text: US WURK LXXII (2023), p. 99
  [1628] Richthofen en Hettema. Een ongemakkelijke visite in 1834*
  Anne Tjerk Popkema
  Zusammenfassung. Im Sommer und Herbst 1834 begab sich Karl Freiherr
  von Richthofen als 23-Jähriger auf eine Forschungsreise durch Nordwestdeutschland sowie in die Niederlande, auf der Suche nach mittelalterlichen
  friesischen Rechtshandschriften, die größtenteils 1840 in seiner monumentalen Ausgabe Friesische Rechtsquellen herausgegeben wurden. Überall
  fand er angeblich freundliche Unterstützung, dennoch hatte er in Leeuwarden ein anscheinend eher unfreundliches Treffen mit seinem Fachkollegen Montanus Hettema. Zwar hatte Hettema guten Zugang zur ausgezeichneten Sammlung von (zehn) Rechtshandschriften der Wierdsma-Familie, dennoch scheint Richthofen sie letztendlich nur sehr sparsam verwendet
  und verarbeitet zu haben. Was ist passiert? Leider gibt es keine zeitgenössischen Archivalien zu diesem Besuch, so dass die Sache lediglich aus
  den Publikationen der beiden Gelehrten abgeleitet werden muss. Glücklicherweise geben sie ausreichend Auskunft, um eine Rekonstruktion versuchen zu können.
  1. Ad fontes
  De jonge Silezische edelman Karl Freiherr von Richthofen (1811-1888) 1
  was in de zomer van 1834 begonnen aan een rondgang langs bibliotheken
  
  *
  
  Dit artikel is een bewerkte versie van een bijdrage aan een persoonlijke afscheidsbundel
  (oplage: 1) voor prof. em. Goffe Jensma: Sekeres, H. & M. Wieling (red.). Goffe Jensma. Ofskie, òfschaaid. 2022. 47-54. Mijn dank gaat uit naar Herre de Vries en Riemer
  Janssen van onderzoeksgroep Pastei, die eerdere versies van dit stuk kritisch lazen. Het
  komt voort uit ons gezamenlijk onderzoek, in opdracht van Tresoar verricht in 20202022, naar de „Richthofenkolleksje‟; zie Pastei (2023).
  1. We hebben slechts zeer weinig biografische informatie over Karl von Richthofen. De
  belangrijkste is verzameld in Borchling (1907), die daarbij leunt op Brunner (1888).
   Een bron die nog on(der)benut is voor de biografische kennis over Richthofen – vooral
  ten aanzien van zijn leven buiten de academia – is de familiegeschiedenis uit 1884 van
  zijn familielid Emil Freiherr Praetorius von Richthofen: Geschichte der Familie Praetorius von Richthofen. Im Auftrage der Familie verfaßt (2 dln.); online beschikbaar via
  richthofen.eu > Familiengeschichte > Historisches. Zie verder nog noot 3.
  Us Wurk 72 (2023), s. 99-112; https://doi.org/10.21827/uw.72.99-112
  
  US WURK LXXII (2023), p. 100
  en privécollecties in Noordwest-Duitsland en Nederland; 2 zijn Göttinger
  leermeester, de beroemde Jacob Grimm (1785-1863), had hem tot deze
  studiereis aangezet. 3 Van Göttingen naar Wolfenbüttel, Hannover, Hamburg, Bremen, Oldenburg, Aurich, Emden, Groningen, Leeuwarden en uiteindelijk Leiden, in slechts vier maanden tijds. Een studiereis, om bekende
  en nieuwe middeleeuwse Friese rechtsbronnen te vinden en te kopiëren.
   Want door ad fontes te gaan, zou Richthofen zich voor een voorgenomen
  Friese rechtsgeschiedenis niet hoeven te verlaten op de slechte en spaarzame
  Oudfriese tekstuitgaven die het veld in die dagen kenmerkten. De middeleeuwse Friese rechtsbronnen zouden hem in staat stellen het oudere Germaanse recht te bestuderen vanuit een veelbelovend perspectief, dat nog te
  weinig was gehanteerd. De monumentale, baanbrekende tekstuitgave Friesische Rechtsquellen (hierna: FrRq), die in 1840 de neerslag vormde van
  zijn verzamelwerk in die zomer van 1834, is nog altijd onmisbaar bij de
  bestudering van de middeleeuwse Friese rechtsbronnen.4
  Tijdens zijn bezoek aan Leeuwarden kwam hij in contact met Montanus
  Hettema, en met enkele van de handschriften die hij later zelf in bezit zou
  krijgen. De bedoeling van deze bijdrage is om het bezoek van Richthofen
  aan Hettema zo scherp mogelijk in beeld te brengen zodat we, ten eerste,
  een beter beeld krijgen van deze episode, die enige bekendheid heeft gekregen in de Friese wetenschapsgeschiedenis, en, ten tweede, zo precies mogelijk vast kunnen stellen waar en bij wie de betreffende handschriften, die later faam zouden krijgen als de „Richthofenkolleksje‟, in deze periode berustten.5
  2. „De Heeren en Mrs. Wierdsma‟
  We mogen aannemen dat Richthofen rekende op een vriendelijk onthaal en
  een vruchtbare visite, toen zijn reis hem in de herfst naar Leeuwarden voer2. Zie bijv.: Wumkes (1926: 502); Miedema (1961: 30); Bremmer (1990: ix); Vries (1999:
  97); Oppewal e.a. (2006: 28), Popkema (2021).
   3. Niet voor niets droeg Richthofen zijn boek op aan Jacob Grimm (“Aus inniger liebe und
  verehrung”). De relatie werd mettertijd nog inniger, want tijdens zijn hoogleraarschap in
  Berlijn was Richthofen tijdelijk huisgenoot van de gebroeders Jacob en Wilhelm
  Grimm. Het werden zelfs huisvrienden, culminerend in een wekenlange visite van Wilhelm aan Richthofen op diens slot te Damsdorf, in 1850. Zie voor de relatie van Richthofen en de geboeders Grimm: Lauer (2000).
  4. Zie voor de aanleiding van zijn reis en zijn reisdoelen: FrRq, „Vorrede‟.
  5. Voor de provenance van de zes Oudfriese handschriften in de collectie (nu: Tresoar Hss
  R 1-6), zie Popkema (2022); voor die van de vier Middelnedersaksische handschriften
  (nu: Tresoar Hss R 7-10), zie Janssen (2023).
  US WURK LXXII (2023), p. 101
  de. Immers, in de stad Groningen, waar hij net vandaan kwam, was zijn bezoek geslaagd en de ontvangst hartelijk geweest; we mogen dit afleiden uit
  zijn woorden in de „Vorrede‟ van zijn Friesische Rechtsquellen: “Überall
  fand ich die freundlichste unterstützung, besonders aber muss ich Groningen
  nennen.” Vooral de professoren Hendrik Nienhuys (1790-1862) en Jan Rudolf van Eerde (1774-1835; Van Eerde was bibliothecaris van de academiebibliotheek tijdens Richthofens bezoek aan Groningen) hadden hem kennelijk uitstekende diensten bewezen bij het (onder)zoeken van handschriften.
   Op een nuttige reis had hij overigens vooraf ook wel gehoopt, want in zijn
  „Vorrede‟ zegt Richthofen: “Ich hatte ein fruchtbares feld betreten, das sah
  ich wohl, (…) überall war reichlicher gewinn zu hoffen”. Hoe rijk zijn oogst
  uiteindelijk was, blijkt wel uit het uitgebreide „Handschriftenverzeichniss‟,
  de lange lijst van handschriften die Richthofen voor zijn uitgave heeft
  gebruikt (FrRq: ix-xlii). Hierin vertelt hij bij elk handschrift ook waar het
  berust en geeft hij inhoudelijke beschrijvingen.6
  Maar wie het „Handschriftenverzeichniss‟ scherper bekijkt, merkt iets
  vreemds. Want de kroon op het verzamelwerk had ongetwijfeld Leeuwarden
  moeten zijn. Daar berustte toentertijd, als bezit van de Leeuwarder procureur-crimineel Pieter Wierdsma (1776-1846), een schitterende collectie van
  tien handschriften met middeleeuws Fries recht: zes in het Oudfries en vier
  in het Middelnedersaksisch, drie van perkament en zeven van papier, twee
  uit de veertiende, drie uit de vijftiende en vijf uit de zestiende eeuw. Ze
  waren vanaf ca. 1780 verzameld door Wierdsma‟s vader, notaris en rechtsgeleerde Petrus Wierdsma (1729-1811), in het kader van diens werk aan een
  editie met vertaling van de Oudfriese incunabel, het Freeska Landriucht
  (gedrukt tussen 1484-1486) – waarvan zich overigens ook twee exemplaren
  in Wierdsma‟s collectie bevonden.7 Na Petrus Wierdsma‟s dood werd zijn
  6.
  7.
  De lijst onderstreept overigens wat hij in zijn „Vorrede‟ al over Groningen zei: hij kon
  uiteindelijk voor zijn uitgave maar liefst dertien Groninger handschriften gebruiken,
  hoofdzakelijk uit de collectie van het rechtskundig genootschap Pro Excolendo Iure
  Patrio (waaronder twee in het Oudfries, de Eerste en Tweede Emsinger codex, nu:
  Universiteitsbibliotheek, Hss PEIP 13 en 14). Geen enkele collectie leverde hem meer
  materiaal.
   Twee van de geplande drie „stukken‟ van deze uitgave, die de titel Oude Friesche Wetten kreeg en waaraan ook Petrus Brandsma (1751-1788) meewerkte, verschenen in
  1782-1787; onbekend is waarom het derde deel nooit is verschenen. Zie over Petrus
  Wierdsma: Eekhoff (1859), en over de Oude Friesche Wetten: Hanenburg (1957).
  Petrus Wierdsma‟s beide exemplaren van de incunabel berusten tegenwoordig bij Tresoar, als: Tresoar, B 38831 kluis (voorheen: Collectie Friesch Genootschap, A III 31)
  en Tresoar, Toegang 326 (Familie thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg), inv. nr.
  US WURK LXXII (2023), p. 102
  bibliotheek geveild, in 1813, waarbij de rechtshandschriften (en de beide
  incunabelen) om onbekende redenen onverkocht bleven: ze vloeiden terug
  in de familiebibliotheek (Janssen 2022a), die over was gegaan op Petrus‟
  beide zoons. Na de dood in 1833 van de jongste van de beiden, notaris
  Jentje Dominicus Wierdsma, werd de oudste, Pieter Wierdsma, de enige
  bezitter van de collectie.
   Richthofen wist in 1834 wel dat Pieter Wierdsma de bezitter was van in
  ieder geval enkele Oudfriese handschriften. Want een Leeuwarder jurist,
  jonkheer Montanus Hettema (1796-1873; vanaf eind 1838: De Haan Hettema) 8 had al in 1830 een editie uitgebracht die Richthofen ongetwijfeld
  toen al kende: Het Emsiger landrecht uit het jaar 1312, een uitgave van een
  van de Oudfriese handschriften uit de Wierdsmacollectie, het zgn. Derde
  Emsinger handschrift (nu: Tresoar, Hs R 1). In het „Voorberigt‟ meldt
  Hettema dat het boek in bezit is van de “Heeren en Mrs. P. en J.D. Wierdsma”. Zij hadden het – tegelijk met het Eerste en Tweede Hunsinger handschrift (nu: Tresoar, Hss R 2 en 3), zo meldt Hettema – aan hem uitgeleend.9 Hettema was namelijk begonnen aan wat een hele serie uitgaven zou
  worden van handschriften uit de Wierdsmacollectie, aangevuld met andere
  Oudfriese bronnen.10
  
  3945a. Tresoar bezit nog een derde exemplaar, met de signatuur: 1074R. Zie Engels
  (1977).
  8. Ik gebruik in dit artikel consequent de naam Hettema. Zie voor een biografische schets
  van Hettema: de Vries & Kuiper (1983), met aanvullende biografische literatuur in
  hun eindnoot 3.I. De Vries & Kuiper, maar ook andere auteurs – waaronder contemporaine (zie bijv. Jensma 2002: 40-41) – schetsen over het algemeen een ronduit
  negatief beeld van Hettema‟s karakter en wetenschappelijke vaardigheden; Wumkes
  (1926: 495-511) is een uitzondering. Brouwer (2002) pleit voor een herwaardering van
  Hettema, waaraan tot dusverre nog geen gevolg is gegeven.
  9. Hettema had overigens eerder in 1830 (voorwoord uit 1829) ook al een boekje uitgebracht waarin hij gebruik maakte van de Derde Emsinger codex (1830a: 21); zie verder de volgende noot.
   10. Die uitgaven zijn: Hettema (1830b), (1834-35), (1841), (1846-51); zie ook de vorige
  noot. In Hettema (1832a: 100-107) neemt hij alvast twee teksten op uit de beide
  Hunsinger handschriften (“Ik heb dezelve uit twee originele codices van dat Landregt
  genomen”). In Hettema (1832b: xxxv-xxxvi) kondigt hij, voorzichtig, zijn uitgaveplannen aan, alvast refererend aan het Wierdsmahandschrift dat hij twee jaar later zou
  uitgeven: Codex Roorda (Hettema 1834-35). In 1843 legt hij zijn verdere editieprogramma voor aan het Friesch Genootschap, dat er in 1844 voor tekende de uitgave te
  willen betalen, zo blijkt uit de Verslagen der handelingen van het Friesch Genootschap (Zestiende verslag, over 1843-44: 107 (voorstel Hettema) en Zeventiende verslag, over 1844-45: 140-141 (reactie Genootschap)).
   US WURK LXXII (2023), p. 103
  Het opmerkelijke is nu dat Richthofen van de gehele Wierdsmacollectie
  alleen de beide Hunsinger handschriften lijkt te hebben gebruikt voor
  zijn Friesische Rechtsquellen. Voor twee andere handschriften – naast het
  genoemde Derde Emsinger ook het zgn. Fivelgoër handschrift (nu: Tresoar,
  Hs R 4) – heeft hij zich van andermans uitgaven bediend (zie FrRq: xvii en
  xix).11 Wat de overige twee Oudfriese handschriften in de collectie betreft –
  de handschriften Jus Municipale Frisonum en Codex Roorda (nu: Tresoar,
  Hs R 5 resp. R 6) – blijkt uit niets dat Richthofen op het moment van zijn
  bezoek wist dat deze zich op dat moment in Leeuwarden bevonden,12 laat
  staan dat ze hem zijn getoond, want dan had hij daar zeker in zijn latere uitgave aan gerefereerd. Hetzelfde geldt voor de vier Middelnedersaksische
  handschriften in de Wierdsmacollectie (nu: Tresoar, Hss R 7, 8, 9 en 10); hij
  vermeldt ze niet in het „Handschriftenverzeichniss‟ noch elders in zijn boek,
  wat hij anders zeker zou hebben gedaan.13
  3. Nachtelijke arbeid
  Wat kunnen we achterhalen over Richthofens bezoek aan Leeuwarden? Bij
  gebrek aan archivalia over deze episode moeten we het doen met „close
  reading‟ van opmerkingen die beide heren later in hun boeken opnamen.
  Eerst de geografische dimensie. Uit de inschrijving van stemgerechtigden
  van 1824 en de kadastergegevens van 1832 blijkt dat Hettema en de gebroeders Wierdsma vlak bij elkaar een woning bezaten, op wat tegenwoordig de
  Nieuweburen c.q. Voorstreek zijn;14 Hettema zal de gebroeders Wierdsma
  11. Zie voor het Derde Emsinger handschrift bijvoorbeeld: FrRq: 182, n. *; zie voor het
  Fivelgoër handschrift bijvoorbeeld: FrRq: 298, n. *.
   12. Zie, bijvoorbeeld, voor Jus Municipale Frisonum: FrRq: 384, n. *, en voor Codex
  Roorda: FrRq: 248, n. *. Richthofen vermeldt Wierdsma‟s bezit ervan weliswaar in het
  „Handschriftenverzeichniss‟ (FrRq: xxv, xxvi) – en dat geldt ook voor het Derde Emsinger en het Fivelgoër handschrift (FrRq: xvii en xix) – maar dat is pas in 1839 of
  1840 opgesteld, toen inmiddels ook al een overzichtsartikel van Hettema over bekende
  Oudfriese bronnen, met bezittersinformatie, was verschenen (Hettema 1837); Richthofen kende en gebruikte dat artikel (zie bijv. FrRq: xix en xxv) toen hij zijn „Handschriftenverzeichniss‟ optekende. Ten aanzien van Codex Roorda bevestigde Richthofen veel later zelf overigens nog dat hij deze pas ná zijn bezoek leerde kennen
  (1880-1886, I: 242).
  13. Hettema gebruikt drie van deze handschriften – Hss R 7, 8 en 9 – voor een bijlage van
  zijn editie van het Fivelgoër landrecht: Vergelijking met de drie Platduitsche handschriften (Hettema 1841: 217-236). Hij heeft voor deze editie overigens wederom gebruik gemaakt van de beide Hunsinger handschriften (p. 248-250).
  14. In 1824 bezit, volgens de Inschrijving van stemgerechtigden, Montanus Hettema pand
  nr. 196, Jentje Dominicus Wierdsma bezit pand 200 en Pieter Wierdsma zowel pand
  
  US WURK LXXII (2023), p. 104
  vermoedelijk gekend hebben, als confrères en als buren. We weten niet of
  Richthofen ook bij Wierdsma thuis is geweest, maar dat hij in ieder geval
  wel bij Hettema thuis belandde, blijkt uit zijn opmerkingen (FrRq: xix) bij
  de beschrijving van het Fivelgoër handschrift:
  “Fries. papierhandschrift zu Leeuwarden, im besitz des herrn P. Wierdsma, (…). Leider habe ich dieses ms. nicht benutzen können, der besitzer
  hatte es während meines aufenthaltes zu Leeuwarden im herbst 1834
  herrn M. Hettema geliehen, der es mir nur flüchtig zeigte, und von einer
  eigenen ausgabe sprach, auf die ich seit 6 jahren vergebens gehofft habe.
   (…)”
  Een opvallend commentaar, met amper verholen teleurstelling. Uit de mededeling blijkt dat hij bij Hettema thuis het Fivelgoër handschrift heeft gezien,
  zij het slechts zeer kort. We weten niet zeker of, en zo ja hoe, Richthofen
  vooraf van dit handschrift wist: er was nog geen publicatie verschenen
  waaruit Wierdsma‟s bezit ervan duidelijk bleek.15
  Een andere belangwekkende opmerking vinden we bij Richthofens beschrijving van de beide Hunsinger handschriften, even verderop in zijn editie (FrRq: xxiii-xxiv):
  “Wichts pergamenthandschrift, gegenwärtig im besitz des herrn procureur crimineel P. Wierdsma zu Leeuwarden. Mir wurde diese und die
  folgende, mit ihr grossentheils übereinstimmende handschrift, nur von
  einem abend bis zum folgenden morgen überlassen; froh wenigstens dies
  erreicht zu haben, widmete ich ihnen die ganze nacht; so ist es mir
  möglich gewesen alle in den beiden handschriften enthaltenen stücke,
  nicht aber stets beide handschriften derselben zu vergleichen. (…)”
  167 als pand 006, alle in Wijk K; dat komt zo goed als overeen met de locaties van de
  huidige respectievelijke adressen Nieuweburen 121, Nieuwburen 113, Nieuweburen
  128 c.q. Voorstreek 73. Alleen Jentje Dominicus verhuisde na 1824, hij bezat volgens
  het Kadaster 1832 de panden Lwd B737 en 738 (tegenwoordig Uniabuurt 4 en 6). Zie
  over Hettema‟s onroerend goed verder: De Vries & Kuiper (1983: 199).
  15. Er was wel de veilingcatalogus van Wierdsma uit 1813, waarin dit handschrift – en
  ook alle andere, behalve Tresoar, Hs R 10 – terug te vinden zijn, maar het is onbekend
  of Richthofen deze catalogus in 1834 kende; hij refereert er in zijn Friesische Rechtsquellen nergens aan. En dan nog: als eerder gezegd bleven de stukken onverkocht, wat
  op dat moment vast niet algemeen bekend was. In de achttiende eeuw was het handschrift ook wel beschreven of genoemd – zelfs door Petrus Wierdsma, die het als „MS.
   Emm.‟ meermaals aanhaalt in de noten van zijn eerdergenoemde Oude Friesche Wetten (1782-1888) – maar dat was allemaal nog vóórdat het stuk, vanaf 1784 (zie Popkema 2022: 281), in de familiebibliotheek kwam.
  US WURK LXXII (2023), p. 105
  Het is een ronduit korzelig commentaar, dat aantoont dat Richthofen deze
  beide zusterhandschriften – want dat zijn het, ze hebben een bijna identieke
  inhoud en zijn hoogstwaarschijnlijk zelfs door dezelfde kopiïst geschreven
  (Popkema 2022: 283-286) – kennelijk maar kort mee heeft gekregen. Er zat
  voor hem niets anders op dan nachtelijke arbeid. Uit de Friesische Rechtsquellen blijkt dat hij het Eerste Hunsinger handschrift („Ms. Wicht‟) kopieerde en alleen waar dit lacunes vertoonde, aanvulde uit het Tweede („Ms.
  Scaliger‟, al noemt Hettema het „Ms Emmius‟). Uit dit commentaar laat zich
  niet afleiden of het nu Hettema of Wierdsma was die Richthofen de beide
  handschriften meegaf (met de uitleenbeperking), of waar ze zich toen bevonden.
   Dit zijn de enige twee citaten uit de Friesische Rechtsquellen die van persoonlijk contact getuigen als het om Richthofens bezoek aan Leeuwarden
  gaat. Bij zijn beschrijvingen van de overige handschriften uit de Wierdsmacollectie blijft het bij vermelding van bezitter Pieter Wierdsma (FrRq:
  xvii, xix, xxiii, xxv, xxvi), en verwijzingen naar de uitgaven die Richthofen
  gebruikte voor zijn editie. Hij gebruikte duidelijk niet de originele handschriften.16
  Het vermelden waard is verder dat Hettema net de laatste hand legde aan
  zijn volgende editie, die van Codex Roorda (die Hettema aanduidde als
  Jurisprudentia Frisica, wat nog altijd een gangbare benaming is). Hettema‟s
  voorwoord dateert van oktober 1834 en het eerste deel verscheen nog dat
  jaar. Dit handschrift kan tijdens Richthofens bezoek, dat toch wel vóór de
  publicatie zal hebben plaatsgevonden, nog bij Hettema hebben berust, al is
  dat uiteraard niet zeker.17 Zeker is dat Richthofen niets van dit handschrift
  wist toen zijn bezoek aan Leeuwarden erop zat (vgl. noot 12); Hettema heeft
  hem er dus in ieder geval niet over verteld.
  4. „Niet mijne, maar zijne schuld‟
  Dan Hettema‟s versie van de gebeurtenissen tijdens Richthofens bezoek.
  We kunnen ons wel voorstellen dat hij bij lezing van Richthofens publicatie
  uit 1840 negatief getroffen werd door de beide genoemde opmerkingen. In
  zijn editie uit 1841 van het Fivelgoër handschrift (nu: Tresoar, Hs R 4) lijkt
  16. Dit wordt ondersteund door opmerkingen in de voetnoten van FrRq, zie mijn noten 11
  en 12.
  17. In ieder geval berustte het al in oktober 1832 bij hem, want Hettema (1832b: xxvi)
  spreekt over Codex Roorda als hij in zijn voorwoord zegt: “Zo heb ik onder anderen
  noch onder mij berustende een Handschrift van 312 bladz. in folio uit de 15de eeuw,
  zijnde een volledig Friesch Wetboek”; zie ook noot 10.
   US WURK LXXII (2023), p. 106
  Hettema nog geen aanstoot te nemen aan Richthofens commentaren – alhoewel hij wel aan de Friesische Rechtsquellen refereert en het boek dus al wel
  kende. Hoe anders is dat echter als Hettema zijn tweedelige Oude Friesche
  Wetten uitbrengt, in 1846-51. In het eerste deel geeft hij de Hunsinger
  rechtsteksten uit, waarbij hij het Eerste Hunsinger handschrift ten grondslag
  legt en de varianten van het Tweede daarbij vermeldt. Hettema zegt dan iets
  interessants („Voorberigt‟: vii), de enige plaats waar hij bij mijn weten
  direct refereert aan Richthofens bezoek in 1834:
  “Von Richthofen heeft die beide bij mij gezien en, op mijn verzoek aan
  den eigenaar [deze en volgende cursivering overgenomen uit het origineel, ATP], ten gebruike gehad, zoo lang hij, gedurende zijn verblijf alhier, zulks noodig achte. Dat hij er nu niet langer, dan van den avond tot
  den morgen, gebruik van gemaakt heeft, zoo als hij in zijne voorrede
  zegt, is niet mijne, maar zijne, schuld. Was het, om zich te verschoonen,
  met betrekking tot zijne onnaauwkeurigheid, dan wel uit dankbaarheid
  [sic] jegens mij? Hij heeft van den Codex Emmius, hoewel hij dien toen
  ook had, geen het minste gebruik gemaakt.
   Het was dan ook om het gebrekkige in zijne uitgave, en het nog
  gebrekkigere van die van Halsema, dat ik mij opgewekt voelde, om een
  vollediger geheel te geven; en ofschoon de Latijnsche tekst reeds door de
  Rhoer, Wiarda en Richthofen, was gegeven, zoo mogt ik, om de gebreken, welke er nog in waren overgebleven, dezen hier niet achterwege
  laten.”
  Uit dit nogal venijnige citaat – dat overigens in de laatste zin van de eerste
  alinea de plank misslaat 18 – blijkt dat de beide Hunsinger handschriften
  destijds bij Hettema, niet bij Wierdsma berustten. Verder valt op dat Hettema Richthofen voor de voeten werpt dat deze kennelijk de beide handschriften wel degelijk langer had mogen gebruiken, maar er zelf voor koos
  dat niet te doen. De vraag dwingt zich op wie hier nu de waarheid spreekt:
  Hettema of Richthofen?
  Terug naar Richthofen: mij zijn maar twee plaatsen bekend, beide uit hetzelfde boek, waarop hij later terugkomt op het bewuste bezoek in 1834.
  18. Richthofen koos er in zijn editie voor om daar, waar het Eerste Hunsinger handschrift
  incompleet is, aan te vullen uit het Tweede. Dat hij daarbij niet uit andermans uitgave
  maar uit het origineel overnam, blijkt vooral uit zijn weergave van de Hunsinger
  Keuren van 1252 (FrRq: p. 328-331), waarvan het grootste deel ontbreekt in het Eerste
  Hunsinger handschrift (vgl. FrRq: p. 328, n. 1). Hij moet deze transcripties uit het
  Tweede Hunsinger handschrift in de bewuste nacht in 1834 hebben gemaakt.
   US WURK LXXII (2023), p. 107
  Reeds een oude man reageert hij in 1880, zeven jaar na Hettema‟s dood, op
  diens woorden uit 1846. Richthofen zegt in zijn zwanenzang, de Untersuchungen über friesische Rechtsgeschichte, het volgende over de uitleen
  van het Eerste Hunsinger handschrift (deel I: 73):
  “Der Procureur criminel P. Wierdsma, lieh mir 1834 zu Leeuwarden die
  Handschrift eine Nacht über (s. Fries. Rq. 1840 p. XXIII). (…)”
  Een korte, zakelijke mededeling. Was het dan tóch Wierdsma en niet
  Hettema die de uitleenbeperking had aangebracht? Nee, want verderop (deel
  I: 73) wordt Richthofen duidelijker en uitvoeriger over de rol van Hettema:
  “Er hatte 1834, als ich Leuwarden besuchte, die beiden Handschriften
  von Herrn P. Wierdsma geliehen, der es ihm überließ, ob er sie mir zur
  Vergleichung geben wolle. Hettema konnte sie nur eine Nacht entbehren,
  in der es mir nicht möglich war, das Scaliger‟sche Manuscript durchweg
  neben dem Wicht‟schen zu vergleichen. Dadurch, daß ich dies in der
  Vorrede der Friesischen Rechtsquellen p. XXIII angab, ohne dabei
  Hettema zu nennen, habe ich mich gegen ihn in keiner Weise undankbar
  gezeigt, wie er mir dies Oude Friesche Wetten p. VII vorgeworfen hat.”
  5. Samenvattend
  Was Hettema werkelijk oncoöperatief, of was Richthofen te haastig? Er is
  geen archiefstuk of publicatie waaruit definitief blijkt welke van de beide
  geleerden nu de waarheid spreekt over de toedracht tijdens Richthofens
  bezoek in 1834. Maar aan de hand van de woorden die beide geleerden er
  zelf over hebben geschreven in hun boeken, kunnen we toch wel een beeld
  schetsen van hoe het bezoek van Richthofen aan Leeuwarden wellicht is
  verlopen.
   Na een vruchtbaar bezoek aan Groningen, diende Richthofen zich te
  Leeuwarden – al dan niet voorafgegaan door een bezoek aan Pieter Wierdsma – aan bij Hettema. Deze overlegde met Wierdsma, die Hettema‟s bijnabuurman en confrère was, wat te doen met Richthofens verzoek om handschriften in Wierdsma‟s bezit te bestuderen. Wierdsma liet de afhandeling
  van Richthofens verzoek aan Hettema over, die immers al sinds 1829 met
  stukken uit de collectie werkte en regelmatig enkele (en misschien zelfs
  alle) handschriften in tijdelijke bewaring had – waarbij „tijdelijk‟ gemakkelijk meerdere jaren kan betekenen. Wellicht meende Hettema dat Richthofens plannen een gevaar voor zijn lopende editiewerkzaamheden zouden
  vormen: Hettema had op dat moment al enkele losse teksten bezorgd en in
  1830 zelfs een editie van een volledig handschrift uit Wierdsma‟s belang-
  
  US WURK LXXII (2023), p. 108
  rijke collectie uitgebracht. Hij stond bovendien op het punt zijn tweede
  grote editie uit te brengen en had, in ieder geval al sinds 1832, de wens om
  nog meer uitgaven te maken. Dit kan een reden geweest zijn voor Hettema
  om de collectie van de familie Wierdsma niet helemaal vrij te geven voor
  onderzoek en kopiëren door iemand als Richthofen. Helemáál afschermen
  kon hij de handschriften niet – ze waren uiteindelijk niet van hem – maar
  veel meer dan het minimale heeft hij naar het schijnt niet willen doen.
   Waarschijnlijk wist Richthofen alleen van het Derde Emsinger handschrift
  en de beide Hunsinger handschriften dat deze zich in de collectie bevonden,
  die alle drie immers in Hettema‟s editie van 1830 worden vermeld; niets
  wijst erop dat Richthofen kennis had van de overige stukken in de Wierdsmacollectie. Voor het Derde Emsinger handschrift kon Hettema Richthofen
  eenvoudig doorverwijzen naar zijn eigen uitgave uit 1830, maar voor de
  Hunsinger handschriften niet. En dus zal hij nauwelijks anders hebben gekund dan deze dan toch maar mee te geven – maar dan slechts voor één
  nacht, tot deze beperking in staat gesteld door Wierdsma, die hem lijkt te
  hebben gefiatteerd; dat Richthofen het best langer had mogen lenen, zoals
  Hettema twaalf jaar later schrijft, mogen we, gezien Richthofens repliek uit
  1880 – en toch ook gezien het beeld van Hettema‟s persoonlijkheid dat opdoemt uit de literatuur, ook uit zijn eigen tijd (zie noot 8) – wel als een
  zelfverschoning afdoen. Verder toonde Hettema aan Richthofen, om onbekende reden, heel kort het Fivelgoër handschrift, maar gaf het niet mee. De
  overige handschriften met middeleeuws Fries recht toonde of vermeldde
  Hettema klaarblijkelijk niet.
  6. Nasleep: „naar de berlijnsche bibliotheek‟
  Mogelijk kreeg Richthofen pas een paar jaar later, terwijl hij de laatste hand
  legde aan zijn Friesische Rechtsquellen en op de hoogte raakte van Hettema‟s overzichtsartikel uit 1837 over alle bekende Oudfriese handschriften,
  in de gaten hoe dichtbij hij zonder het te weten ook bij die andere rechtshandschriften was geraakt, en hoe zeer Hettema zijn werk in 1834 bleek te
  hebben gefnuikt.
   Maar de volgende slag zou hij winnen. Want op 21 april 1858 kocht
  Richthofen, anoniem, via veilingleider Wopke Eekhoff (1809-1880) in één
  klap tien handschriften van de Wierdsmacollectie aan. Ook Hettema had
  erop geaasd, maar hij viste achter het net. Daags na de veiling al schreef
  
  US WURK LXXII (2023), p. 109
  Hettema een lange brief aan de Algemeene Konst- en Letterbode, die werd
  geplaatst op 1 mei 1858 (p. 138-139):19
  “(…). Gisteren avond, den 22en April 1858, is die letterkundige nalatenschap in massa finaal verkocht voor de som van f 925, aan den boekhandelaar W. Eekhoff alhier, die oogenblikkelijk daarna eenige nummers
  [nl. tien handschriften, ATP] wederom ten verkoop aanbood, doch (…)
  het door mij gedane bod van f 150 niet aannam, zeggende dat hij deze in
  commissie had gekocht (…). Ik vermoed alsnu, ofschoon de heer Eekhoff zich hierover niet wilde uitlaten (…), dat zij naar de berlijnsche
  bibliotheek [= die van Richthofen, ATP] zullen worden overgebragt, en
  alzoo de daartoe betrokken provincien van hunne gedenkteekenen der
  oudheid zullen beroofd worden. Gelukkig (…) zijn die HSS door den
  druk bekend geworden, zoodat men niet geheel en al van den inhoud is
  verstoken gebleven.”20
  Met deze „druk‟ refereert Hettema aan zijn eigen talrijke edities, die hij in
  het eerste deel van zijn brief had opgesomd. Maar deze gratis persruimte
  voor zijn publicaties zal de pijn nauwelijks hebben verlicht van de geleden
  nederlaag: de handschriften waaraan Hettema zijn wetenschappelijke status
  ontleende, waren definitief in handen gekomen van Karl von Richthofen.
   Hettema zou ze nooit meer zien. Maar het is hem ten minste bespaard gebleven om mee te maken dat de collectie later als „Richthofenkolleksje‟ bekend
  kwam te staan en al sinds 1922 – toen de collectie middels een heuse crowdfunding terugkwam naar Leeuwarden (Janssen 2022b) – internationale faam
  geniet, als de topcollectie van Tresoar, en sinds 2022 zelfs is opgenomen in
  het nationaal UNESCO-register „Memory of the World‟.21
  Onderzoeksgroep Pastei / Rijksuniversiteit Groningen
  
  19. Riemer Janssen is de vinder van dit citaat.
  20. Over de moeizame relatie van Hettema met Wopke Eekhoff, zie Hoekema e.a. (1980:
  78-80).
  21. Zie: https://www.unesco.nl/nl/nl-memory-world-register/richthofenkolleksje. De
  handschriften zijn inmiddels gedigitaliseerd en alle te bekijken op: richthofen.nl >
  Collectie > Handschriften.
  US WURK LXXII (2023), p. 110
  BIBLIOGRAFIE
  Borchling, C. 1907. „Richthofen, Karl Theresius Freiherr von‟. In: Allgemeine Deutsche Biographie 53. 346-353.
  Bremmer Jr, R.H. 1990. „Old Frisian Philology: 1840 – 1890 – 1990‟. In:
  R.H. Bremmer Jr et al. (red.). Aspects of Old Frisian Philology. Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik 31/32. Amsterdam/Atlanta: Rodopi. ix-xviii.
  Brouwer, E.J. 2002. „Montanus de Haan Hettema. Zwart schaap in een
  zedelijke natie‟. In: Genootschapscultuur in Friesland. Het Fries Genootschap 1827-2002. Leeuwarden: Fries Genootschap. 140-147 (De
  Vrije Fries 82).
  Brunner, H. 1888. „Karl von Richthofen‟. In: Zeitschrift der SavignyStiftung für Rechtsgeschichte. Germanistische Abteilung 9/1. 247-250.
  Eekhoff, W. 1859. „Voorlezing over het leven van Petrus Wierdsma en zijne
  verdiensten omtrent de geschiedenis en letterkunde van Friesland‟. In: De
  Vrije Fries 8. 346-353.
  Engels, M.H.H. 1977. Catalogus van incunabelen te Leeuwarden. Leeuwarden: Provinciale Bibliotheek van Friesland.
  FrRq = Richthofen (1840).
  Hanenburg, K. 1957. Petrus Wierdsma en de útjefte fan de „Oude Friesche
  Wetten‟. Estrikken 18. Grins: Frysk Ynstitút.
   Hettema, M. 1830a. Beknopte handleiding, om de oude Friesche taal, voor
  zoo verre zij in handschriften en in druk nog bestaat, gemakkelijk te lezen
  en te verstaan, hoofdzakelijk voor diegenen, welke eenige kennis der tegenwoordige Land-Friesche taal hebben. Leeuwarden: G.T.N. Suringar.
  Hettema, M. 1830b. Het Emsiger Landrecht van het jaar 1312. Naar een
  oorspronkelijk Oud-Friesch perkamenten handschrift uitgegeven, en met
  eene Nederduitsche vertaling en ophelderende aantekeningen voorzien.
  Leeuwarden: L. Schierbeek.
  Hettema, M. 1832a. Proeve van een Friesch en Nederlandsch Woordenboek. Bevattende de moeijelijkste woorden der eerstgenoemde taal, met
  derzelver uitspraak, en aanwijzing der plaatsen, waar dezelve voorkomen; voorafgegaan door eene beknopte schets der Friesche taal. Leeuwarden: L. Schierbeek.
  Hettema, M. 1832b. Friesche spraakleer, van R. Rask, Hoogleraar in de
  Letterkunde en Bibliothecaris te Kopenhagen. Met enige veranderingen
  uit het Deensch vertaald. Leeuwarden: H.C. Schetsberg.
  US WURK LXXII (2023), p. 111
  Hettema, M. 1834-35. Jurisprudentia Frisica, of Friesche Regtkennis. Een
  handschrift uit de vijftiende eeuw (3 dln.). Leeuwarden: H.C. Schetsberg.
  Hettema, M. 1837. „Beknopte opgave der handschriften en gedrukte werken
  in de oudere en latere Friesche taal.‟ In: A. de Jager‟s Taalkundig Magazijn 2. 223-274.
  Hettema, M. de Haan 1841. Het Fivelingoër en Oldampster Landregt. Een
  Oudfriesch handschrift uit de 14e eeuw. Met eene vertaling. Dockum: D.
  Meindersma, Wz.
  Hettema, M. de Haan. 1846-51. Oude Friesche Wetten. Uitgegeven door het
  Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde (2 dln.).
  Leeuwarden: G.T.N. Suringar.
  Hoekema, C.P., P. Karstkarel & Ph.H. Breuker. 1980. Eekhoff en zijn werk.
  Leven en werken van Wopke Eekhoff (1809-1880), stadsarchivaris van en
  boekhandelaar te Leeuwarden. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.
  Janssen, R. 2022a. „Uit het hart, uit het oog, uit het land‟. In: Letterhoeke
  18/1. 14-15.
  Janssen, R. 2022b. „Deze Friesche eerezaak moet slagen‟. In: Historisch
  Tijdschrift Fryslân 28/6. 4-8.
   Janssen, R. 2023. „„Det is toren‟ en andere vroege bezitterssporen in de
  Middelnedersaksische handschriften uit de Richthofenkolleksje‟. In: Van
  Drenthe tot aan ‟t Wad. Over landschap, archeologie en geschiedenis
  van Noord-Nederlands. Essays ter ere van Egge Knol. Jaarverslag van
  de Vereniging voor Terpenonderzoek 104. 187-196.
  Jensma, G. 2002. „Om de erfenis van Friso. 175 jaar Fries Genootschap‟. In
  Genootschapscultuur in Friesland. Het Fries Genootschap 1827-2002.
  De Vrije Fries 82. Leeuwarden: Fries Genootschap. 10-117.
  Lauer, B. 2000. „“Ruhe und Stimmung…” – Wilhelm Grimms Schlesienreise im Sommer 1850. Aus den unveröffentlichten Tagebuchnotizen‟.
  In: Jahrbuch der Brüder-Grimm-Gesellschaft X. 7-40.
  Miedema, H.T.J. 1961. Paedwizers fan de Fryske filology. Ljouwert: R. van
  der Velde.
  Oppewal, T., B. Gezelle-Meerburg, J. Krol & T. Steenmeijer-Wielenga
  (red.). 2006. Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de
  Friese literatuur. Amsterdam: Bert Bakker.
  Pastei (onderzoeksgroep). 2023. De Richthofenkolleksje. Codicologische en
  inhoudelijke beschrijvingen van de tien handschriften, inclusief bezittersgeschiedenis. [DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.7773781]
  Popkema, A.T. 2021. „It Aldfrysk: de reis wurdich. 1922-2022: 100 jier
  „Richthofenkolleksje‟ yn Tresoar‟. In: De Moanne 20/5. 52-55.
  US WURK LXXII (2023), p. 112
  Popkema, A.T. 2022. „On the provenance of the Old Frisian law manuscripts‟. In: A. Walker et al. (red.). From North to West. A journey along
  the North Sea coast. Frisian studies in honour of Jarich Hoekstra.
  Amsterdam: John Benjamins. 273-302.
  [DOI: https://doi.org/10.1075/nss.33]
  Praetorius von Richthofen, E. 1884. Geschichte der Familie Praetorius von
  Richthofen. Im Auftrage der Familie verfaßt (2 dln.). Magdeburg: F.
  Baensch.
  Richthofen, K. von. 1840. Friesische Rechtsquellen. Berlin: Nicolaische
  Buchhandlung.
  Richthofen, K. von. 1880-1886. Untersuchungen über friesische Rechtsgeschichte (3 dln.). Berlin: Wilhelm Hertz.
  Vries, O. 1999. „Metodyk Aldfryske tekstútjeften‟. In: A. Dykstra & R.H.
  Bremmer Jr. (red.). In skiednis fan ‟e Fryske taalkunde. Ljouwert: Fryske
  Akademy. 95-110.
   Vries, B. de & Y. Kuiper. 1983. „Een vrije Fries die baron wilde worden‟.
  In: It Beaken 45 3/4. 196-221.
  Wierdsma, P. & P. Brandsma. [1782-1787]. Oude Friesche Wetten. Met een
  Nederduitsche vertaaling en ophelderende aanteekeningen voorzien (2
  dln.). Kampen/Leeuwarden: J.A. de Chalmot & J. Seydel.
  Wumkes, G.A. 1926. Bodders yn ‟e Fryske striid. Boalsert: A.J. Osinga.
  