text: RECENSIES
  
  Rispens, S. I., Einstein in Nederland. Een intellectuele biografie (Amsterdam: Ambo|Anthos Uitgevers, 2006, 243 blz., €18,95, ISBN 90 263 1903 7).
  De verschijning van Rispens’ Einstein in Nederland ging gepaard met een
  ware mediahype. Een voorpublicatie in Vrij Nederland en een voorpaginabericht in de Volkskrant deden kond van nieuwe belastende feiten in zake de
  relatie van de Nederlandse Nobelprijswinnaar Debije met het Hitler-regime.
  Tot zijn vertrek naar de Verenigde Staten in januari 1940 bekleedde Debije een
  vooraanstaande positie in de Duitse wetenschappelijke wereld. Rispens wijst er
  op dat Debije als voorzitter van de Duitse natuurkundige vereniging in 1938
  gehoorzaam heeft meegewerkt aan de zuivering van de vereniging van ‘nietarische’ personen en dat hij zich in 1941 bereid toonde zijn oude positie weer
  in te nemen.
  De publiciteit rond het boek resulteerde in een groeiende controverse, een
  onderzoek door het NIOD, en de naamswijziging van een gereputeerd
  Utrechts onderzoeksinstituut. Tegenstanders van het Utrechtse besluit wijzen
  erop dat de feiten hetzij niet nieuw, hetzij aanvechtbaar zijn, en dat Rispens’
  beschrijving van het gedrag en de motieven van Debije tendentieus is. Dit is
  niet de plaats voor een uitvoerige evaluatie van het debat. Een ieder die
  geïnteresseerd is in deze discussie kan zich via het internet eenvoudig op de
  hoogte stellen van de argumenten uit het pro- en anti-Debije-kamp.
   Alle commotie over enkele passages uit het boek dreigt de opzet en overige
  inhoud van het boek aan het zicht te onttrekken. Het werk beoogt een
  beschrijving te geven van de ontwikkeling van Einsteins wetenschappelijke
  ideeën aan de hand van zijn contacten met in Nederland werkzame wetenschappers, in het bijzonder de Leidse hoogleraren Lorentz, Ehrenfest en De
  Sitter. Deze aanpak is minder vreemd dan hij lijkt. Die contacten waren niet
  alleen inniger dan menigeen zich realiseert, ze droegen tevens bij aan Einsteins
  gedachtevorming over relativiteit, gekromde ruimte en kosmologie. Zoals
  Rispens terecht opmerkt was Einstein niet de bovenmenselijke ziener van de
  populaire beeldvorming. Hij was een mens van vlees en bloed die worstelde
  met de natuurkundige problemen van zijn tijd en die daarbij de hulp van
  anderen niet kon ontberen.
  Rispens bedoelingen mogen nog zo prijzenswaardig zijn, de uitvoering is
  uitermate teleurstellend. Zo voegt hij in de afzonderlijke hoofdstukken
  nauwelijks iets toe aan bestaande wetenschapshistorische inzichten op dit
  gebied. Wel heeft hij de neiging de invloed van de Leidenaren op Einsteins
  werk te overdrijven. Zo stelt hij in het voetspoor van de Amerikaanse
  historicus Stachel dat een gedachte-experiment van Ehrenfest een belangrijke
  rol speelde in de conceptie van de algemene relativiteitstheorie, waarin zwaartekracht en de meetkunde van de vier-dimensionale tijd-ruimte aan elkaar
  gekoppeld worden. Die visie is zeker verdedigbaar. Maar vervolgens slaat hij
  volledig door wanneer hij stelt dat de paradox ‘het principe van de zwaartekracht [heeft] blootgelegd’ en er op dat moment ‘alleen nog rekenwerk’
  overblijft. Er zijn tientallen boeken en artikelen gewijd aan de conceptuele en
  WEBPUBLICATIE
  
  1
  
  RECENSIES
  technische problemen die Einstein nog moest overwinnen alvorens hij zijn
  theorie voltooid had.
   Een gebrek aan nieuwe inzichten is op zich geen fatale tekortkoming. Een
  synthese kan immers ook nuttig zijn en bovendien lijkt de auteur zich vooral
  op het brede publiek te willen richten. Maar ook dat publiek wordt slecht
  bediend. Zo wemelt het boek van de slordigheden. Einstein zou hoogleraar
  zijn geweest in Bern (42, moet zijn Zürich) en tijdens zijn werkzaamheid in
  Berlijn wordt hem het directoraat toegedacht van verschillende niet bestaande
  instellingen (22 en 167, bedoeld is het Kaiser Wilhelm Institut für Physik).
  Debije wordt in Zürich assistent van Sommerfeld (102, dat was hij daarvoor in
  München). Lorentz zit vanaf 1912 de Solvay-congressen voor (126, moet zijn
  1911) en ontvangt een jaar na zijn dood nog correspondentie van Einstein. (47)
  Krantenkoppen in het Britse dagblad The Times worden toegeschreven aan de
  New York Times. (22) De vooroorlogse Nobelprijzen voor natuurkunde gaan
  naar wetenschappers die in Leiden, Utrecht of Haarlem werken (22, in
  werkelijkheid Leiden en Amsterdam). Deze lijst kan moeiteloos worden
  uitgebreid.
  Ernstiger nog is dat Rispens keer op keer blijk geeft van een onthutsend
  gebrek aan inzicht in de door hem besproken natuurkundige theorieën en
  experimenten. Zowel het beroemde experiment van Michelson en Morley als
  het gedachte-experiment van Ehrenfest geeft hij foutief weer. De pointe van de
  door hem besproken theorieën van Maxwell, Lorentz en Einstein lijkt hem
  veelal te zijn ontgaan. Zijn pogingen de onderliggende ideeën uit te leggen
  stranden dan ook jammerlijk en verzanden veelal in vaagheden of zelfs wartaal.
   Curieus genoeg is deze wartaal gesanctioneerd door een Gronings hoogleraar,
  die de natuurkundige uitleg ‘met zorg’ heeft nageplozen, en zelfs, getuige het
  enthousiaste voorwoord, door een Utrechtse Nobelprijswinnaar in de natuurkunde. De fysica van toen is echter een wezenlijk andere dan die van nu. Het
  is jammer dat de auteur een uitstekend idee door gebrek aan zorgvuldigheid en
  historisch inzicht om zeep heeft geholpen.
  F. van Lunteren
  
  2
  
  WEBPUBLICATIE
  
  RECENSIES
  
  Meijer, H., Leidelmeijer, M., Indische rekening. Indië, Nederland en de
  backpay-kwestie 1945-2005 (Van Indië tot Indonesië. De herschikking van
  de Indonesische samenleving I; Amsterdam: Boom, 2005, 428 blz., €24,50,
  ISBN 90 8506 115 6).
   De geschiedschrijving over de Indische oorlogserfenis verloopt al net zo
  traag als de politieke en financiële afwikkeling ervan. Dat komt omdat de
  Japanse bezetting van Zuid-Oost Azië werd gevolgd door de Indonesische
  vrijheidsstrijd, waarna een proces van dekolonisatie en migratie op gang kwam
  dat meer dan twintig jaar duurde. Tegen de tijd dat de laatste Nederlanders de
  voormalige kolonie verlieten, waren de voorvechters van een rechtvaardige
  compensatie voor geleden verliezen al zo’n beetje moegestreden. Bezetting,
  burgeroorlog en migratie waren onlosmakelijk met elkaar verbonden, en
  bleken evenmin los te zien van de diplomatieke betrekkingen tussen Indonesië
  en zijn voormalige kolonisator. In mijn boek De uittocht uit Indië. De
  geschiedenis van Indische Nederlanders 1945-1995 (uit 2001) ben ik uitgebreid
  ingegaan op het stempel dat de nasleep van de oorlog heeft gedrukt op de
  Indische groepsvorming in Nederland en daarbuiten. Ook in de boeken die
  kort daarna zijn gepubliceerd door het historische team van de Stichting
  onderzoek terugkeer en opvang oorlogsslachtoffers (SOTO) werd veel
  aandacht besteed aan de wijze waarop de Nederlandse samenleving is
  omgegaan met het oorlogsverleden van haar Indische landgenoten. De
  historicus Hans Meijer, die deel uitmaakte van dat onderzoeksteam, bleek de
  aangewezen persoon om de kluwen van de militaire, politieke en financiële
  aspecten die een rol speelden bij de overkomst van Nederlanders uit de Oost
  verder te ontwarren. Hij deed dit in het kader van het breed opgezette
  historische onderzoeksprogramma ‘Van Indië tot Indonesië. De herschikking
  van de Indonesische samenleving’, waarin de afwikkeling van de oorlogserfenis
  een rode draad vormt.
   In zijn boek met de bijna programmatische titel Indische rekening heeft
  Meijer zich vooral gebogen over de ‘backpay’, dat wil zeggen de afhandeling
  van niet-uitbetaalde salarissen en pensioenen aan Nederlandse onderdanen
  tijdens de Japanse bezettingstijd. Dat aspect ‘onderdanen’ bleek in de jaren
  direct ná de oorlog al meteen voor moeilijkheden te zorgen. Want niet alleen
  Europeanen, maar feitelijk alle ingezetenen van Indië waren in die tijd
  koloniaal onderdaan geweest en hadden derhalve recht op compensatie. De
  schade die zij hadden geleden was immers het gevolg van de oorlog tussen de
  Indische en de Japanse regering. Daar dacht men in Nederland anders over dan
  in Indië, wat gevolgen had voor de wijze waarop het beheer van de overzeese
  schatkist werd gevoerd. Men kon feitelijk geen beslissing nemen zonder dat
  het bewind in Nederland zijn fiat gaf. Aan beide zijden van het koloniale
  spectrum besteedden overheden hun geld liever aan de wederopbouw –
  aanvankelijk bleef het bij een financieel zetje om mensen weer op gang te
  krijgen – dan het te gebruiken voor complete rehabilitatie. Degenen die het
  hard nodig hadden kregen de kans om een tijdje te recupereren in Nederland,
  WEBPUBLICATIE
  
  1.
  