text: 260
  nog niet wat de zinvolheid betreft) dat de sociaal-economische machine stuurbaar is voor
  wie oplettend wil toekijken.
  Ik meen dat Coolsaet in de twee genoemde werken zeer zinnige dingen zegt; wat
  Mens en Arbeid betreft ben ik het vaak oneens met de richting die hij voor zijn
  oplossingen aangeeft, hoewel ik allicht niet zo ver van zijn doelstellingen af sta. Toch
  zou ik het boek kunnen aanraden: ik meen dat het steeds zinvoller is het boek te lezen
  dan de kritiek.
  Jan GERMIS
  
  * * *
  JHERONIMUS BOSCH GEDEMYTHOLOGISEERD
  Paul Vandenbroeck, Jheronimus Bosch : tussen volksleven en stadscultuur, Berchem,
  EPO, 1987, 534 blz., ISBN 90 6445 7042.
  Jheronimus Bosch behoort nog steeds tot het gezelschap van (on)dankbare
  monolieten waarover elke generatie lamsthistorici en andere bereidwilligen, zich buigen,
  struikelen of hun nek breken in een poging hem te (ver)plaatsen in een rechtlijnige keten
  van kunstproductie of om hem compleet te isoleren. Vele hefbomen of omwegen werden
  hiertoe reeds geschikt geacht en telkenmale probeerde men zijn voorgangers te
  overtreffen in originaliteit, trivialiteit of degelijkheid. Tot de eerste categorie werken
  behoort ongetwijfeld de studie van W.Fraenger (Das Tausendjährige Reich, 1947) die
  de schilderkunstige bizarrerieën van Bosch, gekoppeld aan de schaarse gegevens
  betreffende zijn levensloop, aangreep om de schilder een geheim ketters leven toe te
  dichten en zijn werken te interpreteren als een soort 'cryptogrammen voor ingewijden'.
   Bekoorlijk, maar tot nu toe zonder ernstige historische houvast. Natuurlijk belandde
  Bosch ook op de divan van Freud & Jung-epigonen, maar ik heb de indruk, hoewel ik
  niet op de hoogte ben van hun bevindingen, dat de resultaten niet spectaculair
  verhelderend waren. De tweede categorie in de Bosch-literatuur behelst een hele rits
  uitgaven van het type 'praatje bij een plaatje'; zij houden zich op de vlakte en aan wat
  door anderen reeds gezegd werd, met af en toe de onderstreping van een pikant detail
  of een knipoog naar het surrealisme om het geheel verfrissend nieuw te doen lijken.
  V andenbroeck komt met zijn turf de reeds behoorlijke stapel van degelijke Bosch-studies
  verhogen.
  Het boek van Vandenbroeck is een puur academisch werk, wijdlopig, zeer
  gedetailleerd, nauwgezet gedocumenteerd en voorzien van een gigantisch notenapparaat,
  kortom, de condensatie van een proefschrift op geduldige-mensen-maat. Vlotheid en
  synthetiserende vastberadenheid krijgt men enkel cadeau in de 'terugblik' op het einde
  van elk hoofdstuk. De in een katern gebundelde zwart/wit afbeeldingen zijn uitgezocht
  in dienst van de tekst; wie de werken van Bosch wilnazien moet een goed platenboek
  bij de hand houden. De titel van het werk is ook enigszins misleidend voor een
  achteloze koper, maar hierop kom ik later terug.
   Vandenbroeck maakt van meet af aan korte metten met alle verdichting rond
  Bosch. Hij haalt hem zowel uit de sfeer van ketterij als uit die van een 'bekrompen
  provincialisme'. Bosch was een zelfbewuSt kunstenaar uit de middenburgerij, met een
  bredere horizon dan het marktplein van 's Hertogenbosch. De opzet van de studie bestaat
  
  261
  erin inzicht te verwerven "in de drijfveren, het waarden- en normenstelsel, de mentale
  structuur die het gehele Bosch-werk schragen" (p.lO). Hiertoe zijn een grondig onderzoek
  van de iconografie van Bosch (reeds uitgebreid onderzocht door Bax), maar eveneens
  van de cultuur waarin en waaruit Bosch' werk ontstond noodzakelijk, om tenslotte te
  komen tot de formulering van stellingen over algemenere mechanismen van de
  cultuurproductie in de vijftiende en zestiende eeuw. De auteur heeft uitvoerig gebruik
  gemaakt van literaire bronnen, didactisch-moraliserende, archivalische en juridische
  teksten, teksten in verband met mimisch-rituele praktijken, feestelijkheden enzovoort,
  hierbij zichzelf de vrijheid gwmend over geografisch-politieke, sociale en traditioneelchronologische grenzen heen te kijken. (Vandenbroeck werpt zich op als voorstander van
  het door de Zweedse etnoloog Bringérus opgestelde programma voor een nieuwe
  'etnologische beeldvorming', in dit geval getransporteerd naar de kunstgeschiedenis
  (p.249)).
   Bosch was, zoals uit zijn karige biografische gegevens blijkt, een wel~tellende
  burger in 's Hertogenbosch. Op basis van Bosch' iconografie reconstrueert Vandenbroeck
  het ethisch en socio-economisch gedachtenpatroon van de schilder en situeert deze
  ideologie in de maatschappelijke context van omstreeks 1500. Bosch laat zich dus pas
  doorgronden via de burgercultuur waartoe hij behoort. De studie van beiden reveleert
  een utilitaristisch waarden- en normenstelsel dat zich afzet tegen elke vorm van
  marginaal gedrag. De vorm waarin de hekeling van dit gedrag gegoten wordt is echter
  folkloristisch, dat wil zeggen dat hij teruggaat op vroegere volkse paraliteraire en
  mimisch-rituele praktijken. Bosch, en ook zijn literaire tijdgenoten wenden dus een
  'lagere stijl' aan om een in het geheel niet 'volkse' moraal en ideologie te veruitwendigen. Die overname van 'volkse' elementen gebeurt deels bewust, deels onbewust, maar
  de bedoeling is steeds uit te beelden wat als ongeoorloofd wordt beschouwd (inversie).
  Bosch is dus allesbehalve 'volks', zijn methode getuigt juist van een zelfbewust
  elitarisme.
  In het negende hoofdstuk zet Vandenbroeck zich wel sterk af tegen het hanteren
  van een twee-culturen-model zoals dit uitgewerkt werd door Baktin (L' (J!UVre de François
  Rabelais et la culture populaire au Moyen Age et sous la Renaissance, 1970).
  V andenbroeck geeft een fraaie uiteenzetting van zijn tegenargumenten en pleit voor een
  analytische cultuurstratigrafie. Hij poneert de termen subalterne en dominante culturen,
  hiermee een band leggend tussen de 'cultuurlagen' en de maatschappelijke verhoudingen.
   Zijn stellingname is beloftevol, maar vergt toch nog verdere uitdieping in hopelijk latere
  publicaties. Nieuw bij Vandenbroeck is ook het grote belang dat hij hecht aan de
  onbewuste raak- en scheidingsvlakken tussen de dominante en subalterne culturen. Hij
  is van oordeel dat zij doorslaggevend waren in het historisch cultuurconflict Over de
  inhoud van 'bewust' en 'onbewust' kan nog ernstig bezonnen worden, maar het lijkt mij
  toch de moeite de eventueel algemene geldigheid van de stelling over het cultuurconflict
  te onderzoeken.
  Ik isoleer hier nu enkele elementen uit Vandenbroecks betoog, maar zijn werk
  volgt een heel doordacht en gestructureerd schema. Storend voor mij was wel het
  gevoel dat de auteur een artistieke vlag gebruikt heeft om een historische lading te
  dekken. Weliswaar lag het in zijn bedoeling de schilder Bosch uit zijn dubieuze sfeer
  te halen en hem te plaatsen in het concreet burgerlijk milieu van omstreeks 1500;
  daarin is hij zeker geslaagd. Dit betekent echter dat hij zich in zijn onderzoek beperkt
  heeft tot de iconografie van Bosch die bruikbaar is voor de studie naar de socioeconomische cultuurlaag waartoe de schilder behoort Religieuze thema's komen bijgevolg
  niet aan bod. We zouden dus in omgekeerde zin kunnen beweren dat V andenbroeck
  
  262
  Bosch gebruikt heeft als dankbare illustratie voor zijn stellingen, met voorbijgaan aan
  de intrigerende vraag waarom ~osch als enige in picturale vormen veruitwendigt wat
  zijn tijdgenoten in literaire of mimische vorm hebben gegoten.
   Vandenbroeck weet blijkbaar ook niet goed raad met de kopers van Bosch'
  kunstwerken. Hoofdzakelijk Bourgondische en Spaanse adellijke personen toonden
  destijds interesse voor de 'fantastische diablerie' van Bosch, terwijl de religieuze
  taferelen vooral afzet vonden bij de plaatselijke burgerij. Vandenbroeck meent hierin
  een vroeg ontstaan van de 'mythe Bosch' te ontwaren; de intenties van Bosch zouden
  ook toen reeds niet begrepen zijn. Was dit inderdaad zo? En wat met de burgerij? Was
  zij vertrouwd met Bosch' bedoelingen? Waarom kochten ze de artistieke uithangborden
  van hun moraal dan niet? Of kwamen ze hen wat al te vreemd voor, niet conform aan
  de gangbare esthetische normen?
  Deze vragen komen bij Vandenbroeck helaas niet aan bod. Onverklaard blijft
  ook de blijvende fascinatie die uitgaat van Bosch' reuvre. Belerende burgerideologie,
  geëxposeerd in de vorm van dwazen, duivels en ontuchtige vrouwen, biedt nog geen
  garantie voor intrigerende schilderkunst. Geen woord over het uitzonderlijke coloriet,
  de betoverende landschappen, de sprekende gelaatsuitdrukkingen. Bosch is op de snijtafel
  beland. Toch hoop ik van ganser harte dat Vandenbroecks doorwrochte studie reacties
  losweekt bij (kunst)historici en antropologen die van evenveel intelligentie en inzicht
  getuigen, want dit boek bezit een onmetelijke rijkdom aan werkhypotheses die nog verder
  uitgegraven of weerlegd kunnen worden.
  Na het lezen van dit boek heb ik nu wel zin om naar het museum te hollen en
  Bosch te zien herleven in heel zijn ontstellende volheid, om in zijn hemel te stappen,
  een tunnel van eenzaamheid naar het verblindend en absorberend Licht (Venetië). Dat
  is visionaire schilderkunst die veel verder reikt dan de vertolking van om het even welke
  ideologie.
  ·
  Sabine ALEXANDER
  
  * * *
  DE ACTUALITEIT VAN SARTRE
  Pierre Verstraeten (ed.)., Sur les écrits posthwnes de Sartre. Bruxelles. Editions de
  l'Université de Bruxelles, 1987, 155 blz., 578 Fr., ISSN 0774-0093.
   Jean-Paul Sartre, overleden in 1980 op vijfenzeventigjarige leeftijd, is lange tijd
  de meest populaire filosoof in Frankrijk geweest, en misschien zelfs in de hele wereld.
  Naast zijn specifiek wijsgerig werk- helemaal geen gemakkelijke lectuur en nagenoeg
  ontoegankelijk voor niet-vakftlosofen - is hij de auteur van een groot aantal polemische
  essays, meeslepende romans en novellen en van enkele uitdagende toneelstukken.
  Die populariteit is nu getaand. Zijn werk wordt, zo zegt men. minder gelezen en
  nog minder bestudeerd. Soms lijkt het erop dat sommigen dat zo willen. en dus maar
  overal verkondigen dat het reuvre van Jean-Paul Sartre achterhaald is en nagenoeg in
  de vergeethoek terecht gekomen. Voor al in Frankrijk is het 'de bon ton • dit steeds maar
  arroganter te affirmeren. In dat opzicht is het tekenend dat de biografe Annie CohenSolal haar heellijvig boek- in het Nederlands over de zeshonderd bladzijden- laat.
  