text: Recensies
  
  669
  
  Republiek?). In veel opzichten staat Lipsius' Politica nog sterk in de traditie van de humanistische vorstenspiegel. Zo is de discussie van de gewenste deugdzaamheid der militaire en
  politieke raadgevers onderdeel van een veelomvattende analyse der vorstelijke prudentie. Het
  mag betwijfeld worden of het hier, zoals Oestreich beweerde, gaat om een staat in de zin van een
  relatief autonome machtsstructuur à la Weber. Lipsius lijkt de raadgevers veeleer nog in
  traditionele zin tot het vorstelijk patrimonium te rekenen; zijn analyse van hun deugdzaamheid
  past dan ook voortreffelijk in de humanistische traditie van studies der raadgevers.
  Een ander punt van kritiek betreft de originaliteit van Lipsius' renaissance der stoa. Zoals
  Nicolette Mout in haar inleiding constateert, hebben recente studies van onder meer William
  Bouwsma en Quentin Skinner op de grote betekenis van het stoïcisme voor het politiek denken
  der renaissance in het algemeen gewezen. In het licht hiervan moet de vraag naar het 'nieuwe'
  van Lipsius' neostoicisme opnieuw worden gesteld.
  Tenslotte moet Oestreichs stellige overtuiging dat Lipsius' filosofie de kern van het Nederlandse humanisme vormde, in twijfel worden getrokken. Vooral ook door het werk van Nicolette
  Mout is duidelijk geworden dat de verhouding tussen Lipsius en de Republiek op z'n minst
  problematisch is geweest. Zo had het vertrek van Lipsius uit Leiden in 1590 veel te maken met
  zijn afwijzing van de republikeinse ontwikkeling. Bovendien is de invloed van Lipsius op de
  ontwikkeling van het Nederlands humanisme onduidelijk, al kan men betwijfelen of het terecht
  is humanisten als Grotius, Vossius, Meursius en Heinsius als discipelen van Lipsius te schetsen.
  Veelbetekenend in dit opzicht is het ronduit negatieve oordeel van hun grote leermeester
  Scaliger, die, zoals Oestreich overigens zelfvermeid (152), Lipsius als pedant afdeed.
   In haar inleiding behandelt Nicolette Mout de kritiek op Oestreichs interpretatie overigens met
  veel prudentie. De nadruk ligt op de ontwikkeling van Gerhard Oestreich als historicus en op
  de voortgang van zijn Lipsiusstudies. De editie van het Habilitationsschrifi zelf is voortreffelijk.
  In menig opzicht overtreft Mouts editie het oorspronkelijke manuscript. Zo zijn stijlfouten
  gecorrigeerd, citaten en literatuurverwijzingen waar nodig gecorrigeerd en zijn er een nieuw
  notenapparaat en een nieuwe bibliografie ontwikkeld. Het resultaat is een editie waarmee
  Oestreich posthuum eer wordt bewezen.
  M. van Gelderen
  J. G. J. van Booma, J. L. van der Gouw, ed., Communio el mater Fidelium. Acta des
  Konsistoriums der niederländischen reformierten Flüchtlingsgemeinde in Wesel, 1573-1582
  (Schriftenreihe des Vereins für Rheinische Kirchengeschichte CHI; Keulen: Rheinland-Verlag
  GmbH, Delft: Eburon, 1991, 696 blz., ISBN 90 5166 200 9, (Nederland ), 3 7927 1173 7
  (Duitsland)).
  Historische bronnen worden gedrukt op hoop van zegen. Er bestaan genoeg volumineuze
  uitgaven, die zelden door gebruikers zijn geraadpleegd. De mode spreekt daarin een woordje
  mee. Een goed verzorgde bronnenuitgave vraagt van haar bewerkers veel tijd, en kan dus wel
  eens pas in het licht komen als de wispelturige onderzoekers hun aandacht al weer naar andere
  deelgebieden hebben verplaatst. Het ziet er echter naar uit, dat de aantrekkelijkheid van
  kerkeraadsnotulen als historische bron zich nog handhaaft. Daarom kunnen we dankbaar zijn
  aan de bewerkers van deze uitgave, dat ze aan het corpus van gedrukte notulen thans ook de
  Weselse acta hebben toegevoegd.
   Om twee redenen nemen ze in dat geheel een aparte plaats in. Ten eerste natuurlijk omdat het
  een vluchtelingengemeente betreft. Ten tweede ook, omdat de redactie van deze notulen nu eens
  niet gevoerd is door de plaatselijke predikanten. Het waren de ouderlingen die hier de besluiten
  
  670
  
  Recensies
  
  te boek stelden, vooral de uit de algemene Nederlandse geschiedenis bekende Jacques van der
  Haghen, heer van Gotthem, vóór en na zijn verblijf te Wesel een notabel inwoner van Gent. De
  ouderlingen en diakenen kwamen voort uit de gemeente zelf, die voor de verkiezing van
  ambtsdragers in vier kwartieren ingedeeld was (Brabant, Vlaanderen, Gelre en Holland). Een
  eigen dominee had de gemeente niet. Ze was daarom aangewezen op de medewerking van de
  Weselse stadspredikanten. In de vergaderingen van de kerkeraad duiken ze aanvankelijk dan
  ook slechts incidenteel op. Pas in de jaren tachtig zullen ze regelmatig de bijeenkomsten
  bezoeken. Vanaf die tijd veranderde de gemeente ook van karakter. Uit de oorspronkelijk
  Nederlandse vluchtelingenkerk ontwikkelde zich een gewone Duitse gereformeerde gemeente.
  Het notulenboek voert ons terug naar een vroege fase in de geschiedenis van de Nederlandse
  gereformeerde kerken. De definitieve scheiding der geesten heeft nog niet plaats gevonden, en
  het is dus niet zo opmerkelijk — ondanks de nadruk waarmee de uitgevers het signaleren — dat
  we in deze gemeente personen aantreffen die later tot de remonstranten zullen behoren, of wier
  kinderen voor die gezindte zullen kiezen. We zien dat de gemeente van Wesel zieh echter wel
  verbonden wil voelen met het grotere verband waartoe zij behoort. Zij heeft de Nederlandse
  geloofsbelijdenis aangenomen, en de kerkeraad laat in de acta de volledige tekst aantekenen van
  de besluiten van de Emder synode in 1571.
   Als gemeente zonder dominee nam Wesel niettemin een wat eigenaardige positie in. Dat kan
  de reden zijn waarom de notulen zeer weinig te melden hebben over de leertucht, al moet men
  anderzijds niet uit het oog verliezen, dat ook in de gemeenten op vaderlandse bodem de leertucht
  doorgaans maareen klein onderdeel is geweest van het ambtelijk toezicht. De levenstucht was
  des te strenger, en dat lijkt in Wesel niet anders te zijn geweest. Ik zou niet direct beamen, dat
  daarmee de voorwaarden geschapen zijn voor een tolerante atmosfeer van praktische vroomheid
  (25). Of om het anders te zeggen, een sterke nadruk op praktische vroomheid leidt niet
  noodzakelijkerwijs naar grote tolerantie. Uit de Hollandse praktijk van die dagen zou ik geen
  voorbeeld weten te geven dat een kerkeraad instructies gaf tot het toedienen van een lichamelijke
  straf. De broeders in Wesel doen dat wel. Samen met de schoolmeester gaan ze naar 'den jongen
  van Peeter Taelman'. Die zal dan een pak slaag krijgen om te leren zijn meester gehoorzaam te
  zijn, en zo een beter mens te worden: 'sien oft men met sulcken middel hem conde winnen'. Of
  het daar achter geschreven 'factum' (515) ons wil vertellen dat dit resultaat is bereikt, of enkel
  dat de actie heeft plaats gevonden, moeten we in het midden laten.
   De technische kanten van een bronnenpublikatie krijgen in een bespreking doorgaans alleen
  aandacht als de uitgever duidelijk gefaald heeft. In het onderhavige geval zijn de namen van de
  bewerkers echter al een garantie van kwaliteit. Zij hebben de moeilijkheden van wat een
  vroegere onderzoeker af grijzend 'eine fürchterliche Handschrift' genoemd heeft, overwonnen
  met een volharding die zoveel resultaat heeft afgeworpen, dat ze uit het gedrukte boek niet meer
  is af te lezen. Maar ook de achterdochtigste lezer kan zich zekerheid verschaffen, door de
  bijgevoegde schriftproeven zelf te ontcijferen. Zijn respect voor de paleografische kunde van
  de bewerkers kan er alleen maar door stijgen.
  A.Th. van Deursen
  M-Th. Leuker, 'De last van 't huys, de wil des mans ...'. Frauenbilder und Ehekonzepte im
  niederländischen Lustspiel des 17. Jahrhunderts (Niederlande-Studien 2; Munster: Verlag
  Regensberg, 1992, 380 blz., DM48,-, ISBN 3 7923 0633 6).
  Zeventiende-eeuwse beelden van de vrouw en opvattingen over het huwelijk vormen het
  hoofdthema van deze Munsterse dissertatie, waarin overigens nog heel wat meer aan de orde.
  