text: RECENSIES
  
  Schmidt, G., Der Wetterauer Grafenverein. Organisation und Politik einer
  Reichskorporation zwischen Reformation und Westfälischen Frieden (Marburg,: 1989).
  In een Nederlands boekwerk over het begrip vrijheid1 haalde een van de
  redacteuren van de hier te bespreken congresbundel de diplomaat kardinaal
  Guido Bentivoglio aan, die in 1611 schreef dat vrijheidsliefde nergens zo sterk
  was als in de Nederlanden. Vandaar misschien dat dit dikke boek met een
  verzameling opstellen over het vrijheidsbegrip in het vroegmoderne Europa
  niet zonder aandacht voor de Lage Landen tot stand kon komen. De nadruk
  ligt daarbij op het collectieve, dus met anderen gedeelde, denkbeeld der
  vrijheid, hetgeen natuurlijk beschouwingen over de rol van het individu in die
  gemeenschappelijke vrijheid niet uitsluit. Belangrijk is daarbij de vraag, hoe de
  collectieve vrijheid wordt gelegitimeerd, bijvoorbeeld in rechtsfilosofisch en
  politiektheoretisch opzicht. Daarom is het ook heel passend dat de bundel
  aanvangt met een samenvatting van het laatmiddeleeuwse juridische discours
  over het onderwerp van de hand van Helmut G. Walther. In de gehele bundel
  is de hoofdrol weggelegd voor die corporatieve vrijheden ― van standenvergaderingen en steden bijvoorbeeld, maar ook van religieuze groeperingen ― die
  zich niet zozeer in de politieke theorie als wel in de praktijk van alledag
  manifesteerden. De traditionele tegenspelers waren daarbij de landsheren, en
  later de min of meer absolutistische heersers van de zeventiende en achttiende
  eeuw.
   Wat de Nederlanden betreft: Martin van Gelderen vat zijn reeds uit zijn
  boek The Political Thought of the Dutch Revolt 1555-1590 (Cambridge, 1992)
  bekende relaas over de strijd voor vrijheid ― inclusief gewetensvrijheid ― en de
  reeds gegeven en dus ook werkzame rechten en privileges der staten ten tijde
  van de Nederlandse Opstand samen in een kort artikel. Hugo de Groot komt
  eventjes voorbij, als peetvader van een universeel rechtssysteem waarin vrijheid
  voor alle mensen diende te gelden, in de bijdrage van Klaus Dicke over de rol
  van vrijheden in het vroegmoderne volkenrecht, maar verschijnt ook weer in
  het tweede samenvattende stuk van Van Gelderen, over de subtiele verhoudingen tussen kerk, geweten en vrijheid in Engeland en de Republiek
  omstreeks de eerste helft van de zeventiende eeuw. Ook is er een artikel over
  de receptie van klassiek-Romeinse denkbeelden over collectieve vrijheid bij
  Erasmus en Ulrich von Hutten van Meinolf Vielberg, dat echter wat betreft
  Erasmus niet steunt op veel kennis. De Oostenrijkse Nederlanden komen aan
  bod in het tijdperk der grote revoluties aan het einde van de achttiende eeuw.
  Geert van den Bossche beschrijft fraai het proces waardoor traditionele
  denkbeelden over corporatieve vrijheden hebben kunnen evolueren tot dragers
  van revolutionair elan in de Brabantse Revolutie. Zijn verrassende conclusie is
  dat dit proces nu juist bijdroeg tot de wording van een Belgische natie en staat
  1
  
  E.O.G. Haitsma Mulier, W. R. E. Velema, ed., Vrijheid. Een geschiedenis van de vijftiende tot
  de twintigste eeuw (Amsterdam, 1999) 27.
  WEBPUBLICATIE
  
  1
  
  264
  
  Recensies
  
  ambten en prebenden in geestelijke vorstendommen en kapittels ook voor zonen van adellijke
  protestanten zouden openstaan.
   Op het einde van de zestiende eeuw trachtte de bond door de verkiezing van een vaste voorzitter
  en de professionalisering van het bestuursapparaat de onderlinge eenheid te vergroten ('Korrespondenz'). Tevens wilde men op die wijze een snellere besluitvorming tot stand brengen èn in
  samenwerking met de gravenbonden van Zwaben en Frankenland de eigen belangen van
  religieuze en dynastieke aard beter behartigen. De invloed op de Duitse politiek bleef echter,
  mede door de onderlinge onenigheid, zo gering dat een neutrale opstelling steeds de beste
  garantie leek om al te veel ingrijpen van 'buiten' te vermijden, zoals tijdens de Keulse oorlog
  en de Straatsburgse kapittelstrijd (1582-1606) maar al te duidelijk was. Ook tijdens het voorspel
  van de Dertigjarige oorlog trachtten de graven zich zoveel mogelijk buiten de partijstrijd te
  houden. Tijdens de oorlog zelf werd het territorium een speelbal van rondtrekkende legers en
  hoopten de leden slechts op overleven. Uiteindelijk was de bond wel bij de vredesbesprekingen
  in Westfalen aanwezig, maar konden de vertegenwoordigers uit geldgebrek de definitieve
  besluitvorming niet afwachten. Na 1648 heeft de gravenbond geen rol van betekenis meer
  gespeeld. Het belang van de Wetterause unie heeft, achteraf gezien, vooral in de handhaving van
  de vrede tussen de afzonderlijke leden bestaan.
  Het boek eindigt met een groot aantal bijlagen, waarin na een diepgaande analyse van de leden
  als sociale groep, de politieke, sociale en economische verhoudingen binnen en tussen de
  verschillende families inzichtelijk gemaakt worden.
   Op een heldere en systematische wijze heeft de auteur de ontwikkelingen van de unie
  beschreven, waarbij niet alleen de spanningen tussen de individuele graven, maar ook de
  noodzaak tot een gemeenschappelijke politiek aan de orde komen. De talrijke familiebanden
  blijken daarbij de eenheid vergemakkelijkt te hebben, omdat de leden een gezamenlijke
  verantwoordelijkheid voor hun gebied onderkenden. Overigens ligt de nadruk vooral op de
  individuele graven, de onderdanen komen slechts sporadisch ter sprake. Het boek is gebaseerd
  op diepgaand archiefonderzoek en een gedegen kennis van de literatuur, zoals onder meer uit
  het hoofdstuk over de verhouding van de bond tot de Nederlanden blijkt. De auteur verdient dan
  ook grote lof voor zijn waardevol werk, waarin hij een uitstekende bijdrage aan de geschiedenis
  van dit gebied tussen Rijn en Main heeft geleverd. Het inzichtelijk betoog en de heldere
  schrijfstijl mogen eveneens gememoreerd worden. Ondanks alle details, tenslotte, heeft
  Schmidt de grote lijn niet uit het oog verloren en in feite het standaardwerk over de Wetterause
  graven geschreven. Voor vergelijkbare studies over unies van andere rijksgraven of rijksridders
  kan dit boek een voorbeeld zijn.
  J. H. J. Geurts
  
  J. Postema, Johan van den Corput, 1542-1611. Kaartmaker, vestingbouwer, krijgsman (Dissertatie Groningen 1993, Publikaties van de IJsselakademie LXXV; Kampen: Stichting IJsselakademie, 1993; 192 blz., ƒ24,95, ISBN 90 6697 063 4).
  Als gevolg van de geplande uitbreiding van de legersterkte kreeg de genie in 1937 opdracht om
  de bouw van 24 kazernes voor te bereiden. Een daarvan kwam in de directe omgeving van
  Steenwijk te liggen. Over het punt naar wie het nieuwe complex moest worden genoemd,
  werden het bestuur van de betreffende gemeente en de minister van defensie het snel eens.
  Daarvoor kwam Johan van den Kornput in aanmerking, de militair die in de winter van 1580 op.
  