text: Sommige begrenzingen hebben mogelijk een weerslag op het lot van de verbeurdverklaring hoewel het causaal verband wél kan worden aangetoond. Te denken valt
  aan het gegeven dat bepaalde verbeurdverklaringen (zoals de voordeelsontneming)
  een facultatief karakter hebben en er soms een eigendomsvoorwaarde geldt (zoals
  bij de verbeurdverklaring van het voorwerp van het misdrijf en van de instrumenten van het misdrijf). Ook geldt soms de premisse van een voorafgaande schriftelijke vordering van het Openbaar Ministerie (cf. art. 43bis Sw.). Ten slotte moeten
  er motiveringsvereisten worden nageleefd bij gebreke waaraan een uitgesproken
  verbeurdverklaring onwettig zal zijn.
   Andere begrenzingen hebben te maken met het gegeven dat er steeds een rechtvaardige verbeurdverklaring moet worden nagestreefd. Dit impliceert dat er niet
  mag worden geflirt met het grondwettelijk verbod op algemene confiscatie, de sanctie niet onevenredig mag zijn met het nagestreefde doel, eenzelfde goed maar eenmaal kan worden verbeurdverklaard en eigendomsaanspraken van de bonafide derde
  hoog in het vaandel dienen te worden gedragen.349
  Het dient te worden benadrukt dat beide types van begrenzingen aan de causaliteit raakpunten kunnen hebben en zelfs kunnen overlappen. Zo kunnen de voorgeschreven motiveringsvereisten uiteraard verhinderen dat er een willekeurige
  verbeurdverklaring wordt uitgesproken. Recentelijk werd trouwens in artikel 43bis
  Sw. een veralgemeende matigingsbevoegdheid van de rechter opgenomen op grond
  waarvan de rechter het bedrag van de in artikel 42 lid 3 Sw. bedoelde vermogensvoordelen of van het overeenstemmend equivalent bedrag vermindert teneinde de
  
  348 A. DE NAUW, ‘Een wettelijke straf zonder wettelijke basis. De veroordeling tot de betaling van
  de tegenwaarde van de verbeurd verklaarde goederen bij niet-overlegging ervan in douane en
  accijnzen’, NC 2013, 48-53 (noot onder GwH 1 december 2011, nr. 181/2011); P. WAETERINCKX,
  ‘Twee recente ontwikkelingen van belang voor het ondernemingsstrafrecht’, in Strafrecht in breed
  spectrum, Brugge, die Keure, 2014, nrs. 1-43, ter perse; P. WAETERINCKX, ‘Juridische “creativiteit” ten dienste van de “ kaalpluk” bij accijns- en douanefraude’, NC 2014, 320 (noot onder Cass.
  29 april 2014).
  349 Zie in dit verband ook J. ROZIE, ‘Koorddansen tussen eerbiediging van het recht op eigendom
  en een rechtvaardige verbeurdverklaring’, in S. DEWULF en D. PACQUÉE (eds.), 60 jaar Universele
  Verklaring van de Rechten van de Mens 1948-2008, Antwerpen, Intersentia, 2008, 133-156.
   175
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  veroordeelde geen onredelijke straf op te leggen.350 Sommigen bepleiten ook met
  verdienstelijke argumenten, en dit ondanks causaliteit tussen het besmette goed en
  het misdrijf, een facultatief karakter van de verbeurdverklaring en hekelen daarbij
  het recent ingevoerd verbod van uitstel van de tenuitvoerlegging m.b.t. de bijzondere verbeurdverklaring351 met als achterliggende reden dat enkel op die manier in
  bepaalde gevallen een meer rechtvaardige verbeurdverklaring kan worden bewerkstelligd.352 Anderen schermen met het principe dat criminaliteit in geen enkel
  opzicht zou mogen lonen en houden daarom vast aan een verplicht karakter van de
  verbeurdverklaring en dit voor alle types verbeurdverklaring van zodra het causaal
  verband vaststaat en vinden dat de bestraffingsmodaliteit van het uitstel van de tenuitvoerlegging van de straf niet rijmt met de essentie van de verbeurdverklaring.353
  Dit neemt niet weg dat in bepaalde strafzaken, te denken valt aan witwaszaken waar
  er een verplichte verbeurdverklaring wordt vooropgesteld van de witgewassen vermogensvoordelen telkenmale er sprake is van een strafbare witwashandeling, een
  verplichte verbeurdverklaring zonder mogelijkheid tot uitstel tot disproportionele
  ongewenste resultaten kan leiden. Dit laatste geldt zeker in die gevallen waar de
  causaliteitsketen lijkt te wankelen omwille van het gegeven dat de witwasser slechts
  als doorgeefluik kan worden aangemerkt. In die gevallen zou men dan moeten kunnen schermen met artikel 1 van het Eerste Aanvullend Protocol bij het EVRM (dat het
  recht op eigendom waarborgt).
   Het valt buiten het bestek van deze bijdrage, maar het dient toch te worden aangestipt dat het misdrijf witwassen ook vanuit een ander causaliteitsperspectief
  kopzorgen kan opleveren. De rechtspraak354 is immers in die zin gevestigd dat
  het basismisdrijf dat ten grondslag ligt aan het witwasmisdrijf niet moet worden
  geïdentificeerd waardoor het in bepaalde gevallen moeilijk lijkt te zijn de illegale
  oorsprong of m.a.w. het causaal verband hard te maken. Er wordt weliswaar vooropgesteld dat op grond van feitelijke gegevens elke legale herkomst of oorsprong kan
  worden uitgesloten, toch moet worden vastgesteld dat deze negatief geformuleerde
  zekerheid, geregeld tot laksheid leidt m.b.t. de motivering van het basismisdrijf.355
  Als de strafrechter bovendien niet exact kan bepalen welke vermogensvoordelen
  
  350 Zie art. 55 van de wet van 11 februari 2014 houdende diverse maatregelen ter verbetering van de
  invordering van de vermogensstraffen en de gerechtskosten in strafzaken, BS 8 april 2014.
  351 Zie art. 52 van de wet van 11 februari 2014 houdende diverse maatregelen ter verbetering van de
  invordering van de vermogensstraffen en de gerechtskosten in strafzaken, BS 8 april 2014.
  352 P. WAETERINCKX, ‘“Koterijbouw” op het erf van de voordeelsontneming. De voordeelsont­
  neming met uitstel afgeschaft sinds 18 april 2014’, in J. ROZIE, F. DERUYCK, L. HUYBRECHTS
  en F. VAN VOLSEM (eds.), Na rijp beraad. Liber amicorum Michel Rozie, Antwerpen, Intersentia, 2014,
  ter perse; Zie ook P. WAETERINCKX, ‘Het onroerend goed als vermogensvoordeel’, in J. ROZIE
  (ed.), Het onroerend goed in het straf(proces)recht, Antwerpen, Intersentia, 2012, 92-95.
  353 J. ROZIE, ‘De bijzondere verbeurdverklaring opgewaardeerd’, in F. DERUYCK, E. GOETHALS,
  L.HUYBRECHTS, J.-F. LECLERCQ, J. ROZIE, M. ROZIE, P. TRAEST en R. VERSTRAETEN (eds.),
  Amicus Curiae. Liber amicorum Marc De Swaef, Antwerpen, Intersentia, 2013, 297-298 en 303-305.
   354 Zie o.m. Cass. 21 juni 2000, Arr.Cass. 2000, 1165; Cass. 25 september 2001, Arr.Cass. 2001, 1536;
  Cass. 9 mei 2006, Arr.Cass. 2006, 1061; Cass. 28 november 2006, Arr.Cass. 2006, 2441; Cass. 19 september 2006, NC 2007, 215, noot E. VAN DOOREN; Cass. 3 april 2012, NC 2013, 243, noot P. WAETERINCKX en H. HUYSMANS.
  355 P. WAETERINCKX, ‘De verwatering van het basismisdrijf’, in A. DE NAUW (ed.), De groeipijnen
  van het strafrecht, Brugge, Die Keure, 2007, 44.
  176
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  er werden witgewassen, kan hij ook niet nagaan voor welke illegale vermogensvoordelen elke legale oorsprong kan worden uitgesloten. De causaliteitspremisse
  indachtig, lijkt het dan ook moeilijk verdedigbaar dat het beweerd witwassen van
  een niet correct en objectief vermogensvoordeel een bewezen witwasmisdrijf kan
  omvatten.356
  
  VI
  
  Besluit
  
  99. De causaliteitsproblematiek lijkt in het strafrecht van minder belang te zijn of
  althans stiefmoederlijker te worden behandeld dan in het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht.357 Het klopt dat de strafrechtelijke rechtsleer duidelijk minder
  aandacht aan het causaliteitsvereiste besteedt dan de civielrechtelijke tegenhanger.
   Meer dan eens wordt voor een uiteenzetting over het causaal verband verwezen naar
  civielrechtelijke rechtsliteratuur. Daarbij kan een rol spelen dat het causaal verband
  tussen de fout of een bepaalde factor en de schade noodzakelijk is voor elke civielrechtelijke aansprakelijkheid. In het strafrecht daarentegen speelt het causaal verband voor bepaalde misdrijven, zoals de gedragsmisdrijven, geen enkele rol. Dit
  weerspiegelt zich ook in de verschillende functies van beide rechtstakken: waar het
  strafrecht zich focust op maatschappelijk verwerpelijke gedragingen, beoogt het
  buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht eerder schade te vergoeden. Toch kan
  die mindere aandacht verbazen. Ook in het strafrecht speelt het causaal verband een
  belangrijke rol en zoals gezegd zelfs op drie niveaus (misdrijf-, dader- en sanctie­
  niveau).
  Uit onze analyse blijkt dat de rechtspraak doorgaans trouw is en blijft aan de equivalentieleer. Toch is de equivalentietheorie voornamelijk in de strafrechtelijke sfeer
  niet onomstreden. Er zijn zowel voor- als tegenstanders.
  De tegenstanders verwijzen in hun kritiek naar de onbillijke gevolgen van deze
  leer, nu iemand aansprakelijk wordt gesteld voor de abnormale gevolgen van
  bepaald gedrag. Weliswaar wordt daarbij meteen opgemerkt dat het conditio sine qua
  non-verband tussen het gedrag en een bepaald gevolg slechts slaat op het objectieve
  bestanddeel van het misdrijf. De overdreven gevolgen van de equivalentietheorie
  kunnen worden beperkt door andere eisen waaraan het misdrijf moet voldoen, zoals
  de aanwezigheid van de wederrechtelijkheid en het moreel bestanddeel.358
  
  356 P. WAETERINCKX en H. HUYSMANS, ‘De illegale oorsprong van het vermogensvoordeel dat
  men witwast. Hoe onbepaald mag de omvang ervan zijn?’, NC 2013, 248-249.
  357 In die zin ook voor het Franse recht: P.-A. BON, La causalité en droit pénal, Collection de la faculté
  de Droit et des Sciences sociales de Poitiers, 2006, nr. 34.
   358 Zie ook L. DUPONT en R. VERSTRAETEN, Handboek Belgisch Strafrecht, Acco, Leuven, 1990, 195;
  R. VERSTRAETEN en F. VERBRUGGEN, Strafrecht en strafprocesrecht voor bachelors, Deel 1, Antwerpen, Maklu, 2013, nr. 161.
   177
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Sommige auteurs gaan zelfs zo ver te stellen dat het vereiste van een causaal verband in het strafrecht enkel kan verwijzen naar de adequatieleer. Daarbij zou alleen
  moeten onderzocht worden of het gedrag van de beklaagde de enige of determinerende oorzaak,359 dan wel de adequate of voorzienbare oorzaak360 was van het door
  de wet verboden resultaat. De equivalentietheorie zou strijdig zijn met de groeiende
  subjectivering van het strafrecht en zou eerder thuishoren in het buitencontractueel
  aansprakelijkheidsrecht, maar niet in het strafrecht.361 In dezelfde lijn verkondigt
  een deel van de rechtsleer dat het gebrek aan voorzorg de directe oorzaak moet zijn
  geweest van het gevolg (bv. het overlijden). Zo zou het causaal verband tussen een
  fout en de schade door een tussenkomende oorzaak van een derde worden door­
  broken, wanneer de uiteindelijke schade onvoorzienbaar is en afwijkt van de normale gang van zaken die uit zo’n fout voortvloeit.362 Bijgevolg, zo wordt gesteld, is er
  geen causaal verband tussen de aanranding met het oogmerk te doden en de dood,
  wanneer de toegebrachte letsels niet dodelijk waren, maar nadien door een andere,
  onafhankelijke en tussenkomende oorzaak, bv. verkeerde behandeling door een
  arts, toch een dodelijke afloop kennen.363 Sommige auteurs stellen daarom voor de
  equivalentietheorie te verlaten en in te ruilen voor een van de andere besproken theorieën, zoals de adequatietheorie,364 de theorie van de efficiënte oorzaak365 of een
  variante op de theorie van de toerekening naar redelijkheid.366
  Een ander deel van de rechtsleer meent dat de rechtszekerheid in het gedrang komt
  en dat de wetgever wettelijke criteria zou moeten invoeren die een controle van het
  Hof van Cassatie op de feitenrechter mogelijk zou moeten maken.367 Weliswaar leert
  de Nederlandse ervaring dat het opnemen van een causaliteitsleer met criteria in
  
  359 F. KUTY, Principes généraux du droit pénal belge. Tome II: l’infration pénale, Brussel, Larcier, 2010, 81 en
  86.
   360 N. COLETTE-BASECQZ en N. BLAISE, ‘Responsablité civile et responsabilité pénale’, Responsabilité. Traité théorique et pratique, Partie préliminaire, Livre 2, Waterloo, Kluwer, 2012, p. 80, nr. 126.
  361 F. KUTY, Principes généraux du droit pénal belge. Tome II: l’infration pénale, Brussel, Larcier, 2010, 81
  en 86; zie ook A. DELANNAY, ‘Les homicides et lésions corporelles volontaires’, Les infractions.
  Volume 2. Les infractions contre les personnes, Brussel, Larcier, 2010, 155.
  362 C. HENNAU, J. VERHAEGEN, D. SPIELMAN en A. BRUYNDONCKX, Droit pénal général, Brussel,
  Bruylant, 2003, nr. 176.
  363 P. ARNOU, ‘Opzettelijk doden en het opzettelijk toebrengen van lichamelijk letsel’, in Bijzonder
  strafrecht voor rechtspractici, Leuven, Acco, 1990, 49.
  364 D. PHILIPPE, ‘À propos du lien causal’ (noot onder Cass. 14 juni 1996), JLMB 1997, 283; M.
  ADAMS, ‘Over de zwaartekrachtwerking van rechterlijke uitspraken in België’, TPR 1997, 1380;
  N. COLETTE-BASECQZ en N. BLAISE, ‘Responsablité civile et responsabilité pénale’, Responsabilité. Traité théorique et pratique, Partie préliminaire, Livre 2, Waterloo, Kluwer, 2012, 80, nr. 129; zie
  ook F. VAN VOLSEM, ‘Culpa in het Belgisch strafrecht: een poging tot synthese’, in Preadviezen
  2012. Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van België en Nederland, Den Haag, Boom Juridische uitgevers, 2012, 129.
  365 M. ADAMS, ‘Over de zwaartekrachtwerking van rechterlijke uitspraken in België’, TPR 1997,
  1380.
  366 I. DURANT, ‘La causalité, simple trait d’union ou veritable variable d’ajustement’, in P. WÉRY
  (ed.), Droit des obligations: développements récents et pistes nouvelles, CUP volume 96, Louvain-laNeuve, Anthémis, 2007, 71-81.
  367 C. VAN DEN WYNGAERT, m.m.v. B. DE SMET en S. VANDROMME, Strafrecht en strafprocesrecht in
  hoofdlijnen, Antwerpen, Maklu, 2011, 301.
   178
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  de wetgeving, niet uitsluit dat ook dan er onzekerheid kan blijven bestaan over de
  uitspraak in bepaalde casussen.
  De conclusie om al dan niet via wetgeving over te stappen naar een andere causaliteitsleer, is te verregaand en daaraan is o.i. geen behoefte.368 Wij pleiten voor het
  behoud van de equivalentietheorie, nu het een slachtoffervriendelijke leer is die
  spoort met de vergoedende functie van het aansprakelijkheidsrecht369 en het strafrecht. Ook voor de verdachte zijn er voldoende waarborgen. Het lijkt bovendien ook
  eenvoudiger en efficiënter dat in verschillende rechtstakken een gebruikt begrip als
  het causaal verband op dezelfde wijze wordt ingevuld en geïnterpreteerd. Eenzelfde
  rechter, de strafrechter, kan zo op basis van dezelfde criteria zowel over de straf­
  vordering als over de burgerlijke vordering oordelen.370
  Een zuivere toepassing van de equivalentieleer ligt in sommige situaties moeilijk,
  zoals zeker uit het subhoofdstuk van de gevolgmisdrijven is gebleken. Verder kunnen ook andere factoren, zoals de rechtvaardigheid, een rol spelen in de discussie
  of iets als een oorzaak moet worden beschouwd. Dit heeft tot gevolg dat in heel wat
  landen officieel een welbepaalde causaliteitstheorie wordt gehuldigd, maar dat in
  werkelijkheid dit niet steeds consequent gebeurt en er heel wat uitzonderingen worden toegestaan.371 Ook in België moeten er dus in bepaalde omstandigheden uitzonderingen worden aanvaard. Dit is niet zo erg, nu in de meeste causaliteits­t heorieën
  uitzonderingen voor specifieke situaties worden aanvaard. Van een theorie hoeft
  niet te worden verwacht dat alle mogelijke probleemsituaties eronder zouden vallen.
   De kritiek op de huidige rechtspraak bestaat erin dat meestal geen lijn valt te trekken in de verschillende uitzonderingen. Van het Hof van Cassatie kan verwacht worden dat de uitzonderingen meer gemotiveerd zouden worden. Meer in het algemeen
  zou er een theoretisch kader moeten worden uitgewerkt waarin die uitzonderingen,
  vooral voor onrechtstreekse oorzaken, hun plaats vinden.
  Na onze analyse blijkt de equivalentietheorie echter ook in het strafrecht te zege­
  vieren en dit niet alleen op het niveau van het misdrijf, maar ook op dat van de dader
  en van de sanctie. Dit neemt niet weg dat bijsturingen moeten kunnen plaatsvinden ten behoeve van de autonomie van het strafrecht. Dit is het geval bij de leer van
  de strafbare poging waar er eerder van een virtueel causaal verband kan worden
  gesproken. Ook in het raam van de strafbare deelneming dienen er correcties te
  worden aangebracht en moet bv. de individualisering van de bestraffing hoog in
  het vaandel worden gedragen en moet een specifieke regeling worden uitgewerkt
  m.b.t. de al dan niet doorwerking van de objectieve verzwarende omstandigheden.
  368 B. WEYTS, ‘Blijft het Hof van Cassatie trouw aan de equivalentieleer bij een samenloop van
  fouten?’ (noot onder Cass. 22 april 2004), RW 2004-05, 830.
  369 H. BOCKEN, ‘Toerekening van aansprakelijkheid op grond van de equivalentieleer’, in Buitencontractuele aansprakelijkheid, Reeks Recht en onderneming, Brugge, die Keure, 2004, 244.
  370 F. VAN VOLSEM, ‘Culpa in het Belgisch strafrecht: een poging tot synthese’, in Preadviezen 2012.
  Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van België en Nederland, Den Haag, Boom Juridische
  uitgevers, 2012, 137-138.
  371 A.M. HONORE, ‘Causation and remoteness of damage’, Torts, volume XI, International encyclopedia
  of comparative law, Tubingen, Mohr, 1983, 3, nr. 1.
   179
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  De specifieke situatie van de geestesgestoorde delinquent vereist eveneens dat de
  equivalentietheorie moet worden verlaten wanneer de geestesstoornis zich enkel
  manifesteert op het ogenblik van de berechting en niet op het ogenblik van het
  plegen van het misdrijf. In deze hypothese komt het causaal verband zelfs niet aan
  de orde, nu er in de vooropgestelde hypothese per definitie geen link is tussen de
  geestesstoornis en het gepleegde misdrijf. Op sanctieniveau heeft de analyse van
  de rechtsfiguur van de bijzondere verbeurdverklaring ons geleerd dat er bepaalde
  correctiemechanismen in werking treden ondanks causaliteit tussen het betrokken
  goed en het gepleegde misdrijf. Zo zal men waakzaam moeten zijn dat het grondwettelijk verbod op algemene verbeurdverklaring niet met de voeten wordt getreden,
  dat de sanctie niet onevenredig is met het nagestreefde doel, dat eenzelfde goed
  maar eenmaal wordt verbeurdverklaard en dat de eigendomsaanspraken van de bonafide derde worden gerespecteerd.
  Bepaalde auteurs vinden het belang van de causaliteitsproblematiek overschat,
  stellen het gelijk met een leuke hersenoefening, maar menen dat in de grote meerderheid van de zaken het causaliteitsprobleem zich niet voordoet.372 Hiermee lijkt
  het kind wel met het badwater te worden weggegooid. Deze bijdrage heeft duidelijk
  gemaakt dat de problematiek van het causaal verband door de jaren heen nog niets
  aan relevantie en complexiteit heeft ingeboet. Meer nog, gelet op de vele rechtspraak
  die in deze bijdrage werd verzameld, is de indruk dat het causaal verband zowel in
  het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht als in het strafrecht aan belang wint.
   Waar niemand het ooit heeft aangedurfd het strafrecht en het buitencontractueel
  aansprakelijkheidsrecht over dezelfde kam te scheren, heeft de analyse – buiten alle
  verwachtingen – aangetoond dat het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht en
  het strafrecht elkaar niet per se hoeven af te stoten, maar integendeel mits correcties ten behoeve van de autonomie van het strafrecht op een harmonieuze manier
  met elkaar door het leven kunnen gaan.
  372 S. DEAKIN, A. JOHNSTON en B. MARKESINIS, Markesinis and Deakin’s Tort law, Clarendon Press,
  2008, 82: ‘In the great majority of negligence cases, the problem does not arise at all (…). So, by all means
  let us study causation cases (and other topics of particular theoretical import) since they can help sharpen the
  mind; but let us also remember to keep the problem in perspective; and let us warn our students about it.’
  
  180.
  