soms via expliciete
  wetgeving.
  Dit centraal stellen van het begrip interlegaliteit levert dezelfde winstpunten op
  als in onderzoek naar inheems recht en de staat. Ambtelijke groepen en netwerken
  van onderhandelend bestuur worden dan niet beschouwd als op zichzelf bestaande
  werelden met geheel eigen normen. De onderzoeker let vooral op de gestage uitwisseling tussen deze groepen en netwerken en de respectievelijke normen en beseft dat deze alleen bestaan in en door het voortdurend duwen tegen, of vechten
  met, – en uiteindelijk ook mengen met – andere groepen, organisaties en netwerken.90 In studies naar verhoudingen tussen een informele sector (economie, illegale
  woonwijken) en een formele levert deze benadering een veel minder sjabloonachtig beeld op (zie o.a. Benton, 1994, en Razzaz, 1994).
  3.2 De multiculturele samenleving en het recht91
  Een laatste test op het nut van het begrip van interlegaliteit komt uit de multiculturele samenleving die Nederland geworden is.
  Voor het behandelen van vragen omtrent interlegaliteit is het van belang te weten of we de zaken behandelen binnen een tot op zekere hoogte homogene cultuur
  dan wel bij sterke cultuurverschillen. In ons land spreken ambtenaren en bestuur
  
  28
  
  R E C H T S P LU R A L I SM E E N I N T E R L E G A L I T E I T
  
  dezelfde taal; er is niet zo’n grote interpretatiekloof te overbruggen als in Bolivia
  tussen Raqaypampa en de nationale rechtsorde en staat; of zoals bij multiculturele
  92
  rechtszaken in Nederland.
   Dringt migrantenrecht wel eens door in de Nederlandse rechtsorde en raakt het
  de dominante cultuur en instituties? De vraag verrast misschien omdat we allicht
  eerder aan de omgekeerde invloed denken. Dat de gemeenschappen van migranten
  in ons land hun eigen rechtsopvattingen, al of niet noodgedwongen, laten beïnvloeden door het rechtsdenken van de joods-christelijk cultuur is wel duidelijk. Ik verwacht in dit verband overigens dat dit steeds minder een sluipend assimilatieproces
  zal zijn en dat leiders vaker aan etnische reorganisatie zullen gaan doen: uitdrukkelijk vaststellen van en stáán voor het eigene in de feitelijk voorhanden zijnde menging van de cultuur van herkomst, bijvoorbeeld een islamitisch-Marokkaanse cultuur, met de joods-christelijke. Ik zal nu niet stil staan bij de invloed van de
  gevestigden op de nieuwkomers maar vraag me liever af of en hoe migrantenrecht,
  omgekeerd, doordringt in de Nederlandse rechtsorde en aldaar aanleiding geeft tot
  een geregeld intercultureel leerproces.93 Ik draai het betoog nu weer naar rechtszalen toe, ofschoon vragen van hybridisering van culturen in de eerste plaats moeten
  worden bestudeerd in (de rest van) de samenleving. De rechtszalen gaan weer dienen, net als bij de openingsvideo’s, als belangrijke plaatsen waar de confrontatie
  tussen maatschappelijk bestaande culturen eveneens plaats vindt. Ik hecht wel speciale betekenis aan dit domein van (wetgeving en) rechtspraak omdat niet uit te sluiten is dat hetgeen daar gebeurt betekenis heeft voor de maatschappelijke confrontatie als geheel.
   Volgens mijn mini-onderzoekjes94 en volgens relevante literatuur, zoals de door
  Van Manen (2002) geredigeerde bundel De multiculturele samenleving en het recht, 95
  gaan rechters wel een eindje de multiculturele weg op als zij vinden dat wettelijke
  begrippen ruimte bieden. Deskundigen spreken hier cryptisch van ‘krypto ipr’;
  ook komt de term ‘twee-fasen ipr’96 voor. In dat geval wordt bij hantering van deze
  begrippen, bij bewijsvragen, bij vragen van schuld en vele andere, rekening gehouden met andere rechtsovertuigingen. Dit is niet zo’n zeldzaam verschijnsel, maar de
  Hoge Raad leert herhaaldelijk dat een rechtsbegrip zoals duurzame ontwrichting
  van een huwelijk ‘uitsluitend naar Nederlandse maatstaven moet worden bepaald’.
  Verder: de wet verzetten om een tegendraadse instelling, zoals een Marokkaansislamitisch rechtsinstituut (de kafala) rechtens als pleegouderschap te erkennen,
  gaat te ver.97 Rechters zeggen: zet de duidelijke wet niet opzij, want dan weet je niet
  
  29
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  98
  
  wat je aanricht. Kortom, rechters in Nederland, en trouwens ook in België, zijn
  redelijk tolerant maar niet erg geneigd tot het aangaan van interculturele dialogen.
  En denkend aan eventuele interculturele dialogen: voorzover deskundigen ter zitting een aan het Nederlandse recht vreemd interpretatiekader beschrijven, gaat er
  nogal eens iets behoorlijk mis, waarvan Hermine Wiersinga (2002) melding deed
  99
  in haar dissertatie over culturele factoren in het strafproces.
  Toch vind ik dat niet gezegd kan worden dat het vreemde recht in de Nederlandse rechtspleging gewoonlijk ontkend of handig ingekapseld wordt. Ik zie alle aanleiding voor de vraag of via dit incidenteel in aanmerking nemen van andere interpretatiekaders feitelijk aanvankelijk vreemde rechtselementen in het Nederlandse
  recht worden opgenomen, en wellicht effecten hebben die verdergaan dan slechts
  een respectvolle behandeling in de concrete voorliggende zaak.
   Laat ik mij, om mijn vermoeden plausibel te maken, eens een niet zeldzaam
  rechtsconflict voorstellen, bijvoorbeeld de kwestie van het gezag over kinderen na
  echtscheiding. Rechters zeggen over het afwikkelen van een echtscheiding: ‘Het gezag over de kinderen na echtscheiding ligt als regel bij beide ouders. Maar als ik een
  Egyptenaar voor mij heb van wie ik vermoed dat hij de kinderen zal meenemen naar
  Egypte zonder toestemming van de moeder, dan wijs ik af en geef alleen de moeder
  gezag.’ Nieuwe maatschappelijke verhoudingen, nieuwe belangen, nieuwe gewichten voor bekende belangen, nieuwe soorten afwegingen komen op. Verandert daarmee het recht? Dogmatisch niet, zo heet het. De ruim gestelde woorden van de wet
  blijven toch gewoon dezelfde? Of zal er niet met klem worden gezegd: wij houden
  áltijd rekening met persoonlijke omstandigheden. Niets nieuws.
  Ik vind dit een tikje vroom bedrog. Wanneer leden van de rechterlijke macht en
  alle kringen daaromheen meer dan alleen maar incidenteel worden blootgesteld aan
  andere begrippen van gezins- en verwantschapsverhoudingen, adoptie en pleegkinderen, legitieme zelfverdediging, redelijkheid en billijkheid, feiten van algemene
  bekendheid, lichaamstaal en houding ter zitting,100 dan presenteren andere rechtsculturen zich nogal dringend en dringen zich de vragen op in welk breder maatschappelijk verband die andere begrippen eigenlijk staan en hoe de dominante begrippen zich daartoe kunnen en moeten verhouden. Woordvoerders voor deze
  andere culturen zullen allicht van tijd tot tijd een serieuze gesprekspartner zijn, wat
  uiteraard niet hoeft te leiden tot het opnemen van aspecten van de andere rechtsopvattingen in het standaard Nederlandse recht. Maar waar sprake is van een interculturele dialoog, daar is ook sprake van wederzijdse beïnvloeding.
   30
  
  R E C H T S P LU R A L I SM E E N I N T E R L E G A L I T E I T
  
  De teneur van brieven van enkele collega’s die de moeite namen om, op basis
  van hun deskundigheid op een specifiek rechtsgebied over deze vraag met mij van
  gedachten te wisselen – waarvoor ik hen hartelijk dank – is wel deze: blijvende multiculturalisering van het Nederlandse recht c.q. het Belgische recht is op enkele gebieden zeker een mogelijkheid en zal hier en daar ook wel tot blijvende verandering
  101
  van gevestigde rechtsbegrippen en staande zekerheden leiden. Interlegaliteit is
  aan de kant van de heersende rechtsorde, gelet op machtsverhoudingen, niet direct
  iets waaraan je snel denkt, maar het is wel degelijk een zinvolle vraagstelling. De
  joods-christelijke rechtscultuur zou zich enigszins kunnen mengen met enkele elementen van andere culturen en aldus blijvend veranderen.
  Ook op het gebied van het openbaar bestuur is de vraag naar ‘omgekeerde interlegaliteit’ van belang. Zo wordt op scholen het gezag steeds meer geconfronteerd
  met distincte normen en visies die ouders of leerlingen willen laten gelden, naast of
  desnoods tegen het geldend recht of de reglementen in. Soms zijn zulke verschuivingen, indien acceptabel geacht, geruisloos binnen het geldend recht te realiseren.
  Toestemming om met het Suikerfeest een dag vrij te nemen kan door de schoolleiding met behulp van het begrip gewichtige omstandigheden uit de Leerplichtwet (art.
   14) worden gerealiseerd. Soms botst een zaak met het dwingend recht en zal eventuele honorering van een claim lastiger zijn, al kan men juist in de praktijk door te
  gedogen nog wel een stukje verder gaan. Soms is een zaak buiten het recht om te regelen zoals wanneer schoolreisjes zo worden georganiseerd dat meisjes niet in één
  en dezelfde herberg hoeven te overnachten als jongens. Ook hier is interlegaliteit
  aan de orde van de dag.
  In onze voormalige leerstoelgroep doet Damir Urem hiernaar op dit moment
  onderzoek.
   4. Slot
  Dames en Heren, het is tijd. Ik wilde u laten zien waar ik als hoogleraar rechtspluralisme aan wil werken. Ik heb belangstelling voor confrontatie en menging van
  rechtsordes, zowel hoe dat feitelijk gaat als wat er gebeurt bij juridisering van zo’n
  confrontatie. Ik hoop dat er meer intercultureel respect en dialoog zal komen maar
  ik ben geen plurimaan en besef daarom terdege dat het alleen mogelijk is zo’n dialoog op gang te brengen wanneer er een eenheidbrengend en effectief kader van
  
  31
  
  A N D R É J. H O E K E M A
  
  normen en interpretaties bestaat, een nationale rechtsorde dus, of – op wereldschaal – een wereldrechtsorde. Nu begrijpt u misschien hoe dankbaar ik ben dat ik
  kan meedoen aan onderzoek opgezet door collega Otto uit Leiden (Van Vollenhoven Instituut voor Recht, Bestuur en Ontwikkeling, te Leiden). Dit onderzoek betreft de formele erkenning van lokale stelsels van rechten op grond, zoals dat thans
  in diverse landen aan de orde is, en de effecten daarvan. In de betreffende landen
  worden botsende culturen voor een deel samengebonden in één rechtsorde. Juridisch rechtspluralisme schuift over het allang bestaande feitelijke rechtspluralisme
  heen – een fascinerende operatie van veelheid en eenheid, die op steeds meer plaatsen in de wereld op dit moment aan de orde is, en lang niet alleen op het gebied van
  rechten op grond. De stimuleringsactie rechtswetenschappelijk onderzoek, SARO,
  fourneert voor dit onderzoek geld, waarvoor ik op deze plaats nog eens mijn dank
  wil uitspreken.
  Dank ook aan mijn decaan Zwemmer, die mijn verzoek om een verandering van
  leeropdracht wilde steunen, en aan het College van Bestuur van deze Universiteit
  dat de benoeming realiseerde. Dank aan mijn naaste collega’s (formeel: ex-collega’s), allen mensen die, trots op hun eigenheid, zo goed samenwerken.
   Er zijn hier mensen die dachten dat ik een afscheidsrede hield na de 25 jaren dat ik
  hier als hoogleraar rechtssociologie mocht werken. Welnee, het is een nieuw begin,
  en voordat we ter receptie gaan, wil ik u allen heel hartelijk bedanken voor uw hulp
  bij dit nieuwe begin, en dus voor uw aanwezigheid.
  Ik heb gezegd.
  32
  
  Noten
  1.
  E.A.B. van Rouveroy van Nieuwaal, 1980. Het materiaal is geschoten in 1977 en 1978.
  De film wordt gedistribueerd door het Afrika-Studiecentrum (asc@fws.leidenuniv.nl).
  2. Materiaal uit onderzoek van Wibo van Rossum. De opnamen zijn uit de jaren 20002002. Het materiaal is (nog) niet gepubliceerd. Voor contact met de onderzoeker:
  www.wibovanrossum.nl.
  3. 1987, Morgane Lalibert & Francoise Wera. Gedistribueerd door Cinema Guild, New
  York (www.cinemaguild.com/criminal/htm).
  4. Zo’n taalstrijd is geen exotisch fenomeen uit verre streken. In de dissertatie van Wiersinga (2002) komen vergelijkbare voorbeelden voor van fundamentele taalkloven tussen
  de Nederlandse ambtsdragers en onder meer traditioneel Berberse partijen c.q. verdachten. Uit zo’n strafzaak: ‘“Ik ben onschuldig” moet worden omschreven door te zeggen “ik was daar niet, ik heb niets gezien, ik heb niets gehoord”. Als dit letterlijk wordt
  vertaald, wordt dat een ongeloofwaardige verklaring wanneer iemand vervolgens verklaart wel in dat huis geweest te zijn’ (o.c., p. 143).
  5. Van Rossum doet onderzoek naar de speciale instituties van conflictoplossing van deze
  groepering, zowel in Nederland als in Turkije. Zie o.a. Van Rossum 1999 en idem 2002.
  Een meer algemene introductie in de aard van de alevitische gemeenschap is te vinden in
  Van Rossum 2003.
  6. Dit strookt overigens niet met de manier waarop de deelgenoten zelf over hun gemeenschap denken. Het is geen doelgerichte organisatie maar een religieuze c.q. een leefgemeenschap.
  7. Zie publicaties van T. van der Ploeg over verenigingsrecht onder meer Van der Ploeg
  1999.
   8. Te bedenken is dat rechtspluralistische situaties niet beperkt zijn tot volksrecht versus
  statelijk recht. Het kan ook gaan om islamitisch of ander religieus recht versus volksrecht, en zo zijn er vele combinaties mogelijk.
  9. In een rechtsgeleerde context wordt de term ‘rechtspluralisme’ vrijwel automatisch en
  zonder nadere uitleg gebruikt om formeel (juridisch) rechtspluralisme mee aan te duiden.
  10. Zie voor bijzonderheden E.A.B. van Rouveroy van Nieuwaal (1976).
  11. De erkenning en nadere plaatstoewijzing van volksrecht als bron van recht binnen een
  nationale rechtsorde gebeurt door middel van een samenstel van rechtsregels die de erkenning en de grenzen van de erkenning, – de curatele – regelen: interne conflictregels,
  zoals deze verderop in de tekst zullen worden genoemd.
  12. Twining (2000, p. 225) heeft het over state legal pluralism. K. von Benda-Beckmann
  (1999, p. 7) over ‘dogmatisch-juridisch rechtspluralisme’. Deze twee begrippen, maat-
  
  33
  
  schappelijk en juridisch rechtspluralisme, worden vaak met elkaar verward of althans,
  bij behandeling van wat men dan rechtspluralisme noemt, niet scherp uit elkaar gehouden.
  13. Ik schrijf ‘nog niet’ omdat het niet lang meer zal duren dat, bijvoorbeeld in Canada aan
  inheemse volken zoals de Inuit zelfbestuur en officiële bevoegdheid tot het leven onder
  eigen recht zal worden toegekend. Zulke pluralisering van staat en recht wordt steeds
  minder opgevat als een noodlottige aanval op de integriteit van de staat en de nationale
  gemeenschap. Met het instellen van het feitelijk vooral door Inuit bewoonde gebied
  Nunavuut als een zelfbesturende deelstaat op dezelfde voet als Québec etc. is al een begin gemaakt met deze pluralisering.
   Dat Inuitrecht nog geen officiële plaats heeft in de rechtsorde van Québec wil overigens
  niet zeggen dat een rechter nooit rekening zou houden met de persoonlijke omstandigheden van een dader of met de gewoonten en verwachtingen van een groep waartoe de
  dader zich rekent. Integendeel, in de film White Justice zien we de rechter zich juist
  voortdurend afvragen hoe hij het beste rekening kan houden met de Inuitcultuur. Dat
  kan aanpassing aan de opvattingen van de Inuit inhouden maar ook het omgekeerde: de
  rechter kan, gelet op bepaalde lokale praktijken, menen er vierkant tegenin te moeten
  gaan, bijvoorbeeld een extra zware straf geven, zoals bij de zaak die in de film centraal
  staat uiteindelijk ook gebeurt.
  14. Vele mensen, maar niet alle, en ook niet altijd over de hele linie. Zoals de scène laat zien,
  gingen ook toen al vrouwen naar de nationale rechter omdat ze daar dachten beter af te
  zijn dan bij de eigen rechtspraak. Dit forum shopping is vaak waargenomen en het is een
  standaardthema uit de rechtsantropologie.(K. von Benda-Beckmann 1981 en 1984).
  Het legt in feite de basis voor wat in het tweede deel van deze les aan de orde komt:
  menging van rechtsordes, interlegaliteit.
  15. ‘Steeds vaker’: het is geen automatisme dat een zogenaamde ‘eigen cultuur’ een daarbij
  naadloos passende etniciteit en identiteit voortbrengt. Betrokkenen kunnen dat doen of
  laten. ‘Ethnicity is the enduring and systemic communication of cultural differences between groups considering themselves to be distinct’, aldus Eriksen (2001, p. 46). De
  laatste 10 à 15 jaar is er echter een sterke toename van het aantal groepen, gemeenschappen of volken dat zich, binnen een hen (relatief) vreemde staat, als zodanig wil manifesteren en respect vraagt voor een eigen identiteit.
  16. Culturen bestaan niet, schreef Van Binsbergen (1999) terecht, wel culturele oriëntaties.
   17. Althans volgens het ontwerp dat ten tijde van het houden van deze les, in december
  2003, ter behandeling voorlag (bron: http://european-convention.eu.int).
  18. Voor ‘staatsverband’ kan ook worden gelezen: ‘sociaal-politiek verband’, zoals in het geval ven de Europese Unie, of ook een minder vèrgaand verband gevormd door de Organisatie van Amerikaanse Staten.
  19. Assies, Van der Haar, Hoekema, 1999.
  34
  
  20. Het gaat niet altijd om een conflict. Een lokale orde kan heel goed parallel lopen aan een
  dominante (nationale) rechtsorde, zoals in het geval van de alevieten in de video.
  21. Dit perspectief is sinds het opstel van Moore (1973) sterk onder de aandacht gebracht
  door Griffiths (1986).
  22. Ik ben mijn wetenschappelijk werk begonnen met een studie naar de groepsnormen van
  havenarbeiders ter zake van de omgang met beschadigde partijen stukgoederen (toen de
  containers nog niet zo alomtegenwoordig waren) en in het algemeen inzake vragen over
  mijn en dijn. Dit interne normenpatroon werd onderling krachtig gehandhaafd, wat feitelijk veel uitmaakte voor de effectiviteit van het strafrecht (Hoekema, 1973).
  23. Het wat hinderlijke gevolg is dat waar over rechtspluralisme wordt geschreven vrijwel
  altijd gezegd moet worden: ‘pluralisme van rechtsordes dan wel van normatieve ordes’.
  Vaak worden beide zegswijzen dwars door elkaar heen gebruikt. Twining (2000, p. 224)
  schrijft consequent over legal and normative pluralism. Omdat ook voor pluralisme van
  normatieve ordeningen vaak de term rechtspluralisme wordt gebezigd, althans tot op
  vandaag, houd ik daar maar aan vast. Maar met het gebruik van de term ‘rechtspluralisme’ voor een studie naar de concurrentie van normen van voetbalsupporters met het
  geldende (straf)recht, vraagt de onderzoeker wel om misverstanden. In mijn havendissertatie heb ik de term rechtspluralisme niet gebruikt.
   24. Oud nieuws voor rechtsssociologen die al meer dan een eeuw Sumner (1906) nazeggen:
  ‘stateways cannot change folkways’, al is dit een veel te absoluut standpunt.
  25. Hoe de altijd zo omstreden rechtsnormen rond euthanasie in de werkelijkheid worden
  gehanteerd, wordt niet sterk bepaald door de inhoud van wettelijke normen en daarin
  voorkomende begrippen en niet zeer overwegend door de bevoegde ambtsdragers die
  de ambtsplicht hebben deze toe te passen. Datzelfde kan men zeggen van de artsen die
  rechtens een situatie moeten kwalificeren in termen van begrippen als ‘onduldbaar lijden’of vergelijkbare begrippen. Bij onderzoek naar euthanasiepraktijk onder een vorige
  regeling is vastgesteld: ‘Elk veld genereert in meer of mindere mate zijn eigen normen
  en regels met betrekking tot het specifieke geval en wordt in meer of mindere mate
  beïnvloed door regelgeving van buiten. In verband met dit laatste lijken beroepsethische
  normen zwaarder te wegen dan wetgeving’ (Pool, 1992, p. 81; zie ook J. Griffiths, A.
  Bood en H. Weyers, Euthanasia and Law in the Netherlands, Amsterdam University Press
  1998). Het ligt niet anders wanneer aan de normen van een beroepsgroep wettelijk gezag is toegekend.
  26. Een van de documentaires heet De Gemeentelijke Sociale Dienst, deel 1 Recht of regel,uitgezonden door de VPRO in 1986. De betreffende serie kent verschillende delen.
   27. Het gaat nu dus uitdrukkelijk om een rechtens niet afgedekte evenmin nader juridisch
  geordende invloed. Ik leg daarop nu de nadruk omdat binnen studies naar feitelijk
  rechtspluralisme gelet wordt op de feitelijke verhouding tussen de concurrerende normen én hun onderliggende groepen of netwerken. En wanneer die verhouding op zichzelf wel degelijk rechtens is geordend, zoals in het ambtelijke geval (de ambtenaar en
  
  35
  
  zijn normen zijn ondergeschikt aan het bevoegd gezag en hebben geen eigen rechtsvormende bevoegdheid), dan dient deze juridisch-normatieve constructie niet te worden
  gehouden voor een beschrijving van de werkelijke verhouding – een waarheid die uit
  voorbeelden in de tekst duidelijk blijkt. Twining (2000, p. 226) verliest dit uit het oog,
  waar hij beleidsregels gemaakt door bevoegde organen afzet tegen het officiële recht en
  spreekt van ‘rechtspluralisme’.
  28. Individuele opvattingen en waarden kunnen hierbij ook een rol spelen.
  29. Ik denk nu aan wetten die worden uitgevoerd op gemeentelijk niveau. Het gestelde
  geldt, mutatis mutandis, ook voor wetten en regelingen die van andere wetgevers afkomstig zijn c.q. op een ander niveau worden uitgevoerd, zoals provinciale, rijks- en waterschapswetten en regelingen.
   30. In een (korte) tijd van optimisme over de staatsorganisatie en zijn macht, in de jaren
  1960, begin 1970, is gemeend dat zulk groepsrecht min of meer vanzelf zou wijken voor
  statelijk recht, deels op basis van de optimistische gedachte dat dit groepsrecht toch
  rechtens op zijn plaats was gezet – namelijk als niet echt recht – dan wel afwijkend van
  recht en dus verboden, of eventueel slechts aanvullend recht. Wie zo redeneert, moet
  wel menen dat een dergelijke plaatsbepaling zonder meer zou bepalen wat er werkelijk
  in een samenleving gebeurt. Deze te juridische kijk op de samenleving ligt al weer lang
  achter ons. We vinden deze ook niet meer in rechtsgeleerde kring en zeker niet onder de
  practici. Over de maakbaarheid of stuurbaarheid van de samenleving wordt in deze tijd,
  zeker als dit slaat op centraal bepaald en doorgezet beleid, veel realistischer gedacht dan
  vroeger – een bijna onvoorstelbare ommezwaai vergeleken met de ambities en de praktijk van omstreeks 1965.
  31. Het artikel uit 1973 van Moore waarin, onder de noemer van ‘semi-autonome velden’,
  gewezen is op het bestaan van functionele groepen begint dan ook met een felle aanval
  op de pretenties van recht als middel tot ‘social engineering’.
  32. Ik ontleen de nu volgende casus, over de inpassing van de verbrede snelweg A4 door Leiderdorp, aan een alleraardigst boekje dat is uitgebracht ter gelegenheid van het ondertekenen van een samenwerkingscontract (februari 2002) tussen de gemeente Leiderdorp,
  Rijkswaterstaat, een projectkantoor en het adviesbureau Bohemen B.V. inzake ruimtelijke ontwikkeling. Het boekje heet W4, een afkorting die slaat op wonen, water, wegen en
  werken, dat wil zeggen de vier elementen die in het project harmonieus met elkaar gemengd moesten worden. Het boekje is te verkrijgen bij genoemde contractspartijen.
  Bohemen B.V. is gevestigd te Voorburg (Postbus 727, 2270 AS, info@bohemen.nl).
   33. Het is treffend dat in antwoord op dit gebleken feitelijk rechtspluralisme, althans pluralisme van normenstelsels, een bestuurlijke praktijk ontstaat, waarin het aanvankelijke
  pluralisme langzamerhand wordt aangevuld met een ander soort pluralisme: dat tussen
  de samenwerkingsnormen van het public-private partnership, die vooralsnog geen formeel
  geldend recht zijn, en de officiële normering van het bestuurlijk handelen. Er wordt al
  hard gestudeerd op manieren om deze nieuwe bestuurspraktijk in te bedden in het for-
  
  36
  
  mele bestuursrecht en zo draait het proces van formalisering en informalisering alsmaar
  door en blijkt dat wat de ‘formele normen’ worden genoemd voortdurend mede bepaald te worden door de zogenaamde informele, en vice versa.
  34. De notie dat van staatswege alleen effectief kan worden gestuurd door het mobiliseren
  en organiseren van ‘vrije, niet aan de staat gebonden maatschappelijke krachten’ heeft
  indertijd bij Hugo Sinzheimer de veel ruimere rechtvaardiging gekregen dat alleen zo
  een vrije, niet dictatoriale samenleving zou kunnen ontstaan (Sinzheimer 1935, p. 99;
  zie mijn commentaar in Hoekema 1993, p. 59 en 61).
  35. Het nu toegelichte onderscheid tussen het erkenningsperspectief en het sturingsperspectief wordt in de literatuur niet altijd (zo) gemaakt. Soms wordt het feitelijk rechtspluralisme exclusief gebracht als sturingsprobleem. Zips (2002, p. 396) schrijft over ‘the
  perspective of legal pluralism’ en bedoelt daarmee het sturingsperspectief. Soms wordende twee perspectieven beschouwd als ‘entirely different’, net als ik doe (Moore,
  2001, p. 106).
  36. Het gaat hier om het verdrag van de International Labour Organisation (ILO), waarin
  (niet zo heel sterk omschreven) rechten van inheemse volken op beschikking over het
  eigen territoor, vrijwaring van gedwongen verplaatsing, recht op eigen cultuur enz.
  wordt verleend.
  37. Hierover schreef Diana M. Antonius recentelijk (2003) een scriptie in het kader van
  mijn keuzevak rechtspluralisme en ontwikkeling.
   38. In een vonnis in het zelfbesturend gebied Jambaló in Colombia (d.d. 6 maart 1999, nr.
  003) wordt o.a. overwogen: ‘Het is niet aanvaardbaar dat een dorpsgemeenschap goedkeurt dat iemand ter dood wordt gebracht alleen om de reden dat betrokkene een heks
  zou zijn, want dan wordt inbreuk gemaakt op het recht op leven en op de mensenrechten’ (mijn vertaling, ajh). De (Spaanse) tekst van dit vonnis is door Esther Sánchez gepubliceerd in een artikel op de website van Alertanet, een website van rechtsantropologen:
  htpp://alertanet.org Het artikel is te vinden onder de rubriek FORUM II Indigenous
  Law and Human Rights, op de site: www.alertanet.org/F2b-eSanchez.htm
  39. Met termen als soft law en project law wordt geprobeerd de vinger te leggen op deze feitelijke binding door normen en begrippen die een machtige herkomst hebben maar geen
  deel uitmaken van formeel geldend recht.
  40. Naast de term ‘internationaal’, is de term ‘transnationaal’ recht of protorecht opgekomen, onder meer om recht – althans onderling bindende afspraken en procedures
  tussen bijv. ondernemingen uit vele verschillende landen – mee aan te duiden, dus
  voortkomend uit de internationale zakenwereld, vaak begeleid met arbitragesystemen:
  het relatief nieuw Law Merchant of lex mercatoria. Ook initiatieven als UNIDROIT vallen
  onder dit begrip (Callies 2002). Een dergelijke normstelling binnen internationale netwerken van ondernemingen is een ander voorbeeld van een niet aan één samenleving gebonden netwerk dat met de eigen normen, en vooral met de normproducerende onder-
  
  37
  
  linge sociale netwerken, aanzienlijke invloed uitoefent op zowel staten en hun recht, internationaal recht en maatschappelijke groepen en individuen.
  41. Chiba gebruikt de formule ‘minor law, state law and world law’ (Chiba, 1995, p. 75).
   42. Zie ook K. von Benda-Beckmann, 2003. Om een te juridische kijk te vermijden zou nader onderzocht moeten worden met welke netwerken, organisaties of gemeenschappen
  de genoemde normenstelsels verbonden zijn. Het is niet voldoende te wijzen op normen op basis waarvan NGO’s hun werk in ontwikkelingsgebieden doen. Waaraan ontlenen die normen hun effectiviteit? Dezelfde vraag dringt zich op bij het internationale
  recht waarbij geregeld vaagweg naar de internationale gemeenschap wordt verwezen als
  veld waarbinnen de normen maatschappelijke kracht krijgen. Von Benda-Beckmann
  (1999, p. 16) heeft bijvoorbeeld geanalyseerd waaraan NGO’s hun sterke positie ontlenen.
  43. Merry (1988, p. 870) zegt het wel erg kort: ‘the co-existence within a social field of two
  or more legal systems’, ofwel er is sprake van twee of meer rechtsordes onder één maatschappelijk dak. Al is de terminologie legal system zowel vatbaar voor een rechtskundige
  als voor een rechtsantropologische uitleg, bij haar is het een sociaal werkzame rechtsorde, die te vinden is in bepaalde vormen en soorten van handelen van mensen en niet in
  een professioneel geconstrueerd gebouw van normen die formeel gelden. Zie verder
  over deze zaak in de tekst, onder Ten derde.
  44. Met de uitdrukking ‘onder één maatschappelijke dak’ wordt ook naar een ander belangrijk punt verwezen: wanneer een samenleving in weinig opzichten meer een eenheid kan
  worden genoemd en in staat van desintegratie verkeert, heeft het gebruik van de term
  ‘rechtspluralisme’ geen zin meer omdat er immers geen maatschappelijke eenheid meer
  bestaat waartegenover een veelheid van concurrerende maar ook met elkaar samenwonende (‘coëxisterende’) normenstelsels opvalt. Chiba (1995, p. 75) wijst daar terecht
  op.
   45. De Sousa Santos (2002, p. 426) zinspeelt op dit probleem. De rechtsantropoloog Roberts (1988, p. 105) roerde deze kwestie van interculturele verstaanbaarheid eens aan,
  achtte dit een onmogelijkheid maar eindigt zijn artikel berustend met de opmerking dat
  iedere onderzoeker het er toch maar op moet wagen. F. von Benda-Beckmann (2002)
  legt sterk de nadruk op de noodzaak om analytische begrippen te ontwikkelen waarmee
  rechtsfiguren uit de meest verschillende gemeenschappen met elkaar vergeleken kunnen worden.
  46. Zie over dit thema van definitiemacht Code inconnu, récit incomplet de divers voyages, een recente film van Michael Haneke (2000).
  47. In de literatuur wordt dit punt zelden behandeld. Mijn probleem is overigens oplosbaar
  door de netwerken of velden waarvan de resp. normen met elkaar botsen, bijvoorbeeld
  de ambtelijke wereld versus een nader te bepalen netwerk van de bestuurlijke elite,
  scherp te omschrijven. Dit probleem, dat een rechtsorde niet goed af te bakenen is van
  het maatschappelijk leven zelf, doet zich ook voor wat betreft de ambtelijke wereld en,
  
  38
  
  sterker nog, in o.a. inheemse gemeenschappen. Waar eindigt daar een rechtsorde en
  waar belanden we in de rest van hun maatschappelijk leven? (Zie ook Merry 1988, p.
  878).
   48. Er wordt hier gezinspeeld op een heet discussiethema: bestaat een rechtsorde wel? Deze
  kwestie is vooral aan de orde gesteld door Woodman (1998). Wie zich losmaakt van het
  dogmatische zelfportret van een rechtsorde als een samenhangende eenheid van beginselen en normen met een alomvattend, hoogste en effectief gezag, ziet veeleer een rafelige verzameling van feitelijke handelingen die worden verricht in naam van de rechtsorde. Het is echter overdreven om dan te stellen dat een rechtsorde rechtsantropologisch
  gezien niet bestaat. Zie de bundel Polycentricity (Hirvonen, 1998). Men kan deze stelling
  polemisch gebruiken om binnen een rechtstheoretisch debat meer openheid van het
  recht te forceren voor gemarginaliseerde belangen. Maar in het algemeen is het goed
  mogelijk om een veld van handelingen af te bakenen waarbinnen genoeg samenhang is
  om van een rechtsorde te kunnen spreken. Het rechtsleven, hoezeer ook in handen van
  allemaal aparte en eigenzinnige individuen, verloopt wel degelijk grotendeels behoorlijk ordelijk; er tekent zich een interpretatiegemeenschap af waarbinnen feitelijk op
  basis van gemeenschappelijke grondregels word gehandeld. Burgers handelen ook heel
  geregeld volgens de rechtsnormen, al of niet berustend. Een professionele praktijk en
  sociale effectiviteit zijn voldoende om in rechtsantropologische zin te spreken van een
  rechtsorde, al zal deze allicht een andere zijn dan de dogmatische reconstructie (of zelfbeeld) ervan.
   49. Dat is op zich niet anders dan in wat we ‘nationale gemeenschappen’ noemen. Het nu
  populaire begrip van ‘sociale velden’ drukt de rafeligheid van deze grenzen voor beide
  situaties – nationaal en distinct – uit. Bij de distincte gemeenschappen zouden we vooral
  kunnen letten op processen van etnische reconstructie – waarover meer in deel 2. Leiders definiëren zelf grenzen en handhaven die. Als de deelgenoten hierin meegaan, kan
  nog steeds worden gesproken van een welbepaalde gemeenschap. De onderzoeker moet
  er dan op letten tot hoever de daadwerkelijk regulerende kracht van deze leiders reikt
  (reikt deze ook tot in de stad waarheen de dorpelingen zijn geëmigreerd?), of, zoals in
  netwerken, op wie en in welke mate de zelfregulerende pretenties van het veld effectief
  greep blijken te hebben.
   50. In de literatuur wordt getwist over de vraag of het zinvol is pluralisme te onderkennen
  binnen het (dogmatisch gezien) ene statelijke recht (of inheems recht, enz.). Men
  spreekt wel van ‘state law pluralism’(Woodman 1998, p. 47) of ‘system-internal pluralism’ (F. von Benda-Beckmann, 2002, p. 63). Deze vraag komt voort uit ten minste totaal heel verschillende bronnen. De ene is al eerder behandeld, namelijk het besef dat
  een statelijke rechtsorde veel minder samenhang vertoont dan de dogmatiek wel eens
  stelt. Wanneer er aan de ene kant van de vergelijking helemaal geen statelijke rechtsorde
  ‘bestaat’ (of aan een andere kant bijvoorbeeld volksrecht niet geacht wordt te ‘bestaan’),
  kunnen we niet goed spreken over twee (verschillende) rechtsordes en hun onderlig-
  
  39
  
  gende gemeenschappen. Ik heb dit een overdreven visie genoemd. Maar ook los hiervan
  zien we dat rechtsantropologen het gegeven dat binnen de ene rechtsorde bijvoorbeeld
  inheems recht is erkend of andere vormen van huwelijkssluiting formeel zijn toegestaan,
  soms gebruiken om van rechtspluralisme te spreken in een betoog dat over feitelijk
  rechtspluralisme gaat. Zo ook Sierra en Chenaut (2002, p. 158). Hier dreigt verwarring
  met juridisch rechtspluralisme. Daarin bestaat trouwens formeel gezien geen conflict
  want de coëxistentie van rechtsnormen is geordend via conflictregels. Maar er zijn probleemstellingen mogelijk die wel naar feitelijk rechtspluralisme wijzen, zoals het ambtelijke geval uit de tekst. Of wanneer bij een situatie van erkenning van inheems recht onderzocht wordt hoe de rechterlijke macht in twee strijdende kampen is verdeeld, die
  van de multiculturalisten en van de assimilisten. Rechtsantropologisch gezien is het sociale gegeven van erkenning van ander recht op zichzelf interessant, o.a. als een fase in een
  strijd tussen uiteenlopende bevolkingsgroepen of wanneer men vraagt wat deze erkenning betekent voor de interne sociale verhoudingen in de betreffende gemeenschap
  (Oomen, 2002).
   51. Het gebied Raqaypampa bestaat uit een kerndorp dat ook die naam draagt en nog een
  aantal andere omliggende dorpen. Bij elkaar vormt het een eigensoortige bestuurlijke
  eenheid –, in Bolivia een central sindical geheten. Deze constructie, een hiërarchie van
  zogenaamde sindicatos, op hun beurt gegroepeerd in subcentrales, is ontleend aan de internationale vakbeweging en in Bolivia ingevoerd tijdens de revolutie van 1952. In feite
  hebben vele inheemse gemeenschappen deze bestuursvorm sindsdien gevormd tot wat
  hij nu is: een eigen dorpenbestuur. Op het niveau van het afzonderlijke dorp functioneert een subcentrale, en op het hogere niveau van de verzamelde dorpen een centrale.
  Op beide niveaus vindt er rechtspraak plaats. Het hogere niveau fungeert als een beroepsinstantie voor het lagere. Dit lokale gezag had tot voor kort geen formele status in
  het geheel van nationaal bepaalde bestuursvormen, zoals de gemeente, de provincie, het
  departement en de staat, en staat ook nu nog vrijwel los van de nationale organen.
  52. Zie zijn binnenkort (2004) te verschijnen dissertatie Interlegalidad y campos jurídicos,Discurso y derecho en la configuración de ordenes semiautónomos en comunidades quechuas de Bolivia.
  