text: 266
  aanleiding van de Franse revolutie, dan is het merkwaardig dat Crowther met geen woord
  ingaat op de politieke betekenis van het sublieme.
  Crowthers these dat het sublieme bij Kant een te onmiddellijk ethisch begrip is,
  weerspiegelt dus slechts zijn eigen haast: hij miskent de artistieke en politieke betekenis
  van het sublieme als een overgangsbegrip van natuur naar morele vrijheid. Kortom, een
  mooi initiatief, het boek is bovendien uker bruikbaar bij een nauwgezette studie van Kants
  tekst, maar voor een plaatsbepaling van het sublieme binnen Kants filosofie als geheel of
  binnen actuele filosofische ontwikkelingen zou toch nog een ander boek geschreven moeten
  worden.
  Frans VAN PEPERSTRATEN
  
  RUSSISCHE CULTUUR
  
  Peter Krug, Dichters, denkers en rebellen. De Russische cultuur tussen traditie en revolutie.
   Kampen, Kok Agora & Kapellen. DNB/Pelckmans, 1990, 321 blz., 790 Bfr. ISBN
  90-242-7673-X
  
  De glasnost-politiek van Gorbatsjov heeft niet alleen geleid tot persvrijheid en grotere
  openheid voor liberale economische theorieën. Ook de aandacht voor het eigen Russische
  culturele erfgoed aan denkers en auteurs neemt voortdurend toe. Terecht, want de Russische
  geschiedenis is bijzonder rijk aan ideeënstromingen. De Russische cultuur heeft altijd al
  bijzondere aandacht gehad voor fundamenteel existentiële vragen. De problematische relatie
  tussen individu en gemeenschap en tussen individu en (autokratische) staat, de verhouding
  tussen de stad en het platteland met haar specifieke dorpsgemeenschappen en tussen
  Russisch-Slavische en Westerse cultuur en de moeiliJ1cheden van iedere 'revolutie van
  bovenaf zijn door een indrukwekkende schare schrijvers tot centrale onderwerpen van hun
  werk gemaakt. Hierbij hebben zij vaak de band tussen psychologische en metafysische
  vragen en tussen individuele en maatschappelijke verantwoordelijkheid uitgewerkt Het
  Russische denken, dat het zonder uitgesproken renaissance, zonder reformatie, zonder vrije
  burgerij en humanisme heeft moeten stellen in een land waarin de lijfeigenschap pas in
  1861 is afgeschaft, heeft nimmer de comfortabele scheidingen tussen politiek, recht en
  moraal en tussen 'publiek' en 'privaat' gekend of aanvaard, en geeft, ondanks alle
  maatschappelijke omwentelingen toch ook blijk van een sterke continuïteit in de gestelde
  problemen en voorgestelde oplossingen. Het thema van de afstand tussen Verlichte leiders
  en onmondig of gedesinteresseerd volk vindt men terug bij veel auteurs. Het bewuste
  denken dat tot noodzakelijke en evidente conclusies leidt, loopt stuk op de inertie van het
  zijn. Het is overigens verleidelijk om parallellen te trekken tussen de centraal geleide
  pogingen van Peter de Grote en Catharina II om de maatschappij te hervormen en de
  ambities van Lenin en Gorbatsjov. Niet alleen was de politiek van deze laatsten erop
  gericht een revolutie van bovenaf te stimuleren, maar bovendien hebben zij zich daarbij
  
  267
  in sterke mate laten inspireren door Westerse denkbeelden. De octoberrevolutie van 1917
  mag dan al door haar protagonisten en latere 'opbouwers van de Sovjet-staat' als een
  absolute historische breuk zijn opgevat, er zit heel wat continuïteit in de geschiedenis van
  Rusland én in de problemen waarmee zij wordt geconfronteerd.
   K.rug biedt met dit werk een bijzonder kleurrijk palet aan van bij ons meer of minder
  bekende denkers en schrijvers die in de geschiedenis van Rusland en in de cultuurgeschiedenis in het algemeen grote invloed hebben uitgeoefend. Want inderdaad hebben hun
  'typisch Russische' invalshoek en hun confrontatie met de eigen cultuur deze schrijvers
  niet belet wereldliteratuur te scheppen. K.rug presenteert korte biografische en bibliografische gegevens van zo verscheiden figuren als Sjestov en Berdjajev, Herzen en Kropotlcin,
  Toergenjev en Dostojevski. Hij voert ons binnen in de cultuur der kozakken, schetst het
  leven van een reeks 'opstandige vrouwen' en geeft een literatuuroverzicht van de
  belangrijkste negentiende en twintigste-eeuwse Russische auteurs. De Russische cultuur
  heeft de ' aan de orde zijnde' wijsgerige thematiek steeds op een eigenzinnige manier
  verwerkt en is vaak de voorloper geweest van Westerse stromingen : de vooruitgangsoptirnistische science fiction van Fjodorov, het existentialisme van Sjestov en Dostojevski,
  het nihilisme van Rozanov ('de Russische Nietzsche') het feministisch socialisme van
  Zasoelitsj en Kollontai, de satire van Vojnovitsj (wiens 'Tsjonkin' als een 'Russische
  Schwejk' kan doorgaan). Het dient ook onderstreept dat de grote anarchistische denkers
  Kropotkin en Bakoenin Russen waren, terwijl het de Rus Zarnjatin is die als eerste een
  'negatieve utopie' van de tot object verworden vertechnokratiseerde mens tot literair
  onderwerp maakt Zijn roman 'Wij' heeft dan ook sterk de meer bekende werken van
  Huxley en Orwell beïnvloed. Existentialisme, nihilisme, anarchisme, zij vertolken de
  voortdurende worsteling van het Russische denken met een individuele zingeving die in
  het grotere en vaak religieus ingevulde gemeenschapsverband wordt gesitueerd en waarin
  de autokratische staat als een vreemde en bedreigende entiteit wordt bejegend.
   K.rugs boek is niet echt een geïntegreerd overzicht van het Russische denken, zoals
  dat wordt geboden in de werken van N. Berdjajev en 1. Berlin. Hij heeft geen centrale
  probleemstelling en de korte hoofdstukken over Russische auteurs, waarin in het ene met
  veeleer biografische gegevens, in het andere veeleer met tekstcommentaar wordt gewerkt,
  laten zich zonder moeite lezen als afzonderlijke essays. Ilc vermoed overigens dat ze eerst
  als op zich staande bijdragen zijn geschreven en pas later in boekvorm gebundeld. Het boek
  streeft niet naar volledigheid (aan PoesJlcin, Tsjechov of Gogol worden geen afzonderlijke
  hoofdstukken gewijd, maar zij zijn alom aanwezig) en het niveau van de hoofdstukken is
  wat onevenwichtig (soms een vrij anekdotische opsomming, dan meer uitgebreide
  tekstcommentaar). Toch slaagt de auteur in zijn opzet de rijkdom en de veelzijdigheid van
  het Russische geestesleven uit vooral de negentiende eeuw te illustreren en de voortdurende
  parallelen tussen literaire en wijsgerige activiteit te beklemtonen. Hij weet de lezer te
  prikkelen om opnieuw de klassieken van Toergenjev, Dostojevski, Tolstoj, Boenin of
  Pastemak ter hand te nemen en op zoek te gaan naar werk van bij ons minder bekende
  schrijvers als Koeprin, Zabolotski, Garsjin of Korolenko. Want ondanks alle diep-Russische
  wortels raken zij een universele thematiek die niets aan actualiteitswaarde heeft ingeboet.
  Koen RAES.
  