text: BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 128-4 (2013) | review 90
  
  Nicole Colin, Matthias N. Lorenz, Joachim Umlauf (eds.), Täter und Tabu. Grenzen der
  Toleranz in deutschen und niederländischen Geschichtsdebatten (Schriften der Bibliothek
  für Zeitgeschichte. Neue Folge 25; Essen: Klartext, 2011, 172 pp., ISBN 978 3 83750 346 3).
  Dat Duitse en Nederlandse historici zich gezamenlijk over de Tweede Wereldoorlog
  buigen is nog steeds tamelijk uitzonderlijk, zeker als het daarbij om hete hangijzers en
  heikele kwesties handelt. De bundel Täter und Tabu poogt hierin volgens de inleiding van
  de redacteuren enige verandering te brengen. Hierbij gaat het niet alleen om taboes als
  zodanig, maar ook over de gevolgen van ‘politieke correctheid’ en kwesties van
  objectiviteit versus moraal. Jammer is echter dat er geen serieuze poging tot
  gedachtewisseling is ondernomen: de diverse bijdragen presenteren het Nederlandse en
  het Duitse perspectief steeds afzonderlijk, met uitzondering van een artikel van Matthias
  N. Lorenz, dat het literaire werk van Mulisch en Delius onder de loep neemt.
  Voor wie zich in Nederland met de oorlog in Nederland bezighoudt, zal de bundel
  weinig nieuws bieden: de zienswijzen van Chris van der Heijden en Evelien Gans
  betreffende respectievelijk het beeld over de NSB als politieke partij en de problemen
  met ‘vergrijzing’ van de oorlog zijn genoegzaam bekend. Eerstgenoemde prikkelt en
  provoceert zoals we dat van hem gewend zijn; laatstgenoemde neemt de handschoen op.
  De inzet is de discussie over politieke versus historische correctheid. Nuttig, vooral
  waarschijnlijk voor Duitstalige, maar nauwelijks minder voor Nederlandstalige lezers, is
  Krijn Thijs’ overzicht van het recente historisch debat over de bezetting in Nederland,
  waarbij revisie en moralisering tot voor Nederlandse begrippen diepgaande onenigheden
  hebben geleid. De debatten spitsen zich sinds 2000 toe op Van der Heijdens opvattingen.
   ‘Kontroversen in Grau’ is dan ook de passende titel van deze tour d’horizon. Gerhard
  Hirschfeld sluit het subthematische blok met een vergelijkende beschouwing over
  collaboratie in Frankrijk onder het Vichy-regime en in Nederland en de latere beoordeling
  en veroordeling hiervan. Hij pleit voor een genuanceerder beeld van collaboratie, dat
  recht doet aan de complexiteit van het fenomeen.
  Een belangrijke focus van het boek is de luchtoorlog, waarover drie artikelen gaan.
  De kwestie van Duits slachtofferschap van geallieerde luchtaanvallen komt aan de orde in
  twee hoofdstukken met betrekking tot de Bombenkrieg en de naoorlogse discussies
  daarover. Na het verschijnen van Jochen von Langs boek Krieg der Bomber in 1986, en
  sterker nog, sinds de publicatie van Jörg Friedrichs Der Brand in 2002 leek de ban
  © 2013 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
  Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
  URN:NBN:NL:UI:10-1-110013 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505
  
  gebroken en zou er een perspectiefwisseling zijn ontstaan, waarbij Duitse burgers ook als
  oorlogsslachtoffers mochten worden gezien. De artikelen van Lothar Kettenacker en
  Oliver Lubrich maken echter duidelijk dat al veel eerder kritiek op dit blinde geallieerde
  oorlogsgeweld kon worden geuit. Intussen heeft het onderwerp onder Duitse historici
  wel toenemende populariteit verworven. Dit geldt, zij het in veel mindere mate, ook in
  Nederland. Er zijn de afgelopen paar jaar meerdere monografieën over bombardementen
  op specifieke steden verschenen, waaronder Nijmegen ’44 van Joost Rosendaal. Op basis
  van dit boeiende boek vat hij in een bijdrage aan de bundel nog eens bondig samen dat
  zowel Duits als geallieerd oorlogsgeweld Nijmeegse burgers onevenredig zwaar heeft
  getroffen, met als triest dieptepunt het Amerikaanse bombardement van de stad op 22
  februari 1944, met ongeveer achthonderd doden als gevolg. In de publieke herinnering en
  de herdenking werd aan hen lange tijd nauwelijks aandacht geschonken.
   Dan volgen drie bijdragen die vanuit analyses over literatuur het thema ‘taboe’
  behandelen. De in de Engelse taal publicerende Duits-Hongaarse toneelschrijver George
  Tabori doorbrak in zijn experimenteel theater bewust geschreven en ongeschreven
  regels, onder andere over de Jodenvervolging. Anat Feinberg betoogt dat Tabori, zelf van
  Joodse komaf, zich niets van ‘politieke correctheid’ (overigens een anachronisme in de
  tijd waarin zijn vroege theaterstukken werden opgevoerd) aantrok en inventariseert hoe
  zijn werk in Duitsland werd ontvangen. De eerdergenoemde Lorenz gaat in op twee
  ongeveer terzelfdertijd verschenen essays van de schrijvers Harry Mulisch en Friedrich
  Christian Delius. Zij verhielden zich daarin tot de grenzen van het zegbare: de eerste in het
  Boekenweekgeschenk Het theater, de brief en de waarheid (2000), dat als uitgangspunt
  de ‘affaire Croiset’ heeft; de tweede in de vertelling Die Flatterzunge (1999), die stoelt op
  ‘het geval Gerd Reinke’. De muzikant Reinke ondertekende tijdens een concerttour in
  Israël een rekening met de naam ‘Adolf Hitler’, terwijl Croiset poogde de opvoering van
  Fassbinders antisemitisch geachte toneelstuk Het vuil, de stad en de dood te verhinderen
  door dreigbrieven te schrijven en zijn ontvoering te veinzen. De oorlog is hier vooral als
  decor aanwezig. Nicole Colins verhandeling over de schrijfster Christa Wolf betreft een
  andere periode, namelijk die van de DDR. In dit geval zijn er evenwel nog duidelijke
  parallellen met de Tweede Wereldoorlog te trekken, wat de auteur zelf ook doet. In het
  (geschied)filosofische slotartikel van Christian Krijnen over het begrip ‘tolerantie’ is de
  oorlog helemaal verdwenen.
   Het manco waaraan veel geredigeerde bundels lijden, gaat ook in dit geval op. Van
  een min of meer organische samenhang van het geheel is geen sprake. Er is voor gekozen
  om enkele grotere subonderwerpen met ieder een aantal eigen artikelen bijeen te
  brengen. Elk voor zich hadden die subonderwerpen een bundel verdiend, maar nu
  hangen ze – onder de brede noemers ‘taboe’ en ‘politieke correctheid’ en het
  spanningsveld tussen ‘objectieve’ geschiedschrijving en ‘historische lessen’ – veel te
  kunstmatig aan elkaar. Maar alle begin is moeilijk en de meeste individuele bijdragen zijn
  beslist de moeite waard. Hopelijk leidt een volgend Duits-Nederlands
  
  samenwerkingsproject van historici (en literatuurwetenschappers) echter tot een
  eenduidiger thematiek en een sterker geïntegreerd perspectief.
  Rob van Ginkel, Universiteit van Amsterdam.
  