text: Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 6. Natuurwetenschappen
  
  54
  
  Figuur 6.5 Percentage leerlingen per vaardigheidsniveau natuurwetenschappen PISA-2018 (Nederland, OESO, EU1
  FIGUUR 6.5
  
  Percentage leerlingen per vaardigheidsniveau natuurwetenschappen PISA-2018 (Nederland, OESO,
  EU15)
  NL
  
  OESO
  
  EU15
  
  niveau 6
  
  2%
  
  1%
  
  1%
  
  niveau 5
  
  9%
  
  6%
  
  6%
  
  niveau 4
  
  22%
  
  19%
  
  19%
  
  niveau 3
  
  25%
  
  28%
  
  28%
  
  niveau 2
  
  22%
  
  26%
  
  25%
  
  niveau 1
  
  19%
  
  21%
  
  20%
  
  onder
  niveau 1
  
  1%
  
  1%
  
  1%
  
  NL
  
  OESO
  
  EU15
  
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 6. Natuurwetenschappen
  
  55
  
  6.6 Prestaties natuurwetenschappen in internationaal perspectief
  Figuur 6.6 laat voor elk deelnemend PISA-land (OESO- en partnerlanden) de gemiddelde score en standaardmeetfout
  (standard error of se) zien. De landen zijn gerangschikt van hoog naar laag. Zoals in paragraaf 1.2 is aangegeven,
  zijn de verschillen tussen landen die dicht bij elkaar op de lijst staan, vaak zo klein dat deze niet significant zijn en
  hoogstwaarschijnlijk op toeval berusten (OECD, 2016). In deze figuur is Nederland weergegeven in geel en het
  OESO-gemiddelde met een verticale stippellijn.
  In totaal zijn er negen landen waarvan de score niet significant verschilt van die van Nederland. Hieronder vallen
  België, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Zweden.
  Figuur 6.6 laat zien dat van alle landen die aan PISA-2018 hebben deelgenomen, elf landen significant beter dan
  Nederland zijn in natuurwetenschappen. Naast zeven Aziatische landen (P-S-J-Z (China), Singapore, Macau
  (China), Japan, Korea, Hongkong (China) en Taipei (China)) zijn dit Estland, Finland, Canada en Polen. Dit wil
  overigens niet zeggen dat Nederland op een gedeelde twaalfde plaats staat. Niet alle landen boven Nederland
  verschillen namelijk ook onderling significant van elkaar.
   De vraag of de positie van Nederland voor natuurwetenschappen door de jaren heen veranderd is, kan onder meer
  beantwoord worden door per PISA-meting na te gaan hoeveel van de andere 34 OESO- en 14 EU-landen (die
  vanaf 2006 aan PISA hebben deelgenomen) significant hoger of lager dan Nederland of op een gelijkwaardig
  niveau hebben gepresteerd. Uit Tabel 6.1 blijkt dat de internationale positie van Nederland ten opzichte van de 34
  OESO- en 14 EU-landen voor natuurwetenschappen in de afgelopen twaalf jaar iets minder gunstig is geworden.
  TABEL 6.1
  
  Aantal OESO-landen (n=34) en EU15-landen (n=14) met een gemiddelde natuurwetenschappenscore
  hoger dan, gelijk aan en lager dan Nederland PISA-2006 t/m PISA-2018
  2006
  
  2009
  
  2012
  
  2015
  
  2018
  
  OESO
  
  EU15
  
  OESO
  
  EU15
  
  OESO
  
  EU15
  
  OESO
  
  EU15
  
  OESO
  
  EU15
  
  Significant hoger
  
  2
  
  1
  
  3
  
  1
  
  4
  
  1
  
  4
  
  1
  
  6
  
  1
  
  Gelijk
  
  5
  
  0
  
  8
  
  2
  
  8
  
  3
  
  8
  
  3
  
  9
  
  4
  
  Significant lager
  
  27
  
  13
  
  23
  
  11
  
  22
  
  10
  
  22
  
  10
  
  19
  
  9
  
  In 2006 presteerden slechts twee OESO-landen, Canada en Finland, beter dan Nederland. In 2018 zijn dit zes
  OESO-landen: Estland, Japan, Finland, Korea, Canada en Polen. Leerlingen uit België hebben tot PISA-2012
  altijd lager gescoord dan Nederlandse leerlingen, maar dit verschil is in 2015 en 2018 kleiner geworden en niet
  meer significant. Het gemiddelde vaardigheidsniveau van Duitse 15-jarigen lag in 2006 nog onder dat van hun
  Nederlandse leeftijdsgenoten, maar vanaf 2009 zijn er geen significante verschillen meer tussen de landen. Ook in
  2018 behalen Nederland en Duitsland een gelijke score. Sinds 2006 staat er maar één van de 15 EU-landen boven
  Nederland in natuurwetenschappen: Finland. Het verschil tussen Finland en Nederland ligt bij elke meting rond de
  20 punten.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 6. Natuurwetenschappen
  
  56
  
  Figuur 6.6 Gemiddelde toetsscores natuurwetenschappen PISA-2018 (OESO- en partnerlanden)
  FIGUUR 6.6
  
  Gemiddelde toetsscores natuurwetenschappen PISA-2018 (OESO- en partnerlanden)
  491 (se 0,4)
  gemiddelde OESO-score
  
  gemiddelde score (se)
  P-S-J-Z* (China) 590 (2,7)
  Singapore 551 (1,5)
  Macau (China) 544 (1,5)
  Estland 530 (1,9)
  Japan 529 (2,6)
  Finland 522 (2,5)
  Korea 519 (2,8)
  Canada 518 (2,2)
  Hongkong (China) 517 (2,5)
  Taipei (China) 516 (2,9)
  Polen 511 (2,6)
  
  Vergelijkbare
  score als
  Nederland
  
  Nieuw-Zeeland 508 (2,1)
  Slovenië 507 (1,3)
  Verenigd Koninkrijk 505 (2,6)
  Nederland 503 (2,8)
  Duitsland 503 (2,9)
  Australië 503 (1,8)
  Verenigde Staten 502 (3,3)
  Zweden 499 (3,1)
  België 499 (2,2)
  Tsjechië 497 (2,5)
  
  Ierland 496 (2,2)
  Zwitserland 495 (3,0)
  Frankrijk 493 (2,2)
  Denemarken 493 (1,9)
  Portugal 492 (2,8)
  Noorwegen 490 (2,3)
  Oostenrijk 490 (2,8)
  Letland 487 (1,8)
  Spanje 483 (1,6)
  Litouwen 482 (1,6)
  Hongarije 481 (2,3)
  Rusland 478 (2,9)
  Luxemburg 477 (1,2)
  IJsland 475 (1,8)
  Kroatië 472 (2,8)
  Wit-Rusland 471 (2,4)
  Oekraïne 469 (3,3)
  Turkije 468 (2,0)
  Italië 468 (2,4)
  Slowakije 464 (2,3)
  Israël 462 (3,6)
  Malta 457 (1,9)
  Griekenland 452 (3,1)
  Chili 444 (2,4)
  Servië 440 (3,0)
  Maleisië 438 (2,7)
  Verenigde Arabische Emiraten 434 (2,0)
  Brunei 431 (1,2)
  Jordanië 429 (2,9)
  Moldavië 428 (2,3)
  Thailand 426 (3,2)
  Uruguay 426 (2,5)
  Roemenië 426 (4,6)
  Bulgarije 424 (3,6)
  Mexico 419 (2,6)
  Qatar 419 (0,9)
  Albanië 417 (2,0)
  Costa Rica 416 (3,3)
  Montenegro 415 (1,3)
  Colombia 413 (3,1)
  Noord-Macedonië 413 (1,4)
  Peru 404 (2,7)
  Argentinië 404 (2,9)
  Brazilië 404 (2,1)
  Bosnië en Herzegovina 398 (2,7)
  Bakoe (Azerbeidzjan) 398 (2,4)
  Kazachstan 397 (1,7)
  Indonesië 396 (2,4)
  Saoedi-Arabië 386 (2,8)
  Libanon 384 (3,5)
  Georgië 383 (2,3)
  Marokko 377 (3,0)
  Kosovo 365 (1,2)
  Panama 365 (2,9)
  Filipijnen 357 (3,2)
  Dominicaanse Republiek 336 (2,5)
  
  *Peking, Shanghai,
  Jiangsu en Zhejiang
  300
  350
  gemiddelde score
  
  400
  
  450
  
  500
  Nederland
  
  550
  OESO
  
  600
  niet-OESO
  
  7. Samenhang tussen prestaties
  en de gezinsachtergrond
  
  Het schoolsucces van een leerling wordt niet alleen bepaald door het aanwezige talent. Ook de invloed
  van het gezin waarin de leerling opgroeit speelt een rol, bijvoorbeeld doordat ouders verschillen in hoe
  ze de ontwikkeling van hun kinderen stimuleren. Leerlingen uit lagere sociale milieus hebben gemiddeld
  genomen minder kans op schoolsucces dan leerlingen uit hogere sociale milieus. In PISA-2018 zijn enkele
  gegevens verzameld over de gezinsachtergrond van de leerlingen. In dit hoofdstuk onderzoeken we de
  samenhang daarvan met de scores op de PISA-domeinen.
   Leeswijzer
  In paragraaf 7.1 staat de relatie tussen het opleidingsniveau van de ouders en de scores op leesvaardigheid, wiskunde
  en natuurwetenschappen centraal. We gaan na of deze relatie voor meisjes en jongens verschilt en vergelijken de
  situatie in Nederland met die in de 15 EU-landen. Ook worden de ontwikkelingen sinds 2003 in beeld gebracht.
  Paragraaf 7.2 gaat over de samenhang tussen de thuistaal van de leerlingen en hun toetsscores.
  7.1 Opleidingsniveau van de ouders
  De leerlingen hebben vragen beantwoord over de opleiding die hun ouders hebben gevolgd. Op basis daarvan zijn
  ze verdeeld in drie groepen: leerlingen met laagopgeleide ouders (beide ouders hebben maximaal basisonderwijs
  of vmbo gevolgd), leerlingen met middelbaar opgeleide ouders (beide ouders hebben maximaal havo, vwo of mbo
  gevolgd) en leerlingen met hoogopgeleide ouders (tenminste één van beide ouders heeft hbo of wo gevolgd).1 Als
  maar van één van beide ouders bekend is welke opleiding deze heeft gevolgd, is de leerling ingedeeld op basis van
  die informatie.
  Van de 15-jarige leerlingen in Nederland die deelgenomen hebben aan PISA-2018 heeft 5% laagopgeleide ouders,
  28% heeft middelbaar opgeleide ouders en 67% heeft hoogopgeleide ouders. Figuur 7.1 laat de gemiddelde scores
  op de PISA-toetsen zien voor elk van deze drie groepen. We zien dat een hoger opleidingsniveau van de ouders
  samengaat met een hogere gemiddelde score voor leesvaardigheid, wiskunde en natuurwetenschappen. Alle
  verschillen zijn significant.
  1. In termen van de internationale onderwijsclassificatie ISCED 1997 van UNESCO: laagopgeleid is ISCED-niveau 2 of lager, middelbaar opgeleid
  is ISCED-niveau 3 of 4, hoogopgeleid is ISCED-niveau 5 of hoger.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  59
  
  FIGUUR 7.1
  
  Figuur 7.1 Gemiddelde
  toetsscores
  naar
  hoogste
  opleidingsniveau
  (Nederland)
  Gemiddelde
  toetsscoresPISA-2018,
  PISA-2018, naar
  hoogste
  opleidingsniveau
  ouders ouders
  (Nederland)
  
  600
  575
  550
  533
  gemiddelde score
  
  525
  
  519
  505
  
  499
  
  500
  
  486
  473
  
  475
  
  454
  
  450
  
  442
  422
  
  425
  400
  375
  350
  
  leesvaardigheid
  
  wiskunde
  opleidingsniveau ouders:
  
  natuurwetenschappen
  laag
  
  middelbaar
  
  hoog
  
  Voor Maya:
  Dit kader ergens vooraan in H7 bij figuur 1 plaatsen
  Toelichting opleidingsniveau ouders
  in indesign
  in de figuren van hoofdstuk 7.
  basisonderwijs
  Toelichtinglaag:
  opleidingsniveau
  oudersofinvmbo
  de figuren van hoofdstuk 7.
  laag
  
  middel: havo,basisonderwijs
  vwo of mbo of vmbo
  
  hoog:
  middelbaar
  hoog
  
  hbo of wo
  havo, vwo of mbo
  hbo of wo
  
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  60
  
  Verschillen tussen meisjes en jongens
  In hoofdstuk 2 van dit rapport bleek dat in Nederland meisjes in het algemeen betere leesprestaties laten zien dan
  jongens. Figuur 7.2 toont dat hetzelfde ook geldt voor elk van de drie groepen afzonderlijk, waarin leerlingen zijn
  ingedeeld op basis van het opleidingsniveau van de ouders. De gemiddelde score op leesvaardigheid van meisjes met
  laagopgeleide ouders is dus hoger dan van jongens met laagopgeleide ouders. Ook scoren meisjes met middelbaar
  en hoogopgeleide ouders hoger op leesvaardigheid dan jongens met middelbaar respectievelijk hoogopgeleide
  ouders. Alle genoemde verschillen in leesprestaties naar geslacht zijn significant.
   FIGUUR 7.2
  
  Figuur 7.2 Gemiddelde toetsscores leesvaardigheid PISA-2018, naar hoogste opleidingsniveau ouders en geslacht (Ned
  Gemiddelde toetsscores leesvaardigheid PISA-2018, naar hoogste opleidingsniveau ouders en geslacht
  (Nederland)
  
  600
  575
  550
  
  gemiddelde score
  
  525
  
  515
  
  500
  483
  
  481
  475
  450
  
  465
  445
  
  425
  404
  
  400
  375
  350
  laag
  
  middelbaar
  opleidingsniveau ouders
  
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  hoog
  meisjes
  
  jongens
  
  61
  
  In hoofdstuk 5 kwam naar voren dat de gemiddelde score voor wiskunde van meisjes en jongens in Nederland
  vergelijkbaar is. Dat geldt echter niet voor de groep met middelbaar opgeleide ouders: in deze groep scoren jongens
  significant hoger op wiskunde dan meisjes (Figuur 7.3). In de andere twee groepen (leerlingen met laagopgeleide
  ouders en leerlingen met hoogopgeleide ouders) zijn de gemiddelde wiskundescores van meisjes en jongens wel
  vergelijkbaar.
  FIGUUR 7.3
  
  Gemiddelde
  toetsscoreswiskunde
  wiskunde PISA-2018,
  PISA-2018, naar
  ouders
  en geslacht
  Figuur 7.3 Gemiddelde
  toetsscores
  naarhoogste
  hoogsteopleidingsniveau
  opleidingsniveau
  ouders
  en geslacht (Nederland
  (Nederland)
  
  600
  575
  550
  534
  gemiddelde score
  
  525
  
  532
  
  512
  500
  
  500
  475
  458
  
  452
  
  450
  425
  400
  375
  350
  laag
  
  middelbaar
  opleidingsniveau ouders
  
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  hoog
  meisjes
  
  jongens
  
  62
  
  In hoofdstuk 6 van dit rapport is vastgesteld dat meisjes in 2018 gemiddeld beter presteren op de toets voor
  natuurwetenschappen dan jongens. Figuur 7.4 laat zien dat dit niet voor alle groepen leerlingen geldt. Meisjes met
  hoogopgeleide ouders scoren inderdaad gemiddeld significant hoger op de toets voor natuurwetenschappen dan
  jongens met hoogopgeleide ouders. Voor meisjes en jongens met laagopgeleide ouders is de gemiddelde score
  op natuurwetenschappen echter vergelijkbaar. Ook tussen meisjes en jongens met middelbaar opgeleide ouders
  verschilt de gemiddelde score op natuurwetenschappen niet noemenswaardig.
   FIGUUR 7.4
  
  Gemiddelde
  toetsscores natuurwetenschappen
  natuurwetenschappen PISA-2018,
  naar naar
  hoogste
  opleidingsniveau
  ouders en
  Figuur 7.4 Gemiddelde
  toetsscores
  PISA-2018,
  hoogste
  opleidingsniveau
  ouders en
  geslacht (Nederland)
  geslacht (Nederland)
  
  600
  575
  550
  525
  
  gemiddelde score
  
  525
  
  513
  
  500
  485
  
  487
  
  475
  450
  
  448
  437
  
  425
  400
  375
  350
  laag
  
  middelbaar
  opleidingsniveau ouders
  
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  hoog
  meisjes
  
  jongens
  
  63
  
  Verschillen tussen Nederland en de EU15
  Net als Nederlandse leerlingen, zijn ook leerlingen uit de 15 EU-landen ingedeeld in drie groepen op basis van
  het hoogste opleidingsniveau van hun ouders. Omdat deze indeling steeds gebaseerd is op de internationale
  onderwijsclassificatie ISCED 1997 (OECD, 1997), zijn de groepen goed vergelijkbaar tussen de landen.
  Van alle getoetste leerlingen in de 15 EU-landen heeft 12% laagopgeleide ouders, 26% heeft middelbaar opgeleide
  ouders en 62% heeft hoogopgeleide ouders.2 In Nederland zijn deze percentages respectievelijk 5%, 28% en 67%.
  Het aandeel laagopgeleide ouders is in de 15 EU-landen dus hoger dan in Nederland. Omgekeerd is in Nederland
  met name het aandeel hoogopgeleide ouders wat hoger.
  In Figuur 7.5 worden de gemiddelde scores op leesvaardigheid van de drie groepen in Nederland met die in de
  15 EU-landen vergeleken. In elke groep is de gemiddelde score in Nederland significant lager dan het EU15gemiddelde. De leesprestaties van zowel leerlingen met laagopgeleide ouders als met middelbaar opgeleide en
  hoogopgeleide ouders liggen in Nederland dus onder het gemiddelde van deze groepen in de 15 EU-landen.
   FIGUUR 7.5
  
  Gemiddeldetoetsscores
  toetsscores leesvaardigheid
  PISA-2018,
  naar hoogste
  opleidingsniveau
  ouders (Nederland,
  Figuur 7.5 Gemiddelde
  leesvaardigheid
  PISA-2018,
  naar hoogste
  opleidingsniveau
  ouders (Nederland, EU1
  EU15)
  
  600
  575
  550
  
  gemiddelde score
  
  525
  500
  475
  450
  425
  400
  375
  350
  laag
  
  middelbaar
  Nederland
  
  hoog
  
  opleidingsniveau ouders
  
  EU15
  
  2. Het betreft gewogen percentages waarin is gecorrigeerd voor de landelijke verschillen in bevolkingsomvang: grotere landen tellen zwaarder mee
  dan kleine landen.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  64
  
  Figuur 7.6 laat zien of de wiskundeprestaties van de drie groepen in Nederland en in de 15 EU-landen van elkaar
  verschillen. Leerlingen met hoogopgeleide ouders en leerlingen met middelbaar opgeleide ouders scoren in
  Nederland gemiddeld significant hoger op wiskunde dan in de 15 EU-landen. Voor leerlingen met laagopgeleide
  ouders wijkt de gemiddelde wiskundescore in Nederland niet noemenswaardig af van het EU15-gemiddelde.
  FIGUUR 7.6
  
  FIGUUR 7.7
  
  Gemiddelde toetsscores wiskunde PISA-
  
  Gemiddelde toetsscores natuurwetenschappen
  
  2018, naar hoogste opleidingsniveau ouders
  
  PISA-2018, naar hoogste opleidingsniveau
  
  600
  
  600
  
  575
  
  575
  
  550
  
  550
  
  525
  
  525
  gemiddelde score
  
  gemiddelde score
  
  (Nederland, EU15)
  ouders (Nederland, EU15)
  Figuur 7.6 Gemiddelde
  toetsscores wiskunde
  Figuur 7.7
  PISA-2018,
  Gemiddelde
  naar
  toetsscores
  hoogste opleidingsniveau
  natuurwetenschappen
  ouders (Nederland,
  PISA-2018, naar
  EU15)
  hoog
  
  500
  475
  450
  
  500
  475
  450
  
  425
  
  425
  
  400
  
  400
  
  375
  
  375
  
  350
  
  350
  laag
  
  middelbaar
  Nederland
  
  hoog
  EU15
  
  opleidingsniveau
  ouders
  laag
  
  middelbaar
  Nederland
  
  hoog
  
  opleidingsniveau ouders
  
  EU15
  
  In Figuur 7.7 zijn ten slotte de gemiddelde scores voor natuurwetenschappen van de drie groepen in Nederland en
  in de 15 EU-landen tegen elkaar afgezet. Leerlingen met hoogopgeleide ouders scoren in Nederland gemiddeld
  significant hoger op natuurwetenschappen dan in de 15 EU-landen. Voor leerlingen met laagopgeleide ouders en
  met middelbaar opgeleide ouders zijn de gemiddelde scores voor natuurwetenschappen in Nederland vergelijkbaar
  met het EU15-gemiddelde.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  65
  
  Trends in prestaties sinds 2003
  Figuur 7.8 toont de ontwikkeling in de gemiddelde leesvaardigheidsscores van de leerlingen met laag-, middelbaar
  en hoogopgeleide ouders in Nederland sinds 2003. Onderzocht is of de afstand tussen deze drie groepen onderling
  in de loop der jaren groter of kleiner is geworden. Daarbij is vooral gekeken naar de vergelijking van 2018 met 2003
  (de eerste PISA-meting) en met 2015 (de voorlaatste PISA-meting).
  Qua leesvaardigheid is de afstand tussen leerlingen met hoogopgeleide ouders en leerlingen met middelbaar
  opgeleide ouders in 2018 even groot als in 2003. De voorsprong van deze twee groepen ten opzichte van de derde
  groep, de leerlingen met laagopgeleide ouders, is echter significant toegenomen. Het verschil tussen leerlingen met
  laagopgeleide ouders enerzijds en leerlingen met middelbaar en hoogopgeleide ouders anderzijds is in 2018 bij
  lezen dus groter dan in 2003.
  Figuur 7.8 Gemiddelde scores leesvaardigheid PISA-2003 t/m PISA-2018, naar hoogste opleidingsniveau
  ouders (Nederland)
  FIGUUR 7.8
  
  Gemiddelde scores leesvaardigheid PISA-2003 t/m PISA-2018, naar hoogste opleidingsniveau ouders
  (Nederland)
  600
  575
  550
  
  gemiddelde score
  
  525
  500
  
  537
  524
  
  524
  
  526
  
  500
  
  501
  
  500
  
  516
  
  511
  495
  
  475
  
  499
  488
  
  460
  
  466
  
  473
  
  467
  452
  
  450
  
  422
  
  425
  400
  375
  350
  2003
  
  2006
  
  2009
  
  2012
  opleidingsniveau ouders:
  
  2015
  laag
  
  2018
  middelbaar
  
  hoog
  
  In hoofdstuk 2 van dit rapport bleek dat de gemiddelde score voor leesvaardigheid in Nederland in 2018 lager is
  dan in 2015. Omdat deze daling zowel voor de leerlingen met laag-, middelbaar als hoogopgeleide ouders geldt
  en in elke groep in vergelijkbare mate, is de afstand tussen elk van deze groepen in 2018 niet veranderd ten opzichte
  van 2015.
   Op het gebied van leesvaardigheid is de relatieve achterstand van leerlingen met laagopgeleide ouders – hun
  achterstand ten opzichte van de overige leerlingen – in 2018 dus significant groter dan in 2003, maar vergelijkbaar
  met die in 2015.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  66
  
  In Figuur 7.9 zijn de gemiddelde wiskundescores van de drie groepen Nederlandse leerlingen sinds 2003
  weergegeven. Dat levert hetzelfde beeld op als bij leesvaardigheid. Ook bij wiskunde is de afstand tussen leerlingen
  met hoogopgeleide ouders en leerlingen met middelbaar opgeleide ouders in 2018 niet groter of kleiner dan in
  2003, maar de afstand van deze twee groepen ten opzichte van de leerlingen met laagopgeleide ouders is wel
  toegenomen.
  Figuur 7.9 Gemiddelde
  scores wiskunde PISA-2003 t/m PISA-2018, naar hoogste opleidingsniveau
  FIGUUR 7.9
  ouders (Nederland)
  Gemiddelde scores wiskunde PISA-2003 t/m PISA-2018, naar hoogste opleidingsniveau ouders
  (Nederland)
  
  600
  575 567
  549
  
  550
  gemiddelde score
  
  533
  525 515
  
  521
  
  500
  
  490
  
  544
  
  533
  
  537
  524
  
  516
  
  513
  
  505
  
  501
  478
  
  476
  
  475
  
  459
  
  454
  
  450
  425
  400
  375
  350
  2003
  
  2006
  
  2009
  
  2012
  opleidingsniveau ouders:
  
  2015
  laag
  
  2018
  middelbaar
  
  hoog
  
  In hoofdstuk 5 zagen we dat de gemiddelde wiskundescore van Nederlandse leerlingen in 2018 vergelijkbaar is met
  die in 2015. Aangezien dit ook geldt voor de leerlingen met laag-, middelbaar en hoogopgeleide ouders afzonderlijk,
  is de onderlinge afstand tussen deze drie groepen in 2018 niet veranderd ten opzichte van 2015.
  Net als bij leesvaardigheid is dus ook bij wiskunde de relatieve achterstand van leerlingen met laagopgeleide ouders
  in 2018 significant groter dan in 2003, maar vergelijkbaar met 2015.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  67
  
  De ontwikkeling in de gemiddelde scores voor natuurwetenschappen van de drie groepen over de jaren heen is
  weergegeven in Figuur 7.10. De onderlinge afstand tussen leerlingen met laag-, middelbaar en hoogopgeleide ouders
  blijkt in 2018 vergelijkbaar te zijn met die in 2006 én 2015.3 Bij natuurwetenschappen is de relatieve achterstand dan
  wel voorsprong van elke groep leerlingen ten opzichte van de andere twee in 2018 dus groter noch kleiner dan in
  deze twee eerdere metingen.
  FIGUUR 7.10
  Figuur 7.10 Gemiddelde
  scores natuurwetenschappen PISA-2003 t/m PISA-2018, naar hoogste
  opleidingsniveau
  ouders scores
  (Nederland)
  Gemiddelde
  natuurwetenschappen PISA-2003 t/m PISA-2018, naar hoogste opleidingsniveau
  
  ouders (Nederland)
  
  600
  575
  554
  
  gemiddelde score
  
  550
  525 517
  
  546
  
  542
  
  539
  
  514
  
  512
  
  509
  
  523
  
  500 496
  
  492
  476
  
  475
  
  519
  
  464
  
  486
  
  468
  448
  
  450
  
  442
  
  425
  400
  375
  350
  2003
  
  2006
  
  2009
  
  2012
  opleidingsniveau ouders:
  
  2015
  laag
  
  2018
  middelbaar
  
  hoog
  
  3. Vergelijkingen tussen 2003 en 2018 zijn niet mogelijk omdat natuurwetenschappen pas in 2006 voor het eerst hoofddomein was. Omdat de score
  in 2003 wel te berekenen is, wordt deze in de figuur wel getoond.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  68
  
  7.2 Thuistaal
  Bij het onderzoeken van de relatie tussen prestaties en gezinsachtergrond wordt vaak gekeken naar de
  migratieachtergrond van leerlingen en hun ouders. Dat is echter op basis van de PISA-data niet mogelijk. Daarom
  is hier gekozen voor de variabele thuistaal, oftewel de taal die de leerling thuis het meest spreekt. Deze informatie
  hebben de leerlingen zelf verstrekt in de leerlingvragenlijst. We onderscheiden op basis van hun antwoorden drie
  groepen: leerlingen die thuis Nederlands spreken (inclusief een Nederlands dialect of Fries), leerlingen die thuis een
  andere Europese taal spreken (bijv. Duits, Engels of Pools) en leerlingen die thuis een niet-Europese taal spreken (bijv.
  Arabisch, Papiamento, Chinees of Turks).4 Van alle leerlingen die hebben deelgenomen aan PISA-2018 in Nederland
  
  Figuur 7.11 Gemiddelde
  PISA-2018,
  naar thuistaal
  (Nederland)
  behoort 89% toetsscores
  tot de eerste groep,
  3% tot de tweede
  groep en 8%
  tot de derde groep.
  FIGUUR 7.11
  
  Gemiddelde toetsscores PISA-2018, naar thuistaal (Nederland)
  
  600
  575
  550
  528
  
  gemiddelde score
  
  525
  500
  
  513
  495
  
  450
  425
  
  477
  
  473
  
  475
  
  450
  
  445
  
  422
  411
  
  400
  375
  350
  leesvaardigheid
  
  wiskunde
  Nederlandse taal (of Fries)
  
  natuurwetenschappen
  andere, Europese taal
  
  andere, niet-Europese taal
  
  4. Verschillen in thuistaal gaan vaak samen met andere verschillen, bijvoorbeeld het opleidingsniveau van de ouders. Van de leerlingen die thuis
  Nederlands spreken heeft 4% laagopgeleide ouders, van leerlingen met een andere Europese thuistaal is dat 9% en van leerlingen met een nietEuropese thuistaal 21%.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  69
  
  Leerlingen die thuis Nederlands spreken behalen significant hogere gemiddelde scores voor zowel leesvaardigheid,
  wiskunde als natuurwetenschappen dan leerlingen die thuis een andere Europese of niet-Europese taal spreken
  (Figuur 7.11). Op hun beurt halen leerlingen die thuis een andere Europese taal spreken significant hogere gemiddelde
  scores op alle domeinen dan leerlingen die thuis een andere niet-Europese taal spreken.
  Het bovenstaande patroon geldt ook voor de leesvaardigheid van meisjes en jongens afzonderlijk (Figuur 7.12).
  Hierop is één uitzondering: de gemiddelde leesvaardigheidsscore van jongens met een andere Europese thuistaal
  verschilt niet significant van die van jongens met een niet-Europese thuistaal.5 Figuur 7.12 laat tevens zien dat in elke
  thuistaalgroep meisjes significant beter presteren op leesvaardigheid dan jongens.
  FIGUUR 7.12
  Figuur 7.12 Gemiddelde
  toetsscores leesvaardigheid PISA-2018, naar thuistaal en geslacht (Nederland)
  
  Gemiddelde toetsscores leesvaardigheid PISA-2018, naar thuistaal en geslacht (Nederland)
  
  600
  575
  550
  
  gemiddelde score
  
  525
  508
  500
  482
  475
  
  476
  
  450
  430
  420
  
  425
  400
  
  393
  
  375
  350
  Nederlandse taal (of Fries)
  
  andere, Europese taal
  
  andere, niet-Europese taal
  meisjes
  
  jongens
  
  5. Dat deze op het oog grote verschillen in gemiddelden niet significant zijn, komt vermoedelijk mede doordat de groepen erg klein zijn.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  70
  
  Figuur 7.13 toont de gemiddelde wiskundescores naar thuistaal en geslacht. Net als bij leesvaardigheid verschillen de
  gemiddelde wiskundescores van jongens met een andere Europese thuistaal en van jongens met een niet-Europese
  thuistaal niet significant. Beide groepen jongens behalen een significant lagere gemiddelde wiskundescore dan
  jongens die thuis Nederlands spreken.
   Figuur 7.13 Gemiddelde toetsscores wiskunde PISA-2018, naar thuistaal en geslacht (Nederland)
  FIGUUR 7.13
  
  Gemiddelde toetsscores wiskunde PISA-2018, naar thuistaal en geslacht (Nederland)
  
  600
  575
  550
  
  gemiddelde score
  
  525
  
  526 530
  
  500
  485
  475
  
  463
  450 450
  
  450
  425
  400
  375
  350
  Nederlandse taal (of Fries)
  
  Andere, Europese taal
  
  Andere, niet-Europese taal
  meisjes
  
  jongens
  
  Bij meisjes verschillen de drie thuistaalgroepen wel significant van elkaar: het hoogst scoren meisjes die thuis
  Nederlands spreken, het laagst meisjes met een niet-Europese thuistaal.
  In geen van de drie thuistaalgroepen is er sprake van significante verschillen in wiskundeprestaties naar geslacht.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  71
  
  Tot slot geeft Figuur 7.14 de gemiddelde scores voor natuurwetenschappen weer naar thuistaal en geslacht. Bij dit
  domein geldt voor jongens dat degenen met een Nederlandse thuistaal het hoogst scoren en degenen met een
  niet-Europese thuistaal het laagst, terwijl de jongens met een andere Europese thuistaal daar tussenin zitten. Al deze
  verschillen zijn significant.
  Figuur 7.14 Gemiddelde toetsscores natuurwetenschappen PISA-2018, naar thuistaal en geslacht (Nederland)
  FIGUUR 7.14
  
  Gemiddelde toetsscores natuurwetenschappen PISA-2018, naar thuistaal en geslacht (Nederland)
  
  600
  575
  550
  
  gemiddelde score
  
  525
  
  516
  
  510
  
  500
  
  492
  
  475
  
  465
  
  450
  428
  
  425
  
  416
  
  400
  375
  350
  Nederlandse taal (of Fries)
  
  Andere, Europese taal
  
  Andere, niet-Europese taal
  meisjes
  
  jongens
  
  De gemiddelde scores voor natuurwetenschappen van meisjes die thuis Nederlands spreken en meisjes met een
  andere Europese thuistaal verschillen echter niet significant van elkaar. Beide groepen scoren gemiddeld wel
  significant hoger dan meisjes met een niet-Europese thuistaal.
  In elk van de drie groepen die op basis van thuistaal zijn samengesteld, zijn de gemiddelde scores voor
  natuurwetenschappen van meisjes en jongens vergelijkbaar.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  72
  
  8. Welbevinden van
  Nederlandse 15-jarigen
  
  Hoe tevreden zijn leerlingen met hun leven? Voelen leerlingen zich prettig op school? In hoeverre ervaren
  leerlingen steun van hun ouders? Antwoorden op dit type vragen geven een indruk van het welbevinden
  van leerlingen. Welbevinden is belangrijk voor het huidige en toekomstige functioneren van leerlingen
  op school en daarbuiten. Om deze redenen brengt PISA niet alleen prestaties, maar sinds 2015 ook het
  welbevinden van 15-jarigen in kaart.1
  Leeswijzer
  Dit hoofdstuk begint met een globale beschrijving van het PISA-raamwerk voor welbevinden (paragraaf 8.1).
  Vervolgens wordt beschreven hoe Nederlandse leerlingen hun algehele welbevinden beoordelen en hoe deze
  resultaten zich verhouden tot de OESO- en 15 EU-landen en tot de beoordelingen in PISA-2015 (paragraaf 8.2).
  Daarna worden drie dimensies van welbevinden toe: individueel welbevinden (paragraaf 8.3), welbevinden in
  de schoolomgeving (paragraaf 8.4) en welbevinden buiten school (paragraaf 8.5). De resultaten voor meisjes en
  jongens en voor leerlingen in de verschillende opleidingstypen worden in elke paragraaf apart beschreven.
  8.1 Definitie van welbevinden
  Het algeheel welbevinden wordt in PISA omschreven als: “De kwaliteit van het leven van mensen en hun
  levensstandaard.” (OECD, 2019, p. 259). PISA-2018 onderscheidt de volgende drie dimensies van welbevinden:
  › Individueel welbevinden heeft betrekking op de gezondheid van leerlingen en hoe ze naar zichzelf en hun
  eigen leven kijken.
  › Welbevinden in de schoolomgeving heeft betrekking op de omgeving waaraan leerlingen worden blootgesteld
  op school.
  › Welbevinden buiten de school heeft betrekking op de leefomgeving en de leefomstandigheden buiten de
  school.
   In PISA-2018 is een optionele vragenlijst afgenomen die het welbevinden meet. Nederland nam deze optionele
  vragenlijst weliswaar niet af, maar de reguliere leerlingvragenlijst bevat ook een aantal vragen over zowel het
  algeheel welbevinden als de drie dimensies. Dit zijn subjectieve indicatoren die inzicht geven in de perceptie van
  leerlingen. Deze vragen vormen de basis voor dit hoofdstuk.
  1. Vragen over welbevinden zijn afgenomen in de reguliere leerlingvragenlijst, maar niet in de verkorte leerlingvragenlijst (zie hoofdstuk 1). Leerlingen
  die de verkorte PISA-toets en -vragenlijst hebben gemaakt zijn daarom niet opgenomen in dit hoofdstuk.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 8. Welbevinden van Nederlandse 15-jarigen
  
  74
  
  8.2 Algeheel welbevinden
  Nederlandse leerlingen zijn volgens PISA-2018 tevreden met hun leven. Ze geven hun leven gemiddeld een 7,5 op
  de tevredenheidsschaal van 0 tot 10. Dit maakt Nederlandse leerlingen significant meer tevreden met hun leven dan
  leerlingen in OESO-landen (7,0) en in de 15 EU-landen (7,1).2
  Figuur 8.1 toont de tevredenheid van leerlingen in 13 van de 15 EU-landen.3 Uit de figuur blijkt dat leerlingen in de
  verschillende landen over het algemeen tevreden zijn, maar dat de verdeling van de gegeven cijfers niet hetzelfde is.
  Nederlandse leerlingen geven hun leven relatief vaak een hoog cijfer en relatief minder vaak een laag cijfer. Slechts
  6% van de Nederlandse leerlingen geeft aan ontevreden te zijn met het leven: zij scoren een 4 of lager op de schaal.
   Figuur 8.1 Gemiddelde cijfers en spreiding tevredenheid met eigen leven van leerlingen in verschillende Europese lan
  FIGUUR 8.1
  
  Gemiddelde cijfers en spreiding tevredenheid met eigen leven van leerlingen in de EU15-landen
  
  land
  
  gemiddelde score
  
  Nederland
  
  7,5
  
  Finland
  
  7,6
  
  Frankrijk
  
  7,2
  
  Portugal
  
  7,1
  
  Spanje
  
  7,4
  
  Luxemburg
  
  7,0
  
  Zweden
  
  7,0
  
  Griekenland
  
  7,0
  
  Oostenrijk
  
  7,1
  
  Duitsland
  
  7,0
  
  Italië
  
  6,9
  
  Ierland
  
  6,7
  
  Engeland
  
  6,2
  0
  
  1
  
  2
  
  3
  
  4
  
  5
  p5-25
  
  6
  
  7
  p25-50
  
  8
  
  9
  
  p50-75
  
  10
  p75-95
  
  Ten opzichte van 2015 zijn leerlingen in OESO-landen gemiddeld genomen significant minder tevreden. Ook de
  tevredenheid onder Nederlandse 15-jarigen is significant afgenomen (van 7,8 in 2015 naar 7,5 in 2018). Deze
  afname is gelijk aan de gemiddelde daling van de OESO-landen. De daling in tevredenheid onder Engelse 15-jarigen
  (van 7,0 in 2015 naar 6,2 in 2018) is ongeveer tweeënhalf keer zo groot als onder Nederlandse 15-jarigen.
  2. Exclusief Australië, België, Canada, Denemarken, Israël, Nieuw-Zeeland en Noorwegen. In deze landen is deze vraag niet afgenomen.
  3. In België en Denemarken is deze vraag niet voorgelegd.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 8. Welbevinden van Nederlandse 15-jarigen
  
  75
  
  Figuur 8.2 geeft het gemiddelde tevredenheidscijfer voor meisjes en jongens in Nederland en e betreffende OESOen 15 EU-landen in 2018 weer. Jongens geven een significant hoger cijfer dan meisjes, zowel in Nederland als in
  de OESO- en 15 EU-landen. De gemiddelde cijfers van de OESO- en 15 EU-landen zijn nagenoeg gelijk. Voor
  zowel meisjes als jongens in Nederland, de betreffende OESO en EU15-landen geldt dat zij ten opzichte van 2015
  significant minder tevreden zijn dan in 2015. Het sekseverschil (in het voordeel van jongens) ten opzichte van 2015
  is gelijk gebleven.
   Figuur 8.2 Gemiddeld
  cijfer tevredenheid met eigen leven PISA-2018, naar geslacht (Nederland, OESO*, EU**)
  FIGUUR 8.2
  Gemiddeld cijfer tevredenheid met eigen leven PISA-2018, naar geslacht (Nederland, OESO*, EU**)
  
  8
  
  gemiddeld cijfer tevredenheid met eigen leven
  
  7
  
  6
  
  5
  
  4
  
  3
  
  2
  
  1
  
  0
  
  meisjes
  OESO*
  
  jongens
  EU15**
  
  *
  
  Het OESO-gemiddelde is gebaseerd op 28 van de 35 OESO-landen.
  ** Het EU-gemiddelde is gebaseerd op 13 van de 15 EU-landen.
  * Het OESO-gemiddelde is gebaseerd op 28 van de 35 OESO-landen.
  ** Het EU-gemiddelde is gebaseerd op 13 van de 15 EU-landen.
  Maya:
  deze ‘notes’
  in leerlingen
  Indesigninonder
  de figuur
  zetten.
  Er zijn nauwelijks verschillen
  in tevredenheid
  tussen
  de verschillende
  opleidingstypen.
  Op de schaal van
  tevredenheid met het leven geven vmbo kader-leerlingen (7,6) een iets hoger tevredenheidscijfer dan vwo-leerlingen
  (7,5), maar dit verschil is – hoewel significant – erg klein. Leerlingen in de andere opleidingstypen verschillen niet
  significant van elkaar in de mate waarin zij tevreden zijn met hun leven.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 8. Welbevinden van Nederlandse 15-jarigen
  
  76
  
  8.3 Individueel welbevinden
  Het individueel welbevinden is gemeten door leerlingen drie stellingen voor te leggen over de betekenis van hun
  leven. De stellingen vormen samen de schaal Betekenis van het leven (Meaning in life). Nederlandse leerlingen
  scoren significant lager op deze schaal dan leerlingen in de OESO-landen en de 15 EU-landen.4 Toch geeft ruim
  60% van de Nederlandse leerlingen aan dat hun leven een duidelijke betekenis of duidelijk doel heeft en dat zij
  helder voor ogen hebben wat betekenis geeft aan hun leven. In zowel Nederland als de OESO- en 15 EU-landen
  ervaren jongens significant vaker dan meisjes dat hun leven betekenis heeft. Tussen de opleidingstypen zijn ook
  verschillen gevonden. Leerlingen in alle vmbo-leerwegen en havoleerlingen scoren significant hoger op de schaal
  over de betekenis van het leven dan vwo-leerlingen. Vmbo kader- en vmbo gl/tl-leerlingen scoren tevens significant
  hoger dan havoleerlingen.
  Verder is er gevraagd naar hoe leerlingen zich over het algemeen voelen (Subjective well-being: positive affect).
  Hiervoor is aan leerlingen een lijst met positieve en negatieve emoties voorgelegd, waarbij ze konden aangeven of
  ze deze emoties nooit, zelden, soms of altijd ervaren. Tabel 8.1 laat zien welk percentage Nederlandse 15-jarigen
  zelden of nooit de voorgelegde negatieve en positieve emoties ervaart. Het percentage leerlingen dat aangeeft
  zelden of nooit negatieve emoties te ervaren is hoger dan het percentage leerlingen dat aangeeft zelden of nooit
  positieve emoties te ervaren. Ongeveer 70% van de leerlingen geeft bijvoorbeeld aan dat het zelden of nooit
  voorkomt dat ze zich angstig of ellendig voelen. Minder dan 5% van de leerlingen geeft aan dat het zelden of nooit
  voorkomt dat ze zich blij of vrolijk voelen. Daar staat tegenover dat 19% zich zelden of nooit opgewekt voelt.
   TABEL 8.1
  
  Percentage leerlingen dat positieve en negatieve emoties zelden of nooit ervaart PISA-2018 (Nederland)
  Positieve emoties
  
  % zelden of nooit
  
  Negatieve emoties
  
  % zelden of nooit
  
  Blij
  
  3
  
  Angstig
  
  71
  
  Energiek
  
  9
  
  Bezorgd
  
  42
  
  Opgewekt
  
  19
  
  Ellendig
  
  69
  
  Trots
  
  17
  
  Verdrietig
  
  55
  
  Vrolijk
  
  4
  
  4. Exclusief Canada, Israël, Nieuw-Zeeland en Noorwegen. In deze landen zijn de stellingen die deze schaal vormen niet voorgelegd.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 8. Welbevinden van Nederlandse 15-jarigen
  
  77
  
  8.4 Welbevinden op school
  Het welbevinden op school is onder andere gemeten door leerlingen te vragen naar hun gevoel erbij te horen (Sense
  of belonging). Nederlandse leerlingen hebben vergeleken met de leerlingen in OESO-landen en de 15 EU-landen
  significant meer het gevoel erbij te horen op school.5 Tabel 8.2 laat zien dat het merendeel van de Nederlandse
  leerlingen gemakkelijk vrienden maakt, zich thuis voelt op school en zich aardig gevonden voelt. Toch voelt 11% van
  de leerlingen zich niet op zijn gemak op school.
  TABEL 8.2
  
  Percentage leerlingen dat het (zeer) eens is met stellingen over het gevoel erbij te horen op school PISA2018 (Nederland)
  Positieve stellingen
  
  % (zeer) eens
  
  Negatieve stellingen
  
  % (zeer) eens
  
  Ik maak gemakkelijk vrienden op school
  
  81
  
  Ik voel me een buitenstaander
  (of buitengesloten) op school
  
  9
  
  Ik voel me thuis op school
  
  76
  
  Ik voel me niet op mijn gemak en niet
  op mijn plaats op school
  
  11
  
  Andere leerlingen lijken me aardig te vinden
  
  92
  
  Ik voel me eenzaam op school
  
  8
  
  Jongens in Nederland, de OESO- en 15 EU-landen ervaren het gevoel erbij te horen significant meer dan meisjes.
  Er zijn weinig verschillen tussen de opleidingstypen in Nederland. Het enige verschil is dat vwo-leerlingen significant
  vaker het gevoel ervaren dat ze erbij horen dan leerlingen op de havo en leerlingen in vmbo kader en vmbo basis.
   Een andere meting van het welbevinden op school is gedaan door leerlingen te vragen naar hun ervaring met pesten
  (Student’s experience of being bullied). Nederlandse leerlingen worden naar eigen zeggen significant minder gepest
  dan leerlingen in de OESO- en 15 EU-landen.6 Tabel 8.3 laat zien dat weinig leerlingen in Nederland pestgedrag
  ervaren. Toch ervaart ongeveer 6% van de leerlingen (meer dan) één keer per maand uitgelachen te worden of dat
  er roddels over hem of haar verspreid worden. Bijna 2% ervaart deze vormen van pestgedrag zelfs (meer dan) één
  keer per week. Jongens in Nederland, de OESO- en 15 EU-landen blijken zich significant vaker gepest te voelen dan
  meisjes. Leerlingen van de verschillende opleidingstypen verschillen niet significant van elkaar als het om ervaringen
  met pesten gaat.
  5. Exclusief Israël. In dit land is deze schaal niet afgenomen.
  6. Exclusief Duitsland, Israël, Korea en Mexico. In deze landen is deze schaal niet afgenomen.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 8. Welbevinden van Nederlandse 15-jarigen
  
  78
  
  TABEL 8.3
  
  Percentage leerlingen dat (meer dan) één keer per maand ervaring heeft met vormen van pestgedrag
  PISA-2018 (Nederland)
  Stellingen
  
  % (meer dan) één keer per maand
  
  Andere leerlingen hebben mij expres buitengesloten
  
  2
  
  Andere leerlingen lachten mij uit
  
  7
  
  Ik werd door andere leerlingen bedreigd
  
  2
  
  Andere leerlingen hebben dingen van mij afgepakt of kapot gemaakt
  
  3
  
  Ik werd geslagen of geduwd door andere leerlingen
  
  3
  
  Andere leerlingen verspreidden vervelende roddels over mij
  
  6
  
  8.5 Welbevinden buiten school
  Ouders zijn een belangrijke factor voor het welbevinden van leerlingen buiten school. In de vragenlijst gaven
  leerlingen aan in hoeverre zij zich gesteund voelden door hun ouders (Parents emotional support). Tabel 8.4 laat zien
  dat ruim 90% van de Nederlandse leerlingen het (zeer) eens is met de stellingen over de steun van ouders. Zij voelen
  zich significant meer gesteund dan leerlingen in de OESO- en 15 EU-landen.7
  
  TABEL 8.4
  
  Percentage leerlingen dat het (zeer) eens is met stellingen over steun van ouders PISA-2018 (Nederland)
  Stellingen
  
  % (zeer) eens
  
  Mijn ouders steunen mijn onderwijsinspanningen en -prestaties
  
  92
  
  Mijn ouders steunen mij als ik moeilijkheden ondervind op school
  
  93
  
  Mijn ouders moedigen me aan om zelfvertrouwen te hebben
  
  91
  
  Meisjes in Nederland voelen zich significant meer gesteund door hun ouders dan jongens. De verschillen tussen
  meisjes en jongens in Nederland zijn vergelijkbaar met de verschillen tussen meisjes en jongens in de OESO- en 15
  EU-landen.
  Tussen de opleidingstypen zijn een paar kleine significante verschillen gevonden. Havo- en vwo-leerlingen voelen
  zich iets meer gesteund door hun ouders dan vmbo basis-leerlingen. Vwo-leerlingen voelen zich ook iets meer
  gesteund dan vmbo gl/tl-leerlingen.
  7. Exclusief Canada, Duitsland en Israël. In deze landen is deze schaal niet afgenomen.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 8. Welbevinden van Nederlandse 15-jarigen
  
  79
  
  9. Conclusie en
  discussie
  
  In dit rapport Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht is verslag gedaan van de belangrijkste Nederlandse
  uitkomsten van PISA-2018. PISA staat voor Programme for International Student Assessment en is een
  grootschalig internationaal vergelijkend onderzoek naar de geletterdheid van 15-jarigen op het gebied
  van lezen, wiskunde en natuurwetenschappen. Geletterdheid in PISA verwijst naar de mate waarin
  15-jarigen hun vaardigheden in lezen, wiskunde en natuurwetenschappen kunnen toepassen in dagelijkse
  situaties en als mondige burger kunnen functioneren in de huidige kennismaatschappij.
  In het voorjaar van 2018 hebben bijna 5000 Nederlandse 15-jarigen de digitale PISA-toets gemaakt.
  Daarnaast vulden zij een leerlingvragenlijst in en werd aan de schoolleider een schoolvragenlijst
  voorgelegd.1 In dit afsluitende hoofdstuk worden de belangrijkste uitkomsten van PISA-2018 samengevat
  (paragraaf 9.1) en bediscussieerd (paragraaf 9.2).
  9.1 Belangrijkste uitkomsten van PISA-2018
  
  › Het niveau van leesvaardigheid is in Nederland achteruitgegaan, maar het niveau van wiskunde en
  natuurwetenschappen is stabiel gebleven.
  In PISA-2018 is de leesvaardigheid van de Nederlandse 15-jarigen gedaald ten opzichte van 2015.2 Het niveau
  van wiskunde en natuurwetenschappen is in vergelijking met 2015 wel gelijk gebleven. In PISA-2015 was de situatie
  geheel anders: het gemiddelde niveau van wiskunde en natuurwetenschappen was zowel in Nederland als gemiddeld
  in OESO-landen gedaald ten opzichte van 2012, terwijl leesvaardigheid op een gelijkwaardig niveau bleef. Dit
  betekent dat in de afgelopen zes jaar de geletterdheid in leesvaardigheid, wiskunde en natuurwetenschappen van
  de Nederlandse leerlingen in PISA achteruit is gegaan. Voor wiskunde en natuurwetenschappen vond deze afname
  vooral in 2015 plaats, voor leesvaardigheid in 2018.
   Nagegaan is of de afgenomen leesvaardigheid in Nederland ook door andere bronnen wordt bevestigd. Dit levert
  echter een diffuus beeld op. Het internationaal vergelijkende onderzoek PIRLS-2016 (Progress in International Reading
  Literacy Study) laat zien dat de leesprestaties in groep 6 van het basisonderwijs in 2016 ten opzichte van 2006 en
  2011 gelijk zijn gebleven (Gubbels, Netten, & Verhoeven, 2017). Resultaten met betrekking tot de referentieniveaus
  aan het einde van het basisonderwijs wijzen wel op een achteruitgang: ten opzichte van 2016 daalde het percentage
  leerlingen dat referentieniveau 2F haalt in leesvaardigheid in 2017 van 76% naar 65% (Inspectie van het Onderwijs,
  2018).
  1. Over de informatie die verzameld is met de schoolvragenlijst is niet gerapporteerd. Dit zal in een van de verdiepende rapportages beschreven
  worden.
  2. Bij alle in dit hoofdstuk genoemde verschillen tussen groepen of tussen jaren geldt dat deze significant (p < 0,05) zijn.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 9. Conclusie en discussie
  
  81
  
  › De internationale positie van Nederland in PISA is voor leesvaardigheid verslechterd.
  Van alle 77 landen die aan PISA-2018 hebben deelgenomen, hebben 23 landen een hogere gemiddelde score
  voor leesvaardigheid behaald dan Nederland. Voor wiskunde scoren zes landen significant hoger en voor
  natuurwetenschappen elf landen. Het aantal landen dat deelneemt, verschilt echter per meting. Daarom is een
  trendvergelijking met landen die vanaf 2006 aan PISA hebben deelgenomen relevanter voor het beschrijven van de
  internationale positie van Nederland. In dit rapport is een vergelijking gemaakt met 35 OESO-landen waarmee ook
  in PISA-2015 is vergeleken (Feskens et al., 2016a) en 15 EU-landen die sinds 1995 of eerder deel uitmaken van de
  Europese Unie (zie hoofdstuk 1).
   De afname in leesvaardigheid in Nederland in 2018 zien we noch terug in de gemiddelde score van OESO-landen,
  noch in de gemiddelde score van de 15 EU-landen. In alle voorgaande PISA-metingen scoorde Nederland boven het
  OESO- en EU15-gemiddelde, maar in 2018 zijn de Nederlandse leesprestaties gelijk aan het OESO-gemiddelde. In
  18 van de 35 OESO-landen zijn leerlingen in PISA-2018 gemiddeld leesvaardiger dan Nederlandse leerlingen; in
  2015 waren dit nog zeven OESO-landen. Het gemiddelde leesvaardigheidsniveau van Nederland ligt in 2018 voor
  het eerst onder het gemiddelde van de 15 EU-landen. In 2015 haalden van de 15 EU-landen alleen leerlingen uit
  Finland en Ierland hogere scores op de leesvaardigheidstoets dan de Nederlandse leerlingen. In 2018 presteren acht
  van de 15 EU-landen beter dan Nederland op het gebied van leesvaardigheid.
  Tegelijkertijd halen Nederlandse 15-jarigen in PISA-2018 gemiddeld de hoogste score voor wiskunde van
  alle leerlingen in de 15 EU-landen. Van de 35 OESO-landen scoren enkel de Japanse leerlingen hoger dan de
  Nederlandse leerlingen. In natuurwetenschappen heeft van de 15 EU-landen alleen Finland beter dan Nederland
  gepresteerd. Het aantal OESO-landen dat hoger scoort dan Nederland in natuurwetenschappen is sinds 2006
  toegenomen van twee naar zes OESO-landen in 2018.
  Hieruit blijkt dat voor wiskunde en natuurwetenschappen de eerdere daling in prestaties in 2015 veel minder
  gevolgen heeft voor de internationale positie van Nederland dan de huidige daling in leesvaardigheid. Zoals eerder
  is aangegeven, is in 2015 het OESO-gemiddelde voor wiskunde en natuurwetenschappen gedaald, mogelijk omdat
  veel van deze landen (net als Nederland) in 2015 zijn overgestapt van de papieren naar de digitale PISA-toets
  (Feskens et al., 2016b).
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 9. Conclusie en discussie
  
  82
  
  › Bijna een kwart van de leerlingen is onvoldoende leesvaardig om als mondige burger in de huidige
  samenleving te participeren.
   PISA onderscheidt voor elk domein (leesvaardigheid, wiskunde, natuurwetenschappen) zes vaardigheidsniveaus.
  Tussen de domeinen zijn deze niveaus inhoudelijk niet vergelijkbaar, maar PISA definieert niveau 2 als het niveau
  dat nodig is om als mondige burger te participeren in de huidige kennissamenleving.3 In PISA worden leerlingen die
  onder niveau 2 presteren in elk domein als ‘onvoldoende geletterd’ beschouwd. Onvoldoende geletterd is overigens
  niet hetzelfde als laaggeletterd of analfabeet.
  In PISA-2018 is 16% van de Nederlandse leerlingen onvoldoende geletterd in wiskunde en voor natuurwetenschappen
  is dit 20%. Bij leesvaardigheid ligt dit percentage hoger; bijna een kwart (24%) van de leerlingen haalt het tweede
  vaardigheidsniveau niet. Voor de exacte vakken is het percentage onvoldoende geletterden in Nederland lager dan
  gemiddeld in de 35 OESO- en 15 EU-landen. Voor leesvaardigheid ligt dit percentage in Nederland echter iets
  boven het gemiddelde percentage van deze twee groepen landen.
  Van zowel leerlingen in Nederland als in de 35 OESO- en 15 EU-landen, haalt maar 1% het hoogste vaardigheidsniveau
  in lezen (niveau 6). Deze leerlingen worden als ‘excellente lezers’ beschouwd. Van de Nederlandse leerlingen
  presteert 4% excellent in wiskunde en excelleert 2% in natuurwetenschappen. Deze percentages voor de exacte
  vakken zijn weliswaar laag, maar liggen boven de gemiddelde percentages van de 35 OESO- en 15 EU-landen.
  › Nederlandse leerlingen zijn vooral minder goed in het evalueren van en het reflecteren op teksten.
   Leesvaardigheid is in PISA-2018 het hoofddomein en dit betekent dat er in de PISA-toets veel aandacht is voor het
  meten van leesvaardigheid. Hierdoor is het mogelijk om de vaardigheden op onderliggende begripsprocessen te
  rapporteren. Voor leesvaardigheid worden drie begripsprocessen onderscheiden: Informatie opzoeken, Begrijpen
  en Evalueren en reflecteren (zie hoofdstuk 3). Eerder is geconcludeerd dat Nederland in 2018 voor wat betreft
  leesvaardigheid gelijk aan het OESO-gemiddelde, maar onder het gemiddelde van de 15 EU-landen scoort. Dit lijkt
  vooral door de lage prestaties in Evalueren en reflecteren te komen. Nederlandse leerlingen blijken de meeste moeite
  te hebben met dit begripsproces en hun niveau hierin ligt onder het OESO- en EU15-gemiddelde. Nederland scoort
  echter hoger dan de OESO- en 15 EU-landen op het begripsproces Informatie opzoeken. Voor Begrijpen is er geen
  verschil tussen Nederland en de gemiddelden van de OESO- en 15 EU-landen.
  3. De gewenste mate van voorbereiding van leerlingen op de maatschappij kan per land of economie verschillen. Het is aan het onderwijsveld en
  beleidsmakers om te bepalen welk vaardigheidsniveau voor Nederland minimaal wenselijk is.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 9. Conclusie en discussie
  
  83
  
  › Meisjes zijn in vergelijking tot jongens veel beter in lezen, iets beter in natuurwetenschappen en net
  zo goed in wiskunde.
  Meisjes zijn betere lezers dan jongens; dit geldt niet alleen voor Nederland maar voor de meeste PISA-landen.
  In eerdere PISA-metingen haalden meisjes eveneens hogere leesvaardigheidsscores dan jongens in Nederland.
  Bij het internationale leesvaardigheidsonderzoek PIRLS (uitgevoerd in 2016 onder groep 6 leerlingen) ligt het
  leesvaardigheidsniveau van meisjes boven dat van jongens in bijna alle deelnemende PIRLS-landen, waaronder
  Nederland. Een analyse van de referentieniveaus aan het einde van het basisonderwijs laten eveneens zien dat
  meisjes beter zijn in lezen en taalverzorging dan jongens (Inspectie van het Onderwijs, 2018).
   Voor de exacte vakken presteerden meisjes in Nederland in het verleden minder goed dan jongens. Vanaf PISA-2009
  zijn jongens niet meer beter dan meisjes in natuurwetenschappen. In 2018 zijn de prestaties in natuurwetenschappen
  van jongens erop achteruitgegaan, terwijl die van meisjes gelijk zijn gebleven. Dit betekent dat meisjes in 2018
  voor de eerste keer beter hebben gepresteerd in natuurwetenschappen dan jongens. In 2015 en 2018 zijn ook de
  prestatieverschillen in wiskunde tussen meisjes en jongens verdwenen. Bij het internationale onderzoek TIMSS-2015
  (Trends in International Mathematics and Science Study) zijn jongens in groep 6 nog wel beter in rekenen dan
  meisjes, maar zijn er geen prestatieverschillen naar geslacht in de natuurwetenschappelijke vakken (Meelissen &
  Punter, 2016).
  De prestatiedaling van jongens in 2018 in natuurwetenschappen is opmerkelijk. Omdat natuurwetenschappen dit
  keer geen hoofddomein is, kan niet worden nagegaan op welke deeldomeinen de prestaties van meisjes en jongens
  van elkaar verschillen en in welke deeldomeinen jongens er (het meest) op achteruit zijn gegaan. In PISA-2015 waren
  jongens beter in Natuur- en scheikunde en Aarde en ruimte, maar waren er geen sekseverschillen in de prestaties in het
  subdomein Biologie (Feskens et al., 2016b). Uit TIMSS-2015 bleek dat meisjes gemiddeld een hogere score haalden
  voor het domein Biologie, jongens een hogere score voor Fysische aardrijkskunde, terwijl ze gelijk presteerden op
  Natuur- en scheikunde (Meelissen & Punter, 2016).
  › Het opleidingsniveau van ouders hangt sterk samen met de prestaties van hun kinderen op de PISAtoets.
  In hoofdstuk 7 van dit rapport is de relatie tussen de PISA-toetsscores en kenmerken van de gezinsachtergrond
  onderzocht. De belangrijkste conclusie is dat het opleidingsniveau van ouders (nog altijd) sterk samenhangt met
  de prestaties van hun kinderen. Hoe hoger het opleidingsniveau, des te hoger de gemiddelde PISA-score voor
  leesvaardigheid, wiskunde en natuurwetenschappen.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 9. Conclusie en discussie
  
  84
  
  De leesvaardigheid in Nederland is zowel bij leerlingen met laagopgeleide, middelbaar opgeleide als hoogopgeleide
  ouders gedaald, zodat deze groepen in 2018 alle drie lager scoren dan gemiddeld in vergelijkbare groepen in
  de 15 EU-landen. Nederlandse leerlingen met hoogopgeleide ouders scoren bijvoorbeeld gemiddeld lager in
  leesvaardigheid dan hun leeftijdsgenoten met hoogopgeleide ouders in de 15 EU-landen. Voor elk van de drie
  domeinen geldt overigens wel dat in Nederland de relatieve achterstand van leerlingen van laagopgeleide ouders
  ten opzichte van de overige leerlingen in 2018 niet groter is dan in 2015.
  Daarnaast blijkt dat leerlingen die thuis Nederlands spreken, gemiddeld hoger scoren op alle domeinen dan leerlingen
  met een andere Europese thuistaal. Leerlingen die thuis een niet-Europese taal spreken, scoren gemiddeld het laagst.
  Deze bevindingen lijken aan te sluiten aan bij de signalen van de Inspectie van het Onderwijs over de
  kansenongelijkheid in het Nederlands onderwijs (Inspectie van het Onderwijs, 2016; 2019). De PISA-data bieden
  mogelijkheden om nader te onderzoeken hoe achtergrondkenmerken van 15-jarige leerlingen van invloed zijn op
  hun prestaties en onderwijspositie. In 2020 brengen we op basis daarvan een verdiepend rapport over kansen(on)
  gelijkheid uit.
  › Nederlandse leerlingen zijn de minst gemotiveerde lezers van alle PISA-landen.
  PISA-2018 laat zien dat het leesplezier van leerlingen in Nederland lager is dan in alle andere deelnemende landen.
  Bovendien lijkt dit in 2018 ten opzichte van 2009 (toen leesplezier ook is gemeten) nog verder te zijn afgenomen.
   Ongeveer 60% van de leerlingen geeft in PISA-2018 aan alleen te lezen als het moet of om informatie op te zoeken
  wanneer dat nodig is. Bijna de helft van de 15-jarigen vindt lezen tijdverspilling. Voor slechts een vijfde deel van de
  leerlingen is lezen een van de favoriete hobby’s. Nederlandse leerlingen schatten hun eigen leescompetenties lager
  in en ervaren ook meer moeilijkheden met lezen dan hun leeftijdsgenoten in de OESO- en 15 EU-landen gemiddeld.
  Nederlandse meisjes zijn niet alleen beter in lezen, maar vinden lezen ook leuker. Het verschil in leesplezier tussen
  meisjes en jongens is tussen 2009 en 2018 ongeveer gelijk gebleven. Meisjes voelen zich meer competent bij het
  lezen dan jongens, zowel in Nederland als in de 15 EU-landen. Het is opmerkelijk dat meisjes tegelijkertijd, zowel in
  Nederland als in de 15 EU-landen, vaker dan jongens zeggen moeilijkheden te ervaren bij het lezen.
  Uit ander onderzoek blijkt eveneens dat meisjes liever lezen dan jongens (DUO Onderwijsonderzoek, 2017). Uit het
  DUO-onderzoek blijkt dat meisjes vooral hoger scoren op intrinsieke leesmotivatie (lezen uit nieuwsgierigheid of om
  op te gaan in een verhaal) en op emotieregulatie (lezen om verdriet of boosheid tegen te gaan, lezen om je niet te
  vervelen).
  Vwo-leerlingen ervaren zowel in PISA-2018 als in PISA-2009 meer plezier in lezen dan leerlingen van alle andere
  opleidingstypen. Vwo-leerlingen voelen zich ook competenter en ervaren minder moeilijkheden bij het lezen dan
  leerlingen van de andere opleidingstypen.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 9. Conclusie en discussie
  
  85
  
  › Nederlandse leerlingen zijn meer tevreden met hun leven dan leerlingen in de meeste OESO-landen.
  