text: NIEUW
  
  LICHT
  
  OVER DE ANATOLISCHE
  
  KERK,
  
  DOOR
  Dr. H. U. MEYBOOM.
  Een groote dienst is ons bewezen door Lie. Dr. Erwin
  Rausch, te Riickersdorf
  bij Ronneburg,
  correspondeerend
  lid van den Parnassus te Athene.
  Wie tot nu toe zich een voorstelling wilde vormen
  van de lotgevallen
  en het karakter der Oostersche kerk,
  als de Griekschgemeenlijk van de Roomsch-catholieke
  catholieke onderscheiden,
  die moest de gegevens daartoe
  met veel moeite uit talrijke verstrooide bladzijden in algemeene .kerkgeschiedenissen,
  als van Baur, Hase, Hagenof
  uit
  bach, Nippold,
  Conversations-lexica,
  bijeenverzamebehoorde,
  len, tenzij hij, wat zeker tot de uitzonderingen
  niet alleen gemakkelijk
  Grieksch las, maar daarenboven
  den weg wist in de Grieksche, met name kerkhistorische
  litteratuur.
  't Gevolg was, dat voor de meesten die Oostersche wereld een onbekende bleef niet alleen, maar ook
  dat men, onder den invloed mede van wat temet de
  der geestelijken en
  couranten
  meldden van de cultuur
  van den naijver der hierarchen, verstoken bleef van alle
  sympathie, zoo niet vervuld werd van wat daar tegenover
  staat. Onkunde en halve kunde beiden maakten het kerleven der Oosterschen al even onbemind.
  kelijk-godsdienstig
  Door de bemoeiing nu van genoemden Dr. Erwin Rausch
  III.
  8
  
  110
  is in dit een en ander een belangrijke verbetering gekomen. Aan hem namelijk danken wij een paar werken,
  een vertaald en een oorspronkelijk,
  die ons in de kennis
  kerken
  der Anatolische
  op eenvoudige wijze inleiden en
  tevens over die kerken een ongedacht, bemoedigend licht
  doen opgaan. De zaak is belangrijk
  genoeg om er de
  _ lezers van dit tijdschrift een oogenblik mee bezig te houden.
   Uit Ter Haar's Historiographie
  is ons bekend, hoe de
  onder den invloed der oud-Grieksche
  kerkgeschiedschrijving
  en Romeinsche
  stond bij een reeks mannen,
  beschaving
  van Eusebius tot Nicephorus Kallisti. Socrates, Sozomenus,
  Theodoretus, Philostorgius,
  Theodorus Lector en Euagrius
  deze beiden hunne plaats, om niet te
  vonden tusschen
  Byzantijnsche
  schrijvers en
  spreken van de dusgenaamde
  als Rufinus, die van het werk
  van eenige westerlingen,
  een dankbaar
  hunner voorgangers
  gebruik hebben gemaakt. Als Ter Haar deze allen samenvoegt in een eerste
  eeuw loopt, volgt hij
  tijdperk, dat tot in de veertiende
  daarin het voorbeeld van Royaards. Het verhindert hem
  aan het eigenaardig
  karakter der nieuw.
  niet, gedachtig
  in
  het
  historiographie
  Westen, een tweede
  opkomende
  te
  laten
  met
  beginnen
  Gregorius van Tours, in
  periode
  uit
  het Oosten komt hij dan
  de zesde eeuw. Op schrijvers
  niet weer terug, tenzij dan voor zoover de vermelding
  der voornaamste
  schrijvers over en tijdens de kruistochten hem noopt nog aan Willem van Tyrus een welver'
  diende hulde te brengen.
  Eenige aanvulling levert nu Rausch.
  Mocht Ehrhard in zijn "Geschichte der byzantinischen
  von Justinian
  bis zum Ende des ostromischen
  Litteratur
  de
  Reichs"
  aangaande
  periode vo6r 1453 verklaren:
  besitzt
  eine
  Volk
  so reiche historische Litteratur
  "gein
  na den val van Konstantinopel
  trad
  wie die Griechen",
  in. Geheel opdrogen deed
  er een droevige verachtering
  de ader nochtans niet. In de zestiende eeuw schreef Manuil lllalagos de geschiedenis van Konstantinopels patriaren Dorotheos van Monemvasia een
  chen van 1458-1578
  historie van de schepping der wereld tot aan het jaar
  
  ..
  111
  van Jerusalem
  beschreef in de
  patriarchen
  eeuw
  Dositbeos.
   Het
  voorbeeld
  daaraanvolgende
  der maagCenturiatoren
  volgde Meletios, en Vendotos
  denburger
  voegde er als vierde deel een behandeling der achttiende
  eeuw aan toe. De tweede helft dier eeuw gaf Sergios
  :Makraeos. De geleerde Eugenios Wulgaris bracht het niet
  verder dan tot de eerste eeuw. Voorts wordt nog Athanasios Komninos .Ypsilantis genoemd wegens een twaalftal boeken politieke en kerkelijke
  geschiedenis, die lang
  in manuscript schijnen te zijn gebleven, waarvan althans
  eerst in 1870 het laatste deel de pers verliet. Over een
  en ander kan men nalezen Meyer " D i e t h e o 1 o g ische
  Litteratur
  der griechischen
  girche
  im 16. Jahrhundert",
  en "Dositheos",
  een
  fur protestantische Theoartikel in de "Real-Encyclopaedie
  logie und Kirche", in den derden druk.
  Zoo zijn wij genaderd tot de negentiende eeuw. B.uiten
  het territoir van het vrije Griekenland zijn daarin te vermelden Philaretos Waphidis, Manuil Gedeon en Palamas.
  De laatste behandelde de patriarchen van Jerusalem, Geen eenige bijzonderheden uit
  deon die van Konstantinopel
  de geschiedenis
  van het patriarchaat,
  de eerste gaf twee
  van af Jezus Christus tot op onzen
  deelen kerkgeschiedenis
  tijd, beloofde althans die tot op het heden voort te zetten,
  maar bracht het niet verder dan tot Konstantinopels
  val.
  zu
  uber
  die
  nach
  dem
  Jahre
  1453
  Ereignisse
  "Ein Werk
  verfassen, ist in der Tiirkei nicht erlaubt." In het vrije
  Ikonomos een geschiedenis
  Hellas gaf de conservatieve
  van de patriarchen
  te Konstantinopel
  en van het dertigjarig tijdperk 1821 tot 1850. Andronikos behandelde het
  studien van den Atheenschen hoogschisma. Nagelaten
  leeraar Kontogonis zijn nog niet gedrukt.
  ,
  En eindelijk, last not least, Diomedes Kyriakos.
  Wij laten hem zelven zijn geschiedenis vertellen.
   ,,Ik werd geboren in het jaar 1843; mijne gymnasiale
  opleiding genoot ik aan de kerkelijke Nizarische school
  in 1861 werd ik student aan
  alhier - sc. te Athene -;
  de universiteit alhier; van 1863 tot 1866 beb ik aan de
  1629.
  '
  
  '
  
  De
  
  112
  te Erlangen,
  universiteiten
  te Leipzig en te Weenen in
  . de theologie gestudeerd. In 1866 werd ik privaat-docent
  aan de theologische faculteit te Athene, in 1868 buitenen symboliek, in
  gewoon hoogleeraar in kerkgeschiedenis
  in
  1891
  voor
  1872 gewoon
  hoogleeraar,
  eenigen tijd
  koninklijk procurator
  bij de Heilige synode, in 1895 tot
  1896 rector van de universiteit.
  0 rIk heb twee theologische tijdschriften geredigeerd:
  overzicht
  t
  en
  Godsdienthodox
  (1869-71)
  '
  stIgestemmen
  (1880-82).
  Mijn theologische hoofdwerken zijn : P r o e v e e e n e r
  1874, K e r k g e s c h I e d ekerkg;eschiedenis,
  nis
  in drie deelen, Handboekje
  van
  patrolo1898, Tegen den
  gie,
  P au s ., 1893, Studien,
  1898.
  1888, en Godgeleerde verpoozingen,
  :. Mijn theologische
  richting was altijd vrijzinnig, maar
  was immer een gematigde. Daarom
  mijn vrijzinnigheid
  was ik steeds een bewonderaar
  van de liberale Duitsche
  met
  name
  van
  Holtzmann,
  theologen,
  Reuss, Hausrath,
  en
  vooral van Hase.
  Keim, Gieseler, Schweitzer, Pfleiderer,.
   Hase is mijn lievelingstheoloog
  geworden en zijn geest
  is de in mijne werken heerschende,
  de geest van een
  dat
  een
  de
  vreedzame
  en religieuse
  gematigd liberalisme,
  van
  des
  volks
  ontziende
  het Chrisgevoelens
  verzoening
  tendom met
  de nieuwere cultuur beoogt. In 1889 heb ik
  Duitschland
  bezocht om Hase, die mij slechts uit zijn geschriften bekend was, persoonlijk te leeren kennen. Ondanks mijn vrijzinnigheid
  evenwel stond ik steeds en sta
  ik nog vast op het standpunt mijner orthodoxe Grieksche
  kerk, daar ik van oordeel ben, dat de Oostersche kerk
  het midden houdt tusschen de twee uitersten, het Catholicisme en het Protestantisme,
  tusschen het blinde gezag
  en het onbeperkte
  Ik ben een beslist
  individualisme.
  van het Pausdom
  en van het Jesuietisme,
  tegenstander
  daarentegen koester ik
  wegens hun geestelijke tyrannie,
  wegens zijn vrijen geest
  sympathie voor het Protestantisme,
  en zijn godgeleerde wetenschap.
  Van de wijsgeeren heb ik onder de Duitschers Ueber-.
   '
  
  -
  
  113
  weg' en Schwegler lief en onder de Franschen Cousin en
  onder de geschiedkundigen
  schat ik Schlosser en
  Janet;
  Weber hoog. Ik heb steeds warme belangstelling
  gekoesvan mijn vaderland en deel genoterd in de lotgevallen
  men aan alle bewegingen ter bevrijding van Creta, Thessalie,
  Epirus en Macedoni6."
  in drie deelen, waarvan boven
  De Kerkgeschiedenis
  in
  1881 en in herdruk 1898. Zijn
  sprake was, verscheen
  een
  eerste
  vertegenwoordigde
  poging om aan de Grieksch
  lezende bevolking een volledig beeld der Christelijke kerk
  in al hare tijdelijke en plaatselijke verscheidenheid
  voor
  den geest te stellen. In zoover was
  voor
  zij
  Oosterlingen
  en Westerlingen
  beiden van belang. Voor de eersten, omdat zij nog slechts over gebrekkige vooroefeningen
  beschikten. Voor de laatsten, omdat het alleszins wenschelijk
  mocht heeten, dat het bestaan van een honderd millioen
  Christenen ophield te zijn wat
  genuanceerde
  eigenaardig
  het
  om met Nippold te spreken - te langen tijd geweest was, een terra incognita. Opmerkelijk intusschen,
  dat de herdruk slechts mogelijk gebleken is "durch die
  einer griechischen
  Dame, die ungenannt
  Opferwilligkeit
  die deze dame in
  bleiben will." Is het bescheidenheid,
  zich doet schuil houden, of angst voor den
  anonymiteit
  Het een is zoo goed denkbaar
  blaam van vrijzinnigheid?
  van het offer bewijst
  als het ander. De noodzakelijkheid
  in elk geval, dat het verbruik van massieve en onbevanniet evenredig is aan
  in Griekenland
  gen studiewerken
  boekhandel
  en pers.
  den ondernemingsgeest
  van
  De zeventien jaren, die tusschen de verschijning van
  den eersten en den tweeden druk verliepen, zijn voor
  Kyriakos niet nutteloos voorbijgegaan. Geen enkele paraen aanvullingen
  onderging.
  graaf, die niet verbeteringen
  Rausch heeft zich de moeite getroost ze nauwkeurig te
  Men kan ze
  en de verschillen geregistreerd.
  vergelijken
  girchen
  im
  Lichte
  and
  vinden in girche
  dat
  een werkje,
  Forschung 1),
  griechischer
  I) S, 15 lf.
   114
  1903 het jaar te voren te Leipzig
  dagteekening
  verscheen, en wel ter begeleiding van wat de auteur ons
  verder gaf: een vertaling van een deel, het voor ons wesmeest belangrijke gedeelte van Kyriakos' boek,
  terlingen
  der
  Orientalionder den titel: "Geschichte
  KIrcben
  von
  1453-1898".
  De vertaler
  schen
  wat niet
  spreekt van een "Autorisierte
  Uebersetzung",
  van den
  als
  elders
  beteekent:
  verlof
  "met
  wel,
  zoozeer,
  dat
  en
  maar
  dolt
  het
  feit,
  hij
  vertaling
  schrijver",
  op
  zweier
  Studienreisen
  i.
  d.
  J.'
  1900
  "wahrend
  origineel
  und 1901 im Landhause des Prof. Diomedes Kyriakos in
  Kephissia bei Athen mit diesem sorgfaltig verglichen" heeft.
  Bedoelde geschiedenis splitst zich in vier deelen, waaraan een algemeene karakteristiek
  der behandelde periode
  onder
  
  voorafgaat.
   - Een eerste deel behandelt de geschiedenis der Orthodoxe
  kerk onder Turksche heerschappij. Daarin wordt de verhouding geteekend tusschen de Ottomanische regeering en
  de Kerk, de velerlei aanraking met het Protestantisme
  en
  van
  woelen
  en
  Jesuieten
  in
  het Oosten. Men
  het
  paus
  vindt er tal van meer. of minder algemeen bekende zaken
  in beknopt verband bijeen. De samenvoeging
  meer dan
  de inhoud geeft er hier de'waarde
  aan. Daarentegen zal
  men als leerzaam bij uitnemendheid
  met klimmende beeerelangstelling lezen het hoofdstuk over kerkinrichting,
  dienst, zedelijkheid en over kerkelijke schrijvers. Boeiend
  in den zin van roman-litteratuur
  zijn nu juist niet de ruim
  waarin
  de
  bladzijden,
  twintig
  laatsten worden opgesomd,
  maar prikkelend zooveel te meer, omdat men de jongste
  eeuwen doorloopende
  in aanraking
  gebracht wordt met
  tal van mannen, die men nog nimmer heeft ontmoet. Ook
  is er een eigenaardig genot in, het schemerend beeld van
  in hun
  in het Oosten, de patriarchaten
  het kerkbestuur
  de
  kerken
  tot
  en
  synoden, zich
  verhouding
  onderhoorige
  of kennis te maken
  voor den geest te zien verhelderen,
  van metropolieten en aartsbisschopmet de dienstregeling
  van
  pen,
  bisschoppen en pastoors. Maar vooral met den
  staat van zedelijkheid en beschaving van den clerus. Het.
  115
  tafereel, dat daarvan ontworpen wordt, is nog somber genoeg, maar aan hoopgevende teekenen ontbreekt het niet.
   De wetenschappelijke
  vorming der hoogere geestelijkheid
  gaat vooruit. Scholen te Kydonia, Smyrna, Bukarest, Jasion,
  Chalki, Jerusalem, meest stichtingen van jongeren datum,
  en sedert 1837 ook de universiteit te Athene, doen daartoe
  dienst. Met de lagere geestelijkheid is het minder gunstig
  gesteld. Scholen te hunnen, behoeve
  lijden een kwijnend
  bestaan. Hunne
  is te karig, wat meer bebezoldiging
  schaafden terughoudt. Door hun aantal te beperken meent
  men in dezen verbetering
  te kunnen aanbrengen. Een
  is
  bet
  dat
  ook,
  men zich de belangen der
  goed teeken
  kloosterbibliotheken
  aan
  te trekken. Door onkunde
  begint
  en diefstal gingen schatten verloren. Wat overbleef, lag
  of liep gevaar in vochtige bewaarplaatsen
  te
  ongebruikt
  te
  Maar
  men
  wakker
  te
  worden.
  gronde
  gaan.
  begon
  Professor Spiridon Lampros ondernam de . reuzentaak een
  der
  volledigen cataloog van de boeken en handschriften
  Athos-kloosters
  samen te stellen. Een lichtpunt is misschien
  sterk aan het afnemen
  ook, dat het aantal kloosterlingen
  is. Onnatuurlijke
  ascese is minder hoog in eere dan vroevan maatschappelijke
  toestanden
  ger en bij verbetering
  verliest de drang om de wereld te ontvlieden aan kracht.
  Van de leeken wordt getuigd, dat zij door den druk gelouterd zijn. Het Christendom, de classieke oudheid en de
  westersche
  beschaving waren de drie vormende machten.
  "Der Hellene der Neuzeit hat gute Sitten und liebt die
  Religion seiner Yater, die er von seinen byzantinischen
  Vorfahren uberkommen
  hat." Aan de oudheid ontleent hij
  zin, patriotisme en vrijheidsliefde. Onwetenschappelijken
  kunde moge het mogelijk gemaakt hebben, dat zekere
  uiterlijkheid en zeker fanatisme zijn vroomheid ontsierden,
  de - nieuwe tijd bracht in al deze opzichten verbetering.
   "0," besluit Kyriakos
  zijn schets, "o, dass doch damit
  nicht zugleich die alte Sittenstrenge
  und jene lichte, innere,
  wahre Gottesfurcht
  mit verschwinden
  moge ! Denn ohne
  Religion kann kein nationales Leben bestehen. Die Religion
  auf dem sich das kunstige Geschick
  das Fundament,
  ist
  
  116
  des Orientes aufbaut." Ook in de paragraaf over den culDe kerkelijke schilderkunst
  tus enkele lichtstralen.
  wordt
  een
  toekomst
  te
  hebben.
  In
  vele
  te
  kerken
  groote
  gezegd
  Athene is vierstemmig koorgezang ingevoerd. Men voelt,
  dat de preek bij de godsdienstoefeningen
  weer meer tot
  haar recht moet komen als het eenige middel om in de
  kerk nieuw leven te wekken. De martelaars- en heiligen"denn Miissiggang ist aller
  dagen worden teruggedrongen,
  ist ein
  Laster Anfang; die zu grosse Zahl der Festen ....
  I?rebsschaden."
  De drie andere deelen behandelen de geschiedenis der
  Orthodoxe kerk in Hellas en in Rusland en die van de
  of Chaldaeen, Monophykerken:
  Nestorianen
  gescbeiden
  sieten en Armeniers, Jacobieten, Kopten en Abessiniers,
  volken.
  Maronieten en Kaukasische
  - .Van: de laatsten, te gader tellende omstreeks negen
  millioenen belijders, wordt niet veel goeds gezegd. Zij
  verkeeren "in einem Zustande der Erstarrung". Terugkeer
  aan de Europeesche
  tot de verlaten kerk of aansluiting
  zou
  hier
  stade
  te
  komen, maar zoolang desbeschaving
  in de Aziatische
  onwetendheid
  en
  barbaarschheid
  potisme,
  bestaat
  landen heerschappij
  voeren,
  daarop weinig kans.
   Meer valt van de beide eersten te verhalen, van die
  van Hellas sinds 1833, van de Russiscbe sinds het midden der zeventiende
  eeuw. Ook hier veer in beknopt
  verband tal van bekende en onbekende zaken. Niet het
  minst belangrijk
  is uit den aard wat van het geestelijk
  leven en streven verhaald wordt. Dat Theophilos Kairis
  ratiovan een supranaturalistisch
  als vertegenwoordiger
  nalisme in 't midden der vorige eeuw zich kerkban en
  gevangenisstraf
  op den hals haalde, en anderen desgelijks
  aan te tasten of door
  ergernis gaven door ceremonien
  of
  Juliaan
  den
  Johanna
  afvallige te laten dienst
  pausin
  doen als middelen van polemiek; dat Darwinisme, positivisme- en materialisme pleitbezorgers
  vinden; dat reactionaire of convulsieve fanatieken als Papulakis en Makrakis
  kerk en staat in beroering brachten,' bewijst bet niet, dat
  van het Westen parallellen hadden
  de geestesstroomingen.
  '
  
  117
  '
  
  het Oosten, die aanspraak maken op dezelfde belangook een
  vereenigingsleven,
  stelling ? Ook een religieus
  lectuur
  trekt
  van
  de
  aandacht.
  stroom
  Zij gestichtelijke
  tuigen van ontwakend leven, wat intusschen Kyriakos niet
  belet de verklaring af te leggen: "Allein trotz all dieses
  Eifers blieb die religiose
  Bildung des Volkes wie des
  '
  Klerus bei uns noch ungeheuer mangelhaft."
  Dit alles geldt de nog zoo jonge kerk in Hellas, wier
  schrijvers en geleerden mede afzonderlijk worden opgeteld.
  Van die in Rusland is. natuurlijk een langere geschiedenis
  te verhalen. Zij is geschoeid op ongeveer dezelfde leest.
   Men ,zal er belangrijk meer ketternamen in vinden dan
  die der traditioneele
  Raskolniki
  en Duchoborzen alleen
  en der allen bekende Stundisten. Ook het overzicht van
  en litteratuur
  is inhoudrijker. Van de Ruswetenschap
  sische
  wordt gezegd, dat zij, om met
  kanselredenaars
  Schrock te spreken, "mehr franzosische als deutsche und
  zijn,
  englische Art an sich tragen", dat zij "prahlerisch"
  "mehr anmutig als inhaltreich, mehr po6tisch als philosowat de Russische kerk tot nu
  phisch". Meent Kyriakos
  toe leverde te moeten aanmerken
  als "nur schwache
  Yorboten
  einer kommenden
  ze zijn hem
  Entwicklung",
  niettemin een waarborg, dat theologische wetenschap en
  ook daar "zu bedeutender Hohe
  litteratuur
  theologische
  zullen. Hij besluit zijn overzicht met het
  emporsteigen"
  vertrouwen, dat de orthodoxe Anatolische kerk, een kerk
  millioenen zielen, Hellenen, Russen,
  met honderdentwintig
  in 't algemeen, Walachen en
  Slaven
  Bulgaren, Serviers,
  dan
  hoezeer
  ook
  door
  Aziaten,
  langdurige vreemde overin het staatkundig
  verzwakt
  en
  heersching
  verduisterd,
  herleven van Helleensche en andere orthodoxe volken in
  het Oosten en in het van nieuws opkomen van theologische studi6n de profetie heeft van een betere toekomst.
  ,,Die orientalische Kirche darf an die theologische Unterweisung und eine ordentlich
  aufgeklarte Bildung ihres
  Klerus die Hoffnung
  ihrer Wiedererneuerung
  und den
  Beginn der Bliithezeit, wie sie einst in den ersten Jahrhunderten war, mit gutem Rechte knupfen."
  in
  
  118
  Ik voeg hier nog bij, dat gelijk sommige Westersche
  handboeken een lijst bevatten van al de pausen van Rome,
  zoo ook Kyriakos aan zijn boek toevoegt een chronologisch register van al de bisschoppen en patriarchen van
  Ik heb er meer dan driehonderdendertig
  Konstantinopel.
  geteld.
   Na
  deze algemeene karakteristiek
  loont het de moeite
  even
  stil
  te
  staan
  die
  nog
  bij eenige eigenaardigheden,
  een kerkgeschiedbeschrijving
  van Oostersch standpunt in
  het algemeen, of ook van het standpunt, dat meer bijzonder Kyriakos inneemt, onderscheidt
  van geschiedverhalen
  als die, waaraan
  wij gewoon zijn. Rausch zelf, door te
  spreken over "Kirche und Kirchen im Lichte griecbischer
  Forschung", geeft mij het materiaal aan de hand.
  Ik denk allereerst aan de indeeling.
  Men weet, dat verdeeling in tijdperken van betrekkelijk
  centuriatoren hebben
  jongen datum is. De Maagdenburger
  door
  voorbeeld
  de
  behistoriographie
  langen tijd
  hun
  heerscht. Daarbij onderscheidden zij en hunne navolgers
  zich nog gunstig van de annalisten. Er moest eerst meer
  in de gemoederen, een kalmte die tot
  kalmte neerdalen
  meerdere objectiviteit
  bij den arbeid in staat stelde, en
  vooral moest meer wijsgeerige zin, ook bij de beoefening
  der geschiedenis, ontwaken, eer men diep en ver genoeg
  kon zien om aan een gezonde perioden-indeeling
  te denken. De eer van tijdvakken in de kerkgeschiedenis onderscheiden te hebben, die niet als bij annalisten en centu- 'riatoren
  met uiterlijk geweld waren aangebracht,
  maar
  rekening
  hielden, zoo niet met het ontwikkelingsproces
  der kerk, dan toch met hare lotgevallen, komt toe aan
  in 1697. Volgens Baur i) sprak hij van een
  Rechenberg
  - de eerste
  et propagatae
  periodus ecclesiae plantatae
  drie eeuwen - ;
  sub imperio romano et
  byzantino libertate gaudentis, - van Constantijn tot Phocas -;
  pressae
  et obscuratae
  van de zevende tot en met de tiende
  
  1) Dae Epochen der kirchl. Geschichtschreibung, 1852, S. 115.
  '.
  119
  sub tyrannide romani Pontificis et jugo saraeeuw - ;
  - tot den tijd van
  ceno-turcico
  gementis et lamentantis
  Luther -, en purgatae et liberatae - wat daarna volgde.
   Toch hinkte nog Mosheim in 't begin der achttiende eeuw
  op twee gedachten, door te gelijk als centuriator voort te
  gaan en Constantijn, Karel den groote en Luther aan te
  in het al de eeuwen omvattend
  merken als keerpunten
  historisch
  verloop. Eerst Schrock voerde zonder voorbehoud de nieuwe methode in. Evenwel nog op een wijze,
  die Baur deed vragen: - "Was ist denn hier iiberhaupt
  das Princip der geschichtlichen
  Bewegung?" 1). Zijn vier
  waren ongeveer de boven genoemde, maar in
  tijdperken
  plaats van samenhang in een leidende gedachte werd aan
  iedere periode een toevallig karakter toegekend. Het eigen
  wezen der religie beheerschte de eerste, persoonlijke nei'. ging harer belijders de tweede, - heersch- en baatzucht
  harer verkondigers
  de derde, strijd om individueele vrijheid de vierde periode.
  Sinds is een rationeele indeeling steeds min of meer
  een probleem gebleven. Het is bekend, hoe Baur met
  _. nadruk den eisch gesteld heeft, dat de verdeeling in tijdwezen zou, aangebracht door
  perken geen mechanische
  historische feiten die met het innerlijk leven der kerk niet
  maar een wijsgeerige, rekening houdende
  samenhangen,
  met. het organisme, 'twelk te beschrijven de taak is der
  historiographie.
  Yolgens Baur vallen de tijdperken samen
  met de geledingen van het geheel, dat hij voor zich ziet.
  Men heeft zijne methode de ideologische genoemd, maar
  tevens ook een organische. Met meesterlijke, als' met een
  enkelen blik het historisch verloop van alle. eeuwen dooren overziende virtuositeit
  heeft hij het ontwikkelingsproces
  der kerk beschreven als een verwerkelijking
  van wat hij
  noemde "die Idee der Kirche", de vereeniging van het
  in het dogme en in de
  goddelijke en het menschelijke
  hierarchie
  in den godmensch
  en in den onfeilbaren
  
  1) S. 158.
   120
  -
  
  door de Hervorming gestuit en plaats makende
  een geleidelijke ontbinding. Dienovereenkomstig
  ziet
  den groote den kerkelijken Janus, die
  hij in Gregorius
  zoowel de periode der dogmenvorming
  afsluit, als staat
  aan den aanvang van het ontwikkelingsproces
  der hi6rarchie, in eigen persoon de grens tusschen de oude geschiedenis en de midden-eeuwen. De higrarch hij uitnemendtusschen de eerste en de
  heid, op zijne beurt een Janus
  is dan Gregorius VII,
  tweede helft der midden-eeuwen,
  de man in wien de eisch van het pausdom het eerst tot '
  volle bewustzijn komt.
  Intusschen had deze ideologische methode zekere schaduwzijde. Niet dat er veel zou af te dingen zijn op het
  der kerk en op
  betoog aangaande den ontwikkelingsgang
  de aanwijzing van het specifiek kerkelijke, maar het min
  of meer tendenzieuse
  der voorstelling
  leidde tot zekere
  Door
  anderen
  werd
  die
  aangevuld, wat wel
  eenzijdigheid.
  leidde tot verrijking van den inhoud der kerkhistorische
  van den
  werken, maar tevens tot eenige verwaarloozing
  er
  historischen gedachtengang.
  De indeelingen zijn
  daarbij
  niet beter op geworden.
  Zoo kon het geschieden, dat
  Gregorius do groote door Karel den groote en Gregorius
  VII door Innocentius
  III als mijlpalen werden vervangen.
  Wij wijden er hier niet verder over uit, maar willen nog
  even melding maken van het nieuwste op dit gebied, een
  door Hans von
  gewijzigde periodenindeeling,
  voorgesteld
  Schubert, hoogleeraar te Kiel.
   Wat voor Baur was "die Idee der Kirche", werd voor
  Schubert
  het "historische
  Princip",
  "das Evangelillm""
  waaraan getoetst moet worden wat al dan niet tot de
  waarvan hij
  behoort. Dat "Evangelium",
  kerkgeschiedenis
  de nadere definitie zich door de Bijbelsche theologie wil
  laten aan de hand doen, is in zijn schatting de kracht,
  die de geschiedenis heeft mogelijk gemaakt en haar verist also die Einwirkung
  loop beheerscht. "Die Entwicklung
  Hemmnis und Kampf,
  des Evangeliums
  auf die Welt des Deberwundenen uud Durchdringung
  Ueberwindung
  selbst seine Gedes
  dabei das Verst£ndniss
  Evangeliums
  paus
  voor
  
  121
  durch macht, Phasen seiner Fassung, die fdr jene
  Einwirkung und also die Periodisierung entscheidend sind."
  Men hoort het, ook voor de "Periodisierung".
  Die wordt
  dan nu ook bij Schubert een gansch andere. Oude geschiedenis
  en middel-eeuwen
  vloeien voor hem ineen.
  in
  de Hervorming in het jaar
  ziet
  behalve
  hij
  Daarentegen
  130 en in de Engelsche revolutie der 18de eeuw een paar
  Zoo komt hij tot vier perioden, die hij aldus
  grenslijnen.
   10. "die Zeit des Urchristenthums,
  karakteriseert:
  da die
  in
  das
  HimGemeinschaft
  Gottesreich
  den
  der , Heiligen
  meln erwartete, kommend an dem Tage des Gerichts, der
  vor der Thiire stand; 2°. die Zeit der Katholiscben Kirche,
  da man dies Gottesreich wiederfand in der grossen Heilsanstalt, die man hier unten gebaut hatte fur die Kinder
  3°. die Zeit des Zusammenbruchs
  dieser
  im Glauben;
  der
  Identifikation
  des
  Einheit
  Unsichtausserlichen
  und
  baren und des Sichtbaren, der Reformation und Religionskriege, da man lernte zu glauben an das Gottesreich als
  ein unsichtbares jenseitiges
  Gut, das aber seinen Anfang
  hier unten in den Kirchen, in denen Wort
  genommen
  '
  und Sakrament lauter verwaltet werden, und an dem jeder
  Teil nimmt in der Arbeit des irdischen Berufs; und endlich 4°. die Zeit, da man das Gottesreich im Tempel seinets eigenen Inneren fand und erkannte, dass nichts Pers6nlicheres und Freieres in der Welt ist als die Religion."
  Korter gezegd, het zijn de perioden "der Urgemeinde, der
  katholischen Kirchen, der Landes- und Konfessionskirche,
  der Freikirche"
  Alle deze indeelingen hebben met elkander gemeen, dat
  zij uit het standpunt van westerlingen den loop van zaken
  in het Oosten, voor het minst
  bezien. De gebeurtenissen
  die van de latere eeuwen, worden min of meer uit het
  oog verloren. Een poging om Oosten en Westen als een
  eenheid saam te vatten wordt zelfs niet gewaagd. De
  naaste omgeving neemt schier het gansche gezichtsveld
  '
  
  schichte
  
  1) Die heutige Auffassung und Behandlung der Eirchengeschichte,
  1902, S. 31.
   '
  
  122
  in. Hetzelfde is natuurlijk te verwachten van een historicus, die op het andere halfrond staat, maar tevens, dat
  dan de indruk dien hij krijgt van het geheel een geheel
  andere wezen zal. In zoover is het belangwekkend
  na te
  . gaan, welke lijnen een man als Kyriakos waarneemt of
  trekt in zijn historisch beeld. Het vermoeden, dat de verhouding van de .Grieksche kerk tot die van Rome en tot
  den Islam van invloed wezen zal op de beschouwing,
  blijkt al spoedig gegrond te zijn.
  De eerste drie eeuwen zijn voor den Oosterling, wat
  ze ook zijn voor ons, de eeuwen van vervolging en strijd,
  en vormen, als
  zoodanig een afzonderlijke periode. Men
  die
  wat
  korter
  of wat langer nemen, het jaar 313
  moge
  of 323 of wel 325 als eindpunt kiezen, de hoofdzaak blijft
  er dezelfde om. Dan volgt de periode van zegepraal en
  of organiseering
  van het
  volledige ontplooiing
  kerkelijk
  leven. Yrede naar buiten, maar strijd van binnen. Een
  van het dogma en
  . lange reeks twisten ter formuleering
  van
  den
  eeredienst.
  De
  beeldenstrijd is er eene,
  vaststelling
  en wel de laatste van. De invloedrijke persoon van Photios
  treedt op het tooneel. De eeuwen van 313 tot aan zijn
  tijd, omstreeks 860, vormen mitsdien de tweede periode.
  Dat Photios de eer geniet van een tijdperk te openen,
  dankt hij aan zijn optreden tegen de aanmatiging van
  van de elfde eeuw.
  Rome, die uitliep
  op de scheuring
  Van 860 tot 1453 was de kerk in het Oosten in voortdurenden strijd, met Rome zoowel als met den Islam. In
  dien strijd verloor zij naar beide zijden van hare beste
  krachten. Dan volgt na den val van Konstantinopel
  de
  dien
  der
  duurt
  tot
  met
  . tijd
  Hij
  1830,
  grootste vernedering.
   verstande, dat tot 1700 de kerk all de nadeelen ondervond
  van de gewapende
  conflicten
  tusschen
  Turkije en het
  dankte aan de
  maar
  daarna
  zekere
  bescberming
  Westen,
  der
  concurreerende
  protectie
  mogendheden.
  Europeesche
  Met 1830 begint dan de nieuwe tijd met de bevrijding
  en de staatkundige
  wedergeboorte van
  . van Griekenland
  zal er ook sprake
  en
  Straks
  Serviers, Walachen
  Bulgaren.
  invloed, op de Anatolische
  zijn van den vernieuwenden.
  '
  
  '
  
  123
  kerk
  
  door de Duitsche
  uitgeoefend
  wetenschap 1). Men
  ziet, het is een gansch ander verloop, dan dat wij gewoon zijn waar te nemen. Ook hier is het pars pro toto,
  van het minder in het oog vallend deel.
  verwaarloozing
  En ook hier blijft nog plaats voor zekere verschillen, die
  tot vergelijking
  aanleiding
  geven. Philaretos
  Waphidis
  weer
  anders
  dan
  splitst
  Kyriakos. Bij hem is Joannes
  Damaskinos
  wat bij den laatste is Photios. Evenzoo heeft
  men op afwijkende wijze de periode na 1453 in onderdeelen ontleed. Maar een alles omvattend beeld, waarbij
  alle bestanddeelen
  der, met voorliefde in den laatsten tijd
  van
  het
  Christendom genoemde, Kerkgeschiegeschiedenis
  denis op gelijke wijze tot hun recht komen, heeft men
  noch aan de eene, noch aan de andere zijde ontworpen.
  Men zou hier aan Siameesche tweelingen kunnen denken,
  waarvan
  de eene en de andere de eer der
  beurtelings
  beschrijving
  genoot.' Zal temet nog eens een polyhistor
  opstaan, die van een verheven. standpunt het geheel overziende dat geheel als een samenhangend
  organisme erkent
  en het skelet er van als een eenheid zal weten bloot te
  leggen ?
  Behalve met de indeeling loont het de moeite kennis
  van de Oostersche kerk
  te maken met de waardeering
  door den beoefenaar van hare geschiedenis, bij vergelijking
  met Roomsch-catholicisme
  en Protestantisme.
   zooals
  ons
  reeds bleek, een vrijzinnig man,
  Kyriakos is,
  maar hij staat niettemin vast op den traditioneelen bodem
  zijner kerk. De paradosis is hem lief. ,Hij vindt baar onvervalscht terug in een verleden, dat hooger opklimt dan
  de verbasteringen,
  die in den loop der eeuwen zusterkerken hebben aangebracht.
  Schrift en overlevering samen
  De Schrift alleen kan
  waarheid.
  hem
  de
  kenbron
  der
  zijn
  van
  te
  onzekere
  daar
  niet volstaan,
  uitlegging is. Uit
  zij
  de overlevering moet zij worden aangevuld. Niet uit een
  doode overlevering intusschen, maar uit een levende. Het
  
  I) Rausch, Eirche und Kirchen, S. 24 ff.
   '
  
  124
  gaat met de overlevering als met den, mensch, Van kind
  wordt hij man, zijn ledematen groeien,- maar als individu
  blijft hij dezelfde. Betere verklaring, nauwkeuriger
  bepaaccommodatie
  aan de
  ling, scherpzinniger
  formuleering,
  eischen der verschillende
  dat een en ander
  tijdperken,
  vormt tegader de ontwikkeling,
  waaraan zij onderhevig
  is. Hier schijnt een deur voor velerlei ketterij te worden
  opengezet, maar bij nader inzien blijkt, dat de kerkvaders
  der eerste acht eeuwen, met name die der vierde en
  en de drie Kappadociers, in Kyriakos'
  vijfde, Athanasius
  de
  ware
  lichten
  der Kerk zijn. Doch zij worden
  schatting
  in vrijheid,gewaardeerd
  en aan hunne volgelingen wordt
  te laste gelegd, dat zij te weinig originaliteit bezaten. De
  latere eeuwen hebben het licht laten uitgaan. De vierde
  en vijfde eeuw was gebonden aan het bepaalde kerkelijke
  dogina, maar ook daaraan alleen. De Kerk verlangde van
  hare leeraren
  met de theologie der
  overeenstemming
  maar
  in
  alle. andere opzichten
  oecumenische
  synoden,
  liet zij vrij. Die vrijheid tierde er weliger dan in het
  "logge, van den aanvang af op eenheid en gelijkheid van
  de leer, het bestuur, den eeredienst, en op vaste orde
  bedachte Westen". De vrije en veelzijdige geest van Origenes kon uit de Anatolische kerk niet verbannen worden. Athanasius
  en de Kappadoci6rs zelve waren our van
  school vertegenwoordigde
  doortrokken. De Antiocheensche
  het beginsel van vrij onderzoek en zelfstandige ontwikkeals Synesios, een
  ling der theologie. Een Neoplatonicus
  in het Oosten
  als
  van
  konden
  Nyssa
  Origenist
  Gregorius
  zich
  Het
  is
  een
  vrijelijk
  droevig verval, als later
  bewegen.
   de groote dogmatici, als Johannes Damaskinos en diens
  niets beters weten te doen, dan de
  talrijke navolgers,
  der
  in stelsels te brengen en te reprovaderen
  leeringen
  door
  keus en gedwongen verkladuceeren,
  willekeurige
  door
  ze kunstmatig in overdesnoods
  ring,
  vervalsching,
  met
  wat
  de Synoden hadden
  eenstemming
  brengende
  is
  als
  oorzaken van het
  een
  der
  "Derhalve
  vastgesteld.
  verval der theologische
  aan
  te merken de
  wetenschap
  der
  van
  het ?gezag
  bovenmatige
  erkenning
  overlevering,.
  f
  
  125
  die in reactie tegen de eindelooze godgeleerde twisten,
  waaruit de verschillende ketterijen te voorschijn kwamen,
  had." Dat de volksontwikkeling
  haar oorsprong
  daalde,
  ontbonden werden en bibliotheken te
  philosophen-scholen
  niet gingen, werkte mede den triumph eener doode rechtzinnigheid in de hand.
  Er is in deze waardeering
  eener eeuwenheugende
  traditie ter eener en van de vrijheid ter anderer zijde iets
  dat noopt tot de vraag; waarop ten slotte
  tweeslachtigs,
  de nadruk zal worden gelegd. De theologie der vierde en
  der theologischen Wisvijfde eeuw zal zijn "Fundament
  und
  fur die Theologen der
  nachahmungswurdig
  senschaft
  neueren
  Zeit". Maar is dat ter wille van den inhoud
  harer leeringen
  of ter wille van de frischheid van haar
  leven ? Yoor geen gering deel vermoedelijk ter wille van
  de laatste. Door geheel het werk klinkt steeds wat Rausch
  noemt "die sehnsüchtige
  Klage nach der verlorenen Herrder Zeiten des Origenis, Basilios
  lichkeit und Freiheit
  und der Gregore" heen 1). Aan Epiphanius
  wordt te laste
  der
  und
  iibermaszige Ueberschatzung
  gelegd ,einseitige
  en aan zijns geljjken ,,ein alles
  kirchlichen
  Orthodoxie"
  blinder Gehorsam gegenüber der
  andere ausschliessender
  und blinde Abhdnweer
  straks
  übermäszige
  Paradosis",
  dit alles niet
  von
  den
  Werken
  der
  Vater".
   Wekt
  gigkeit
  het vermoeden,
  dat deze Anatolische kerkhistoricus
  nog
  slechts met een voet op de basis der oude concilien staat
  en met den anderen midden in de wereld van het vrije
  onderzoek, meer geneigd om voorwaarts
  wetenschappelijk
  te gaan, dan om angstvallig dien tweeden voet terug te
  trekken? Dit vermoeden strookt in elk geval met wat hij
  aan de professoren
  in 1889 te Jena in een toespraak
  verklaarde:
  "Die Lehre unserer Kirche ist nicht in allen
  Einzelheiten durch die alten Vater und die okumenischen
  Synoden begrenzt, wie dies in der romischen Kirche durch
  Konzil und die pabstlichen Dekrete der
  das Tridentinische
  
  1)S.37.
  n.
  "
  
  9.
  126
  Fall ist, deswegen geniest die theologische Wissenschaft
  bei uns mehr Freiheit als in der papstlichen Kirche." De
  in hoeverre hier vrijheid gegeven,
  vraag is intusschen,
  ten
  of eerder genomen wordt en welke "Einzelheiten"
  slotte wel door Patres en Synoden bepaald zijn. Het geheel wijst op een nog vrij onzekeren toestand. Merkwaardig is in elk geval, dat het optreden van een man als
  als te Athene,
  Kyriakos mogelijk is aan een universiteit
  . waar hoogere geestelijken
  der Anatolische kerk hun opleiding komen zoeken. Maar ook Rome heeft in 't begin
  der negentiende
  eeuw haar vrijzinnige catholieken gehad"
  die bewegingen als het Duitsch-catholicisme
  en het Oudcatholicisme' konden voeden. Rausch gist, dat "die Prin.
  cipien der orthodoxen anatolischen Kirche nicht mehr dieselben sind wie sie es bis zur Mitte dieses Jahrhunderts
  waren, vielmehr einer freieren wissenschaftlichen
  Richtung
  zu weichen beginnen" i). Maar op actie kan reactie volgen. De Oostersche kerk heeft, dit blijkt voldoeude, een
  levendig gevoel van eigenwaarde op grond harer eeuwentradities.
   heugende
  Zij is. min of meer kitteloorig voor
  alles wat van buiten komt. Geen "R,eformation in katholischer oder evangelischer
  Weise", geen ,,>ussere Einwirde leus. Slechts "Restauration
  fremder
  is
  kung
  Kirchen,",
  unauf der gegebenen Grundlage", slechts "Erneuerung
  serer Kirche ....
  mitten aus unserer Kirche heraus durch
  eigene Arbeit an uns selbst" kan hier baten. Het is Kyriakos in eigen persoon, die zoo de eischen formuleert 2).
  Idealiseert
  hij hier buiten de werkelijkheid om, of verhij een richting, die een toekomst heeft?
  tegenwoordigt
  Wi) willen er het beste van hop,en en slaan in afwachting van wat de tijd zal leeren inmiddels vol belangstel. ling het ontwakend nieuw leven in de Oostersche kerken
  ga.
  die
  Dan, ter bepaling van de mate van vertrouwen,
  ons voegt op dirt punt,, komt nog de vergelijking van het
  Oosten met Roomsch-catholicisme
  en Protestantisme
  van
  , ,
  1) S. 38.
  2) Gesch. der Or. Kirchen, S. 190.
  '
  
  '.
  127
  pas. Werwaarts in dezen het hart van Kyriakos neigt, is
  niet twijfelachtig.
  Zijn antipathie tegen het eerste hangt
  samen met geheel de geschiedenis
  zijner kerk. Dat de
  heerschzucht
  der bisschoppen
  van Rome het schisma heeft
  uitgelokt, wordt hun niet kwijt. gescholden. Dat de pausen
  niet ophielden met, minstens in gedachte; zich
  als heeren
  van het Oosten te gedragen, evenmin. Zelfs de kruistochten
  heeten "Wiedervereinigungsversuche
  mit ?Yaffengewalt" 1).
   Dat roomsch-catholieke
  en Jesuiezendingsgenootschappen
  ten onvermoeid de terreinen van het Oosten bleven aanmerken als hun jachtveld, wordt gezegd "mancherlei Un- ruhen" xe hebben teweeg gebracht. Naarmate de Griekschen
  meer van de Roomschen te lijden hebben gehad, willen
  zij te minder van hen weten. Kyriakos zelf maakt zich
  den ,welsprekenden
  tolk van deze antipathie. "Die anatolische Kirche,"
  verklaart
  hij, ,wird alle Zeit die Plane
  des Pabstthums
  abwehren
  und bei der von den Vatern
  bleiben
  in
  der Gewissheit, dass diese
  gelegten Grundlage
  das wahre Christenthum
  der ersten Jahrhunderte
  repraKirche abgewichen
  sentiert, von dem die abendlandische
  ist. Sie halt fest an ihrer Unabhangigkeit,
  deren sie sich
  seit den altesten Zeiten erfreute und die preis zu geben
  bis heute sie niemand zu uberreden vermochte"
  van Rome steekt dan het lichtend
  Tegen het duister
  Protestantisme
  gunstig af. Zijn optreden heet een gezegende
  In . een kerk, die voor reformatie geen
  noodzakelijkheid.
  is
  het eenig mogelijke. Haar leer
  revolutie
  plaats laat,
  was een verbastering,
  haar cultus veruiterlijking, haar bestuur despotisme geworden. Toen dan onder invloed van
  het Oosten en van de classieken het steeds aan zich zelf
  gelijk blijvend, maar tevens in verandering levend Christendom den drang gevoelde om in een nieuwen bestaansvorm zich te openbaren en daarbij stuitte op den tegenstand eener logge kerk, moest wel de vaan van den
  opstand ontrold worden. En Luther, de vrome veerkrachtige
  1) Kirche und Kirchen., S. 60.
  2) girche und Kirchen, S. 91; verg. Geschichte, S. 138.
  -
  
  128
  was er de man naar om dat te doen. Tegen
  Duitscher,
  waarvoor koningen gezwicht
  de pauselijke overweldiging,
  stand.
   hadden, hield hij met doodsverachting
  Intusschen
  liet deze zelfde Luther zich door zijn verzet
  aan de eene zijde te
  tegen de dwalingen en misbruiken
  ver naar de tegenovergestelde
  zijde afvoeren. De oppositie
  Zoo eene was de verheffing
  dreef hem tot overdrijvingen.
  van het geloof, met miskenning
  van de waarde der werken. De mensch is niet enkel een geestelijk wezen, ook
  het zinnelijke moet hem als voertuig dienst doen. Zonder
  eri gebedsuren
  cultusvormen
  kerkbezoek,
  gaat op den
  duur de ..vroomheid des harten te niet. Zoo eene is ook
  verlies
  de praedestinatieleer,
  als zij in hare consequentie
  van vrijheid en verantwoordelijksgevoel
  met zich voert.
  van het woord der prediking ten
  V oorts de overschatting
  koste van wat de scboone kunsten tot stichting bij den
  openbaren eeredienst kunnen bijdragen. Mogelijk misbruik
  behoeft het gebruik niet uit te sluiten. De Protestantsche
  cultus is noodeloos koud en dor geworden. En dan de
  tusschen de godsdienstige vernoodlottige verwikkelingen
  en
  de
  staten.
  In
  stede van een flink georgaeenigingen
  niseerde onafhankelijke Protestantsche
  kerk, als voorwaarde
  'van een doeltreffende regeling van de verhouding tusschen
  de vrijheden der individuen
  en het gezag der gemeen'
  kwam
  het
  verbrokkelende
  schap,
  "cujus regio ejus religio".
   Waartoe voorts de haast, waarmede het coelibaat in het
  Protestantisme
  werd ter zijde gesteld ? Zijn aan de goede
  zaak niet kostelijke diensten bewezen door vromen, die
  zonder tot echt en huiselijk leven zich bijzonder aangetrokken te voelen aan de belangen van de religie en hare
  in de wereld zich hebben gewijd ? En of
  openbaringen
  men nu al geen heiligenaanbidding
  wil en zelfs geen
  overmaat van heiligenvereering,
  was het daarom noodig
  het aantal kerkelijke feesten zoo te beperken, dat er voor
  ter eere van mannen of vrouwen, die door
  gedenkdagen
  hun arbeid tot eeuwige dankbaarheid
  de menschheid aan
  zich verplicht hebben, geen gelegenheid meer overbleef?
  Men bespeurt het, waarheden
  voor de erkenning waar-.
  129
  van den onder den invloed van het Protestantisme
  opgeen met moeite de oogen
  groeiden eerst langzamerhand
  opengaan, liggen voor den meer onbevangen uit de verte
  toezienden Kyriakos bij den eersten aanblik open en bloot.
  Het komt hem voor, dat Luther de betamelijke grenzen
  en in uitersten
  overschreed
  verviel, uitersten waarvoor
  de
  inziens
  Anatolische
  kerk zich steeds heeft vrij
  zijns
  weshalve
  een
  hij
  gehouden,
  verhandeling in het jaar 1898
  betitelen kon met deze 'woorden:
  "De Orthodoxe kerk
  staat in het midden tusschen de Catholieke en de Protes.
  tantsche."
  weerhouden
  deze
  Intusschen
  leemten, die daarenboven
  in den loop der tijden aanmerkelijk
  werden aangevuld,
  onzen historicus niet het Protestantisme
  hoogelijk te roehet
  Indien
  het
  steeds in vergemen,
  doet, geschiedt
  hij
  En
  met
  het
  Catholicisme.
  dan
  is
  het verschil als
  lijking
  nacht.
   Men
  in
  doorloopt
  dag en
  gedachten de landen,
  waarin een der beide godsdienstvormen
  overheerschend
  is, en men zal getroffen worden door de meerdere religieuse diepte en den meerderen zedelijken ernst, door het
  Protestantisme
  gewekt. De strenge zondagsviering, de massieviteit der godgeleerde
  studi?n, de krachtsontwikkeling
  van bijbel- en zendingsgenootschappen
  springen er terstond
  in het oog. Ook het gemiddeld zedelijk peil staat hooger.
  wezen zou of dat het aan
  Niet dat er geen verdorvenheid
  zou ontbreken. Maar als men in
  renegaten
  lichtvaardige
  de Protestantsche
  en de Roomsche
  alle deze opzichten
  wereld met elkander
  vergelijkt, dan legt de laatste het
  droevig af. Tusschen haar en de cultuur is de klove breed.
  In haar lijdt de religie aan de tering. Het Protestantisme
  het krachtig middel geweest ter emanciis daarenboven
  van
  de
  wetenschap. Rome schuwde de waarheid en
  patie
  in boeien. Luther eischte vrijheid van
  intellect
  het
  sloeg
  onderzoek en slaakte de banden van den geest. Als hij
  hadden Kant en Fichte, Schelling
  niet ware voorgegaan,
  en Hegel, Goethe, Schiller en Lessing niet kunnen volgen.
  volksontEn dan de politieke vrijheid en de,algemeene
  Zonder
  de
  door
  laatste, gekweekt
  onderwijs en
  wikkeling.
  130
  opvoeding, kan de eerste niet tieren. Vr§heid is slechts
  met de tucht van gezond verstand en goede
  bestaanbaar
  zeden. Waar deze grondslag
  slaat zij om in
  ontbreekt,
  anarchie en despotisme. Luther nu heeft dezen grondslag
  in conscientiegelegd en aan den Staat het meesterschap
  zaken ontzegd. Het is de Germaansche geest, die in hem
  een uitdrukking
  volken
  gevonden
  heeft, de Latijnsche
  hebben de zegeningen van dien geest niet weten te waardeeren en boeten daarvoor in slaafsche onderworpenheid
  aan Rome en in frivoliteit.
  En toch, bij zooveel hulde aan Luther en diens werk,
  wenscht Kyriakos zich niet te scharen onder zijn vanen.
  Wat een historische noodzakelijkheid
  was in het Westen,
  zou majesteitsschennis
  het
  Oosten.
   "Wir in der
  zijn.in
  Kirche hatten niemals jenen unbegrenzten
  anatolischen
  niemals
  bei uns die
  knechtete
  Despotismus,
  pabstlichen
  Kirche den Staat, niemals nahm der hellenische Klerus
  er das
  eine privilegierte
  ein, noch versuchte
  Stellung
  Gewissen des Yolkes zu knechten, niemals horte man bei
  uns von Inquisitionsgerichten,
  noch wurden Scheiterhaufen
  fiir Haretiker und Manner der Wissenschaft errichtet, nieAblassbriefe
  verkauft noch der Glaube an
  mals wurden
  Wir haben fur
  das Fegefeuer und Ahnliches gelehrt ....
  die Bildung des Klerus nicht wie die romischen Katholiken Seminarien,
  die durch steinerne Mauern sich von
  der iibrigen Welt abder wissenschaftlichen
  Bewegung
  Zoo jubelt de Gxiek. Duizend jaren bestond
  schliessen."
  het Byzantijnsche
  rijk en het werd niet als het ?'Pestelijkromeinsche overstroomd door barbaren. Daardoor kon het
  een hoogeren trap van cultuur handhaven. En ook later
  toen Turksche overheersching
  de kerk in druk deed verkeeren, heeft toch die clerus naar vermogen de wetenschap
  beoefend en het volk onderricht.
   Geen periode van barbaarschheid hadden zij .dientengevolge
  te daorleven. "Aus
  diesem Grunde blieb bis heute die Religion unserer viter
  und rein, wie sie uns die Byzantiner
  fberunangetastet
  van
  Als
  v66r
  de
  staat
  Konstantinopel
  verovering
  gaben."
  zeven oecumenische
  conde kerk op den grondslag' der
  
  '
  '
  
  -
  
  131
  cili6n. Vandaar dat revolutien als de kerkhervorming
  van
  het Westen achterwege bleven. Vandaar ook dat zendingsarbeid van het Protestantisme
  uitgaande, evenzeer als de
  Roomsch-catholieke
  in het Oosten, met onpropaganda
  vruchtbaarheid
  was geslagen. Niet dat het ideaal bereikt
  zou zijn. Het is er nog verre van af dat men in' de
  Anatolische
  kerk op rozen zou wandelen. "Der Mangel
  an Bildung bei uns hat manches Schlechte erzeugt, der
  Klerus vor allem besitzt nicht die Gestalt, die heute notig
  ist, der Kultus muss gehoben werden, die Kirchenmusik,
  die kirchliche Baukunst
  und die heilige Malerei mussen
  neue Gestalt gewinnen, die Gottesdienste mussen kurzer,
  wurdiger und ehrbahrer werden, die Predigt muss hduflger stattfinden, das Volk muss auf die Kenntniss religiound zumeist der heiligen Schrift gegrundet
  ser, Bucher
  Maar het gevoel van deze behoeften is reeds
  werden."
  Geen kerkelijk stelsel,
  een profetie van de bevrediging.
  hierarchie
  staat
  aan
  een geleidelijke hergeen pauselijke
  vorming in den weg. Naarmate de clerus beseft, dat hij.
  