text: Hierbij gaat het niet, zoals is toegelicht, om een rekenkundige rechtvaardigheid
  tussen generaties. De verzekering dat een stelsel van overdrachten, bijvoorbeeld
  oudedagsvoorzieningen, waaraan men nú een stevige bijdrage levert gehandhaafd kan blijven (dat is houdbaarheid), zij het wellicht onder bepaalde stringente voorwaarden, is waarschijnlijk van groter maatschappelijk gewicht dan een
  rechtvaardigheidsrekening die aangeeft hoevéél de ene generatie meer (of juist
  minder) ontvangt dan de andere.
  27
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Er is feite geen tegenstelling tussen de doelstellingen rechtvaardigheid en houdbaarheid. Een systeem dat velen als onrechtvaardig beschouwen, omdat zij er
  onevenredig zwaar door worden belast, krijgt kritiek en wordt minder goed
  houdbaar. Het omgekeerde, een gebrek aan houdbaarheid waardoor onrechtvaardige verhoudingen ontstaan, is ook mogelijk.
  Het gaat overigens in de verhouding tussen generaties nog om meer dan uitsluitend houdbaarheid en rechtvaardigheid van overdrachten. Goede betrekkingen
  tussen generaties bevorderen de samenhang in een samenleving en scheppen
  een cultuur die andere voordelen met zich mee brengt. Zelfs als ouderen in een
  samenleving in de meerderheid komen, zou het niet alleen onbillijk zijn de
  onderwijsuitgaven voor jongeren drastisch te beknotten, maar ook onverstandig. Hierdoor zou namelijk een vanzelfsprekende structuur van wederzijdse
  rechten en verplichtingen worden verbroken of afgebroken. Een collectief solidariteitsstelsel staat niet op zichzelf, maar is ingebed in een veel groter sociaal
  verband met impliciete vertrouwensrelaties en met bovenindividuele effecten.
  Solidariteit tussen generaties is een specifiek voorbeeld van het algemene verschijnsel van sociale cohesie.
   28
  
  1.4
  
  indeling van dit r apport
  In dit rapport wordt ingegaan op de hiervoor genoemde probleemstelling vanuit
  verschillende wetenschappelijke disciplines en op verschillende terreinen van
  overheidsbeleid. De specifieke bijdrage van dit rapport bestaat er voorts uit dat
  de maatschappelijke achtergronden van de generatieproblematiek worden bestudeerd. Bovendien stelt dit rapport de generatieproblematiek in een breed
  beleidsperspectief: het gaat om meer dan de veiligstelling van AOW of gezondheidszorg. Andere overdrachten tussen generaties worden daarom ook in de
  analyse betrokken. Ten slotte zal extra aandacht worden besteed aan de terminologie en de begrippen, waarmee de problematiek van generaties gewoonlijk
  wordt beschreven. Door een analytische verscherping van de generatieproblematiek hoopt de raad de hoofdvragen beter te kunnen beantwoorden. Daarbij
  hoopt hij dat deze conceptuele analyse bruikbaar is voor een overheidsbeleid dat
  niet alleen een maatstaf voor effectiviteit zoekt in de verdeling van de welvaart
  tussen de nu levende Nederlanders (het zogenoemde inkomensplaatje), maar
  ook rekening wil houden met de verdelingseffecten op langere termijn.
  Dit rapport bestaat uit twee delen, een begripsmatige analyse en een analyse van
  specifieke beleidsterreinen. In het eerste deel wordt een analyse gegeven van de
  belangrijkste concepten en wetenschappelijke inzichten. Hierin wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste literatuur en onderzoekingen over de relevante onderwerpen. Na een beschouwing, in hoofdstuk 2, over de begrippen
  van generaties en overdrachten, is in hoofdstuk 3, over solidariteit tussen generaties, het sociologisch perspectief aan de orde. In hoofdstuk 4 wordt de economische modellering van de verhouding tussen generaties besproken. Deze
  hoofdstukken in het eerste deel zijn niet alleen bouwstenen voor overkoepelen-
  
  inleiding
  
  de inzichten en voor aanbevelingen, zij kunnen ook gelezen worden als afzonderlijke verkenningen van de opvattingen in afzonderlijke wetenschappelijke
  disciplines over het generatievraagstuk.
   Het tweede deel biedt een analyse van de generatieproblematiek op de diverse
  overdrachtsdomeinen die tot verschillende beleidsterreinen behoren. Dit deel
  van het rapport gaat in op afzonderlijke beleidsterreinen: het financieel-economische in algemene zin (hfdst. 5), pensioenoverdrachten (hfdst. 6), zorg voor de
  jeugd en voor ouderen (hfdst. 7 en 8), onderwijs (hfdst. 9) en langetermijnvraagstukken ten aanzien van technologie en milieu (hfdst. 10 en 11). In dit tweede
  deel wordt niet volledig recht gedaan aan alle vraagstukken die op de afzonderlijke beleidsterreinen aan de orde zijn. Uiteraard is het nodig een beperking aan
  te brengen, en wel tot die onderwerpen die relevant zijn vanuit het generatieperspectief.
  In het concluderend hoofdstuk 12 biedt het rapport ten slotte een integrale afweging van de generatieproblematiek. Hier doet de raad enige algemene aanbevelingen voor toekomstig beleid en trekt hij op specifieke overdrachtsdomeinen
  conclusies hoe de solidariteit tussen generaties houdbaar en rechtvaardig kan
  worden gehouden.
  29
  
  gener at iebew ust beleid
  
  30
  
  generaties en overdrachten: een begripsbepaling
  
  2
  
  gener aties en overdr achten:
  een begripsbepaling
  
  2.1
  
  inleiding
  Wat is een generatie? In de maatschappelijke discussie is dit niet altijd duidelijk.
  Soms worden er gelijktijdig levende cohorten onder verstaan, soms leeftijdsgroepen en soms ook zijn nog ongeboren toekomstige generaties aan de orde.
   Paragraaf 2.2 gaat nader in op de verschillende betekenissen die het begrip generatie kan hebben. Vervolgens worden in paragraaf 2.3 de verschillende overdrachten tussen de generaties in hun onderlinge verband bezien. Hierbij blijkt
  het van belang te zijn of men ‘opzij’ kijkt of ‘voor- en achteruit’, respectievelijk
  in een transversaal of in een longitudinaal perspectief Dit heeft gevolgen voor
  het generatiebegrip, maar leidt ook tot een nadere specificatie van de soorten
  overdrachten. Worden de overdrachten op een zeker moment (transversaal)
  vastgesteld, dan blijkt in de verzorgingsstaat voortdurend inkomen te worden
  herverdeeld tussen verschillende inkomenscategorieën. Deze intragenerationele
  herverdeling is hier in beginsel niet aan de orde. Veel overdrachten zijn echter
  tegelijkertijd gebonden aan fasen in de levensloop en zijn daarmee ook relevant
  voor de intergenerationele verdeling (longitudinaal perspectief).
  In paragraaf 2.4 wordt ingegaan op een verstandige verdeling van overdrachten
  over de levensloop. Dit is immers van belang bij het zoeken van houdbare en
  rechtvaardige verdelingen tussen de generaties. In paragraaf 2.5 wordt vervolgens, met behulp van de dan nader gedefinieerde begrippen, een typologie van
  beleidsproblemen gegeven. De onderscheiden beleidsvraagstukken komen vervolgens nader aan de orde in de hoofdstukken 5-11.
   2.2
  
  het gener atiebegrip
  Misschien is het omdat generatiewisselingen zo vanzelf spreken dat wetenschapsbeoefenaren de betrekkingen tussen de generaties geen hoofdonderwerp van hun
  werkzaamheden hebben gemaakt. Slechts een enkeling besteedde hier aandacht
  aan. Binnen de economische wetenschap schreef Samuelson al in 1958 een baanbrekend artikel over de fundamentele problemen van de ruil van middelen tussen
  generaties. In de sociologie gaven Mannheim (1928) en Eisenstadt (1976) aandacht
  aan het sociologische probleem van de opvolging van generaties en aan het
  vormen van socialisatiekaders voor leden van één leeftijdsgroep. Het generatieconflict kreeg bij Eisenstadt extra aandacht. Ook de Duitse socioloog Schelsky
  beschreef in 1957 een specifieke leeftijdsgroep: Die Skeptische Generation, eine
  Soziologie der Deutsche Jugend.
  In de filosofie is een discussie over generaties op gang gekomen naar aanleiding
  van een artikel van Peter Laslett (1970) over ‘The conversation between
  generations’. Deze discussie is uitgemond in een nieuw en breed terrein van de
  filosofie, namelijk het probleem van de rechtvaardigheid tussen generaties en de
  morele verplichtingen ten opzichte van toekomstige, nog niet geboren generaties.
  31
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Recent is de aandacht voor generaties binnen de verschillende wetenschappen
  verschoven van algemeen naar specifiek, omdat het onderwerp ook in verband
  werd gebracht met maatschappelijke vraagstukken. Meer specifieke kwesties,
  zoals de vergrijzing, de kosten van de gezondheidszorg en toenemende milieulasten, hebben de wetenschappelijke aandacht voor de relaties tussen generaties
  aangewakkerd. Pas nu de financiële druk van dergelijke verschijnselen toeneemt, gaat men oude en nieuwe beleidsproblemen beschouwen in een generatieperspectief.
   32
  
  In dit perspectief gaat het om de verdeling van aanspraken en lasten tussen de
  generaties onderling. Hoe groot zullen de financiële lasten zijn van het alom
  ingevoerde systeem van collectieve oudedagsvoorziening (uitkering en pensioenen)? Mag een oudere generatie natuurlijke hulpbronnen in een hoog tempo uitputten? Bij dergelijke vragen komt een groot gebied vrij voor specifiek generatieonderzoek: milieu, gezondheid, pensioenen, sociale zekerheid. Oude vragen
  krijgen nieuwe impulsen. Zo werd in de economie de theorie van de overlappende generaties ontwikkeld (Samuelson 1958) en de methode van generational
  accounting (Kotlikoff 1992). In de sociologie werden nieuwe onderzoeksvragen
  gesteld over de wisselende levenskansen van verschillende generaties (Becker en
  Hermkens 1993). Op de behandeling van het generatiebegrip in de sociologie
  wordt in hoofdstuk 3 nader ingegaan. Het economisch perspectief komt in
  hoofdstuk 4 uitvoeriger aan de orde.
  In deze wetenschappelijke discussies is er, net als in de maatschappelijke discussie, vaak verwarring over het begrip generatie. Economen bedoelen er iets anders
  mee dan sociologen. Rechtsfilosofen blijken het in hun discussie over intergenerational equity te hebben over nog niet geboren generaties, terwijl de Nederlandse socioloog Becker een historische invalshoek koos, zoals blijkt uit zijn
  beeldende en populair geworden benamingen als ‘protestgeneratie’ en ‘verloren
  generatie’. Er is dus voldoende aanleiding voor een poging tot verheldering, conceptueel en theoretisch.
   In dit rapport zal vanuit het generatieperspectief worden geprobeerd de algemene discussie op verschillende terreinen in kaart te brengen. De hier gekozen probleemstelling omvat echter niet alle mogelijke aspecten van de verhouding tussen generaties. Er is vooral gelet op de beleidsrelevantie van de diverse onderwerpen en aspecten. Zo krijgt de sociologische generatietheorie van Becker c.s.,
  die vooral gericht is op het geven van een wetenschappelijke verklaring voor
  discontinue maatschappelijke veranderingen (breuken in geschiedenis of individuele levenslopen), minder aandacht. Economische generatiemodellen worden
  op hun beleidsrelevantie getoetst. Wetenschappelijke inzichten over rechtvaardigheid tussen huidige en toekomstige generaties worden slechts geciteerd voor
  zover zij een nieuw licht kunnen werpen op bijvoorbeeld de milieudiscussie.
  generaties en overdrachten: een begripsbepaling
  
  Leef tijdsgroepen, cohor ten en generaties
  Het begrip generatie is in de voorafgaande tekst gebruikt zoals dat in het algemeen wordt gedaan, met de verschillende betekenissen die het kan hebben. In
  feite verwijst het generatiebegrip naar de volgende drie, in de analyse te onderscheiden begrippen:
  • leeftijdsgroepen, dat wil zeggen groepen in een bepaalde levensfase, bijvoorbeeld jongeren, volwassenen, ouderen. Deze zijn van alle tijden en bestaan in
  alle samenlevingen. Oude en jonge leden van de samenleving (leeftijdsgroepen) zijn van elkaar afhankelijk. Oud zorgt eerst voor jong; als de jongeren
  zijn opgegroeid zorgen zij op hun beurt voor de ouderen en tevens voor nieuwe jongeren, enzovoort. Men spreekt vaak van oude en jonge ‘generaties’
  waar in feite oude en jonge leeftijdsgroepen worden bedoeld. In het gewone
  spraakgebruik wordt dit eveneens bevestigd wanneer wordt gesproken over
  drie of vier generaties binnen families (grootouders, ouders, (klein)kinderen).
   Hierbij vormt de genealogie der geslachten de reden om van generaties te blijven spreken. Generaties op microgezinsniveau vallen niet steeds samen met
  leeftijdsgroepen op macroniveau;
  • cohorten, dat wil zeggen groepen met hetzelfde geboortejaar, soms geclusterd
  per 5 of 10 jaar. Cohorten hebben één kenmerk gemeen: het geboortejaar (of
  een cluster van opeenvolgende jaren). Het cohort blijft dus steeds uit dezelfde
  groep bestaan, die door de tijd heen is te volgen: het cohort gaat naar school,
  maakt een oorlog mee, wordt getroffen door een economische crisis, wordt
  oud. Verschillende cohorten kunnen aldus met elkaar vergeleken worden. Het
  is in feite een min of meer neutrale demografische eenheid, maar door cohorten te vergelijken kan men eventueel nagaan welke cohorten beter af zijn
  geweest;
  • generaties, als een bepaalde clustering van cohorten. In de sociologie wordt
  deze clustering ontleend aan specifieke historische omstandigheden die de
  cohorten gemeen hebben. In de economie vindt bij de generational accounting en bij de modellen van overlappende generaties een geheel andere clustering van cohorten plaats, zoals de werkende versus de niet-meer-werkende
  cohorten of, in een driegeneratiemodel, de niet-werkende, schoolgaande
  generatie, de werkende draagvlakgeneratie en de gepensioneerde generatie.
  Doordat men in de genealogische familieverwantschap spreekt van generaties,
  doordat leeftijdsgroepen als jonge of oude ‘generaties’ worden aangeduid en
  doordat de economische en sociologische betekenissen van generaties door
  elkaar gebruikt worden, blijft de spraakverwarring groot. Niettemin is het van
  belang dat men zich ervan bewust blijft in welke betekenis men het generatiebegrip hanteert. Het is zelfs zo dat verschillende beleidsvraagstukken (AOW, zorg,
  milieu) telkens een andere clustering van cohorten noodzakelijk maken. Er kunnen aldus verschillende problemen worden onderscheiden, die alle als generatieproblemen kunnen worden gepresenteerd (zie par. 2.5).
   33
  
  gener at iebew ust beleid
  
  2.3
  
  soorten overdr achten tussen gener aties
  
  2.3.1
  
  algemeen
  Bij de analyse van de overdrachten tussen generaties is het in de eerste plaats
  van belang of men een transversaal of een longitudinaal perspectief kiest. In het
  eerste geval gaat men uit van een vast tijdstip en vergelijkt men de positie van
  verschillende leeftijdscategorieën die op dat moment uiteraard in verschillende
  fasen van de levensloop verkeren. In een longitudinaal perspectief worden de
  overdrachten over de levensloop van cohorten met verschillende geboortejaren
  vergeleken. Zowel binnen het transversale en het longitudinale perspectief kan
  weer verschil worden gemaakt tussen intragenerationele en intergenerationele
  overdrachten.
  2.3.2
  
  34
  
  de longitudinale ver sus de tr ansver sale invalshoek
  Hoewel longitudinaal en transversaal onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn,
  bepaalt de keuze voor de ene of de andere invalshoek hoe wordt aangekeken
  tegen het fenomeen generaties. Is het geboortejaar de onderscheidende factor,
  dan is de benadering longitudinaal (vgl. de rijen in figuur 2.1). Elk cohort wordt
  levenslang gedefinieerd door het jaar van geboorte. Cohorten doorlopen in eenzelfde tijdsbestek de opeenvolgende stadia op de levensweg. Cohorten worden
  dus ouder, maar hun leeftijd is op zichzelf onbelangrijk en gaat pas een rol spelen in de relatie met andere cohorten. Dan is er sprake van een leeftijdsverschil
  tussen de generaties die op een bepaald moment worden vergeleken. Bij een vergelijking tussen generaties zal men kijken naar het wel en wee van leden van
  andere generaties in opvolgende overeenkomstige levensfasen en dus op een
  ander tijdstip in de geschiedenis. Bij de longitudinale invalshoek staan de
  betrekkingen tussen generaties vaak in het licht van de verdelende rechtvaardigheid. Opeenvolgende generaties handhaven zich door te ruilen met gelijktijdig
  levende andere generaties, bijvoorbeeld eigendomsrechten op investeringen
  tegen levensonderhoud in de pensioneringsfase. Er vinden ook intertemporele
  overdrachten plaats, binnen een generatie.
   Wordt niet uitgegaan van geboortejaar, maar van leeftijd, dan is de benadering
  transversaal (vgl. de kolommen in figuur 2.1). Leeftijdsgroepen worden niet
  ouder, zij worden vervangen. De leeftijdsverschillen op een bepaald moment
  bepalen de relaties tussen de generaties. Bij een vergelijking tussen generaties
  zal men kijken naar het wel en wee van elkaar opvolgende generaties in overeenkomstige levensfasen, dus op andere tijdstippen in de geschiedenis. Bij de transversale invalshoek staan de betrekkingen tussen generaties in het licht van de
  onderlinge afhankelijkheid. Deze onderlinge afhankelijkheid kan tot uitdrukking komen in directe ruil (investeringen tegen levensonderhoud), maar ook in
  ketenruil, waarbij een generatie het recht op levensonderhoud in de pensioneringsfase verwerft door in de arbeidsfase te zorgen voor de dan gepensioneerden
  (reputatie tegen levensonderhoud). Er vinden intergenerationele overdrachten
  
  generaties en overdrachten: een begripsbepaling
  
  plaats, tussen leeftijdscategorieën die gezien kunnen worden als vertegenwoordigers van verschillende generaties.
  Figuur 2.1
  
  De nu levende generaties in transversaal en in longitudinaal perspectief
  transversaal
  terugblik
  
  longitudinaal
  
  heden
  
  toekomstperspectief
  
  20e eeuw
  
  20e eeuw
  
  periode rond
  
  21e eeuw
  
  21e eeuw
  
  eerste helft
  
  tweede helft
  
  eeuwwisseling
  
  eerste helft
  
  tweede helft
  
  vroegere
  
  seniorjaren
  
  generaties
  
  volwassenheid seniorjaren
  
  nu levende
  
  jeugd
  
  volwassenheid
  
  seniorjaren
  
  jeugd
  
  volwassenheid
  
  seniorjaren
  
  jeugd
  
  volwassenheid seniorjaren
  
  generaties
  van oud naar
  jong
  toekomstige
  generaties
  
  jeugd
  
  volwassenheid
  jeugd
  
  35
  
  Kenmerkend voor de generatiediscussie is dat de longitudinale en transversale
  invalshoek voortdurend door elkaar spelen, juist omdat zij zo onlosmakelijk met
  elkaar verbonden zijn. Op elk moment (kolom in figuur 2.1) zijn verschillende
  overlappende generaties (rijen) tegelijk in leven. Economische modellen van
  overlappende generaties zijn gebaseerd op dit beginsel. Spreiding van inkomen
  over de verschillende levensfasen is alleen mogelijk door overdrachten tussen
  gelijktijdig levende generaties.
   Een complicerende factor in de discussie is dat de longitudinale en transversale
  invalshoek soms ook elkaars gedaante kunnen aannemen: was de wereld vroeger
  beter of is slechts de waarnemer ouder geworden? Deze vraag is niet altijd eenvoudig te beantwoorden, al was het maar omdat de criteria voor de kwaliteit van
  de wereld in hoge mate worden bepaald door het moment van evaluatie. Niet
  alleen de leeftijd, ook de ‘tijdgeest’ speelt hierbij een belangrijke rol. In de
  Verenigde Staten heeft zich zelfs een aparte lobbygroep (age, Americans for
  Generational Equity) op het generatievraagstuk gestort. De relaties tussen generaties worden zo vooral gezien in het licht van de verdelende rechtvaardigheid.
  Ouderen zullen dan de relaties tussen generaties primair zien als bepaald door
  leeftijd: na een arbeidzaam leven zijn wij nu in de fase gekomen waarin wij met
  recht een claim kunnen doen gelden op de jongeren. Jongeren zullen de relatie
  dan eerder zien als bepaald door het geboortemoment: wij moeten nu veel betalen
  en moeten we maar afwachten wat er straks, als wij oud zijn, overschiet voor ons.
  gener at iebew ust beleid
  
  Zowel bij de longitudinale als bij de transversale invalshoek kan nog een nader
  onderscheid worden gemaakt. De wijze waarop men naar generaties kijkt,
  bepaalt ook hoe men categorieën indeelt. Omgekeerd geldt dat als men eenmaal
  een bepaalde indeling heeft gekozen, die indeling ook de zienswijze mede gaat
  bepalen. Hieronder passeren de meest relevante begrippen uit de generatiediscussie de revue.
  Longitudinaal: personen met een gedeelde geboor teperiode
  De demografische aanduiding is hier cohort.
   Het tijdsinterval is kenmerkend. Als cohorten kunnen afzonderlijke jaargangen
  worden beschouwd, maar ook clusters van 5, 10 of meer jaargangen. Waar in de
  discussies op deze wijze sprake is van het generatievraagstuk, wordt vaak een
  geboortecohortprobleem bedoeld. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het vraagstuk
  van de gevolgen van de babyboom. Als gevolg van de betrekkelijk willekeurige
  tijdsindeling ligt er meer nadruk op geleidelijke veranderingen in de levenslopen
  dan op tegenstellingen tussen opeenvolgende cohorten. Er is meer dat naast
  elkaar liggende cohorten verbindt dan hen scheidt. Er is meer diversiteit binnen
  cohorten dan verschil tussen cohorten. Generaties in deze betekenis zullen
  zoveel mogelijk worden aangeduid als cohorten.
  36
  
  Longitudinaal: personen met een gedeelde significante er varing
  Bij deze indeling is niet het tijdsinterval bepalend voor de vorming van een
  generatie, maar de gedeelde ervaring in de zogenoemde formatieve jaren van de
  adolescentie.
  De historische context is bepalend; het aantal geboortecohorten per generatie
  kan van elkaar verschillen (en doet dat ook in Beckers theorie). Zo worden aan
  de babyboomers bepaalde eigenschappen toegedicht (protestneigingen), die
  altijd aanwezig zullen zijn, ook nog als deze generatie op de poorten van de
  bejaardentehuizen zal kloppen. Hier worden derhalve de tegenstellingen tussen
  opeenvolgende generaties belicht en blijft de heterogeniteit binnen generaties
  onderbelicht. Generaties in deze betekenis zullen zoveel mogelijk worden aangeduid met de op hun vormingsjaren gebaseerde naam.
  Longitudinaal: toekomstige generaties
  Over toekomstige generaties wordt vooral gesproken in de zin van alle nog
  ongeborenen.
   Dit begrip wordt vooral gebruikt in de context van de milieudiscussie en de
  generatierekeningen. Zo wordt in het Brundtland-rapport (1988) in het kader
  van ecologische rechtvaardigheid gezegd: “Geen generatie heeft het morele
  recht het milieu zodanig te belasten dat latere generaties geschaad worden in
  hun mogelijk heden om profijt van natuurlijke hulpbronnen en dergelijke te
  hebben”. In dergelijke discussies wordt ook wel opgemerkt: “voorgaande generaties hebben meer dan hun legitieme portie aan fossiele brandstoffen opgemaakt” (Becker 1997). Generatierekeningen benadrukken de erfenis van overheidsschuld waarmee toekomstige generaties worden opgezadeld. Met dergelijke opmerkingen wordt een bewuste, maar metaforische parallel getrokken tus-
  
  generaties en overdrachten: een begripsbepaling
  
  sen erfrechtelijke betrekkingen tussen verwanten (legitieme portie) en niet
  bestaande of nog niet bestaande generaties. In deze geest wordt ook gesproken
  van een ‘contract’ tussen alle generaties op aarde, vroeger, nu en in de verre toekomst. Hier krijgt het begrip generatie metafysische trekken. Veel juristen en
  rechtsfilosofen vinden het niet juist om in juridische termen over deze metafysische kwesties te spreken. Veel rechtsfilosofen (maar niet allemaal) kunnen zich
  niets voorstellen bij het toekennen van rechten aan nog niet bestaande groepen
  of individuen. Generaties in deze betekenis zullen in dit rapport zoveel mogelijk
  worden aangeduid als toekomstige versus huidige generaties.
  Transversaal: afhankelijkheidsrelatie op macroniveau
  In deze betekenis worden generaties aangeduid naar hun levensfase of leeftijdsgroep.
  Bij de levensfase behoort een maatschappelijke functie of maatschappelijk belang.
  De werkenden worden bijvoorbeeld aangeduid als draagvlakgeneratie. Levensfase
  benadrukt in dit verband meer de reciprociteit, omdat iedereen gedurende zijn
  leven de verschillende fasen doorloopt met de daarbij behorende functies.
   Leeftijdsgroep benadrukt meer de huidige onderlinge afhankelijkheid. Als er sprake is van afhankelijkheid en belang, is er ook sprake van een belangentegenstelling. In dit verband zijn public-choicemodellen van waarde, die de voorkeuren van
  de gemiddelde kiezer benadrukken. Zullen de vele ouderen in de toekomst stemmen voor meer AOW en zal de draagvlakgeneratie als reactie hierop tegenstemmen
  met haar economische macht of met haar voeten? Generaties in deze betekenis
  zullen zoveel mogelijk worden aangeduid naar hun levensfase of leeftijd.
  Hybride (transversaal en longitudinaal): afhankelijkheidsrelatie op
  microniveau
  Deze betekenis geeft een verwantschaprelatie aan: grootouders, ouders, kinderen, kleinkinderen.
  In de microsfeer zijn de transversale en longitudinale invalshoeken zodanig
  nauw verweven dat opeenvolging en afhankelijkheid niet goed gescheiden kunnen worden. Familiegeschiedenissen strekken zich uit over vele generaties. De
  eerste generatie bouwt het familiebedrijf op, de tweede bouwt het uit, de derde
  bouwt het af en leeft van de opbrengsten van de vorige generaties. Opmerkelijk
  is verder dat waar in de publieke macrosfeer vaak de nadruk ligt op wat opeenvolgende cohorten scheidt, het in de private microsfeer juist veel meer gaat om
  de verbondenheid van generaties. De in- en outgroup wordt in dit geval bepaald
  door de verwantschap: “het blijft binnen de familie”. Door de verbondenheid
  worden afhankelijkheidsrelaties niet als belasting ervaren. Ook de jaloezie die in
  de macrosfeer een rol lijkt te spelen in de discussies over een rechtvaardige verdeling tussen opvolgende cohorten, ontbreekt meestal in de microsfeer. Ouders
  plegen er plezier aan te beleven als hun kinderen het verder brengen dan zijzelf
  en zijn bereid daarin flink te investeren zonder dat zulke investeringen deel uitmaken van een min of meer geëxpliciteerde ruilrelatie. Het begrip generatie
  komt in deze betekenis in het publieke debat niet (meer) voor, omdat het meer
  culturele generatieprobleem in de jaren zestig en zeventig lijkt te zijn opgelost.
   37
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Hiermee ontstaat wel een tegenstelling tussen de micro- en de macrosfeer.
  Dit zal in hoofdstuk 3 (sociologische theorie) nader aan de orde komen.
  2.3.3
  
  38
  
  intergener ationele en intr agener ationele overdr achten
  In algemene discussies over het generatieperspectief worden de intergenerationele overdrachten, van de ene generatie naar de andere (bijv. via erfenissen),
  vaak verward met overdrachten van de ene levensfase naar de andere (bijv. AOW
  en pensioenen). Het tijdsperspectief waarbinnen deze overdrachten plaatsvinden, loopt uiteen. Het bepalende onderscheid is hier of men spreekt over intertemporele overdrachten tijdens de levensloop, waarvan het individu (of een
  andere eenheid van analyse) op een gegeven moment zelf profiteert, of over
  overdrachten waarvan het profijt voornamelijk ten goede komt aan andere generaties. De overdrachten van bijvoorbeeld kennis en milieu aan volgende generaties zullen door deze latere generaties op een andere, principieel moeilijk voorspelbare wijze kunnen worden gewaardeerd. De prijscomponent in de waardering van overdrachten dient daarbij niet verwaarloosd te worden. Zo werd
  asbest ooit gewaardeerd om zijn brandwerende eigenschappen, maar toen de
  gezondheidsrisico’s ervan bekend werden, verloor het materiaal zijn waarde,
  met als gevolg dat ook de waarde van gebouwen waarin veel asbest was verwerkt, overeenkomstig afnam. Overdrachten die voor een groot deel hun effect
  genereren op basis van prijsveranderingen, worden aangemerkt als herwaarderingsoverdrachten. Zij zijn van groot belang om de verhouding tussen generaties zuiver te kunnen afwegen en verwijten aan de oudere generaties van onverantwoorde milieulasten juist te kunnen beoordelen. Een last is geen last meer of
  wordt een mindere last als tevens middelen tot lastenverlichting worden overgedragen. Zo kunnen tegenover toegenomen milieulasten nieuwe technologische
  vindingen staan, die de problematiek voor de volgende generaties verlichten.
   De intergenerationele overdrachten dienen dus onderscheiden te worden van de
  intragenerationele overdrachten (intertemporele overdrachten over de levensloop van een bepaalde generatie). Bij intragenerationele overdrachten staat de
  verdeling binnen een geboortecohort centraal, maar deze kan zowel op een
  transversale manier plaatsvinden (verdeling op een gegeven moment tussen verschillende inkomenscategorieën met ongeveer dezelfde leeftijd) als longitudinaal. Transversale intragenerationele overdrachten hangen nauw samen met de
  actuele verdeling van welvaart en vormen op zichzelf een onderwerp voor studie. Intertemporele intragenerationele overdrachten vinden plaats wanneer het
  individu bestedingsmogelijkheden van de ene naar de andere levensfase verplaatst. In dit rapport gaat de belangstelling vooral uit naar de intertemporele
  intragenerationele herverdelingen en de intergenerationele herverdelingen. De
  cellen 2, 3 en 4 in figuur 2.2 hebben betrekking op deze generatieperspectieven.
  Het blijft echter lastig de verschillende nu onderscheiden overdrachten duidelijk
  te begrenzen. Hierna wordt het onderscheid tussen de cellen 2 en 3 en 1 en 3
  nader uitgewerkt.
   generaties en overdrachten: een begripsbepaling
  
  Figuur 2.2
  
  Verschillende overdrachten tussen generaties
  
  transversaal
  
  longitudinaal
  
  intragenerationeel
  
  intergenerationeel
  
  1) herverdeling welvaart los
  
  3) intergenerationele herverdeling
  
  van de relaties tussen
  
  tussen nu levende generaties
  
  generaties en niet in lange-
  
  (vertegenwoordigd door de
  
  termijnperspectief
  
  verschillende leeftijdscategoriën)
  
  2) intertemporele verdeling
  (over de levensloop)
  
  4) intergenerationele herverdeling
  op de langere termijn, ook tussen
  nu levende en nog niet geboren
  generaties
  
  Inter temporeel en intergenerationeel (cellen 2 en 3)
  In een omslagstelsel vinden overdrachten plaats tussen verschillende leeftijdsgroepen. Strikt genomen zijn dit intergenerationele overdrachten tussen cohorten, omdat individuen van een verschillende leeftijd op een bepaald moment
  per definitie tot verschillende cohorten behoren. In een demografisch bestendige situatie zal elk cohort evenveel betalen en evenveel genieten. Met andere
  woorden, hier heeft een intertemporele overdracht de gedaante aangenomen
  van een intergenerationele overdracht. De demografische situatie is evenwel
  niet constant; bij vergrijzing gaat het immers om een overgang van een qua leeftijdssamenstelling jonge naar een qua leeftijdssamenstelling oude bevolking.
   Hierdoor betalen en genieten opeenvolgende cohorten toch niet precies evenveel. Bovendien stijgt het uitkeringsniveau in de loop van de tijd doordat de
  welvaart toeneemt. Deze stijging hoeft niet gelijk op te lopen met het rendement dat zou zijn behaald als de premie tijdens het arbeidzame leven was
  gespaard en niet was overgedragen aan de oudere generatie. Ook op andere wijzen kunnen de spelregels in de loop van de tijd ingrijpend veranderen (bijv. de
  individualisering van de AOW). Het komt dus niet alleen door de vergrijzing dat
  opeenvolgende cohorten niet evenveel betalen en genieten. En ten slotte zijn er
  rond de invoering van een omslagstelsel nog cohorten, die wel een uitkering
  krijgen, maar die nooit premie hebben betaald. Met andere woorden, de intragenerationele overdracht die een intertemporele was, blijkt toch een netto intergenerationele component te bezitten. Intertemporele overdrachten kunnen daardoor in het vervolg niet geheel buiten beschouwing blijven.
  Intergenerationeel en intragenerationeel (cellen 1 en 3)
  Ook het onderscheid tussen intergenerationeel en intragenerationeel is in de
  praktijk niet zo helder. Bij de inkomensverdeling is de leeftijd op zichzelf geen
  criterium. Op een bepaald moment vinden collectieve overdrachten plaats – de
  overdrachten op basis van een verzekering, die immers ook in een commercieel
  verzekeringscircuit tot stand zouden kunnen komen, blijven hier buiten beschouwing – die worden vastgesteld op basis van behoefte en die worden
  betaald naar draagkracht. Deze transversale inkomensherverdeling zou men
  
  39
  
  gener at iebew ust beleid
  
  kunnen opvatten als een intragenerationele herverdeling. Maar er is een onvermijdelijke samenhang tussen het saldo van betalen en genieten enerzijds en de
  leeftijd anderzijds. De transversale inkomensherverdeling heeft dus ook een
  intergenerationele component.
   Bij het vaststellen van de grootte van deze component spelen motieven een
  belangrijke rol. Als de AOW-uitkering bijvoorbeeld verstrekt wordt omdat de
  ontvangers oud zijn, is er sprake van een intergenerationele overdracht. Als de
  uitkering gegeven wordt omdat de ontvangers arm zijn, gaat het om een intragenerationele overdracht. Het feit dat leeftijd wel een criterium is voor AOW-toekenning, maar behoefte niet, lijkt de keuze helder te maken. Zonder AOW zouden echter veel ouderen bijstandsafhankelijk worden. Anderzijds zal een goede
  inkomenspositie van toekomstige ouderen (pensioen incl. AOW) worden opgevat
  als onderdeel van de draagkracht van die ouderen, zodat zij bijvoorbeeld worden
  aangesproken voor eigen bijdragen voor zorg. Met andere woorden, intragenerationele en intergenerationele overdrachten zijn in hoge mate complementair en
  nemen elkaars plaats in.
  40
  
  2.3.4
  
  een ta xonomie van bezittingen
  Wanneer wordt gesproken van ‘overdrachten binnen en tussen generaties’,
  kan men zich afvragen welke overdrachten, dus welke soorten bezittingen, hier
  (mede) in het geding zijn. Hoewel veel overdrachten in beginsel meetbaar zijn,
  kunnen zij toch maar in beperkte mate werkelijk in kaart worden gebracht.
  Het toerekenen van overdrachten aan leeftijdsgroepen stuit al op veel problemen. Om de overdrachten tussen cohorten te berekenen, zouden de overdrachten tussen leeftijdsgroepen ook nog eens longitudinaal in kaart moeten worden
  gebracht. Een extra complicatie hierbij is dat in de loop van de tijd bepaalde
  bezittingen die worden overgedragen, verschillend gewaardeerd zullen worden.
   Het kan niettemin nuttig zijn een overzicht te geven van de soorten bezittingen
  die overgedragen kunnen worden. Het gaat dan om een beperkte kwalitatieve
  benadering; een kwantitatieve invulling wordt hier niet nagestreefd. In bijlage A
  bij dit rapport wordt een dergelijke taxonomie gegeven in de vorm van een sterk
  vereenvoudigd stelsel van balansen. Enerzijds pretendeert dit overzicht wel conceptuele volledigheid in de zin dat alle relevante overdrachten hierin kunnen
  worden ondergebracht. Anderzijds impliceert de vereenvoudiging dat veel overdrachten zijn gesaldeerd dan wel geconsolideerd. Zo vormt het overzicht een
  tussenweg tussen de eenvoudige theorie van het boekhouden op nationale
  schaal en de gecompliceerde praktijk.
  De taxonomie kan worden gebruikt om de houdbaarheid en de rechtvaardigheid
  van maatschappelijke overdrachten te beoordelen. Voor de houdbaarheid is het
  minder problematisch dat er witte vlekken in de waardering overblijven. Zo zal
  elk van de deelterreinen op zichzelf houdbaar moeten zijn voor een houdbaar
  geheel. Zij vormen daartoe een noodzakelijke maar geen voldoende voorwaarde.
  generaties en overdrachten: een begripsbepaling
  
  Houdbare pensioenvoorzieningen leveren geen houdbaar geheel van overdrachten op, aangezien daarvoor ook overdrachten moeten geschieden op andere terreinen. Voor de beoordeling van de rechtvaardigheid kan de taxonomie nuttig
  zijn, juist omdat zij laat zien hoe complex het geheel van overdrachten is.
  Het gaat niet alleen om pensioen en milieu, maar ook om bijvoorbeeld zorg voor
  kinderen, onderwijs en investering in kennis. Het is daarom niet zinvol vermeende onrechtvaardigheden op deelterreinen te verabsoluteren. Het zicht op
  het geheel kan de houdbaarheid bevorderen doordat onrechtvaardigheden op
  deelterreinen kunnen worden ingekaderd in dit grotere geheel.
   2.4
  
  een verstandige verdeling van overdr achten over de
  levensloop
  In een generatieperspectief moet de rechtvaardigheidsvraag anders worden gesteld dan bij verdelingsvragen in het heden, als geen rekening wordt gehouden
  met verschillen tussen generaties. Men kan de gelijkheidscriteria die in het
  heden gelden, niet zonder meer toepassen op de verdeling tussen generaties.
  Hiervoor moet de rechtvaardigheidsvraag worden verbonden met het houdbaarheidscriterium. Zoals gezegd in hoofdstuk 1, kan de huidige levensloop, in combinatie met de demografische ontwikkelingen, tot problemen leiden voor de
  houdbaarheid van het systeem van overdrachten. Het ligt voor de hand dan te
  zoeken naar een meer houdbare verdeling van verantwoordelijkheden, van rechten en plichten tussen de leeftijdscategorieën. De hierna gevolgde redenering is
  mede gebaseerd op Daniels (1988).
  Verdeling over de levensloop
  Er is een belangrijk verschil naar leeftijd in de mate waarin men bijdraagt aan
  collectieve overdachten en deze ontvangt. Vooral voor de collectieve overdrachten met betrekking tot de zorg aan ouderen zou men de vraag kunnen stellen in
  hoeverre die te rechtvaardigen zijn. Deze vraag komt vooral aan de orde in het
  kader van de vergrijzing van de samenleving en van het feit dat een steeds groter
  deel van de collectieve uitgaven voor ouderen bestemd is.
  Bij de vraag naar de rechtvaardiging moet om te beginnen worden vastgesteld dat
  leeftijd als middel tot onderscheiding in het maatschappelijk verkeer, en als basis
  voor de toedeling van rechten, een ander persoonskenmerk is dan bijvoorbeeld ras
  of sekse. Ongelijke behandeling op een zeker moment betekent niet dat mensen
  over hun levensloop ongelijk worden behandeld. Een ongelijke behandeling,
  waarbij ouderen bijvoorbeeld een groter beroep mogen doen op gezondheidszorg
  zonder daarvoor extra te betalen, behoeft niet gezien te worden als discriminatie.
   Van de overdrachten die ouderen op een gegeven moment ontvangen, kunnen
  jongere mensen immers verwachten dat zij daar op een zeker moment ook voor in
  aanmerking komen. Omgekeerd hoeft men op oudere leeftijd in principe niet
  afgunstig te zijn op overdrachten, bijvoorbeeld in de vorm van onderwijs, die jongere mensen ontvangen. Ouderen hebben in hun jeugd ook onderwijs ontvangen.
  Ook als men jongeren en ouderen op een zeker moment verschillend behandelt,
  kunnen zij in de loop van de tijd toch gelijk behandeld worden.
  41
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Elke leeftijdscategorie vertegenwoordigt een fase in de levensloop. De verdeling
  van zorg tussen leeftijdscategorieën kan men ook zien als een verdeling over
  personen in verschillende levensfasen. In een volgende stap in de redenering is
  er sprake van een verdeling en herverdeling van zorg over de eigen levensloop
  van de cohorten die op een zeker moment bij de verdeling zijn betrokken.
  Volgens dat gezichtspunt wordt wat in de jeugd is ontvangen op een gegeven
  moment teruggeven aan ouderen, waarna men zelf weer ontvangt als men ouder
  wordt. Op verschillende leeftijden, in verschillende levensfasen zijn onze
  behoeften immers anders. We betalen voor zaken waar we niet of nauwelijks
  gebruik van maken, en ontvangen zorg of financiële bijdragen als we jong of oud
  zijn, waarvoor we op dat moment niet of onvoldoende betalen.
  Hoe kunnen de overdrachten verstandig over de eigen levensloop worden verdeeld? Deze vraag is in het persoonlijke leven van belang, bijvoorbeeld als er
  gekozen moet worden of en wanneer men kinderen zal willen hebben. Het antwoord is echter ook relevant voor instituties en vormen van beleid die de verdeling van collectieve middelen, zoals die voor de gezondheidszorg, beïnvloeden.
   42
  
  Prudential lifespan account
  In een prudential lifespan account oftewel ‘verstandige levensloopplanning’
  wordt gezocht naar een evenwichtige verdeling van zaken die nodig zijn voor
  het maatschappelijk functioneren in elke levensfase (zie ook Daniels 1988). Deze
  verdeling wordt voor de populatie als geheel bezien, voor personen dus van verschillende leeftijden. In deze benadering is het niet zo dat jonge mensen geen
  verantwoordelijkheid zouden hebben voor, en minder waarde zouden hechten
  aan, de zorg of sociale zekerheid die zij later op hun oude dag nodig hebben.
  Omgekeerd is het evenmin het geval dat ouderen geen verantwoordelijkheid
  zouden hebben voor overdrachten aan jeugdigen. Terugblikkend kunnen die
  overdrachten worden gezien als een herverdeling van zorg over de levensloop.
  Dat wil zeggen dat de transversale overdrachten tussen leeftijdscategorieën dan
  worden opgevat als intertemporele overdrachten. Op deze wijze hoeft de basis
  van verdeling van de zorg tussen leeftijdscategorieën niet te worden gezocht in
  een norm van reciprociteit of solidariteit, maar kan men die vinden in een verplichting van verantwoordelijk gedrag in elke fase van het leven.
   Het probleem van de wisselende omstandigheden
  Daniels (1988) maakt onderscheid tussen de behandeling van leeftijdsgroepen
  en geboortecohorten. In principe kan ongelijke behandeling van leeftijdscategorieën volgens hem worden gerechtvaardigd en ongelijke behandeling van
  geboortecohorten niet. Het rechtvaardigheidsbeginsel staat toe dat jongeren nu
  naar verhouding veel betalen, bijvoorbeeld voor gezondheidszorg, om ouderen
  te ondersteunen. Dit is te rechtvaardigen onder de voorwaarde dat alle geboortecohorten door de jaren heen ongeveer gelijk worden behandeld (zie Daniels
  1988: 130 e.v.). Dit laatste is evenwel moeilijk te realiseren, onder andere doordat de omstandigheden steeds veranderen. Ouderen krijgen een verantwoordelijkheid toebedeeld voor een soort opvoeding van de jeugd die zij zelf nooit
  
  generaties en overdrachten: een begripsbepaling
  
  hebben ontvangen. Zo krijgt de jeugd van nu aanzienlijk langer onderwijs dan
  de jeugd van vroeger. Vanuit dit gezichtspunt is het ook te begrijpen dat de
  steun voor jeugdonderwijs bij ouderen misschien minder sterk is dan gewenst
  zou zijn (zie ook hfdst. 9). Omgekeerd is er ook voor jonge mensen een probleem. Als zij nu bijdragen aan zorg en pensioenen voor ouderen, is het mogelijk
  dat de zorg en de pensioenen die zij later zelf zullen krijgen, daar niet gelijk aan
  zullen zijn. Garanties kunnen hiervoor in elk geval niet worden gegeven.
   Het is dus zeer moeilijk, of onmogelijk, een systeem te realiseren dat overdrachten op een rechtvaardige manier over de opeenvolgende cohorten verdeelt, in die
  zin dat een ieder evenveel terugkrijgt aan collectieve voorzieningen als hij of zij
  heeft bijgedragen. Het is wel denkbaar dat een houdbare verdeling over de levensloop wordt gevonden. Die verdeling is echter niet onveranderlijk voor de opeenvolgende cohorten. Zoals ouderen, dus leden van eerdere geboortecohorten,
  zullen moeten leven met de onzekerheid dat door maatschappelijke veranderingen de condities voor de jeugd kunnen verbeteren, zullen jongeren, dus leden van
  latere geboortecohorten, moeten accepteren dat de condities voor hun oude dag
  minder gunstig kunnen worden. Voor ouderen en jongeren zal gezorgd moeten
  worden volgens de normen die op een gegeven moment aanvaardbaar zijn.
  Het is wel zo dat er grenzen zijn aan veranderingen in de levensloop, doordat
  het economisch draagvlak onder andere afhankelijk is van de duur van de fase
  waarin men beroepsmatig actief is. Dit draagvlak kan niet steeds verder worden
  versmald, want dat zou ertoe leiden dat de tweede levensfase als te belastend
  wordt ervaren. Dit zou de houdbaarheid en rechtvaardigheid van het systeem
  van overdrachten in gevaar kunnen brengen.
  Conclusies
  Het vraagstuk van de houdbaarheid van overdrachten heeft in hoge mate te
  maken met de levensloop. De positie op de levensloop bepaalt welke overdrachten men ontvangt en/of geeft. Overdrachten tussen leeftijdscategorieën kunnen
  worden opgevat als intertemporele overdrachten. Op deze wijze hoeft de basis
  van verdeling van overdrachten tussen leeftijdscategorieën niet gezocht te
  worden in een norm van reciprociteit of solidariteit, maar in een verplichting
  van verantwoordelijk gedrag in elke fase van het leven.
   Voor een verstandige verdeling van overdrachten, en de daarbij behorende rechten en plichten, over de levensloop kan zowel worden gezocht naar mogelijkheden voor een andere verdeling als naar mogelijkheden om de levensloop te beïnvloeden. Verstandig is een verdeling waardoor transversale houdbaarheidsproblemen worden voorkomen. In de gegeven situatie, tegen de achtergrond van de
  te verwachten ontwikkelingen gaat het enerzijds om een beheersing van de
  draaglast van overdrachten. Anderzijds gaat het om een levensloop – voor zover
  deze door overheidsbeleid kan worden beïnvloed – die een zo groot mogelijk
  draagvlak oplevert.
  43
  
  gener at iebew ust beleid
  
  2.5
  
  44
  
  indeling van beleidsproblemen
  Op grond van de hiervoor gemaakte onderscheidingen is het nu mogelijk de
  soorten beleidsproblemen die in het generatieperspectief aan de orde komen,
  verder te differentiëren. Uit het hier volgende overzicht blijkt dat elk beleidsprobleem op een eigen wijze bepaald wordt door het generatieperspectief.
   Men kan, met andere woorden, verschillende soorten beleidsproblemen niet alle
  in één en dezelfde generatieoptiek te bezien. Het is nodig de volgende problemen
  consequent van elkaar te onderscheiden:
  1 Het leeftijdsgroepenprobleem (zie vooral hfdst. 6, 7,8 en 9). In elke samenleving zijn oude en jonge leeftijdsgroepen van elkaar afhankelijk en strijden zij
  via de politieke besluitvorming tegelijk om schaarse goederen. Er moet een
  verdeling tussen de leeftijdsgroepen tot stand komen (uitgaven aan onderwijs
  versus uitgaven aan oudedagsvoorzieningen) die de stilzwijgende solidariteit
  tussen de leeftijdsgroepen niet mag verbreken. In een vergrijzende bevolking
  is de verleiding groot om meer uit te geven voor de ouderen in plaats van te
  (blijven) investeren in de levenskansen van jongeren. Jongeren zullen de
  tegengestelde neiging hebben en zich onttrekken aan de deelname aan fondsvorming ten behoeve van ouderen (zie bijv. de nu bestaande gunstige zorgverzekeringen voor jongeren). Veel van wat in de discussie generatieproblemen worden genoemd, zijn in feite intertemporele overdrachten tussen de
  verschillende leeftijdsfasen die zeer velen, als gevolg van de tegenwoordig
  hoge levensverwachting, zullen kunnen meemaken. Indien men leeftijdsgroepen ziet als de noodzakelijke fasen in elk mensenleven, zou een
  Prudential-lifespanbenadering jongeren en ouderen ervan kunnen weerhouden het stilzwijgende contract tussen generaties op te zeggen. Omdat iedereen ouder wordt, is het vanzelf te rechtvaardigen dat men (a) op jonge leeftijd
  zorgt voor ouderen én iets weglegt voor de eigen oude dag en (b) op oude
  leeftijd nog solidair blijft met de investeringen in de belangen van de jongeren. Deze benadering vraagt derhalve een verstandige verdeling over de verschillende levensfasen (en dus tussen leeftijdsgroepen).
   2 Problemen als gevolg van het ontstaan van de geboortegolf (zie vooral hfdst. 5
  en 6). Het altijd bestaande leeftijdsgroepenprobleem wordt versterkt door
  onevenwichtigheden in de opbouw van de bevolking. Dit is met name duidelijk het geval als gevolg van de babyboom, waardoor een extra druk te verwachten is op uitgaven voor AOW en zorg, op of omstreeks het moment dat
  deze babyboom met pensioen gaat (na 2010). Uit de analyse zal blijken dat dit
  specifieke babyboomprobleem niet hoeft te leiden tot het opzeggen van het
  stilzwijgende generatiecontract, mits men echter vroegtijdig de noodzakelijke
  maatregelen neemt.
  3 Problemen als gevolg van vergrijzing (probleem 1 en 2) en als gevolg van veranderingen in de levensloop (zie vooral hfdst. 8). Problemen die te maken
  hebben met de financiering van de vergrijzing, kunnen worden onderscheiden van problemen die te maken hebben met de organisatie van de zorg en de
  te vervullen zorgtaken. Formele en informele zorg kunnen worden beschouwd als overdrachten tussen generaties, die echter kunnen worden
  
  generaties en overdrachten: een begripsbepaling
  
  beïnvloed door veranderingen in de levensloop. De informele steun aan
  ouderen is thans nog aanzienlijk, wel zijn er problemen met de formele zorg
  voor de ouderen. Er dienen zich forse maatregelen aan op dit terrein.
  4 Het probleem van evenwichtige verhoudingen tussen generaties (zie hfdst. 511 gezamenlijk). In de generatiediscussie worden de milieulasten als voorbeeld naar voren gehaald om te laten zien hoe de ouderen de milieurekening
  bij wijze van spreken doorschuiven naar de jongere generaties.
   Milieuoverdrachten zijn evenwel, zoals zal blijken, een typisch voorbeeld van
  een herwaarderingsoverdracht. Zij behoeven dan ook in principe niet anders
  behandeld te worden dan andere herwaarderingsoverdrachten, zoals de overdracht van overheidsinvesteringen en technologie. Het milieuprobleem
  wordt hierna derhalve in een breder kader bestudeerd, naast andere overdrachten die de balans tussen generaties in evenwicht kunnen brengen.
  Door het principe van herwaarderingen zijn exacte berekeningen op deze
  onderwerpen echter kwetsbaar.
  5 Het probleem van de toekomstige generaties (zie hfdst. 10 en 11). In de discussie over de milieu-erfenis spelen niet alleen de feitelijke kosten van de milieulasten voor de nu al bestaande generaties een rol, maar ook de verplichting het
  milieu en de natuur in stand te houden, zodanig dat de levensmogelijkheid
  voor nog niet geboren generaties eveneens in stand blijft. Hoewel vaak in één
  adem behandeld met het milieukapitaal, spelen bij deze laatste problematiek
  nieuwe en fundamentelere vragen, zoals de gewenste bevolkingsgroei of de
  vraag of nog niet geboren generaties rechten hebben. Hoever strekt de voorzorgsplicht van huidige generaties zich uit?
  
  2.6
  
  conclusies
  Het begrip generatie is geen ondubbelzinnig begrip. Het is een verzamelbegrip
  dat kan verwijzen naar leeftijdsgroepen, cohorten en, in een sociologische of
  economische definitie, naar clusters van cohorten. In een discussie over het
  generatievraagstuk is het van groot belang welk generatiebegrip precies wordt
  bedoeld. In het vervolg zal het woord generatie zoveel mogelijk worden vervangen door de deelbegrippen die in het verband van het betoog relevant zijn.
  Maar het woord kan niet worden afgeschaft. Het valt niet te vermijden dat het
  begrip in de brede betekenis herhaaldelijk wordt gebruikt.
   In het bovenstaande is aangegeven dat bij de generatieproblematiek zowel een
  longitudinale als een transversale invalshoek relevant is. De longitudinale
  invalshoek benadrukt:
  a de intertemporele overdrachten binnen een cohort en geeft zicht op saldi over
  de gehele levensloop;
  b de verhouding tussen generaties op de langere termijn.
  De transversale invalshoek benadrukt de huidige intergenerationele overdrachten, waarbij zicht ontstaat op de rollen die diverse leeftijdsgroepen spelen.
  Over een langere periode gezien krijgt het merendeel van de huidige intergenerationele overdrachten de vorm van intertemporele overdrachten.
  45
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Om overdrachten, en de daarbij behorende rechten en plichten, verstandig over
  de levensloop te verdelen, kan zowel worden gezocht naar een andere verdeling
  over als naar een beïnvloeding van de levensloop.
  46
  
  solidariteit tussen generaties
  
  3
  
  solidariteit tussen gener aties
  
  3.1
  
  inleiding
  De kern van dit hoofdstuk bestaat uit een bespreking van de solidariteit tussen
  generaties op micro- (par. 3.3) en op macroniveau (par. 3.4), en de verhouding
  daartussen (par. 3.5). Voorafgaand volgt in paragraaf 3.2 echter eerst een overzicht van de inhoud van belangrijke algemene sociologische publicaties over
  respectievelijk verschillen tussen generaties, in historisch opzicht en in generatiebesef, over het vóórkomen van solidariteit en over een sociaal contract in de
  relatie tussen generaties.
  