text: 264
  
  Recensies
  
  de lezer verrassende anekdotes en pakkende beschrijvingen. Soms lyrisch (de beschrijving
  van de Eerste Wereldoorlog), soms nostalgisch (het verdwijnen van 'het dorp' en de kaalslag
  van Brussel), soms cynisch ('die 'negers' bleken op de Expo geweldig te kunnen zingen en
  trommelen, maar verder zaten ze daar de hele dag maar wat folkloristisch te wezen, bij het
  snijden van ebbenhouten beeldjes', 159). De bijschriften bij de talrijke en uiterst goed gekozen
  foto's getuigen van een groot gevoel voor humor, en de auteur legt leuke 'verbanden': zo was
  het jaar 1933 waarin Hitler aan de macht kwam ook het jaar waarin voor het eerst het monster
  van Loch Ness werd gesignaleerd.
  Reynebeaus interpretatie verveelt nooit. Zijn karakteriseringen frapperen. Zijn beschrijving
  van de Belgen als een 'krenterig en benepen burgervolkje' (14), 'kleinburgerlijk, traditioneel
  en katholiek' (171), met zijn 'kleinburgerlijke zedenmeesterij' (176), en van België als dat
  'gezapig landje', waar elk huis een pronkkamer had die zelden werd betreden, vormen een
  rode draad doorheen het boek. Ze onderstrepen het progressieve, wat elitaire en intellectuele
  auteurschap van Reynebeau. Zijn beschrijvingen van personen zijn niet minder treffend: hij
  heeft het over de 'ruw gebeeldhouwde premier Dehaene' (204) en over 'Boudewijn, een man
  van de neogotiek in plaats van het postmodernisme' (199). Reynebeau besteedt trouwens ruim
  aandacht aan Boudewijn. Niet verwonderlijk: de vorst en Fabiola illustreerden immers beter
  dan wie ook de 'Belgische kleinburgerlijkheid' (202). Deze voorbeelden geven de essayistische,
  opiniërende stijl (bijwijlen een columnstijl) van het boek treffend weer, vooral voor de recentere periode, die de auteur zelf heeft beleefd. Dat zorgt bij momenten voor een stijlbreuk met
  het meer historische eerste gedeelte van het boek. Het geeft De eeuw van België al met al een
  wat onevenwichtig karakter. Maar dat is nu eenmaal eigen aan elke eigenzinnige selectie...
   Peter van Kemseke
  
  E. Leonardy, H. Roland, ed., Deutsch-belgische Beziehungen im kulturellen und literarischen
  Bereich 1890-1940. Les relations culturelles et littéraires belgo-allemandes 1890-1940 (Studien
  und Dokumente zur Geschichte der Romanischen Literaturen XXXVI; Frankfurt am Main,
  [etc.]: Peter Lang, 1999, 289 blz., DM 84,-, ISBN 3 631 34294 2). H. Roland, Die deutsche
  literarische 'Kriegskolonie' in Belgien, 1914-1918. Ein Beitrag zur Geschichte der deutschbelgischen Literaturbeziehungen 1900-1920 (Collection 'Contacts', série II, Gallo-germanica
  XXVI; Frankfurt am Main, [etc.]: Peter Lang, 1999, xvii + 343 blz., DM 85,-, ISBN 3 906761
  71 1).
  De Belgisch-Duitse culturele betrekkingen van de late negentiende eeuw tot het uitbreken van
  de Tweede Wereldoorlog vormen een rijk én beladen onderwerp en worden door twee recente
  publicaties gedetailleerd in kaart gebracht.
   De veertien bijdragen in de bundel Deutsch-belgische Beziehungen beslaan collectief de periode van het Wilhelminische rijk tot 1940. (Al werpen de twee bijdragen over het Belgische
  wagnerisme ook de blik op eerdere decennia, en blijft het nazi-tijdperk wat onderbelicht, met
  uitzondering van Carlo Lejeunes interessante overzicht van de moeilijkheden in de DuitsBelgische 'dialoog' tijdens het Interbellum, en het zeer nuttige artikel van Winfried Dolderer
  over de Duits-Vlaamse cultureel-politieke betrekkingen.) De bundel biedt een grote verscheidenheid aan onderwerpen — Richard Dehmels vertalingen van Verhaerens gedichten (een
  mooie analyse in het stuk van Fabrice van de Kerckhove), België's compromisloze annexeren
  
  Recensies
  
  265
  
  van de Duitstalige gebieden Eupen-Malmedy, drie generaties 'Vlamingenkenners' in Duitsland, het doordringen tot de Sturm-kring van de radicaal abstracte Antwerpse kunstenares
  Marthe Donas, etcetera. Het perspectief van de bijdragen wisselt: van zeer specifieke literatuurhistorische en kunsthistorische onderwerpen (Maeterlinck-motieven in Duits dramaturgisch
  werk bijvoorbeeld) over bredere culturele themata (zoals de Duitse blik op Belgische kunst)
  tot algemeen-maatschappelijke ontwikkelingen (zoals Michel Dumoulins korte overzicht van
  de Duitse, respectievelijk Franse, invloeden op België). De algemene indruk is er een van
  veelstemmigheid aan Duits-Belgische vertogen. Vertogen die elkaar kunnen aanvullen, maar
  ook verzwakken. Zo heeft het aanzwellen van de Duitse 'Belgische' retoriek in de Eerste
  Wereldoorlog alle andere — werkelijke — dialogen een tijdlang overstemd en zelfs doen verstommen.
   Dat blijkt ook uit Rolands studie. Hoe intens de Duitse schrijvers in het bezette België van
  1914-1918 hun 'Belgische tijd' ook ervoeren, de ervaring was er een van oorlog en bezetting,
  niet zozeer van interculturele literaire dialoog — enkele besmuikte 'gesprekken' niet te na
  gesproken. Roland brengt de oorlogsjaren van de Duitse literaire 'oorlogskolonie' minutieus
  in kaart: de kring rond de 'Duitslands tingeltangel' in 1913 ontvlucht hebbende Carl en Thea
  Sternheim, de Brusselse jaren van de als Oberarzt (specialisme: geslachtsziekten) werkende
  Gottfried Benn, het groepje auteurs in dienst van de almaar uitdijende bezettende administratie
  (bestuur, censuur, propaganda), de uitgever Anton Kippenberg, die tijdens de oorlog de verantwoordelijkheid droeg voor het oorlogsblad van het Duitse vierde leger in België, en tevens —
  mede in het kader van de Vlaamsvriendelijke politiek van het bezettingsregime — voor zijn
  Insel-Verlag een 'Vlaamse serie' creëerde; ook de Duitse literatuur aan het Vlaamse front
  passeert de revue. Rolands studie van de 'oorlogskolonie' is dan ook veel vollediger dan de in
  1990 verschenen bundel van Rumold en Werckmeister (die enkel de expressionistische schrijvers behandelde, en wat de bezetting betreft enigszins te lijden had onder gebrek aan feitenkennis). Uit het hoofdstuk over de contacten van de 'oorlogskolonie' met Belgische auteurs
  blijkt de onmogelijkheid van een dialoog in bezettingstijd: de vrees voor patriottisch ostracisme
  en voor misbruik van hun werk door Duitse propaganda hield de meeste Belgische schrijvers
  tegen, zodat zich enkel relatieve nonvaleurs en desperado's (zoals de dadaïst Clement Pansaers)
  voor een 'dialoog' met de 'oorlogskolonie' meldden. Een voor veel Duitsers moreel moeilijke
  positie, die zich in zekere zin vertaalde in een groeiend irréalisme in het werk van de 'bezettende schrijvers' : waar de frontervaring eerder tot politiek engagement leidde, schiep de bezetting een literaire wereld van onwezenlijkheid, escapisme, contactverlies, zoals uit Benns 'Brusselse' werk blijkt. Het mag duidelijk zijn: Rolands verbluffend goed gedocumenteerde monografie vult diverse leemtes in de historiografie van de bezetting. De hier zo nauwgezet in kaart
  gebrachte geschiedenis belicht grotere twintigste-eeuwse themata: avant-garde, schrijverschap
  en burgerlijkheid, propaganda, militaire macht en legitimiteit.
   Ook de door Roland en Leonardy uitgegeven bundel vult vele leemtes — maar stelt als geheel wat teleur door zijn gefragmenteerde karakter. Afgezien van de trefwoorden 'België',
  'Duitsland' en 'cultuur' —hoge cultuur welteverstaan, jazz noch film komen aan bod — houdt
  weinig deze bundel samen. Thematische eenheid wordt niet geboden in het wat plichtmatig
  aandoende voorwoord (dat zich bovendien verliest in een mijns inziens achterhaalde tegenstelling tussen een oorlogszuchtige, de dialoog afwijzende, oudere generatie aan de ene en de
  expressionistische 'vrije geesten' aan de andere kant). Een strak nawoord had belangrijke themata in de diverse bijdragen in de verf kunnen zetten, zoals de wisselende relatie tussen macht
  en interculturele dialoog, of de elementen geopolitiek en propaganda, de veranderende Duitse
  en Belgische (zelf)beelden, of het met de gebeurtenissen mee evoluerende cliché van de 'Ger-
  
  266
  
  Recensies
  
  maans-Latijnse dualiteit' (cliché dat de Belgische cultuur nu eens als een bewonderenswaardig
  trait-d'union en dan weer als een in wezen onmogelijke bastaardconstructie presenteerde). De
  dooddoener van de noodzaak tot 'verder onderzoek' past hier dan ook niet: wat dit diepgravend
  ontgonnen onderzoeksveld nodig heeft, is veeleer een krachtige synthese.
  Sophie de Schaepdrijver
  
  E. de Roodt, Oorlogsgasten. Vluchtelingen en krijgsgevangenen in Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog (Zaltbommel: Europese Bibliotheek, 2000, 464 blz., ƒ49,-, ISBN 90 288
  1426 4).
   Vrijwel meteen na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog kwamen er stromen vluchtelingen op gang richting Nederland. Belgische burgers en Belgische, Duitse en Engelse militairen
  weken uit naar neutraal terrein. Later kwamen er deserteurs, ontsnapte of op repatriëring wachtende krijgsgevangenen en opnieuw burgervluchtelingen bij. De geschiedenis van al deze groepen op drift is nog niet eerder samenhangend beschreven. Evelyn de Roodt heeft daar nu een
  begin mee gemaakt. Van de drie invalshoeken die zij kiest — politiek, juridisch en sociaal —
  komen vooral het eerste en laatste aspect uitgebreid aan bod. De Roodt beschrijft het overheidsbeleid en de beleving van de betrokkenen zeer gedetailleerd. Conclusies laat zij echter achterwege en dat blijft daarmee een aanknopingspunt voor vervolgonderzoek.
  Al in het eerste hoofdstuk over de opvang en internering van militairen wordt duidelijk dat de
  overheid voor een toen ongekende opgave werd geplaatst. Het ontbreken van regelgeving
  leidde tot een soort permanente crisissituatie waarin de ene verordening de andere opvolgde en
  gemeenten en instellingen continu moesten improviseren. Uitgeweken militairen konden niet
  opgevangen worden door particulieren, zoals aanvankelijk met veel Belgische burgervluchtelingen gebeurde. Volgens internationale verdragen moesten zij worden geïnterneerd
  om te voorkomen dat ze zich via het neutrale Nederland opnieuw bij hun legers zouden voegen. Vooral de eerste maanden van de oorlog werd het ene na het andere provisorische
  interneringsdepot opgericht. Omdat de situatie in de kampen voor geïnterneerde militairen,
  krijgsgevangenen en deserteurs vaak schrijnend was — en de pers daar gedurig lucht van
  kreeg — werden er in de loop der tijd enkele opgeknapt, verbeterd of gesloten. Niettemin
  bestonden er grote verschillen tussen de kampen en was het afhankelijk van de plaatselijke
  commandant welke vrijheden — of straffen — men kreeg.
   Afstemmingsproblemen tussen hogere en lagere overheden bleven gedurende de hele oorlogsperiode veelvuldig voorkomen. Zo was vanaf het begin van de oorlog bepaald dat de kosten
  voor de opvang van vluchtelingen door de gemeenten werden voorgeschoten. Na de oorlog
  zouden de oorlogvoerende partijen de kosten voor de geïnterneerde militairen aan het Rijk
  vergoeden. Het financiële risico lag daarmee vooralsnog bij de gemeenten, wat tot een eindeloos heen en weer zenden van vluchtelingen leidde. Door het beschrijven van de willekeur en
  als reactie daarop het stapje voor stapje uitbreiden van de regelgeving laat De Roodt zien hoe
  ook in Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog de overheidsinvloed flink toenam.
  De talrijke foto's in het boek geven, naast de gedetailleerde beschrijvingen van de praktische
  leefomstandigheden in de kampen, een levendig beeld van de sociale situatie in Nederland. Zo
  zien we de Nederlanders massaal per auto naar de grens trekken in de hoop een glimp op te.
  