text: RECENSIES
  ling tot wat de flaptekst op het omslag suggereert, vertaalde hij de stukken niet letterlijk
  maar gaf er de strekking zo getrouw mogelijk van weer. Bovendien selecteerde hij; economische, sociale, politieke en religieuze informatie zijn door hem weergegeven, niet de puur
  administratieve en interne aangelegenheden van de VOC-factorijen in India. Deze criteria
  zijn duidelijk toegesneden op de vragen die de historicus van India aan het archiefmateriaal zal stellen. De Nederlandstalige lezer van dit tijdschrift zal zich waarschijnlijk afvragen
  wat hij aan zo'n selectieve weergave van Nederlandse stukken in het Engels heeft. Houdt
  men de selectiecriteria goed in het oog dan kan de weergave dienen als een toegang tot
  de Indiase zaken in de algemene brieven van gouverneur-generaal en raden uit Azië aan
  de Heren XVII of kamers van de Compagnie en tot de brieven die door VOC-dienaren
  in India werden geschreven of aan hen werden gericht. Op deze manier kan het zoekwerk
  in de VOC-bundels beperkt worden. Er moet wel op gewezen worden dat, zoals Om Prakash in zijn annotatie aangeeft, de brieven aan en van J.P. Coen die in deze publikatie
  weergegeven worden, reeds door Colenbrander en Coolhaas uitgegeven zijn.
   Om Prakash annoteerde de stukken voldoende. Hij geeft zoveel mogelijk persoonlijke
  gegevens over de figuren die genoemd worden; hij verklaart Indiase termen, maten en gewichten. Hulpmiddelen die het raadplegen vergemakkelijken ontbreken niet: een lijst van
  afgedrukte stukken, een inleiding over de geschiedenis van de VOC-factorijen in India tussen 1617 en 1623 en het karakter van de VOC-handel ter plaatse, en - voor zulk een publikatie beslist nodig - uitgebreide indices. De Index of textiles is op zich een goede
  informatiebron, doordat de Indiase namen van de textielia erin vermeld worden met verwijzing naar de noot waarin de soort werd beschreven. Een handige gids in een veelheid
  van technische termen.
  Om Prakash heeft met deze publikatie de historici van India die het Nederlands niet beheersen, een belangrijk middel gegeven om toch profijt van de VOC-archieven te hebben.
  Historici die het Oud-Nederlands wel kunnen lezen, doen er verstandig aan deze publikatie
  als een gids voor de VOC-bundels te gebruiken. Zij moeten daarbij goed in het oog houden wat de gids wel zou aanwijzen en wat niet. Bovendien ontslaat de uitleg door de gids
  hen niet van de plicht om de teksten die zij willen gebruiken, in origineel te raadplegen.
  Zij zijn daartoe instaat. Op ondergeschikte punten zullen zij wel eens wat anders lezen.
  Althans dat overkwam deze recensent toen hij een enkele steekproef nam.
  H.K. s'Jacob
  Norbert H. Schneeloch, Aktionare der Westindischen Compagnie von 1674. Die Verschmelzung der alten Kapitalgebergruppen zu einer Aktiengesellschaft (Beitrage zur Wirtschaftsgeschichte XII; Stuttgart: Klett-Cotta, 1982, 381 blz., ISBN 3 12 912720 8).
   Met veel enthousiasme, speurzin en acribie heeft de Duitse historicus Schneeloch - de Nederlandse lezer reeds bekend door enkele artikelen in het Economisch- en sociaalhistorisch jaarboek - zich geworpen op de financiële verwikkelingen rondom de oprichting van de tweede WIC in 1674. Naast de archieven van de beide compagnieën zelf vormden vooral de protocollen der Amsterdamse notarissen in de jaren zeventig zijn
  voornaamste bronnen. Tweeërlei doeleinden stelde Schneeloch zich: 1. hoe groot waren
  het kapitaal en de schulden van de oude Compagnie en hoe werden deze in de nieuwe verwerkt en 2. wie waren de aandeelhouders in 1674 bij de vier verschillende kamers. Die van
  Stad en Lande kon hij dankzij de studie van P.J. van Winter hierover hoofdzakelijk buiten beschouwing laten.
   727
  
  RECENSIES
  In hoofdstuk I ontleedt de auteur de groei van het kapitaal en de schulden. Het aandelenkapitaal is door een compagnie die voortdurend meer geld behoefde tot en met 1639 van
  zeven tot ongeveer zeventien miljoen gulden uitgebreid. Overigens bestonden van deze
  aandelen geen echte aandeelbewijzen, optekening in de registers van de WIC was voldoende. Overdracht van aandelen was mogelijk; daarbij werden extracten uit die registers gebruikt, eigen aantekeningen van aandeelhouders of koopcontracten. Een derde van het
  kapitaal van Amsterdam (tien miljoen) kwam in de jaren dertig in handen van nietAmsterdammers. Lijsten in de collectie-Bontemantel in Philadelphia (VS) stelden de auteur in staat voor 1674 de precieze eigenaars van de helft van dit Amsterdamse kapitaal
  te achterhalen. Naast de kapitaaluitbreiding was de oude WIC ook steeds meer gaan lenen, waarvoor zij sedert 1640 obligaties met een bepaalde rente uitgaf. Het bedrag hiermee
  gemoeid was omstreeks 1670 tot bijna zeven miljoen gulden opgelopen, maar de rente
  hierover verschuldigd kon al in de jaren zestig niet meer geheel worden betaald. In deze
  situatie en om weer over meer contant geld te kunnen beschikken, werden in 1666 en 1668
  twee speciale fondsen gecreëerd, waaraan houders van aandelen en obligaties konden bijdragen. Via bodemerij werden ook nog grote bedragen opgenomen. De Bank van Lening
  in Middelburg, een trouwe steun voor de Zeeuwse kamer, eiste in 1673 een bedrag aan
  rente contant op. Amsterdamse geldschieters sprongen nog bij, maar de financiële situatie
  van de oude WIC, die octrooiverlenging nodig had, was al eerder onoplosbaar gebleken.
   Sinds 1663 werd vooral in de Staten van Holland over een sanering van de financiën
  gesproken en tenslotte werd na vele plannen en geharrewar in 1674 tot opheffing van de
  oude en tot oprichting van een nieuwe WIC besloten. Aandeelhouders en depositanten
  (houders van obligaties) vonden elkaar noodgedwongen in een plan van de Dordtse pensionaris R. van Moleschot (zelf hoofdparticipant in Amsterdam).
  In hoofdstuk II zet Schneeloch uiteen hoe de financiële overgang van de ene in de andere
  compagnie plaatsvond. Oude aandelen werden in nieuwe omgezet tegen 15% van hun oude nominale waarde, depositanten kregen tegen een koers van 30% van de nominale waarde van hun obligaties nu nieuwe aandelen. Een deel van de krediteuren werd ook met
  aandelen afgekocht, een ander, klein deel werd contant afbetaald. Het belangrijkste doel
  van de operatie met het oog op de toekomst was het scheppen van liquide middelen. Alle
  aandeelhouders en depositanten werden verplicht om voor respectievelijk 4% en 8% van
  de nominale waarde van hun oude papieren te participeren in een zogenaamde 'bijlage'
  of 'inleg'. Hieraan werd natuurlijk geen unaniem gevolg gegeven, zodat papieren van nalatigen (onder wie van de Prins van Oranje, 125) openbaar werden verkocht. De waarde
  van een aandeel bleek hierbij op ongeveer 0,5% te liggen! De 'bijlage' beliep uiteindelijk
  een bedrag van één miljoen gulden, het nieuwe kapitaal (in 1679) zes miljoen, waarvan
  tweederde bij de kamer Amsterdam.
   De hoofdstukken III., IV en V (142-346) behelzen een nadere invulling per kamer hoe de
  nieuwe financiële structuur werd geregeld. Voor de kamers van het Noorderkwartier (alleen Enkhuizen) en Zeeland zijn aandeelhoudersregisters gebruikt, voor die van Amsterdam gegevens uit de notariële archieven. Uiterst gedetailleerd worden vele tientallen
  aandeelhouders en krediteuren persoon voor persoon behandeld. Het valt daarbij onder
  meer op dat de Gecommitteerde Raden van het Noorderkwartier (in de registers met S.S.
  aangeduid, pas in 1792 werd de identiteit onthuld) een flinke hoeveelheid aandelen bezaten, evenals in Middelburg de Bank van Lening, die wijs geworden door de vroegere problemen later op een goed moment in 1683 haar aandelen van de hand deed. Vele oude
  aandeelhouders en depositanten bleken in de tweede WIC als aandeelhouders te zijn teruggekeerd, maar ook geheel nieuwe personen zijn toegetreden.
  728
  
  RECENSIES
  Schneelochs boek is veel te uitvoerig. Het lijkt haast of hij alle informatie die hij over
  personen en zaken gevonden heeft, aan de lezer meedeelt. Daarnaast is hij er echter niet
  aan toegekomen om de voor een goed begrip noodzakelijke informatie over het reilen en
  zeilen van de WIC en over de kritieke jaren 1672-1674 mee te delen. Evenmin is hij er aan
  toegekomen om tussentijds een balans van zijn bevindingen op te maken. Zo komt het
  bijvoorbeeld eigenlijk als een verrassing om in de samenvatting een karakteristiek van de
  sociale structuur van de aandeelhouders aan te treffen. Het is geen leesboek geworden,
  maar wel een bron van informatie over personen die in het economisch leven in Holland
  en Zeeland rondom 1670 actief waren, met name in het verkeer met Afrika, de West en
  de Middellandse Zee, maar ook met Azië. Een goed register helpt hierbij.
   J.R. Bruijn
  A. Reid en D. Marr, ed., Perceptions of the Past in Southeast Asia (Singapore: Heineman
  Educational Books (Asia) Ltd., 1979, 436 blz., £6,—, ISBN 0 7081 1760 0).
  Geschiedschrijving staat en valt met de bronnen die men ter beschikking heeft. Een van
  de boeiendste, maar ook lastigste vragen voor degenen, die zich op het terrein van de geschiedenis buiten Europa begeven, is die naar de aanwezigheid van niet-Westerse, traditionele bronnen en hun bruikbaarheid voor het historisch onderzoek. Vrijwel steeds gaat het
  daarbij om overgeleverde geschiedverhalen, kronieken die om uiteenlopende redenen kunnen zijn opgesteld, maar nimmer met het doel een moderne, Westerse geschiedschrijving
  te bevorderen. Door de verweving van feitelijke gegevens over het verleden met mythologie en legenden vereist het interpreteren van zulke bronnen een grote specialistische kennis
  en zelfs dan blijft de betrouwbaarheid vaak twijfelachtig. In het geschiedkundig onderzoek is het gebruik van deze bronnen dan ook nogal eens afgewezen. Men geeft dan de
  voorkeur aan de in bepaalde gevallen overvloedig aanwezige Westerse bronnen, die een
  hogere graad van 'betrouwbaarheid' hebben.
   De Nederlandse geschiedschrijving over het Aziatisch verleden, in het bijzonder de voormalige koloniale gebieden, heeft de inheemse bronnen over het algemeen geheel laten liggen of zeer weinig aandacht gegeven. Weliswaar kan op een al ouder verschil in standpunt
  en aanpak tussen C.C. Berg en H. J. de Graaf over de Javaanse kronieken gewezen worden
  en mogen daarnaast een reeks door filologen verzorgde uitgaven van Maleise, Javaanse
  en Buginees-Makasaarse teksten genoemd worden. Maar over het algemeen is de samenwerking tussen de filologen (met hun taalkundige expertise) en de historici (met hun kennis
  van de archieven) uitgebleven. Pas de laatste jaren begint de verbinding van Aziatische en
  Westers-koloniale bronnen door de Nederlandse historici op gang te komen. Tot de factoren, die dit kunnen verklaren, behoren de rijkdom van de in Nederland aanwezige bronnen en de aard van door de Nederlandse historici meestal gehanteerde vraagstelling. De
  aanwezigheid van de zo rijke archiefbronnen betreffende grote delen van Azië, geeft de
  Nederlandse historicus in zekere zin een voorsprong. Door zijn beheersing van de taal en
  het handschrift, zijn gevoel voor nuances in het Nederlands en zijn kennis van de achtergronden, is hij bij uitstek geschikt om deze archiefbronnen te exploiteren. Buitenlanders,
  die in vele gevallen overigens ook op deze bronnen zijn aangewezen, zijn op die punten
  in het nadeel. Daarbij komt dat de Nederlanders een sterke neiging vertonen om hun vragen af te leiden van het eigen koloniale verleden - was het cultuurstelsel nu echt zo slecht?
  bijvoorbeeld - en nadruk te leggen op sociale en economische kwesties of op de politieke
  geschiedenis. Juist daarover zijn de koloniale bronnen ook bijzonder rijk aan informatie.
  729.
  