text: De beperkte invloed van computers op de technische vooruitgang kan derhalve te maken hebben
  met de fase van adoptie waarin menig land zich bevindt. In veel gevallen bevinden bedrijven zich
  nog in een fase waarin computers weliswaar gekoppeld zijn maar het gebruik zich beperkt tot het
  delen van computerbestanden en het e-mailen. Eind 1998 bedroeg de automatiseringsgraad van
  Nederlandse bedrijven 75 procent, d.w.z. drie op de vier bedrijven bezit computers/terminals
  en/of heeft automatiseringspersoneel in dienst. Echter wanneer het aankomt op het bezit van een
  intranet of een internetaansluiting onder de geautomatiseerde bedrijven, dan is het resultaat bedroevend laag: aan het einde van 1998 heeft 11 procent een intranet en 32 procent een internetaansluiting (cbs 1998). Van de bedrijven die een internetaansluiting hebben, maakt slechts de helft
  gebruik van het internet om diensten aan te bieden, waarbij het gebruik zich voornamelijk beperkt
  tot het internet als elektronische etalage van het bedrijf. Het regelen van betalingen of andere transacties vond eind 1998 maar in beperkte mate plaats. Voor een groot deel hebben dit soort zaken te
  maken met schaalvoordelen binnen een bedrijf aangezien het midden- en kleinbedrijf nog in relatief geringe mate gebruik maakt van informatie- en communicatietechnologieën. Zo wordt bijvoorbeeld in de autohandel voor bijna 80 procent stand-alone pc’s (zonder koppelingen) gebruikt en
  bevindt het management van veel organisaties zich op een primitief denkniveau ten aanzien van de
  mogelijkheden van ICT voor het functioneren van organisaties (Stroeken en Coumans 1998).
  10.3.4 de schaduwzijde van nieuwe technologieën
  Invoering van nieuwe technologieën kent ook schaduwzijden:
  1 innovaties maken de producten waarin de oude kennis is vervat,
  minder waard; en
  2 nieuwe ideeën maken de voorraad oude kennis minder waard bij het
  genereren van nieuwe kennis.
   technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  De leidende gedachte is dat bedrijven concurreren op basis van innovaties; een
  gedachte die direct volgt uit de veronderstelling dat consumenten nieuwe goederen altijd ‘beter’ vinden en dat voor bedrijven de winst op die goederen ook
  het hoogst is. De nieuwe ideeën vinden hun weerslag in nieuwe producten, die
  op hun beurt oude producten overbodig maken en daardoor de waarde van nietinnovatieve bedrijven doen verminderen. Een farmaceutisch bedrijf dat het
  middel tegen AIDS uitvindt, zal spectaculair in waarde stijgen en tegelijkertijd zal
  het de waarde van de concurrerende bedrijven die AIDS-remmers ontwikkelen,
  spectaculair in waarde doen dalen. Door de marktwaarde en de octrooien van
  individuele bedrijven te vergelijken met sectorgemiddelden kan bijvoorbeeld
  worden gereconstrueerd in welke mate er creatieve destructie heeft plaatsgevonden. Volgens Caballero and Jaffe (1993) bedraagt de geschatte ‘creatieve destructie’ gemiddeld 4 procent per jaar, met andere woorden: de waarde van een
  bedrijf dat niet innoveert, neemt met 4 procent af ten opzichte van de specifieke
  sector waarin het zich bevindt. Een andere algemene bevinding is dat door de
  creatieve destructie de gemiddelde productiviteit van onderzoekers om nieuwe
  ideeën te genereren aanzienlijk is gedaald. Met andere woorden de bruikbaarheid van de bestaande kennis is in de loop der tijd sterk gedaald in de VS. Een
  mogelijke verklaring voor dit dalende verloop is dat industrieel onderzoek in de
  loop der tijd steeds ‘enger’ is geworden: nieuwe ideeën zijn relevant voor een
  steeds kleinere groep onderzoekers. Een andere mogelijkheid waarom de bruikbaarheid van kennis minder kracht bezit dan vroeger, is een gevolg van de snelheid waarmee kennis zich verspreidt en oude kennis vernietigt. Met behulp van
  gegevens over verleende octrooien tussen 1975 en 1992 blijkt namelijk dat ideeën
  gemiddeld binnen één à twee jaar worden opgenomen in de kennis van onderzoekers. Door deze diffusie wordt oude kennis minder belangrijk in de productie van nieuwe kennis. Kennis veroudert op die manier met gemiddeld
  7 procent per jaar. Deze afschrijvingsvoet is echter niet constant: aan het begin
  van deze eeuw bedroeg de veroudering 3 procent en in 1990 bedroeg de afschrijvingsvoet van kennis 10 à 12 procent. Door de steeds sneller krimpende voorraad
  actuele kennis zijn huidige generaties onderzoekers genoodzaakt steeds meer te
  investeren in onderzoek, willen zij net zo ‘slim’ worden als hun voorouders,
  waarbij slim opgevat moet worden als de mate waarin onderzoekers vooruitgang teweeg brengen.
   10.3.5 gener ationele beloningsver schillen
  Van technologie, zo wordt wel verondersteld, wordt iedereen beter. In de praktijk is echter geen sprake van een ‘neutrale’ verhoging van de beloningen voor
  arbeid en kapitaal. Wat arbeid betreft is de gangbare gedachte dat nieuwe productietechnieken arbeid productiever maken. De empirie op dit terrein logenstraft echter deze intuïtie, omdat technologieën zoals ICT een zogenaamde ‘vakkundigheidsbias’ blijken te bezitten. Mensen die productiever zijn onder het
  regime van een nieuwe technologie, waren reeds vakkundig en de nieuwe technologie vergroot die vakkundigheid alleen maar uit. De werknemers die ongeschoold waren ten tijde van de introductie van een nieuwe technologie, profite-
  
  293
  
  gener at iebew ust beleid
  
  294
  
  ren aanzienlijk minder van technische vooruitgang. Het is daarom zeer goed
  mogelijk dat de inkomensongelijkheid wordt vergroot als gevolg van een vakkundigheidsbias van nieuwe technologieën. Een technologische revolutie bezit
  een vakkundigheidbias wanneer de kosten om de vakkundigheid te verwerven
  die nodig is om de hardware en software te kunnen toepassen, hoger zijn dan de
  kosten verbonden aan de oude technologie (Caselli 1999) Uiteindelijk draait het
  allemaal om de kosten van het leren (aanpassen). Werknemers met lage leerkosten zullen de nieuwe technologie toepassen, terwijl de werknemers met hoge
  leerkosten verbonden blijven met oudere jaargangen hardware en software.
   Door dit soort ongelijkheden in leerkwaliteiten ontstaan er krachten die meer
  kapitaal in de richting sturen van werknemers die de nieuwe technologie gebruiken, ten koste van de werknemers die de oude technologie gebruiken. Een innovatie kan overigens ook in de tegenovergestelde richting werken, wanneer zij
  juist vakkundigheid ontkracht, zoals de lopende-bandtechniek. De empirie aangaande de vraag of technologische revoluties vakkundigheidbevestigend of -ontkrachtend zijn, lijkt de eerste verklaring te bevestigen. Entorf en Kramarz (1997)
  laten voor Franse werknemers zien dat werknemers die werken met nieuwe
  technologieën zoals computers, robots en lasertechnieken, meer verdienen dan
  niet-gebruikers omdat zij vakkundiger waren voor de introductie van de nieuwe
  technologieën en niet omdat zij onder invloed van de innovatie productiever
  werden dan de niet-gebruikers.
  De mate waarin loonverschillen tot uitdrukking komen, is echter wel afhankelijk van het type technologie. Een technologie die de werknemer veel autonomie
  geeft in het gebruik ervan, levert de werknemer de meeste loonwinst op: een
  ‘bonus’ van ongeveer 16 procent. Hoe algemeen deze conclusie is, valt moeilijk
  te voorspellen omdat het onderzoek op dit terrein van recente datum is.
  Voor Nederland is er op dit terrein ook weinig bekend omdat er veelal op
  bedrijfsniveau onderzoek wordt verricht en niet zozeer op werknemersniveau.
  Boon (1996) presenteert voor Nederland enig materiaal aangaande de invloed
  van R&D investeringen en het gebruik van nieuwe technologieën op het loon,
  maar het effect is over het algemeen te verwaarlozen: het gemiddelde loon van
  een werknemer bij een bedrijf dat 100.000 gulden aan R&D spendeert per werknemer zal als gevolg van deze investering stijgen met een percentage tussen 1 en
  7 procent. Bartelsman et al. (1996b) laten zien dat het vooral grote bedrijven zijn
  met een hoge kapitaalintensiteit die investeren in hoogwaardige technologieën.
  Het effect van hoogwaardige technologie op de arbeidsproductiviteit blijkt echter wederom te verwaarlozen.
   Naar het effect van technologie op de prijs van kapitaal is slechts sporadisch
  onderzoek verricht. Indien we de beurskoers van een bedrijf als de prijs van
  kapitaal opvatten, dan valt er wel degelijk een effect van technologische vooruitgang te bespeuren op kapitaalprijsvorming. Greenwood en Jovanovic (1999)
  laten zien dat vanaf het einde van de jaren zestig bestaande bedrijven niet hebben meegedeeld in de stijging van de beurskoersen en dat de bron van die stijging vooral gezocht moet worden bij de toetreders tot de Amerikaanse beurs.
  technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  Voor een groot deel is dit verschijnsel te herleiden tot de IT-revolutie die in deze
  periode begon en in de jaren tachtig en negentig tot een explosie van koersen
  leidde. De opkomst van IT betekende voor veel bedrijven een waterscheiding in
  de bedrijfsvoering. De beurshausse in de jaren zestig kon bijvoorbeeld voor een
  groot deel op het conto van de zittende bedrijven geschreven worden terwijl de
  zittende bedrijven, die in een zelfde fase van hun levenscyclus waren, het eind
  jaren zestig juist aflegden tegen de nieuwkomers. Voor een deel is deze teloorgang van oude generaties versus nieuwe generatie bedrijven te begrijpen omdat
  technologische vernieuwing nieuwe bedrijven een voordeel geeft vanwege:
  1 vakkundigheid;
  2 adoptiekosten verbonden aan kapitaalgoederenvoorraad; en
  3 gevestigde belangen.
  Werknemers van oude bedrijven zijn wellicht niet op de hoogte van de mogelijkheden die nieuwe technologieën te bieden hebben, of zij kunnen deze niet
  toepassen. Zo heeft Microsoft zijn snelle opkomst te danken aan het feit dat IBM
  in 1980 niet wist hoe het een ‘operating system’ voor pc’s moest maken.
   De tweede factor – adoptiekosten – zijn zeker in het geval van nieuwe technologieën een relevante factor. Oude bedrijven hebben vaak teveel geïnvesteerd in
  oude technologieën om ogenblikkelijk te kunnen overstappen naar een nieuwe
  technologie. Tot slot zijn er nog de gevestigde belangen bij managers en werknemers die een overschakeling op een nieuwe technologie verhinderen of vertragen.
  Samenvattend kan worden vastgesteld dat er door de tijd heen aanzienlijke veranderingen zijn opgetreden in profijt van technische vooruitgang tussen en binnen
  generaties. De leeftijdsstructuur van een bevolking heeft geen duidelijk negatief
  of positief effect op het tempo van technische vooruitgang. De versnelling van de
  ontwikkelingstijd van innovaties is in de loop der eeuwen aanzienlijk toegenomen, waardoor generaties steeds vaker zelf de vruchten van onderzoeksinvesteringen binnen hun leven terugzien. Misschien wel de belangrijkste implicatie voor
  de verhouding tussen generaties is dat kennis niet meer zo lang mee gaat als vroeger en dat radicaal nieuwe technologieën niet iedereen in gelijke mate productiever maken en de ongelijkheid binnen generaties juist kunnen versterken.
  10.4 de invloed van technologie op levens en levensduur
  Tot dusver is de invloed van technologie aangegeven op de mate waarin kennis
  de productie of de prijs en productiviteit van arbeid of kapitaal verandert.
  Technische vooruitgang openbaart zich echter op nog andere wijzen, waardoor
  de bijdrage van technologiekapitaal aan de welvaart van generaties in een voller
  daglicht komt te staan. Kennis is de bron van vooruitgang en die uit zich op een
  aantal wijzen:
  1 verandering in de kwaliteit van het leven;
  2 verandering van de levensduur en daarmee het profijt van investeringen en
  intergenerationele arrangementen; en
  3 indirecte effecten op de leeftijdsstructuur van de bevolking en economie.
   295
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Allereerst doet vooruitgang zich gelden in de verbetering van levenskansen en
  de toegenomen levensduur. Sen (1998) heeft herhaalde malen betoogd dat
  levensduur en mortaliteit betere indicatoren zijn dan economische groei om een
  idee te krijgen over de levensstandaard in een land.
  Indien hiernaar wordt gekeken, is vast te stellen dat de kwaliteit van het leven
  steeds is toegenomen in de afgelopen anderhalve eeuw (zie figuur 10.4), met uitzondering van de wereldoorlogen. Vermoedelijk zou geen enkele generatie willen ruilen met de generatie van zijn of haar ouders of grootouders.10
  Figuur 10.4
  
  Gemiddelde levensduur naar geslacht in Nederland, 1850-1996
  90
  
  levensverwachting in jaren
  
  80
  
  296
  
  70
  60
  50
  40
  
  vrouwen
  mannen
  
  30
  20
  10
  0
  1860
  
  1880
  
  1900
  
  1920
  
  1940
  
  1960
  
  1980
  
  jaar
  
  Bron: Van Poppel (1999: 8)
  
  In de gestage daling van mortaliteit zijn het niet zozeer de geleidelijke verdwijning
  van de hongersnoden en de epidemieën die daarvoor de basis legden, maar veeleer
  het structureel wegnemen van ondervoeding (Fogel en Costa 1997).
   Een indirect effect van ondervoeding is terug te vinden op de arbeidsmarkt en in
  feite ook het tempo van technische vooruitgang. Chronische ondervoeding leidt
  namelijk niet alleen tot een verhoogde kans op ziektes, het leidt er ook toe dat
  mensen minder energie hebben om werk te verrichten. De productiviteit die een
  persoon aan de dag legt, is evenredig aan de voeding die men tot zich neemt. Wat
  vaak als ‘luiheid’ werd gezien, was veelal het resultaat van armoede en ondervoeding. Berekeningen voor de bevolking van Frankrijk aan het einde van de achttiende eeuw maken duidelijk dat het onderste deciel van de bevolking eenvoudigweg
  geen energie bezat om werk te verrichten en de daarop volgende tien procent had
  slechts energie om ongeveer drie uur per dag aan licht werk te verrichten. Een vijfde deel van de potentiële beroepsbevolking van Frankrijk was derhalve dermate
  ondervoed dat het niet kon deelnemen aan het arbeidsproces. Ondervoeding is dan
  ook een van de belangrijkste verklaringsfactoren waarom 20 procent van de bevolking van het ancient regime tot de bedelstaf behoorde. De relatie voeding-technische vooruitgang gaat echter verder. Er wordt namelijk door historici een verband
  gelegd tussen ondervoeding en intelligentie (Mokyr 1990: 156-157). Het infant protein deficiency syndrome (IPDS) is bijvoorbeeld een vorm van ondervoeding die
  haar sporen nalaat: wanneer een kind in de eerste 18 tot 24 maanden van zijn leven
  te weinig eiwitten krijgt, zal dit de mentale ontwikkeling permanent schaden.
   technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  De vooruitgang die is geboekt op het terrein van levensduur, is voornamelijk
  geboekt door vermindering van de sterfte in de eerste levensjaren. Pas de laatste
  paar decennia is de toename van de levensduur te danken aan gewonnen jaren
  aan het einde van de levensloop. In dat opzicht heeft een verhoging van de
  levensverwachting andere economische implicaties dan de verbeteringen aan
  het begin van de twintigste eeuw. Indien we de levensduur als een indicator van
  de kwaliteit van leven beschouwen, is het wellicht nuttig te weten waar de stijging van de levensduur vandaan komt. Van Poppel (1999) heeft aan de hand van
  een cliometrische studie laten zien dat van het totaal aantal jaren dat de levensduur sinds 1850 is toegenomen (36,2 jaar voor mannen en 39,9 jaar voor vrouwen), een groot deel tot stand is gekomen door afname van de sterfte in het eerste levensjaar: 44 procent bij de mannen en 37 procent bij de vrouwen. De afname van de sterfte in de leeftijdsgroep 1-5 jaar voegt daar nog een extra 20 procent
  verklaringskracht aan toe. De medische technologie en de kennis van hygiëne en
  voeding spelen bij de daling van sterfte een grote rol. Het simpele feit dat men
  zijn handen wast voor een operatieve ingrijp of een bevalling, het dragen van
  een kapje voor de mond om bacterieverspreiding tegen te gaan, het zijn weliswaar simpele handelingen, maar zij vertegenwoordigen kennis die verstrekkende gevolgen heeft gehad.
   297
  
  Figuur 10.5 laat zien hoe groot de Nederlandse bevolking zou zijn geweest indien
  de (medische) technologie tot stilstand zou zijn gekomen in respectievelijk de
  jaren 1860, 1880, 1920, 1955 en 1970 en als vanaf die jaren de sterftekans voor alle
  leeftijden constant zou zijn gebleven. De belangrijkste verbeteringen hebben
  zich aan het eind van de negentiende en de eerste helft van de twintigste eeuw
  voorgedaan. Wanneer bijvoorbeeld de sterfte na 1860 niet was gedaald, had
  Nederland in 1996 geen 15,6 miljoen inwoners geteld doch slechts 3,1 miljoen.
  Een zelfde exercitie voor de Nederlandse bevolking, waarbij de sterftekans de
  waarde aanneemt die geldt in het jaar 1880, resp. 1920, zou een bevolkingsomvang opleveren van respectievelijk 5,5 miljoen en 10,9 miljoen inwoners.
  Zou daarentegen de sterftekans op het niveau van 1955 of 1970 zijn blijven steken, dan zou dit voor de uiteindelijke bevolkingsomvang niet veel hebben uitgemaakt. Voor een deel is dit ook wel begrijpelijk, omdat de verbeteringen rond
  1900 voornamelijk de eerste levensjaren betroffen. Voorts hebben levenskansverbeteringen rond 1900 veel grotere gevolgen dan bijvoorbeeld verbeteringen
  sinds 1970, omdat de bevolking indirect ook toeneemt door kinderen die de kans
  kregen geboren te worden doordat hun ouders, grootouders en verdere verwanten in leven bleven.
  gener at iebew ust beleid
  
  Figuur 10.5
  
  Bevolking in Nederland, werkelijk en fictief (berekend onder alternatieve
  sterftekansen), 1850-1996
  
  bevolkingsomvang (x1000)
  
  16000
  werkelijke bevolking
  sterftekans 1970
  sterftekans 1955
  
  14000
  
  sterftekans 1920
  sterftekans 1880
  sterftekans 1860
  
  12000
  10000
  8000
  6000
  4000
  2000
  1860
  
  1880
  
  1900
  
  1920
  
  1940
  
  1960
  
  1980
  
  jaar
  
  Bron: Ekamper et al. (1999: 19)
  
  298
  
  De toegenomen levensduur brengt op zijn beurt weer met zich mee dat de verschillende generaties in verschillende mate hebben geprofiteerd van economische omstandigheden en beleidsmaatregelen. Figuur 10.4 biedt een indruk van
  hoe sterk de (gemiddelde) levensverwachting de afgelopen eeuw is gestegen.
   De verlenging van de levensduur heeft in westerse landen voor een forse verhoging van de socialezekerheidspremies gezorgd, omdat immers bij een gelijkblijvende of dalende pensioneringsleeftijd een steeds groter deel van het leven
  gedurende het pensioen valt. Een dergelijke trend impliceert dat individuen
  steeds meer moeten sparen, willen zij hun levensstandaard vast kunnen houden. Ook moeten zij steeds meer aan sociale premies betalen doordat het aantal
  inactieven sterker toeneemt dan het aantal actieven (Van Dalen en Verbon
  1999b). De levensverwachting is echter geen uniform over de gehele bevolking
  verdeelde statistiek. Tabel 10.5 geeft een impressie voor Nederland van de verdeling naar inkomensklasse.
  Tabel 10.5 Levensverwachting (in jaren) voor mannen in 1990 naar sociaal-economische klasse
  
  levensverwachting bij de geboorte naar inkomensklasse:
  laag
  
  midden
  
  hoog
  
  totale levensverwachting
  
  72,2
  
  74,7
  
  76,7
  
  ongezonde levensverwachting
  
  20,6
  
  15,8
  
  12,6
  
  waarvan in instituties
  
  0,9
  
  1,1
  
  1,4
  
  in ervaren ongezondheid
  
  19,7
  
  14,7
  
  11,2
  
  gezonde levensverwachting
  
  51,6
  
  59,0
  
  64,2
  
  gezond levenpercentage
  
  71%
  
  79%
  
  84%
  
  Bron: Boshuizen et al. (1994: 124)
  
  technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  De algemene conclusie van epidemiologische studies is dat hoger opgeleide
  mensen langer en gezonder leven dan laag opgeleide mensen, waardoor er in
  feite een herverdeling van middelen plaatsvindt via de sociale zekerheid en
  andere pensioen- en verzekeringsregelingen die gebruik maken van het omslagelement in de financiering. Voor de VS is door Garrett (1995) ooit nagegaan hoe
  verschillen in sterftekansen de herverdeling beïnvloeden van het socialezekerheidsstelsel. De progressiviteit van het stelsel wordt bij nader inzien nagenoeg
  geëlimineerd door rekening te houden met verschillen in sterftekansen.
   De reden voor deze bevinding is redelijk simpel terug te voeren op de jaren die
  men betaalt en geniet. Sociale premies zijn regressief, dat wil zeggen de premies
  zijn lineair tot aan een zeker plafond, en de uitkeringen zijn progressief: lagere
  inkomensgroepen hebben recht op een relatief hogere uitkering in relatie tot
  hun inkomen dan de hogere inkomensgroepen. Indien mensen uit lagere inkomensgroepen relatief eerder overlijden, hebben zij minder gelegenheid om van
  de uitkering te genieten die progressief werkt. Hogere inkomens daarentegen
  kunnen relatief lang genieten van een uitkering, die weliswaar progressief
  werkt, maar waarbij langere levensduur het rendement verhoogt dat men op het
  socialezekerheidsstelsel behaalt.
  Onder de veronderstelling van uniforme sterftekansen bezit het laagste kwintiel
  van echtparen een rendement dat 27 procent hoger ligt dan dat van het mediane
  echtpaar, terwijl dit hogere rendement verdwijnt en omslaat in een 1 procent
  lager rendement indien men aandacht besteed aan de verschillen in sterftekansen en levensverwachting. Het algehele beeld dat ontstaat door aandacht te
  besteden aan de realistischer aanname van verschillende sterftekansen, is dat de
  progressiviteit van het socialezekerheidsstelsel aanzienlijk minder is dan de officiële statistieken doen vermoeden.
   Tot slot heeft de vergroting van kennis nog een vaak verwaarloosd effect: technische vooruitgang beïnvloedt de bevolkingsstructuur en daarmee ook de intergenerationele consequenties van een innovatie. De medicijnen die het mogelijk
  maakten om eens dodelijke ziektes tegen lage kosten te bestrijden, gaven veel
  generaties uitzicht op een langer en wellicht beter leven.11 Naast het bestrijden
  van levensbedreigende ziektes werden er ook uitvindingen gedaan om kindertal
  en het moment van kinderen krijgen te manipuleren. De uitvinding van de anticonceptiepil in 1956 en de latere toepassing ervan heeft zeker in Nederland zijn
  sporen achtergelaten in de bevolkingsstructuur. De sterke daling van het vruchtbaarheidscijfer in de jaren zestig (gevoegd bij de immer stijgende levensverwachting) heeft de samenstelling van de Nederlandse bevolking aanzienlijk
  ouder gemaakt met alle gevolgen van dien voor de hoeveelheid besparingen,
  investeringen en de relatieve factorprijzen. De demografische transitie waarin
  een bevolking de overgang maakt van een toestand met een hoog geboorte- en
  sterftecijfer naar een toestand met een laag geboorte- en sterftecijfer, heeft fundamentele gevolgen voor de verhoudingen tussen generaties omdat de opeenvolgende cohorten in omvang variëren. De verschillende groottes van cohorten
  hebben gevolg voor de kansen die men heeft op de verschillende markten
  (arbeidsmarkt, huizenmarkt, huwelijksmarkt, enz.) en op het netto profijt van
  
  299
  
  gener at iebew ust beleid
  
  de sociale zekerheid. Deze indirecte effecten die technologie via de bevolkingsstructuur op de economie heeft, mag men niet uit het oog verliezen indien men
  een alomvattende indruk van de vruchten van technologische kennis wil verkrijgen.
   10.5
  
  naar een gener atiebewust kennisbeleid
  Een economisch geschiedkundige verzuchtte ooit eens dat “technical change is
  like God. It is much discussed, worshipped by some, rejected by others, but
  little understood.” (Thomson 1984: 243). Technologie en technische vooruitgang zijn na jaren van bestudering nog steeds weinig begrepen bronnen van economische groei. Het trekken van conclusies over de economische vruchten van
  technologische vooruitgang is derhalve een onzekere onderneming.
  300
  
  Onder dit voorbehoud zijn toch de navolgende punten te noemen.
  Allereerst leidt technologische vooruitgang tot aanzienlijke externe effecten die
  uiteenlopen naar tijd en plaats. Ten tweede is het maatschappelijk rendement op
  investeringen in R&D vele malen hoger dan het private rendement, hetgeen een
  uitvloeisel is van de eerdergenoemde externe effecten. Ten derde heeft technologische vooruitgang iedere generatie in de twintigste eeuw in staat gesteld een
  langer en beter leven te leiden dan de voorgaande generaties.
   In een intergenerationeel perspectief is wellicht de belangrijkste conclusie dat de
  waarde van technische vooruitgang het sterkst tot uitdrukking komt wanneer
  men de interactie tussen levens(duur) en technologiekapitaal in beschouwing
  neemt. Kleine veranderingen in kennis aan het einde van de negentiende eeuw
  en begin twintigste eeuw hebben een enorme bijdrage geleverd aan het omlaag
  brengen van de sterftekans op jonge leeftijd. De laatste decennia zijn de verbeteringen in levenskansen vooral aan het einde van het leven en niet zozeer het
  begin te vinden. Dit soort externe effecten van kenniscreatie en -toepassing
  worden zelden opgemerkt of in beschouwing genomen, maar zij zijn wel degelijk van belang om paradoxale ontwikkelingen in de verhoudingen tussen generaties te verklaren. Vergrijzing is, zo gezien, geen exogene ontwikkeling maar
  een endogeen fenomeen waarin technologiekapitaal een grote rol speelt.12
  Een generatiebewust kennisbeleid kan zich richten op het uiteenlopend vermogen van mensen om zich aan te passen aan nieuwe technologische ontwikkelingen en heeft zowel een intra- als een intergenerationele dimensie. Immers, kennisbeleid is door het collectieve karakter van kennis van belang voor huidige en
  toekomstige generaties.
  Nieuwe kennis kan ertoe leiden dat het technologiekapitaal van de jongste generatie vergroot wordt en dat van oudere generaties verkleind. Veel hangt hierbij af
  van het karakter van de technologische verandering: versterkt de innovatie vakkundigheid of vermindert zij juist het belang van vakkunde? Een generatiebewust kennisbeleid kan, in geval een (basis)innovatie de vakkundigheid versterkt,
  zich erop richten het leervermogen of adoptievermogen van werknemers te
  
  technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  verhogen om verliezers van technologische revoluties terug te dringen. In veel
  gevallen zal dit impliceren dat werknemers hun leven lang moet leren om ‘technology shockproof’ het beloofde land van de pensionering te bereiken.
   De intergenerationele dimensie van kennisbeleid komt met name tot uitdrukking in de verdeling van middelen over generaties. In een samenleving die steeds
  meer vergrijst en waarin steeds meer mensen tot de categorie inactieven gaan
  behoren, kunnen technologie-investeringen van zowel de private als de publieke
  sector onder druk komen te staan. Binnen de private sector kan dit zich voordoen doordat, als gevolg van vergrijzing, vrijwillige en contractuele besparingen
  onder druk komen te staan, waardoor het geaggregeerde aanbod van kapitaal zal
  afnemen (zie Broer 1999). Binnen de publieke sector zullen ook technologieinvesteringen de invloed van de vergrijzing voelen, omdat de druk om materiële
  overdrachtsuitgaven (zorg en sociale zekerheid) te verhogen, zal toenemen, terwijl de druk om overheidsuitgaven met een investeringskarakter in stand te
  houden of te verhogen, zal afnemen. Weerstand bieden aan de druk van ‘grijze’
  pressiegroepen op de allocatie van investeringsmiddelen is wellicht het beste dat
  men ten behoeve van toekomstige generaties kan doen. Investeren in menselijk
  kapitaal dat sterk gerelateerd is aan het vermogen om nieuwe technologieën op
  te nemen is niet alleen noodzakelijk voor welvaartsbehoud en verhoging, maar
  wellicht ook extra profijtelijk met het oog op de relatieve schaarste van arbeid in
  de komende decennia van vergrijzing (Van Imhoff 1989). De tijd dat het contract
  tussen generaties verstevigd en verbeterd kan worden door de groei van de
  bevolking, in het bijzonder die van de beroepsbevolking, behoort tot het verleden. De enige houdbare strategie om het contract tussen generaties te allen tijde
  te garanderen is door niet langer de kwantiteit van mensen als uitgangspunt van
  het beleid te nemen maar de kwaliteit.
  301
  
  gener at iebew ust beleid
  
  noten
  1
  2
  
  3
  
  4
  
  5
  
  302
  
  6
  
  7
  
  8
  
  9
  
  Historische data zijn verstrekt door J.P. Smits, waarvoor dank.
  Denison is echter het meest invloedrijk geweest in zijn groeiboekhoudkunde.
   Toegevoegd moet worden dat Tinbergen (1942) een van de eersten was die zich
  aan dergelijke berekeningen waagde.
  De factor land heeft in Denisons berekeningen van de totale groei van het nationaal inkomen weinig waarde daar landwinning of -verlies in die periode niet
  relevant is.
  Men moet overigens geen absolute waarde aan dit soort groeiberekeningen toekennen. Iedere ‘boekhouder’ (zie bijv. Denison 1967; Maddison 1987, 1995; Den
  Butter en Wollmer 1992; Van Ark en De Jong 1996; Van Zanden 1997b) die een
  poging waagt om de groei toe te rekenen, komt tot andere uitkomsten, afhankelijk van het te verklaren groeibegrip, definiëring van productiefactoren, verfijning van TFP, databronnen, enz. Zie voor een completer overzicht en analyse van
  technische vooruitgangberekeningen Den Butter en Wollmer (1992).
  In het geval de productie gekenmerkt wordt door complementariteit van productiefactoren, kan men zich ook nog afvragen in welke mate technische vooruitgang arbeids- of kapitaalvermeerderend is. In het geval bijvoorbeeld productie slechts plaatsvindt als het resultaat van een vaste combinatie van arbeid en
  kapitaal, wordt productie uiteindelijk bepaald door de bottleneck-factor: de factor die het geringst aangeboden wordt. Wanneer technische vooruitgang de substitutie tussen arbeid en kapitaal mogelijk maakt, nemen de productiemogelijkheden toe omdat op die manier voorheen werkloos kapitaal of arbeid ingeschakeld kan worden.
  De nominale R&D-investeringsreeksen zijn terug te vinden in Minne (1995).
  Van Ark en De Jong (1996) hebben deze nominale reeksen echter herleid tot
  reële reeksen door deze te defleren met de prijsindex van het BNP. Door deze
  methode kan de waarde van technologie danig onderschat worden indien de
  prijzen van R&D-investeringen sterker gedaald zijn dan de prijs van het BNP.
  Waarbij nog opgemerkt moet worden dat dit een overschatting is voor wat de
  universiteiten betreft, aangezien het CBS geen uitsplitsing maakt naar fundamenteel en toegepast voor deze sector.
   De genoemde marketingkosten vormen zelfs een onderschatting van het werkelijke bedrag aan marketingkosten aangezien het CBS de kosten van het marketingpersoneel niet boekt als reclamekosten maar als peroneelsuitgaven.
  Voor een panel van industriële bedrijven is bijvoorbeeld door Van Leeuwen en
  Nieuwenhuijsen 1995) nagegaan in welke mate het R&D-kapitaal de factorproductiviteit beïnvloedt. Het verband tussen beide variabelen is weliswaar positief
  maar sterk niet-lineair. Een bedrijf zal relatief veel moeten investeren om een
  merkbare productiviteitswinst te behalen. Een mogelijke verklaring voor de
  geringe effectiviteit van R&D-investeringen is volgens genoemde auteurs mogelijk terug te voeren op de compositie van de R&D-investeringen. In Nederland
  wordt voor ongeveer 70 procent van de R&D-uitgaven besteed aan productinnovaties en 30 procent aan procesinnovaties.
  technologiekapitaal in een generatieperspectief
  
  10
  
  11
  
  12
  
  Nader onderzoek wijst uit dat bedrijven die zich hoofdzakelijk toeleggen op procesinnovaties, een forse toename in arbeidsproductiviteit (20 procent groei in de
  periode 1985-1989) en winstgevendheid (90 procent groei in dezelfde periode)
  kennen terwijl de bedrijven die zich toeleggen op productinnovaties, nauwelijks
  een winststijging kennen; de arbeidsproductiviteit neemt daar slechts met 5 procent toe.
  Een uitzondering op deze regel is wellicht het geval van Rusland waar de levensverwachting de laatste jaren is gedaald en men zich wat levenskansen betreft de
  komende tijd bevindt op het niveau van een ontwikkelingsland (The Economist,
  12 juni 1999: 92)
  Naast medicijnen kan men ook denken aan pesticiden zoals ddt, uitgevonden
  in 1943, die bevolkingsstructuren hebben beïnvloed. Het sproeien van ddt aan
  het einde van de jaren veertig in Sri Lanka heeft de verspreiding van malaria
  sterk teruggedrongen. Het sterftecijfer per 1000 inwoners daalde tussen 1945 en
  1950 van 21,5 naar 12,6 (zie Bloom en Williamson 1998).
  Op indirecte wijze draagt kennis via de endogene vergrijzing ook bij aan economische groei via het bevolkingsgroei- en structuureffect (zie Bloom en
  Williamson 1998).
   303
  
  gener at iebew ust beleid
  
  304
  
  overdrachten van milieukapitaal
  
  11
  
  overdr achten van milieukapitaal
  
  11.1
  
  inleiding
  In dit hoofdstuk staan de overdrachten tussen generaties centraal die verlopen
  via het zogenoemd ‘milieukapitaal’. In het generatiedebat vormt de overdracht
  van milieukapitaal tegenwoordig een steeds terugkerend thema. In de meeste
  gevallen wordt de huidige generaties verweten dat zij een negatieve milieuerfenis achterlaten en volgende generaties opzadelen met een sterk verminderd
  milieukapitaal.
  Voordat de overdrachten zelf aan de orde komen, zal hierna eerst een nadere
  beschrijving worden gegeven van dit milieukapitaal. Dit begrip blijkt namelijk
  omgeven door een wolk van interpretaties, meningsverschillen en discussies.
  Sinds het spraakmakende Brundlandt-rapport is duurzame ontwikkeling internationaal op de beleidsagenda geplaatst (wced 1987). In de talloze pogingen om
  dit begrip bruikbaar te maken voor dagelijks beleid is een debat losgebarsten
  over de precieze invulling van duurzame ontwikkeling en in het verlengde daarvan over milieukapitaal. Enerzijds is er een stroming te onderkennen die meent
  dat milieukapitaal duidelijk is te definiëren, operationaliseren en zelfs dat de
  omvang ervan in geld valt uit te drukken. Een dergelijke operationalisering en
  kwantificering is uiteraard van belang als de stelling wordt betrokken dat een
  duidelijk te omschrijven deel van het milieukapitaal op grond van rechtvaardigheidsoverwegingen door toekomstige generaties kan worden geclaimd.
  Hiertegenover stelt een andere stroming zich op het standpunt dat van alle kapitaalgoederen juist milieukapitaal het minst gemakkelijk is vast te stellen, omdat
  het hierbij gaat om een grote verscheidenheid van in de tijd veranderende cultureel bepaalde maatschappelijke waarderingen. Hierbij wordt ook direct een
  generationeel perspectief aangelegd: juist omdat de waardering van milieukapitaal zo sterk kan variëren in de tijd, is een operationalisering in het licht van toekomstige (nu nog niet geboren) generaties een sterk normatief gekleurde bezigheid. Deze tweede lijn wordt in dit hoofdstuk verder uitgewerkt.
   Het uitgangspunt milieukapitaal op te vatten als een niet eenduidig te operationaliseren en te kwantificeren begrip kan als volgt worden onderbouwd. De discussie rond milieukapitaal vertoont grote overeenkomsten met de discussie
  rond duurzame ontwikkeling. De verbindende schakel tussen deze beide debatten is de notie van ‘milieugebruiksruimte’. Met dit begrip wordt een poging
  ondernomen om het slecht te definiëren milieukapitaal in één enkele systematische categorie te vatten. Door de aandacht te richten op de functies die het
  milieu voor de mens kan uitoefenen en deze functies op hun beurt te binden aan
  een minimale omvang van gedefinieerde onderdelen van het milieu wordt de
  indruk gewekt dat objectief zou zijn vast te stellen tot in welke mate het verantwoord zou zijn gebruik te maken van deze onderdelen van het milieu. In het
  
  305
  
  gener at iebew ust beleid
  
  rapport Duurzame risico’s; een blijvend gegeven heeft de WRR eerder uitgebreid
  aandacht aan deze materie geschonken (WRR 1996). Daar werd betoogd dat de
  vraag hoe groot de milieugebruiksruimte zou moeten zijn of blijven, niet is te
  beantwoorden op grond van wetenschappelijke overwegingen alleen.
   Duurzame ontwikkeling is volgens de WRR de uitkomst van een politiek proces
  waarin verschillende opvattingen over duurzaamheid een rol spelen. In het rapport werd vastgesteld dat waarderingen van menselijke activiteiten worden
  bepaald door opvattingen over acceptabele risico’s ten aanzien van zowel milieu
  als maatschappij. De verschillen in opvattingen zijn terug te voeren op cultureel
  bepaalde verschillen in interpretatie van beschikbare informatie. In deze optiek
  is de milieugebruiksruimte niet vooraf door wetenschappelijke analyse te bepalen, maar wordt deze achteraf gevormd als uitkomst van een maatschappelijk en
  politiek afwegingsproces. De wetenschap kan dit proces alleen steunen, door zo
  goed mogelijk aan te geven waar de onzekerheden liggen en daarmee de mogelijkheden voor uitruil tussen maatschappelijk gewenste doelen en negatieve
  effecten op het milieu. Door onderhandeling tussen maatschappelijke actoren
  zal vervolgens een aanvaardbaar compromis moeten worden gevonden.
  306
  
  In dit hoofdstuk wordt langs dezelfde lijn een redenering opgezet die uitmondt
  in de constatering dat hetgeen nagelaten zou moeten worden aan toekomstige
  generaties een daad is van verantwoordelijkheid van de nu levende generatie.
   Deze verantwoordelijkheid is echter niet rechtstreeks te herleiden tot zoiets als
  een rechtmatige claim van nu nog niet levende generaties op een te definiëren
  deel van het milieukapitaal; het gaat hier om een intrinsiek gevoelde zorgplicht
  voor deze komende generaties bij de nu levende generaties. Wij bepalen dus zelf
  wat we willen nalaten, waarbij een afweging aan de orde is tussen huidige belangen en verantwoordelijkheid tegenover de toekomst en de dan levende generaties. De invulling van de collectieve verantwoordelijkheid jegens toekomstige
  generaties zal daarmee eveneens door politieke onderhandeling tot stand moeten komen. In deze benadering is er dus geen ruimte voor een claim van toekomstige generaties op de huidige generaties onder verwijzing naar een rechtvaardigheidsbeginsel. Als er geen claims op milieukapitaal te definiëren zijn van
  zowel toekomstige als huidige generaties, dan kan er evenmin sprake zijn van
  een te omschrijven verdelingsvraagstuk. Bij het ontbreken van een verdelingsvraagstuk is elke verwijzing naar rechtvaardigheid ter legitimatie van een
  gewenste uitkomst een slag in de lucht. De verantwoordelijkheid tegenover toekomstige generaties is daarmee een zaak geworden van de nu levende generaties.
  Zij dienen onderling uit te maken hoe die verantwoordelijkheid vorm gegeven
  gaat worden, waarbij uiteindelijk normatieve overwegingen doorslaggevend zijn.
  Opbouw hoofdstuk
  De opbouw van dit hoofdstuk is als volgt. Eerst wordt een korte schets geven
  van de actuele discussie over milieu en milieukapitaal in een intergenerationele
  context (par. 11.2). Vervolgens wordt in paragraaf 11.3 ingegaan op het begrip
  milieu. Het containerkarakter van dit begrip maakt dat elke operationele benadering ervan een selectie inhoudt die ter discussie kan worden gesteld.
  overdrachten van milieukapitaal
  
  Daarna volgt in paragraaf 11.4 een bespreking van de waardering van het milieu.
   Dit begint met de constatering dat milieuwaarden een sterk normatieve politieke
  lading kennen, waarna aandacht wordt besteed aan de verschillende methoden
  die worden gehanteerd om binnen de milieueconomie met waardering van het
  milieu om te gaan. Vervolgens wordt een poging ondernomen het scala aan handelingsperspectieven te achterhalen (par. 11.5) dat ontstaat wanneer onderscheiden culturele oriëntaties worden gekoppeld aan het vraagstuk van de over te dragen milieuerfenis. De redeneringen die hierbij worden gehanteerd zijn analoog
  aan hetgeen is beschreven in het eerdere WRR-rapport Duurzame risico’s.
  Ten slotte wordt de specifieke problematiek van het generatieperspectief hier aan
  toegevoegd en worden uit het voorgaande betoog conclusies getrokken (par. 11.6).
  11.2
  
  milieu(kapitaal) en het gener atieconflict
  In stukken van Niet Nix (Booij en Van Bruggen 1996), kritische jongeren binnen de
  pvda, worden verwijten gemaakt aan de oudere generaties. Aan de ene kant is er
  waardering voor de opbouw van een welvarende maatschappij, maar de negatieve
  waardering voor het vernielen van een aantal milieuwaarden voert toch de boventoon. De stellingname is: wij willen best vooruitgang, maar de kosten die daarvoor
  moeten worden gemaakt vinden wij te hoog. Ook anderen mengen zich in dit
  debat. Zo stelt de Duitse filosoof Victor Hösle (1999) dat zowel de markt als de
  democratie niet in staat zijn de rechten van toekomstige generaties veilig te stellen.
  Zijn oplossing is deze rechten van toekomstige generaties op te nemen in de
  grondwet en een overheidsorgaan – analoog aan de Raad van State – op te richten
  dat als een voogd de belangen van toekomstige generaties zou moeten behartigen.
   Hiermee lijkt een conflict tussen generaties bloot gelegd te zijn, maar een iets
  nadere analyse relativeert dit beeld onmiddellijk weer. Ook binnen de huidige
  oudere generaties leven immers verschillende visies op de baten en kosten van
  onze maatschappij. Niet iedereen is even enthousiast voor het verder uitbreiden
  van de luchtvaart of de aanleg van een Betuweroute. Gemiddeld lijken voortgaande economische ontwikkeling, uitbreiding van werkgelegenheid en het
  richten van de Nederlandse economie op dienstverlening en transport echter
  vrij algemeen aanvaarde doelen te zijn. Dit tekent het verschil dat bestaat tussen
  individuele preferenties en maatschappelijke preferenties, zeker indien er sprake
  is, zoals bij de milieuproblematiek, van externe effecten die verschillende individuen en bevolkingsgroepen verschillend treffen. Het geeft ook aan dat binnen
  de huidige generatie sterk verschillende opvattingen leven over de risico’s voor
  de samenleving bij het inslaan van een bepaalde ontwikkelingsroute.
  Hieruit volgt onderscheid in individuele preferenties ten aanzien van een rechtmatige claim van toekomstige generaties, maar wordt ook duidelijk waarom
  deze preferenties niet behoeven samen te vallen met de uitkomsten van een
  politiek normatief afwegingsproces dat de preferenties van de samenleving als
  geheel laat zien. Immers, er worden nu beslissingen genomen die de belangen
  van toekomstige generaties meewegen, maar voor sommigen gaan de resulterende keuzen blijkbaar niet ver genoeg.
   307
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Hoewel ‘Niet Nix’ er misschien nog een schepje bovenop doet, hebben reeds
  langer bestaande milieu- en natuurorganisaties eerder soortgelijke opvattingen
  geuit. Vergelijkbare meningen leven bij delen van oudere generaties – de bij vlagen intensieve discussie over milieu en economische groei sinds het begin van
  de jaren zeventig is daar het tastbare resultaat van. Probleem is steeds de inschatting van enerzijds de risico’s van de aantasting van milieukapitaal en anderzijds
  het nut van de activiteiten die hebben geleid tot die aantasting. Hierbij spelen
  niet alleen milieuwaarden een rol, maar evenzeer maatschappelijke waarden.
  Een hypothetisch voorbeeld: is het verwerpelijk om de uitputting van fossiele
  energie te versnellen door het intensiveren van (onderzoeks)activiteiten die wellicht leiden tot het ontwikkelen van meer duurzame vormen van energiewinning? Of moet de voortgaande (economische) ontwikkeling van China worden
  tegengegaan om verdere uitputting van fossiele brandstoffen en mineralen tegen
  te gaan, terwijl juist economische ontwikkeling op de langere termijn de toenemende bevolkingsdruk kan doen afnemen? De lijst met dit type dilemma’s kan
  naar believen worden uitgebreid.
   308
  
  Bij elk verwijt dient de tweezijdigheid van het vraagstuk aan de orde gesteld te
  worden. Natuurlijk zal niemand tegen een economische ontwikkeling zijn die
  het milieu spaart en de natuur in Nederland revitaliseert. Maar bij dit wensbeeld
  dient dan wel te worden aangegeven hoe dit is te rijmen met de maatschappelijke behoeften die gemoeid zijn met de milieubelastende activiteiten. Alleen dan
  is een inhoudelijk verantwoord oordeel mogelijk. In de praktijk blijkt echter dat
  een dergelijke tweezijdige afweging een permanente discussie oplevert. Het gaat
  hierbij immers om het tegen elkaar afwegen van verschillende deelbelangen die
  de basis vormen van het politieke besluitvormingsproces. Als het belang van
  toekomstige generaties naast andere deelbelangen in een politiek proces vorm en
  inhoud moet krijgen, dan leidt dit tot de volgende observaties.
   Ten eerste moet worden opgemerkt dat bij alles wat zich afspeelt in de politieke
  arena optimalisering de overkoepelende motivatie is. In het politieke proces
  worden de standpunten en deelbelangen van de verschillende partijen naast
  elkaar gezet en wordt – soms formeel, maar vaker min of meer op de hand gewogen – een afweging gemaakt welke beslissing op dit moment voor het collectief
  de meest wenselijke is. Soms betekent dit een meer op de toekomst gerichte uitkomst, zoals de overeenkomst tot reductie van CO2-emissies in het kader van
  het Klimaatverdrag, en soms worden de belangen van de huidige generatie
  zwaarder gewogen, zoals bij het besluit om voor de uitbreiding van Amsterdam
  in zuidoostelijke richting een deel van het IJmeer te gebruiken. Het is niet echt
  waarschijnlijk dat het streven naar optimalisering in de toekomst anders ingericht zal gaan worden. Immers, dit zou impliceren dat in het huidige afwegingsproces evidente missers worden begaan. Als dat niet de algemene opvatting is,
  dan betekent dit bijna per definitie dat de wijze waarop op dit moment in de
  politieke besluitvorming naar optimalisatie wordt gezocht redelijk efficiënt is.
  De vraag of de onderscheiden deelbelangen op de juiste wijze worden ingezet,
  kan echter verschillend worden beantwoord.
  overdrachten van milieukapitaal
  
  Een tweede observatie is dat de mogelijke uitputting van milieuwaarden in de
  toekomst in het huidige politieke debat wel een serieuze rol dient te spelen.
   Daarbij is het dus noodzakelijk dat de sprekenden in dat debat (de huidige levende generaties) aangeven welke preferenties zij daarbij hanteren. Het is dan wel
  de vraag wie die preferenties in het debat kunnen vertegenwoordigen. Elke operationalisering van het potentiële conflict tussen de huidige generaties (zowel
  jong als oud) en verder weg gelegen toekomstige generaties zal onvermijdelijk
  stuiten op de vraag wie in het afwegingsdebat de plaatsbekleder kan zijn voor de
  toekomstige generaties. In de discussie die daarop veelal volgt, verschuift de
  aandacht zich van de relatie huidige-toekomstige generaties naar de relatie tussen oud en jong nu. Dit vertroebelt de discussie aanzienlijk. Immers, het verwijt
  van de huidige jongere generaties aan de huidige oudere generatie dat er sprake
  zou zijn van een oneerlijke verdeling, betreft een wezenlijk andere materie dan
  het mogelijke verwijt van nog niet bestaande generaties aan de huidige generatie
  (incl. de jongere) dat de nagelaten erfenis best iets ruimer had mogen zijn.
  Dit wordt in sommige gevallen nog eens verder gecompliceerd doordat de onevenwichtige demografische opbouw van de bevolking erin wordt betrokken.
  Omdat de babyboomgeneratie niet alleen gebruik maakt van het beschikbare
  milieu, maar ook nog eens fors groter in aantal is dan de daaropvolgende generaties, wordt het ‘verdelingsvraagstuk’ verder beladen. Het door elkaar heen laten
  lopen van deze drie verschillende motieven maakt de discussie rond milieu en
  generaties er niet eenvoudiger op.
   Tegen deze achtergrond wordt in dit hoofdstuk bezien of de notie van milieukapitaal instrumenteel kan zijn bij het behandelen van het afwegingsvraagstuk dat
  zich nu aftekent. De eerste stap hierin is proberen te omschrijven wat milieukapitaal is. Wat wordt bedoeld met deze term? Navolgend wordt eerst het begrip
  ‘milieu’ wat nauwkeuriger geanalyseerd. Vervolgens wordt daar het element van
  waardering aan toegevoegd zoals deze bijna dagelijks door ieder wordt gehanteerd. Een optelsom en systematisering van deze alledaagse waarderingen leiden
  tot de politieke dimensie van milieugerelateerde problemen. Vervolgens wordt
  de economische wetenschap in de redering betrokken om via operationalisering
  en inperking van het begrip milieukapitaal naar een milieuwaardering te komen.
  11.3
  
  milieu, milieuproblemen en milieukapitaal
  In Nederland kent het begrip ‘milieu’ een zeer brede invulling. Er worden dan
  ook voortdurend nieuwe woordconstructies bedacht om meer specifiek aan te
  geven waarover men het eigenlijk heeft. Zo kennen we het ‘grijze’ en het ‘groene’ milieu (stedelijk en landelijk), het binnenmilieu, het natuurlijk milieu, het
  biotisch en abiotisch milieu. Een eenduidige definitie van milieu blijkt moeilijk
  te geven. Zo stelt Udo de Haes (1984) dat het begrip milieu in de milieuwetenschappen afkomstig is uit de ecologie: de wetenschap die de relatie tussen organismen en hun omgeving als object van onderzoek heeft, maar met een duidelijke beperking. In de milieuwetenschappen gaat het om de omgeving van de
  mens, niet die van elk willekeurig organisme.
   309
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Deze logica is ook in het huidige spraakgebruik terug te vinden. Toch wordt
  door ten minste een aantal deelnemers aan het discours over milieu ook aan de
  natuur een eigen bestaansrecht toegekend, los van het directe belang voor de
  mens. De aanvankelijk redelijk scherpe definitie komt hierdoor weer op de tocht
  te staan. De werkdefinitie die Udo de Haes poneert, luidt:
  Milieu is de fysieke, niet-levende en levende omgeving van de mens waarmee deze in een wederkerige relatie staat.
  Een iets nadere beschouwing laat al zien dat deze definitie niet echt is vol te
  houden. Het gaat bij het milieu niet om alles wat de mens omgeeft of waarmee
  hij in een wederkerige relatie staat, maar veel meer om een aantal onderdelen
  van die omgeving waarvoor per geval een eigen motivatie is te geven.
  310
  
  Langs deze lijn doorredenerend is het een meer werkzame benadering om niet
  naar ‘milieu’ als abstracte grootheid te kijken, maar naar die aspecten van dat
  milieu waar zich een maatschappelijk probleem voordoet. Wat milieu is, kan
  dus niet zo goed worden omschreven, maar wél bestaat er een hoge mate van
  overeenstemming wat onder milieuproblemen kan worden verstaan.
  Hierbij blijkt bovendien een onderscheid aan te brengen tussen fysieke, nietlevende omgeving die wij tot het domein van het milieu zouden willen rekenen
  en zaken die daar buiten vallen. Wanneer er maatschappelijke problemen ontstaan doordat de wederkerige relatie tussen de mens en de gebouwde omgeving
  onder druk komt, dan zal dit niet snel als milieuprobleem worden bestempeld.
  