text: CORNELIS
  
  JACOBSZ
  
  DREBBEL,
  
  1572-1634,
  DOOR
  DR.
  H.
  A. NABER.
  ?LEEUWENHOEK
  sagte, er habe mehr als einmahl von
  seinem Vater gehoret, dasz er ein schlechtesLob von seinen
  eigenen Landesleutengehabt, und man ihn insgemeinnur
  den alcmarischen Prahlhans geheissen,weil er Dinge vorgegeben und in die Welt geschrieben, die er niemals
  praistirethatte."
  Merkw. Beitr. zu dem Weltlaufe der Gelehrten.
  (Langensalza 1765).
  INLEIDING.
  weiter ab zu schreiben."
  mich, den Unsinn
  der menschlichen NarrAldus ADELUNG in zijne "Geschichte
  Ao
  waar
  1785,
  hij handeltl) over "DREBBEL, ein Charlatan"
  leit?',
  .n zijne geschriften.
  was echter anderhalve
  eeuw voor SCHEELE
  Die Charlatan
  met de zuurstof, bereidde ze in kolossale2)
  en PRIESTLEY volkomen
  vertrouwd
  als
  en RUBENS werden geboeid door zijne
  PEIRESC
  hoeveelheden;
  tijdgenooten
  iR
  
  fraaie
  
  vondsten;
  
  es
  
  vorsten
  
  verdrieszt
  
  verzochten
  
  hem aan hun hof;
  
  1) p. 125. Nog erger maakt het onze landgenoot J. B. MENKEN.
  2)Zie bij subnautischeboot.
  De Vita Propria Lib. II, v. 214.
  8) C. HUYGENS
  -
  
  CONSTANTIJN HUYGENS,
  
  196
  stelde
  
  zijn
  
  vergeleek
  
  prijs, bracht
  vriendschap
  op den hoogsten
  al
  was
  ook
  het dan
  in dichtmaat,
  hem,
  
  uren
  met
  
  met hem
  
  door ; 1)
  ARCHIMEDES' en
  
  PYTHAGORAS. 2) In proza, met DAEDALUS. 3)
  wie rekent thans nog den "Alkmaarschen
  windmaker"
  Ephemere
  reputatie;
  P
  der ye eeuw?
  Hollanders
  het Land van REMBRANDT kent
  tot de merkwaardige
  hem niet;
  over hem;
  
  de hoogste
  en ofschoon
  
  bewijzen te staven",
  GALILEI en KEPLER;
  
  oordeelde
  autoriteit
  "minder
  wetenschappelijke
  gunstig"
  het nte ver zou leiden" dat minder gunstig oordeel met
  werd hij ??oneindig verre" 3) achtergesteld
  bij zijne tijdgenooten
  
  alleen een "mystisch
  hij had "weinig echte natuurkennis",
  Geen
  wonder
  dat
  het
  geest".
   profanum vulgus DREBBEL bij
  bespiegelende
  indeelt als het zoo wordt ingelicht, N. B. bij gelegenheid
  en consorten
  Cagliostro
  had gericht met
  de Abbe REZZI, zich tot onze regeering
  dat een buitenlander,
  een zeer gedocumenteerd
  artil:el 4) waarin ten koste van de familie JANSSEN maar
  ook van REZZI'S eigen landgenoot
  GALILEI, aan DREBBEL de eer werd toegekend
  eener Nieuwe Wereld d. m. v. het same1zg-esteld mikroskoop.
  van de ontdekking
  als ten opzichte
  want wel ontbreekt
  
  Zoo loonend
  
  van DREBBEL was de reeks
  
  ik bezig
  ben nog niet;
  bij PYTHAGORAS, ARCHIMEDES, DEIMAN en
  PAETS VAN TROOSTWIJCK, CAGNIARD DE LA TOUR en FARADAY telkens de mooiste
  of een der mooiste parels aan hun kroon, maar hier is de geheele kroon zoek en
  vervangen
  lakenverf,
  
  waaraan
  
  Met al wat hij gevonden
  of verbeterd
  had: zijn scharkoudmakende
  mengsels, ') thermoregulateur,
  thermometers,')
  s) kunstbakkersoven
  voor het leger 1°) en destilleertoestellen
  voor de vloot ;")
  
  door
  
  een zotskap.
  broederij,9)
  camera obscura12)
  en torpedos;16)
  watermolens21)
  
  subnautische
  tooverlantaarn,13)
  muziekautomaten,14)
  boot'5)
  en
  en
  mikroskopen")
  kijkers,18) perpetuum
  mobile 19)
  zuurstof,2°)
  - is
  DREBBEL zoo goed als weggeredeneerd.
  en perspompen22)
  en
  
  1) Ib. regel 17.
  2) Men gelieve "oneindig verre" in gedachten te houden bij de zoo straks te volgen behandeling van
  thermometer,Holl. verrekijkeren mikroskoop!!
  3) Verslagen en Mededeelingender K. A. v. W. 1853 I ie stuk p. 64sqq.
  4) Estratta dagli Atti dell' AccademiaPontificia de' Nuovi Lincei 1851.
  5-22 komcn later uitvoerig ter sprake. Behalve de volgendenommers:
  7) V. D. WOUDEKronyk Alkmaar(ie uitgave 1645).Vergelijk ook Barklay'sArgenis, verschenen I62I.
  MONCONYS
  Journal des voyages II plaat bij p. 40.
  9) V. D. WOUDE.De zaak wordt goed verklaarbaar door zijn thermoregulateur.
  en ook W. B. RYE,England as seen by Foreigners 1868 p. 241.
   10)MONCONYS
  Ovens voor het leger van den prins van Oranje. 145 livres in 24 uur. Circulatiesysteem.Hertog van York
  kocht hct geheim dier ovens.
  11)Id. tegen Scheurbuik.
  1622: Kijkers waarmee men schrift op i mi afstand lesen kon of de
  18)PEIRESCbrief aan CAMDEN
  groote lens of spiegel bij v. D. WOUDE.
  Nog wordt gezwegenover f3ataafscheglastranen; over zijn methode om regen bliksem en donder te verwekken,zoo dat men geloofde dat het op natuurlijkewijze uit den hemel kwam. Gezwegen wordt over he
  magistraalgelukken van al die proeven en de wiskundigeen algemeenekennis die er voor noodig was.
  197
  Wat
  
  is de reden
  
  zooals
  
  van die ongehoorde daling in reputatie?
  Waren het slechts
  geeft, schijnbaar
  belangrijke dingen, die hij handig wist
  van niet. Verstond
  te bewijzen
  hij dan slechts de kunst
  
  te verstaan
  
  Cappelle
  te lanceeren?
  Ik hoop
  met de methoden
  om zich met belangvan ze te lanceeren en was hij onbekend
  Integendeel.
   rijke vondsten een blijvellde1Z naam te verzekeren?
  Hij was voornaam
  
  als PYTHAGORAS; dan weer, als ARCHIMEDES, practisch,
  in het leven, voor vorst en volk; met CONSTANTIJN HUYGENS, en zeker
  SCHAGEN, MORSIUS, TYMME, TIIORIUS, RUDOLF II in zijne gesprekken
  en geheimzinnigl)
  
  midden
  ook met
  
  "zuiver
  en
  slotte
  heeft
  zelfs
  den
  ten
  dien
  Lord
  hij
  weg
  wetenschappelijk" ;
  2)
  gevolgd
  KELVIN (d. i. Sir WILLIAM THOMSON, Pres. Royal Society etc, etc.) aanbeveelt
  als den eenig goeden; hij heeft n. 1. octrooien genomen en zelf met die octrooien
  to inventions
  of importance
  is to
  attention
  "The only way of attracting
  patent them and work the patents" 3) zegt hij voor wiens naam respect hebben
  achten. - Is dan ten slotte
  allen die octrooien met "wetenschap"
  onvereenigbaar
  de reden van die daling in
  in DREBBEL'S persoonlijkheid,
  zijn tijd of omgeving
  - Ook al niet: hij was, als zulks mee moet tellen, van
  zoeken?
  te
  reputatie
  er rust geenerlei smet op zijnen
  zeer goede afkomst;
  heeft geen vonnis
  ondergaan;
  was
  was
  niet
  te
  deed
  alles
  geheimzinnig,
  hij
  naam ;')
  ,,sonder swarte konst";6)
  gewerkt.
  blijkbaar
  op den besten voet met zijn zoon (?), beide dochters en schoonzoons;
  hem uitwaren evenals DREBBEL van zeer goede afkomst;
  stonden
  de laatsten
  van den duke of York 6) (later Jacobus II);
  stekend ter zijde ; een ervan was lijfarts
  en ten slotte is DREBBEL niet opeens
  zij hebben hem allerminst gecompromitteerd;
  althans aan zijn zoon en schoonzoons
  schonk hij zijne
  uit zijn arbeid weggerukt;
  als
  en
  huwelijkscadeau
  bij testaments).
  denkelijk
  geheimen')
  Daar
  gewone
  
  dus
  
  reden
  
  alle
  zijn.
  redenen
  ter explicatie
  falen moet er een buitenals zoodanig te kunnen aanwijzen de onschuldige
  van een kunstwerk
  waarmee hij
  mobile" als benaming
  
  gewone
  Ik meen
  
  uitdrukking
  ,,Perpetuum
  En daarover
  dus een enkel woord.
  beroemd is geworden.
   mobile
  of
  beweging is heel wat
  Perpetuum
  Eeuwigdurende
  
  minder
  
  onver-
  
  vader zclfs "van eenen onverdragelijkcn hoogmoed"; ,voor schoonzoon
  1) Volgens LEEUWENHOEK's
  achtte hij niemand rijk of geleerd genoeg". Zie "Beitrage zu dem Weltlaufe der Gelehrten"van een anonymus,
  1765, blz. io3.
  2) Laatste alinea antobiografie uitgegeven door Dr. J. A.
  3) ?The Electrician" Jan. 25 1889 p. 331.
  Zie later Ao. 1619 en 1612.
  5 C. V. D. WOUDE,Kronyk van Alkmaar Ao 1742 p. 98.
  te Rotterdam. 16 Mrt.1901.
  6 Mededeeling van een lid der familie KUFLER,
  den heer VANHOUNVENINGEN
  werd dit gelcgateerd.
  7) De zuurstof. Dr. JOH. SIB.v. KUL"LER
  
  198
  Beweer ik of een ander dat in
  dan "Eeuwig edict" of "Automobiel".
  dedigbaar
  DREBBEL'S tijd daar 66k mede bedoeld werd dat het toestel zelf den arbeid leverde
  Ik beweer alleen dat het nog zou loopen als het in de
  dien het verbruikte? )
  en verongelukt
  was;
  roerige tijden van Karel I en Rudolf II niet verwaarloosd
  evenals
  worden
  
  ware
  dat van ARCHIMEDES nog zou loopen als het niet de oorzaak
  Ik beweer
  van zijnen dood2) en in triomf naar Rome was gevoerd.
  gedat
  
  en een der
  gelijksoortig
  waren,
  van een questie de tot de helft der vorige eeuw
  weinige mogelijke oplossingen
  en ARCHIMEDES 3) hebben de kleine storingen
  DREBBEL
  eene brandende
  is geweest.
  de
  
  toestellen
  
  van ARCHIMEDES
  
  en DREBBEL
  
  in de atmosfeer weten vast te leggen,
  terwijl men thans nog altijd nict weet te
  Wie niet gelooft aan het P. M. van
  effecten.
  en
  andere
  en
  eb
  de
  benutten
  vloed,
  aan dat van ARCHIMEDES en dan ook hem
  ook te twijfelen
  DREBBEL behoort
  te stellen. Want diens methode om zijn
  anderen
  achter
  verre"
  eigen
  bij
  ?oneindig
  scheen
  te bew?izeii werd fot voor kort absoluut niet begrepen,
  En
  de
  school
  achter
  niet
  werd
  zelfs
  vermeld.
   op
  brandspiegels
  hoogst primitief,
  de proeven
  van BUFFON e. a. nog
  staken staat ondanks
  die schepen in brand
  wet
  
  experimenteel
  
  Wat afdoend is: ARCHIMEDES laat bedanken voor roem
  een vraagteeken.
  als deze roem niet gebaseerd
  is op zijne
  der Mechanica
  op het gebied
  waren
  de
  en dan
  trots
  mobile.
  d. i. zijn Perpetuum
  WÚku1zdige vondsten
  Zijn
  alleen dit planetarium. )
  verder op het gebied der Mechanica
  steeds
  
  vormt van de door mij
  nu dit P. M. van DREBBEL het uitgangspunt
  uit een allerzeldzaamst
  volgt hier de afbeelding
  boekje; 5)
  beoogde rehabilitatie,
  het
  is
  te
  dat
  meer
  dan
  uit andere
  was; het
  becijferen,
  manshoog
  bronnen s)
  voet.
  rustte op ebbenhouten
  Daar
  
  Dit toestel7)
  
  heeft
  
  geloopen; 8)
  
  hoe,
  
  verklaarde
  
  ik reeds
  
  in I90I ; 9) en
  
  in
  
  1) D. zclf gaf zoo iets in het begin te verstaan; maar hij wist toch ongetwijfelddat een geheim uitlekt
  I en RUDOLFII en uitgelekt of geraden is het
  als men het oververtelt, en hij heeft het verteld aan JACOBUS
  ANTONINI
  en een vriend van CABEO.
  HUYGENS,
  nog tijdens zijn leven door CONSTANTIJN
  2) Plutarchus.
  3) Wat tusschen deze beiden in ligt levert stof voor meer daneen apart artikel. Het is de studievan CTESIBIUS,HEROen van curiosa als TY101Evermeldtin zijn boekje over het P. at, van DREBBEL."These were ingenious inventionsbut none of Ilzemare comparableto the perpetuellmotionhere a'escribed,which time by triall
  en KARELV nog eens raadin ages to come, will much commend." Hoe gaarne zou mcn echter POSIDONIUS
  RIV ALTUS
  etc.!
  plegen over de juistheid van de voor mij onderstreepteworden! RAMUS,
  en is verloren ge:aakt. Het was zijn eenige hoofdstuk over mecha4) Het heette: xxTx
  -rcucwu Q
  nica, de andere waren hem niet de moeite waard. of Carpus apud Pappum VIII 3.
  ':"0XX-Xcy
  svpaioaccrM
  au0
  zie infra.
  5) TYMME
  en VANDERHERK,Almeria Literata.
   6) Brief ANTONINI
  7) Waarover meer op p. 221 en 222.
  1629 zekerlijk.Zie infra.
  s) Tot den tijd van RUBENS
  Das Luftbarometer, von H. A. NABER.
  9) Annalen der Physik 4, Bd. 4. p.
  199
  
  Perpetuum Mobile van C. J. DREBBEL; getooncl aan JACOBUSI ± i 6oq..
  (Schaal i : io)
  
  200
  een specia1902 1) kwam van onverdachte
  zijde eene merkwaardige
  bevestiging:
  liteit op dit terrein,
  die in 1854 aan dit toestel
  alle recht op bestaan
  had onthet
  had
  i?ateressanter
  zur
  des
  Geschichte
  modernelz
  genoemd "ein
  zegd,
  Bettrag
  Myth us, " 2) kwam uit brieven van ANTONINI aan GALILEI tot hetzelfde resultaat,
  en tracht
  
  DREBBEL thans
  
  op het punt
  
  van den thermometer
  
  de eer te hergeven
  
  die hem toekomt.
  Het
  
  P. M. van DREBBEL heeft dus zeker bestaan,
  geloopen en verbazing
  echter
  te
  verklaren
  hoe
  na
  naam te hebben gehet
  DREBBEL'S
  gewekt.
  ik
  boven aangaf, zou hebben vernietigd.
  maakt, dien ook, zooals
  In het kort moet dat proces aldus zijn verloopen:
  Er waren slechts twee
  Rest
  
  mooie
  
  dat van JACOBUS I en dat van RUDOLF II. (Zelfs CONSTANTIJN
  exemplaren,
  HUYGENS heeft nooit iets anders dan een ajbeeldiitg
  Deze zijn gaan
  gezien.) II)
  toen bespot,4) zoek geraakt.
  stilstaan,
  Ook de afbeeldingen
  waren schaarsch,
  66n van over. 5)
  er is nog .slechts
  Wie een modelletje had, zooals RENES, 6) had waarschijnlijk
  niet de fondsen,
  
  om er een uurwerk op te baseeren,
  het geduld, de bekwaamheid
  en zonder dat
  was zin toestel mogelijk wel gevoeliger maar niet heel veel interessanter
  dan het
  van afkomst zeer mysterieuse
  maar omstreeks
  dien tijd in gebruik komende "weerglas"7)
  
  (het -chte n.1., eel1 glas in den vorm van het voorste deel van een trekpot).
   zoo ware men mogelijk
  Hadde men nu langer met dat weerglas gewerkt,
  
  maar al spoedig
  na TORRICELLI (1643) begon men,
  tot DREBBEL teruggekeerd,
  te gebruiken voor den druk der atmosfeer, gesloten vloeikwikbarorneters,
  terecht,
  stofthermometers
  voor de temperatuuy,
  want het weerglas had beide effecten tegeaangewezen,
  En zoo ging het om dezelfde 8) redenen denzelfden
  weg als later het toestel
  - naar de rommelkamer
  door electriciteit:
  der physica ! Evenvoor waterontleding
  min als FARADAY dat proces (beter reces) kon
  stuiten bij zijn leven, kon DREBBEL
  lijk
  
  het na zijn dood,
  boek of lexicon.
  en nog altijd wacht het weerglas op afbeelding
  in eenig leerHet moest zelfs zijn naam
  afstaan aan een der instrumenten
  
  1) Mitteilungenzur Geschichte der Medicin und Naturwissenschaften,Heft 1- 4, 1902. Neue Beitrd,-e
  zur Geschichtedes Thermometers von Dr. EMIL WOHLWILL.Ik voeg er bij fol. 261 Beeckmann.
  2) Annalen der Physik 185q, 124, p. 163.
  3) Autobiographie,uitgegevendoor Dr. J. A. WORP:,Mihi de pictura sola facic notum."
  4) Bishop WILKINS,MathematicalMagick 1648, p. 229, cap. IX: "It seems this imprisoned spirit is
  now set at liberty or else is grownweary, for the instrument (as I have heard) hath stood still for manyyears."
  5) TYMMEzie infra.
  6) MorrcoNYSII p. 54 plaat.
  7) cf. das Luftbarometer 1. c. H. A. NABER.
  8) 1°. Primitievevorm. 2°. Invloed thermometer. 3°. Invloed barometer.
  ,
  
  201
  zooals de galvanometer
  van ROBERTSQN dat
  die zijn plaats kwamen usurpeeren,
  na
  van
  1820.
  moest doen aan de toestellen
  tusschen
  en de wetenhet weerglas
  Zoo werd dus elke band verbroken
  die
  DRËBBEL
  de
  het primiaanzienlijke
  verbetering
  schap, en zelfs werd vergeten
  tieve
  
  toestel
  
  deed
  
  zoodat
  
  ondergaan; 1)
  
  men
  
  dat weerglas
  
  slechts
  
  hier
  
  en daar
  
  in het v66r.DREBBEL.
  oudheidkamers2)
  etc., altijd
  nog aantreft in antieke boedels,
  kennen het niet.
  De Neerlandici
  iaansche model trekpot.
   zochten zij, maar
  Toen dan opnieuw de zoekers naar het P. M. kwamen,
  te doen,3) de thermometer
  was te zwaar omhet
  vonden niet: de kwikbarometer
  zich nu ook onbewust gevoelen van het scheiden der beide
  evenzoo, het 1zadeelliet
  en vereend op 66n toestel werkten. De hardnekkige
  effecten die vroeger krachtig
  nu
  en dan van ARCHIMEDES en DREBBEL lazen, waren
  zoekers, die ongetwijfeld
  om te ontkennen,
  het spoor bijster en om hen te genezen was het eenvoudigst
  dat
  
  die toestellen
  
  ooit bestaan of gewerkt
  hadden. De fouten die gemaakt werden
  van het begrip Perpetuum
  tot een enger omschrijving
  mobile,
  
  gaven aanleiding
  wet had opgesteld 4) werd
  en nadat ROBERT MAYER zijne beroemde
  van
  zulk
  een
  P. M.
  het
  niet-bestaan
  enger omschreven
  vastgeklonken
  
  nu werd stilzwijgend
  kracht
  terugwerkende
  hebben
  dat
  een
  M.
  moest
  verP.
  vertoond,
  geen
  toegekend:
  wien de berichten
  zooveel recenter
  gissizig
  zijn; maar van DREBBEL, omtrent
  waren en hardnekkiger
  stand hielden was het
  Aan
  
  deze supplementaire
  ARCHIMEDES kbn
  
  daaraan
  
  wet
  
  En zoo was het proces
  
  de historie
  onttrok aan DREBBEL de
  afgeloopen :
  hem
  de
  werden
  6pauletten,
  zijn vondsten verdeeld
  hand, afgerukt
  dan
  een
  niets bleef over
  onder zijne tijdgenooten,
  bijnaam, gesuggeonbegrepen
  want
  was het
  reerd door eene afbeelding
  een
  "windmaken"
  zijner boekjes; 6)
  in
  beschermende
  
  eenige
  
  dat
  
  DREBBEL had
  
  Wie
  
  zoo een charlatan
  
  ,
  
  vertoond.
  wordt
  
  gescholden
  
  verdient
  
  uitvoeriger
  
  studie;
  
  het
  
  1) cf. CASPAR
  Thaumaturgus Mathematicusi6y, p. 83, (eerste editie 1636).
  Walde" volgens
  2) ZeeuwscheoudheidkamerMiddelburg. Ook ,im ganzen Baierischenund htilanzisclaen
  part. correspondentie.
  3) NccHOLSO:r's
  Journal i8oo, p. 126.
  4) Behoud van arbeitsvermogen1849.
   5) Zelfs CONST.HuYCErrsspreekt hiervan Ao 1639 in een afzonderlijk opstel ,De perpetuo mobili"
  dood
  (zie handschriften berustende bij de K. A. v. W.). Maar dit stuk datecrt dan ook van na DREBBEL'S
  en HUYGE\Sheeft het P. M, nooit gezien. Zie infra. Hij gaat af io op berichten van een bloedverwant,die
  in 1632uit Engeland terugkwam,en uit D.'s mond vernomen had "se reperturum aut neminem"; waaronder
  m. i. te verttaan is dat D. tot aan zijn dood gedacht heeft aan een practische toepassing ;20, Op een lasterpraatje omtrent eE:n lampje in den voe`. van het toestel, maar hij is als medezoekernaar een P. M. niet
  onbevooroordeeld.
  6) Editie 1619 (Hamburg)van de Elementen. Figuur bestaat uit een opgehangen retort waaronder vuur
  en een vat met water waarin de hals van den retort reikt. Als de editie van 1604 hetzelfde bevat is de waarschijnlijkheidgroot dat GALILEI'Sproef, door CASTFLLI
  beschreven,imitatie was!
  
  202
  zooals REZZI, WOHLWILL, RYE,') schier buitengaat niet aan dat buitenlanders,
  tot zijne rehabilitatie;
  ons weten of tegen onzen zin bijdragen
  het gaat ook niet
  te
  met
  sukkelen
  toestellen
  aan om b. v. in de meteorologie
  nog langer
  op opgeals DREBBEL ons een goed middel gaf om er niet mee te
  plaatsen
  en tertio gaat het niet aan van goede gegevens z66 weinig tot zijn
  sukkelen ;
  te
  doen
  recht
  komen.
  naakbare
  
  DREBBEL een
  mij zie geen bezwaar om, als zijne tijdgenooten,
  ARCHIMEDES
  te
  P.
  daartoe
  reeds
  het
  M. geeft
  tweeden
  noemen ;
  recht;
  zijn
  zijn
  komen
  dat
  recht
  oorlogswerktuigen
  brandspiegels,
  onderstreepen,
  watermolens,
  doen
  boot moet alle tegenwerpingen
  werken met de subnautische
  zijn meesterlijk
  Ik voor
  
  die
  
  verstommen.
   Want
  
  geworden
  vondsten
  
  als de Nautilus
  tot
  
  den
  
  was zijn tijd zo6 ver vooruit, dat ze fantasie is
  van JULES VERNE; ze is met DREBBEL en zijn fraaie
  niet bij zijn leven maar na zijn dood.
  Zij
  gezonken,
  
  boot
  
  bodem
  
  berustte, ça va sans dire, op de wet van ARCHIMEDES 2) (die echter pas kort te
  voren door SIMON STEVIN tdaeoretiscla bewezen was) maar het was geen dood
  in water
  het was een groot, geheel ondergedompeld,
  met een eigen wil, n.l. of te zinken of te drijven ;
  mobile,
  
  als uit de boeken,
  
  lichaam
  zwevend
  
  perpetuum
  was een veel grooter
  en ook omkantelen
  zeesche booten van thans.
  Wie
  het
  
  het nuchtere
  DREBBEL
  
  beseffen.
  maar
  
  moeilijkheid
  "duiveltje
  iets heel
  
  aardige
  maakte
  zoo
  
  dan bij de gesloten
  
  van DESCARTES (?)" 3) kent, zal
  in het groot.
  Maar den vorm
  
  om de diepte af te lezen ; licht
  om het schip te bewegen ;
  handig-
  
  hebben
  
  zelf
  
  iiistru)vzenteit
  
  te
  
  te lezen ; roeiers
  de wet van BOYLE 4) moest
  
  moest
  
  bedenken;
  hij
  om in de troebele Theems
  heid
  
  om
  
  dege
  
  kennen,
  
  maneuvreeren ;
  en zaturstof moest
  
  onder-
  
  er zijn om zijn mannen
  
  hij (in 162I-22)
  te doen ademhalen.
  ter
  
  dus nog bezwaar heeft tegen den naam van "tweeden ARCHIMEDES"
  Maar dan een als iJIARCO POLO, die
  door het woord pionier.
  vervange charlataiz
  Zooals uit
  is
  men
  ook
  thans
  alleen
  met
  moeite komen kan.
  waar
  nog
  geweest
  MARCO POLO een MARCO MILIONI werd toen hij zijn lompen
  den schamelen
  er zitten paarlen
  zoo kon 5) ook DREBBEL zich metamorphoseeren :
  vaneen scheurde,
  Wie
  
  en diamanten
  
  in de "crassa
  
  lacerna"
  Finis
  
  waarin
  
  hij na drie eeuwen tot ons terugkeert !
  
  Inleiding.
  1) England as seen by Foreigners London 1865, p. 2ga-242.
   meende tot in 1630 dat het gewichtsverliesafhankelijk was van
  2) Een knap man als Is. BEECKMANN
  de diepte. Feitelijk was de wet niet behoorlijk bekend.
  en naar ik meen niet van DESCARTES
  is, MONCONYS
  I, p. 173
  3) Dat van later datum dan DREBBEL
  en nergens zijn plicht doet omdat een kettinkje ontbreekt.
  4) Ao. 1661
  5) Zie p. 228. Brief aan kiETmJh.
  203
  A°
  
  toen
  
  er
  
  een ster
  
  was die Jupiter en Venus in glans
  zelfs
  en
  was; waaraan
  overdag zichtbaar
  is; aan diens leerling KEPLER dus wel
  
  aan den hemel
  
  den ganschen
  nacht
  overtroffen,
  BRAHE verbonden
  de naam van
  zal zijn geweest, en hem door haar totaal verdwijnen
  niet onbekend
  getroost kan
  aanzien
  dat
  concurrent
  II
  RUDOLF
  over
  het
  zijn
  bij
  genoot - in dat
  hebben 1)
  heeft
  
  geboren, "uit een zeer deftigh en eerlijk geslacht,
  jaar is DREBBEL te Alkmaar
  hebben gezeten."
  Een van
  die op den stoel der regeering
  Hij was de oudste.
  naar
  ik
  in
  en zal
  1619 hebben
  gis
  zijn broers 3) was lid der Staten Generaal4)
  van DREBBEL uit de gevangenschap
  te Praag;
  tot de bevrijding
  bijgedragen
  althans
  
  dit geschiedde
  op verzoek van JACOBUS I en de Staten 5).
  wordt vermeld
  een NICOLAAS DREBBEL die eene lakenververij
  
  Ook
  Leiden
  noch
  later
  
  te
  
  had en het Scharlakenverven
  zou hebben uitgevonden,
  maar BROCKHAUS 6)
  MORITZ CANTOR ') kunnen mij de bron van dit bericht opgeven.
  Men zal
  aan
  moeten
  zien waarom ik deze belangrijke
  vondst
  D. meen te
  toeschrijven.
  een PETER
  in
  Verder
  is bekend
  DREBBEL
  die
  JACOI3sz
  1607 een zoon
  
  JAN PIETERS heeft 8); en JAN JANSz PAPPUS was een cousijn van onzen CORNELIS
  DpEEBEL; hij inde voor dezen 4 Aug. 1607 f io rente stedelijke
  schuld 9).
   Het is onbekend
  of de familie Katholiek
  was, en het afwisselend
  verblijf
  van
  
  DREBBEL
  
  aan
  
  van JACOBUS, RUDOLF en FERDINAND laat ons in
  het onzekere.
  De eenige opgave is dat JACOB KUFLER, een broer van DREBBEL'S
  latere schoonzoons,
  te zijn.10)
  gczegd wcrd "buon catholico"
  De woonplaats
  te Alkmaar
  is echter
  DREBBEL "heeft eenige
  bekend.
  jaren
  heeft
  
  daer Hoorn uithangt," 11)
  gewoond op den hoek van den Coningswegh,
  later doen verkoopen
  de Mosterdpot,
  nu Synagoge'2).
  het huis genaamd
  
  de hoven
  
  en
  
  Van
  
  LUDOLF POTTER, rector te Alkmaar,
  met
  zijne jeugd het volgende.
  vermeld
  in een gedicht van C. P. SCHAGEN 13), heeft meermalen
  van hem
  gezegd dat hij een geleerd man zou worden 14). Dit klopt met de vriendschap
  
  eere
  
  1) KEPLERwas astroloog en trok WALLENS'rEIN?S
  horoskoop. Zie infra.
  VAN DERHERKAlmeria Literata.
  en KRAnzM
  die zij voor denzelfden
  van een graveur ANTONDREBRER,
  3) Verder melden IM??Er,zEEL
  persoon houden.
  4) en 5) VANDERWOUDE.
  6) Conversation-Lexicon.
  7) AllgemeineDeutsche Biogralîe en particulier schrijven.
  Archivariste Alkmaar,Juli 1902.
  8) en 9) Bericht van den heer C. W. BRUINVIS,
  10) Rezzi I.c. Brief Peiresc.
  VANDERWOUDE.
  12) Bericht van den Heer BRUINVIS.
  13) Niet te verwarren met G. P. SCHAGEN.
  Archivariste Alkmaar.
  14) Mededeelingvan den Heer BRUIN VIS,
  
  204
  hem en G. P. SCHAGEN, dien hij te vergeefs aanzocht
  mede naar Engeland te gaan '), en omgekeerd
  wordt als
  dweepte deze SCHAGEN, die bezongen
  een universeel
  schier
  met
  de
  vondsten
  van
  vermakelijke
  op
  wijze
  genie 2),
  
  tusschen
  
  DREBBEL 3). Verder
  van den bekenden
  sterrekundige,
  Franeker
  allen
  slechts
  
  ik waarsch?jitl?ik: 1)
  omgang tusschen hem en de familie
  Sterktebouwmeester,
  landmeter,
  Burgemeester
  wis- 'I) en
  ADRIAAN T?pEDES of THONISZ, wiens zoons naar den professor te
  acht
  
  METIUS genoemd
  66n jaar ouder dan DREBBEL.
  aan
  
  Cotziizgl,isweg, halverwege,
  heel wat oorspronkelijker
  dan
  naar
  een
  vaders,
  brillenslijper,
  dichter
  bij de vest woonde 7).
   METIUs
  
  aller66rste
  
  ADRIAEN M., de latere professor,
  in dezelfde
  straat,
  Zij woonden
  en
  
  den
  
  de
  
  was
  den
  
  schuwe
  
  Zuidzijde,
  JACOB METIUS,
  met verlof zijn
  LIPPERSHEY, liep vast dagelijks,
  aan
  die in dezelfde
  dezelfde
  straat,
  zijde, wat
  Ook
  
  kan het
  
  voor
  
  1606 zijn geweest dat JACOB
  nam;
  hij schrijft n.l. kort v66r
  dat hij al twee jaar er mede aan den
  
  lenzen
  
  met
  
  zijne
  proeven
  1608 8) in zijn request om octrooi
  gang is, maar proeven als van METIUS, waarbij boomen in brand vlogen aan de
  al vroeg en DREBBEL, die + 1605
  van de vest, beginnen
  overzijde
  gewoonlijk
  naar Engeland
  er
  wel
  iets
  van
  zal
  vertrok,
  gezien of vernomen hebben.
  y
  
  Oct.
  Ook wijst de brief van G. P. SCHAGEN aan den hoogbejaarden
  vader der
  zekere
  van
  in
  een
  deze
  laatsten
  voor
  +
  belangstelling
  METIUSSEN,
  1607, op
  DREBBEL en zijn doen.
  moeten
  Christus
  "Jesus
  
  Hij
  
  wordt
  
  in
  
  dien
  
  brief
  
  dat deze vondst
  
  geweldig
  opgehemeld ;
  wij
  alle
  wonderen
  natuurlijke
  (die
  
  dancken,
  in onzen tijd aan den dach komt."
  overtreft),
  Verder neemt MONCONYS jaren later zijn intrek bij een lid der familie
  en meldt niets anders dan goeds van DREBBEL waar hij over hem handelt.
  M.
  GIJSBRECHT ANNES, voorkomende
  bij B. Toussaint, )
  schijnt eene fictieve
  te
  Ook
  van
  relaties
  en
  met STEVIN
  BARDESIUS bleck mij niets. lo)
  zijn :
  persoonlijkheid
  -.
  1) VANDERWOUDE.
  Alkmaar's Lofdicht.
  2) C. P. SCHAGEN
  3) V. infra.
  4) Men denke ook aan de volgende zaken :
  ADRIAANMETIUSgaat 1592 te Leiden studeeren ,daarna naar Tycho Brahe op het eiland Hven, (die
  II te Piaag was), en is geen astroloog maar een voorstander per Alchimie, en joeg een goede
  later bij RUDOLF
  som gelds de schoorsteen uit. Komt 1619 evenals DREBBELte Middelburg.
  5) Het getal ;r = 113
  '
  6) Zooals 's GravenzandeIxius werd bijgenaamd.
   en MOLLeerste uitvlnders der verrekijkers.Kon. Ned. Inst. 1831.
  7) Eikelenberg,c.f. van SWINDEN
  en MOLLp. 129. Notarieel afschriftonder de handschriftenvan HUYGENS,
  op de
  8) Zie v. SWINDEN
  Leidsche BibliotheekF. p. 351.
  9) Muzen Almanak 1850 p. 17
  1«) Bericht van den Heer BRUINVsArchivaris Alkmaar. In een lexicon, naar ik meen van Ersch &
  Holland verliet.
  Griiber, las ik zelfs van tegenwerkingvan STEVIN,die mede aanleiding was dat DREBBEL
  
  205
  DREBBEL zou te Leiden
  volgende tijdperk speelt in Haarlem of Leiden.
  in
  maar
  het
  Album
  komt zijn
  in de rechten
  hebben
  Studiosorum
  gestudeerd,
  kent
  noch
  naam niet voorl) en in 1606
  hij Engelsch
  Latfn ; 2) (weshalve hij in
  Wie zoo iets moet bekennen
  zal geen Leidsch Student
  het Duitsch (?) schrijft).
  Het
  
  van
  geweest zijn. Maar daar bij de geschiedenis
  ook Leideu, NIKOLAAS DREBBEL en KUFLER te pas komen ;
  het scharlakenverven
  daar in 1608 te Leideit eene Hollandsche
  uitgave en eene Duitsche vertaling der
  in
  
  zin des woords
  
  waren
  
  den
  
  heeft DREBBEL er allicht relaties gehad, en een blauwen
  uitkomen, 3)
  er is althans een verhaal dat hij na den dood zijner
  Maandag
  college geloopen ;
  met de filosofie 5? en dat kan toch
  verwisselde
  de rechten
  ouders
  (+
  
  Elementen
  
  uit de lucht
  
  niet geheel
  
  zijn gegrepen.
  zien wij hem eerst recht op gang, werkende
  onder den
  beroemden
  graveur HENDRIK GOLTZIUS.6) In I s97 maakt hij een prachtige plaat
  De zeven bestaande
  die daar nog wordt bewaard.1)
  van Alkmaar,
  prenten, voorstellende de vrije kunsten alsmede Salomo, Ahasverus en Esther, getuigen van zijne
  Maar
  
  in Haarlem
  
  bekwaamheid
  
  en doen
  
  lantaren
  alleen
  
  zullen
  de
  
  dolzinnige
  
  ons gissen hoe artistiek
  Doch hij doet
  geweest.
  zijne platen voor de tooverer meer.
   GOLTZILTS beoefent niet
  talent zich minder leent, doch ook "de
  
  zijn
  waarvoor
  schilderkunst,
  zijn
  die hem en z'n vermogen
  alchemie"
  
  en denkelijk,
  dat bij dergelijk werk
  begrijpelijk
  1600 is ongeveer
  kennis, van het vergrootglas.
  van het m6tier ontdekten;
  die alle geheimen
  
  later
  
  en een oog doet verliezen.8) Zeer
  het nut bleek van want chemische
  den tijd dat er graveurs komen
  en onder
  
  die noemt
  
  men LUCAS
  
  VAN LEYDEN, DüRER en GOLTZIUs het
  
  eerst.9)
  had nog een ander gevolg : hij trouwde de zuster
  te Haarlem
  van GOLTZIUS ; naar ik gis : omstreeks
  i 5g5.
  Hij zelf was dan toen 26 jaar ; -,
  in 1623 en
  en is de gissing juist zoo kunnen zijne dochters bij hun huwelijken
  1627 niet zoo bejaard
  zijn geweest als de vader van LEEUWENHOEK het later
  Het
  
  verblijf
  
  ArchivarisAlkmaar.
  1) Volgens den heer BRUINVis
  I
  brief aan JACOBUS
  2) DREBBEL'S
  3) RYE,ConservatorBritish Museum, in zijn werk Engeland as Seen by Foreigners. 1, c.
  4) Bron van het jaartal kan ik niet terugvinden.
  5) Bericht v/d Heer BRUINVIS.
  6) HUBERTGOLTZILTS
  wordt hier niet vermeld omdat hij 46 jaar ouder was dan D. en te Brugge
  stierf toen D. m jaar oud was.
  Gesch. v. Alkmaar 1747. Het tweede deel, in voorbericht genoemd,
  7) EIKELENB ERG
  BOOMKAMP,
  is nooit verschenen.
  8) COST. H., autobiografie.
  Elsevier's MaandschriftNov. 1902.
  9) PH. ZILCKEN
  
  206
  spijtig doet vóórkomen,1) - 2 1 J uni 1 59? krijgt UREBBEL als poorter van Alkmaar
  mobile en een machine om water op te
  voor 25 jaar octrooi op een perpetuum
  heet
  dit
  P.
   M.,,een horologie ofte vuyrwijser, twelken men den
  Eigenlijk
  pompen.2)
  tijt van vijftich, zestig ja hondert ofte meer jaeren achter den anderen sal mogen
  soo lange de Raden oft t' ander gaende werck niet versleten en sijn."
  gebruycken
  omme 't versch water in groote quanHet andere is "een middel oft instrument
  X L, L
  lach in der hoogte XXX
  maniere
  eene
  het
  van
  fonteijne vuyt
  titeyt bij
  ofte
  
  meer
  
  water
  
  deur looden
  
  manieren
  
  ende
  
  scheijden
  te doen loopen
  De
  sonder
  
  ende
  
  datum
  
  te leyden ende opwaert te brengen op verdaer men tselve zal begeeren
  plaetse
  gestadelijck
  
  pijpen
  
  ter
  
  springen
  1598 voor
  
  sonder
  
  ophouden."
  de toezeggillg
  van een octrooi op zaken
  moeyten en groote costen zijn geinventeert"
  
  arbeyt,
  langhdurige
  reeds
  DREBBEL
  dat
  aanwijzing
  
  die "niet
  is eene
  
  moet zijn geweest;
  zijn 265? jaar bemiddeld
  naar eene vreemde bewering bij
  maar ze is ook onmisbaar
  bij het onderzoek
  die
  van
  den historicus
  wij
  schijnbaar
  gansch anderen kant ook verneBRAND T 4?
  men bij VAN ENST KONING.5)
  voor
  
  en historieschrijver
  G. BRANDT is een betrouwbaar
  De dichter
  getuige
  waar het geldt de zaken van de familie DE GRAEFF: hij was zelfs aanwezig 6) bij
  van PIETER DE GRAEFF en JOHANNA BICKER, in 1662, bij welke
  het huwelijk
  was.
  Maar bovendien
  is BRANDT
  ook JOHAN DE WITT aanvezig
  gelegenheid
  en curiosa
  de zoon van een man die groote en kleine uurwerken,
  zonnewijzers
  7
  in
  veel
  met
  DESCARTES
  Amsterdam
  die
  verkeerde
  maakte'
  tijdens diens verblijf
  met hem de snaren in uurwerken
  door kettinkjes
  en in samenwerking
  verving ;
  van BRANDT zal dus wel de bron zijn waaruit DESCARTES
  (,594-1659)
  bewering s) put dat JAKOB METIUs de uitvinder
  zijne niet al te onwaarschijnlijke
  BRANDT moet hier
  kortom
  den
  der verrekijkers
  zoon, den geschiedschrijver
  is,')
  de vader
  
  aandacht
  geschonken.
   De zaak zou dan zijn dat JACOB DE GRAEFF
  van Amsterdam,
  en Dr. PIETER JANSZ
  en eerlijke burgemeester
  
  de onafhankelijke
  
  1) Zie inleiding. Wie door den vader als huwelijkscandidaatwordt afgewezenkan zich niet partijdiger
  is geweest, en dan
  uitdrukken. De veronderstellingis niet gewaagd dat L.'s vader een assistent van DREBBEL
  eerst worden begrijpelijkde liefhebberij en de unieke methoden van zijnberoemdenzoon. De datumskloppen :
  Leeuwenhoek(Jr.) werd geboren 24 Oct. 1632.
  2) Navorscher 1855 en een brief van het Rijksarchief3 Dec. i9o.I.
  3) Ik cursiveer.
  4) Leven van Pieter CorneliszHoQft.
  6) Het Huis Ilpendam. Vooral Noot 12.
  6) Ib.
  p. 479.·
  7) P. DE LA RUE, Geletterd Zeeland
  8) Dioptrica Cap. 1.
  9) Naast hemmoetechter de onbekendegenoemd,dien wijstraksop de kermiste FrankfortvindenSept,1 608.
  10) JOH. E. ELIAS.de Vroedschap van Amsterdam,p. 399.
  207
  samen een
  hadden uitgeden Drost, en door VONDEL bezongen,
  een
  vonden.
  Dit zou geweest zijn reeds voor zij te zamen op den Heiligenweg
  dus voor ± 1618, het jaar dat DE GRAEFF door
  laboratorium
  hadden betrokken,
  
  neef
  
  van
  
  Prins
  
  MAURITS werd
  
  Zij zouden toen DREBBEL er mede naar Londen
  afgezet.
  voorstelde
  als een van zichzelven ; §
  alwaar deze de vondst
  
  hebben
  
  gezonden,
  toen het toestel door de Koningin
  gebroken
  zoodat,
  ko7i (?), en DE GRAEFF en HOOFT niet wildeit geven.
  Ik heb hier de korte
  bericht
  
  dat
  
  men
  
  was, DREBBEL geen
  
  woorden
  
  van BRANDT aangevuld
  
  KONING
  
  vindt
  
  ENST
  
  en
  
  zal
  
  nu
  
  nieuw
  
  met het uitvoeriger
  het ontwrichte
  
  trachten
  
  bij
  te "zetten."
  io. Is het na wat we van DREBBEL weten, o?tdenkbrzaY dat hij het toestel
  niet heeft kunnen repareeren.
  Hij heeft er toch ook een voor RUDOLF II gemaakt ! 1
  
  verhaal
  
  P. M. heeft geloopen en de aandacht getrokken tot minstens 1629
  J. HOOFT heeft, aan het hof van RUDOLF, DREBBEL heel niet
  
  2°.
  Het
  
  30.
  ontmaskerd
  
  P.
   als
  
  Als hij er voor DREBBEL geweest is, dus v6or 16og, zou
  dief.
  vertoond
  en DREBBEL zou met de nachtschuit
  hij het hebben
  gekomen zijn;
  wat niet het geval geiveest is. Na DREBDEL lcan hij er niet zijn geweest, want
  cleze is in Praag geweest
  40. RUBENS, die
  
  tot na RUDOLF's
  ook
  
  dood.
  aan het hof bij RUDOLF is geweest,
  
  rcpt
  
  niet van
  
  bedrog.
  50. In 1598, toen aan DREBBEL het octrooi op het P. M. verleend werd,
  was deze 26 jaar;
  en JACOB DE GRAEFF 27,, doch het is onwaarschijlilijk
  dat
  deze op zijne buitenlandsche
  reis met LII'Slus, waarbij zelfs Rome bezocht werd,
  arbeid en de moeiten",
  die een
  tijd heeft kunnen vinden voor den "langdurigen
  
  eenig
  
  heeft vereischt.
  En in 1597 keerde hij juist van
  P. M. ongetwijfeld
  dergelijk
  die reis terug 2). P. J. HOOFT was toen pas 23.
  6°. Zegt Dr. C. J. MATTHES, de uitgever van Brandt's leven van P. C.
  HOOFT, op het eerste gezicht
  "dat deze inetiedeeling- dell, toets der critiek niet
  ka1Z doorstaan,
  spreekt va11zelf."
  70. zagen we BRANDT aanwezig bij het huwelijh van PIETER DE GRAEFF
  en blijkt ook het verhaal bij ENST KONING ontleend te zijn a) aan eene aanteekening
  
  van
  
  mededeeling
  
  dezen
  
  zelfden
  
  PIETER DE GRAEFF, zoodat
  
  hoogstwaarschijnlijk
  
  de oorsprong
  van beider
  is PIETER DE GRAEFF ( 1 6 38- 1 707), den klet'lizoolt
  
  1) Datum van begin van CONST.HL1YGENS'
  autobiografie(geschreven1629-1631). H. spreekt daarin
  't praesens. Humor est in spira vitrea,.... referexs etc. Voor andere citaten zie infra en fo1.261 Beeckmann
  te Middelburg mij attent.
  een groot, enorm belangrijk e n onbenut handschrift, waarop de heer BROEKEMA
  maakte, nadat dit artikel geschrevenwas.
  Huis Ilpendam.
   a) Van ENSTKONING,
  3) Noot 12 1. C"
  
  208
  van JACOB DE GRAEFF en P. J. HOOFT 1) en die geboren werd na DREBBEL's
  is buitengesloten.
  Het is dus bij PIETER DE GRAEFF
  dood. Mondelinge
  mededeeling
  uit aanteekeningen
  een verhaal
  uit de 2de hand of gedistilleerd
  zijns
  hoogstens
  grootvaders.
  80.
  Leid
  
  tijdens het leven
  reerd heeft 2).
  ik
  
  uit
  
  de
  
  woorden
  
  van
  
  van DREBBEL gebroken
  
  CQNST. HUYGENS af dat het toestel
  is en dat hij het (onmiddellijk)
  gerepa-
  
  90. Heeft zijn schoonzoon
  JOH. SIB, het toestel niet hersteld toen het
  later weer niet liep.
  ENST KONING dat de Kaningin het brak, en VAN DER HERK4)
  100. Vermeldt
  dat de dochter van koning FREDERIK het deed, wat weer op TWEEmaal breken
  te wijzen.
  Is er Ao 1662 een JACOB DREBBEL te Londen
  
  schijnt
  
  ä), wiens naam mogelijke
  
  met de verwarring
  in verband staat.
  van eenig nader bericht houd ik het er voor dat
  120. Bij het ontbreken
  Hooft de zaak te Haarlem')
  of Praag van Drebbel heeft afgezien; dat ze in corhebben gestaan;
  dat er een toestel
  respondentie
  doch dat het overige aan ?jaisveYSta?td te wijten
  
  voor
  
  DREBBEL zal zijn verzonden
  
  is tusschen DE GRAEFF en HOOFT
  VAN
  SIBERTUS
  en
  KUFLER
  En aan
  JOH.
  eenerzijds,
  JACOB DREBBEL anderzijds.
  is uit de tweede hand.
  het feit dat het een verhaal
  Het is jammer dat zoek
  
  van Dr. P. J.
  schijnt geraakt de geheele bundel Chemica, Medica en Mathematica
  HOOFT, die door PIETER DE GRAEFF 8 Dec. 1 6 78 aan Dr. GALENUS ABRAHAMSZ" )
  werd ter hand gesteld 8); als ook dat de tegenwoordige
  bezitter der familiepapieren
  van
  
  de
  
  familie
  
  Het
  
  tweede
  
  DE GRAEF'F mij niet kan inlichten
  octrooi
  
  3) bij gebrek
  
  aan een agenda.
  van
  
  1598 was ook van groot belang.
  DREBBEL spreekt
  van 30, 40 en 50 voet.
   Waarom
  niet van 10 en 20 ? Omdat, zooals thans ieder
  weet, maar wat in 1643 nog door TORRICELLI moest worden geleerd, de ?horror
  vacui"
  niet verder gaat dan 30 voet water of 76 cM. kwik.
  Aan dat getal 30
  1) JACOBDE GRAEFFt 1638.
  y
  CORNELIS
  DE GRAEFF
  
  PIETERJACOBSHOOFTt 1636.
  y
  CATHARINA
  HOOFT
  --PIETER DEGRAEFF. Geb. 1638.
  ut
  en
  het
  etc.
  est...... alto citroque sua
  elfracti
  2) Autobiogr,
  daaropvolgend .praesezzs Humor
  :
  sponte commcans,et peritiorum aeque ac imperitiorum oculos rara perennitatepersiringetis.
  4) Almeria Literata.
  3) Vide infra.
  5) Request van hem en JOH. SIB KUFLER.
  fol. 164, zou ik durven gissen dat DREBBEL
  en HOOFTte
  6) Uit het handschrift van BEECKMANN,
  Haarlem van i598-i6oi hebben samengewerkt.
  7) Geb. te Zierikzee. Later geneeskundigeen doopsgezindpredikant te Amsterdam.
  l.c.
  8) Van ENSTKONING
  9) Brief van Jhr. D. DE GRAEFF,27 April 1903.
  209
  45 jaar vóór was ; en dat zijn kennis
  wij dus dat DREBBEL hier Torricelli
  basis had. En dat daar practische
  soliede
  eene
  op het gebied van pompen althans
  dat hij ,,uyt een
  kennis bij kwam blijkt wel uit VAN DER WouDE's
  mededeeling
  Geen
  doen
  veel
  water
  Put ofte Reviere ongelooffeqck
  optrecken."
  (kon)
  overdrijving
  zal het zijn als hij straks in zijn brief aan JACOBUS beweert het water laonderd
  
  zien
  
  ophalen ; want aan het eind van zijn leven is hij nog
  altijd (en zeer in 't groot!) op dat gebied bezig; terwijl het eerste wat na 1598
  te Middelburg.
   valt is een "fonteyne buyten de noortpoorte"
  van hem te vermelden
  werkzaamheden
  de
  Voor deze en andere
  kreeg hij van de stad in 1600-i601
  te
  
  voet
  
  of meer
  
  kunnen
  
  23. 6. 8. ')
  uit
  gegeven
  
  som van 2
  
  kort als het is, is van eenig belang omdat
  Middelburg,
  om zijn verblijf
  zelf
  dat
  er uit blijkt
  vervolgens
  exploiteerde ;
  hij zijne octrooien
  in dezen tijd vast te stellen en misschien ook in verband met eene questie beveel met lenzen werd
  treffende Lippershey.
  Wij zagen dat op den Coninghsweg
  Dit
  
  dan te Alkmaar
  
  elders
  
  gewerkt ;
  
  en
  
  proefnemingen;
  uit Holland
  eeiz man
  
  en te Middelburg
  van zulke
  zijn geen indicaties
  feit
  van
  als
  een
  BOREEL
  hooren dat er
  wij
  positief
  kwam om naar het geheim der Janssens (?)
  naar Middelburg
  
  als
  
  nu
  
  is het niet al te gewaagd in dien persoon DREBBEL te vermoeden.
  te zoeken,
  Ik kom hierop terug. maar accentueer
  nu slechts dat DREBBEL althans in 1600/01
  ook in 1608.
  is
  in
  te
  en
  Waarschijnlijli
  1619
  Middelburg
  geweest.
  16 Febr.
  1602 ') kreeg
  CORNELIS JACOBSz DREBBEL te Alkmaar
  van de
  Staten
  
  voor
  
  practiseeren
  schoorsteenen
  
  alleen in de vereenichdc
  12 jaar octrooi 3)
  te
  "omme
  provincien
  om alle roockende
  de middelen bij hem geinventeert
  ende uitslaende
  te doen trekken"
  enz. volgens de getransformeerde
  bequemelijck
  
  De boete
  
  patronen.
  zich ook
  
  in
  
  genoemd.
  Ao
  
  die
  
  was roo gouden realen.
  bewijzen
  van het brood
  
  Ao
  
  toestel
  Ao.
  1604
  
  1610 iets positiefs
  later ter sprake.
  is van
  
  grooter
  
  daaromtrent
  
  belang.
  En dat DREBBEL
  
  zijne ovens, in de inleiding
  dat er mede gebakken werd.
  mij de bron van dat bericht
  
  MONCONIJs heeft geproefd
  1603 zou hij volgens
  C.#NTORS), (die
  kan zeggen als BROCKHAUS) een clavecymbel
  
  evenmin
  daar ik eerst
  waardig
  
  op navolging
  gesteld
  bleef
  bewegen
  richting
  
  hebben
  
  kan vinden,
  
  Maar
  gemaakt.
   ik
  dit
  merkbreng
  
  Het is dat van de allereerste
  
  bekende
  
  1) Middelb. Archief VIII F, p. iig. Het handschrift van Beeckmannis alleen reeds wat dit punt
  betreft vol merkwaardigegegevcns.
  2) 1 Oct. 1602 wordt Lippershey poorter te Middelburg. Bij zijnbezoekvan z6oo-i6oi heeft DREBBEL
  hem dus denkeiijk niet getroffen.
  3) Dodt van Flensburg :1844,p. 105 en Actenboek Staten Generaal fol. 38.
  4) Den schoorsteenvindt men in de literatuur tegen dat dit octrooi afloopt dus Gazzoni 1616, Lipsius
  1613, van Weyhe 1622, 1620 Beeckmann,Rubens 1629.
  5) Allgem. Deutsche Biografie.
  210
  uitgave
  en kan
  Maar
  
  1621
  1) men stelt de uitgave van dat boek gewoonlijk
  dat DREBBEL niet oorspronkelijk
  was. 2)
  aantoonen,
  VAN DOESBURGII te Rotterdam
  bezat in 1868 toch eene hollandsche
  
  der "Elementen";
  dan gemakkelijk
  
  TII.
  des CORNELIS
  Bildnisze
  I "mit einem schon geschnittenen
  en
  door
  dit jaartal
  Die
  allerzeldzaamst ;
  schijnt
  uitgave
  3)
  wordt m. i. bevestigd,
  dat DREBBEL aan LEEGHWATER den weg wees voor zijne
  Want
  3 Mei 1605 kreeg deze octrooi daarop ; in April had een
  duikproeven.
  uitgave
  van
  DREBBEL geziert."
  
  er wonderen van verteld aan Prins MAURITS, die zich
  uit Alkmaar
  wijnkooper
  onder water blijven, fluitspelen etc. dan ook liet vertoonen. 4) Het
  dat langdurig
  in bijzondere
  eer
  zoo belangrijk,
  dat de nazaten
  van L. dat octrooi
  was
  hielden
  Maar
  
  nu dit.
   die
  
  kracht
  
  "door
  luce clarius
  
  DREBBEL spreekt in zijne Elementen
  van Salpeter,gebroke¡z
  de
  e1zde
  also
  veranderdt
  in
  viters,
  1zatuyre des lucJzts'' en
  van
  van DREBBEL en den biografen
  wat den biografen
  
  des
  
  is mij,
  LEEGHWATER schijnt
  
  ontgaan te zijn, dat hier sprake is van de zoo verbazend been royale toepassing der zuurstof. Waarom is nu LEEGHWATER
  ontdekking
  langrijke
  aan dien van PIETER PIETERSZ, geboren
  niet alld6n en is zijn naam gekoppeld
  en WILLE?I PIETERSZ, allen wonende te de Rijp, waarvan de
  i 574 te Alkmaar,
  Hoe komt het, dat
  tweede in zijne Opera Omnia 6) niet rept van iets dergelijks ?
  maar
  bij DODT VAN FLENSBURG achter den naam JAN ADRIAENSZ abusievelijk')
  toch
  
  pikant tusschen haakjes DREBBEL staat en niet LEEGHWATER ?
  Ik heb tot nader order meer idee in DREBBEL als den waren vinder.
  Want
  
  het vertooningen
  voor het volk en alleen plaiiizeil om
  bij LEEGHWATER blijven
  onder water d.m.v. een waterharnas
  in oorlogstijd
  brieven over te brengen; maar
  wordt de vondst uitgewerkt;
  hij brengt zuurstof
  bij DREBDEL en zijn schoonzoons
  er komt straks een boot met 12 roeiers,
  P. M. tot meerder
  mysterie ;
  die 2 mijlen en 3 uur onder de Theems vaart, dus van het eene paleis naar het
  is er, misschien tijdelijk S), aan boord, duizenden
  andere
  denk ik; de Koning
  
  in
  
  het
  
  1) CONST.HUYGENS
  zegt er van in zijn autobiografie: "De Elementislibellum saepius increpavi, quod
  verbis affectatemysticis(quac chymicorumfastuo sa insania est) foedare sustinuisset,egregiumcoeteratractatum
  et non vulgarisjudicii vestigia prodentem.
  2) 0. a. van Porta zou hebben nageschreven.
  te Basel. (Zie Pogg Ann 1868, 133, 680).
  3) Hij zond dezen ter kennismakingaan Dr. 1'. BURCKHARDT
  Waar deze editie werd uitgegeven bleek mij niet. Evenmin waar het boekje thans is.
  en anderen. Ook te Amsterdamin den Singel.
   4) Bij den Haag in tegenw. van FR. II ENDRIK
  5) Haarlemmermeerboek,Editie 1838, p. 31.
  6) Preeken met vooraan een biograflc, waar men niets uit leert.
  7) Ook het Rijks-Archiefdepotte Utrecht houdt deze zaak voor een onjuiste conjectuur van DODT VAN
  FLENSBURG
  (schrijvenvan z Mei i9o4).
  3) De Recensent 1810, p. 22: "De Koning voer in dezelve onder de Theems door."
  
  211
  zijn aan den kant. En terwijl LEEGHWATER + 1628 te Bordeaux ')
  is DREBBEL vlak in de buurt te la Rochelle misschien
  moerassen
  gaat droogleggen
  DREBBEL zweert in
  met
  waarop L. toch octrooi had genomen.
  bezig
  datgene,
  God", dat "noch die schri f le n
  zijnen brief aan JACOBUS "bij den allerhoogsten
  
  Londenaars
  
  . der oudeii, noch eeaaiglzen mensch mij de iniiiste ILUIp hierin -,> -edaen lzeeft" en
  der zuurstof niet vind vermeld, getuigen
  ofschoon ik in dien brief zijne ontdekking
  toch deze woorden van een groote en nooit afdoend weerlegde onat hanleelijkheid
  van
  
  DREBBEL
  
  werken.
  LEEGHWATER.
  DREBBEL
  
  ook
  
  was
  
  ongetwijfeld
  beschouwt
  de
  
  zuurstof
  
  chemicus
  
  dan een man als
  
  tot zijn dood
  
  als eene unieke
  
  meer
  
  tegen "den steen der wijzen." 2)
  Hij laat ze, denkelijk
  aan
  schoonzoon
  het
  voor
  na.
  Kortom,
  zijn
  lijdt
  mij geen twijfel
  bij testament, 3)
  of LEEGHWATER pronkte hier met andermans
  veeren; wie een zaak vindt pleegt
  alleen
  
  vondst,
  
  in te ruilen
  
  in al hare toepassingen
  en consequenties ;
  en bijna zou ik die
  vervolgen
  stelling durven omkeeren.4)
  LEEGHWATER 'blijft echter een merkwaardige
  hij schijnt
  plaats bekleeden :
  die ons van DREBBEL scheiden, de eenige te zijn geweest,
  in de drie eeuwen,
  ze
  
  te
  
  die dat malle
  heeft
  
  boek
  
  niet te
  
  zich
  
  van de Elementen
  geheimzinnig
  
  attent
  
  uitgelaten :
  
  gelezen en begrepen heeft. DREBBEL
  een heeft het dan toch begrepen.
  D. een (volgens de meesten) gezwollen brief aan
  was.
   JACOBUS I, die 1603 gekroond
  Hij schrijft als O1zderzaat; was dus al in
  de beweringen
  wat
  van anderen omtrent
  alzoo
  nocmt
  verklaart
  London ;
  kan;
  hij
  In
  
  of v66r
  
  1606 schreef
  
  het
  
  mobile "eitles
  Geschwatz" wat verdedigbaar
  is; maar wat
  perpetuum
  ook
  aan
  niet
  Archimedes
  te gelooven die (volgens mij)
  erger is, hij schijnt
  hetzelfde had gedaan ; althans Cicero en Plato spreken haast even opgeprecies
  wonden
  dat
  
  van
  
  dat
  
  zijn
  
  over
  
  dat
  
  als SCHAGEN over
  van Archimedes
  planetarium
  DREBBEL. (Archimedes
  had zon, maan en vijf planeten
  doen loopen,
  er zeven ; bij DREBBEL vond men twee wijzers aan elken kant, en een
  automatisch
  
  1) Waar men hem totaal vergeten is en zijn naam niet vinden kan. Brief van den Archivaris m Juni
  een privilegie van HENDRIK
  IV om de moerassen
  1904. Overigens kan het uitkomen : i5gg kreeg BRADLEY
  droog te maken. Deze stond het aan GANCEM
  af, die van Vlaamsche afkomst was en 1627 stierf. In 1628
  stelt v. HASSELT
  (de uitgever van het Haarlemmermeerboek1838) den tocht vanL. naar Bordeaux. En volgens
  Dic.. Nat. Biogr. was LEEGHWATER
  1628 voor la Rochelle bij den Duc d'Espernon.
  3) Vide infra.
  2) Zie MonconysII, p. 40-42.
  4) De uitzonderingen, zooals van Oerstadt-Ampere, Volta-Nicholson & Carlisle zijn dan ook altijd
  een oorzaak van verwonderinggeweest.
  5) Overigens eischt deze zaak nog veel meer licht, De geheele geschiedenisder zuurstofkomt erbij
  te pas en er zijn, zooals bij Geber en Paracelsus, nog v66r Di;ESSELgoede sporen. Verder ben ik no,? steeds
  w,7clztende
  op informaties uit de Rijp. JACOBDE GRAEFFwas daar in de buurt, op het slot Ilpendam.
  De Rijp was in goede gemeenschapmet Alkmaar.
  212
  dat schijnt
  
  waarschuwt
  dasz
  
  das
  
  dus eerder
  
  wat minder).
  Toch vindt
  (Zie later).
   in
  dezen
  zelf
  bewusten
  ongegronde
  beweringen
  brief, en zelfs
  die eiizzige Kosten maclren
  hij tegen overdreven
  verwachtingen :
  TVerk itielit wolzl zit 1zutzen ist, zvenn man es in das
  wollte
  
  maantje
  bovenop,
  men verder
  geen
  
  anricfiten."
  De
  
  ook protectie,
  maar van wien ? had effect.
  Maitre
  mogelijk 1)
  believe
  that
  this
  motion
  should
  be
  JACQUES "could
  hardly
  perpetuall,
  except
  the misterie were revealed unto him", en toen deelde "this cunning Bezaleel" het
  brief,
  
  Z. M. "in secret manner"
  mede, "whereupon
  Ook de Koningin
  deelde die nieuwsgierigheid
  als althans
  
  eenige
  
  is in het verhaal van PIETER DE GRAEFF;
  grond van waarheid
  slaan misschien de woorden van CONST. HUYGENS dat niemand
  
  en op dit geval
  (dan HUYGENS later
  
  zelve 3) de oorzaak
  
  begreep, ook toen het staik was :
  e. ffracti etiam abditas caussas nemo,
  
  ut
  "ea subtilitate
  fabricavit,
  sciam 3) assecutus
  sit." 4)
  hier de gissing dat
  Ik herhaal
  later
  
  na DREBBEL'S dood door
  
  schreef
  
  he applauded
  the rare invention."
  en liet den bol uit handen vallen,
  
  Frederici
  
  het circa
  filia
  
  quod
  
  dezen
  
  regis
  
  en
  tijd door de koningin
  is.
  Want
  HUYGENS
  gebroken
  
  circa
  
  1629.
  1607 was
  
  dat Keizer RUDOLF II hem naar
  hij reeds zoo vermaard
  en
  te
  komen
  dat
  verzoek
  een
  bij
  Praag verzocht
  gouden keten voegde '). Wij
  5)
  eerst in October 1610 te Praag, en mogelijk heeft hij dus
  hem echter
  vinden
  naar den aard van den Keizer; daar er een twaalftal
  eerst goed geinformeerd
  van HENDRIK GoLTZIUS bekend
  soldaten van
  zijn, voorstellende
  afbeeldingen
  In
  
  zal deze dat hof hebben
  
  RUDOLF'S
  
  garde,
  
  informaties
  
  zijn geweest.
  bezoek aan het vasteland
  
  Een
  
  bezocht
  
  omstreeks
  
  en zal een goede
  
  bron
  
  voor
  
  1608 lijkt mij ook met het oog
  Zoo is er 1608 te Leiden eene
  
  alles behalve
  onmogelijk.
   op het volgende
  en evenals
  en eene Duitsche
  editie der Elementen
  Hollandsche
  verschenen'),
  1628 m. i. wijzen op een tijdelijk
  eene editie te Erfurt 1624 en eene te Frankfort
  verblijf,
  
  op relaties
  
  die hij bij zijn tweeden
  
  terugtocht
  
  uit Praag
  
  had aangeknoopt,
  
  1) Rye p. 229 uit oordeel Venetiaanschengezant I6o8-xx. "The councillorsof the King are 25 in
  number; if you want anything done, you must make large presents.... they take.... even from foreigners
  and ministers of Princes. etc.
  2) Tymme A dialogue philosophicall1612.
  3) Onjuist. Antonini en Cabeo hebben het ook best begrepen.
  4) Autobiografie,geschreven 1629-1631v. ANHALT29 Juli 1607.
  6) Tymme 1612.
  5) KEPLERaan AUGUST
  7) Rye p. 242. Ik kan mij die Duitsche edities goed verklaren als ik bedenk, dat hij ze in Duitschland
  wilde verspreiden ; hij deed vele reizen door Engeland en Midden-Europazegt van der Woude. De
  editie te Lyon 1628 verbaast mij echter een weinig.
  213
  zoo is het m, i. ook hier. 1)
  SCHAGEN aan den bejaarden
  met
  deling onderhoud
  16o8 ?it in
  Middelburg
  
  is de brief van December
  Misschien
  vader der Metiussen 2) het uitvloeisel
  
  1607 van G. P.
  van een mon-
  
  DREBBEL, maar
  ?it in Frankfort
  
  merkwaardig
  lijkt mij vooral dat er in
  een
  aid Main, (op de najaarskermis)
  men
  tot
  heden
  NIET
  HEEFT
  dien
  WETEN
  Hollander
  THUIS
  TE
  opduikt,
  en op wien m. i. alleen de naam DREBBEL past. BOREEL dan vertelt
  BRENGEN,
  die naar Middelburg
  kwam om naar het geheim der Janssens
  van een Hollander
  te zoeken en toevallig bij LIPPERSHEY terecht kwam.
  Deze, gewezen metselaarsde
  naar
  woonde
  vlak
  knecht
  bij
  Janssens
  zijne woning te oordeelen zou
  (en
  ik zeggen dat
  wat die man
  
  hij reeds brillen maakte).
  hem openbaarde",
  maakte
  
  vreemdeliizgs"
  op den z.g.
  (die er dus verstand
  Hollandschen
  kijker.
   "De snedige Laprey lette keurig op al
  daarna verrekijkers
  ,,1laar den zin dies
  
  van had) en vroeg
  meldt
  Dit laatste
  
  vóór 2 Oct. 1608 octrooi
  niet BOREEL maar een
  
  authentiek
  
  stuk. +)
  nu die Hollander
  voor BOREEL eenigszins
  Aangezien
  bijzaali is, lijkt het
  te bejegenen
  als de andere
  mij niet noodig dit punt met evenveel wantrouwen
  Pure
  het
  BOREEL
  meer
  verdraaide
  feiten.
  verzinsels
  niet;
  bij
  beweringen.
  zijn
  En nu komt
  Hollander
  
  meer uilvocri ,q relaas van de handelingen
  daarbij het volgende,
  en Laprey.
  Het is uit gansch andere bron, een zverk van
  
  van
  
  dien
  
  den
  
  Milanees
  
  10 jaar
  
  in
  
  Het
  
  S.
  al
  
  uit 1618, slechts
  Syrturus
  informaties
  kwam halen.
  1609
  is of ik DREBBEL in levenden
  
  is; het
  SWINDEN en MOLL :
  
  lijve
  
  na dato, terwijl bekend is dat
  een jaartal dat bijna goed
  voor mij zie. Ik citeer uit VAN
  bevat
  
  "Sirturus
  bijna gelijkluidend met
  geeft een vcrhaal van de uitvinding,
  van een Genius schijnt
  van BOREEL, behalve dat hij de tusschenkomst
  man
  in te roepen.
  Er kwam in 1609 een Genius of anders een onbekend
  van
  aanzien
  een
  die
  te
  zich
  te voorschijn
  Hollander,
  uiterlijk
  Middelburg
  Deze is een man, wiens uiterlijk veel
  vervoegde
  bij JOANNES LiPpERHElM.
  dat
  
  Er is geen andere Brillenslijper
  en een Brillenslijper.
  in de stad.')
  belooft,
  Deze man bestelt
  bij dien LIh?EItInEI?z verscheidene
  glazen, zoo bolle als
  om
  den
  komt
  de
  het bestelde af te
  holle.
  onbekende,
  Op
  bepaalden
  tijd
  1) Het is voor de geschiedcnis van DREBBELen vooral voor deze questie van 1608 inderdaad een
  ook te Leidende lakcnververijbeoebelangrijk punt dat leden van de famihe KUFLER,behalve te Arzzlzem,
  uit de familiepapieren(schrijvenvan 29 Nov. 1904.)
  fenden. Het blijkt volgens den Heer VANI-IOUWENINGE
  Een reis van DREBBEL
  naar Leiden, Arnhem en Keulen-Frankfort in 1608 rijst er door in waarschijnlijkheid.
   2) v. SWINDENen MOLLstellen dat sterfjaar in of kort na 1607, p. 120 verwijzendenaar Vrimoe
  Athenae Frisicae p. 98, maar de datum is Nov. 1620.
  3) Getuigenis Abr. de Jonge i655.
  en MOLL.
  4) Acte en Resolutiender Staten-Generaal,Archief te 's Hage. Zie v. SWINDEN
  5) Zie infra.
  6) ZachariasJanssen wordt nergens officilelals brillemakervermeld en handelde 1622 in tabak!
  
  214
  ras heeft hij de glazen ontvangen,
  of hij houdt een hol en een
  bol glas tegelijk
  voor zijn oog, en vermeerdert
  en vermindert
  derzelver
  het
  even
  alsof
  werk
  des
  kunstenaars
  elders
  wilde
  afstand,
  hij
  onderlingen
  halen.
  Zoo
  
  betaalt hij den kunstenaar
  en vertrekt.
  in het geheel niet van verstand ontbloot, doet hetzelfde
  hij had zien doen.
  Spoedig kwam hij op den inval,
  in een buis te sluiten.
  er
  mede naar Prins MAURITS enz."
  Hij toog
  
  beproeven ;
  vervolgens
  De kunstenaar,
  en volgt na hetgeen
  die glazen
  En
  
  nu
  
  de
  
  tweede
  
  te Frankfort
  onbekende,
  MARIUS'), is zeer eigenaardig,
  
  Het verhaal wordt
  r 608.1)
  lijkt niet verzonnen 3). Die
  
  door SIMON
  gedaan
  man had een kijker, een Hollandschen
  die in September
  kijker op de najaarskermis
  En dat in 1608 ! Dat jaartal wordt door MARIUS zelf
  wordt.
  daar gehouden
  dat hij en FUCHS (waarover
  door de mededeeling
  direct nader)
  nader toegelicht
  in 1609 een kijker uit Nederland
  terwijl hij uit Neurenberg
  ontvingen
  geen glazen
  had kunnen krijgen om dien kijker na te maken.
  bf geheimraad
  van den Keurvorst
  van
  JOAN FILIP FUCHS, of krijgsman
  in elk geval liefhebber
  der Wiskunde. 4) SIMON MARIUS de
  en berekende Almanakken;
  van den Keurvorst,
  ziedaar dunkt mij vrij
  wiskundige
  en
  hun
  Almanakken
  redenen
  voor
  iemand
  die
  berekent
  samenwerken
  ;
  plausibele
  in
  als een ander.
  