text: moeten 3 0 - - 4 0 ~o betalen, terwijl die, op F r a n s c h gebied
  voortgebracht, vrij kunnen binnenkomen. Dientengevolge
  voert men o. a. op groote schaal ongebleekte katoenen stukgoederen aan uit het F r a n s c h e stadje Pondich~ry, in Voor]ndie gelegen, w a a r zij echter door Britsche fabrikanten
  worden geweven, terwijl de benoodigde garens naar algemeene overtuiging uit Engelsch Voor-Indie te Pondich6ry
  w o r d e n binnengesmokke]d. Trots deze voordeelen voorziet
  de F r a n s c h e nijverheid hog niet voor de helft in de behoefte der bevolking aan ingevoercle goederen t ) ; ,<meer
  <,.dan de helft der goederen in de kolonie verbruikt komen
  <~uit China, Duitsehland en Engeland:,, klaagt de direeteurgeneraal der douanen. '-')
  Buitendien geniet de F r a n s c h e vlag, die reeds door premies op den aanbouw, door directe ondersteuning voor
  geregelden clienst en postvervoer, en door een uitsluitend
  reeht op bet v e r v o e r van regeeringsreizigers en -goederen
  begunstigd is, nog een sterke bescherming van gelijksoortigen aard als aan de Nederlandsche vlag ten deel viel in Insulinde ten dage van onze groote zeilvloot. Goederen, die
  niet met Fransche schepen komen, moeten namelijk het
  maximum-tarief betalen, terwijl op waren, door F r a n s c h e
  ') In 1907 braeht Nederlandseh-Indi~ hier voor drie millioen francs,
  voornamelijk petroleum. Z~e Bulletin Econmaique, Hano~ 1908 N °. 73,
  b]z. 387/88.
  2) Idem~ blz. 377.
  169
  schepen aangevoerd, het minimum-tarie[ wordt toegepast
  dat een 40 0g
  o lager is.
  Voorts krijgen alleen F r a n s c h e n concessies, bestellingen
  en voorrechten.
   Dit stelsel heeft de prijzen o p g e j a a g d ; het leven is duur
  in F r a n s c h Indo-China. Toch geeft de inlander niet van
  armoede blijk, atthans in de drie deelen der kolonie die ik
  bezocht heb, nl. Cochinchina, Cambodja en Tonkin. Hij
  kan de z w a r e lasten dragen, zijn heerendienst, jaarlijks
  vijftien dagen in Cochinchina, zijn dessa- en militaire plichten, dank zij de overvloedige b e w a t e r i n g en vruchtbaarheid van sommige deelen der kolonie en de geringe dichtheid harer bevolking. 1)
  Dit taatste verschil met Java vertoont het veld, zoodra
  men SaYgon heeft verlaten. Over goede wegen, die nog
  niet oud zijn, druk door automobielen w o r d e n gebruikt en
  nog geenszins gelijk op Java het geheele land doorkruisen,
  rijdt men langs onafzienbare reeksen van rijstvelden, thans
  (ruder water, die wel afgedamd zijn als op Java, doch in
  reel, r e e l grootere stukken; inderdaad beschikt de Annamiet gemiddeld over een r e e l grootere s a w a h dan de
  ]avaan. 2) Nu en dan komt men groentetuinen voorbij en
  (,ok aanplant van suiker die alleen dient om door den inlander ats versnapering g e k a u w d te w o r d e n ; een poging,
  op groote schaal een veertigtal jaren geleden gedaan om
  een suikerfabriek met voordeel te doen werken, heeft jammerlijk schipbreuk geleden en is niet herhaald. Voorts ziet
  men overal klappers (kokospalmen), in pracht niet te vergelijken met de Nederlandsch-Indische, en ook kleine arekapalmen, w a a r v a n de vrucht, de betelnoot, ook hier ijverig
  wordt gekauwd.
   '),,Uit Annam werd"~ schrijfh de oud Gouverneur-Generaal de Lanessan
  in Mjn voorbericht bij A. @aisman's ,,l'Oeuvre de la France au Tonkin,"
  Parijs 1906, in die dagen ,,geklaagd over een zMjgende ontevreden,heid omdat he~ yolk er verarmde door de voor~darend en te snel
  ,vermeerderde belastlngen."
  2) In Cochinchina heef~ men ongeveer 2.4 inwoner per bebouwde
  hectare, da~ is ongeveer 1~ inwoner per bahoe (Homan v. d. Heide,
  Ind. Genootsch. 1905 bl. 137). Op Java bHjft~ niet voer elken inwoner
  doch voor elken landbouwer, veelal sleehts } of ~ bahoe over, hoogstens 2 bahoe. (Idem blz. 125).
  Econ. i9ti.
  t2
  
  170
  Aldus bereikt men her vlek Bienhoa, aan de Donai gelegen. Ofschoon in de onmiddetlijke nabijheid van Saigon,
  bezit het zijn eigen resident, doordat bet de hoofdplaats is
  van de gelijknamige provincie, die tot de eerste kern heeft
  behoord van Frankrijk's bezit in het V e r r e Oosten. Dicht
  hierbij heeft de zooeven besproken suikerfabriek gestaan,
  die de F r a n s c h e regeering met alle mogelijke middelen
  heeft begunstigd, teneinde naast de aloude rijstcultuur een
  nieuwe te scheppen. De fabriek heeft echter slechts enkele
  jaren geleefd en schromelijke verliezen opgeleverd.
  Dan voert onze w e g door niets dan s a w a h ' s naar ThuDhau-Mot, een stadje van inlandsche, weinig v e r z o r g d e
  b a m b o e - w o n i n g e n ; alleen een marktloods en een beplant
  pleintje trachten er een E u r o p e e s c h e n tint aan te geven.
   De breede Saigon-rivier stroomt hier dicht voorNj, en daar
  heeft men het droombeeld van de Seine nabij Parijs willen
  oproepen door er een eethuisje te bouwen, zooals men in die
  buurt zoo vele vindt. De eigenaar, een Annamiet, spijzigt
  er den reiziger als in Frankrijk. Het huisje draagt het zonderlinge uithangbord: Au goujon (een klein vischje) qui
  thet, de Annamitische spelling voor tete.
  Een zeer eenvoudig ingericht treintje, dat bij bet hiervoren genoemde Mytho begint en over smal spoor loopt,
  verbindt Saigon en vervolgens bet pas genoemde Bienhoa
  met de beste der drie E u r o p e e s c h e landbouw-ondernemingen van geheel Cochinchina.
  H e t lijntje eindigt even
  over de Annamitische grens. Ofsehoon het slechts een
  paar honderd kilometer lang is, vormt het de eenige spoorw e g v e r b i n d i n g in Cochinchina. Annam heeft voorts de half
  zoo lange ijzeren baan, die van de haven Tourane voert
  naar de hoofdstad Hu~ en iets verder. Tonkin is daarentegen rijk met spoorwegen begiftigd, die het verbinden met
  de noord-Annamitische stad Vinh en in twee armen met
  China. Cambodja en Laos hebben het ijzeren trekpaard
  hog niet gezien. Het ligt in de bedoeling den spoorweg
  van Cochinchina te doen aansluiten met dien, welke Hu6
  aandoet, en hem dan tot Vinh door te trekken. Daardoor zouden SaYgon met Hanoi, Cochinehina over Annam met Tonkin
  en China verbonden zijn. Doch voor dit plan ontbreekt het
  aan geldmiddelen, nu het moederland terecht van meening
  
  171
  is, voorloopig zijn reusachtige voorschotten te moeten staken; terecht, omdat de economische toestand der kolonie
  een nog grootere vastlegging van kapitaal thans niet wettigt.
   De spoor van Cochinchina naar Annam is voor krijgsdoeleinden aangelegd. Inderdaad, de reiziger vraagt zich
  vergeefs af van welk v e r v o e r zij moet bestaan. Reeds spoedig toch na Bienhoa is het uit met bebouwing, velden en
  bevolking, en stoomen wij door louter oerbosch, onbenut,
  onbewoond, bestaande in hoofdzaak uit een mengeling van
  hemelhooge boomen, die zichzelven met reusachtige wortelribben stutten, en uit bamboe, dot hier leelijk, schots
  en scheef, in alle richtingen opgroeit. Bij de Annamitische
  grens welft de b o d e m zich bergachtig.
  Aan her stationnetje Dau-Giai, uit bamboe opgetrokken
  en b e h e e r d door een Annamiet, verlaten wij den trein en
  bereiken dan over een ellendigen tandweg in een half uur
  de landbouwonderneming. Zij heet Susanneh. Een groot,
  .~cheef bamboe-huis op hooge palen herbergt den hoofdbeheerder
  de eenvoudigste tabaksschuur in Deli biedt een
  I,eter onderkomen aan. De man, half F r a n s c h half Anna-.
   mitisch van bloed, werkte als klerk op een regeeringskantoor totdat hij hier geplaatst werd, heeft nooit eenig onderricht in den landbouw genoten en ontvangt ook geen
  enkel tijdschrift zooals zijn vakgenooten in NederlandschIndi~ om hem op de hoogte te helpen of te houden. Hij
  verving drie F r a n s c h e beheerders, die ook tier zake volkomen onkundig w a r e n en waarlijk mais, het minst waar~
  dige produkt, op groote schaal w a r e n gaan planten. Het
  hoofd der maatschappij is tevens spoorweg-directeur. Thans
  heeft men reeds $ 150.000 verbruikt en daarmede slecht.~
  een kleine 200 hectaren ~) ontgonnen en beplant, ofschoon
  voor den grond, 2000 hect., als regeeringsconcessie niets
  betaald werd. De loonen zijn betrekkelijk hoog, twee kwartjes
  cn een liter rijst per d o g ; en toch valt her moeielijk voldaende werkvolk te krijgen.
  T w e e jaar geleden is de tegenwoordige b e h e e r d e r begonnen met h e v e a aan te planten. Die gedijt p r a c h t i g ,
  ,ffschoon hier niet voldaan wordt aan den eiseh van t~et) 7/10 heetaren = 1 bahoe.
  172
  
  regelden regenval, daar deze slechts voldoende is tusschen
  April en November, en de overige maanden droog blijven.
   Ik zie boomen van een jaar oud, die reeds 3 ~ meter hoog
  zijn en de tweejarige kan ik nauwelijks met twee r i n g e r s
  omspannen. Ook de bladeren zijn kolossaal, bijna zoo groot
  als die van den ficus. Zal her echter mogelijk blijken in
  den regenloozen tijd te tappen ? Tusschen de hevea in zie
  ik bergrijst geplant, tapioca die den grond uitmergett en
  tabak, welke alleen voor inlandsch gebruik bestemd is en
  zeer zorgeloos wordt b e r e i d ; zij brengt $ 1.20 per kilo
  op. Voorts wat sesamzaad, een d r i e m a a n d s c u l t u u r ;
  uit
  de vruchtzaadjes dezer o n g e v e e r een meter hooge plant
  wordt eetbare olie geslagen. Eindelijk heel kleine stukjes
  grond met mais en s u i k e r ; katoen heeft men opgegeven.
  Ziedaar de beste onderneming van geheel C o c h i n c h i n a ;
  zij maakt een poveren indruk.
   Behalve door den prachtigen stand tier hevea wekt zij
  echter in hog een opzicht belang. De maatschappij plant
  namelijk de inlandsche moerbei aan en heeft bamboe-woningen en -werkplaatsen ter beschikking gesteld van een liefdadige vereeniging, die er met behulp en ten bate van
  inlandsche w e e z e n en verlaten kleine kleurlingen de zijdecultuur tracht uit te oefenen. De opbrengst wordt tusschen
  de maatschappij en de vereeniging gelijkelijk verdeeld. De
  vereeniging beoogt, haar pleegkinderen in staat te stellen
  zelven hun kost te verdienen, totdat de meisjes trouwen
  en de jongens volwassen zijn. Aan het hoofd staat hier
  een F r a n s c h e zuster, de eenige blanke der geheele streek,
  w i e r zonnig, vredig w e z e n en toewijding w e d e r een diepen
  indruk maken. Ik zeg weder, omdat de reiziger die telkens
  terugvindt in allertei uithoeken der wereld bij roomsche
  liefdezusters. Her is mij, als stond ik w e e r voor de Fransche verpleegster in het v e r r e Panama, die, ofschoon
  spierwit van de malaria, blijmoedig den hospitaaldienst
  w a a r n a m ; of in het koortsland bij uitnemendheid, de oudHollandsche Goudkust, w a a r een heele stoet F r a n s c h e zus-.
  ters, gedeeltelijk behoorende tot den hoogen adel, zich met
  den dood dagelijks voor oogen glimlachend wijdde a a n d e
  opvoeding van kleine zwarten. De zuster hier draagt de
  witte huif en donker b l a u w e kleeren zooals in Frankrijk,
  
  173
  cn evenzoo het viertal Annamitische zusters die haar ter
  zijde staan. De laatsten kennen alleen de inlandsche taal,
  die de bestuurster, ofschoon eerst een j a a r h i e r , vlot spreekt.
   Atlen huizen in kLeine, inlandsche woningen op palen. De
  Annamitische zusters kennen de zijdeteelt van huis u i t ,
  want zij is i n h e e m s c h in geheel Indo-China, evenals in
  Siam; doch al die landen brengen tegenwoordig stechts
  zeer weinig zijde voort. De Siameesche r e g e e r i n g heeft
  daarom Japansche deskundigen aangesteld als wandelleeraars en bestuurders van modelhoeven en koestert van dien
  maatregel groote verwachtingen. Frankrijk heeft zich in
  deze richting nog onbetuigd gelaten.
  Men houdt de moerbeiplanten laag, omdat anders de bladeren te hard worden. De laatste stapelt men in bundels
  ~,p en die snijdt men fijn, omdat de zijdeworm de ongesneden bladeren alleen kan eten als hij volwassen is. Dit
  snijdsel verspreidt m e n over ronde bamboe-bakken van een
  meter middellijn en bestrooit het met de pas uitgekomen
  wormpjes. De bakken bergt men dan in schuren, die op
  palen moeten s t a a n ; anders sterven hier de wormen. Daar
  eten deze gedurende eenige dagen onafgebroken voort en
  slapen dan een vol etmaal, gedurende hetwelk men zich,
  als w a r e n het menschen, moet onthouden van aanraking
  cn gerucht. Is de bak bijna leeggegeten, dan rolt men de
  diertjes zacht in de bladeren en plaatst hen op versch ge-vulde bakken o r e ;.
  Door hun verbazend eetvermogen
  groeien zij sterk en de hier in hoofdzaak geteelde soort
  krijgt de lengte van een vingerlid en den omvang van een
  dun potlood. Andere soorten worclen zelfs een r i n g e r dik.
   l)e volwassenen plaatst men vervolgens op takkebossen, en
  daar maken zij hun cocons, d. w. z. zij omringen zich met
  zijdedraad, in 24 uur. De cocon laat men drie dagen liggen
  cn gaat dan den draad afrollen, spinnen. Daartoe werpt
  men de cocons in kokend water, waardoor de worm sterft
  cn wikkelt den draad, die vaak een lengte van 200 meter
  bereikt, af. De buitenste draden zijn eenigszins hard en
  worden ter vervaardiging der ruwe zijde afzonderlijk verkocht. Van de binnenste voegt men er zeven samen en
  wikkelt hen dan door een glazen oog over een draaiend
  wiel op een spoel tot een gesponnen d r a a d samen. De na-
  
  174
  tuuFlijke kleur is helder geel. Eenige cocons verspint men
  niet. Daaruit komt na vijf dagen de vlinder te voorschijn,
  die te kleine vleugels heeft om w e g te vliegen en zich
  dadelijk paart. Reeds twee uur later komen de eieren te
  voorschijn, de vlinder sterft na een etmaal en in tien dagen
  brengt het ei den kleinen worm te voorschijn. Het geheele
  verloop duurt 25 tot 30 dagen.
  Behalve deze werkzaamheid leeren de kinderen lezen en
  schrijven in het Annamitisch en voorts den roomschen
  godsdienst, het laatste van een inlandschen vader. Naar
  's lands wijs en zwart gekleed, laat hij ons in zijn ruime
  woning, die evenals zijn kerkje geheel uit bamboe is gevlochten, uitrusten r a n den in dit klimaat vermoeienden
  ommegang en verkwikt ons met Spaanschen miswijn. F r a n s c h
  kent hij niet en nooit verliet hij C o c h i n c h i n a ; toch houdt
  hij den dienst in her Latijn.
   Dan tijgen wij ten lnaaltijd bij den beheerder der onderneming, die zich vergast aan wat wij, op raad van anderen, aan voedsel hebben m e e g e b r a c h t ; zijn bestuur verwent den man niet en hij moet leven van rijst, eieren
  en wijn.
  Dezelfde spoorlijn voert mij in omgekeerde richting,
  . v e r Sa[gon naar Mytho, op weg naar Cambodja. Wel verbindt een kanaal deze plaats met SaYgon; maar daarover wordt alleen de rijst v e r v o e r d , omdat de trein,
  ofschoon niet meer dan 25 kilometer per uur aflegg e n d , Mytho in twee uren van Sa~gon bereikt. Men
  spoort w e d e r door niets dan sawah's, op welke zich tal
  van zwarte buffels log v o o r t b e w e g e n ; zij lijken mij grooter
  dan die op Java. M)tho had in de eerste jaren tier Franschen reel belang voor hen en huisvestte toen een groot
  aantal blanken. Thans is her ingekrompen tot enkele Europeesche huizen en een groep inlandsche hutten. De laatste
  blijken telkens achter te staan bij die tier Javanen, zijn
  slordig en trots de vochtigheid van den bodem gewoonlijk
  niet op palen g e b o u w d ; nooit missen zij een indeeling in
  vertrekken.
  Hier bestijgen wij her stoomschip Battambang, dat vannacht van SaYgon over zee hierheen gekomen is. Eigendom
  der reeds besproken Messageries Fluviales, die door de
  
  175
  zware t.elage der koloniale schatkist feitelijk een monopulie
  heeft op de Mekong, overtreft het alle stoombooten op welke
  ik ooit gevaren heb in achterlijkheid en verwaarloozing.
   0 p het heele schip is geen enkele lamp te bekennen, zelfs
  niet voor olie. Mijn klamboe (gazen bedgordijn) is grijs
  van het vuil, gescheurd en vol spinrag. Toch is dit stoomschip, naar men mij verzekert, bet beste der lijn. Mijn
  eenige reisgenoot is een kleurling uit Manilla, die te Pnom
  Penh, de hoofdstad van Cambodja, vee gaat halen, clat zijn
  land in onvoldoende hoeveelheid oplevert. De tweede klasse
  betrekken deftige Annamieten, die over een wit pak als
  bet onze een overkleed dragen van doorschijnende zwarte
  zijde en om de slapen een opgerolden witten doek hebben
  bevestigd. 0rider de dekpassagiers bevinden zich een aantal
  Maleiers uit her schiereiland Malakka en een Kling. ~)
  De rivier vertoont door haar bruine kleur en machtige
  breedte, die zelfs tot in Siam aanhoudt, haar karakter van
  alluvialen stroom. Inderdaad is het ontstaan van geheel
  Cochinchina te danken aan de Mekong, aan her slib dat
  zij op haar langen w e g uit het gebied der e e u w i g e s n e e u w
  heeft m e d e g e v o e r d en hier heeft laten vallen.-~) Talrijke
  scbilderachtige kreken monden erin uit. De oevers zijn
  parkachtig met boomen beplant. Nu en dan leggen wij aan
  bij een dorp. De woningen heeft men er louter uit atap 3)
  g e b o u w d en eerst aan den middenloop der ~ivier, w a a r
  de grond al te drassig is, op palen geplaatst. Zij liggen
  m~der armelijke klapperboomen en areka-palmen en zijn
  . m g e v e n door pisang-struiken en sawah's. Hier buiten zie
  ik alle mannen met her bovenlijf naakt, en in groote hoeveelheden wordt onze Javaansche sarong gedragen, kenbaar aan de tric-trac punten der kapalla's (hoofden). Vele
  groote, stevige rijstschepen zakken de rivier af. Zij hebben stroo-woninkjes achterop en zien er uit als Hollandsche
  tjalken, behalve dat zij geheel ongeverfd zijn. Meestal
  i) Daaronder verstaat men in de Straits-Settlements koelies ui~
  zuidelijk Voor-Indi~.
   ~) J. tIoman van der [-Ieide, Indisch @enootsehap 1905 blz. 119.
  3) Naas~ elkander geregea smalle~ lange, harde bladeren van den
  nipapalm of wel groote harde grasscheuten (alang-alang)van denzelfden vorm,
  
  176
  treden v r o u w e n als schuitenvoerders o p ; bij de Annamieten valt het grove w e r k voornamelijk haar ten deel.
  H e t regent thans, September, elken dag, maar slechts
  g e d u r e n d e een paar uren. Her natte seizoen in Cochinchina begint in Mei, openbaart zfch het sterkst in de volgende maand, soms in September, i) en neemt daarna geleidetijk af, om in N o v e m b e r of D e c e m b e r voor bet droge
  jaargetijde plaats te maken. Dan, vooral in F e b r u a r i en
  Maart, is een w a n n t e van over de honderd graden F.
  geen uitzondering. In Cambodja houden de regens soms
  lets v r o e g e r op. Voor zoover het land niet bergachtig is,
  loopen de w a r m t e g r a d e n tier verschillende gedeelten van
  indo-China op hetzelfde tijdstip niet r e e l uiteen ; de regenval wel, zooals hiervoren opgemerkt.
  i) Zie do graphische voorstelling Baile~in Economique, Hanoi Nov.
  Dec. 1908.
  Hendrik
  
  P. N. M u l l e r.
  