text: De kleinwoonst, het kot, waar de door ouderdom tot
  werkeloosheid gedwongen Ule met zijn afgesloofd lijf wat
  voor de deur in de zon zat, zien we in het zinnetje : Hei
  sittet dao as de Ule vörm Astlok ; en de hopeloze armoedigheid van zijn sate schildert het tragisch-burleske : Ett
  geschitt wenn de Ul êr Arsch blêgt, (d.i. bloeit, var. Knoppes
  kröggt, knoppen krijgt), nl. nooit.
  Het doodsnood-gezegde was reeds duidelijk- pseudoschilderachtig; het laatste is nu totaal onvoorstelbaar,
  zuiver idioot. Dat moet ons aanzetten ook een homoniemenverwisseling te vermoeden in het Astlok-gezegde, trots
  zijn - schijnbare ! - natuurobservatie. Het primitieve
  lok = cot werd hier secundair aangepast aan het jongere
  begrip uilvogel, volgens de universele neiging om van een
  ( 1) Dat het woord Katte hier en in talloze andere gezegden werkelijk een var. van kwaad is, en dat de katten, in wier gedaante de
  heksen en de duivel vroeger liefst verschenen, van zuiver verbalen
  oorsprong zijn, hoop ik bij gelegenheid met een overvloedige documentatie aan te tonen.
  ULENSPIEGEL 1350-19501
  
  119
  
  pseudo-gezegde iets natuurlijks te maken, waar er enige
  Jrnns toe bestaat ( l ).
  In het A rsch-gezegde verving dit woord een ouder sate,
  Mhd. gesae3e, dat in het primitieve gezegde de woonzit,
  met klein of groot erf, bedoelde, maar tevens ook zitdeel
  betekende (2).
   Troost vond de sukkelaar toch wel soms, nl. als Cordelia
  zich bij hem voegde. Dat begrepen de rechtvoelende buitenstaanders ook, en we horen ze dan zeggen : En lüttjen Meid
  et beter steit mit de Ulen to sitten as mitten Heister to wip1Jen (3). In Westfalen en elders staat in dit ·of een equivalent gezegde niet Heister, maar de nevenvorm Exter. Dat
  is natuurlijk het Os. êkso (Mnl. in erfexe), eigenaar, verlengd met het Mnd. (en Eng.) frequente mannelijk -ster
  suffix. Het woord werd zodoende homoniem van de vogelnaam (h)exter (4). In wippen, var. huppen, steekt dan
  oorspronkelijk de nuance springen en dansen, in de betekenis feest vieren, het er rijkelijk van pakken, op het goed
  voorziene boerenhof, waar de nieuwe erfexe het bewind
  voerde.
  (1) Zie daarover mijn artikel "Over Woordkaarten en Homoniemenstudie" in het Feestalbum L. Grootaers, 1950.
  (2) Het Mnl. Wdb. aarzelt voor de bet. zitdelen van gesate. Ik
  heb een dik twintigtal gezegden verzameld die bedoelde betekenis
  zeker stellen, zowel voor sate als-voor gesate.
  (3) Het mv. Ulen wijst hier natuurlijk op de beide oudjes
  (zie verder over althiunisch). Het woord wîle Nom. ag. kon zowel
  vr. als m. zijn (zie N° 19). Het gezegde staat ook in de Prov.
  Comm. N° 688, met de valk in plaats van de ekster, en een vertaling,
  die bewijst dat de compilator het niet meer verstond. Cats begreep
  het nog beter : ,,een meisje doet beter een degelijke, stille man te
  nemen, dan een grote jonker met pluymen op de hoed". Misverstand van schriftelijk overgeleverde spreekwoorden komt veel
  vóór, als gevolg van een breuk in de mondelinge traditie.
   (4) De (h)exter kwam op haar beurt in homoniemisch contact
  met hexe, hexen. In Oldenburg meent men dat de vogel een verdoemde ziel of zelfs een duivel is. In Vlaanderen voelde men
  natuurlijk in de finale het yrouwelijke ster suffix : vandaar :
  ekster, snode kwekster, toveressesteert ! cf. A. DE CocK, Spreekwoorden, II, p. 117.
  120
  
  JOS. DUPONT
  
  De uil, waarvan hier het lot beknopt werd verhaald,
  heeft oorspronkelijk niets te maken met de vogel; maar
  dat slimme dier werd het slachtoffer der homonymie. In
  fonetisch opzicht was de oude uil al zeer vroeg volkomen
  identisch met het eerste lid van Ulenspiegel, maar ook
  daarmee had hij in semantisch opzicht niets gemeen.
  De lezer zal nu opmerken, en opwerpen, dat ik geen
  enkel voorbeeld gegeven heb van het compositum aldwile.
  Dat is een feit; maar ik heb uitgelegd hoe het simplex
  uil < wile de plaats van aldwile heeft kunnen innemen,
  en we zullen in het volgend N° zien waarom het compositum in eigenlijke zin verdwenen is. Het heeft bovendien
  effectief een paar duidelijke sporen nagelaten.
  Daar hebben we eerst bij FISCHART een adj. altwilisch,
  ouderwets, dat geen twijfel laat over zijn oorsprong. Het
  is blijkbaat parallel met altväterisch, en altvater was praktisch hetzelfde als aldwile. Het Mhd. kende daarnaast ook
  nog althiunisch (benevens altvrenkisch ), en ook dit woord
  is volkomen parallel met altwilisch. Het is blijkbaar een
  afleiding van *althiun < *althîwun (vgl. Ohd. os. hiu,n
  < hîwun, conjuges), de op rust levende ouders, d. i. de
  altwilen. De bevreemdende -isch formatie van een versteend pl. heeft haar tegenhanger in Ohd. Os. frónisk,
  bij het versteende pl. f róno ( 1).
   Een ander spoor van altwile steekt wsch. in ons woord
  oudroest, oude rommel. Daar Mnl. Mnd. wilen syn. was
  van rusten, var. rosten, kon *aldwile door *aldroste ver( 1) Dit zelfde hiun steekt wel in hunebed, dat wsch. familiegraf
  betekent, vgl. Ohd. lex Sal. sînero hîwono = de familia ejus. Het
  relatief jong hiune = reus is dan blijkbaar een romantische abstractie uit het, als reuzenbed begrepen woord. Daaruit zou volgen
  dat de hunebedden nog door germ. stammen gebruikt werden, of
  dat die er minstens de destinatie van kenden. Ik zie dat SLICHER
  VAN BATH de hunebedden beduidençl nader bij ons gebracht heeft
  dan men vroeger meende ; ze zullen wellicht nog korter bij ons
  staan dan hij vermoedt.
  ULE SPIEGEL 1350-1950 '?
  
  121
  
  vangen worden. Maar rost(e) was ook een nevenvorm van
  roest : zou het dan louter toeval zijn dat we vandaag nog
  zeggen van iemand die op rust gesteld (in den Ruhestand
  versetzt) wordt : hij gaat naar het oud ijzer, il est mis au
  vieux fer en dat daarmee equival~nt is aller rejoindre les
  vieilles lunes (weer dus : wîle = lûne)? Bij nader toezien
  begrijpt men dat die zinnetjes - zoals zoveel andere, die
  er niet naar uitzien - een pseudo-figuur inhouden, en die
  is feitelijk altijd van homoniemischen oorsprong.
  Het sterkste bewijs voor een primitief aldwile brengt het
  volgend No.
  18° De altwile ( = oudeman) van de Saxenspiegel en de
  Limburgse awele-( menkes).
   Het woord altwile uit de Saxenspiegel (Landrecht I,
  4 oudste redactie tussen 1221 en 1224) moet hier behandeld worden als onontbeerlijk complement van het
  vorig N°. Het is wel - met Ulenspiegel, natuurlijk ! het meest omstreden woord uit de Mnd. en zelfs uit de
  hele germ. woordenschat. Na talloze andere wijdde
  F. MENTZ er een uitvoerige studie aan in het Ndd. Jb.,
  XXXI, 1905, p. 1-19, waarin hij al de reeds geopperde
  hypothesen monsterde, en dan ook zijn eigen interpretatie
  gaf. Ik heb dankbaar gebruik gemaakt van zijn nuttige
  gegevens, en ook zijn conclusie aanvaard, dat altwile wel
  degelijk de authentieke grafie is. Maar mijn interpretatie
  verschilt totaal van de zijne.
  Door altwile wordt in de Saxenspiegel blijkbaar een kind
  bedoeld dat "aan de oudeman, ouman lijdt, van den
  ouman besmet is". Zo noemt men in bijna heel Znl. een
  extreme soort van rachitis, waarbij het kind volstrekt niet
  wil groeien, en, met zijn diep gerimpeld gezicht en lijf,
  volkomen het uitzicht heeft van een oud. mannetje (1).
  (1) Uit Bruxelles Médical (15 nov. 1936) noteerde ik het volgende
  
  122
  
  JOS. DUPONT
  
  De opgave van n'ARSY : oud manneken, vieillot, schijnt
  wel op die tamelijk zeldzame en meestal kwijnende, ongeneeslijke, ziekte te slaan; en dat is ook wellicht het geval
  waar KIL. voor oudman, naast senex, ook vetulus opgeeft (1).
  In de Saxenspiegel vormt de altwile met de dwerg en
  het kropelkint een categorie wezens, die geen erfrècht bezitten, maar - als compensatie - recht hebben op verpleging door degenen, die in hun plaats erven.
  In Wvl. gelooft men dat die kinderen wisselbalgen zijn;
  en precies met deze betekenis hoorde Latendorf in 1880
  het, sedert eeuwen verloren gewaande, woord altwil gebruiken door volksmensen in de streek van Schwerin (2).
   Uit die twee gegevens volgt de equatie : altwile = oudeman
  (ziekte).
  De nergens geattesteerde constructie van MENTZ, *alftwil
  = Albenspross, steunde op het volksgeloof, volgens hetwelk de wisselbalgen door alven worden ondergeschoven.
  Maar hoe oud is dat geloof? Ik vermoed dat de combinatie
  van het oude alve, KrL. incubus, faunus, en alvinne lamia,
  strix, met een uit aldwile ontstaan alveren, alvermannekes
  daarvoor verantwoordelijk is.
  In mijn Limb. dial. kent men echter geen alveren, maar
  wel awelen, awelemenkes, en dat woord kan in geen geval
  iets te maken hebben met de alven. Het is de regelrechte
  voortzetting van aldwile met zwakbetoond twede lid :
  geval : Enfant de trois ans pesant six kilos, mesurant 70 centimötres. La tête est ridée, !'aspect vieillot. La poitrine et les membres sont grêles. Le poids reste stationnaire depuis longtemps.
  (1) Het Hgd. heeft als benamingen Altvater, Altmann, Alte,
  cf. HöFLER, Krankheitsdemonen, p. 92 en Krankhei ten, p. 282-286.
  In N. -Fr. is le petit vieillard de verwekker en tevens de naam van
  de ziekte. Deze wordt wel verward met de tering (être en chartre,
  uitdrogen). Het Waals kent de naam l'vîl homme. In Vlaanderen
  dient men voor die ziekte St. Fiacre - waarom? Denkelijk om
  het een of andere formeel of conceptueel simile.
  (2) Cf. Ndd. Korresp. Blatt, 5 (1880), p. 15 vlg.
  ULENSPIEGEL 1350-1950?
  
  123
  
  aldwalen, aldalen, awalen (Mnl. dickels < dickwijls, limb.
   bógget < boekweit, Mnl. erret < erweit). En het duidt
  kabouterachtige wezentjes aan, die het uitzicht van oude
  mannetjens hebben. Die awelen zijn ongetwijfeld aldwilen
  in de overdrachtelijke zin, die het woord in de Saxenspiegel
  heeft. Overigens het *alftwil van MENTZ zou Hgd. *Albzwil
  zijn ; en wat doen we dan met het altwili'sch van FrscHART?
  En nu begrijpen we ook waarom de eigenlijke zin van
  aldwile vroeg uitstierf, en waarom we in het vorig N°
  alleen het secundaire -simplex 'uil< wile konden aanvoeren:
  als benaming van een ongeneeslijke ziekte, die zeker toen
  reeds aan de een of andere zwarte hand werd toegeschreven,
  was het woord aldwile taboe. Het kon zelfs niet meer
  dienen om de verguisde oudjes in hun kot aan te duiden.
  19° De Boekuil, de Stubenkauz en consoorten.
   Het nom. ag. wîle in de vorm uil, of vervangen door
  een synoniem van uil, vinden we nu nog in een aantal
  andere composita. Het eerste waar de lezer wel aan zal
  denken, is de boekuil, waar vader Cats op zinspeelde met
  zijn versje: Wat baten kaars en bril, als de uil niet zien en wil?
  Deze boekuil kende reeds Pieter Aertszen ( 1507 of
  1508-1575), die hem in 1549 (?) inlaste in een stilleven,
  bewaard in het Kon. Museum te Antwerpen (N° 846
  cat. 1948), en waarvan een repliek aanwezig is in het
  Museum Boymans te Rotterdam. Daar zien we, tegen de
  muur geprikt, een prent, die, met de letters a 1 in de
  rechter benedenhoek, de schijn wil verwekken van een
  eerste bladzijde uit het Uilespiegelboek. Op de bovenrand
  leest men goeen dach bruer, op de benedenrand vuilen
  spieghel (1). De uil is afgebeeld in een ronde staande spiegel,
  (1) De grafie met vuil is een hybridatie van vil en wl (KIL.). Zij
  moet natuurlijk niet als ons vuil gelezen worden en is evenmin een
  herinnering aan het oude wîle.
  124
  
  JOS. DUPONT
  
  en naast de spiegel ziet men links een brandende kaars,
  rechts een bril ( 1 ).
  Een broertje van de boékuil was de vroeg-Nhd. Stubenkauz, waarvoor vandaag Stubenhocker en Stubensitzer. Het
  prototype was denkelijk een, met Os. hûk, uil (afleiding
  van Os. hûwo, cf N° 3) samengesteld *stovenhûke, dat men
  verstond als Stubenhocker (Os. hûken, Limb. hûken, is
  neerhurken, en hoeken is er een var. van). Het woord ging
  blijkbaar over *stovenûle terug op *stovenwîle, d. i. hij die
  in zijn kamer verwijlt, vgl. Mnl. huussitte, en de talrijke
  formaties van het type seesate, borchsate, lantsate, cotsate,
  enz. waarbij ook KIL. oudsaete, dat semantisch ten nauwste
  verwant is met aldwile.
   In het Mnl. boek Des Coninx summe leest men het
  zinnetje : die nijdighe mensche is des duvels ule ; dat is
  wel een primitief *duvelwîle, hij die met de duivel zit,
  aanhoudt. En het Mhd. kende een vr. ûle in de zin van
  KIL. bijsitte, bijsitster, concubina (vgl. Mhd. bîsë33e~
  bîsae3e) (2).
  De werklieden die in de winter op de Biesbosch verblijven (d. i. wijlen), noemt men wisuilen (3) ; de homo
  uxorius, die werkelijk te veel bij zijn vrouw zit, heet bij
  KIL. wijfwl, en een nocturnus potator is een nachtwl of,
  met een secundair equivalent en de bijgedachte stelen :
  een nachtrave. En daarmee zal de serie der consoorten nog
  (1) Zie hierover DEBAENE en HEYNS in hun uitgave van het
  Volksboek, p. xxn. De schilders fantaseerden vrij ; dat ziet men
  reeds in de Uilespiegel-gravure van Lucas van Leyden, gedateerd
  van 1520, waar de jonge schalk een bende broertjes en zusjes
  kreeg, die het Volksboek niet kent. De Vl. Gids, Nov. 1950, brengt
  reproducties van beide prenten.
  (2) Dit woord ûle, papenbijzit, komt vóór in een text geciteerd
  door F. ZARNCKE in zijn boek Die Deutschen Universitäten im
  Mittelalter, 1857, p. 96 (naar ENKLAAR, Uit Uilespigels Kring.
  p. 22, nota 4).
  ( 3) Of is het teenuilen? Ik ga af op een franse reportage, waar
  ik las : hiboux des osiers.
  ULENSPIEGEL
  
  1350-1950?
  
  125
  
  wel niet uitgeput zijn; maar voor mijn doel volstaat de
  collectie. In woorden van dit type is de uil oorspronkelijk
  in 't geheel geen metaforische vogelnaam, maar de regelrechte voortzetting van het nom. ag. *wile.
   Een laatste opmerking : de brabantse uilaard, schuurtje,
  -bijgebouw, (o. a. in Oostuymen van Brussel 1657, II, p. 46)
  ·heeft met uil hoegenaamd niets te maken. Het is een
  hypercorrecte vervorming van Mnl. ulaet < utelaet, met
  hetzelfde secundaire -aard als bijv. lijnwaerd voor lijnwaet
  ,(Eigen Schoon, 1950, p. 270). Daarin werd· de r niet meer
  _gehoord, en men lapte ze dan, met goede bedoeling, in de
  _grafie, naar het voorbeeld der echte-aard formaties. Ze
  kon dan natuurlijk ook wel, a posteriori, in de uitspraak
  opduiken, ten minste als occasionnele "spelling-pronun•ciation". Vgl. ook dial. kossaard < Mnl. cotsate.
  :20° Den Kauzen streichen, vroeg Nhd. vleien (zie N° 10).
  -
  
  M ouwvegen -
  
  Falievouwen.
  Dit gezegde heeft zowat hetzelfde uitzicht als het onder
  .N° 12 behandelde sijnen huyben weten. Alles wat daar aan
  ·principiële opmerkingen gemaakt werd, is m. m. ook hier
  toepasselijk. De lezer gelieve dus even naar dat nummer
  terug te kijken.
  Hgd. Kauz, Mhd. K. ûze, is een banaal synoniem van uil,
  -dat KIL. kent in het compositum kuytwl, sic. bubo, germ.
  .kutz. We gaan dus omschouw houden, om te zien of de
  -oplossing van het, ongetwijfeld pseudo-schilderachtig din_getje, niet te vinden is onder de talrijke nuancen van uul ...
  -en vinden niets bruikbaars bij wile < hwîlo.
  Zou er dan soms nog geen ander wîle bestaan hebben,
  . dat ons tot de oplossing kan voeren? Onder N° 10 vindt
  •de lezer daarover het nodige. Maar hoe kon dat woord hier.
  in de vermomming kauz optreden? Om dat te ontdekken
  . moeten we de semantische massa maken van het begrip
  
  126
  
  .JOS. DUPONT
  
  vleien, en daarin omzien naar gezegden, die enige, ook
  maar partiële, gelijkenis vertonen met het te verklaren
  gezegde.
   Dit stelt het probleem der hulpmiddelen : het ontbreken
  van een synoniemen-woordenboek voor het Mnl. Mhd. enz.
  kan alleen door veel lectuur, ... of een gunstig toeval vergoed worden. Na omschouw noteren we Mhd. vëderstrîchen, vëder-lesen, en de Mnl. gezegden enen die plumen
  striken, enen plucken van den stove, d. i. iemand de pluisjes,.
  de stofjes, het stof, afstrijken, -vegen, -plukken of -lezen,
  waar bij we als vanzelf denken aan het Znl. iemand de.
  mouw vegen of strijken, met identische betekenis.
  Bij het globaal parallelisme der complexen en de aanwezigheid van streichen, striken in de drie groepen, presumeren we dat er enig verband moet bestaan hebben tussen
  kauz, plumen, stof en mouw, al zien we dat ook niet bij de
  eerste aanblik, die traditionneel steeds op synonymie inge-steld is. Maar op de lange weg der evolutie spelen behalve
  de zwenkingen der synonymie, ook de winkelhaken en
  haarnaaldbochten der homonymie een, altijd onbereken-bare, en zeer dikwijls decisieve rol.
  Het vertrekpunt der ontwikkeling, dat natuurlijk eerst,
  moet vastgesteld worden, zal met de meeste waarschijn-lijkheid te vinden zijn in de oudst geattesteerde var., al is.
  dat niet altijd het geval. In casu toont een vergelijkend
  onderzoek aan, dat reeds de Grieken het begrip overdreven
  vleien weergaven met uaepoÀoyÉw = pluisjes aflezen.
  Bij onze pogingen om de lijn der evolutie te trekken,.
  moeten we steeds voor ogen houden dat, in een twee-of meerledig complex met globale betekenis, ieder onderdeel
  een semantische verschuiving kan ondergaan, terwijl debetekenis van het geheel constant blijft (zie N° 13). Zo is.
  de enorme semantische afstand tussen de begrippen stofje,.
  mouw en Kauz in 't geheel geen reden om de filiatie tussen.
   ULENSPIEGEL
  
  1350-1950?
  
  127
  
  die begrippen a priori te ontkennen. In onderhavig geval
  dwingt ons alles ertoe die filiatie te postuleren, en we zullen
  ze dus beproeven, wel te verstaan met de verwachting
  van een of meer homoniemenverwisselingen.
  Het eerste wat ons bij onze opzoekingen opvalt is dit :
  het Mnl. bezit voor stof het synoniem moude, met de
  jongere var. mouwe, die ... homoniem is van mouwe, manica.
  Zo stellen we dë equatie : dat stof (af)striken d. i. (weg)vegen
  = die mouwe (af)striken, d. i. (schoon)vegen. Daarmee is
  het Znl. iemand de mouw vegen verklaard, en tevens bewezen dat het Frá. /rotter la manche à quelqu'un gecalkeerd
  werd op het Vl. gezegde. Immers het is a priori ondenkbaar dat twee idcntische, pseudo-schilderachtige, gezegden
  onafhankelijk van elkander op twee naburige taalgebieden
  zouden ontstaan zijn ; en, daar het pseudo-schilderachtige
  noodzakelijk een homoniemenverwisseling postuleert, kan
  alleeh dat gezegde oorspronkelijk zijn, dat ontstond in het
  taalmidden waar die verwisseling thuishoorde.
  We zien hier een essentieel verschil tussen het metaforische, waarbij polygenese mogelijk, zelfs frequent, is,
  en het pseudo-metaforische, waar ze principieel is uitgesloten, omdat hier geen begripsassociatie in het spel is,
  maar een pure klankassociatie, d. i. homofonie.
  De factoren der metamorfose waren: een lichte afwijking
  in de betekenis van (af)vegen (eerst weg-, dan schoon-vegen),
  de synonymie stof = mouwe < moude (men lette op de
  chronologische gevolgen, die uit dergelijke varianten kunnen voortvloeien), en de homonymie A mouwe, stof :
  A 2 mouwe, manica.
   Het hoeft wel niet gezegd dat het gebaar waarmee men
  vandaag iemand schertsend kan vleien, nl. een speelse
  mouwvegerij, behoort tot de talrijke gebaren van verbalen
  oorsprong, die wel eens een systematische studie zouden
  
  128
  
  JOS. DUPONT
  
  verdienen (1). Daartoe behoort reeds xa12rp0Àoyi(J), dat bij
  Theophrast, kap. 2, doelt op het aflezen van pluisjes uit
  de baard, maar t~wens een woordspelende vervorming is
  van r-agnoÀoyÉfiJ, van iemand een gunst (vrucht) afrapen,
  door hem te vleien.
  Maar we moeten verder gaan. Occasioneel equivalent
  van mouw in het secundaire zinnetje de mouw vegen, kon
  Mnl. slove zijn, dat omslag van een mouw betekende, terwijl voor zijn var. sleve (cf. evel : ovel; nese : nose; sneven :
  snoven en dgl.) effectief de bet. mouw opgetekend werd,
  in overeenkomst met Eng. sleeve Ags. slieve.
  Nu vinden we bij KIL. sloove, vetus, velum, slooven,
  velare caput, · en die zelfde Lat. omschrijvingen geeft hij
  voor wijle, wiele, wieldoeck, en het verb. wielen. Het ligt
  dan voor de hand te vermoeden dat men van die mouwe
  striken over die slove striken gekomen is tot die wile striken,
  en dat een daaruit ontstaan die ule striken, ergens in een
  overgangsdialect, gecalkeerd werd met den Kauzen streichen.
  Het resultaat van ons onderzoek vormt een lange keten,
  die men als volgt kan schematiseren :
  l stof
  5 S.
  2 S. moude, mouwe
  
  wile, ule
  
  3 H. mouwe
  
  6 H. ule (vogel)
  
  4 S. slove
  
  7 S. Kauz.
  In de zes mutaties vinden we vier Synonymieën : daarvan zijn 1-2 stof-moude en 6-7 ule-Kauz uiterst banaal.
  De sterkste schakels zijn de homoniemische ; daarvan
  is 2-3 mouwe-mouwe boven alle twijfel verheven door het
  Znl. de mouw vegen, terwijl 5-6 ule (wile )-ule (vogel) steunen
  kan op de talrijke parallellen in deze studie bijgebracht.
   ( 1) Ik heb daarover een documentatie samengesteld ; maar die
  put het bestaande lang niet uit.
  ULENSPIEGEL
  
  1350-1950?
  
  129
  
  Het zwakke punt der constructie ligt in de dubbele synonymie 3~4-5 mouwe-slove-wile, die wel plausiebel schijnt,
  maar ·z eer gediend zou zijn met Belegstellen voor slove
  ·e n wile in het gezegde. Het ontbreken daarvan kan toch
  wel enigszins vergoed worden, nl. door een var. die blijkbaar met wîle parallel loopt. Die hebben we waarschijnlijk
  in Ndl. falie vouwen, vleien. Mnl. en KIL. falie is o. a.
  zoals wîle : hoofddoeck, sluier, en de afstand tussen strijken
  . en vouwen werd gemakkelijk overbrugd door de nuance
  gladstrijken, in zijn plooien strijken of leggen.
  Met deze var. wordt het schema verkort tot vier mutaties, en de finale zou dan zijn : S slove 5 S fali e.
  En er is, in een overgangsdialect, nog een andere var.
  mogelijk met een derde equivalent van wîle, nl. hûke,
  wegens KIL. huycke oft falie der vrouwen, waarvan de
  vertalling calyptra ook dient bij doeck, hoofddoeclc, dat op
  zijn beurt gelijkstaat met wiele, wieldoeck wijle. Daarmee
  zouden we, met Os. hûk, uil, als homoniem, terugkeren
  tot het eerste schema, met alleen een verschil in 5 en 6.
  De finale zou er als volgt uitzien :
  4 S slove, 5 S hûke (falie, wîle) 6 H hûk (uil) 7 S Kauz.
  In het experimenteel stadium van een methode kunnen
  haar aarzelingen en vergissingen leerzaam zijn; daarom
  vond ik het gepast dit kapitteltje in te lassen. Ik ben er
  overigens van overtuigd dat verder onderzoek en bredere
  omschouw in de dialecten ook hier een definitieve oplossing zal brengen.
  21 ° Ule, Ndd. keerborstel, ragebol -
  
  Ulen, met dat
  
  voorwerp vegen (zie N° 10).
   Het, voor het eerst in 1771 opgetekende verb. ûlen,
  d~nominatief van Ule ( 17 55), heeft in .de Eulenspiegel ~
  9
  
  130
  
  JOS. DUPONT
  
  forschung grote opspraak verwekt. In de M itteilungen des
  Allgemeinen D. Sprachvereins van 1885, N° 8, publiceerde
  Ernst Jeep zijn beruchte "echt Ulenspiegelse" verklaring
  van de naam van de schalk. Die zou ontstaan zijn uit
  "ul (mi) den speigel", waarin Ndd. speigel, Hgd. Spiegel
  - in de jagerstaal de witte aarsvlek van het ree - bij
  uitbreiding "der Hintere" moest betekenen (1).
  De eerste demonstratie daarvan zou de driejarige Till
  gegeven hebben, toen hij achter zijn vader te paard zat,
  en stilzwijgend de achterna komende boeren "liess hinden
  in den ars sehen".
  Later zou de schalk na iedere fopperij de kracht-imperatief (waarvan inderdaad verschillende elegante tegenhangers in de volkstaal, ook bij ons, bekend zijn) zijn
  slachtoffer naar het hoofd hebben geslingerd. Het gezegde
  werd zodoende spreekwoordelijk, iedereen herhaalde het
  wanneer er van een Ulenspiegelgrap spra.ak was, en ten
  slotte diende het om de schalk zelf aan te duiden, zoals
  men in Frankrijk een Engelsman vroeger wel eens godon
  noemde, naar de overvloedige goddamn' s die hij losliet,
  en zoals de Amerikanen een Fransman soms ding-dong
  noemen, naar zijn uitroep dis donc !
  Die verklaring heeft een enorm succes gekend, en niet
  alleen bij would-be Uilenspiegels. Zij werd o.a. goedgekeurd
  door Enw. ScHRÖDER, en vond, waarschijnlijk vooral op
  zijn gezag, haar weg tot in de meeste duitse lexica. Wanneer W. STAMMLER, in zijn Geschichte der Niederdeutschen
  Literatur van 1920, Ulenspiegel aanduidt met de woorden
  "der Schalk mit dem obszönen Namen", dan is dat ook
  een uitdrukkelijke instemming met JEEP's constructie.
   (1) JEEP's artikel werd herdrukt door W. UHL, in zijn uitgave
  van MuRNER's Gäuchmatt, 1892, p. 268 vlg. UHL stelde - horribile
  dictu ! - een var. vóór : de spiegel zou het gezicht geweest zijn,
  en niet... het achtergezicht. Die bedorven Eulenspiegelei heeft
  geen enkele supporter gevonden.
  ULENSPIEGEL
  
  1350-19501
  
  131
  
  Het woord ûle, ook kêrûle en hárûle, met de betekenis
  keerbezem, ragebol, en het daarvan afgeleide verb. ûlen
  keren, vegen, zijn specifiek Ndd. Zoals talloze woorden
  en gezegden uit die taal werd ûle door tweetaligen verhoogduitst (het vroegste vóorbeeld van Eule in deze zin staat
  bij Klopstock) en het woord kwam dan, dikwijls nog in
  zijn N dd. vorm Ule, in de Hgd. woordenboeken terecht.
  Het verb. heb ik echter in geen enkel Hgd. Wdb. ontmoet.
  Het woord ûle, keerborsfäl (of iets benaderends) ontbreekt in het Mnd. en heeft ook geen correspondent in de
  verwante talen (2). Het zal dan hoogstwaarschijnlijk niets
  anders zijn dan een ander ûle, in figuurlijk of pseudofiguurlijk gebruik. Dan is zijn verklaring een zuiver semantisch probleem, dat we met de methode der schakels - en
  natuurlijk met behulp der zaakhistorie - moeten kunnen
  oplossen.
  Over de zaakhistorie zijn we - moet ik zeggen helaas
  of goddank 1 - niet volkomen ingelicht, maar de semantiek
  kan die lacune grotendeels aanvullen. Die leert ons bijv.
  dat een der Fra. benamingen van de ragebol, nl. houssoir,
  (van houx, hulst), oorspronkelijk een wis van hulsttwijgen
  was, waarmee de schoorsteenveger opereerde, en dat het
  woord, over de nog bekende bijbetekenissen : balai de
  branchages, balai de crin, tot zijn betekenis ragebol, en
  zelfs tot de betekenis plumeau gekomen is.
  Een even brillante carrière maakte het Fra. vergette,
  roedeken (vgl. Mhd. beseme, tuchtroede), dat het ook,
  over borstel en kleerborstel, tot plumeau (vgl. Mhd. vëderwisch, Hgd. Flederwisch) bracht.
   Nu heet de ragebol in het Ndd. en Hgd. behalve Ule
  (2) Dat het ook in de Ndl. dial. ontbreekt weten we met zekerheid sedert de exhaustieve studie over de Spin, het Spinrag en de
  Ragebol, door E. BLANCQUAERT en W. PÉE, verschenen in deze
  Handelingen, Jg. 1929 en 1933.
  132
  
  JOS. DUPONT
  
  ook Borstwisch, wat .zeker al een ·avancemènt betekent op
  de vulgaire wis, maar er toch uitdrukkelijk aan herinnert.
  Dit woord wis impliceerde oorspronkelijk hoegenaamd
  niets over het materiaal waaruit het voorwerp .bestond,
  noch over .zijn vorm. Men heeft het al vroeg vereenzelvigd
  met het begrip bundel (waarbij waarschijnlijk ook het
  woord bezem behoort), en wissen gelijk gesteld met keren.
  Zo is wisch bij KIL. penicillus, dat ook keerborstel vertaalt,
  en voor wisschen geeft hij verrere op, precies als voor
  keren.
  Maar het nooit vergeten uitgangspunt van wisch was
  eenvoudig "iets om te wisschen of te vegen", en dat kon
  men ook met een vodde, lap, slet, doek of dweil doen, die
  daartoe wel soms op een stok werden gebonden. Bij KIL.
  staat wisch dan ook gelijk met wischdoek, en Hgd. Wisch
  is vandaag nog W ischtuch, W ischlappen.
  Onder de concurrenten v:an wisch in deze zin moet onze
  aandacht gaan naar doek (stofdoek), omdat dit woord in
  pregnant gebruik ook staan kon voor hoofddoek, en zelfs
  voor wieldoeclc, dat bij KIL. naast wiele, wijle wordt opgegeven met de vertaling : velamen quo mulieres caput
  tegunt. Het lijdt dan geen twijfel dat de Ndd. Ule niets
  anders is dan het oude wîle, met de betekenis (stof) doek,
  die men op een stok bond om als ragebol te dienen.
   Schematisch kan men de verwisseling der semantische
  homoniemen als volgt voorstellen :
  A wile B (hoofd-)doek B' (stof-)doek
  A ûle B wis(doek) B' wis (bezem)
  
  A 2 wile, stof- of wis-doek
  A 2 ûle, keer bezen, ragebol
  
  ( 1) Vgl. nog de volgende parallelen : Mnl. ovenwisch is ons ovendweil; bij n'ARSY is vodde of slet = ecovillon, dat hij ook met
  ovenbessem vertaalt ; onze stokdweil of zwabber is de Hgd. Schiffsbesen; naast Ndl. heip7,agge, waarvoor Limb. lap, staat de gepromoveerde Limb. plag, hoofddoek. Tegenover de deftige dwale,
  bij KIL. mantile, Mnl. servet, is zijn doeblet, onze dweil, als opneemvodde en schoteldoek, een miserabele Assepoester.
  ULE SPIEGEL
  
  1350-1950?
  
  133
  
  De gangbare verklaringen rekenen alleen met het gepromoveerde ûle, en zijn dus anachronistisch. Voor de ene
  heet het voorwerp zo "wegen der runden Gestalt die an
  einen Eulenkopf erinnert" (KLUGE), voor de andere omdat
  de zachte haren "dem Eulengefieder vergleichbar sind".
  De eerste laat terzijde dat het woord ook handbezems van
  andere dan ronde vorm aanduidt, de andere gebaart te
  vergeten dat de "Schweinshaare", waarvan de meeste van
  die dingen gemaakt worden, toch niet zo bijzonder zacht
  zijn.
   Nu hoor ik wel iemand van JEEP's adepten, die het
  blazoen van de Schalk hooghouden wil, zeggen : ,, Om
  Ulenspiegels wil heb ik tegen de vaak gevochten, en uw
  langdradig factum, met zijn overbodige en onvergeeflijke
  zijsprongen, doorlopen. Wat me al te gek of al te verwaand-geleerd scheen, heb ik zo maar wat van verre
  bekeken, maar ik heb toch de draad gesnapt en weet waar
  ge naartoe wilt, met uw taalkundige prietpraat van drie
  ellen voor een frank. Gij hebt, tot vervelens toe, willen
  bewijzen dat ûle reeds vóór 1335 uit wile ontstaan is. Om
  U pleizier te doen wil ik dat voor een ogenblik wel aannemen ; maar ziet ge dan niet, dat daarin geen zweem van
  argument steekt tegen JEEP's verklaring? Wile is wile,
  en als uw wile = grap in 1335 ûle was, waarom zou dan
  wile = doek toen ook al niet ûle geweest zijn? En het
  komt toch niet op het instrument aan; een wis past zelfs
  nog beter dan een ragebol !"
  Na een paar seconden om te bekomen van die verguizende swing in het rechteroog der Wetenschap, zou ik
  daar, bedeesd, op antwoorden: Van zuiver fonetisch standpunt uit hebt gij volkomen gelijk, en ik bewonder de
  heldere blik die gij op die rebarbatieve dingen werpt.
  Late, zelfs zeer late, attestatie is inderdaad nooit meer dan
  
  134
  
  JOS. DUPONT
  
  een presumptie van late oorsprong. De moeilijkheid is hier
  van kultuurhistorische en litteratuurhistorische aard.
   De hele Ulenspiegel-geschiedenis, met het volksboek
  inbegrepen, · dagtekent van vóór het Protestantisme. Toen
  was de wile, met of zonder de var. ûle, vooral, zoniet
  uitsluitelijk de sluier der nonnen. Dat voorwerp was toen
  weinig blootgesteld aan misprijzen of zelfs aan een burleske behandeling. Zo iets begrijpt men beter nadat het ·
  Protestantisme de nonnen, tegelijk met de wilen, had afgeschaft. Ulenspiegel heeft wel eens een lelijke bedreiging
  geuit tegen een oude_begijn, maar dat was zo kwaad niet
  gemeend. Hoe zou hij anders op zijn doodsbed verlangd
  hebben door begijnen begraven te worden? Men mag dan
  niet vermoeden dat hij een gewijde sluier ... zo schromelijk
  profaan zou misbruikt heb ben !
  ·
  Maar - remoto omni joco imbecillo (in bacillo), alle
  jok op een stokje - : de schalk die zich tot J EEP's krachtimperatief kon verstouten, is een creatie van het volksboek. Vergeleken met hem waren de Ulenspiegels van 1335
  maar belleketrek-spelende scholieren of gichelende misdienaars. De schalk van JEEP bestond niet in 1335 en,
  wie niet bestaat, kan ook geen kracht-imperatief lossen!
  Overigens... waarom schamoteert uw vriend JEEP dat
  woordje mi weg, zonder hetwelk zijn ulenspiegelse fantasie
  ondenkbaar is? Als we die goocheltoer laten passeren, en
  ook nog oogluikend aannemen dat de d van het artikel
  in 1335 kon vervluchtigen, dan is er inderdaad een treffende gelijkenis tussen Ul' 'en spiegel en Ulenspiegel.
   Maar ... tussen de naam JEEP en die van een recent oorlogsvoertuig is de gelijkeni_s minstens even groot : gaan we
  daarom vermoeden dat de jeep door JEEP werd uitgevonden?
  
  ULENSPIEGEL
  
  1350-1950?
  
  135
  
  V. De naam Ulenspiegel en ZlJn consoorten : Till
  van Kalm - Johan van Lunen - Till von· Utzen Nicolas von Wyle
  De twee vorige hoofdstukken hebben met een overvloed
  van voorbeelden bewezen dat de klankevolutie wîl- > ûlwerkelijk bestaan heeft, al werd daarvan tot nu toe geen
  enkel voorbeeld gegeven in de Historische Grammatica's
  der W estgermaanse talen. De naam Ulenspiegel kan dus
  uit wîlenspiegel ontstaan zijn. Er blijft ons nu over te
  bewijzen dat hij werkelijk op dat etymon teruggaat.
  KROGMANN is, zover ik zie, de enige die aan de vogelnaam als dusdanig gedacht heeft. Volgens hem moet de
  eerste drager van de naam een gezicht gehad hebben, dat
  op dat van een uil geleek. Het element spiegel is voor
  hem een variante van de witte àarsvlek van het ree, die
  JEEP tot zijn "ulenspiegelse" fantasie gebracht had, nl.
  een glanzende plek in het gevederte, vgl. pauwenspiegel.
  Maar di~ spiegel wordt nu voor KROGMANN ... een sluier;
  Ulenspiegel = uilensluier moet betekenen... Uilengezicht.
  In de semantiek gebeuren veel zonderlinge dingen, dank
  zij de homonymie : maar hier hebben we te doen met een
  sprong, die noch langs synoniemische, noch langs homoniemische weg verklaard wordt. Dat is dan een sprong in
  het luchtledige, en er kan geen geloof aan gehecht worden,
  daar alle motivatie ontbreekt (1 ).
   G. F. LussKY, die in 1938 de laatste bekende poging
  deed om het tergend raadsel op te lossen, beriep zich ook
  -0p een uil, maar op een metaforische : voor hem was het
  eerste lid de uil van KIL. homo stolidus et improbus, die
  hij, met grote vrijheid, interpreteerde als schalk en nar.
  (1) Voor de artikels van KROGMANN en LussKY, zie p. 71 nota l.
  136
  
  · .,· ·
  
  JOS. DUPONT
  
  Spiegel was voor hem M~ter, en het geheel bepekende dus
  Narrenmuster, wat zou gelijk staan met Erzna~~Het resultaat was plausiebel, maar de tussenstadiën
  waren het minder ; en er was vooral een zwak punt in,
  dat ~ijn N° 9 en 17 in het licht ge~teld hebben. De uil
  van KIL. heeft zijn homoniemisch . equivalent in KIL.
  Zoen, homo stupidus et insulsus, en hij was oorspronkelijk
  de ellendige aldwile, de Altenteiler, een sukkelaar waarvan
  ons hedendaags "domme uil" het laatste stadium vertegenwoordigt. Op geen enkel moment van zijn evolutie heeft
  dat woord iets gemeen gehad met het begrip schallc of
  nar (1).
  De uil van LussKY was, zei ik, een metaforische; maar
  wij weten nu dat die metafore verwekt werd door een
  homoniemenverwisseling. Het was dus een pseudo-metafore , aangezien ze niet door een begripsassociatie met de
  vogel tot stand kwam, maar door een klankassociatie met·
  de naam van die vogel... En hetzelfde geldt voor al de
  andere uilen, die in mijn opstel besproken werden. Men
  ziet dan niet in welke "echtmetaforische" uil wel in Ulenspiegel zou kunnen steken (2). Onder de pseudo-uilen uit
  wîle daarentegen is de keus groot.
   De voornaamste nuancen die we voor wîle > û :e in het
  licht gesteld hebben, zijn : tijdruimte, geschikte tijd, vrije
  tijd, oponthoud, winds~ilte, rust, slaapje, rustplaats, hin-·
  derlaag, keer, beurt, wisselend ogenblik, lot, luim, gril,
  verpozing, scherts, gekheid, grap en fopperij - alle uit
  (1) De helderziende, scherpzinnige uil is de griekse yÀav~,.
  de vogel van Pallas Athene, die hier eerst met de Renaissance
  bekend werd. Die vogel speelt geen rol in de volkstaal.
  (2) JoH. JANSSEN, Geschichte des D. Volkes, zag in de uil " het
  juist gekozen zinnebeeld om de valse kattestreken en diefachtige
  knepen van Ulenspiegel te kenmerken, die men dikwijls in het
  karakter der duitse boeren vindt". - Het zou moeilijk zijn meerqnzin in evenveel woorden uit te drukken.
  ULENSPIEGEL 1350-1950?
  
  l3ï
  
  germ. hwîló ; bovendien : wis, keer borstel, _ragebol en doek
  uit germ. wîl-, lat. velum.
  Als we rekening houden met de noodzakelijke aanpassing aan -spiegel, en met de approximatieve betekenis die
  voor het complex mogelijk is, wordt onze keuze tussen de
  mogelijke "uilen" zeer beperkt. Alleen de zeven laatste
  nuancen van ûl- < hwîló kunnen in aanmerking komen;
  en daaronder lijkt mij "grap" de meest adequate. Dat
  brengt ons tot Grappenspiegel Hgd. Schwankspiegel, waarschijnlijk in een latijns schoolmidden gecalkeerd op Speculum Otiorum, d. i. Facetiarum, een collectie fabulae
  otiosae (KIL. wijle = otium), luimige, grappige vertellingen.
  Die naam kon van meet af aan globaal-metaforisch gebruikt worden om een persoon aan te duiden, die dergelijke
  historietjes met brio vertelde, eventueel : die ze in de klas
  voorlas, misschien zelfs : die een dergelijke collectie compileerde. Die persoon was dan een "echte wilenspiegel".
   Deze interpretatie vindt nu steun in sommige andere
  namen die, hetzij met de held van het volksboek, hetzij
  met dragers van de naam Ulenspiegel in enig verband
  staan. Om dat verband beter te doen begrijpen moet ik
  hier .vooraf een semantische regel formuleren, waarvan de
  toepassing op talrijke plaatsen van mijn onderzoek te
  vinden is. Die regel luidt als volgt : Wanneer twee woorden
  in één bepaalde betekenis synoniem worden, kunnen ze
  elkander ook in andere betekenissen vervangen, m. a. w.
  de homoniemen van synoniemen kunnen onder elkaar synoniem worden.
  Treffende voorbeelden waren o. a. Op (p)lumen Pingsten
  (N° 11), op syn luymen liggen (N° 8) en KIL. Zoen (N° 9),
  waarin het element lûm- of lûn- een primitief element wîlverving, omdat een semantisch homoniem lûm-, lûn-, in
  andere betekenissen synoniem was van wîle.
  Met die regel voor ogen moeten we nu even nadenken
  
  138
  
  JOS. DUPONT
  
  over bedoelde namen. Daaronder is een expliciet geval
  van synonymie, terwijl we voor de drie andere de -synonymie alleen kunnen vermoeden, wegens sommige gegevens in betrekking met het volksboek en zijn held.
  Het expliciet .geval is dat van Johan· van Lunen, An walt
  der stad Soest (Westfalen) en van een hem nabestaande
  Arnd van Lunen (zijn broed). Naast beide namen staat
  resp. in 1473 en 1482, de mentie "genannt Ulenspeigell".
  Dat was dus een familiale .toenaam, waarin we, steunende
  op de equivalentie lûne = wîle, een synoniem mogen vermoeden van de naam van Lunen. In het opgegeven jaar,
  ofwel in een vroegere periode, stonden dan als gelijkwaardig
  naast elkaar : van Lunen, van Wïle, en Wîlenspiegel (1).
   De tweede naam die ons intrigeert luidt van Kalm. Er
  heeft te Brunswijk een aanzienlijke familie van die naam
  bestaan, waarvan de leden traditionneel Taadsleden der
  stad waren. In die familie komt de, anders zeldzame, voornaam Till zo veelvuldig vóór dat hij, naar de woorden van
  E. A. RoLOFF, ,,zeitweilig geradezu ein Namensbestandteil" ervan uitmaakte. Als we nu bedenken dat Ndd. Kalm,
  met de betekenis windstilte (KIL. kalm, malacia, vulgo
  calmus) als equivalent heeft Ndd. Lunen, dat op zijn beurt
  een substituut was voor wîle (zie N° 4), dan vragen we ons
  af, of we ook hier soms niet te doen hebben met een equatie:
  van Kalm= van Lunen = van Wile = Wilenspiegel.
  Daarbij rijzen dan een paar secundaire vragen op. In
  oorkonden der stad verschijnt in 1335 en 1337 een uxor,
  resp. mulier Ulenspeghel of Ulenspeygel, aan wie geld verschuldigd is ; en in 1355 is er weer, ditmaal in de volkstaal,
  spraak van een Ulenspeygelsche (dezelfden, die geld staan
  (1) ENKLAAR, Uit Uilenspiegels Krin g vermeldt dat in het
  Hausbuch van een prinselijke familie een blad met Luna voorkomt, waar de vaganten (farnschüler) Luna's Kinderen genoemd
  worden. Dat duidt eenvoudig op "Kinder der Laune" of "launige
  K i nder".
  ULENSPIÉGEL
  
  1350-1950?
  
  139
  
  had op het huis van een zekere Hans Nygehwerder. A]
  schijnen ons vandaag de resp. sommen wa.ar het om gaat
  gering, toch is het evident dat die vrouw (of vrou:wen)
  tot de gegoede burgerij der stad behoorde. Schooiers als
  de held van het volksboek verschijnen niet als crediteurs
  .in oorkonden, en evenmin hun nabestaanden.
   Vraag : behoorde die Ulenspeygelsche niet tot de familie
  van Kalm, die misschien toen reeds Ulenspiegel als vaste
  bijnaam droeg? Twede vraag : had soms geen naar Mölln
  uitgeweken, en daar in 1350 overleden, lid v:an deze Brunswijkse raadsfamilie, in dat stadje een grafsteen gekregen,
  waarop de familiale bijnaam Ulenspiegel vermeld stond?
  Dat zou ons niet moeten verwonderen, aangezien de vrouw
  _in questie in dezelfde jaren alleen onder die bijnaam,
  zonder meer, vermeld werd. Derde vraag : behoorden de
  Soestse Van Lunens, ,,genannt Ulenspiegel", en wellicht
  de in 1481 te Hannover vermelde Hans Ulenspeigel, die
  daar kolen aan de stad leverde, ja zelfs de in Dortmundse
  oorkonden der 15cte e. vermelde Ulenspiegels niet alle tot
  ,die zelfde Brunswijkse koopmansdynastie van Kalm? In
  de bloeitijd der Ranse zou zo iets helemaal niet verwonderlijk zijn. En dat zou wellicht tot de conclusie voeren
  dat de familiale bijnaam Ulenspiegel oorspronkelijk alleen
  aan één enkel individu gegeven werd, nl. aan de stamvader
  der Brunswijkse Van Kalms, en wel in het begin der 14cte e.
  Toch lijkt het mij waarschijnlijk dat de compilator van
  het volks boek de betekenis van de naam Ulenspiegel kende ;
  dat moeten we, meen ik, besluiten uit twee andere onomastische gegevens.
   Volgens het volksboek was Till von Utzen, bu~gheer
  van Ampleven, peter van de schalk. Het is toch, zoals
  reeds RoLOFF aanmerkte, zeer verwonderlijk dat men nog
  rond 1483 naam en voornaam zou gekend hebben van de
  peter van een schooier, die, in 1350 als oude man gestorven,
  
  140
  
  JOS. DUPONT
  
  rond 1275 moest geboren zijn. De naam van die peter
  komt dan ook zeer verdacht voor. Volgens opgaven van
  RoLOFF hebben er effectief heren van Utzen bestaan ; maardie kwamen eerst in 1360, dus tien jaar na het aangegeven
  stervensjaar van de schalk, in het bezit van het slot Ampleven. En ze werden eerst in 1425 beleend met een boerenhof (veel later Ulenspiegelhof genoemd) te Kneitlingen, het,
  dorp waar, volgens het volksboek, de schalk geboren werd.
  Overigens werd in dat zelfde jaar 1425 de slotheer van
  Ampleven beschuldigd van straatroof; zijn slot werd be-stormden in b·r and gestoken door de burgers van Magde-burg en van Brunswijk, waarna het in pand gehouden
  werd door laatstgenoemde stad.
  De compilator wist iets af van de locale geschiedenis ;
  hij maakte er voldoende gebruik van om de schijn van
  authenticiteit te wekken, maar hij sprong er vrij mee om~
  Het peterschap van Till von Utzen is een loutere fictie "
  wat ook bevestigd wordt door het feit dat geen enkele
  1).eer van Utzen ooit de voornaam Till gedragen heeft.
   De heer van Utzen werd Till genoemd, omdat ... he
  doopkind Till moest heten ; en het doopkind moest hoogstwaarschijnlijk Till heten, omdat die voornaam traditionneel was in de brunswijkse familie van Kalm. En nu we
  de compilator· eenmaal betrapt hebben op fictie, moeten
  we de vraag stellen : waarom koos hij de naam van U tzen
  voor de peter?
  In het Zuidduits midden, waar ik vermoed dat het
  volksboek gecompileerd werd, had de samensteller waarschijnlijk het woord U z ( 1) grap, fopperij , leren kennen"
  (1) Uz werd niet vóór de 18de e. opgetekend. Het woord is inheems
  in de Elzas, de Pfalz, Hess~n en Zwitserland. KLUGE meent,
  zonder verdere uitleg, dat het een joods woord is; H. PAUL houdt
  het voor id. met U z, Koseform van Ulrich, maar zegt niet waarom.
  Ik vermoed dat het in een schoolmidden uit otium ontstaan
  is en dat het op een lijn staat met het eveneens uit de school
  
  ULENSPIEGEL 1350-19501
  
  141
  
  dat uitstekend paste als benaming van de geestelijke vader
  van zijn held. Het toeval wilde dat er in het brunswijkse,
  waarover 'hij voldoende was ingelicht, een familie bestaan
  ·h ad met een gelijkgeschreven, zoniet gelijk uitgesproken
  naam ( 1) : hij koos die ·dus als opzettelijk equivalent van
  van Wile = Wilenspiegel.
   En dat brengt ons tot een laatste vraagteken. In mijn
  artikel in De Vlaamse Gids, waarnaar ik nu moet verwijzen,
  heb ik het vermoeden uitgesproken dat de geestelijke
  vader van het volksboek, na Poggio met zijn te Nurenberg
  in 1474 gedrukte Facetiae, de Wurtembergse kanselier
  Niclas von Wyle zou geweest zijn. Die humanist had jaren
  lang een latijnse kostschool gehouden te Esslingen, en
  in 1478, het jaar van zijn dood, een collectie verzamelde
  Translatzen oder Teutschungen, uit Poggio en andere,
  laten drukken. In zijn voorrede onderlijnde hij het feit
  dat hij "in tütsch brachte ... aller maiste die (geschichten)
  so minen jüngern lustig und kurzwylig wurden zu lesen".
  Een dergelijk, toen hooggeschat auteur, was wel een adequate patroon voor het Ulenspiegelboek. Zou het dari
  louter toeval zijn dat de, natuurlijk vrij gefingeerde vader
  van de schalk, nl. Claus Ulenspiegel, een naam draagt,
  waarvan de beide bestanddelen concorderen met die van
  .d e naam Niclas von W yle?
  De in dit kapitteltje gepostuleerde synonymie der namen
  Van Kalm, Ulenspiegel, van Lunen, von Utzen, von Wyle,
  stelt een serie vragen, waarop, met de mij toegankelijke
  hulpmiddelen, geen antwoord kan gegeven worden. Het
  afkomstige Jux , scherts, grap, uit jocus, waaruit ons jok, Eng. joke,
  en Hgd. verjökeln naast ve1·juxen = verspelen, verkwisten.
  (1) RoLOFF schrijft de naam der heren van Ampleven met
  umlaut. Of dat uit de archiefstukken blijkt weet ik niet. Daar
  een eigennaam steeds met hoofdletter begint, en de umlaut daarbij
  vroeger . onbetekend kon blijven, kan men niet met zekerheid
  zeggen hoe VON UTZEN in het Volksboek moet uitgesproken worden.
   142
  
  JOS. DUPONT
  
  zou mij niet verwonderen dat die vragen de een of andere
  zoeker op het spoor van positieve gegevens konden brengen,
  die nieuw licht zouden werpen op de hele Ulenspiegel-·
  historie. Zij laten ons in ieder geval vermoeden dat de
  betekenis van de naam Ulenspiegel in de 14<1,e en 15cte e.
  bekend was, en dat men toen het eerste lid werkelijk als
  identiek met wîle = grap voelde; wat dan een bevestiging
  is van de voorgestelde verklaring.
  "Das Dunkel über Tills Namen wird vermutlich nie
  gelichtet werden" schreef RoLOFF in 1940 ; het wil
  mij schijnen dat we er nu toch de hoofdzaak over
  weten (1).
  VI. Slotbeschouwing bij titel en ondertitels
  De resultaten van deze studie zijn veelvuldig en voor
  sommige lezers zeker al te disparaat. De oplossing van het
  op zich zelf onbeduidend Ulenspiegel-raadsel was noch
  uitgangspunt, noch einddoel ; en ik zou er mij in geen
  geval de moeizame opzoekingen om getroost hebben, die
  voor de uitwerking nodig zijn gebleken.
  Van meer belang was het onvermoed probleem van
  historische fonetica, dat er, althans voor een deel, nl.
  de overgang wîl- ûl, overvloedig door belicht wordt. De
  oplossing daarvan heeft ons, direct of indirect, de verklaring aan de hand gedaan van een dik zestigtal woorden
  en gezegden uit het Ndl., Ndd., Hgd., Eng., Fra. en Waals.
  Het vervolg over de gevallen wî > û- in andere woorden,
  (1) Vers 31-32 van de Vorrede van Brant's Narrenschriff (1494)
  luiden als volgt: Den Narrenspiegel ich diss nenn, In dem ein yeder
  narr sich kenn. Zou die ondertitel Narrenspiegel misschien door de
  titel Ulenspiegel geïnspireerd zijn? Men denke echter ook aan
  Nigel Wirekers Speculum_Stultorum 12de e.
  ULENSPIEG EL
  
  1350-1950?
  
  143
  
  dat wegens beperkte ruimte moet worden uitgesteld, zal
  dat getal nog beduidend. vermeerderen.
  