text: Hoe moeilijk het zal zijn om de bedoelde relatie in het geval van niet louter uitvoerende organen te leggen,
  laat de brochure in het midden.
  37 Algemene Rekenkamer, Archiefbeheer, 16-17,42; Pivot, een nieuwe draai, 4; Nagelhout, 'Inleiding',
  8; J. J. Buskes, 'Het standpunt van het ambtelijk beheer', M. Beekhuis, B. de Graaff, BVD-dossiers
  vernietigd? Het selectiebeleid t. a. v. persoonsdossiers berustend bij de overheid ('s-Gravenhage, 1991)
  31-33.
  38 Buskes, 'Het standpunt', 31-33.
  39 Buskes, 'Het standpunt', 28; Algemene Rekenkamer, Archiefbeheer, 17.
  40 Misschien is het helemaal niet de bedoeling dat de selecteurs werkelijk begrijpen waarmee zij bezig
  zijn. Zo klaagde H. Janssen, 'Archiefselektie op institutioneel niveau', Nederlands Archievenblad, XCIV
  (september 1990) iii, 235, 'dat vooral de historisch-wetenschappelijke pretenties van selekteurs leiden tot
  een veel hoger bewaarpercentage dan nodig'.
  Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  763
  
  Conclusie
  Samenvattend kan gesteld worden dat de in 1992 gepubliceerde principes van de PIVOTselectiemethode sterk legalistisch geformuleerd zijn en de politiek-bestuurlijke werkelijkheid
  eenzijdig abstraheren. Voor de bij de overheid verzamelde informatie op zich ontbreekt een
  apart selectie-mechanisme. Recente pogingen het PIVOT-model een hoger realiteitsgehalte te
  geven dragen teveel een ad hoc karakter en bergen het risico van de subjectiviteit in zich, die de
  RAD nu juist wilde vermijden.
  Ik kan mij op grond van de voorgaande overwegingen dan ook geheel vinden in de aanbevelingen die door het NHG geformuleerd zijn om historici en anderen gelijktijdig met het
  ambtelijk-archivalische driehoeksoverleg de cultuurwaarde van archiefbestanden te laten
  vaststellen, omdat anders de weegschaal tussen het administratieve en het historische belang uit
  balans is. Geadviseerd door de rijkscommissie voor de archieven kan vervolgens de politiek de
  werkelijke keuzes tussen administratief en cultureel belang maken die haar thans niet pregnant
  genoeg worden voorgelegd.
  Ik wil eindigen met twee waarschuwingen.
   Ten eerste moeten de historici ervoor waken dat een afzonderlijke toetsing van het historische
  belang zou leiden tot twee afzonderlijke bewaarcircuits, waarbij de rijksarchiefdienst uitsluitend materiaal van administratief belang bewaart en de historici maar moeten zien waar het
  (overige) historisch interessante materiaal wordt bewaard. Historici dienen de rijksarchiefdienst
  te houden aan haar depotfunctie, niet alleen voor materiaal van administratief belang maar ook
  voor historisch interessante bescheiden.
  Ten tweede moeten historici haast maken met de realisering van een parallelle waardering van
  archiefmateriaal op basis van het historische belang. In sommige archivalische wandelgangen
  vallen infectueuze geluiden te horen als zou zonder een rigoreuze vernietiging heel Nederland
  binnen enkele jaren vol archiefbunkers staan41. Zoals enkele ministeriële archiefambtenaren mij
  verzekerden: er heerst een klimaat van: 'vernietigen is 'in". Het moet juist historici bekend zijn
  dat er verwoestingen kunnen plaats vinden, terwijl er gedelibereerd wordt. Dames en heren
  historici en anderen die het culturele erfgoed van Nederland een warm hart toedragen, het is vijf
  over twaalf.
  41 Vgl. 'De ... dimensie, die Ketelaar erg aanspreekt, is die van de beheersbaarheid en betaalbaarheid.
  Nederland overdekken met archiefdepots is onverantwoord en onbetaalbaar, ongeschoonde archieven zijn
  onbeheersbaar', Baldé, Spijkerman, 'Kunst', 308.
  VII Een complementaire informatie-gerichte archiefselectie
  
  P. M. M. KLEP
  Voor het eerst in de mij bekende geschiedenis van het NHG zal gediscussieerd worden over het
  vernietigen van ons basiswerkmateriaal, de archieven. Hiermee wordt in zekere zin een taboe
  doorbroken. De natuur van de historicus verzet zich nu eenmaal tegen elke vernietiging van
  kostbare informatie over de samenleving. Het heeft echter totaal geen zin de kop in het zand te
  steken. Er moet massaal vernietigd worden en dat gebeurt ook.
   Informatie in archiefmateriaal is van een wezenlijk andere orde dan informatie in boeken,
  artikelen en kranten: het archiefstuk is de meest originele informatiebron en fungeert bovendien
  als onmisbaar controlemiddel op ingeslopen bestaande voorstellingen van zaken in wetenschap
  en maatschappij. De unieke bewijs- en verificatiecapaciteit van micro-informatie in archieven
  moet worden afgewogen tegen de kwaliteit van informatie die elders aanwezig is en de normale
  efficiëntie die met het bewaren van archieven betracht moet worden. Daarbij mag niet uit het
  oog worden verloren dat vernietiging onherroepelijk is.
  De discussie op deze jaarvergadering betreft in het bijzonder een welbepaald onderdeel van de
  selectieproblematiek: de grondslagen van de selectietheorie en de consequenties voor een
  selectiemethodiek. De nota die door de rijkscommissie voor de archieven is toegestuurd bevat
  een aantal specifieke vragen terzake.
   Bijgevolg richt zich de discussie niet zozeer op de traditionele selectiemethodieken, die nog
  in een belangrijk deel van het archiefwezen worden gebruikt. De aandacht richt zich vooral op
  nieuwe ontwikkelingen in de selectie van de grote departementale archieven van na de tweede
  wereldoorlog, zoals die door PIVOT zijn en worden ontwikkeld. Zowel het probleem van de
  massa als de PIVOT-oplossing voor de archiefselectie wordt goed weergegeven met het
  volgende citaat:
  Traditioneel vindt selectie van archiefstukken plaats aan de hand van de inhoud van het archiefstuk of
  dossier. Dat deze selectiemethode binnen de rijksadministratie nog nauwelijks uitvoerbaar is, wordt
  geïllustreerd door de achterstanden in de te selecteren archiefbestanden waarvan de schattingen variëren
  van 600 tot 1200 strekkende kilometer. Naast dit bezwaar van praktische aard is er ook een principieel
  bezwaar tegen de selectiemethode, n.1. het subjectieve karakter van de selectiekeuze. De huidige
  selectiecriteria zijn het resultaat van een subjectieve beoordeling van de informatiewaarde van het
  archiefstuk of dossier. Selectie van handelingen ('werkzaamheden') van de overheid, i.p.v. selectie van
  archiefstukken geproduceerd door die overheid, leidt tot maximaal geobjectiveerde subjectieve criteria 1.
   De grote overgang in het opzetten van vernietigingslijsten is bijgevolg: in plaats van (categorieën van) documenten met de minst belangrijke informatie over de samenleving selecteert men
  de belangrijkste handelingen van de overheid als organisatie. Bovendien wordt bij de toepassing
  van de nieuwe handelingenlijsten niet meer uitgegaan van een nadere ad hoe-selectie op basis
  van het historisch belang. De nieuwe PIVOT-methodiek is theoretisch doordacht (doch zie de
  fundamentele kritiek hierop in de bijdrage van De Graaff) en is voorzien van een nieuw, beslist
  onmisbaar instrument. Het betreft het zogenaamde institutionele onderzoek naar instituties,
  wet- en regelgeving, taken en handelingen van de overheid. Bovendien hoopt men dat de
  methode vrij vlot kan worden doorgevoerd. Bij dit laatste moet wel bedacht worden dat het
  l Oorlog duurt een leven lang. Een institutioneel onderzoek naar instituties en wet- en regelgeving
  inzake de oorlogsgetroffenen, 1945-1990 (PIVOT-rapport nr. 3; 's-Gravenhage, 1992) 1.
  Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  765
  
  grootste deel van de 1200 km te bewerken archief niet geordend is als 'administratieve neerslag
  van handelingen van de overheid' zoals PIVOT dat voor ogen staat. Dat kan een praktisch
  probleem gaan vormen.
  De verrassende macro-strategie van PIVOT wordt in het bijzonder bekritiseerd omdat zij
  uitgaat van de impliciete hypothese dat de belangrijkste overheidshandelingen ook de historisch
  belangrijkste archieven produceren en dat onbelangrijke handelingen (de zogenaamde routinehandelingen) onbelangrijke informatie voortbrengen. Dit geldt in het bijzonder voor de grote
  administratieve registraties van de overheid en voorde omvangrijke dossierarchieven betreffende personen, instanties, organisaties, bedrijven enzovoort. Juist met allerlei materiaal dat door
  gewone ambtenaren is ontvangen, opgetekend en bewerkt zijn vele takken van de geschiedenis
  tot ontwikkeling gekomen. De basis van de PIVOT-methodiek is dan ook vanuit cultureel en
  wetenschappelijk oogpunt onevenwichtig en technisch onbetrouwbaar te noemen: de waarde
  van de handelingen voorspelt de historische waarde van de informatie niet goed genoeg.
   Maar wat dan gedaan? De rijksarchiefdienst heeft wel gelijk dat de oude manier van historisch
  waarderen van materiaal niet meer toepasbaar is. Het valt niet te ontkennen dat het denken over
  'het historisch belang' van archieven lijdt aan een ernstig gebrek aan grondslagen en systematiek. Tot nu toe is in het beste geval nagedacht over de vraag of iets vernietigd zou kunnen
  worden, niet over wat bewaard zou moeten worden. Daar is een groot verschil tussen. Het gebrek
  aan onderbouwing ondermijnt thans de macro-gerichte cultuur-historische waardering van
  archieven binnen de administratie waardoor dit belang soms zelfs als 'speculatief' kan worden
  afgedaan. Men leze daartoe de invloedrijke, maar zeer bekritiseerde overheidspublikatie
  Omslag in opslag, gepresenteerd als een overtuigend idee en een nieuwe beleidsvisie van het
  ministerie van binnenlandse zaken2. Geen wonder dat een zwak geformuleerd en niet geoperationaliseerd cultuur-historisch belang het thans moet afleggen tegen het administratief vertoog
  van de macro-selectie van handelingen, dat een aantal duidelijke keuzes doet. Terzijde zij nog
  opgemerkt dat naast het administratief belang van de werkprocessen en het historisch belang ook
  het belang van de politieke controle en van de burger in het geding zijn. Ook deze belangen
  hebben het extra moeilijk in een wereld van macro-selectie.
   De uitdaging voor het NHG is positief bij te dragen aan de verdere ontwikkeling van de nieuwe
  selectiemethodiek van PIVOT: naar de oude methode zal niet teruggekeerd worden. In de nota
  Achieven bewaren. Cultureel investeren in de toekomst wordt gepoogd de opgelopen achterstand enigszins in te halen: er worden drie cultureel-historische waarderingsbeginselen in
  ontwikkeld. Op grond hiervan wordt voorgesteld een complementaire culturele selectietheorie
  op basis van een beoordeling van informatie toe te voegen aan de reeds ontwikkelde PIVOTselectiemethodiek van de handelingen van de overheid en niet accoord te gaan met een cultureelhistorische waardering van archieven die bijkomstig is of afgeleid is uit administratieve
  waarderingen of categorieën.
  Kernvragen voor het genootschap zijn dan: 1 Is men het eens over de noodzaak de thans
  bestaande PIVOT-selectiemethodiek te completeren met een parallelle culturele selectiemethodiek? Hiertegen heb ik nog geen bezwaren gehoord. 2 Zijn we als NHG bereid onze nek uit te
  steken en in de toekomst gesprekspartner te zijn voor de rijkscommissie voor de archieven en
  2 Ministerie van binnenlandse zaken, Omslag in opslag ('s-Gravenhage, 1992) 108: 'Indien beide
  partijen het speculatieve karakter van hun gespreksonderwerp beseffen, zijn — alweer een paradox —
  praktische afspraken snel mogelijk. Een heel normale veronderstelling is dat een latere onderzoeker toch
  vooral in het verloop van de bedrijfsvoering geïnteresseerd zal zijn. Natuurlijk, inclusief beleid en de
  manier waarop dat werd vastgesteld'. Het boekwerk is bedoeld voor studenten en deelnemers aan (interne)
  opleidingen.
   766
  
  VII Een complementaire informatie-gerichte archiefselectie
  
  SELECTIE VAN ARCHIEFBESCHEIDEN MET GEGEVENS
  VAN BLIJVEND BELANG VOOR:
  DE OVERHEIDSORGANEN, DE
  HET HISTORISCH ONDERZOEK
  RECHT- OF BEWIJSZOEKENDEN
  ADMINISTRATIEF BELANG
  
  CULTUREEL BELANG
  
  APPRECIATIE VAN HET ARCHIEF:
  OPGESLAGEN INFORHANDELINGEN MET
  ADMINISTRATIEVE
  MATIE MET EEN
  NEERSLAG
  OVERHEIDSCONTEXT
  
  REST VAN
  DE OVERHEID
  
  I
  
  ANDERE
  BRONNEN
  
  IN RELATIE
  MET ANDERE
  HANDELINGSGEWIJZE
  INFORMATIE IN
  OVERHEIDSCONTEXT
  HANDELINGEN NEERSLAG. REGISBINNEN DE
  TRATIES
  OVERHEID
  WAARDWINGSGRONDSLAGEN
  GESELECTEERD WORDT:
  NEERSLAG MET EEN
  INFORMATIE MET EEN
  BELANG:
  BIJZONDERE
  BIJZONDERE
  OVERHEID
  -SYMBOLISCHE
  ALS
  WAARDE
  WAARDE
  WERKPROCES
  -DESCRIPTIEVE
  WAARDE
  WAARDE
  -RECONSTRUCTIE-ANALYTISCHE EN
  WAARDE VOOR
  KRITISCHE
  HANDELEN OP
  WAARDE
  HOOFDLIJNEN
  
  I
  
  II
  
  IN RELATIE
  MET ANDERE
  INFORMATIE
  BUITEN DE
  OVERHEID
  BELANG:
  ONDERWIJS
  ONDERZOEK
  CULTUUR
  
  HISTORISCHE
  INTERSUBJECTIVITEITSVORM
  l DRIEHOEKSOVERLEG
  VAKDEPARTEMENT
  INFORMATIEDESK.
  ARCHIEFINSPECTIE
  ARCHIEFINSPECTIE
  RIJKSARCHIVARIS
  RIJKSARCHIVARIS
  EXTERNE EXPERTISE
  EXTERNE EXPERTISE
  
  AMBTELIJKE
  DIENSTEN;
  OMBUDSMAN;
  STATENG ENERAAL
  
  I
  
  RIJKSCOMMISSIE VOOR DE ARCHIEVEN
  ARCHIVARISSEN
  ADMINISTRATIE
  
  I
  
  ARCHIVARISSEN
  WETENSCHAPPERS
  
  RESULTATEN TE VERWERKEN IN:
  SCHONINGSMETHODIEKEN
  VERNIETIGINGSLIJSTEN
  (+ DE NADERE SELECTIE)
  INCIDENTELE VERNIETIGING
  
  Figuur l
  
  II
  
  HISTORISCHE
  EN MAATSCHAPPELIJKE
  ORGANISATIES
  
  Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  767
  
  bijvoorbeeld ook waarderingsadviezen te geven? Zo ja, onder welke voorwaarden? Welke
  gegevens hebben we nodig om behoorlijke adviezen op te stellen?
  
  Parallelliteit en culturele waarderingsgrondslagen
  Een uitgewerkte parallelle selectiemethodiek, waarin een volwaardig en autonoom cultureel
  waarderingsbeginsel is opgenomen, vindt men in de vorm van een schema in figuur 1. De oude
  ad hoc waardering van het 'bijzonder historisch belang', een soort rest-categorie of toegift op
  de administratieve selectie (en inderdaad meestal voorwerp van zeer subjectieve opvattingen
  van sélecteurs of archivarissen) is in deze parallelle selectiemethodiek letterlijk opgewaardeerd
  tot een evenwaardige positie.
   Ter toelichting bij dit schema kan nog het volgende worden opgemerkt. Het onderscheid tussen
  administratief en cultureel belang is niet om emotionele maar om zakelijke redenen van belang,
  waarbij kan worden gerefereerd aan de archiefwet, waar de verschillende belangen worden
  gespecificeerd. Weliswaar worden de belangen hier onderscheiden, doch zij vormen te samen
  de basis van een complementaire selectietheorie. De waarderingsgrondslagen die hier worden
  genoemd zijn ontleend aan respectievelijk de PIVOT-brochure3 en de RCA-nota Archieven
  bewaren. Cultureel investeren in de toekomst. De verschillende waarderingsgrondslagen van
  archieven zijn parallel weergegeven in het schema. De kortst mogelijke omschrijvingen zijn de
  volgende:
  Bedrijfsvoeringswaarde: administratieve neerslag van belang voor een efficiënte bedrijfsvoering (van grote waarde is bijvoorbeeld een basisadministratie van de burgerlijke stand);
  Verantwoordingswaarde: administratieve neerslag van belang voor de verantwoording van een
  overheidsorgaan naar controlerende instanties, parlement en burger (van grote waarde zijn
  bijvoorbeeld recente financiële stukken);
  Reconstructiewaarde: administratieve neerslag van belang voor de reconstructie van het
  handelen van de overheid (op hoofdlijnen), bedoeld voor later historisch onderzoek naar werken beleidsprocessen van de overheid (van grote waarde zijn bijvoorbeeld dossiers met betrekking tot de voorbereiding van een nieuwe wet);
  Symbolische waarde: informatie die betrekking heeft op verschijnselen met een uitzonderlijke
  historische betekenis van belang voor de kennis van gevoelige thema's uit de geschiedenis (van
  grote waarde zijn bijvoorbeeld archieven die betrekking hebben op de tweede wereldoorlog of
  op de Koude Oorlog);
  Descriptieve waarde: (macro-)informatie die zeldzaam (c. q. onvervangbaar) en veelomvattend
  is, van belang voor een algemeen beschrijvende geschiedenis (van grote waarde zijn bijvoorbeeld jaarverslagen van een directeur van een dienst of van een gemeente);
  Analytische waarde: (micro-)informatie die over talloze personen, instituties en organisaties
  gedetailleerde (dimensierijke) informatie geeft, van belang voor een kritische, analyserende
  geschiedvorsing (van grote waarde zijn bijvoorbeeld patentregisters of dossiers van rechtbanken en (bewerkte) kladversies van officiële publikaties).
   Het schema bevat als het ware de twee hersenhelften van de Waarderende autoriteit, die
  respectievelijk een zakelijke, formele en een bedachtzame, culturele functie hebben. De beide
  3 Van de selectie van papier naar de selectie van handelingen. Een methode voor de vervaardiging van
  een archiefselectie-instrument uitgaande van het handelen van de overheid ('s-Gravenhage: Rijksarchiefdienst, 1992).
  768
  
  VII Een complementaire informatie-gerichte archiefselectie
  
  mentale operaties die hier worden afgebeeld hebben ieder hun eigen perifeer, intersubjectief
  gebied en doen een beroep op onderscheiden sets van ondersteunende instrumenten (waarover
  zo dadelijk meer). Het is van belang te beseffen dat de rechterhelft thans in het denken over
  macro-selectie ontbreekt en in enigerlei vorm theoretische en praktische erkenning nastreeft.
  Intersubjectiviteit van de culturele waardering
  Zoals uit het schema blijkt, kent de administratieve kant van de selectie een krachtige vorm van
  intersubjectiviteit. Er wordt druk overleg gepleegd met experts van de vakdepartementen
  alvorens men tot het opstellen van een concept-vernietigingslijst over gaat. Het schema bevat
  weliswaar een overeenkomstige innige samenwerking met 'culturele experts' voor de selectie
  van de meest belangrijke informatie in archieven, maar de lezer zij gewaarschuwd. De
  samenwerking ontbreekt thans praktisch geheel. In de nota Archieven bewaren. Cultureel
  investeren in de toekomst wordt bepleit dit punt de nodige aandacht te geven. Het gaat niet om
  een delegatie van taken van archivarissen aan historici, maar een inwinnen van oordelen door
  archivarissen.
   Graag verdedig ik hierbij een actieve rol voor het genootschap. Waarom zou het NHG niet
  kunnen meewerken aan de totstandkoming van expertiserapporten betreffende te selecteren archiefbestanden? Het lijkt dienstig voor deze en andere taken een archiefcommissie in te stellen
  en te gaan werken aan een lijst van potentiële experts die in voorkomende gevallen geraadpleegd
  kunnen worden. Er zou naar gestreefd moeten worden deze rapporten tijdig, dat wil zeggen in
  het ambtelijke driehoeks-overleg, in de procedures in te doen brengen. Tegelijk zou een archiefcommissie van het NHG ook het publieke belang van archieven extra kunnen verdedigen.
  Het wat meer objectief (intersubjectief) selecteren van informatie ten behoeve van het
  historisch belang is naar mijn overtuiging even goed of even slecht mogelijk als de PIVOTmethodiek inzake de waardering van handelingen. Het is duidelijk dat bij beide methodieken de
  waarderingsgrondslagen vrij abstract zijn en bij feitelijke toepassing een concretisering vragen.
  Van groot belang is hierbij dat er goed vooronderzoek gebeurt, zodat de waarderingen ook
  metterdaad kunnen worden uitgesproken.
  Macro-selectie van informatie: de noodzaak van informatie-onderzoek
  Voor de eerste drie waarderingsgrondslagen bestaat een dergelijk instrument reeds: het institutioneel onderzoek. Dit type onderzoek wordt ondernomen voordat men tot het eigenlijke
  selecteren van handelingen over gaat. Het doel is de handelingen van het archiefvormende
  overheidsorgaan nauwkeurig in kaart te brengen en te typeren naar soort handeling. Er zijn reeds
  een aantal van dergelijke onderzoekingen gepubliceerd, onder meer naar de ministeriële
  coördinatie-organen, de wetgeving met betrekking tot de medische beroepen en opleidingen, de
  oorlogsgetroffenen, telecommunicatie en post, de volksgezondheid en de rijksdienst voor het
  wegverkeer4.
  Een tweede, bij ieder institutioneel behorend instrument, is het basisselectiedocument (BSD).
   De kern van dit document wordt gevormd door de lijst van handelingen met de bijbehorende
  waarderingen 'bewaren' of 'vernietigen'. Het concept-BSD van de rijksdienst voor het
  wegverkeer behoort aldus bij het desbetreffende institutioneel onderzoek. De motivatie om een
  handeling ter vernietiging of bewaring te oormerken is interessant. Materiaal dat betrekking
  heeft op de totstandkoming van regelgeving, de toetreding tot internationale verdragen en het
  ontwerpen van standaarderkenningsovereenkomsten van bedrijven wordt bewaard, en het
  materiaal dat betrekking heeft op zogeheten vormkwesties (aanvraagprocedures, formulieren
  en tarieven van bedrijven), het uitvoeren van keuringen, het feitelijk erkennen van keuringsbe4
  
  PIVOT-rapporten, no 1-6.
   Discussiedossier archiefvernietiging
  
  769
  
  METHODIEK VOOR UITVOERING VAN
  ARCHIEFWAARDERINGEN
  ADMINISTRATIEF BELANG
  
  CULTUREEL BELANG
  Ir
  
  APPRECIATIE VAN HET ARCHIEF:
  HANDELINGEN MET
  OPGESLAGEN INFORADMINISTRATIEVE
  MATIE MET EEN
  OVERHEIDSCONTEXT
  NEERSLAG
  IN RELATIE
  MET ANDERE
  HANDELINGEN
  BINNEN DE
  OVERHEID
  
  SELECT1
  SELECTIE VAN
  HANDELINGEN
  (1)
  
  IN RELATIE
  TOT DE
  WET- EN
  REGELGEVING
  VAN DE
  OVERHEID
  
  INSTITUTIONEEL
  ONDERZOEK
  opsomming en
  omschrijving der
  handelingen
  typering der
  handelingen
  
  -
  
  ETHODIEK:
  SELECTIE VAN
  INFORMATIE
  
  IN RELATIE
  MET ANDERE
  INFORMATIE
  BUITEN DE
  OVERHEID
  
  (1)
  
  INFORMATIEONDERZOEK
  omschrijving
  van de structuur
  van de informatie
  typering van
  de informatie
  
  -
  
  IN RELATIE
  TOT DE
  INFORMATIE
  VERWERVINGS
  PROCESSEN
  VAN DE
  OVERHEID
  
  INFORMATIE-
  
  -
  
  -
  
  -
  
  -
  
  WAARDERINGS
  in samenwerking
  in samenwerking
  UITSPRAKEN
  met vertegenwoormet cultureel
  VAN
  digers van het
  geïnteresseerden
  EXPERTS
  vakdepartement
  uitspraken per
  uitspraken per
  categorie: b/v
  handeling:
  bewaren/vernietigenI
  RIJKSCOMMISSIE VOOR DE ARCHIEVEN
  VERNIETIGINGSLIJST
  INCIDENTELE VERNIETIGING
  
  Figuur 2
  
  WAARDERINGS
  UITSPRAKEN
  VAN
  EXPERTS
  
  770
  
  VII Een
  
  complementaire
  
  informatie-gerichte
  
  archiefselectie
  
  drijven, het handhaven van regelgeving en het uitoefenen van toezicht op de bedrijven, het
  registreren van kentekens, APK-keuringen, afgegeven rijbewijzen, aansprakelijkheidsverzekeringen en snelle motorboten, alsmede het afgeven, innemen en ongeldig verklaren van
  kentekens en rijbewijzen wordt integraal vernietigd, met als motivering dat dit materiaal geen
  inzicht geeft in het overheidshandelen op het desbetreffend beleidsterrein of de betreffende
  routinematige handelingen geen invloed hebben op de hoofdlijnen van het overheidshandelen5.
   Van belang is voorts te constateren dat in de tot nu toe gepubliceerde BSD's geen passages zijn
  opgenomen waarin de handelingen worden beoordeeld op basis van het historisch belang. Dit
  is ook niet nodig. Zoals hiervoor reeds is aangetoond is de handelingenlijst niet noodzakelijk een
  adequate grondslag voor een culturele selectie van belangrijke informatie. Als oplossing voor
  dit probleem stel ik voor dat parallel met het institutioneel onderzoek een voorafgaand
  informatie-onderzoek in de te selecteren archieven wordt ingesteld. In figuur 2, waareen schema
  van de instrumenten van selectiemethodieken is opgenomen, ziet men dat er ook een vooronderzoek naar informatie wordt genoemd: dit bestaat echter thans niet. De logica vereist
  vervolgens, dat op grond van het 'informatie-onderzoek' tevens een 'informatieselectiedocument' wordt vervaardigd.
  Mogelijke voordelen van externe expert-rapporten in het driehoeksoverleg
  Het doen opmaken van specifieke waarderingsrapporten door historici (en ook door andere
  wetenschappers, journalisten en ombudspersonen die belangen van burgers bewaken) zal
  binnen het driehoeksoverleg een evenwichtiger en bredere toetsing van de opvattingen van de
  formele partijen in dit overleg mogelijk maken en de argumentatie ten aanzien van het historisch
  belang aanmerkelijk specifieker maken. Van belang is tevens dat de steeds veranderende
  researchpraktijk en informatiebehoefte van de historische wetenschappen onmiddellijk zullen
  doorklinken.
  Een belangrijk aspect van het expertadvies is de telkens weer te onderzoeken vraag in hoeverre
  de informatie in overheidsarchieven reeds in andere vorm beschikbaar is. Vaak verwijst men
  naar het Centraal bureau voor de statistiek als verzamelaar en uitgever van feitelijke gegevens
  die de overheid in handen krijgt. Maar is dit terecht? In welke mate blijven gedesaggregeerde
  gegevens bij het CBS bewaard? Deze informatie ontbreekt in de huidige vemietigingslijsten
  geheel.
   Het zou een grote fout zijn om ervan uit te gaan dat de waarderingsrapporten van individuele
  experts direct toegepast moeten worden. In het driehoeksoverleg zal op basis van wellicht soms
  tegenstrijdige cultuur-historische waarderingen in commissoriaal verband tot opstelling van een
  concept-vernietigingslijst overgegaan worden. Er zullen knopen doorgehakt moeten worden.
  Een concept-vernietigingslijst met bijgevoegde waarderingsrapporten zal uiteindelijk een
  wezenlijke explicitering van het historisch belang met zich meebrengen. Daardoor wint het
  aanzienlijk aan belang als inhoudelijke basis voor toetsing, oordeelsvorming en advisering in
  de rijkscommissie voor de archieven. Daar zal in laatste instantie het debat gevoerd moeten
  worden over de in het ambtelijk vooroverleg opgestelde concepten, waarbij niet alleen de
  waarderings- en selectieproblematiek, maar ook nadere afwegingsproblemen en politieke
  vraagstukken zich zullen aandienen.
  Een zich ontwikkelende praktijk van waarderingsrapporten betreffende de informatie die in te
  selecteren overheidsarchieven voorhanden is zal bovendien leiden tot een stevige documentatie
  5 J. Bogaers, Concept BSD. Rijksdienst voor het wegverkeer ('s-Gravenhage: PIVOT, 1993).
  Discussiedossier
  
  archief vernietiging
  
  771
  
  van het tot nu toe zo ongrijpbare 'historisch belang'. Indien in de loop van de tijd een groot aantal
  waarderingsrapporten tot stand komt, zal vanzelf een verdergaand kwalitatief goed onderbouwd
  debat over waarderingsgrondslagen en selectietechnieken tot ontwikkeling komen.
   De waarderingsrapporten zullen voorts een welkome concrete hulp bieden aan degenen die met
  de vemietigingslijsten moeten gaan werken en die vaak nog een nadere selectie ten aanzien van
  het historisch belang gestalte moeten geven. Er moet op gewezen worden dat men in de
  inleidingen van de klassieke vemietigingslijsten — hoe vreemd het ook klinkt — tevergeefs zal
  zoeken naar een inhoudelijke verantwoording van de lijst vanuit het oogpunt van het historisch
  belang. Men volstaat met ambtelijke opmerkingen. In de PIVOT-lijsten wordt evenmin vanuit
  het historisch belang van informatie geredeneerd. De waarderingsrapporten zullen even
  noodzakelijke als kostbare aanknopingspunten vormen voor de nadere selectie.
  De externe advisering zou overigens niet noodzakelijk beperkt hoeven te blijven tot het
  driehoeksoverleg. Minstens zo belangrijk is het proces van de feitelijke selectie en vernietiging,
  niet alleen op nationaal, maar ook op regionaal en lokaal niveau. Valt te verwachten dat bij een
  parallelle macro-selectie op basis van 'handelen' en 'informatie' met technische selecteurs kan
  worden volstaan? Kan het vernietigingsproces dan worden gemechaniseerd? Ik betwijfel het.
  Wel valt te verwachten dat dankzij het verrichtte informatie-onderzoek duidelijk zal zijn in
  welke deelbestanden men met enige vrucht een micro-selectie kan toepassen. Hierbij kunnen de
  overeenkomstige historische en andere organisaties op regionaal en lokaal niveau een uitstekende rol spelen. Dat hierdoor geografische verschillen in bewaring zullen ontstaan kan eerder als
  een voordeel dan als een nadeel worden beschouwd.
  Conclusie
  Gelet op de urgentie van de problematiek — er zweven vele PIVOT-selectielijsten boven de
  markt — kan er echt niet lang meer gepraat en geëxperimenteerd worden. Het op de lange baan
  schuiven van de discussie zou funest zijn en ook een vreemde indruk op de historici maken. Voor
  een behoorlijke toepassing van het cultuur-historisch belang dienen snel enkele concrete
  maatregelen te worden genomen. Men kan hierbij denken aan drie elementen.
   In de eerste plaats zal in het archiefbeleid van de vakdepartementen en de administraties van
  de provincies en gemeenten door middel van ambtelijke instructies uitdrukkelijk verdisconteerd
  dienen te worden dat het cultureel-historisch belang bij de archiefselectie als zelfstandige,
  evenwaardige waarderingsgrondslag geldt. De archiefwereld wordt plotseling overspoeld met
  vragen om zo snel mogelijk binnen enorme bestanden de cruciale archiefbescheiden aan te
  wijzen die het meest van historisch belang zijn. Deze opmerkelijke gang van zaken overwegend
  kan de administratie niet het onmogelijke eisen van de rijksarchiefdienst (of van de gemeentearchivaris). De implicatie hiervan is dat geregeld wordt dat de administratieve diensten enig
  geduld betrachten. En zetten zij voldoende gekwalificeerd personeel in?
  Ten tweede wordt bepleit dat vastgelegd wordt dat in de selectiemethodieken een fase wordt
  gereserveerd voor het doen van kwalitatief goed onderzoek naar de structuur en kwaliteit van
  de informatie in het betreffende archief. Anders is immers geen behoorlijk gefundeerde
  waarderingsuitspraak mogelijk en hoeft men van rapporten van externe experts ook niet veel te
  verwachten. De consequentie hiervan is dat de ontwikkeling van de aanpak van dergelijke
  informatie-analyses zo spoedig mogelijk ter hand wordt genomen. Het is jammer dat PIVOT de
  macro-informatie-analyse niet van meet af aan in de methodiek heeft opgenomen.
  Tenslotte wordt aanbevolen te regelen dat tijdens de ambtelijke procedures waarin vemietigingslijsten worden opgesteld (of gespecificeerd en toegepast) externe adviezen bij wetenschappelijke en maatschappelijke organisaties worden ingewonnen.
  VIII Archiefselectie en vernietiging. Een visie vanuit de economische en sociale
  geschiedenis
  
  P1M KOOIJ
  De afgelopen 25 jaar heb ik vrijwel dagelijks archieven bezocht. Dat waren weliswaar
  voornamelijk gemeentelijke en provinciale archieven, maar ook daar heb ik de cultuuromslag,
  die ons vandaag bezighoudt, kunnen waarnemen, zij het vooral als echo van de landelijke
  ontwikkelingen. Deze omslag vervult ook mij met zorg maar ik heb ook nog wel wat
  bemoedigends te melden.
   Hoe heb ik die omslag ervaren? 25 jaar geleden kon je in Groningen — maar niet alleen daar
  — het laatste staartje meemaken van het fanatieke materiaalverzamelen. De gemeentearchivaris en ook wel de rijksarchivaris sneupten kelders en zolders van het stadhuis en het
  provinciehuis af op zoek naar waardevolle stukken. Waardevol was toen nog gewoon synoniem
  met oud. Het waren soms honderden jaren oude stukken, die op deze wijze eindelijk in het
  archief terugkeerden.
  Veel hadden we daar als historici trouwens niet aan, want de meeste archivarissen waren nog
  echte geleerden, die de stukken onder zich hielden om er een mooi boek over te schrijven. En
  dat kon soms heel lang duren. Wij waren dan ook best blij met het aantreden van een nieuwe
  generatie archivarissen in de jaren zestig en zeventig. Sommigen van hen schreven nog wel
  boeken, maar ze onderscheidden zich vooral in het toegankelijk maken van archieven, terwijl
  de acquisitie systematischer werd opgezet. Niet alleen binnen het eigen gemeentelijke of
  provinciale apparaat maar ook daarbuiten.
  Wij economisch- en sociaal-historici hebben genoten, want het ene na het andere bedrijfsarchief of archief van een sociale instelling werd binnengedragen. Het Nederlands economisch
  historisch archief, dat zich voordien met de verwerving van bedrijfsarchieven bezighield, kon
  deze taak afstoten, omdat de rijks- en gemeente-archieven veel betere bewaarplaatsen konden
  en wilden bieden.
  In die tijd werden de archieven enerzijds centra van cultuurbehoud en anderzijds brandpunten
  voor sociaaleconomisch-historisch onderzoek, toen het snelst groeiend specialisme. Maar wie
  toen bijna dagelijks op een studiezaal zat, kreeg wel signalen dat deze euforische situatie niet
  kon voortduren. Geregeld reed er een vrachtwagen voor, die een verzameling ongeregeld goed
  dumpte, waarmee men binnen de gemeente of provincie geen raad wist. Er werden steeds hogere
  stellingkasten binnengedragen en achter de balie werd besmuikt gepraat over personeelsstops.
   In de loop van de jaren tachtig verscheen er weer een nieuwe generatie archivarissen. Echte
  managers waren het. Boeken werden van hen niet meer verwacht, al schreef een enkeling er
  stiekem nog wel één. Ze schreven nota's, of technische stukken in het Archievenblad, of
  wervende speeches voor burgemeesters en commissarissen. Dat was danig schrikken, vooral
  toen we zagen dat het papier nu met zakken vol het archief weer uit ging. En dat iemand in een
  hoekje van het depot briefhoofden van gemeenterekeningen zat af te knippen.
  Een eerste aanvechting was natuurlijk om 'afblijven, mag niet' te roepen en helaas hebben
  sommige historici dat ook gedaan. Daar hebben zij alleen maar onbegrip mee geoogst, want het
  was onmiskenbaar, dat er geen ruimte was voor de grote toestroom van papier en dat er dus
  geselecteerd moest worden. Maar over de wijze waarop dat moet gebeuren, kunnen historici best
  zinnige dingen zeggen. Om op die briefhoofden uit de gemeenterekeningen terug te komen. Aan
  die rekeningen is nog vrijwel geen historicus toegekomen. Ze bevatten echter waardevolle
  informatie over lonen en prijzen, waaraan nu al grote behoefte is. Als die rekeningen dan niet
  
  Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  773
  
  integraal bewaard kunnen worden, is het beter om de leuke plaatjes er niet af te knippen maar
  de brieven waarop ze staan integraal te bewaren. Dan blijft er tenminste incidentele informatie
  over, waar we wellicht nog reeksen van kunnen maken.
   Gelukkig wordt op het lokale en provinciale niveau, zo is mijn ervaring, herhaaldelijk een
  beroep op onze expertise gedaan. Geregeld gaan we mee naar een archiefvormende instantie om
  te adviseren over selectie aan de bron. Wij geven dan aan voor welk soort onderzoek bepaalde
  bestanden gebruikt zullen kunnen worden. Dat verloopt heel bevredigend. Zeer recent heeft een
  AIO van de afdeling economische en sociale geschiedenis in Groningen, die een onderzoek doet
  naar kapitaalvorming in de machine-industrie, geadviseerd bij de overbrenging van het
  districtsarchief van het stoomwezen—het enige complete in Nederland — naar het rijksarchief
  in Groningen. Daar is een plaatsbare selectie uitgekomen, die meteen is geïnventariseerd en
  waarvan wij denken dat toekomstige historici daar goed mee zullen kunnen werken.
  Zo zou het landelijk ook moeten. Maar op één of andere wijze is op dat niveau iets misgegaan.
  'Archieven zijn te belangrijk om aan archivarissen over te laten' is een onlangs door meerdere
  personen geponeerde stelling. En in het proefschrift van een archivaris — ze worden gelukkig
  nog gemaakt — stond onlangs de stelling 'het belang van de historicus is te subjectief om als
  leidraad te dienen bij de selectie van te vernietigen archieven'. We kunnen hier gevoeglijk van
  patstellingen spreken.
  Het zal niet gemakkelijk zijn om die te doorbreken. De laatste zet van de archivarissen brengt
  zeker de economisch- en sociaal-historici danig in het nauw. Ook als ze op lokaal of regionaal
  niveau werken, want het valt te verwachten, dat de centrale richtlijnen voor selectie en
  vernietiging, die op het ogenblik in de maak zijn, na verloop van tijd naar de provincies en
  gemeenten zullen worden doorgesluisd. Dit kan officieel gebeuren, maar ook informeel doordat
  regionale en lokale archiefambtenaren dezelfde criteria gaan aanleggen.
   Wat bevalt ons nu niet aan die richtlijnen? In de eerste plaats dat ze centraal zijn, in de vorm
  van uniform en dwingend. Algemene normen voor vernietiging en uniforme vernietigingslijsten
  zullen er toe leiden, dat overal hetzelfde verdwijnt. Het beschikbaar zijn van weinig of veel
  ruimte, de preferenties van de uitvoerende ambtenaren, dat alles wordt van marginaal belang.
  Het wordt net als met de Franse onderwijsinspecteurs in de negentiende eeuw, die om 11 uur 's
  morgens konden zeggen: 'nu wordt op alle scholen in Frankrijk gerekend'. Eén van mijn angsten
  is, dat het nog eens zo ver kan komen dat de algemeen rijksarchivaris kan decreteren dat op een
  bepaalde dag de inhoud van alle planken 14 in de depots 3c vernietigd moet worden. Dan zal
  het definitief onmogelijk worden dat onderzoeken als dat naar het beleid ten opzichte van
  woonwagenbewoners in de jaren dertig wordt verricht. Want dat kon alleen uitgevoerd worden,
  omdat men in Overijssel — en alleen daar— de dossiers had bewaard.
  Maar misschien valt het allemaal nog wel wat mee. Ik heb goede hoop dat de rijksarchivarissen
  zich niet tot uitvoerend ambtenaar zullen laten degraderen en hun eigen verantwoordelijkheid
  zullen blijven nemen. Maar waar we als sociaaleconomisch-historici natuurlijk absoluut niet
  mee uit de voeten kunnen, is de nadruk die in nota's en artikelen over selectie van en binnen
  recente archieven gelegd wordt op de beleidsvorming, het handelen van de overheid. En dan ook
  nog de beleidsvorming in grote lijnen, dus niet met alle memo's, afgekeurde varianten,
  paniekfaxen en notulen van spoedvergaderingen, die zo kenmerkend zijn voor de huidige
  bestuurscultuur. Als toekomstige historici niet verder kijken dan de overheidsarchieven, zullen
  ze op deze wijze een beeld moeten schetsen van een trefzekere overheid, die moeiteloos de ene
  na de andere smetteloze beleidsnota produceerde.
   Dat is niet waar wij naar verlangen. Op zijn best kan op deze wijze een derde van het verhaal
  dat wij willen vertellen geconstrueerd worden. We hebben dan namelijk alleen zicht op de
  
  774
  
  VIII Een visie vanuit de economische en sociale geschiedenis
  
  aanbodkant. Maar, zoals in ieder handboek economie te lezen staat, daarnaast is er ook de
  vraagzijde met tussen beide de distributie. Dus als we willen weten hoe en op welke wijze
  bepaald beleid de burgers bereikte en dan ook nog welke groepen burgers — dat zijn centrale
  vragen binnen de sociale geschiedenis — dan schieten de volgens de voorgestelde richtlijnen
  geschoonde archieven schromelijk te kort. Sociale geschiedenis gaat primair over mensen en
  vervolgens over structuren en instituties die structurerend werken. Wie vanuit deze optiek
  geschiedenis bedrijft, kan inderdaad niet buiten informatie over overheidsbeleid. Maar het
  beleid dient eerder als uitgangspunt dan als doel. Bovendien is juist de informatie over
  beleidsvorming ook wel uit andere bronnen te halen, zoals kranten, periodieken en gepubliceerde nota's. Het gaat ons vooral om inzicht in de uitwerking van bepaalde maatregelen op bepaalde
  groepen en dat kan alleen via overheidsarchieven verkregen worden.
   Hetzelfde verhaal geldt voor de economische geschiedenis. Via bibliotheken is er vrij
  gemakkelijk achter te komen hoe de wet op de investeringsregelingen (de WIR) tot stand is
  gekomen en wat deze inhield. Maar om te achterhalen welke bedrijven hier gebruik van wilden
  maken en in welke mate hun verzoeken gehonoreerd zijn, hebben we dossiers nodig. Die staan
  meestal niet op de 'bewaarlijst'. Toch is dit soort zaken van eminent belang. Het archief van het
  Fonds voor de nationale nijverheid, dat gegevens bevat over subsidies aan bedrijven in het begin
  van de negentiende eeuw, heeft belangrijke inzichten opgeleverd in de ontwikkeling van het
  bedrijfsleven in die periode. Als op dit archief de nu beoogde vernietigingscriteria waren
  toegepast, had dit niet meer bestaan.
  Het administratief criterium, zoals we dat nu noemen, is in een ver verleden in veel gemeenten
  al op de patentbelasting toegepast. Het gevolg is dat in veel gemeente-archieven wel keurig de
  richtlijnen voor inning zijn bewaard; volstrekt nutteloos want die staan gewoon in de Staatscourant. Ook is er nog de gesommeerde opbrengst per jaar. Maar die prachtige kohieren, waaruit
  heel precies is op te maken hoe bepaalde bedrijfstakken zich ontwikkelden, zijn er meestal niet
  meer. Basismateriaal zou het CBS dat noemen. En elke keer als we daar — meestal vergeefs
  proberen basismateriaal op te vragen, is men weer verbaasd, dat we niet uit de voeten kunnen
  met de aggregaties.
   In dit verband is het ook ontzettend jammer dat gemeenten en provincies niet meer verplicht
  zijn, zoals dat tot de tweede wereldoorlog wel het geval was, 'Verslagen van den toestand' te
  produceren. Daarmee werden ze gedwongen om systematisch kwantitatieve en kwalitatieve
  gegevens te vezamelen voor externe berichtgeving. Dat zette de autoriteiten aan tot een eerste
  inhoudelijke bewerking van hun archieven en attendeerde ze op het belang ervan. Bovendien
  leveren die verslagen de onderzoeker heel wat meer materiaal op dan de huidige glossy, intern
  gerichte verslagen van afzonderlijke diensten, waarbij overigens die van de archiefdiensten
  meestal een gunstige uitzondering vormen.
  Wellicht denkt u dat ik nu toch weer een betoog aan het opbouwen ben met als strekking: alles
  bewaren! Dat is niet het geval. Mijn verhaal tot nu toe komt er vooral op neer, dat wij binnen
  ons vakgebied, de sociaaleconomische geschiedenis, in de toekomst veel slechter uit zullen zijn,
  als er geselecteerd gaat worden volgens het stringent toegepaste criterium van beleidsvorming.
  Beleid heeft, ik benadruk het nogmaals, een aanbod-, een distributie- en een consumptiekant.
  Bij bedrijfsarchieven is die driedeling in één archief terug te vinden. Bij overheidsarchieven
  hebben produktie, distributie en consumptie van beleid vaak hun weerslag gevonden in aparte
  bestanden, die soms mijlenver van elkaar bewaard worden, vaak ook nog op verschillende
  informatiedragers. Wij hebben behoefte aan een selectiebeleid dat oog heeft voor de samenhang
  
  Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  775
  
  van deze drie elementen. Dat er bij die selectie flink vernietigd zal moeten worden, is jammer
  maar onvermijdelijk. Een mogelijk positief gevolg van zo'n selectieproces kan zijn, dat in de
  geschoonde bestanden de samenhang van produktie, distributie en consumptie duidelijk naar
  voren komt. Dat is niet alleen goed voor de geschiedschrijving, maar ook voor de overheid zelf,
  want die lijkt het zicht op die samenhang vaak wat te zijn kwijtgeraakt.
   De nota van P. M. M. Klep, die hier ter discussie staat, behelst een indrukwekkende poging om
  naast het administratief belang, het cultureel belang van archieven een gelijkwaardig gewicht
  te geven. Nu is cultuur een veelvormig begrip. Binnen ons vakgebied wordt meestal een aan
  Norbert Elias ontleend cultuurbegrip gehanteerd: het totaal van menselijke verworvenheden —
  materieel en immaterieel — dat door meerderen wordt gedeeld (hier zit ook een vleugje P. J.
  Bouman in). Onder deze paraplu heeft zelfs een extreem uitgekleed archief nog culturele
  waarde.
  Vaak wordt echter ook nog onderscheid gemaakt tussen cultuur als produkt en cultuur als
  proces. Daarbij is het, dynamische, concept van cultuur als proces natuurlijk verreweg het
  interessantst, om dat dit betrekking heeft op de ontwikkeling van de samenleving, de manier
  waarop de mensen vormgeven aan hun bestaan, hoe zij met elkaar omgaan, elkaar trachten te
  beïnvloeden en te disciplineren. In alle tijden heeft men dat willen onderzoeken, zij het steeds
  met anders geformuleerde vragen. Archieven kunnen op dit soort vragen fascinerende antwoorden geven. Maar dan moeten de onderzoekers niet afgescheept worden met louter informatie
  omtrent statische cultuurprodukten in de beleidssfeer.
  Wel selectie dus, maar een ander soort selectie met aandacht voor processen in de samenleving
  en de rol van de overheid daarin. Geen starre universele vernietigingslijsten, die een eigen koers
  blijven volgen terwijl de route allang verlegd is. Mij staan richtlijnen voor ogen, die het ook in
  de toekomst mogelijk zullen maken cultuurprocessen te reconstrueren. Daarbij kom ik niet met
  de zoveelste subjectieve criteria aanzetten. De trits produktie, distributie, consumptie is al vele
  malen, zij het meestal impliciet, door historici naar voren gebracht.
   Uiteraard is een nadere invulling gewenst. Daarbij kunnen archivarissen in hoge mate
  profiteren van historici. Zoals ik al heb aangegeven, lukt dat uitstekend op lokaal en regionaal
  niveau. Dan moet het landelijk ook kunnen. In de nota van Klep wordt een prima suggestie
  gedaan: de creatie van een permanent, inhoudelijk gericht, overlegforum van archivarissen en
  historici. En voor de moeilijke gevallen kan ter plekke een diagnose gesteld worden, waarbij de
  archivaris uiteraard het laatste woord heeft. Die hoeft trouwens niet bang te zijn dat over iedere
  papiersnipper een discussie zal ontstaan. Veel historici zijn inmiddels—mede dankzij de thans
  gevoerde discussies — aardig op de hoogte van de selectieproblematiek en ook aan de
  universiteiten viert efficiency hoogtij.
  Ik denk — en daarmee wil ik wat raillerend afsluiten — dat de samenwerking tussen historici
  en archivarissen ten behoeve van een flexibeler selectiebeleid, ook voor de archivarissen van
  levensbelang is. Het administratief belang van archieven is beperkt en van korte duur. De
  overheid maakt nauwelijks gebruik van haar papieren geheugen. Wat dat betreft gedraagt zij
  zich als een dementerende. Het korte geheugen is weg. Ik heb de afgelopen jaren al drie keer de
  vraag gekregen of er soms een olietank in mijn tuin ligt. Het is gemakkelijker om opnieuw te
  vragen dan oude bestanden na te lopen. Alleen het lange geheugen werkt nog. Bij grote jubilea
  en andere herdenkingen verschijnt het archief binnen beeld.
   Overheidsambtenaren maken dan ook nauwelijks gebruik van archieven. Het bezoekersbestand bestaat vrijwel uitsluitend uit mensen die door het cultureel belang ervan worden
  aangetrokken. Daarmee wordt het oppassen. Nu al worden veel waardevolle niet-overheidsarchieven in bewaring gegeven bij musea en andere instellingen, omdat ze daar safer lijken te
  
  776
  
  VIII Een visie vanuit de economische en sociale geschiedenis
  
  liggen. Als de archieven niet duidelijk maken dat het cultureel belang hoog in het vaandel staat,
  zullen meer bestanden en dus ook bezoekers in de richting van musea en dergelijke gaan.
  Dan blijft natuurlijk wel de grootste groep bezoekers nog over, de genealogen. Maar ook die
  worden veeleisender. Binnenkort kan een stamboom direct bij de Mormonen besteld worden.
  Per slot van rekening is Utah het meest geavanceerde software-centrum. Genealogen komen dan
  vooral naar archieven voor additionele informatie. En als allerlei persoonlijke gegevens
  vernietigd blijken te zijn, zuilen ook zij wegblijven.
  Rest nog de groep professionele bezoekers. Ook historici zullen evenwel weinig animo hebben
  om archieven te frequenteren waar alleen nog informatie binnenkomt, die ook uit gedigitaliseerde kranten en andere informatiebronnen te halen is.
  En wat is het gevolg? Naast het archievenbestand, zal ook dat der archivarissen drastisch
  geschoond worden. Het ARA zal het in afgeslankte vorm wel redden. Ook de rijksarchieven
  houden het nog wel even vol. Maar in de gemeenten keren de archivarissen als eersten terug naar
  de plaats waar ze begonnen zijn, een hoekje van de secretarie. En reken er maar niet op dat ze
  daar nog de kans krijgen een boek te schrijven.
   IX De Journalist en archiefvernietiging
  
  GERARD MULDER
  Graag zou ik u in verrukking brengen met de diepgang van mijn ideeën, maar ik mag in
  werkelijkheid al blij zijn als ik erin slaag een paar misverstanden weg te werken tussen u en mij
  en de organisatoren van deze discussie.
  Het voornaamste misverstand is mijn aanwezigheid hier. Of beter gezegd, de reden voor die
  aanwezigheid. Hoewel ik het ze niet heb gevraagd, kan ik me wel voorstellen hoe de
  organisatoren op het idee zijn gekomen een journalist als spreker uit te nodigen. Zij hebben
  gedacht: 'Dit is een belangrijk, serieus onderwerp' — en daarin geef ik hen volledig gelijk —
  'en daarover moeten de deskundigen hun licht laten schijnen'.
   Wie zijn die deskundigen? Dat zijn degenen die archieven professioneel beheren en die ze
  professioneel gebruiken, dus archivarissen, historici en dus ook journalisten. Deze drie
  disciplines moeten toch in staat zijn om vanuit hun specifieke vak-achtergrond een ander aspect
  van het probleem van de archiefvernietiging te belichten. De archivarissen hebben dat voortreffelijk gedaan, de historici al even zeer; de journalisten zullen dat ook doen. Helaas, nee dus!
  De voornaamste reden daarvoor is dat journalistiek als een discipline van professionele
  deskundigheid niet bestaat. Waarbij ik een professie dan maar even snel definieer als een
  bezigheid die men slechts kan uitoefenen als men aan bepaalde, nauw omschreven minimumcriteria met betrekking tot scholing, diploma's, ethische nonnen voldoet. Volgens de grondwet,
  waarin de vrijheid van meningsuiting is gegarandeerd, kan het uiten van gedachten of meningen
  ook niet zijn voorbehouden aan een bepaalde beroepsgroep. Daarmee is journalistiek als
  bezigheid gelijk te stellen aan hengelen: men doet dat voor zijn of haar plezier of men doet het
  voor zijn brood. Maar het blijft hengelen. Alleen: wie het voor zijn brood doet, heeft er meer
  belang bij om er goed in te zijn dan een amateur.
  Hieruit volgt in de eerste plaats dat journalisten niet uit hoofde van hun vak ergens deskundig
  in zijn. Ten overvloede: tot in het recente verleden kwam men gewoonlijk in de journalistiek
  omdat men in een echt beroep had gefaald. Het aantal volledig bevoegde onderwijzers wier
  grootste didactische bijdrage het vertrek naar de journalistiek was, is nog nauwelijks te tellen.
   Piet Bakker, de journalist en auteur van de bekende Ciske de Rat-boeken, wees er in zijn
  memoires nog fijntjes op dat de ooit fameuze linkse splinterpoliticus Frank van der Goes pas in
  de journalistiek belandde nadat hij door zijn collega-commissionairs in effecten na enige
  onaangenaamheden van de beurs was gedrongen. De beroemde chef buitenland van het
  socialistische dagblad Het Volk, Jan de Roode, zag zich genoodzaakt de journalistiek in te gaan
  nadat hij als pas bevoegd predikant ergens een proefpreek had moeten houden en Kain had
  verdedigd.
  Tegenwoordig zijn de achtergronden vaak wat minder schilderachtig, maar menige jeugdpuistgeteisterde belandt in de journalistiek omdat hij of zij niet wist wat dan wèl te gaan doen.
  En de talloze opleidingen in de journalistiek die nu bestaan, kunnen niet meer doen dan de
  weinigen die werkelijk aanleg voor deze vorm van hengelen blijken te hebben, een wat meer of
  minder geschikte dosis praktische vaardigheidjes en weetjes mee te geven. Een andere indicatie
  voor het gebrek aan solide, gecertificeerde deskundigheid is de variëteit aan banen en
  bezigheden die degenen op zich nemen die het vak verlaten: van commissaris van de koningin
  en burgemeester en hoogleraar tot horeca-ondernemer en directeur van de Nederlandse
  vereniging tot bescherming van vogels. Ik hoor nooit dat een archivaris vogels gaat beschermen.
  