text: Belgien's Volkswlrtschaft. Herausgegeben yon
  H. Gehrig und H. Waentig. Leipzig--Berlin. B. G.
  Teubner 1918. 338 bl.
  In her V o o r w o o r d van bovengel~oemd werk, waarop
  ik hier bekn~opt de aand/a,c.h.t wen,sch: te vestigen, en, dat
  door hen in samenwerMng met de heeren Dr. K. Bittmann, Dr. J. yon Grassma,nn, Dr. G. Jahn, Prof. Dr.
  K. Rathgen en 1)'i. F. Sch.,ulte wercL uil~gegeven, scha-ijyen dee bei.dre in hoofc~e genoe~d,e h,oogleeraren" MO~
  den einzelne dreutsche Reed,er, Kauflel:te undInc~ustrielle
  mit d,en bel~isch,en Zust~in,d:en scD, n w~r dem K : i e g e vertraut g e w e s e n sein fi.ir clue grosse Menge d,es d,eutsch,en
  Vo]kes, auch, die Kreise' der sogenannten Gebitdeten.,
  w a r e n sie ein Bu.cb mit sieben Siegeln". lk vrees, dat
  in ho~fdza,ak hetzelfde oc.l.: :'oor o118 land gelden moet.
   N,~ol-Cb en Zu.id~Nedterland h.ebben, ml,dr
  d,e taalgemeensct~ap van rui'm twee dserd~2n hlunner bewoners, wegens ooraaken, ten d~eele : a n uitwe'n:d,igen,, ten c~eete
  echter ook van zeer wezenlii.k principieelen aard,, zich
  n i m ~ e r innig v:erwant gev~mld,. Vooral geldt dit thaws
  voor cle Noord,-Nederland,ers ten ,~pzich,te van de Zuidelijken. De Vlamen beseffen ungetw,;jfeld het g e w e l d i g
  belartg d,er taa,lgemeen:sch~tp vb~r d~e c,ntwikkelin.~z van enge
  curtuurbetre,kkiT~,gen met ons levendd_:zer, dan de N~mrd~-Ned,erland.ers lint te.el~,~ver h:en dlc~en. Nad~.tt in de d:ertiger ja~
  ren c}er vorig'e e e u w (l~e,te kwad~er ure t>t stand, gebrachle
  palitielce em:,h,eid : a n No~,rd. en Zuid, haar onverm~jciet ik eind'e von.c~, heeft h,et No,~rd'en zijn belangstelling a-an
  bet Zuiden nagenoeg volkomen onttrokken. Voor zoover
  zi.i zicl~ nod dJeed, gelden,, was het vooral in dezen zin,
  dat h.et, in een weinig b r e e d gedach,t nationalisme, naijverig bleef toezien op het behoud zijner in den loop
  tier e e u w e n ten koste van het Zuichen v e r k r e g e n voorrech'ten.
  De groote pets, uitteraard met fijne voelhorens de
  richting c~er belangstelling v a a her groote pub,liek peilend. lich, tte v o o r den oorlog haar lezers omtrent het
  politieke en sociale leven va.n bet nabije Oosten., om van
  dat tier o-roote mogeMJhecten in West- en Mi.dden-Europo~
  niet te spreken, nog w e l zoo gronddg in, als omtrent
  d~at : a n den Zuic~elij,k.en btmrstaat. Hoe betrekkelijk weiniger, hier te lartdre, die ze]fs th,ans hog in den nobeEcom 1918.
   41
  
  69~i
  
  len strijd van Vlaal~d~erel~la,l~d voor zijn goed, rechec o Dbehoud en ontwikkeling der eigen, van die d,er W a l e n geheel versch41qende, ctfltum, lets and, ers zien, d~m een
  door Duitscl~lmld uitgelokt lal~da, erraad,, met bet doel te
  eigen profijte den Belgisch,en Staa,t blijvend te verzwakken. En v a n d~e economischc on,twikkelir.,g des lairds, in
  haar eigena:ardigh,ed~en, weet men h~ier te tande, t~liten
  de kleine l-d m g e n d,er dlaarbij direct belang h,ebbend,en,
  weiniff of niets.
  Z e l ~ r is bet niet noodtig, om ter aanvulling
  dezer
  leemte in d,e kenn,is van het beschaafd.e groote-pt~bliek
  in ons land,, zich te wend,en tot de vruch'ten der studtie,
  welke d,e tijd.elij~e bezetters van Belgie in de verloopml
  vier jaren d~aaraan.., met de grondige d.egelijkheid, w e l k e
  bun wetenschappel[Jc werk pleegt te kel~raerken, h e b b e n
  gewJ d,. De Belgen zelf hebben waarli k n,iet stilgezetel~.
  Wie een algemeen samenvattend overzicht b e g e e r t v a n
  den toestand~, waarin Belgie zicb vd6r den wereldoorlog
  beyond, zal met name het zoo belangrijke daiedeelige
  Expos~ d,e la Situation d~u Roy~ume, in 1914 voltooid~,
  met vruch,t kum~en bestudeeren. En, h,et aan her thans
  am~gekond,igd, e boek toegevoeg6e litteratuur-overzichCvermeldt een lan,ge reeks werken va~ Belgische schrij, vers,
  w e r k e n zooweI van algemeenen aarct, als nopens bepaal!de
  on,derdeelen van h,et cu.ltutlr- en t-ed~ri,fsleven.
   Maar her boek der hv~ogleeralen Gehrig en Waenti!Z
  bied,t d.en lezer i1~ vrij beknc.pten vorm d.en zakelijker~
  neerslag van dat alles. En h.et doet dit met een groote
  mate van objectiviteit. Men moet na,uwkeurig zoeken om
  in deze ruim 300 bla6zijden enkele uitingen aan te trerfen ') waarbij d.e bijzond~ere verh,ouding, in welk,e Duitschlane} sedert 1914 tot Belgi/~ is komen te staan, z i c h h e e f t
  c~oen gelden. In hvn Stlevm~ om een boek zonder tend,ens te leveren z{jn d,e schrijvers overigens ten voile en
  opmerkelijk goed geslaagd. '-')
  Ook in h,et w a a r b o r g e n van de innerlijke eer~h.eid van
  h~n werk, die in dengelijke uitga.ven, w a a r v a n d,e Mzonderlijke hoofd,stuM~en door verscl~illenc~en w e r d e n gescha'eyen, zoo licht gevaar loopt. Nergens stuit men op herhalingen of op iJl.nerlijke tegenstrijd~gheid.. Her boek laat
  zich ind, erdaat~ Iezen alsof het deor een enkelen schrijv e r w a r e sameD~esteld~
  1) Met name in het laatste hoofdstuk.
  2) Daaraan is zeker bevorderlijk geweest, dat het werk zoo goed
  als uitsluitend den toestand en de geschiedenis van Belgi~ vddr 1914
  behandeIt, en dat het aanvankelijk in het plan opgenomen hoofdstuk
  over de ,Kriegswirkungen~ ongeschreven bIeef.
  697
  Na een k,orte inleidfing levert in het eerste deel Prof.
   Waei~tig een 66 blade, ij,den v~a,llend overzicht van de Bet~isch,e economische gesch~ed'en~is in de jarer~ 1715,--1908. In bet tweede deel (29 bl~d.zijr
  g-even Dr. Jala~
  en Prof. Gehrig een beel6 van de demographiscl~e en
  sociale samenstelling van het Belgische yolk, waarbij
  ruimsch~)ots gelegenheid is, om dre groote fundamenteele
  versoh,ilpun,ten tusschen Vlaanderen~landI ei~ Wa,lloni~ ooklte
  dezen opzicl~te in h~t licht te stellen, en levert laaCstgenoemde bovendien een, overzic'h!t van ontwikkeliaag ei~ betee,kenis der politieke en sociale stroom4ngen in Belgi~
  (35 bladz.). Dan volot in h,et derde deel (166 btad~.)
  de bebar.ldelir~g var den opbouw van het Belgische bed,riifsleven in 7 h~)of.d~tuk%ei~: de land,bouw (door Da:.
  Jah~n) ; de mijr~bouw (d~)or denzelfde) ; han.d,werk en
  niiverl~ei8 (door denzelfde) ; een door Dr. Bittmana~ bewerkt overzic'ht~ van de ontwikkelin, g d,er Belgisctte sociNe po:litiek; de hJar~del (door Prof. W a e n t i g ) ; her verk e e r s w e z e n (door Dr. yon Grassmann,); geld., bankwezen erL beurzen, va,n wel,k hoofdstuk de behand.eling der
  geld- en kalyt~aa,lm.arkt door Dr. S~h,u,lte en die der Brusselsche beurs ddoor Prof. Gehrig geschied:t; eindelijk de
  Congo (d~or Prof. R~th~ger0. In eet~ kort aant~a.ngsel bespreekt Prof. Gebrfg de gegevens welke de om,va.ng van
  l~et Betgiscbe nationaa,1 v e r m o g e n bij benadering kunr~en
  ddoen kennen, wa~rna in een vierd, e deel ,,Rtickbticke u~d
  Auskllcke
  getitelc~, Prof. Waenti(~ de uitkomster~ der voorafgaar~de deelen sa,menvat en errkele blad~dj~en wij~lt
  aan de toekomst van A n t w e r p e n in v e r b a n d met de vestig/ng, tijclens den o.rlog, van de Lloyd Royal Belge.
   Een boek als h,et l~ier aan,gekorLdigde leent zicl~ slecht
  voor een samenvattende vermelding van den i n h o u ~ d e r
  opvolgende tmofdstukken, welke in groote l'mofdeaakvan
  feitelijken aard is. Naar m,ijne m.een~ng is den schrijvers
  over bet geh, eel de taak uitnemend, gelukt., welke
  zii zicl~ hadden gesteld~, een beknopt beeld, te teekenen,
  ied.er op zijn gebiedt, van de verschillen,de kante~ van
  l~et Belgische bedrijfsleven en zijn ontwikkeltng en eig~m
  aarcli,'gl~eden. Als voorb'eeld wijs ik op h.et heldere overzicN: door c~e h e e r e n Scl~u.Ite en G e h r i g g e g e v e n v a a bet
  Belgisch, b a n k w e z e n en de Brusselsche Beurs, in h~tm
  organdsatie en beteekenis voor de ontwikkeli~g van h,et
  hedrijfsleven daar te la,nde.
  In de beschou,wingen van Prof. Waentig m e e n d e ik.
  den neo-mercan.tilistise,hen toon te beluisteren, welke ook
  in Duitsch/la.n,d,, on,der c~en invloed var~ den oorlog, tegenwoordio wel telkens l~Jet oor moet treffen. Bij herhaling
  word~t bet als een voor Belgia schazlelijke toes~n& ge-
  
  598
  
  teekenc~, d,at zija~ h,a1~dlelsbala,ns passief is, de ir.voer er
  den uitvoer x~an goederen overtreft, een toestan4 te bedenkelijker, wijl bet land voor ~ijn grm~d,stoffen - - l~eh,alve steel~kool - - er, voedingsmid,d~elen in zeer belangriike mate afhallkelilk is van l~et buitel~la.nd, waaraa:n her
  op zijn beurt lmlffabriekaten en afgewerkte prod~cten
  levert. De btlitenland~che behoefte a.an de v r u c h t e n zijner nijverheid, weet het damrbij, d~or vesti,ging van, eigen
  bedrijve,n in den vreemd.e en karp~taalverstrek'king a~m
  her buitenland,, te prJ:kkelen., w a a r t e g e n o v e r ech.ter zij~l
  ei,,,en be&ijfsleven voor een niet geheel onbeteekenend
  deel met buitenla.ndsch ka,pitaal word,t gedreven.
   Nu kan ~rir word=en erkend, dat de internationaaa-economische ix,sitie ~an eep, land sterkcr is, wa.nneer l~et
  d~oor d.e natuur is bed~eeld~ met overvloed van eld,ers m>
  ontbe,cNljiJ~e grondst~fl?c~n en v~e.tl~ingsmiddelen, dde bet
  i n ruil voor prod.n(_'ten van allerlei aard aan h,et buitenla:nd levert, d~q.~ w a n n e c r hot omgekccrd de m e d e w e r kinA van bet buitenland, 15-~odig heeft voor de dekking
  zii.ner behoeften aan voedta~gsmiddelen en gron.dstogen.
  De oorlog heeft de juisthei4 dezer stelling ook ons wel
  af4oende geleerd,.
  E\ellzoo is bet niet geheel, on;,ed~e~'.~eliik w a n n e e r een, ~al~cl,
  ami.gelokt d,oor eld,ers te bed,ingen l~oogere rente, de kapitaalbel~oefte van zijn eigen n.ijverheid verwaarloost of
  door vreemdelingen laat bevredigen. Zoolang de eeuwige
  x r e d e niet is gewaarborgd, c'n d.e heginselen van d,en
  vriih,andel niet allerwege zijn a a m a a l d , ktmnen uit h,et
  een zoowel als uit h:et ander ernstige b e z w a r e n vDortsl-,ruiten.
   Maar daartdt volgt niet, d~tt ecn passic\-e lmndelsl'alans als z~odanig reeds t e n teekcD van ccoa~on~isc~he
  zwakte of ach,terIi.!l,h,eid z(,ud,e zi)n, cn een la1:d dvs
  W S ZoU d()c'll c r l l a a r te strexen, c.,n] zVn uitvoeren te
  v e r m e e r d e r e n en zijn inv,)cren te b e p e r k e n ; of dat bet
  aanbevelin,~ zoude verd4e'alen kunstmatig, d~r.~r hefll~g
  van invoerrech,ten,, zich altlmns met Eetrekking tot de
  voed.ine~midd~e!en - - ~-oor wat de gron4stoffen betreft zaa
  dit in den reo~el wel v.olstrekt onmogel,5)k zi.;.n - - v a n
  het bu,itenlm~d onafhankeliik te maken. De volkswelvaar~
  in ~toffe~ll.:en zin word,t ongetwi!feld, h,et meest gediend,,
  wa,nneer ied,er lar.s zich toelegt ()p d,e prod~uctie va,n,die
  g,~ederen waarvo(w h.et, d<,or welke oorzaken dan. ook,
  zich het beste eigent. En een inv~oersa,ldo 'bewijst geens.
  zins. dat een land, ten nade.ele \ a n ziin eigen materieele
  welvaart, door het buitenla,nd ge0xploiteerd, wordt, doch
  - - van tiidelijke credietvcrsttekkin~ nu Mgezien, welke
  de han.d.elsbalans niet blij~:end possie[ kan houd~en.,
  
  699
  m~kel, d.at het land aan h,et buite,nlm~d l ~ g and,ere diensten bewees dan door levering v~m in de handelsstatistiek verschgjnende vruchten wm den nati~,nalen arbeid';
  diensten, welke h~et buiten,lal~d! d~or;r midd.el van uitvoerv,an.
   goederen tmugbeta,alt. In Europa h,ad~den Rt, sland,, RumeniL!
  en Servi~ tot den oorlog regehnr
  ecn actieve, alle
  overige land,en in meerd,ere of mindere mate een passieve har~d,elsbalans. W a r e n zij er d,aarom in stoffelijkeconomischen zin t'eter aan toe, dan b.v. Engcland, o[
  Duitsc~h.land ?
  Wat voorts den uitvoer van kapitaal en de vestiging
  van nationNe ond, e r n e m ~ g e n in her buitenland b e t r e [ t ,
  heeft juist Belgie wel ten volle ervaren het l-elan.% dlaarvan voor d,e ontwikkeling der eigen nij.verhekl', althans ia-~
  vredestijd.. De Ru.ssiscl-te c~6bncle za.1 zeker een goed, deel
  ook tier d,aar belegdJe Belgiscbe kapitalel~l'.lijken vel,nietig6 te h.ebben, en, al ware de mogelijkheid, na den, oor,
  log, om kapita~len b,uJiten d'e lands.,renzen te beleggen:, in
  d,e rechtstreeks bij d.en strijd betrokken rijken niet verdwenen, d,e lust om bet te d,~en zoude er zeker voorslmnds niet 1-estaan. Maar "can staatswcge den kapi~zmluitvoer te willen tegengaan o[ temperen ware toeh,
  vooral voor kleine staten, een ecor.,.~misch en politick 1-ed,enkelijk streven, dat bo\er,dien pra.ktisch niet wel uit>oerbaar zou bliikel~, lmmers is o(.q.: vell,o~p op ti}id, naar
  her buitenaand, kapitaaluitvocr, in ecn vorm echter welken - - ik spreek nu. niet va,n oorlogsti,d - - de regeerino- zeker niet zou willen verbied.c.~. Allerminst een
  regeerin?. welke naar h,et a,ctief word,en ran de handelsbalans haakt.
  Intusscben, het hier aangekondigd, werk is geen leert~oe& voor c~e th,eorie van den internationalen handel, en
  voor v e r d e r gaande pt~lemiek ter zake valq, ter loops
  9 aarin vo,~rkomend~e de.nkbeelden vm: handelspolitisch~n
  aard bestaat hier dan ook Keen aanleiding. Die den!.:beelden tr(:.ffen mij echter \ , , w a l daar~:ml, wiil laun toepassil:~ door Belgie, voor dit land zell- schadelijk, o,~k
  voor Duitsch~land allerminst gcwenscht z~tlde ziin.
   T e r e c h t wordt aan dfe h.and d.er cijfers in dit boek de
  veweldige beteekenis van hot Dvitsche ach, terland voor
  Belg-ie's economisch, e mltwikkeling aanget,~ond. Eve'nals in ons land,, is o~k in Belgie de ec~:n~m~sche
  ontwikkeling in zeer hooge ma'~e ath.ankelij'l~ van d,en
  bloei van en het v e r k e e r met Duitscllland. Maar ook
  om~ekeerd is de w~ar6e ~an Bel;.,-ie, niet enkel aas doorvoerland, voor Du.itsc%land geenszins gering. Het kan
  in bet 1-.elang noch van Belgie zelf, noch' van Duitsc.hland geach.t worden te liggen, dat bet eerste, merca~mi-
  
  700
  listisch geinspireer4, bet motto ~~an h,et orgaan van the
  Belgiar~ Tra~le Committee (Angli~-Belgian Export) tot
  rictttsnoer val~ zij,n politiek zoud~e nemen : Si vous voulez
  la paix 8arts vos affaires, pr6pa.rez la guerre au commerce enrmmi. V e e l e e r is te hopen, dat het randsch~ri[t
  van c~e gec~en/lepenn.ing, geslagen ter gelegenheid van d~e
  opening, op 12 October 1843, van. den spoorweg die Rijn
  en Schelc~e verbind,t: ,,la guerre les a d.ivis4es, la paix
  les r4unira", de prognose moge word, en der toekomstige betrekkir~gen van beid,e laa4en. Her breken met de
  op een gevaarlijk 4waa~spoor voerend,e theori~n om,trent
  de voor- en nadeelen van een passieve h.an~lelsba}a~s
  sch!jnt echter daaraa,n te moeten voora[g~aan.
  UtrecN,
  
  17 September 1918.
  C. A. V e r r i j n
  
  Stu~'~rt.
  