text: Recensies
  
  609
  
  J. A. Fühner, Die Kirchen- und die antireformatorische Religionspolitik Kaiser Karls V. in den
  siebzehn Provinzen der Niederlande 1515-1555 (Brill’s Series in Church History (Formerly
  known as Kerkhistorische Bijdragen) XXIII; Leiden, Boston: Brill, 2004, viii + 414 blz., €128,ISBN 90 04 14083 2).
  Een te Heidelberg onder leiding van Eike Wolgast gewrochte dissertatie is nu omgewerkt tot
  een boek. Om nu te zeggen, zoals de flaptekst doet, dat de godsdienstpolitiek van Karel V hier
  voor het eerst onderzocht wordt, is rijkelijk overdreven. Het is echter wel een feit dat Fühner
  een der eersten is die systematisch een grote hoeveelheid officiële stukken — plakkaten,
  ordonnanties, edicten en wat dies meer zij — die betrekking hebben op de godsdienstpolitiek
  in de Nederlanden in de eerste helft van de zestiende eeuw voor de lezer toegankelijk maakt.
  Uiteraard is veel ook elders behandeld, bijvoorbeeld vrij recent nog door A. Goosens in het
  eerste deel, La législation, van haar tweedelige werk over Les inquisitions modernes dans les
  Pays-Bas meridionaux 1520-1633 (Brussel, 1997-1998; zie de bespreking in BMGN, CXVI
  (2001) 224-226). Fühner geeft echter in zijn boek veel puntsgewijze, doch uitvoerige
  samenvattingen van de inhoud van de door hem bestudeerde officiële stukken en citeert in zijn
  voetnoten in extenso uit de relevante bronnen.
   Het boek begint met drie hoofdstukken die een inleidend karakter dragen. Zij handelen
  respectievelijk over de politieke en godsdienstige situatie in de Nederlanden in 1515, de rol
  van de Nederlanden in de politieke testamenten van Karel V, en de Nederlanden als deel van
  het Habsburgse Rijk. Daarmee is het decor opgebouwd voor wat volgt. Vermeldenswaard is
  dat Fühner de belangwekkende geheime instructie (restrictie) van Karel V heeft teruggevonden,
  die hij bij het begin van het regentschap van Maria van Hongarije had uitgevaardigd. (74)
  Hoofdstuk IV vat de kerkelijke politiek van de keizer ten opzichte van de Nederlanden samen.
  Fühner ziet een even onmiskenbare als sterke toename van de macht van de landsheer over
  kerkelijke zaken. Hij wijst op de beperking van de canonieke rechtspraak tot werkelijk kerkelijke
  en geestelijke zaken, op de groeiende invloed van Karel V op de bezetting van hoge geestelijke
  ambten en op de toename van overheidsinkomsten uit kerkelijke bronnen. Mijns inziens
  onderschat de auteur daarbij de importantie van het taaie verzet van (vooral, maar niet alleen)
  de hoge geestelijkheid. Alles moest immers door de regering stukje bij beetje bevochten worden
  in eindeloze discussies en soms conflicten waarbij niet alleen de Nederlandse clerus, maar
  soms ook de paus partij gaf. En vaak mengden lokale en provinciale overheden zich in zulke
  zaken. Wanneer de auteur concludeert: ‘Die Schaffung einer selbständigen niederländischen
  Kirchenprovinz und die Neuordnung der Diözesen wurde von Karl vorangetrieben, konnte
  jedoch erst unter Philipp II. 1559 realisiert werden’(165) dan klinkt dat alsof hier sprake is van
  een opgaande lijn van landsheerlijke invloed die in één klap werd bekroond door de nieuwe
  kerkelijke indeling van 1559. Maar zo eenvoudig lag het natuurlijk niet, want die nieuwe
  kerkelijke indeling riep, zoals we weten, zoveel verzet op dat de verwezenlijking ervan jaren
  duurde.
   Het belangrijkste deel van het boek is ongetwijfeld hoofdstuk V, waarin de antireformatorische
  maatregelen van de overheid onder Karel V gedetailleerd worden beschreven. Aangevangen
  wordt met het Edict van Worms (1521) en afgesloten met de ordonnanties van 1550 alsmede
  enkele daaropvolgende aanvullingen. Uiteraard moet de auteur daarbij wel iets zeggen over
  het verloop van de vervolgingen en over de ketters zelf, maar die onderwerpen spelen een
  ondergeschikte rol. In hoofdzaak baseert hij zich daarbij op het reeds genoemde boek van
  Goosens. Waar ook opvallend weinig aandacht aan wordt geschonken, is de wijze waarop de
  verordeningen tegen ketters tot stand kwamen, welke politici daar de hand in hadden en hoe de
  
  610
  
  Recensies
  
  discussies in Brussel en elders erover verliepen. De lezer krijgt hier de indruk dat werkelijk
  alles uit het brein van Karel V in hoogst eigen persoon kwam. Weliswaar werd hij daarbij
  geassisteerd door de regentessen, die in die hoedanigheid een eigen kort hoofdstuk VI
  toegemeten krijgen. Maar het is steeds de keizer zelf die decreteert. Formeel is dat natuurlijk
  ook zo, maar het vrijwel geheel negeren van besluitvormingsprocessen zorgt voor een scheef
  beeld van de keizerlijke antireformatorische politiek als geheel. Af en toe wordt verwezen naar
  het door Karel V mogelijk nagevolgde voorbeeld van de inquisitie in Spanje, maar veel aandacht
  wordt aan dit punt ook niet besteed. In de ‘Abschliessende Betrachtung’ wordt ten slotte
  geoordeeld dat de kerkelijke politiek in principe succesvoller is geweest dan de aanpak van de
  ketters.
   Wie zoekt naar nieuwe opvattingen of visies zal lichtelijk teleurgesteld het boek uit de hand
  leggen. Wie echter voorgelicht wil worden over de inhoud van de vele verordeningen met
  betrekking tot de rooms-katholieke kerk en de vele maatregelen tegen ketters in de Nederlanden
  gedurende de eerste helft van de zestiende eeuw, kan bij Fühner terecht. In dat opzicht is het
  een nuttig boek, gebaseerd op onderzoek in de baaierd van de Papiers d’Etat et de l’Audience
  te Brussel, veel gedrukte bronnen en veel literatuur.
  M. E. H. N. Mout
  
  A.-J. Gelderblom, J. L. de Jong, M. van Vaeck, ed., The Low Countries as a crossroads of
  religious beliefs (Intersections. Yearbook for early modern studies, III (2003); Leiden, Boston:
  Brill, 2004, viii + 331 blz., ISBN 90 04 12288 5).
  Dit vierde deel in de reeks ‘Intersections’ handelt over religieuze opvattingen en gedragingen
  in de Lage Landen in de vroegmoderne tijd. Veel preciezer laat het thema van de bundel zich
  niet formuleren, al worden in de inleiding enkele zinnen gewijd aan de samenhang. (3) De
  Lage Landen, zo wordt daar betoogd, fungeerden als een crossroads, dat wil zeggen als een
  ‘intermediary between different parts of the world.’ Vervolgens wordt het thema geformuleerd
  als ‘the exchange of ideas and the interactions between religious groups in the Low Countries.’
  Het zal duidelijk zijn dat de functie van intermediair tussen verschillende Europese gebiedsdelen
  een andere is dan die van een geografische ruimte waarbinnen ideeën tussen verschillende
  groepen worden uitgewisseld. Bij lezing blijkt het boek vooral over het laatste te handelen, zij
  het dat lang niet in alle bijdragen sprake is van ‘uitwisseling’.
   Toch laat de metafoor van een crossroads, als de plek waar twee wegen elkaar kruisen, zich
  schijnbaar gemakkelijk toepassen op de geschiedenis van religie in de Nederlanden. Het beeld
  roept vanzelf spannende onderzoeksvragen op. Wie is via welke weg op welk kruispunt aangekomen? Wat heeft deze persoon aan geestelijke bagage met zich meegenomen, en wat heeft zij
  of hij ermee gedaan? Wat heeft men ontvangen, gegeven, afgeslagen of uitgewisseld? Was
  men slechts op doortocht, of heeft men zich blijvend op het kruispunt gevestigd? En wat is de
  rol geweest van de onmiddellijke omgeving van het kruispunt? Heeft die de uitruil beïnvloed
  of belemmerd, of waren de pelgrims alleen op elkaar betrokken? Het is jammer dat het beeld
  van het kruispunt in de bundel nauwelijks is uitgewerkt. Het boek wekt nu vooral de indruk
  van een wat losse verzameling bijdragen over religie in de Lage Landen.
  Dat wil niet zeggen dat het beeld van het kruispunt door de afzonderlijke auteurs helemaal
  wordt vermeden. Wel is het frappant dat de enige auteur die werkelijk de toepasbaarheid van
  het beeld toetst, het niet blijkt te kunnen gebruiken. In zijn bijdrage over zestiende-eeuwse.
  