text: RECENSIES
  
  Tervooren, H., Kirschner, C., Spicker, J., Van der Masen tot op den Rijn.
  Ein Handbuch zur Geschichte der mittelalterlichen volkssprachlichen
  Literatur im Raum von Rhein und Maas (Berlijn: Erich Schmidt Verlag,
  2005, 449 blz., €59,80, ISBN 3 503 07958 0).
  Voor de studie van middeleeuwse letterkunde hebben we niet veel aan de
  vertrouwde verkaveling in nationale literatuurgeschiedenissen. De huidige
  landsgrenzen bestonden nog niet, laat staan dat men het idee van nationale
  talen koesterde. Teksten in het Latijn (als taal van Kerk en wetenschap) en het
  Frans (als taal van de aristocratie met sociaal prestige) verspreidden zich
  gemakkelijk over grote delen van Europa. Regionale volkstalen, zoals de soms
  zeer verwante varianten van het Nederlands en het Duits, maakten intensieve
  uitwisseling van literatuur mogelijk in en tussen streken die nu tot verschillende landen behoren, maar destijds een gemeenschappelijke Kulturraum
  vormden. Om de literaire ontwikkelingen langs die middeleeuwse lijnen in
  beeld te krijgen, behoeft men een perspectiefwisseling: van een nationale naar
  een regionale literatuurgeschiedenis – regionaal in de zin dat men uitgaat van
  cultuurcentra of -gebieden. Het handboek voor een geschiedenis van de
  middeleeuwse literatuur in het gebied tussen Maas en Rijn van Helmut
  Tervooren is een van de meer ambitieuze pogingen de relevantie van een
  ‘regionale literatuurgeschiedenis’ aan te tonen.
   Tervooren motiveert zijn boek vanuit de evident ondergeschoven positie
  van het Maas-Rijn-gebied in nationale literatuurgeschiedenissen die te veel de
  hedendaagse landsgrenzen respecteren en te weinig oog hebben voor de
  middeleeuwse praktijk van politieke territoria en allianties, bisdommen en
  taalgebieden. Deze denkwijze vertoont wel enige gelijkenis met Van Oostroms
  vroegere voorstel uit 1985 (Schetskaart of geschiedverhaal) een nieuwe
  literatuurgeschiedenis van de Middelnederlandse letterkunde op te zetten vanuit
  cultuurcentra, maar wie Van Oostroms recente Stemmen op schrift ter hand
  neemt, ziet dat een dergelijke opzet voor althans de literatuur tot 1300 nog
  vrijwel niet mogelijk is, met uitzondering van uitgerekend het Maas-Rijngebied. Dat heeft vooral te maken met de eenzame, maar krachtig blinkende
  ster van Hendrik van Veldeke, de eerste Nederlandstalige auteur van grote
  faam – maar ook de auteur die als Heinrich von Veldeke als groot Duits
  dichter herdacht wordt. Aantoonbaar actief (voor opdrachtgevers) in Maastricht en Kleef, belichaamt Veldeke de problematische positie van middeleeuwse schrijvers in de buitengewesten van nationale literaturen. Representatiever zijn echter de vele andere teksten en auteurs die Tervooren de revue laat
  passeren: veelal onbekend, want langdurig onbestudeerd gebleven doordat ze
  in de marge van een nationale literatuurgeschiedenis verkeren: vanuit het
  perspectief van de Duitse literatuur al (bijna) tot het Nederlandse taalgebied
  behorend, voor neerlandici te Duits.
  Dit misplaatst nationale denken over middeleeuwse literatuurgeschiedenis
  begint, eerlijk gezegd, zo langzamerhand een geest uit het verleden te worden.
  Niettemin is een boek zoals Tervooren presenteert nog slechts een eerste echt
  135
  
  RECENSIES
  substantiële bijdrage aan een regionale literatuurgeschiedenis in de grensstreek.
  Dat hij pioniersarbeid te verrichten had, is mogelijk de voornaamste reden dat
  de auteur zijn werk niet als een literatuurgeschiedenis heeft opgezet, maar als
  Ein Handbuch zur Geschichte der mittelalterlichen volkssprachlichen Literatur
  im Raum von Rhein und Maas. Tervooren biedt een palet en geen synthese.
   Gerangschikt in een tiental hoofdstukken volgens genre (zoals epiek, lyriek,
  geschiedschrijving), onderwerp (geestelijke literatuur, artesliteratuur, juridische
  teksten) of cultuurkring (hofliteratuur) passeren tientallen teksten de revue in
  korte kapittels waarin vrij stelselmatig literaire werken worden voorgesteld en
  besproken op hun connecties met het Maas-Rijngebied. Op die wijze verzamelt
  Tervooren een karrenvracht aan materiaal voor een regionale literatuurgeschiedschrijving. Tegelijkertijd roepen zijn analyses, keuzes en argumenten de
  vraag op hoe regionaal een literatuurgeschiedschrijving eigenlijk moet zijn.
  Hoe definieer je een Kulturraum? Verschilt dat niet per genre? Dat een
  (anonieme) compilator uitgerekend in Aken uit verschillende Nederlandse en
  Duitse bronnen een imposant veelomvattende geschiedenis van Karel de Grote
  samenstelt in de Karlmeinet is razend interessant en relevant voor het beeld
  van het Maas-Rijnland als een literairhistorische eenheid dat Tervooren wil
  schetsen, maar voor andere teksten uit het Maas-Rijnland lijkt het vooral de
  moeite waard een breder kader aan te leggen. Ook uit Aken stamt een
  handschrift (Londen, British Library, Egerton 2188; tertianen van Sint
  Servatius) met een zuiver Nederlandse kopie van een preek van Eckhart (nr.
  16a in de grote uitgave) die verder alleen bekend is uit een handschrift van de
  begarden van Maastricht (Maastricht Gemeentearchief 479). De exclusief MaasRijnlandse overlevering van deze preek (waaruit voor Eckharts Keulse ketterproces stellingen werden gelicht) vraagt om een verklaring in het licht van een
  veel ruimere tekstoverlevering langs de Rijn tot in Straatsburg (waar Eckhart
  ook gepreekt lijkt te hebben) of misschien zelfs wel tot diep in Duitsland.
  Want de dominicaan Eckhart begon zijn geruchtmakende predikerscarrière in
  Erfurt.
  De casus van de Eckhart-overlevering is gemakkelijk aan te vullen met
  andere handschriften van de Akense tertianen (nog drie) en de begarden in
  Maastricht (circa twintig, waaronder het enige volledige afschrift van Hendrik
  van Veldeke), maar beide religieuze instellingen ontbreken in Tervoorens boek.
   Ik noem ze hier niet om met gemakkelijke aanvullingen tekortkomingen in een
  groots werk aan te wijzen. De gekozen opzet van een ‘Handboek’ impliceert
  dat er altijd aanvullingen mogelijk zijn, wenselijk misschien zelfs. Het boekenbezit van de tertianen van Aken en de begarden van Maastricht biedt de
  mogelijkheid netwerken van tekst- en literatuuruitwisseling in het vizier te
  krijgen die de centrale these van Tervooren meer vlees op de botten geven.
  Meermalen beklemtoont hij de Transferqualitäten van het gebied tussen Maas
  en Rijn. Het gaat om de doorgeeffunctie tussen de Romaanse en Germaanse
  taal- en cultuurgebieden die vooral uitgewerkt worden in de hoofdstukken
  over de epiek, maar in andere genres ook aanwijsbaar zijn.
  Ook die transfer-these roept de vraag op hoe regionaal een literatuurgeschiedenis moet worden opgezet, en voor welke genres. Voor de epiek en
  lyriek (toeval of niet dat dit juist de genres zijn waarmee Veldeke veel meer
  136
  
  RECENSIES
  naam gemaakt heeft dan de regionaal gebonden Servaaslegende?) is het MaasRijngebied werkelijk een factor geweest in de vroege verspreiding van de
  Franse traditie in het Germaanse taalgebied. Voor veel andere teksten en
  bewegingen is dit territorium-idee veel minder relevant dan de gedachte dat
  verkeersaders als de Rijn of de handelswegen tussen Keulen en Vlaanderen via
  Brussel literatuuruitwisseling bevorderden.
  Populair gezegd: Tervooren heeft het Maas-Rijngebied overtuigend op de
  kaart gezet voor literatuurhistorici, maar juist daarom zullen Tervoorens
  collega’s zich gaan afvragen hoe groot of klein die kaart van de middeleeuwse
  Duits-Nederlandse literatuurbetrekkingen uiteindelijk moet gaan worden. Of
  moeten we ons in de tijd van Google-earth, verdiepen in de eindeloze
  mogelijkheden van in- en uitzoomen? In dat opzicht prikkelt Tervooren met
  zijn handboek tot nadenken.
   G. Warnar
  
  Schmidt, G., Gelderen, M. van, Snigula, Chr., Kollektive Freiheitsvorstellungen im frühneuzeitlichen Europa (1400-1850) (Jenaer Beiträge zur Geschichte VIII; Frankfurt am Main, [etc.]: Peter Lang, 2006, x + 558 blz.,
  €80,40, ISBN 3 631 54949 0).
  In een Nederlands boekwerk over het begrip vrijheid1 haalde een van de
  redacteuren van de hier te bespreken congresbundel de diplomaat kardinaal
  Guido Bentivoglio aan, die in 1611 schreef dat vrijheidsliefde nergens zo sterk
  was als in de Nederlanden. Vandaar misschien dat dit dikke boek met een
  verzameling opstellen over het vrijheidsbegrip in het vroegmoderne Europa
  niet zonder aandacht voor de Lage Landen tot stand kon komen. De nadruk
  ligt daarbij op het collectieve, dus met anderen gedeelde, denkbeeld der
  vrijheid, hetgeen natuurlijk beschouwingen over de rol van het individu in die
  gemeenschappelijke vrijheid niet uitsluit. Belangrijk is daarbij de vraag, hoe de
  collectieve vrijheid wordt gelegitimeerd, bijvoorbeeld in rechtsfilosofisch en
  politiektheoretisch opzicht. Daarom is het ook heel passend dat de bundel
  aanvangt met een samenvatting van het laatmiddeleeuwse juridische discours
  over het onderwerp van de hand van Helmut G. Walther. In de gehele bundel
  is de hoofdrol weggelegd voor die corporatieve vrijheden – van standenvergaderingen en steden bijvoorbeeld, maar ook van religieuze groeperingen – die
  zich niet zozeer in de politieke theorie als wel in de praktijk van alledag
  manifesteerden. De traditionele tegenspelers waren daarbij de landsheren, en
  later de min of meer absolutistische heersers van de zeventiende en achttiende
  eeuw.
  Wat de Nederlanden betreft: Martin van Gelderen vat zijn reeds uit zijn
  boek The Political Thought of the Dutch Revolt 1555-1590 (Cambridge, 1992)
  1
  
  E. O. G. Haitsma Mulier, W. R. E. Velema, ed., Vrijheid. Een geschiedenis van de vijftiende
  tot de twintigste eeuw (Amsterdam, 1999) 27.
   137
  
  RECENSIES
  bekende relaas over de strijd voor vrijheid – inclusief gewetensvrijheid – en de
  reeds gegeven en dus ook werkzame rechten en privileges der staten ten tijde
  van de Nederlandse Opstand samen in een kort artikel. Hugo de Groot komt
  eventjes voorbij, als peetvader van een universeel rechtssysteem waarin vrijheid
  voor alle mensen diende te gelden, in de bijdrage van Klaus Dicke over de rol
  van vrijheden in het vroegmoderne volkenrecht, maar verschijnt ook weer in
  het tweede samenvattende stuk van Van Gelderen, over de subtiele verhoudingen tussen kerk, geweten en vrijheid in Engeland en de Republiek
  omstreeks de eerste helft van de zeventiende eeuw. Ook is er een artikel over
  de receptie van klassiek-Romeinse denkbeelden over collectieve vrijheid bij
  Erasmus en Ulrich von Hutten van Meinolf Vielberg, dat echter wat betreft
  Erasmus niet steunt op veel kennis. De Oostenrijkse Nederlanden komen aan
  bod in het tijdperk der grote revoluties aan het einde van de achttiende eeuw.
  Geert van den Bossche beschrijft fraai het proces waardoor traditionele
  denkbeelden over corporatieve vrijheden hebben kunnen evolueren tot dragers
  van revolutionair elan in de Brabantse Revolutie. Zijn verrassende conclusie is
  dat dit proces nu juist bijdroeg tot de wording van een Belgische natie en staat
  waarin gelijkheid en vrijheid voor alle burgers geen rol van betekenis speelden,
  zodat Edmund Burke met instemming kon spreken over de Brabantse
  Revolutie als een terugkeer naar de oude waarden en staatsinrichting.
   In deze bundel, die geheel Europa, oost en west, noord en zuid bestrijkt en
  alleen daarom te loven is, zijn enkele bijdragen te vinden die niet alleen
  substantieel zijn, maar ook door een rode draad met elkaar kunnen worden
  verbonden: die over de ‘Duitse vrijheid’. Allereerst vraagt Georg Schmidt
  aandacht voor dit fenomeen, dat hij beschouwt als een leidend begrip in de
  politieke cultuur van het Duitse Rijk. De tegen de keizer gerichte publicistiek
  beklemtoonde immers inperking der monarchale macht vanwege deze naar zo
  oud mogelijke bronnen, zelfs naar Tacitus’ Germania verwijzende traditie der
  ‘Duitse vrijheid’. De verbinding van dit collectieve vrijheidsbegrip in steden en
  regio’s met het probleem der individuele godsdienstvrijheid in het Rijk wordt
  besproken door Volker Leppin en Luise Schorn-Schütte voor de zestiende en
  zeventiende, en Andreas Klinger voor het eind van de achttiende eeuw. Terecht
  merkt Georg Schmidt op dat het discours over deze ‘Duitse vrijheid’ rond
  1550 veel overeenkomsten vertoont met de pamfletten der Nederlandse
  opstandelingen uit dezelfde tijd. (174) En zo zouden er wel meer parallellen te
  trekken zijn tussen de ontwikkelingen in het Rijk en in de vroegmoderne
  Nederlanden. Misschien iets voor een volgend congresje.
  M. E. H. N. Mout
  
  Prak, M. R., Lis, C., Lucassen, J., Craft Guilds in the Early Modern Low
  Countries. Work, Power and Representation (Aldershot: Ashgate, 2006, xii
  + 269 blz., ISBN 0 7546 5339 0).
  138.
  