text: Recensies
  
  563
  
  MIDDELEEUWEN
  
  A. L. P. Buitelaar, De Stichtse ministerialiteit en de ontginningen in de Utrechtse Vechtstreek
  (Dissertatie Utrecht 1993, Middeleeuwse studies en bronnen XXXVII; Hilversum: Verloren,
  1993, 440 blz., ISBN 90 6550 253 X).
  Het komt vreemd genoeg niet zo vaak voor dat de inhoud van een historisch proefschrift
  onmiddellijk verraadt wie de promotor is geweest. Hier hebben we een uitzondering. In de
  dissertatie van A. L. P. Buitelaar is de eerste promotor, J.M. van Winter, om zo te zeggen zéér
  aanwezig. Ruim drie decennia nadat Van Winter haar faam vestigde met een innoverende studie
  over de Gelderse ministerialiteit, heeft Buitelaar, die jarenlang haar assistent was, de Stichtse
  evenknie op tafel gelegd. Een boek gebaseerd op andere bronnen en andere onderzoeksmethoden, maar even fascinerend als dat van Van Winter. Net als zijn leermeesteres, paart Buitelaar
  klassiek vakmanschap in de oorkondenleer en analytische scherpzinnigheid aan het vermogen
  om zeer complexe verhoudingen glashelder en met grote overtuigingskracht uit de doeken te
  doen, waarbij hij gebruik van het didactische hulpmiddel om hoofdzaken erin te hameren door
  ze met regelmaat te herhalen niet schuwt.
   Buitelaar heeft zijn onderwerp langs drie lijnen benaderd: via deelonderzoeken naar respectievelijk de oorspronkelijk militaire functies van ministerialen in het Sticht en hun rol bij de grote
  veenontginningen; vervolgens, in een derde deel, via een comparatieve studie van de ministerialiteit en haar betekenis in Gelre, Holland en het Sticht. De conclusies zijn duidelijk en simpel:
  1 Sedert het einde van de elfde eeuw recruteerden de Utrechtse bisschoppen hun milites (ridders)
  nog vrijwel uitsluitend uit de (onvrije) stand der ministerialen; 2 De bovenlaag van de
  ministerialen werd nadrukkelijk ingeschakeld bij de organisatie van ontginningen en het bestuur
  van nieuwe nederzettingen; 3 De ministerialiteit in het Sticht (of in dit geval exacter: het
  Nedersticht) evolueerde in een andere richting dan in de aangrenzende landsheerlijkheden,
  Gelre en Holland en kreeg een geheel eigen signatuur.
  Buitelaar ziet de maatschappelijke opmars van de Stichtse ministerialen beginnen als een
  bijprodukt van politieke en sociaal-economische ontwikkelingen in de elfde en twaalfde eeuw.
  Als gevolg van de investituurstrijd konden de bisschoppen niet langer worden beschouwd als
  exponenten van het rijksgezag die naar behoeven een beroep konden doen op de militaire
  middelen van regionale graven. Hun aspiraties als wereldlijke vorsten overeen steeds preciezer
  afgebakend en steeds vollediger bevolkt territorium impliceerden daarom uitschakeling van
  concurrerende grafelijke machten en inschakeling van een nieuwe militaire en bestuurlijke elite
  die via een andere vorm van afhankelijkheid met de bisschoppen was verbonden. Behalve dat
  deze hele redenering teleologische trekjes vertoont, laat zij ook enkele zaken in het vage.
   Buitelaar toont bijvoorbeeld wel aan hoe het Utrechtse burggraafschap (met de daaraan
  verbonden militaire functies) werd losgemaakt van het graafschap Utrecht en in handen gesteld
  van een ministeriaal, maar wat er werd van die andere belangrijke component van het grafelijke
  gezag, de rechtspraak, en dan met name de rechtspraak uitgeoefend in het kader van de voogdij
  over bisschoppelijke immuniteiten, daarover wordt niets meegedeeld.
   De ministerialen vormden niet alleen de belangrijkste basis waaruit de nieuwe militaire elite
  van het Sticht, de ridderschap, werd gerecruteerd. Ook bij de openlegging van de uitgestrekte
  veenwildernissen waren ministerialen van uiteenlopend sociaal niveau betrokken. Uiteraard
  kwamen al die ministerialen niet uit het niets. Buitelaar meent dat zij voordien verbonden waren
  aan de hoven of curtes waarin het uitgestrekte grondbezit van de Utrechtse kerk was georgani-
  
  564
  
  Recensies
  
  seerd. Met deze opvatting reviseert hij dan feitelijk de algemeen aanvaarde visie van H. van der
  Linden, dat de ontginningen als het ware een rurale pendant van de bekende regel 'Stadtluft
  macht frei' creëerden. In Holland kan dat volgens Buitelaar best zo zijn geweest. Daar stond het
  ongunstige dienstrecht van de ministerialen immers 'de ontwikkeling van een gemeenschapsbesef' in de ontginningsdorpen in de weg (298), zodat de graven zich genoodzaakt zagen boerenministerialen massaal uit hun onvrijheid te ontslaan. In Utrecht lagen de zaken heel anders. Het
  gunstige recht van de ministerialen maakte de ministerialiteit er juist tot een prima basis voor
  de publiekrechtelijke inrichting van het nieuwe land. Dat proces werd nog versterkt door de
  ruime standsverervingsregels, want in het Sticht vererfde de ministerialiteit zowel via de vader
  als moeder. Buitelaar heeft de implicaties van die regel mijns inziens niet helemaal doorzien —
  al komt hij dicht in de buurt in zijn lucide interpretatie van het beroemde geval van Bodegraven,
  waar in 1460 iedereen beweerde 'van adel' te zijn (348-349). De Stichtse ministerialiteit moet
  op die manier uiterst 'besmettelijk' zijn geweest, temeer daar endogaam gedrag niet voor de
  hand lag bij de zeer grote interne sociale verschillen. De meest bizarre consequentie is dan ook
  dat na verloop van een paar eeuwen iedere Stichtenaar ministeriaal was. Inderdaad werden in
  de late middeleeuwen de 'geboren' burgers van Utrecht en groupe aangeduid als 'Sinte Mertijns
  dienstlieden', anders gezegd, als ministerialen van de bisschop van Utrecht. Maar Buitelaar is
  ervoor teruggedeinsd dezelfde statistische logica toe te passen op het platteland. Hij constateert
  alleen dat het aantal 'boeren-ministerialen' zich wel wat zal hebben uitgebreid. Zichtbaar in de
  bronnen zijn ze dan niet meer. Buitelaar brengt dat in verband met het groeiende belang van een
  nieuw kader voor lokaal bestuur en rechtspraak (369, 378), waarmee hij de buurschap zal
  bedoelen.  Buitelaar komt overigens langs een andere weg bij ongeveer hetzelfde uit. Twee ontwikkelingen zijn in dat verband relevant. Ten eerste zouden de ministerialen de Utrechtse ridderschap
  van meet af aan zozeer hebben gedomineerd dat schildboortigen of welgeborenen (dat wil
  zeggen mensen die uit een riddermatig geslacht geboren waren) op den duur gelijkstonden met
  'welgeboren dienstlieden'. Om het nog scherper te stellen (wat Buitelaar niet doet; in zijn ogen
  is het waarschijnlijk een gotspe): de ministeriale ridderschap was de adel geworden. Dat stelt
  dan meteen een volgend probleem, want wat gebeurde er met de 'echte' Stichtse nobilitas? Nu
  blijft die Utrechtse 'adel' ook in Buitelaars boek een beetje een enigmatisch gezelschap. Net als
  in de omringende gewesten komen in de vroegste Utrechtse oorkonden naast ministeriales wel
  degelijk ook nobiles voor, maar Buitelaar wekt voortdurend de indruk dat de laatsten getalsmatig weinig voorstelden. De belangrijkste adellijke leenmannen van de Utrechtse bisschop waren
  ook geen Stichtse edelen maar landsheren of hoge edelen met landsheerlijke aspiraties uit
  omringende gebieden. De zeven liberi féodales of (pre)polenles terrae werden ze genoemd.
  Vervolgens werden na het midden van de veertiende eeuw de vijfedele barones onderscheiden.
  Dat waren bezitters van hoge heerlijkheden in het (Neder)sticht, die bovendien verwant waren
  aan hoogadellijke geslachten in Holland, Zeeland en Brabant, maar ook Stichtse ministerialen
  onder hun voorouders hadden, zoals de heren van Abcoude, tevens heren van Gaasbeek, Putten
  en Strijen. Wat hier dan verder nog 'onder' zat, wordt uit Buitelaars boek niet duidelijk, wel dat
  iedereen die deel uit wilde maken van de Utrechtse ridderschap, ook al was hij een nobilis, toe
  diende te treden tot de ministerialiteit (369-370). En dat is een belangrijk punt waar ik zo meteen
  nog kort op terug zal komen.
   De tweede ontwikkeling vloeide logisch voort uit de eerste. Als ridders of welgeborenen in
  Utrecht per definitie ministerialen dienden te zijn, was het onvermijdelijk dat de ministerialiteit
  
  Recensies
  
  565
  
  op den duur, andersom, gereserveerd werd voor de ministerialen 'par excellence', de ridderschap. We zien dat voor het eerst gebeuren in het bekende rechtsboek van Hugo Wstinc (364).
  Alleen de burgers van Utrecht bleven nadien nog pretenderen dat zij op dezelfde manier
  behandeld dienden te worden als de welgeborenen. Hoe dit ook zij, essentieel voor de
  opvattingen van Buitelaar is dan dat de ministerialiteit (in de nieuwe beperkte betekenis) zich
  op dat moment — dat we zo rond het midden van de veertiende eeuw moeten plaatsen
  transformeerde van een 'stand' in een 'klasse'. En daarmee zijn we aanbeland bij de twee
  sleutelconcepten in het door Buitelaars promotor sinds jaar en dag gepropageerde klassificatieschema van de middeleeuwse samenleving: het matrix waarin gesloten groeperingen ('standen') haaks zijn afgezet tegen open groeperingen ('sociale klassen'). De verve waarmee
  Buitelaar dit conceptuele kader in de langste voetnoot van zijn boek tegen mijn tegenwerpingen
  verdedigt (279-280), getuigt weliswaar van een aandoenlijke loyaliteit, maar geeft mij toch geen
  aanleiding om mijn bezwaren nu haastig in te slikken. Integendeel, want Buitelaar gaat volledig
  voorbij aan de kern van mijn kritiek. Dit is natuurlijk niet de plaats om daarover de pennen te
  gaan kruisen — ik wil dat graag bij een andere gelegenheid eens doen. Op één punt wil ik
  niettemin ingaan omdat het aan de kern van Buitelaars comparatieve benadering raakt. Het gaat
  over het onderscheid tussen de Hollandse en de (Neder)stichtse 'welgeborenen'/ridderschap.
   Aan Buitelaars visie op de Hollandse ridderschap is weinig touw vast te knopen. De ene keer
  heet het dat de Hollandse ridderschap in de dertiende eeuw van een 'klasse' een 'stand' werd,
  namelijk 'die der edelen of welgeborenen'. Toegang was nog slechts mogelijk door 'formele
  toetreding, bijvoorbeeld via een adelsbrief' (onder andere op 302-303, citaat 376). Maar in de
  tegen mij gerichte voetnoot heet de opvatting dat.de laatmiddeleeuwse adel van Holland gelijk
  te stellen is met de ridderschap opeens 'beslist onjuist', want naast de adel bleef 'ook in Holland'
  een ridderschap 'functioneren als sociale klasse volgens de definitie van Van Winter' (280). Ja,
  hoe zit het nu? Dezelfde schoen wringt in Buitelaars voortreffelijke analyse van de Utrechtse
  ridderschap. Na een lange beschouwing moet de auteur tot de conclusie komen dat de
  Nederstichtse ridderschap sedert ca. 1350 'functioneerde als een klasse', dat wil zeggen als een
  'open' sociale groepering. Maar de ridders en knapen genoten tegelijkertijd wel degelijk aparte
  rechten 'als vormden zij een stand'. Reden voor Buitelaar om dan maar te spreken van een
  'klasse met standskenmerken' (367). Dat is nu precies wat ik in mijn kritiek op Van Winters
  klassificatieschema ook heb beweerd voor de Hollandse adel/ridderschap (voor wie het wil
  controleren: Een middeleeuwse samenleving, 85-86)! Bovendien heb ik hierboven al gewezen
  op een ander onmiskenbaar standskenmerk van de Utrechtse ridderschap dat Buitelaar in het
  vuur van zijn strijd om haar als 'klasse' te presenteren over het hoofd heeft gezien: wie er bij
  wilde komen, moest wel degelijk een 'formele toetredingsprocedure' ondergaan, namelijk
  opgenomen worden in de Stichtse ministerialiteit. En zo blijf ik vooralsnog bij wat ik in de door
  Buitelaar gewraakte passage uit mijn eigen proefschrift heb gezegd: Van Winters onderscheid
  tussen 'sociale klassen' en 'standen' als respectievelijk 'open' en 'gesloten' groeperingen is
  weinig bruikbaar, onder andere omdat veel maatschappelijke groeperingen kenmerken van
  zowel openheid als geslotenheid vertoonden, zoals de Hollandse en de Nederstichtse ridderschap deden. En de afwijkende behandeling van gevallen van dérogeance — want ik voel het
  volgende bezwaar al aankomen—doet daar volgens mij geen afbreuk aan. Ik eindig echter met
  de volmondige bekentenis dat Alp Buitelaar mij tal van verbanden en patronen in de complexe
  middeleeuwse samenleving heeft aangewezen die ik nog niet zag. Zijn boek is niet alleen de
  transparante registratie van magnifiek onderzoek, het leert, inspireert en prikkelt ook en dat doen
  veel te weinig boeken.
   P. C. M. Hoppenbrouwers
  
  566
  
  Recensies
  
  J. Nazet, Les chapitres de chanoines séculiers en Hainaut du Xlle au début du XVe siècle
  (Académie royale de Belgique, Classe des lettres. Collection in 8°, 3e série VII; [Brussel:]
  Académie royale de Belgique, 1993, 396 blz., ISBN 2 8031 0108 4).
   De grote verdienste van deze klassieke institutionele geschiedenis van acht Henegouwse
  collegiale kapittels van seculiere kanunniken ligt in het heuristisch werk verwezenlijkt door de
  auteur. Dit blijkt meteen uit het bronnenoverzicht in het inleidend hoofdstuk. Omwille van de
  talrijke verwoestingen van Henegouwse archieven door oorlogsverrichtingen in dit grensgebied
  tussen de Zuidelijke Nederlanden en Frankrijk in het ancien régime, maar ook door het
  brandbombardement van het rijksarchief te Bergen in 1940, is het een hele klus om het bewaard
  gebleven bronnenmateriaal bij elkaar te zoeken. Enkel het kapittel van O.-L.-Vrou w-de-la-Salle
  (later Saint-Géry) te Valenciennes is er beter aan toe met een fonds in de 'série G ' van de archives
  départementales du Nord te Rijsel. De zeven andere besproken instellingen zijn Saint-Vincent
  te Soignies, Saint-Quentin te Maubeuge, Saint-Pierre te Leuze (drie voormalige abdijen), de O.L.-Vrouwkapittels van Antoing en Condé-sur-Escaut (twee voormalige stichtingen voormonialen) en tenslotte de twee als seculiere kapittels gestichte Saint-Germain te Bergen en SainteMonégonde te Chimay. De kapittels voor vrouwen van Sainte-Waudru te Bergen en van SainteAldegonde te Maubeuge blijven om onduidelijke redenen buiten beschouwing, hoewel ze
  institutioneel uiterst nauwe banden hadden met de plaatselijke kapittels voor mannen. De
  termini van deze studie zijn de twaalfde eeuw enerzijds en de opvolging van Filips de Goede als
  graaf van Henegouwen in 1433 anderzijds. Om die reden komen het kapittel van Saint-Ursmer
  van Lobbes te Binche — pas naar die stad verhuisd in 1408/1409 — en dat van Saint-JeanBaptiste te Valenciennes — in 1141/1442 'hervormd' tot de orde van Arrouaise — niet ter
  sprake. De acht besproken instellingen zijn erg verschillend qua aantal leden: het grootste
  kapittel is dat van Soignies met dertig prebenden, het kleinste dat van Chimay met twaalf
  prebenden.
   De studie bestaat uit drie grote delen: één over de werking en het interne leven van de acht
  kapittels (met uitzondering van alle materiële aspecten behorend tot het temporeel beheer van
  deze instellingen), één over de functies van de kanunniken in de maatschappij en tenslotte één
  over hun relaties met de wereld van de leken. In de mate dat de bronnen het toelaten wordt er
  in het eerste deel voor elk kapittel ingegaan op alle institutionele aspecten: de gewone leden, de
  dignitarissen (proost en/of deken en thesaurier), de kerkelijke overheid (alle kapittels ressorteren onder de bisschop van Kamerijk, met uitzondering van Chimay in het bisdom Luik) en de
  patronen worden besproken. Ook de geestelijke taken en verplichtingen (onder andere liturgische) van de kanunniken als leden van een religieuze instelling of als pastores van gemeenschappen van kanunnikessen komen aan bod. Uit dit eerste deel moet vooral blijken dat de
  seculiere kanunniken in Henegouwen door meestal leke (behalve in Antoing, waar de abt van
  Lobbes patroon is) patronen/stichters aangesteld werden, waardoor de rol van de bisschop in de
  interne zaken tot een minimum werd herleid. In de twaalfde eeuw gebeurde de overgang van de
  vita communis, naar het leven in afzonderlijke wooneenheden, met de erbijhorende individuele
  prebendes en dito huizen en de talrijke mankementen aan de residentieverplichting; de cumuls
  waren talrijk, niet alleen door prebendes in andere kapittels, maar ook door werk in dienst van
  geestelijke en wereldlijke overheden en onderwijstaken aan de universiteiten. De secularisatie
  was voltooid in de dertiende eeuw. Elders in het boek wordt zelden het accent gelegd op
  chronologische evoluties en krijgen we de indruk dat er in de Henegouwse collegiale kapittels
  weinig veranderde tussen de twaalfde en de vijftiende eeuw. Hierbij moeten we er echter op
  wijzen dat de bronnenschaarste wellicht niet altijd een betere inzicht toelaat.
  