text: Om te voorkomen dat de strafrechter bij de handhaving van deze wetgeving
  wordt overbelast, en om te verzekeren dat de normhandhaving op een voldoende hoog niveau blijft, is het wenselijk dat de administratieve handWETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  havingsmogelijkheden in de afzonderlijke regelingen systematisch worden
  nagegaan en waar nodig worden versterkt. Wil men het bestuur de mogelijkheid geven om het soms scherpe wapen van administratieve dwang daadwerkelijk te gebruiken, dan zal de wetgever meer dan in het verleden aandacht
  moeten besteden aan de toedeling van de bestuurlijke bevoegdheden en aan
  het uitwerken van de normen waaraan het bestuur zich moet houden.
  7.
  De opsporing van de normoverschrijdingen in de sfeer van de randvoorwaarden voor het maatschappelijk verkeer is buitengewoon arbeidsintensief en
  stelt eisen aan de technische deskundigheid van het opsporingsapparaat waaraan de reguliere politie niet steeds kan voldoen. Hier blijkt derhalve samenwerking tussen bestuurlijke organen en de politie bij uitstek noodzakelijk.
  8.
  In de daarvoor in aanmerking komende beleidswetgeving zal systematisch
  naar mogelijkheden moeten worden gezocht om de belanghebbende burgers (of
  hun organisaties) meer te betrekken bij de bewaking van de belangen, die door
  deze wetgeving wordt beschermd. Hiertoe bestaan meer aanknopingspunten
  naarmate schendingen van de betrokken publiekrechtelijke normen meer
  - kunnen - samenvallen met inbreuken op in het privaatrechtelijk verkeer
  geldende rechtsplichten.
   RECHTSHANDHAVING
  
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  Rechtshandhaving en
  commune criminaliteit
  3.1
  
  Inleiding
  Het onderwerp van dit hoofdstuk is de commune criminaliteit: met name diefstal, vandalisme en geweld. Deze delicten vragen, zoals zal blijken, om een
  andere verklaring en om een andere rechtshandhaving dan de overtredingen
  van de regels die in het vorige hoofdstuk zijn besproken. De genoemde soorten
  commune criminaliteit zijn inbreuken op verboden in het Wetboek van Strafrecht die sinds 1886 niet wezenlijk zijn uitgebreid of gewijzigd. Een eventueel
  inconsistent of grillig optreden van de wetgever valt derhalve als mogelijke
  verklaringsgrond voor de onmiskenbare groei van deze criminaliteit weg. Die
  groei is evenmin te herleiden tot veranderingen in de bestuurlijke bewaking
  van regels, a1 zou er een indirecte relatie kunnen zijn met de groei van de commune criminaliteit via de voorbeeldwerking van de overheid die zich zelf niet
  voldoende aan haar eigen regels (buiten de sfeer van de commune criminaliteit) houdt. Een dergelijke relatie is empirisch niet aantoonbaar, maar vanuit
  dit gezichtspunt zouden de aanbevelingen in het vorige hoofdstuk ook van
  betekenis kunnen zijn voor het tegengaan van commune criminaliteit.
  De verboden waarom het hier gaat, richten zich rechtstreeks tot de burgers, de
  overheid zit er niet tussen; toepassing en naleving van deze regels vergen in
  beginsel geen bestuurlijke interventie. Uiteraard is de handhaving van de
  regels we1 een overheidstaak. Dit gebeurt in de eerste plaats door politie en justitie.
   In de afgelopen jaren wordt in adviezen aan de regering steeds meer waarde
  gehecht aan een bestuurlijk preuentiebeleid, in plaats van een versterking van
  politie en justitie, ter vermindering van de veel voorkomende commune criminaliteit. Politie en justitie zouden zich volgens deze opvatting vooral moeten
  richten op het tegengaan van de categorie ernstige en georganiseerde misdrijven. Deze adviezen baseren zich op de veronderstellingen dat er 1.weinig of
  geen relatie is tussen ernstige en minder ernstige vormen van criminaliteit en
  dat 2. de groei van de commune criminaliteit ontstaat in maatschappelijke
  omstandigheden die door de overheid bei'nvloed kunnen worden, ook - e n
  vooral - met andere middelen dan de inzet van politie en justitie. Deze twee
  veronderstellingen komen verder aan de orde in dit hoofdstuk. Voor de duidelijkheid van de lijn van het betoog worden hieronder a1 enige opmerkingen
  gemaakt over de tweede hypothese. De eerste hypothese wordt besproken in de
  paragrafen 3.3.3 en 3.3.5.
  Bestuurlijkepreventie en sociale controle
  De toename van verschillende vormen van criminaliteit wordt nogal eens in
  verband gebracht met het wegvallen of verminderen van sociale controle in de
  samenleving door onder meer verstedelijking en schaalvergroting. Zo noemt
  de Commissie Roethof de verrninderde sociale controle een van de achterliggende oorzaken van de stijging van de veel voorkomende criminaliteit.
  Op deze analyse wordt voortgebouwd in de beleidsnota Samenleving en criminaliteit. Het begrip sociale controle wordt niet alleen van belang geacht voor
  de diagnose. Het keert terug bij de voorgestelde remedies. Door versterking
  van het toezicht op tal van plaatsen in de samenleving, in het gezin, de buurt
  en de school, door veranderingen aan te brengen in de ruimtelijke omgeving en
  door sociale bindingen te bevorderen, zou de criminaliteit zijn terug te dringen.
   Een slecht onderhouden woonomgeving geeft aanleiding tot vandalisme. HuiZen vanwaar geen uitzicht is op straat, bieden kansen aan insluipers en dieven.
  Mensen brengen minder vlug schade toe aan e'en zaak, een groep, of andere
  
  personen waarmee zij zich verbonden voelen. Zulke algemene vuistregels uit
  het sociale leven worden vervolgens gegeneraliseerd naar de samenleving als
  geheel: als de maatschappelijke verbondenheid groot is, zal de mate van afwijkend gedrag minder groot zijn en omgekeerd. Uit de toename van regeloverschrijdend gedrag wordt a contrario afgeleid dat de binding met de samenleving minder geworden is.
  In het denken over sociale controle speelt dit denken in termen van meerlminder een belangrijke, zij het soms impliciete rol. In de criminologie heeft deze
  gedachtengang geleid tot de zogenoemde bindingentheorie, op basis waarvan
  criminaliteit wordt verklaard uit een te zwakke sociale binding. Versterking
  van deze binding zou dus indirect een gunstige invloed hebben op het terugdringen van criminaliteit. In de voorstellen van de Commissie Roethof wordt
  gebruik gemaakt van deze theorie. Vooral voor jeugdige vandalen wordt aangenomen dat een sterkere binding met bijvoorbeeld de school of de buurt vernielzucht zal tegengaan.
   Het is echter een belangrijke vraag in hoeverre de sociale controle op dit
  niveau behvloedbaar is. Zijn sociale bindingen in gezin, buurt en school op
  instigatie van de overheid maakbaar of vernieuwbaar? Voor de beantwoording
  van dergelijke vragen is het van belang het begrip sociale controle nader te
  definieren. Wanneer we sociale controle omschrijven als uormen uan
  gedragsbeznuloeding met als functie een evenwicht te bewerkstelligen tussen de
  normen van een groep en die van het indiuidu, blijkt hoe problematisch het is
  hier in termen van meer of minder te spreken. Elke samenleving of groep ontwikkelt eigen vormen van sociale controle in samenhang met de normen die zij
  aanhangt en met de vormen die beschikbaar zijn. De mate van sociale controle
  is geen teken van vooruitgang, noch van achteruitgang, maar een op zich zelf
  neutraal gegeven. Het is dan ook weinig zinvol in algemene termen te spreken
  over dB sociale controle, noch over een afname of toename hiervan: sommige
  vormen van sociale controle, bijvoorbeeld door de kerk, de familie of de buurt,
  zijn afgenomen, maar andere, zoals controle van overheidswege of de invloed
  van massamedia, zijn toegenomen. Sommige normen zijn verslapt, andere
  - bijvoorbeeld inzake het milieu, kindermishandeling of discriminatie - zijn
  juist zwaarder gaan wegen. Gebruikt men de hier gegeven ruime definitie,
  waar alle normen en alle vormen van gedragsbe'invloeding onder vallen, dan
  kan men met evenveel reden beweren dat de sociale controle is toegenomen als
  dat zij is afgenomen.
  Wordt de aandacht speciaal gericht op de commune criminaliteit, dan kan men
  constateren dat de achterliggende normen hierbij nauwelijks zijn veranderd.
  Vrijwel iedereen weet en erkent dat stelen, vernielen of mishandelen niet mag.
   Doordat deze normen statisch zijn, zijn nauwkeuriger uitspraken over ontwikkelingen in de sociale controle hier we1 mogelijk. Zoals nog zal blijken, is hier
  sprake van een verschuiving in de sociale controle, van intermediaire groepen
  waarvan de burgers zelf deel uitmaken (gezin, kerk en dorpsgemeenschap),
  naar organisaties, zoals beveiligingsbedrijven en politie en justitie.
  Voor de relatie tussen commune criminaliteit en sociale controle is het van
  belang niet alleen te kijken wie deze controle uitoefent, maar ook hoe dit
  gebeurt. Hier geldt een onderscheid tussen formele en informele sociale controle. Formele sociale controle gebeurt op basis van een gezagsverhouding en valt
  samen met het uitoefenen van functioneel toezicht. Informele sociale controle
  ontstaat door interpersoonlijke betrekkingen, waarvan een relatiegebonden
  toezicht kan uitgaan.
  Het zal duidelijk zijn dat vormen van formele en informele sociale controle
  nauw met elkaar verbonden zijn, in de zin dat zij elkaar soms aanvullen, soms
  met elkaar concurreren of elkaar uitsluiten. Beide vormen van sociale controle
  zijn aan regels gebonden. Beklemtoond moet worden dat informele sociale controle zijn werking ontleent aan het feit dat volgzaamheidsrelaties met wederzijdse instemming van betrokkenen tot stand komen of in stand worden gehouden. In die zin werkt informele sociale controle altijd vrijwillig en autonoom en
  kan zij niet van bovenaf worden opgelegd. Natuurlijk kan de overheid we1 proWETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  beren informele sociale controle te bevorderen, maar in hoeverre dit slaagt is
  onzeker.
   Het overheidsbeleid ter bestrijding van veel voorkomende criminaliteit staat,
  sinds het verschijnen van de beleidsnota Samenleving en criminaliteit (19851,
  in het teken van de bestuurlijke preventie, dat wil zeggen bestrijding van de
  veel voorkomende criminaliteit door meer formele en informele sociale controle (resultaat dus van zowel meer functioneel als meer relatiegebonden toezicht). De nadruk ligt hier op middelen als bei'nvloeding van de ruimtelijke
  omgeving en op versterking van de sociale bindingen van de opgroeiende generatie met de maatschappij. Getracht wordt door subsidies voor experimentele
  projecten die bestaan uit verbeteringen in de uitoefening van toezicht en van
  ruimtelijke situaties, de betrokkenheid van individuele burgers bij de preventie en bestrijding van de veel voorkomende criminaliteit te vergroten. Dit
  bestuurlijke preventiebeleid vergt een gezamenlijke inspanning van de verschillende ministeries, de verschillende overheden en maatschappelijke instituties en geledingen. Versterkingvan het toezicht door politie enjustitie wordt
  niet aanbevolen, kennelijk op grond van een veronderstelde geringe effectiviteit.
  Naar zal blijken, kunnen verschillende voorstellen voor bestuurlijke preventie
  met reden als zeer wenselijk voor uitvoering worden aanbevolen. Echter, tegelijkertijd is er twijfel mogelijk over de effectiviteit van bestuurlijke preventie.
  In de eerste plaats bestaat een verband tussen de groei van de commune criminaliteit en enkele moeilijk op te lossen sociale problemen zoals de werkloosheid
  en drug- en alcoholmisbruik, waaraan op korte termijn weinig valt te doen.
  Ook bij andere mogelijke achtergronden van deze groei is bei'nvloeding door
  overheidsbeleid niet eenvoudig: de maatschappelijke positie van de jeugd, de
  opbloei van de informele economie. In de tweede plaats zal bestuurlijke preventie niet goed kunnen werken als niet op de achtergrond een strafsanctie aanwezig is. Bestuurlijke preventie en strafrechtelijke repressie zijn geen substituten, zij vullen elkaar aan. Ook kan de preventieve werking die van politieoptreden uitgaat op verschillende soorten criminaliteit niet.gemakkelijk worden gemist.
   Inhoud van dit hoofdstuk
  Om de effectiviteit en mogelijkheden van een bestuurlijk preventiebeleid en
  van de strafrechtelijke rechtshandhaving te kunnen beoordelen, is het noodzakelijk enkele belangrijke achtergronden van de groei van de commune criminaliteit te bespreken. Deze groei wordt cijfermatig weergegeven in paragraaf
  3.2, in een afzonderlijke beschrijving van de ontwikkelingen op het gebied van
  diefstal, vandalisme en geweld. De paragraaf eindigt met enkele tussentijdse
  conclusies. In paragraaf 3.3 wordt ingegaan op de maatschappelijke achtergronden van de in de voorafgaande paragraaf geschetste problemen, waarbij
  tegelijkertijd aandacht wordt gegeven aan de bei'nvloedingsmogelijkheden
  voor de overheid, hetzij door bestuurlijke preventie hetzij.door politie en justitie. In paragraaf 3.4 wordt ten slotte in algemene zin teruggekeerd naar de
  mogelijkheden van bestuurlijke preventie volgens de hiervoor genoemde
  hoofdlijnen: versterking van het toezicht, rechtstreeks of indirect door bei'nvloeding van de ruimtelijke omgeving en van de sociale binding van de jeugd
  aan de maatschappij. Hieraan worden enkele algemene conclusies toegevoegd
  over de betekenis van de strafrechtelijke rechtshandhaving door politie en justitie (deze conclusies worden in hoofdstuk 4 verder onderbouwd en gespecificeerd).
  Commune crirninaliteit: ornvang, daders en slachtoffers
  Aantallen en kenmerken van de slachtoffers van criminaliteit geven een indiRECHTSHANDHAVING
  
  catie van de ernst van de gevolgen en zijn daarom belangrijk voor het stellen
  van prioriteiten in het overheidsbeleid. Uit gegevens over de daders kan worden afgeleid welke maatschappelijke achtergronden een rol hebben gespeeld.
   Bij de gevolgen van de groei in de commune criminaliteit is het belangrijk ook
  aandacht te schenken aan de vrees in de bevolking hiervan slachtoffer te worden. Uit ondervraging blijkt dat bij de kans slachtoffer te worden van een misdrijf meestal gedacht wordt aan een beroving op straat. In afnemende mate
  worden verder genoemd: mishandelingibedreiging, aanrandinglseksuele
  handtastelijkheden, inbraak, diefstal vervoermiddeVzakkenrollen/verduisteringloplichting, en vernieling '. De mate van ongerustheid wordt in het algemeen sterk bepaald door het feit of men zelf a1 eerder slachtoffer is geweest, a1
  geldt dit niet voor de gehele bevolking. De perceptie van het risico slachtoffer
  te worden valt niet geheel samen met het feitelijk risico. Jonge vrouwen en
  mannen lopen het meeste risico. Oudere vrouwen en mannen lopen minder
  risico maar zij zijn even ongerust, a1 kan dit te maken hebben met een inschatting van de mogelijk ernstiger gevolgen van criminaliteit bij oudere slachtoffers die feitelijk juist kan zijn. Een opmerkelijk gegeven uit onderzoek is ten
  slotte dat een groeiende ongerustheid over criminaliteit gepaard is gegaan met
  een afnemende bereidheid delicten bij de politie aan te geven '.
  3.2.1
  
  Diefstal
  
  In zijn verschillende verschijningsvormen is diefstal de meest voorkomende
  soort van commune criminaliteit. Alle vormen van diefstal zijn, zij het in
  wisselende mate, sinds het begin van dejaren zestig verveelvoudigd. Een beeld
  dat onmiskenbaar uit de aangiftecijfers naar voren treedt en dat wordt bevestigd door enqugtes om aantallen slachtoffers vast te stellen (zie tabel 3.1).
  Tabel 3.1
  
  T e r kennis gekomen misdrijven
  
  Soorten diefstal
  
  1964
  
  1969
  
  1974
  
  1979
  
  1984
  
  1986
  
  Fiets
  Bromfiets
  Motorlscooter
  Personenauto
  Overige rnotorvoertuigen
  Onderdelen rnotorvoertuigen
  U i t voertuigen
  Vaartuigen
  Onderdelen vaartuigen
  U i t vaartuigen
  Zakkenrollerij
  Winkeldiefstal
  U i t woonhuizen
  Vanluit automaten
  
  Bron: WODCICBS.
   Voor de verschillende categorieen diefstal loopt de stijging, naar uit tabel 3.1
  valt af te leiden, nogal uiteen. Zo zijn in de periode van 1964 tot en met 1986 de
  aantallen ter kennis van de politie gekomen autodiefstallen en gevallen van
  zakkenrollerij met respectievelijk een factor 15,2 en 30 gestegen, tenvijl dit
  
  '1 A.W.M. van der Heyden, 'Onrustgevoelens in verband met de crirninaliteit';Moondstotistiek politie, jostitie en brondweer. CBS,
  november 1984.
  '1 C.H.D. Steinmetz en H.G. van Andel, 'Meningen over en reacties op crirninaliteit',]ustitide verkenningen. 1985, 13e jaargang
  nr. I, biz. 25-6 1.
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  T a b e l 3.2
  
  Ophelderingspercentages
  
  Soorten diefstal
  
  1964
  
  1969
  
  1974
  
  1979
  
  1984
  
  1986
  
  Fiets
  
  5.45
  
  3.94
  
  4.98
  
  5.48
  
  4.68
  
  4.01
  
  Bromfiets
  
  26.05
  
  15.23
  
  15.23
  
  16.60
  
  15.95
  
  1 1.70
  
  Motorlscooter
  
  18.77
  
  15.84
  
  12.30
  
  13.32
  
  12.04
  
  1 1.60
  
  Personenauto
  
  40.29
  
  32.48
  
  26.44
  
  17.58
  
  13.72
  
  13.46
  
  34.55
  
  20.34
  
  10.27
  
  9.17
  
  10.65
  
  Onderdelen motorvoertuigen
  
  Overige motorvoertuigen
  
  5.75
  
  5.50
  
  6.01
  
  U i t voertuigen
  
  7.72
  
  6.9 1
  
  6.65
  
  Vaartuigen
  
  6.8 1
  
  6.76
  
  7.59
  
  Onderdelen vaartuigen
  
  5.36
  
  3.21
  
  9.98
  
  U i t vaartuigen
  
  5.04
  
  8.79
  
  8.5 1
  
  Zakkenrollerij
  
  1 1.24
  
  8.85
  
  7.30
  
  6.65
  
  3.1 1
  
  3.03
  
  Winkeldiefstal
  
  97.13
  
  96.85
  
  91.58
  
  77.54
  
  80.70
  
  85.49
  
  U i t woonhuizen
  
  13.34
  
  13.20
  
  1 1.98
  
  Vanluit automaten
  
  22.10
  
  25.08
  
  21.70
  
  Bron: WODCICBS.
   voor bromfietsen- en motorendiefstallen aanzienlijk lager ligt, een factor van
  1,6 respectievelijk 3,8. Significant is de toeneming van diefstallen uit auto's en
  uit woningen. Deze zijn in de periode van 1978 tot en met 1986 met een factor
  van 4,5 respectievelijk 2,3 toegenomen. Bij de interpretatie van de cijfers in
  tabel 3.1 moet nog worden bedacht dat zij een onvolledige weergave zijn van de
  feitelijk gepleegde misdrijven. Zakkenrollerij, fietsendiefstal, diefstal uit voertuigen en winkeldiefstal worden immers lang niet altijd aangegeven. De aantallen werkelijk gepleegde feiten liggen hierdoor aanzienlijk hoger dan uit
  deze cijfers blijkt. De jaarlijkse schade bij particulieren en in winkels, gemeten
  aan de totale gestolen waarde, wordt op ongeveer f 3 miljard geschat 3.
  De daling van de ophelderingspercentages toont evenmin Ben patroon. Lag dit
  percentage voor fietsendiefstallen a1 in 1964 laag op 5,45%en is de daling tot
  4,01% niet erg opvallend, bij autodiefstallen is het verloop van 40,29% tot
  13,46%dat wel. Hetzelfde geldt voor de verdere daling van het toch a1 lage
  ophelderingspercentage voor zakkenrollerij van 11,24%tot 3,03%.Bij winkeldiefstal is het ophelderingspercentage hoog, doordat van dit delict doorgaans
  slechts aangifte wordt gedaan bij een betrapping op heterdaad. In combinatie
  gelezen, kan uit de tabellen 3.1 en 3.2 worden afgeleid dat de aantallen diefstallen sinds 1964 sterk tot heel sterk zijn toegenomen, terwijl in absolute cijfers uitgedrukt het aantal gevallen waarin het feit zonder enige sanctie bleef,
  nog sterker is gestegen.
   De kwalitatieve ontwikkelingen van deze criminaliteit zijn onvoldoende
  onderzocht. De beschikbare studies lijken er echter op te wijzen dat een stijgend aantal diefstallen zich ontwikkelt van een door dilettanten gepleegd gelegenheidsdelict naar een professioneel uitgevoerd delict, waarbij de daders
  samenwerken, bereid zijn zwaardere hindernissen te nemen (diefstal met
  braak) en niet terugschrikken voor het gebruik van geweld. Een algemene
  kwalificatie van diefstallen als 'kleine' criminaliteit is dan ook riskant, gelet
  op de ernst van de gfzonderlijke feiten, de kenmerken van de daders en de
  financiele gevolgen.
  3.2.2
  
  Vandalisme
  
  Vandalisme is een term met geringe precisie. Hieronder worden gewoonlijk
  begrepen moedwillige vernielingen of beschadiging van goederen, vaak in
  
  '1 1.J.M.van Dijk en A. Ro6ll. 'Crirninaliteit in tal en last: Een rarning van de schade- en kostenposten in verband met crirninaliteit';
  lustitiele verkenningen, rnaart 1988. 14e jaargang nr. 2, blz. 26.
  RECHTSHANDHAVING
  
  groepsverband gepleegd, zoals het bewerken van gebouwen, straatmeubilair
  en openbaar vervoermateriaal met viltstift en verfspuitbus (graffiti)en vernielingen bij rellen (hiervoor kunnen de krakersrellen model staan). Soms komt
  het samen voor met vormen van lichte geweldpleging tegen personen (voetbalvandalisme). De gedragingen die onder de noemer vandalisme worden begrepen, zijn op verschillende plaatsen in het Wetboek van Strafrecht strafbaar
  gesteld.
   Omdat het begrip vandalisme verschillende strafbare feiten dekt, kan de ontwikkeling van het verschijnsel over de laatste decennia, slechts bij benadering
  worden weergegeven. Dit geldt te meer daar de strafbare feiten die onder vandalisme zijn begrepen, slechts een laag aangiftepercentage kennen. Het aantal
  ter kennis van de politie gekomen gevallen van vernieling is sterk gestegen
  van 6023 in 1964 naar 103.678 in 1986. Vandalistisch gedrag komt relatief
  vaak voor. Uit een recent onderzoek van het WODC blijkt dat 11%van de 12-18
  jarigen in het afgelopen schooljaar vernielingen heeft aangericht. Op basis van
  een slachtofferenqu6te wordt geschat dat in 1983 ongeveer 1.100.000 vernielingen van particulier bezit hebben plaatsgevonden a1 zal hierbij soms sprake
  zijn van onbedoelde vernieling of slijtage. Ruim de helft van de vernielingen
  werd gepleegd aan auto's; de overige waren het meest aan ramen, deuren en
  tuinbeplanting *.
  Indien mag worden aangenomen dat het aangiftepercentage niet hoger is
  geworden, dan kan de conclusie worden getrokken dat het aantal vernielingen
  sinds 1964 sterk is gestegen, minimaal met een factor 17.
  Over de ernst van het verschijnsel vandalisme is weinig met nauwkeurigheid
  te melden. De totale directe financiele schade kan bij benadering op ruim een
  half miljard gulden worden geschat. De indirecte schade, bijvoorbeeld tot
  uiting komend in onbruikbaar straatmeubilair zoals kapotte telefooncellen, is
  niet bij benadering te waarderen. Hierbij moet nog worden aangetekend dat
  verschillende van de maatregelen tegen vandalisme, zoals het uitdunnen of
  opruimen van groenvoorzieningen en het afschermen van winkels en woningen aan de straatzijde, ook hun indirecte kosten kennen in verliezen aan leefbaarheid.
   De sociale gevolgen van vandalisme kunnen ernstig zijn. Op grond van de
  beschikbare gegevens kan worden aangenomen dat het verschijnsel bijdraagt
  tot de verloedering van wijken waarin relatief veel bejaarden, minder draagkrachtigen en allochtonen wonen. De plaatselijke overheden blijken soms niet
  in staat het publieke domein in deze buurten voor aftakeling te behoeden.
  Omdat een geleidelijk verloederende publieke omgeving als zodanig andere
  vernielingen lijkt uit te lokken, heeft een ongeremd vandalisme in deze
  omstandigheden sociaal desintegrerende gevolgen. Een blijvend vernielde
  omgeving is vooral nadelig voor bevolkingscategorieen die sterk van de directe
  omgeving afhankelijk zijn, zoals bejaarden en gezinnen met kinderen. Amerikaans onderzoek zou uitwijzen dat vernielde gebouwen, graffiti enzovoort, een
  belangrijke, zelfstandige voedingsbodem vormen voor onveiligheidsgevoel.
  Dit gevoel zou overigens niet irreeel zijn: een hoog niveau van vandalisme in
  een wijk gaat inderdaad vaak gepaard met andere vormen van criminaliteit, of
  kan hiervan een voorbode zijn 5.
  Het vandalisme heeft een uitgesproken daderspopulatie. De daders zijn voor
  het overgrote deel mannelijke jeugdigen in de leeftijdsgroep van tien tot twintig jaar. Er lijkt een zekere milieugebondenheid te zijn, die echter voor sommige verschijningsvormen van vandalisme, zoals voetbalvandalisme, meer
  uitgesproken is dan voor andere, zoals het werken met graffiti. Het verschijnsel is zeker niet beperkt tot de stadsjeugd. Ook jongeren uit landelijke en voor-
  
  '1 J.J.M. van Dijk. 'Kosten en baten van vandalismebestrijding'; in: Vandalisme, Verschijnsel en bestrijding;door G.P. Hoefnagels en
  E.J. Karman (red.). Alphen aan den
  
  '1 Ibid.
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  stedelijke gebieden maken zich er incidenteel of regelmatig schuldig aan.
   Soms is vandalisme te beschouwen als een uiting van groepscultuur, soms
  vindt het incidenteel plaats - als een uiting van (brood)dronkenheid na een
  school- of studentenfeest - dan weer heeft het een zekere folkloristische achtergrond (de luilakviering in het westen van het land, het gesleep met goederen op oudejaarsavond in het noorden). Verreweg de meeste uitingen van vandalisme hebben echter gemeen dat zij groepsgewijs, vaak onder invloed van
  alcohol, plaatsvinden. De onder de noemer 'vandalisme' te brengen misdragingen onderscheiden zich van de andere in dit rapport behandelde veel voorkomende strafbare feiten doordat de daders er vrijwel zonder uitzondering mee
  ophouden na het bereiken van een zekere leeftijd.
   Een bijzondere vorm is het voetbalvandalisme, dat pas vanaf het midden van
  de jaren zeventig op grotere schaal in Nederland werd waargenomen. Volgens
  de KNVB en de NS worden thans per jaar ongeveer honderd wedstrijden
  gespeeld met een verhoogd risico op voetbalvandalisme. Het gaat voor het
  overgrote deel om de wedstrijden van een beperkt aantal clubs, voornamelijk
  uit de eredivisie. De indruk bestaat dat het voetbalvandalisme de laatste jaren
  niet is toegenomen, maar het lijkt zich we1 ontwikkeld te hebben tot een blijvend verschijnsel. Het Centraal Informatiepunt Voetbalvandalisme registreert sinds begin 1986 centraal gegevens over aangehouden voetbalvandalen. De helft van alle daders blijkt te bestaan uit aanhangers van Feijenoord en
  F.C. Den Haag en het overgrote deel van de geregistreerde voetbalvandalen
  (85%)wordt voor de eerste keer aangehouden. E r is een kleine harde kern: in
  1986 is 10 a 20% van het deel van het voetbalpubliek dat meestal problemen
  veroorzaakt, ten minste BBnmaal aangehouden in verband met een misdrijf of
  overtreding. Het percentage verstokte vandalen (drie of meer keer aangehouden) is vrij laag: ruim 4%. Ruim de helft van de geregistreerde vandalen is ten
  tijde van de eerste aanhouding jonger dan 19jaar, met een duidelijke piek in de
  categorie 16 tot en met 18jaar (43% van alle daders) 6.
  3.2.3
  
  Geweld
  
  Het aantal gevallen van mishandeling is de afgelopen decennia voortdurend
  gestegen (zie tabel 3.3).
   Tabe13.3
  
  Aantallen geregistreerde misdrijven voor de delicten mishandeling,
  bedreiging, verkrachting en aanranding i n de periode 1965-1987
  
  Jaar
  
  Mishandeling
  
  Bedreiging
  
  Verkrachting
  
  Aanranding
  
  gegevens ontbreken
  
  Bron: CBS, Maandstatistiek Rechtsbeschermingen Veiligheid
  
  Uit onderzoek blijkt dat veel gevallen van geweld niet bekend worden bij politie en justitie en dus niet in de registratiecijfers verschijnen. Het feitelijke aantal en de ernst van geweldplegingen zijn moeilijk vast te stellen, doordat in
  enquetes onder de bevolking naar aantallen slachtoffers subjectieve waarnemingen bij de beantwoording een grote rol spelen. Bovendien lijkt het aannemelijk dat men in veel gevallen zal verzwijgen dat men slachtoffer van geweld
  6]
  
  P.M. de Savornin Lohman en F.H. ter Bruggen, Voetbalvandolisme buiten spel; Rijswijk, ministerie van Welzijn. V~lks~ezondheid
  en Cultuur. 1987. blz. 46-47.
  RECHTSHANDHAVING
  
  is geweest. Met alle voorbehoud kan, afgaande op de uitkomsten van deze
  enquetes, gemeld worden dat jaarlijks enkele honderdduizenden mensen in
  Nederland slachtoffer worden van geweld 7 . De cijfers in bovenstaande tabel
  lijken dus slechts het spreekwoordelijk topje van de ijsberg weer te geven.
  Uit onderzoek blijkt dat de geweldplegers meestal jonge mannen en jongens
  zijn. De slachtoffers van geweld zijn meestal jonge mannen en jonge vrouwen.
  3.2.4
  
  Conclusies
  
  Over een langere periode bezien zijn de cijfers met betrekking tot de geregistreerde gevallen van diefstal, vandalisme en geweld sterk gestegen. De cijfers
  over geweld stabiliseren zich echter in de laatste jaren. Dit laatste geldt ook
  voor sommige diefstallen, maar niet voor diefstallen uit woonhuizen en voertuigen en voor zakkenrollerij. Hierna zal blijken dat, gezien de achtergronden
  van de commune criminaliteit, het risico bestaat van een verdere groei i n
  omvang van deze delicten.
   Voor verschillende soorten commune criminaliteit kan een verband worden
  gelegd met verschillende bevolkingscategorieen die hiervoor relatief vaak verantwoordelijk zijn. Over de nadere omschrijving van deze categorieen, voornamelijk van jeugdige leeftijd, zal in de volgende paragrafen meer worden
  gezegd. Hierbij moet we1 worden opgemerkt dat de jeugd minder vaak verantwoordelijk is voor ander crimineel gedrag, zoals fraude.
  Over de slachtoffers bestaat weinig duidelijkheid. Ook zonder nadere cijfermatige informatie lijkt het echter verantwoord vast te stellen dat de commune criminaliteit voor verschillende mensen sterk verschillende gevolgen heeft. Voor
  fysiek en sociaal(-economisch) zwakke mensen zijn de risico's groter en de
  gevolgen ernstiger. Niet iedereen heeft dezelfde mogelijkheden een risicovolle
  omgeving, in bijvoorbeeld een slecht onderhouden woonwijk, te vermijden en
  zich zo te onttrekken aan crimineel gedrag.
  3.3
  
  Achtergronden van commune criminaliteit
  
  3.3.1
  
  Leefsituatie van de jeugd
  
  3.3.1.1
  
  Aandeel in de criminaliteit
  
  Jongeren zijn in de criminaliteitsstatistiekensterk vertegenwoordigd. In 1986
  was het aandeel van minderjarigen in de geregistreerde criminaliteit 18,5%.
  Dit is naar verhouding veel, omdat het hierbij gaat om de criminaliteit van de
  minderjarigen van 12 tot 18 jaar, die 10,5%uitmaken van de bevolking boven
  de 12jaar. De verhoudingjongens/meisjes onder de daders wijzigde zich van 9 : l
  in 1980 tot 7,5:1 in 1986. De omvang van de geregistreerde jeugdcriminaliteit
  is tot 1983 toegenomen. In dat jaar trad een daling op en daarna een stabilisatie. Jeugdcriminaliteit is hoofdzakelijk vermogenscriminaliteit: voor meisjes
  geldt dit in 9 van de 10 gevallen, voor jongens in 7 van de 10. Meisjes plegen
  voornamelijk eenvoudige diefstallen, jongens zowel eenvoudige diefstallen, als
  diefstallen met braak; ook plegen jongens meer vernielingen en delicten tegen
  de openbare orde dan meisjes '.
   Uit gegevens over zelf opgegeven delinquent gedrag komt naar voren dat de
  meeste jongeren we1 eens delicten begaan, waarbij vooral winkeldiefstal en
  vandalisme worden opgegeven. De meeste jongeren plegen een of twee keer
  een delict en laten het daarbij. Overigens zijn deze gegevens niet gedifferentieerd naar de ernst van het delict en kunnen zich hieronder dus ook betrekkelijk onschuldige misdrijven bevinden, die traditioneel tot het gedrag van de
  jeugd behoren. Ongeveer een derde van diegenen die opgeven we1 eens een
  delict te plegen, doet dit verscheidene malen, met een grotere frequentie e n
  7]
  
  CBS, Slochtoffers van misdrijven 1982; 's-Gravenhage. Staatsuitgeverij. 1984.
  '1 J.)unger-Tasen M. Kruissink, Ontwikkelingvon dejeugdcriminoliteit;WODC, ministerie van Justitie. 's-Gravenhage. Staatsuitgeverij. 1987.
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR N E T REGERINGSBELEID
  
  over een langere periode in de tijd gezien. Deze groep kan als probleemgroep
  worden aangemerkt (zie verder par. 3.3.1.2) 9.
  Uit een aantal onderzoeken komt ten aanzien van de jeugddelinquentie onder
  etnische minderheden het volgende beeld naar voren lo. Criminaliteit is bij
  allochtone jongeren, nog meer dan bij autochtone, een jongensaangelegenheid.
  Het aantal politiecontacten van allochtone jongens is groter dan dat van
  autochtone jongens. Surinaams/Antilliaanse en Marokkaanse jongens komen
  vaker met de politie in aanraking dan Turkse jongens. Marokkaanse jongens
  zijn vaker betrokken bij gekwalificeerde diefstal, ~ u r i n a a m s / ~ n t i l l i a a n en
  se
  Turkse jongens vaker bij eenvoudige diefstal, zoals winkeldiefstal en fietsendiefstal. Het in vergelijking met autochtone jongeren grotere aantal politiecontacten van allochtone jongeren wordt bevestigd door gegevens over zelf
  opgegeven crimineel gedrag. Met name bij jongeren die toch a1 veel politiecontacten hebben, is er een grote overeenkomst tussen de door de politie geregistreerde data en deze selfreport gegevens.
   Bij de oververtegenwoordiging van allochtone jongeren in de jeugdcriminaliteitscijfers moeten we1 enkele kanttekeningen worden geplaatst. Het is mogelijk dat jongeren uit etnische minderheden anders door de politie worden bejegend dan Nederlandse jongeren en dat daardoor de kans dat zij worden aangehouden en gearresteerd, groter is. Voorts blijkt uit onderzoek dat de waargenomen verschillen in de criminaliteitscijfers kleiner worden naarmate de woonomgeving, opleiding en sociaal-economische positie van allochtone en autochtone groepen jongeren meer overeenkomst vertonen ". Zie hiervoor verder
  paragraaf 3.3.1.3.
  Sommige vormen van jeugdcriminaliteit kunnen worden opgevat als leeftijdgebonden. Naar tijd en plaats varierend, kwamen zij vroeger ook voor (kwajongensstreken, appelen pikken uit de boomgaard). Als deze constatering als een,
  wat geruststellende, algemene verklaring kan worden opgevat, moet voor de
  minder geruststellende toeneming van de commune criminaliteit gepleegd
  door de jeugd gedurende de laatste decennia, naar meer specifieke verklaringen worden gezocht.
  In het algemeen kan worden geconstateerd dat de overgangsfase van jong-zijn
  naar volwassen-zijn steeds langer wordt, vooral als gevolg van de langere
  onderwijsfase. Nadat zij kind-af zijn, duurt het geruime tijd voordat jongeren
  de rollen van volwassenen op zich kunnen nemen. De overgangsfase kenmerkt
  zich door tweeslachtigheid. Enerzijds worden a1 allerlei rechten aan kinderen
  en jongeren gegeven (op het gebied van onderwijs, bescherming, rechtsgang,
  stemrecht en inkomen), anderzijds wordt niet van hen verwacht dat zij echt als
  volwassenen door het leven gaan. Door verlenging van deze overgangsfase
  wordt ook de periode van bij de jeugd behorend experimenteel en dikwijls
  normafwijkend gedrag langer.
   De 'ontgroening' van de bevolking heeft de afgelopen jaren een stabiliserend
  effect gehad op de omvang van de door jongeren gepleegde criminaliteit. Het is
  echter de vraag of de verwachte voortzettingvan de ontgroening tot een daling
  van de jeugdcriminaliteit zal leiden. Zo zal de samenstelling van de groep jongeren veranderen, in de zin dat de tweede generatie etnische minderheden, die
  zich juist ten aanzien van normconformiteit in een moeilijke situatie bevindt,
  er een groter deel van zal gaan uitmaken (par. 3.3.1.3). Bovendien zet de
  genoemde verlenging van de overgangsfase naar volwassenheid naar alle
  waarschijnlijkheid voor meer jongeren door. Wat de omvang van de jeugdcri9]
  lo]
  
  J. Junger-Tas, 'Oorzaken van vandalisme';jeugd en Somenleving,juni 1985, 15e jaargang nr. 6, blz. 357-38 I.
  Zie onder meer:
  
  - E. van der Hoeven, Allochtone jongeren bij de jeugdpolitie: samenvatring deel I , Coordinatiecommissie Wetenschappelijk
  Onderzoek Kinderbescherming. 's-Gravenhage. 1985, blz. 9 e.v.
  - E. van der Hoeven. De jeugdpolitie: een observotieonderzoek; Coordinatiecommissie Wetenschappelijk Onderzoek Kinder-
  
  bescherming, 's-Gravenhage, 1986, blz. 32 e.v.
  - R. Maliepaard, Achtergronden van deviant gedrag bij allochtone jongeren; Coordinatiecommissie Wetenschappelijk Onderzoek
  Kinderbescherming. 's-Gravenhage, 1985. blz. 55.
  'I]
  
  R. Maliepaard, 1985, op. cit.
  RECHTSHANDHAVING
  
  minaliteit betreft, zou dit het effect van de ontgroening kunnen teniet doen.
  3.3. 1.2
  
  Randgroepjongeren
  
  Ongeveer een derde van de jongeren die opgeven we1 eens een delict te plegen,
  doet dit met een grotere frequentie en over een langere periode in de tijd gezien,
  zo werd a1 gezegd. Deze groep kan als probleemgroep worden aangemerkt 12.
   Uit onderzoek naar de kenmerken van de situatie van deze jongeren komt als
  de belangrijkste voorspellende factor voor crimineel gedrag de mate van
  sociale integratie naar voren 13. Deze factor wordt gei'ndiceerd aan de hand van
  verschillende kenmerken, zoals de band met de ouders, het functioneren op
  school (bijv. schoolprestaties en contact met leraren) en vormen van vrijetijdsbesteding (bijv. alcoholgebruik). Het zijn vooral deze 'probleemjongeren' die
  moeite hebben om te voldoen aan de steeds hogere opleidingseisen van de
  maatschappij. Zij worden onevenredig getroffen door de werkloosheid en afgeschreven als maatschappelijk nutteloos.
  Veel normafwijkend gedrag is te herleiden tot de behoefte van deze jongeren
  om zich in eigen kring een zeker prestige te verwerven, door het aanwenden
  van lichaamskracht of door het nemen van fysieke risico's (bijv. in de sport).
  Naarmate de directe omgeving hiertoe minder geaccepteerde mogelijkheden
  biedt, zullen gemakkelijker onaanvaardbare uitwegen worden gekozen. Het
  meer en meer ontbreken van arbeidsmogelijkheden die hoge fysieke eisen stellen -zij zijn weggemechaniseerd of -geautomatiseerd - lijkt een zekere
  behoefte aan andere, onaanvaardbare vormen van zelfbevestigend gedrag te
  hebben opgeroepen.
   Traditioneel krijgen deze jongeren weliswaar veel verbale aandacht van de
  overheid en het jeugdwerk, maar in de praktijk blijkt het moeilijk voor hen
  adequate en preventieve oplossingen te ontwerpen. E r worden we1 projecten
  gefinancierd om hun probleemsituatie aan te pakken, maar volgens de Nota
  Samenleving en criminaliteit zijn dat er te weinig. Er bestaat een onmiskenbare spanning tussen het beroep dat onze ingewikkelde en kwetsbare samenleving doet op de zelfdiscipline van haar leden en de weinig wervende perspectieven die zij aan een belangrijk deel van de jongere bevolking kan bieden. Voor
  zover dit deel van de bevolking niet beschikt over voldoende scholing, arbeidservaring of eigenschappen om actief in het maatschappelijk proces mee te doen
  en aldus de eigen mogelijkheden te verwezenlijken, wordt het uit de algemene
  middelen onderhouden in de veronderstelling dat het zich verder muisstil
  houdt. Die veronderstelling gaat niet op.
  Een op jongeren in het algemeen of op bepaalde groepen jongeren gerichte
  benadering ter voorkoming en terugdringing van criminaliteit, blijft onvolkomen als onze samenleving er niet in zou slagen op den duur de voorwaarden te
  scheppen waaronder zij zinvol aan de maatschappij kunnen deelnemen, dat wil
  zeggen in het reguliere arbeidsproces. Deze jeugdigen, voor wie weinig perspectieven zijn weggelegd, doordat hun scholing, ervaring of aanleg te kort
  schiet, zijn oververtegenwoordigd in steden, buurten en wijken waar het
  leefilimaat toch a1 onder druk staat. De sociale segregratie die daarvan het
  gevolg kan zijn, kan op den duur heel kostbaar voor onze samenleving blijken,
  als zij uitloopt op vormen van actief of lijdelijk verzet tegenover een bestuur dat
  wordt gewantrouwd. Dan zou voor de overheid alleen een gedragsbelnvloeding
  overblijven met justitiele interventies, die ongeschikt zijn voor de oplossing
  van maatschappelijke conflicten, waarvan veel jeugdcriminaliteit een symptoom is.
   3.3.1.3
  
  Etnische rninderheidsgroepen
  
  Het gevaar geen stabiele bindingen met de samenleving aan te gaan, maar te
  blijven hangen in deviante groepsculturen van lot- en leeftijdgenoten die geen
  
  "1 J.Junger-Tas. 1985, op. cit.
  "1 J.Junger-Tas.]eugddelinquentie, Achtergronden en justitiele reactie; WODC, ministerie vanJustitie. 's-Gravenhage. Staatsuitgeverij. 1983.
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  of weinig vooruitzichten hebben op de reguliere arbeidsmarkt, bedreigt vooral
  allochtone jongeren van de 'tweede generatie'. Veelal losgeraakt van hun oorspronkelijke culturele achtergrond, maar nog niet voldoende ge'integreerd in
  de Nederlandse samenleving, dreigen zij tussen de wal en het schip te raken.
  De integratie van deze groep is mogelijk succesvol op immaterieel gebied: culturele voorzieningen en anti-discriminatiebeleid. Zij slaagt echter onvoldoende op materieel gebied, waartoe men werk, scholing en huisvesting kan
  rekenen. Het is mogelijk deze gedeeltelijk succesvolle integratie die voor sommigen mede kan leiden tot crimineel gedrag 14. Door dit gedeeltelijk succes
  wordt namelijk de verwachting gewekt dat men volledig kan participeren in de
  Nederlandse samenleving, terwijl in feite de voorwaarden hiertoe (een geschikte opleiding, voldoende kennis van het Nederlands) niet worden vervuld.
   Verwacht mag worden dat Nederland blijvend een immigratieland zal zijn,
  zoals dit voor veel andere westerse landen ook het geval is 15. Er is de afgelopen
  decennia in Nederland een voortdurende immigratiestroom geweest, die
  vooral in de grote steden heeft geleid tot een toenemende etnische pluriformiteit. Het is zelfs zeer waarschijnlijk dat in de toekomst de immigratie in hoge
  mate bepalend gaat worden voor de omvang van de bevolking. In de CBSbevolkingsprognose voor 2035 wordt uitgegaan van een migratie-overschot
  dat zich in een volgens het CBS hoge variant ontwikkelt van 47.000per jaar in
  1987 naar 33.000 per jaar in 2035 16. Hierbij kan worden opgemerkt dat deze
  schatting aan de lage kant kan worden beschouwd, gezien de verwachte sterke
  groei van de bevolking in landen als Marokko en Turkije en de welvaartsverschillen tussen deze landen en de landen van de Europese Gemeenschap.
  Etnische minderheidsgroepen verkeren op veel maatschappelijk vitale gebieden in een achterstandssituatie. De werkloosheid onder allochtonen is veel
  hoger dan die onder autochtonen. Dit heeft mede te maken met verschillen in
  het type en het niveau van scholing en opleiding. Het opleidingsniveau van
  jongeren uit etnische minderheden verschilt per groep. Tussen Surinaamse en
  Nederlandse jongeren lijkt er weinig verschil te zijn. Turkse en Marokkaanse
  jongeren daarentegen hebben gemiddeld een veel lagere opleiding dan Nederlandse jongeren. Het opleidingsniveau is mede afhankelijk van de verblijfsduur in Nederland. Bedacht moet echter worden dat het opleidingsniveau van
  de omringende bevolking ook stijgt, zodat er een relatieve achterstand kan
  blijven bestaan.
   Veel allochtone jongeren glijden ondanks een ongunstig toekomstperspectief
  niet af in de richting van blijvend crimineel gedrag. Als dit echter we1 het geval
  is, kan dit niet worden bestreden met strafrechtelijke repressie alleen. Deze
  komt niet zelden te laat en kan, op zichzelf staand, de achterliggende problemen niet oplossen. Veel zal afhangen van de wijze waarop de maatschappelijke
  positie van migranten zich ontwikkelt. Maatregelen ter verbetering van de
  positie van (jongeren uit) etnische minderheidsgroepen worden mede naar
  aanleiding van de verwachte demografische ontwikkelingen steeds noodzakelijker. Verbeteringen zullen zich vooral moeten richten op scholing en werk.
  Alcoholmisbruik
  
  Veel commune criminaliteit, vooral vandalisme, vindt plaats onder invloed
  van alcohol. De Commissie Roethof stelt, dat 'vooral de toename van het alcoholgebruik onder jongeren sinds 1965 heeft bijgedragen aan de stijging van het
  vandalisme, vechtpartijen en gelegenheidsinbraken gedurende het weekeinde' 17. Alcohol wordt veelvuldig genoemd als belangrijk element bij het vanda-
  
  "1 C . Jencks,'Genes & Crime'; The New York Review, February 12, 1987, blz. 33-41,
  Is]
  
  H.B. Entzinger. Een kleine wereld; oratie. Centrurn voor Studies van de Multi-Etnische Samenleving. Rijksuniversiteit Utrecht,
  1987.
  16]
  
  CBS, Bevolkingsprognose voor Nederland, 1987-2035. Eerste uitkomsten; 1986, nr. 49.
  "1 Eindrapport commissie kleine criminaliteit; 's-Gravenhage. Staatsuitgeverij. 1986, blz. 45.
  RECHTSHANDHAVING
  
  lisme rondom voetbalwedstrijden Is. Ten slotte vormt het deelnemen aan het
  verkeer onder invloed van alcohol een belangrijke delictscategorie. Alcoholgebruik heeft een bindende functie en neemt remmingen weg 19. Bij collectief
  gebruik gaan individuen gemakkelijk onder in de anonimiteit van een groep.
  De afgelopen jaren is het alcoholgebruik sterk gestegen. Tussen 1950 en 1985
  is het gebruik van bier per hoofd van de bevolking verachtvoudigd, het verbruik van wijn verdertigvoudigd en dat van gedistilleerd bijna verdubbeld. De
  grens tussen alcoholgebruik en -misbruik is echter niet duidelijk. Het vaak
  gemaakte onderscheid tussen sociaal drinken en 'probleemdrinken' is vaag.
   De houding in de samenleving tegenover alcohol is ambivalent. In het algemeen kan de stevige drinker, anders dan de vaste gebruiker van hard drugs,
  op maatschappelijke goedkeuring rekenen, totdat een bepaalde g e n s is
  overschreden. Daarna wordt hij of zij plotseling als een 'echte' alcoholist
  beschouwd 20.
  Bij geweldpleging en inbraken is er vaak sprake van alcoholmisbruik. Veel
  geweldmisdrijven vinden plaats in en rondom uitgaansgelegenheden. Zowel
  de daders als de slachtoffers blijken vaak kort tevoren gedronken te hebben.
  (Agressief gedrag mede in verband met alcohol komt daarnaast in het p r i d e ven veelvuldig voor, vele van deze mishandelingen bereiken de criminaliteitsstatistiek echter niet.) De ontremmende invloed en de legitimerende functie
  van alcohol kunnen bij gewelddadigheden beide een rol spelen. Zowel de dader,
  als zijn of haar omgeving zijn geneigd de alcohol verantwoordelijk te stellen
  voor het gedrag.
  De aard van de relatie tussen alcoholmisbruik en criminaliteit is echter niet
  duidelijk. Het is mogelijk dat delicten begaan worden onder de ontremmende
  invloed van alcohol, maar ook dat dezelfde sociale factoren en persoonlijksheidsstructuur zowel predisponeren tot alcoholmisbruik als tot het begaan van
  delicten. Daarnaast zijn er nog andere oorzaken, zoals bijvoorbeeld de pakkans, waardoor alcoholgebruikers in de criminele statistiek zijn oververtegenwoordigd. De oververtegenwoordiging geldt echter veel sterker voor geweldmisdrijven dan voor diefstal 21. Mogelijk is er dus een verband tussen alcoholmisbruik en crimineel gedrag aan te wijzen via intermediaire edof bijkomende factoren, maar empirisch materiaal ontbreekt hier. We1 lijkt het aannemelijk, dat conflicten onder invloed van alcohol sneller onbeheersbaar worden
  dan zonder alcohol 22. Naast alcohol speelt ook een soms gelijktijdig gebruik
  van andere drugs (bijv. Rohypnol) een rol als gedragsbelnvloeder.
   Volgens de nota Samenleving en criminaliteit streeft het ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur naar een alcoholmatigingsbeleid ter preventie van ge~ondheidsrisico'sen maatschappelijke problemen die voortvloeien
  uit alcohol. Getracht wordt, samen met het lokale bestuur, de plaatsen waar
  alcohol kan worden verkocht te verminderen. Vooral in verband met voetbalvandalisme wordt venvacht dat het aan banden leggen van de verkoop van
  alcohol en het gebruik ervan, tijdens wedstrijden en in de omgeving van stadions, een positief effect zal hebben. De minister heeft daarbij gewezen op de
  mogelijkheden van de Algemene Politie Verordening 23.
  Verder wordt verwacht dat de hulpverlening aan alcoholverslaafden een
  belangrijke preventieve rol kan vervullen ten aanzien van de criminaliteit. Bij
  hulpverlening wordt gedacht aan de Consultatiebureaus voor Alcohol en
  Drugs, verslavingsklinieken en huisartsen. Verder dienen volgens de nota
  Samenleving en criminaliteit politie, jongerenwerkers en wijkverplegers hier-
  
  ''1 Bestrijding voetbalvandalisme, een zaak van teamwork; Eindrapport van het Landelijk Overleg Voetbalvandalisme (LOV), Vereni-ning- van Nederlandse Gemeenten, 1987.
  19]
  
  J. Derks en]. de Loor. Alcohol en arbeid; deel I ; Nationaal Centrum voor Geestelijke Volksgezondheid. 1982
  
  "1 Ibid.
  "1 I. Vogt, 'Macht Alkohol gewalttatig? Uber den Zusammenhangvon Alkohol und Delinquenz'; Drogalkohol,augustus 1985,9e jaar"1
  
  23j
  
  gang nr. 2, blz. 1 19- 135.
  Ibid.
  Regeringsstandpunt Eindrapport Landelijk Overleg Voetbalvandalisrne; Tweede Kamer. zitting 1987-1988. 2 0 326. nr. 1-2.
  blz. 12.
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET RECERINGSBELEID
  
  bij te worden betrokken. Het is echter, gezien het voorgaande, onzeker in hoeverre een beleid gericht op vermindering van alcoholmisbruik zonder meer zal
  leiden tot vermindering van agressief gedrag en van inbraken door jongeren
  die deze delicten onder de invloed van alcohol begaan. Als alcoholmisbruik en
  crimineel gedrag een gemeenschappelijke oorzaak hebben, zal een aanvullend
  beleid nodig zijn, gericht op deze achtergronden. In dit verband kan worden
  verwezen naar de opmerkingen over de randgroepjongeren.
   3.3.3.1
  
  Probleem- en rnarktanalyse
  
  Hard-druggebruik leidt vaak tot criminaliteit. Uit Nederlands onderzoek
  blijkt dat diefstal en inbraak ongeveer 42% uitmaken van de semi-legale en
  illegale activiteiten waarmee zwaar verslaafden in hun middelen van bestaan
  voorzien, heroi'ne dealen of bemiddelen 33%. dealen van andere middelen 9%.
  heling, oplichting, cheques vervalsen en beroving 9%, prostitutie 6%, souteneurschap en gokken 2%. De gemiddelde inkomsten van zwaar verslaafden uit
  deze aktiviteiten bedragen f 565,- per dag. Hier tegenover staan gemiddelde
  legale inkomsten van f 46,- per dag 24.
  Uit een onderzoek bij de recherche van de Utrechtse gemeentepolitie in 1979
  bleek dat van de diefstallen die in dat jaar waren opgelost, 83% was gepleegd
  door als hard hard-druggebruiker bekend staande personen. Bij de categorie
  inbraken was dat 63%. Van alle verdachten was toen nog, in.l979,44%verslaafd 25.
  In 1985 bedroeg het percentage aan hero'ine edof coca'ine verslaafden dat in de
  Nederlandse huizen van bewaring en gevangenissen door de artsen en medische diensten werd geregistreerd, 22% van het totale aantal nieuw ingeschreven gedetineerden. Dit komt neer op circa 4400 verslaafden. Het percentage
  verslaafden dat op dagbasis in de penitentiaire inrichtingen aanwezig is, ligt
  door de gemiddeld langere verblijfduur van verslaafden nog hoger, namelijk op
  35% van de totale gedetineerden-populatie 26.
   Hoewel cijfers inzake de drugproblematiek veelal onzeker en partieel zijn - we
  bevinden ons hier in een schemergebied - lijkt het verantwoord de snelle stijging van kleine vermogenscriminaliteit sinds 1972, met name van bepaalde
  categorieen van diefstal, rechtstreeks te verbinden met het problematisch
  gebruik van hard drugs. In 1972 kwam voor het eerst heroi'ne op grote schaal
  aan de Nederlandse markt en daarna is het aantal verslaafden aan hard drugs
  - grotendeels heroi'neverslaafden - opgelopen tot naar schatting circa 20.000
  in 1983, van wie 8 a 10.000 in Amsterdam vertoeven 27. Sedertdien zou dit aantal redelijk stabiel zijn gebleven.
  Verslaafden aan hard drugs staan onder een onweerstaanbare druk om hun
  verslaving te onderhouden. Hun hele bestaan draait om de drugs, er is als het
  ware sprake van een objectief 'moeten' scoren (d.w.z. de activiteiten ontplooien
  die nodig zijn om geld te verwerven voor heroi'ne). Afhankelijk van de zwaarte
  van zijn of haar verslaving en de marktprijzen voor hero'ine, zal een verslaafde
  circa f 100,- a f 200,- per dag moeten verkrijgen om aan zijn of haar behoefte
  aan drugs te kunnen voldoen Verslaafden beschikken in de regel niet over
  voldoende regulier inkomen om dit op te brengen. Voor hetgeen zij te kort
  komen, moeten zij andere inkomensbronnen vinden. Wanneer drugs verboden
  zijn en slechts tegen hoge prijzen op een illegale markt zijn te verkrijgen, zullen verslaafden hun toevlucht ('moeten') nemen tot maatschappelijk margi-
  
  24]
  
  J.C. Hoekstra. 'De illegale heroTnemarkt3;Economisch Stotistische Berichten, 26 december 1984, blz. 1 188- 1 192.
  25]
  
  E.G.M. Nuijten-Edelbroek, ProjectmotigRechercheren; WODC, nr. 14, 's-Gravenhage, 1980.
  L.H. Erkelens. 'Ontwikkelingen in het Nederlands penitentiair drugbeleid'; Tijdschrift voor olcohol. drugs en ondere psychotrope
  stoffen. 1987. 1 3e jaargang nr. 4. blz. 107- 1 14.
  