text: Recensies
  
  93
  
  aard van die instellingen gaat maar om de machtsbeperking die zij de vorst opleggen. Het zou
  dan ook correcter zijn van een 'beperkte monarchie' te spreken, desnoods van een 'gedeelde
  macht'. Een constitutie in onze zin kwam daar maar zelden aan te pas. Toegegeven, dit is
  vitten. Maar een zo toegewijd verdediger van het Nederlands als wetenschapstaai verdient ook
  vier eeuwen na zijn dood in dat levensdoel te worden gesteund.
  Willem Frijhoff
  
  S. Langereis, Geschiedenis als ambacht. Oudheidkunde in de Gouden Eeuw: Arnoldus Buchelius
  en Petrus Scriverius (Hollandse Studiën XXXVII; Haarlem: Historische Vereniging Holland,
  Hilversum: Verloren, 2001, 368 blz., €27,90, ISBN 90 70403 48 X).
  In elke historische figuur schuilen verschillende persoonlijkheden. Wie Sandra Langereis'
  proefschrift over de antiquarische geleerden Buchelius en Scriverius naast dat van Judith
  Pollmann, Een andere weg naar God. De reformatie van Arnoldus Buchelius (1565-1641)
  (Amsterdam, 2000), legt, zal dat beamen. Beide proefschriften berusten op een voorbeeldige
  documentatie, zijn even toegankelijk geschreven en werden dan ook even terecht met een cum
  laude gehonoreerd, maar bij Langereis lijken we in een compleet andere wereld te zijn terechtgekomen. Er zijn op het oog maar weinig raakvlakken tussen de krachtdadige, geleerde
  Buchelius en de wat zwartgallige, religieuze Van Buchell die Pollmann schetste. Bij Langereis
  gaat het niet om religie maar om de samenleving, om de geschiedenis van de gewesten, Holland
  en Utrecht, waarin de twee protagonisten van het boek leefden. Dan blijkt Buchelius ineens
  een veel positiever beeld op te leveren, dat tot het einde toe op een vastomlijnd, ja steeds duidelijker levensproject wijst.
   Het zal er ook mee te maken hebben dat beide proefschriften zich in verschillende bestaansdimensies afspelen, de individuele keuzes van het geloofsleven tegenover de per saldo
  publieke orde van het geleerdenleven. Want hoe privaat beide geleerden hun historisch ambacht
  ook mogen hebben uitgeoefend — met name Buchelius publiceerde bij zijn leven bijna niets
  van zijn wetenschappelijke productie —, hun werk stond in dienst van een publiek doel, de
  gewestelijke identiteit, en kon alleen dank zij het publieke netwerk van geleerden worden
  uitgevoerd. Buchelius verzamelde, redigeerde en ordende zijn materiaal over het Utrechtse
  verleden, de kronieken van Beka en Heda, Utrechtse plaatsbeschrijving, genealogie en heraldiek,
  uitdrukkelijk voor zijn tijdgenoten en voor het nageslacht, voor raadpleging en gebruik. Hij
  hield zijn documentatie niet krampachtig onder zich maar stelde zijn maatschappelijk leven in
  dienst van de historische, wetenschappelijk gefundeerde bewijsvoering over de Oudheid van
  zijn gewest, over de betekenis ervan in de Middeleeuwen en het historisch tegenwicht dat zijn
  werk zou kunnen bieden aan de tijdens zijn leven exponentieel toenemende aanspraken van
  Holland op een leidersfunctie in de Unie.
   Tegenover de onvermoeibare en ietwat pretentieuze (oud-)advocaat Buchelius, bastaardzoon
  van een Utrechtse kannunik, stond de al even onvermoeibare koopmanszoon Pieter Schrijver
  alias Petrus Scriverius (1576-1660), overigens ook een gestudeerd geleerde al was hij niet
  gepromoveerd, een rentenier met nieuw kapitaal die bij tijd en wijle nog als firmant in het
  Amsterdams familiebedrijf optrad. Hij mag dan geen mercator sapiens in Barlaeus' zin zijn
  geweest, hij was wel een prototype van het samengaan van koopmanschap en geleerde
  betrokkenheid bij de historische identiteit van zijn gewest. Scriverius, die bij J. J. Scaliger had
  gestudeerd en een tijd lang Neolatijnse poëzie uitgaf, beantwoordt op het eerste gezicht wat
  meer aan het humanistische geleerdentype dan Buchelius. Deze komt in de eerste plaats naar
  
  94
  
  Recensies
  
  voren als een aartsverzamelaar, zeg maar een superieure amateur die geen punt kan zetten
  achter zijn werk omdat het nooit compleet en volmaakt genoeg is. Scriverius had een wat
  losser geest. Hij publiceerde meer, en in meer versies. En dat werd ook bepalend voor het
  geschiedbeeld van het gewest: eerst een chorografie van Holland in het programmatische Oudt
  Batavien nu ghenaemt Holland (1606), vervolgens de Batavia illustrata (1609), dan een
  bewerking van de uiterst populaire Divisiekroniek onder de titel Beschrijvinghe van out Batavien
  (1612), de monumentale platenatlas annex bronnenboek Principes Hollandiae, et Westfrisiae
  (1650), en tenslotte het Oude Goutsche chronycxken (1663).
  Maar het is de grote verdienste van Langereis' proefschrift dat ze de schijnbare verschillen
  tussen de geleerden doorprikt. Zij laat zien hoezeer de praktijk van hun beider antiquarische
  werkzaamheden zowel gelijkgeaard als gelijkgericht was. Ze werkten allebei vanuit een analoge
  doelstelling, met identieke methoden, in eenzelfde milieu, en volgens dezelfde gedachtegang.
   Ze hielden trouwens ook onderling regelmatig contact. Na een inleiding waarin met ferme
  penseelstreken de stand van de historiografie wordt geschilderd en aan de hand van Arnaldo
  Momigliano kort maar krachtig wordt duidelijk gemaakt in hoeverre de antiquarische methode
  van de zestiende- en zeventiende-eeuwse oudheidkundigen een kleine revolutie in de geschiedschrijving betekende, volgt een hoofdstuk over elk van beide protagonisten. De kern van het
  proefschrift bestaat vervolgens uit een systematische analyse van wat ze gemeenschappelijk
  hadden: de dagelijkse praktijk van het antiquarenleven. Dat werd beheerst door eindeloos zoeken
  naar en controleren van bronnen, niet alleen schriftelijke, maar ook visuele en materiële, zoals
  bodemvondsten, inscripties, kerkramen, wapentekeningen of architectuur. Scriverius ontwikkelde zich tot een onbetwist specialist van Romeinse inscripties en Buchelius ondernam
  persoonlijk enkele opgravingscampagnes buiten Utrecht, op zoek naar Romeinse nederzettingen
  bij Vechten en De Meern. Hun werk voor de interpretatie van de geschiedkundige bronnen en
  hun debunking van de heersende mythen steunden op onderzoek in collecties en archieven, op
  briefwisseling (de correspondentie van beide geleerden wordt in een bijlage gereconstrueerd),
  op netwerken van informanten, contacten met officiële geschiedschrijvers, soms een opdracht,
  steeds het onophoudelijke en delicate spel van dienst en wederdienst. Gemeenschappelijk hadden
  ze hun analyse van de Bataafse Oudheid en haar relicten, de aard van de Bataafse samenleving,
  de verhoudingen tussen Bataven en Romeinen. Maar hun wegen scheidden zich bij de interpretatie van de na- of doorwerking daarvan in hun eigen tijd. Voor Buchelius werd een punt
  achter de Oudheid gezet toen de Utrechtse bisschoppen het land kerstenden en een nieuwe
  beschaving brachten die haar centrum in Utrecht vond. Scriverius daarentegen construeerde
  een grootse geschiedenis van de Hollandse graven, waarin Holland, de politieke opvolger van
  de Bataven en in morele continuïteit met de Bataafse Oudheid, vanouds het overwicht had. Die
  beelden stonden met elkaar in conflict. Buchelius ontkende niet dat de Utrechtse bisschoppen
  later hun glansrol hadden verloren, maar hij betwistte de voorstelling dat de Hollandse graven
  vanaf het begin het politieke belang en het prestige hadden gehad dat latere historici hun
  toeschreven.
   Zo ontdekt de lezer dat heel dit moeizame gewroet in middeleeuwse documenten, annalen en
  kronieken, dat eindeloos reconstrueren van stambomen en aftekenen van geslachtswapens, dat
  schijnbaar zinloze gegraaf in oude akkers en dat opmeten van gebouwen en ruïnes één groot
  doel had: de nu autonome gewesten een eigen identiteit geven, een eigen geschiedenis die niet
  langer van grotere politieke verbanden afhing, en tegelijk daarmee hun aanspraken op politiek
  gewicht en overwicht rechtvaardigen. De Republiek der Letteren in dienst van de Republiek
  tout court. Al hadden oudheidkundigen zelfkennis genoeg om niet de eretitel van historicus op
  te eisen, hun historisch werk was er niet minder belangrijk om. Het mag dan in hoofdzaak in
  dienst van het gewestelijk patriottisme hebben gestaan, zonder hun inspanningen — soms
  
  Recensies
  
  95
  
  echte reddingsoperaties — zou de geschiedschrijving er nu anders voorstaan. Het is Sandra
  Langereis' verdienste dat ze in dit boek voor het eerst het antiquarische universum toegankelijk
  en begrijpelijk heeft gemaakt. We ontdekken hier de wortels van de latere cultuurgeschiedenis,
  in een verrassende verscheidenheid van benaderingswijzen. We zien de geleerden er als nijvere
  mieren aan het werk en beseffen hoe wezenlijk zulke minor scholars voor de 'grote' geschiedschrijving zijn. Een prestatie van formaat.
  Willem Frijhoff
  
  L. van der Ent, V. Enthoven, Gewestelijke financiën ten tijde van de Republiek der Verenigde
  Nederlanden, III, Groningen (1594-1795) (Rijks geschiedkundige publicatiën. Kleine serie
  XCIV; Den Haag: Instituut voor Nederlandse geschiedenis, 2001, xi + 428 blz., €47,65, ISBN
  90 5216 117 8).
   Drie delen heb ik nu in de kast staan: Overijssel, Drenthe en sinds kort Groningen. Daarmee
  krijgt de beoogde reeks 'Gewestelijke financiën ten tijde van de Republiek der Verenigde
  Nederlanden' langzaamaan enige omvang. In 1990 besloot het Instituut voor Nederlandse
  geschiedenis tot de ontsluiting van de belangrijkste basisgegevens betreffende de gewestelijke
  overheidsfinanciën van vóór 1795. Daarmee zouden jaarlijkse staten met reeksen van ontvangsten, uitgaven en schulden van elk gewest beschikbaar komen, welke voor velerlei historisch
  onderzoek van nut zouden kunnen zijn. Het project omvat de zeven gewesten van de Republiek,
  alsmede Drenthe en Staats-Brabant.
  De bewerkers voeren het cijfermateriaal uit de archieven van gewestelijke ontvangers, rekenkamers, gedeputeerde staten enz. in drie elektronische gegevensbestanden in. Deze bestanden
  zijn raadpleegbaar via de website van het ING. De uitgaven in druk bevatten een selectie en
  bewerking van de gegevens, voorzien van uitgebreide fiscaal-historische toelichtingen.
   Het nut van deze geweldig intensieve arbeid is boven elke kritiek verheven. Bekend is dat
  voor een ontleding van de financiële situatie ten tijde van de Republiek de gewestelijke archieven
  bloot gelegd moeten worden, maar tevens dat dit een gecompliceerde klus is. Niet alleen is het
  cijfermateriaal weerbarstig, ook zijn er vele colleges en functionarissen geweest die elk een
  eigen verantwoordelijkheid hadden en dus een eigen archief hebben gevormd. De huidige
  ontsluiting geeft dan ook een goed beeld van de mogelijkheden die de onderzoeker nu heeft
  met database en uitgave in druk van de financiële bronnen. Het eenvoudigste voorbeeld is dat
  simpel af te lezen is hoe middelen en lasten gedurende de zeventiende en achttiende eeuw
  stegen en welke fluctuaties zich voordeden. Na 1648 (Vrede van Munster) had Stad en Lande
  150.000 gulden minder inkomsten, in 1666 (dreiging uit Munster) kwam er bijna een half miljoen meer binnen dan het jaar daarvoor. Wat dieper gravend is uit de tabellen veel meer interessants te lezen. In tabel m.2, de verzamelposten van alle middelen, is goed te zien in welke
  jaren de overheid leningen sloot om aan geld te komen, welke bedragen daarmee in de schatkist
  vloeiden en welk aandeel deze leningen hadden in de totale inkomsten. Maar ook economische
  en maatschappelijke ontwikkelingen zijn er uit af te leiden. Het toenemend gebruik van koffie,
  thee en aardappelen in de achttiende eeuw is helder waar te nemen in tabel III.4.
  De bronnenuitgave is tegelijk een waardevolle bijdrage aan onze fiscaal-historische kennis.
  Met een bewonderenswaardige nauwgezetheid worden alle belastingen, tarieven, instellingen
  en wetten uiteengezet. Essentiële kennis overigens voor het gebruik van de tabellen, want wijziging in wetgeving of tariefstelling heeft onmiddellijk gevolg voor de inkomsten van het
  gewest.
  