text: UIT DE OUDE PREANGER.
  DOOR
  
  P. DE ROO DE LA FAILLE.
  Ten zuiden van Mangoenredja in „Oud-Soekapoera" ligt het
  district Taradjoe, dat omstreeks 1700 langen tijd een twistappel is
  geweest tusschen Toemenggoeng Wira Dadaha van dit regentschap
  en Tanoe Baja van Parakan-Moentjang. Wira Pati, onderhoorige en
  schoonzoon van den regent van Soekapoera, had, na met zijn schoonvader ongenoegen te hebben gekregen, zich onder Tanoe Baja van
  Parakan-Moentjang begeven en was door dezen met voorkennis van
  Wira Dadaha „als hooft gestelt over 177 coppen in 't lant Taradjoe".
  Bij nader inzien echter had Soekapoera zijn voormaligen schoonzoon
  laten oppakken en naar Batavia opgezonden. Op een hoofdenvergadering te Cheribon, gevolgd op een tocht van Luitenant Oluf
  Christiaansz. door de Preanger-bovenlanden tot inspectie en bijlegging
  van geschillen, waarop o.m. deze quaestie was besproken te Soekapoera, kwam men tot de conclusie, dat voor het standpunt van zoowel
  den eenen als den anderen regent te zeggen viel en men besloot daarom den toestand bij het oude te laten — beati possidentes! —, waarop
  de regenten van Soemedang en Imbanagara verklaarden, „dat het
  lant Taradjoe Toeron Datar onder Tommangon Tanoe Baya behoord
  en het land genaamt Taradjoe Taman behoord onder den Tommagon
  Wira Dadaha..." De oude man kwam nog twee maal op deze beslissing terug, maar tevergeefs, de Cheribonsche landsvergadering gaf hem
  ongelijk. Zijn zoon en opvolger erfde den wrok, het gevoel verongelijkt te zijn zat te diep. In 1735 ontbrandde de twist opnieuw, waarop
  Wira Dadaha IV „het gehugt Poespahijang" als „syn eigendom" met
  geweld liet bezetten. De quaestie kwam toen voor bij de Regeering
  te Batavia.
   In het daarover handelende rapport van den Commissaris tot en
  over de zaken van den Inlander N. Crul berichtte deze naar aanleiding van de heffingen, welke Parakan-Moentjang had gevorderd
  van Soekapoerasche onderhoorigen (Priangan III § 306): „zynde dit
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:08:12PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  416
  
  UIT DE OUDE PREANGER.
   in gebruyk dat, wanneer een dispuyt over een stuk lant affgedaan is,
  de oude bewoonders, schoon vele van haar onder een ander Regent
  off die het proces verloren heeft, behoren, nogtans alle in hun besittinge blyven en niets wegens huur, tjoeké, tribuyt off hooftgeld
  betalen aan dengene wien het land is toegewesen, maar dat alle
  verdere ('t sy onderhorige van dengene die bevorens het verschil heeft
  gehad off andere), dewelke haar op soo een plaats willen terneder
  setten en het land gebruyken, aan den eygenaer om permissie moeten
  vragen en, dat bekomen hebbende, deze nieuwe bewoonders iets voor
  tjoeké off hooftgeld moeten betalen, gelyk ook voldoen moeten alle
  soogenaamde boniagars of vrywillige, die van dese off gene kant
  aankomen om de kost te soeken". Dd. 26 Augustus 1735 werd „geconfereert", en de quaestie om „berigt" in de handen van de Heeren
  Coyet en Van Imhoff gesteld, die, overtuigd van het goed recht van
  Tanoe Baja, voorstelden dat „Tanoe Baja van Parakan Moentjang in
  de vredige possessie der voorsz. 10 questieuse gehugten behoorde
  herstelt, ende daarby gemaintineert te werden, onder conditie, dat,
  nadien hy van volk de swakste, en Soecapoera daartegenover de sterkste is, de landen de zyne sullen blyven, al werden de selve door die van
  Soecapoera gebruykt, en dat tot het laatstgen. ook niet uyt hoofde
  van eygendom, maer by wege van versoek zal mogen worden getreden naar den tenure der voorsz. geschriften en de nadere aanwysinge der gebruyekelykheyt, te dien belange by het voorsz. berigt
  van den Oppercoopman Crul te vinden, waarmede dan alle dispuyt
  tussen de voorsz. regenten eevenwel zal wesen beslist, en afgedaan".
   Hierop volgde 15 Sept. d.a.v. de „decisie" van de Regeering, om
  „gem. den Tommagong van Pracamoentjang in de vredige possessie
  te herstellen, mits dat die van Soucapoera, soo als tegenwoordig,
  deselve sal mogen gebruyken, onder conditie dat daartoe versoek
  sal moeten doen"; die van Soekapoera mochten, „als van ouds". het
  gebied dier gehuchten blijven bewonen, „in zoo verre dit door de
  volkeren van Pracamoentjang self s niet gebruykt werd, mits alvorens
  daarvan aan het Hoofd van Pracamoentjang kennisse geevende en
  daervan sodanige huur off tsioeke betalende, als van ouds gebruykelyk
  is" (N.I.PL h. IV, bl. 386).
  Die Salomonische uitspraak niet goed begrijpend, wendde Wira
  Dadaha zich per brief tot den Gecommitteerde. Nu werd Crul blijkbaar de zaak nog minder duidelijk, waarop hij aan de Regeering berichtte (Resol. 5 Oct. 1736 Rijksarchief), dat, naar het hem toescheen,
  „den voorn. Tommagong Wiradadaha by den brief f eygentlyk kwam
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:08:12PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UIT DE OUDE PREANGER.
  417
  
  klagtig te vallen over den eene of andere nieuwe impositie, dewelke
  op syne onderhooiïge, die in voorsz. negoryen syn blyven wonen,
  door den Tommagong Tanoe Baja van Pracamoentjang was opgelegt tegens het oude gebruyk". Waarop „hierover gedelibereert synde,
  na overweginge van het noodige, (werd) goedgevonden en verstaan
  by het voorsz. besluyt wel te persisteeren, dog den voornd. Crul te
  gelasten om hetselve en hetgeene verder by diergelyke gelegentheden
  de gewoonte mede brengt, te executeeren, mitsgaders het ongewoone
  af te schaffen en daarvan aan de gd. partyen ter harer narigt kennisse
  te geven".
   Naar aanleiding hiervan schreef Dr. de Haan (Priangan III
  § 306): „Wat de eindbeslissing nu was, nadat de Regeering Crul's
  rapport had gelezen, blijkt uit de erg onduidelijke R. 5 Oct. 1736
  niet; alleen, dat hij de adat moet handhaven". De quaestie was ongetwijfeld de Regeering zoo weinig helder, dat zij eenvoudig volstond
  met een: „basta!" Een toeval heeft een onder Holle's nagelaten
  papieren aangetroffen afschrift bewaard van een Javaanschen brief
  van dei: Adipati van Soemedang aan zijn „ouderen broeder" — rakakangdjeng Kjahi Toemenggoeng Wiradadaha te Soekapoera naar
  aanleiding van een verzoek van dezen om inlichting, of het waar was.
  dat de Toewan Koemassaris Koemendoer had gelast, dat hij geen
  tjoeké behoefde op te brengen aan zijn „jongeren broeder" Kjahi
  Toemenggoeng Tanoebaja? „Wondéning — luidt het antwoord —
  parèntah Toewan Koemassaris Koemendoer ing negari Batawijah
  dateng kang raji kangdjeng Adipati- inggih, jaktos kang raka kénging
  boten angsoeng tjoeké dateng kang raji Kjahi Toemenggoeng Tanoebaja, -anging (en hierop komt het aan:) jèn titijang Soekapoera
  ioe/ntwipoen. Wondéning titijang &o<?»»;og'a, kang sami angantjik
  kang kawengkoe siti Taradjoe-toeroen-datar, poenika kang raji Kjahi
  Toemenggoeng Tanoebaja kenging andjaloek tjoeké, sarta kang raka
  moegya asoeng tjoeké dateng kang raji Kjahi Toemenggoeng Tanoebaja jèn prakawis titijangfcoe>w;o^a.Kalajan malih, soepama wonten
  titijang wewengkon kang raka kang adjeng karja doekoeh anjar ing
  siti kang kawengkoe siti Taradjoe-toeroen-datar, poenika kang raka
  moegya asoeng oeninga karoehoen dateng kang raji Kjahi Toemenggoeng Tanoebaja".
  De zaak wordt hierdoor duidelijk. Wira Dadaha had het proces
  verloren, Taradjoe-toeroen-datar bleef Parakan-Moentjangsch, maar
  — zooals het meer was gegaan — het volk van Soekapoera, dat te
  goeder trouw zich reeds blijvend op het betwiste gebied had neergezet,
  Dl. 100.
  27
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:08:12PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  418
  
  UIT DE OUDE PREANGER.
  behield het recht daar te blijven en den landbouw te drijven, zonder
  iets aan Parakan-Moentjang op te brengen; — hun heer bleef de
  Regent van Soekapoera, maar dat gold alleen deze metterwoon gevestigde „boemi's", want van de „boeniaga's" en 't van elders gekomen
  volk, dat om in het vreemde land padi te planten, verlof van den daarover gaanden regent moest hebben, vanrfiVw/V/rcc'/fco/Hrry mocht Parakan-Moentjang wel tjoeké vragen. En als er nu volk van Soekapoera
  mocht zijn, dat in het aan Tanoe Baja toegewezen Tradjoe-toeroendatar nieuwe gehuchten mocht willen tot stand brengen, dan had
  Soekapoera vooraf aan Parakan-Moentjang kennis te geven.
   De Haan heeft deze aangelegenheid behandeld in zijn Priangan
  onder paragraaf 306 over de hoofdgelden. „De vraag is vooral —
  schreef hij —. wie in de Preanger hoofdgeld betaalden?" en omdat
  in CruFs rapport naast „huur, tjoeké" gewag werd gemaakt van
  „tribuyt oft hooftgelt", veronderstelde hij, dat uit het verloop, dat
  de zaak nam, had kunnen blijken hoe de toedracht was geweest. De
  zooeven aangehaalde Javaansche brief bevat niets over dat hoofdgeld, en het komt mij voor, dat de translateur, die voor Crul het
  rapport zal hebben geschreven, uit zich zelf van die schatting mede
  heeft gewag gemaakt, waar het ging over de op de twee categorieën
  der bevolking, de boemi's en de boenijaga's, drukkende lasten. Dat
  Preanger hoofdgeld was het Mataramsche „wang tjatjah", dat telken
  jare op Garebeg Moeloed den Soesoehoenan ten hove moest worden
  aangeboden en sedert door de regenten ten eigen bate was voortgezet. Zooals de naam aanduidt, drukte het op de „tjatjah karja" van het
  regentschap, binnen de grenzen waarvan de „boemi's", de gezeten bevolking, voor de rijkslasten, den „heerendienst", waren gesteld op
  „werk-aandeelen" in het bouwland. Als gemiddelde per tjatjah berekend, werd het bedrag — één Spaansche reaal per in huis, hof en
  bouwland gezeten gezinshoofd — in de desa naar de gewoonte van
  het regentschap in evenredigheid tot de draagkracht onder de genooten
  gereparteerd. De „tjoeké" bedroeg in het Soekapoera van 1810 niet
  meer dan V'a.o^ van den oogst — zoo zal het vroeger ook geweest
  zijn —, een bedrag zóó gering, dat het de heffing moet geweest zijn van
  de tijdelijke rijstvelden met vvisselvalligen oogst op droge gronden;
  zoo was het oudtijds op de Particuliere Landerijen, waar van dgl.
   hoema's een gedeelte van den uiteraard sterk wisselenden uitslag
  van den oogst werd gevorderd, terwijl de sawahs en de vaste droge
  rijstvelden — tipar — op „padjeg" waren gesteld, een vooruit bepaald,
  voor eenige jaren achtereen geldend aantal bossen padi. De tjoeké
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:08:12PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UIT DE OITDE PRE ANGER.
  419
  
  droeg het karakter van „grondhuur", vergoeding voor het gebruik
  van een anders grond en van hetgeen daarop stond, zooals bijv. de
  Regent van Soemedang — naar in de Memorie van Resident Jongbloet te Cheribon in 1714 vermeld wordt — voor het djati-hout, dat
  voor de Compagnie gekapt werd in de op zijn gebied staande bosschen bij de Tji Pèlès, „een seker gedeelte" genoot van het geld. dat
  daarvoor te goed werd gedaan. Dergelijke betaling werd, evenals de
  tjoeké, door den regent genoten van den grond in het gebied, dat
  hem door den Heer des lands, zijn vorst, de Compagnie in „gadoehan"-leenbezit was afgestaan, in gelijken trant als de regent van
  Krawang de langs de Tji Taroem gelegen rawa's voor zich had gereserveerd en de huur daarvan genoot, voor zoover die niet door de
  Bataviasche Regeering genaast waren.
  Boeniaga is het Soendaneesch voor „banyaga", het Maleische ,,dagang", hier in de beteekenis van „vreemdeling". In een op het Rijksarchief aangetroffen translaatbrief van Sultan Cheribon aan den
  Gouverneur-Generaal van Imhofï (Cheribon Ie deel dd. 28 Dec.
   1743) lezen wij: „ . . . Eerstelyk zo stellen by desen bekend wat onderscheyt by ons gemaakt word tussen de regte inboorlingen van Cheribon en tussen de volkeren die zig alhier ofte daer op eenige dorpen
  ter neder setten, in de wandeling genaamt worden „orang manoekan"
  ofte „boeniejaga", 't geene beteekent huysgesinnen, die geen vaste
  woonplaats onderhevig zyn. Edog op de dorpen alwaer sy zig ophouden, mogen zy in geenen deele onder het aandeel van 't hooft
  gerekent worden, gelyk ook hare hoofden. Egter so kan men en
  mogen zy by noodsakelykheyt geprest ofte geforceert werden door
  't hoofd van die plaats, dog so worden door haer alle rariteyten.
  waar (lees: wan-) schapenen als ook misdadigers aan derselver Heer
  van 't (uitgevallen woord, lees: land van herkomst) opgeoffert; wat
  aanbetreft tgeen dat het land geeft als ook de leverantie aan de
  Comp., zulex kunnen de hoofden naer haer eygene welgevallen leveren, gelyk clan ook op een dorp van myn, gent. Joedagaga waarnaast
  acn gelegen is 't dorp Djati-sawit behorende acn Sultan Anom en
  welk dorp zig uytstrekt tot aen een dorp van den Sultan Sepoeh, gent.
  Lelèpèn-andjoer, daer de volkeren onder den andere wonen, egter
  derzelver grond myn is toebehoorende, dog zig alle gedragen gelyk
  het behoort (verst: voor hem, die) op een andermans lant woont, van
  aen den toebehoorende tgeene daertoe staet, op te brengen, waeromtrent met myn dorp Tjoepang heel anders gehandelt werd, als
  zynde myn eygen lant en onderdanen, daer integendeel so deselve
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:08:12PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  420
  
  t'IT DE OUDE PREANGER.
   alleen bewoonders van 't land waren, zo zoude geen inkomsten van
  dezelve ontvangen ...''
  Veel volk kwam in den loop der tijden uit Cherihon naar de Preanger, waar grond voor ontginning te over was. Men verhuisde soms
  bij troepen tegelijk: aan het hoofd van een dertigtal gezinnen — vertelt de overlevering — kwam een Aria Wira Tanoe met zijn broeder
  uit het ïelagasche via Segala-hèrang in Krawang naar de landstreek,
  welke het regentschap Tjiandjoer zou worden. De ngabèhi Loemadjoe
  van Tjibalagoeng kwam uit Darma of uit Madjalengka en van Tjikalong geldt iets dergelijks. De sultans van Cheribon strekten, toen zij
  uit de Mataramsche ballingschap waren losgekomen (1681, De Jonge
  VII blz. 369/370), de begeerige hand uit naar de volksplantingen in
  de Preanger, maar wisten heel goed. dat zij daarop geen recht hadden:
  ze begonnen evenwel te eischen, men kon nooit weten of men bij de
  Compagnie, die maar weinig van de toestanden afwist, geen succes
  zou hebben. De meeste hoofden echter verkozen, vooral op den duur,
  het gezag van Batavia, waarvan zij weinig last hadden, boven de bemoeiingen van de Cherilxmsche sultans. Tot het begin der XIXe
  eeuw hebben dezen getracht den band met de uitgewekenen aan te
  houden, toen de Gecomitteerde P. Engelhard er een einde aan maakte,
  door de naar de Bataviasche bovenlanden gestuurde sultanszendelingen te doen aanhouden (Res. I Nov. 1805 N. I. PI. b. XIV bl. 126
  sub 34): dergelijke bemoeienis met de verhuisden toch was „strydig
  met de bedoeling van het besluit der Batavische Regeering, waarby
  gezegd was, dat, vermits de Cheribonsche en aangrensende landen
  door de uitgeweekenen van Java overvloedig gepeupleert waren, overzulks, in cas dat die volkeren bij voorvallende geschillen gepermoveert
  werden na de Preanger en de Jaccatrasche landen de wyk te neetnen,
  vooral zorg zouden moeten werden gedragen, dat derzelver vrouwen
  en kinderen door hunne regenten niet werden aangehouden, naardien
  zulks, strydig met Javasche en natuurlyke vryheid, de oorzaak zoude
  kunnen zyn, dat men omtrend het bedoelde oogmerk in deze (de
  meerdere bevolking namentlyk der Jaccatrasche en Preanger bovenlanden) niet reusseerde . . . "
  Hoe de geloofsbriefjes van de hoofden van dergelijke volkplantinkjes waren ingericht, blijkt uit eenige, onder Holle's papieren aangetroffen afschriften, welke betrekking hebben op eene kolonie van uit
  Cheribon overgekomen „wong noempang" in de desa Tjimapag in het
  district Djampang van het regentschap Tjiandjoer.
   1. „Pènget soerat piageiu serta tjap sakingipoen Kang Djeng
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:08:12PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UIT DE OUDE PREANGER.
  421
  
  Soeltan Sepoeh ing kang alinggïh ing negari Tjarbon kagadoeh
  déning si Soera-di-raksa, kang anang boenii desa Tjimapag, moelané
  gadoeh soerat piagem-Dalem, prakara lakoe amedana ing boemi desa
  Tjimapag, soen-kon angimponi soegri wongipoen kang pada apaladara
  ana ing boemi Parajangan, kaja sakèhé batoeripoen kang asal saking
  Telaga lan wong Madja, apa maning soegri wongipoen kang asal
  saking Para-koewoe-kasepoehan lan -katjerbonan, sakabèh kang pada
  anoenipang ana boemi Parajangan kang pada soeka bebarengan si
  Soera-di-raksa,- patjoewan ana kang éwoeh-éwoeh, karena woes teroes
  serta terang sakingipoen Kang Djeng Soeltan Sepoeh,- ana déning
  gawéné kang maring boemi Parajangan, apa saparantiné wong kang
  noempang".
  2. Pènget soerat piagem serta tjap-Dalem Kang Djeng Goesti
  Soeltan Sepoeh Tjarbon, kagadoeh déning abdi-Dalem ngaran si
  Soera-di-raksa kang anoenipang di doekoeh Tjimapag boemi Djampang, wewengkon Tjiandjoer, moelane si Soera-di-raksa kagadoeh
  soerat piagem kanijataken angimponi abdi-Dalem kang asal Talaga,
  Madja, Koeloer atawa Pra-koewoe, ing saban tahoen nganoeroenken
  bakti kang maring Tjarbon,- lan maningé jèn ana radja-pèni, tjabol,
  boelé, woengkoek, palingkang atawa kembar, ikoe adja égoe ngatoeri
  oeninga kang maring Tjarbon,- kaja déning anemoe soesoeker kang
  gedé kang teka ing dengda „djara-paranda"' (lees: djarah dosa paradah-Dalem), adja ora ngatoeri oeninga.- ana déning soesoeker kang
  tjilik oewissa déning pangarepping desa,- lan adja wani-wani kanggonan wong ala,- ana déning pagawéjan kang maring boemi, apa
  saparantiné wong anoempang, sasoebajané kang dihin serta patitippé
  Kang Djeng Goesti kang maring Dipati Tanoe Datar kang amengkoni negara Tjiandjoer. Hidjra Nabi alip 1537 (?)".
   Gewoonlijk vinden wij de „noempangers" in de Preanger van den
  Compagniestijd als uit andere streken overgekomen gezinshoofden,
  aanhoorigen van in huis en hof gezeten welgestelde desalieden-landbouwers, op wier erf zij samenwonen -noempang- en wier velden zij
  in deelbouw bewerken, dien zij als hun „djoeragan" erkennen en bij
  het verrichten van heerendiensten a.a. behulpzaam zijn, „batoer's"
  als zij van hun patroon zijn, een cliëntschap, dat wanneer de „noempang" zelf al een gezeten, op zich zelf gevestigde desaman is geworden, nog pleegt voort te bestaan. //?'er vinden wij een aantal uit
  verschillende landschapjes van Cheribon afkomstige personen, die,
  om kostwinning naar de Preanger verhuisd, met voorkennis van den
  regent van Tjiandjoer, hun nieuwen „landsheer", gegroepeerd bleven
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:08:12PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  422
  
  UIT DE OUDE rREANGER.
  om een door het gezag in het land van herkomst erkend eigen hoofd
  dezer „bijwoners" — wong noempang — in het vreemde land, de desa
  Tjimapag in Djampang.
   Elk jaar moesten zij hun „bakti" opbrengen aan Cheribon, de
  „boeloe-bekti" op Garebeg Moeloed -Poewasa en -Besar, bestaande
  uit buffels, geiten, kippen enz. (T.N.I. 1863 I biz. 146), adatgeschcnken als bijdragen tot viering van die luisterrijke feesten. Als er
  „rariteiten" in hun desa werden gevonden: dwergen, albino's, bultenaars, kereltjes met sabelbeenen, tweelingen, dan moesten zij dergelijke kostelijkheden, als den koning toekomende, de „palawidja" der
  Javaansche hoven, bij hun Heer te Cheribon voorbrengen. Rechtszaken van beteekenis, nl. de zoodanige, waarop de „paradah-Dalem"
  stond (Pepakem Tjarbon bl. 77 en 94), waarbij de delinquent met
  alle hebben en houden, vrouw en kinderen aan den vorst verviel —
  het Javaansche „mandjing" —, moesten ter kennis van Cheribon
  worden gebracht, de kleine geschillen echter door het hoofd van de
  desa worden afgedaan. Slecht volk — menschen „sans feu ni lieu" —
  mochten niet in de desa worden ondergebracht. Wat den heerendienst
  ter zake van het gebruik van den grond aanging, die moest zich
  regelen naar hetgeen voor dgl. wong noempang van kracht placht te
  zijn, overeenkomstig de afspraak voorheen van den Cheribonschen
  sultan met den regent Wira Tanoc Datar van Tjiandjoer.
   Wat daaromtrent gold, heeft Nederburgh aan de hand van door
  N. Engelhard gegeven inlichtigen beschreven in zijne Consideratiën:
  tjoeké van de op hun hoema's of tjègèr's verbouwde padi, djagoeng
  of andere gewassen en een aandeel in hun gefokt vee, maar veel kon
  het niet zijn, want dan braken dergelijke „orang manoeakan", die als
  vogels neerstreken maar ook weer wegvlogen, stillekens weer op: in
  de Oost-Preanger, waar dgl. overal den kost zoekende „wong apaladara" veel voorkwamen — de sawahs waren er niet talrijk — bedroeg de tjoeké omstreeks 1810 nog niet meer dan V20 van den
  oogst. Verder hadden zij nauwelijks iets te doen, clan zij zelven aan
  voetpaden, wegen en eenige nachtwachtdiensten noodig vonden. Van
  eigenlijk gezegden „Lands-heerendienst" waren zij oorspronkelijk
  vrij, want die drukte op de „boemi's", de van ouds gevestigde ingezetenen, die, in desa-verband wonende, voor het gebied, dat zij voor
  zich in. beslag hadden genomen, opkwamen, zoowel voor de lusten
  als de lasten. Zij waren dus, zoolang zij nog niet in het „quohier"
  van den regent waren opgenomen, wijl op hun blijven nog geen staat
  kon worden opgemaakt, vrij van koffie-dienst, maar zoolang de kofDownloaded from Brill.com 07/14/2024 02:08:12PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UIT DE OUDE PREANGEK.
   423
  
  fieprijs voordeelig was, hebben zij meê gedaan. In 1726 kwam echter
  een diepe val, en het gevolg bleef niet uit: „het gewas — rapporteerde
  de Gecommitteerde Stier in 1730 uit Kampong-Baroe — dat in vroeger tijden door (de hoofden der negoryen) en hun vast volk in kuituur was gebracht, werd door hen onderhouden, meer konden zij niet
  doen. De verlaten kofïieplantagiën waren vroeger door boedjangs en
  ander volk, zoo uit het gebied van den Mataram als Cheribon aangeplant, doch ook weder verlaten, zoodra de prijs voor de koffie was
  verlaagd geworden; het volk was weder naar hunne landstreken
  vertrokken" (TNI. 1875 I). Het Javaansche element was waarschijnlijk voor een goed deel afkomstig uit Dajeuh-loehoer in Banjoemas, want op het Buitenzorgsche voormalige landje Tjipamingkis
  is een Warga Djaja geweest, die van den Ngabehi van Dajcuh-loehoer eene aanstelling had ontvangen als „beschermer'' — bapa baboené
  — van alle lieden van Dajeuh-loehoer die in het Westen vertoefden
  (TBG. 32 bl. 562).
   Sedert ging het met aanmoedigen en beperken der leverantie, beknibbelen op den prijs op en neer. Op den duur maakte de afzijdigheid der noempangers de rekening niet van de Compagnie: toen
  de Commissaris tot en over de zaken van den Inlander Rolff bovendien bemerkte, dat de regenten van Buitenzorg en Tjiandjoer zich
  voor een afkoop van dien cultuurdienst lieten vinden •— een afkoop
  waarin de noempang's de helft betaalden van hetgeen de boemi's opbrachten —, maakte hij daaraan een einde, en bewoog de Regeering te
  gelasten, dat de noempang's voortaan op gelijken voet met de boemi's
  bij de koffiecultuur zouden worden ingedeeld (1789). Dat verbrak in
  de koffie-strekeu den band tusschen den boemi-djoeragan en den
  noempang-aanhoorige, want laatstgenoemde kreeg een eigen zware
  taak en, aangezien de heerendienst feitelijk het grondbezit beheerschte, zoo werd het voor den boemi-djoeragan zoo goed als onmogelijk
  om meer bouwland te behouden dan hij met zijn gezin en boedjangs
  aankon, en moest hij dus wel zijn aanhoorig gezinshoofd loslaten
  niét diens aandeel, geheel of gedeeltelijk, — eene verandering, welke
  vermoedelijk niet overal aanstonds in volle kracht zal zijn doorgebroken, maar tot stand gekomen is zij. Evenals in 1839 in de Preanger
  nogmaals, toen — tegen de hoofden in — met het oog op een meer
  gelijkmatige en — naar de opvatting van in Javaansche streken gediend hebbende bestuursambtenaren — „dus beter werkende verdeeling der kultuurwerkzaamheden" de menoempangs, helpers bij den
  koffie- en heerendienst, uit eigen hoofde
  dienstplichtig
  de
  Downloaded
  from Brill.com werden
  07/14/2024bij
  02:08:12PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  424
  
  UIT DE OUDE I'REANGER.
   afschaffing van het „tjatjah"-stelsel van den bouwgrond, dat vervangen werd door de indeeling der bevolking voor dé verplichte diensten in „somahan" of huisgezinnen. Eene „nivellatie — schreef
  Kinder de Camarecq — der standen van een denkbeeldige gelijkmakende dienstplicht van al de gezinnen der desa", — eene gleichschaltung" naar beneden, welke op het grondbezit en de samenleving
  waarschijnlijk dieper heeft ingewerkt dan op het oog lijkt het geval
  te zijn geweest.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 02:08:12PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0.
  