text: W. R. MENKMAN
  
  ST. MARTIN EN ST. BARTHÉLEMY 1911 - 1951
  NAAR GESCHRIFTEN VAN PASTOOR DE BARBANSON
  
  St. Martin en St. Barthélemy - het eerste eiland half Frans
  (SatnZ-A/ar/j»), half iV^e/-/an^s-/4w/i7/iaans (Stn/ Maar/e»), het
  tweede Frans (Saini-Sar/tó/ewy; St. Barts) - behoren tot de
  noordelijkste der Kleine Antillen. In de 16e en 17e jaargang van
  dit tijdschrift heeft de Nederlandse Pater Dominicaan WILLIBRORD L. DE BARBANSON O. P. het een en ander medegedeeld
  aangaande St. Barthélemy, dat hij in zijn bediening had leren
  kennen. 1 Zo vermeldde deze auteur o.a. het feit, dat twee Nederlandse Dominicanen, thuisbehorende in de Curacaose Missie, er
  de twee R.K. kerken bedienden.
  Aangaande dit Frans-Nederlandse samengaan heeft Pastoor
  De Barbanson meer bijzonderheden ter beschikking van onze
  redactie gesteld. Alvorens echter aan deze laatste geschriften
  onze aandacht te geven, moge er op gewezen worden, dat niet alleen St. Martin en St. Barthélemy dicht bij elkander liggen, maar
  dat deze twee eilandjes ook een in sommige opzichten parallel
  verlopen geschiedenis hebben. Beide moeten omstreeks 1500 bij
  de Spanjaarden bekend geweest zijn, maar hebben geen Spaanse
  vóórgeschiedenis; beide hebben in de loop der eeuwen belangrijke politieke veranderingen beleefd, door oorzaken waaraan de
  bewoners part noch deel hadden.
  De Kleine Antillen, waaraan de Spanjaarden weinig aandacht schonken
  — behalve dan dat zij er de Indiaanse bewoners van wegvoerden, wanneer
  zij die elders als werkkrachten nodig hadden - moeten al vroeg in de zes1 St. Barthélemy. W. ƒ. Girfs r6, 1934, P- *77~i9i- — St. Barthélemy in
  den Zweedschen tijd. W. ƒ. Gids 77, 1936, p. 305-321, 337-348. — Men
  leze ook: Grafschriften op Saint-Barthélemy. PF. ƒ. Gtós 3d?, 1958, p.
  97-IO5De afbeeldingen bij dit artikel zijn van Dr. P. Wagenaar Hummelinck; de
  foto's van St. Barts en Marigot zijn van juni 1949, die van Philipsburg is
  van maart 1937.
   Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  152
  
  W. R. MENKMAN
  
  tiende eeuw andere Europeanen hebben zien komen en gaan, van eiland
  tot eiland zwervende avonturiers, die zich hier, ver van huis maar in een
  mild klimaat, een bestaan zochten.
  Weldra begonnen de Franse en Engelse regeringen - en onze WestIndische Compagnie van 1621 - zich voor deze eilanden te interesseren.
  Men erkende niet de Spaanse souvereiniteit over geheel de nieuwe wereld
  en achtte zich gerechtigd, overal waar Spanje geen daadwerkelijk gezag
  uitoefende, nederzettingen te stichten. Zo kon het gebeuren dat, behalve
  Spanje, drie andere Europese machten de Kleine Antillen als haar domein
  beschouwden.
  De Engelse Koningen gaven patenten uit aan bevoorrechte onderdanen
  en in dat van 1627 vinden wij zowel St. Martin als St. Barts genoemd als
  behorend tot het gebied van een adellijke patenthouder.
  De Fransen intussen waren hun activiteit op de Kleine Antillen ongeveer terzelfder tijd begonnen, aanvankelijk onder de auspiciën van Kardinaal De Richelieu, eerste minister onder Lodewijk xm. Men meende
  handel en kolonisatie te moeten toevertrouwen aan compagnieën, naar
  het Nederlandse voorbeeld, doch daartoe ontbrak het in Frankrijk aan
  initiatief en kapitaal, zodat de eilanden in handen geraakten van particulieren, met heerlijke rechten. St. Martin en St. Barthélemy kwamen onder
  de Ridders van Maltha.
  Spanje deed af en toe pogingen Engelsen en Fransen van de Kleine
  Antillen te verdrijven, o.a. in 1629; Fransen van St. Kitts vluchtten naar
  St. Martin en St. Barts. Aangezien de Spanjaarden na een zuiveringsactie
  geen garnizoen achterlieten, spoedden de verjaagde kolonisten, na het vertrek der Spaanse scheepsmacht, zich naar hun vroegere woonplaatsen
  terug.
   TnfncBAn wac in "M<aHorlanH Hf» aanHarht^crpwall*>n prv <s+ Martin An in
  
  1630 was de West-Indische Compagnie wel bereid het eiland aan particuliere patroons in concessie uit te geven. Hiervan echter is niets gekomen
  en een jaar later nam de Compagnie het zuidelijke deel (met de zoutpannen) zelf in bezit, terwijl in het Noorden Fransen de landbouw bleven
  beoefenen. In 1633 verscheen een Spaanse scheepsmacht, welke de
  Nederlanders verjoeg, maar blijkbaar de Fransen met rust liet.
  Een poging om, van Curacao uit, St. Martin te heroveren voor de WestIndische Compagnie, mislukte in 1644, maar enkele jaren later gaven de
  Spanjaarden het eiland uit zich zelf prijs, waarna in 1648, de Nederlanders
  en de Fransen tot een overeenkomst kwamen, betreffende de verdeling
  van het eiland — de Fransen in het Noorden, de onzen in het Zuiden. De
  grenzen zijn sedertdien niet gewijzigd.
  De bekende minister van Lodewijk xiv, Colbert, die er naar streefde
  voor Frankrijk een belangrijke commerciële en koloniale positie op de
  Nederlanders te veroveren, stichtte in 1664 een nieuwe Westindische compagnie, naar het voorbeeld der Nederlandse, met een geheel Amerika en
  West-Afrika omvattend arbeidsveld. Destijds bestonden de Franse nederzettingen in de nieuwe wereld ten dele uit Kroonkolonies, ten dele uit
  'seigneuries'. De eerste maatregel van de minister was de 'seigneuries' uit
  te kopen, waaronder die van de Ridders van Maltha. In 1666 gingen St.
  Martin en St. Barts over aan de nieuwe compagnie.
  Was in de tweede Engelse oorlog Frankrijk nog min of meer de bondgenote der Republiek, in de derde werden de bordjes verhangen. Onder
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  ST. MARTIN EN ST. BARTHÉLEMY I 9 I I - I 9 5 I
  
  153
  
  de Koning-Stadhouder ving de grote gezamenlijke strijd tegen de politiek
  van Le Rio Soleil aan en een der eerste gevolgen was dat in 1690 St. Martin
  en St. Barts door de Engelsen geruïneerd werden.
  Voor Nederland was een periode van samengaan met Engeland aangebroken, welke bijna honderd jaar (tot 1780) zou voortduren. In dit tijdperk (in 1703) werd het denkbeeld geopperd, dat onze West-Indische Compagnie zich meester zou maken van St. Barthélemy; de Heren in Holland
  echter hadden voor dit plan geen belangstelling, evenmin als voor een
  ander, om het noordelijk deel van St. Martin in bezit te nemen.
  Gedurende de Amerikaanse vrijheidsoorlog profiteerde St. Martin, zij
  het in geringere mate dan St. Eustatius, van de omstandigheden; St. Barts
  eveneens.
  Met de Franse compagnieën ging het, evenals met de Nederlandse, in het
  latere deel der achttiende eeuw bergafwaarts. In 1784 werd St. Barthélemy
  aan Zweden verkocht. In 1793 maakte een Oranje-compagnie van Sint
  Maarten zich meester van het fort in het Franse kwartier; twee jaar later,
  onder de Bataafse Republiek, moest, omgekeerd, Sint Maarten een Frans
  garnizoen toelaten. De oude toestand, het Noorden Frans, het Zuiden
  Nederlands, werd hersteld toen in 1816 de Nederlandse Antillen definitief
  onder de Nederlandse vlag terugkeerden. St. Barthélemy werd in 1878
  weder door Zweden aan Frankrijk afgestaan.
   Na de wederwaardigheden der twee eilandjes in vroeger tijden in het kort
  geschetst te hebben, kunnen wij nu overgaan tot het verhaal, door Pastoor
  DE BARBANSON samengesteld, betreffende de periode 1911-1951. Dit relaas
  is vervat in een, met 22 portretten verlucht, gestencild geschrift van 63
  bladzijden - getiteld FeeWig /'aren .Franse />afocAies. £)« AMer/andse Paters
  Dominicanen tn Ae< Bisdom Guade/oM^e jo.jj-.r95j ~ dat in 1952 op
  Curacao verscheen, maar niet in de handel werd gebracht. Enkele aanvullende gegevens werden verkregen uit een handschrift over de Nederlandse Dominicanen op de Franse Antillen, dat door Pastoor De Barbanson ter beschikking van de bewerker van dit artikel werd gesteld.
  Lang voordat de Nederlandse Dominicanen als parochie-geestelijken op
  Saint-Martin en Saint-Barthélemy zouden verschijnen, had hun Orde al
  bemoeienis met de kleine Franse Antillen. In de 17e eeuw, toen deze eilandjes nog missiegebied waren, werkten er Dominicanen; Père Labat
  (1663-1738), die in 1705 St. Martin bezocht, noemt hen in zijn geschriften.
  I^ater werden zij vervangen door Capucijners.
  Van missiegebied werden de eilanden in de tweede helft der 18e eeuw
  parochies, ressorterend onder de Bisschop van Guadeloupe.
  Gebrek aan Franse priesters leidde er toe dat in 1911 een Pastoor van
  Sint Maarten ook de parochie te Marigot - op het Franse deel - te bedienen kreeg en weldra kwam een overeenkomst met de Bisschop van
  Guadeloupe tot stand, waarbij zowel Saint-Martin als Saint-Barthélemy
  aan de Nederlandse Predikheren overgelaten werden.
  Op SAINT-MARTIN, waar men zich ook na 1648 op de landbouw toelegde,
  leefden in Labat's tijd een honderd vijftigtal Fransen. Er was één plaatsje,
  Quartier d'Orléans geheten; het tegenwoordige Marigot dateert van de
  tweede helft der achttiende eeuw.
   Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  154
  
  W. R. MENKMAN
  
  ," <
  
  '
  
  \
  
  Fig. i. Schetskaartje van de Bovenwindse Eilanden, met de ligging van de
  eilanden St. Martin en St. Barthélemy.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  ST. MARTIN EN ST. BARTHÉLEMY I 9 I I - I 9 5 1
  
  155
  
  Nadat, tijdens de Franse revolutie, ongeregeldheden onder de slaven op
  Saint-Martin uitgebroken waren en de geestelijken van dat eiland de
  vlucht genomen hadden, konden soms geestelijken van Saint-Barthélemy
  tijdelijk in de behoefte voorzien.
  Het was na deze catastrofe dat op Saint-Martin het Protestantisme een
  kans kreeg. Het viel de Methodistische geestelijke van Sint Maarten en de
  Anglicaanse van Anguilla toen niet moeilijk nieuwe volgelingen tot zich
  te trekken.
  Het duurde tot 1840 voordat op Saint-Martin weder geregeld R.K. geestelijken werkten; in dat jaar werd aangevangen met de bouw van een
  kerk te Marigot, terwijl enige jaren later een bijkerk te Grand' Case tot
  stand kwam. Het aantal parochianen bedroeg toen 800 a 900, waaronder
  ruim 500 slaven.
   Op Sint Maarten behoren sedert 1887 de Pastoors tot de Orde der Dominicanen, terwijl de Zusters Dominicanessen, die te Philipsburg school
  hielden, onder haar leerlingen ook wel kinderen van het Franse deel des
  eilands telden. Het lag dus enigszins voor de hand dat, toen in IQI 2 de laatste
  Franse geestelijke Saint-Martin verlaten had, een Nederlandse Pastoor uit
  het buurgebied te hulp kwam. Deze kon natuurlijk op den duur niet het
  gehele eiland bedienen (4000 a 5000 parochianen) en er werd dan ook, onder
  de hoger genoemde overeenkomst, een Nederlandse Dominicaan alleen
  voor Saint-Martin benoemd.
  De tweede Nederlandse Pastoor deed in 1918 een eigenaardige ervaring op. Een gendarme te Marigot, door de Pastoor gekapitteld over
  zijn ongeoorloofde verhouding met een, of liever met twee vrouwen, nam
  wraak en beschuldigde de Pater van pro-Duitse gezindheid, welk verwijt
  wèl grote verontwaardiging onder de parochianen verwekte, maar er toch
  toe leidde dat de Nederlandse geestelijke het veld moest ruimen.
  Zijn opvolger bleef vijf jaar op Saint-Martin en maakte zich verdienstelijk door kerkbouw, waarbij zich moeilijkheden voordeden in verband
  met de Franse bepalingen betreffende de verhouding tussen kerk en staat.
  In de beschrijving welke Pater De Barbanson geeft van de toestanden
  op Saint-Martin in de periode tussen de twee wereldoorlogen, blijkt hoe
  gehecht aan Frankrijk en aan de Kerk de inwoners waren, al was dan ook
  de taal van La belle France onder hen niet beter bekend dan het Nederlands onder onze Bovenwinders. Op een reis (in 1922 o.a.) naar SaintMartin en Saint-Barthélemy liet de Bisschop van Guadeloupe zich vergezellen door een Engels sprekende Pater.
   In 1926 leed Saint-Martin een verlies door het vertrek der Zusters van
  Saint Paul de Chartres, die vijfkwart eeuw haar krachten gewijd hadden
  aan het welzijn der bevolking, vooral van de kinderen, die zonder haar
  zorgen van Katholieke lering verstoken zouden zijn geweest.
  Eerst vijf en twintig jaar later kwamen er weer Franse Nonnen, te weten
  die van Notre Dame de la Guadeloupe, die in Marigot in het ziekenhuis te
  werk gesteld werden. Dat ziekenhuis stond toen al meer dan vijftien jaar
  (sedert het gebouwd was) leeg; het werd in orde gemaakt, vooral door toedoen van een echtpaar waarvan de man hygiënist, de vrouw chirurge was.
  De tweede Nederlandse Dominicaan die voor de dienst in Saint-Martin
  aangewezen werd - en die er zoals gezegd vijf jaar bleef - kwam later nog
  eens voor tien jaar terug (1925-1935). Hij wist toestemming te krijgen dat
  gemengde huwelijken in de kerk en met enig ceremonieel voltrokken
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  I56
  
  W. R. MENKMAN
  
  werden — een oud gebruik, ook op onze Bovenwinden en op de Britse
  Leeward Islands in zwang, dat in de rest van het Bisdom Guadeloupe
  niet werd toegestaan.
  Een twee-honderdtal jonge mannen werd begin 1940 voor militaire
  dienst opgeroepen en vertrok naar Guadeloupe; de mobilisatie duurde
  
  Fig. 2. Schetskaartje van St. Martin, met plaatsen welke in de tekst zijn
  genoemd. De gestippelde delen van het eiland bestaan uit min of meer
  vlak terrein - dikwijls zandwallen met daarachter, zoutmeren; het overige
  gebied is rotsachtig en vrij sterk geaccidenteerd.
   echter niet lang, omdat Frankrijk spoedig capituleerde. De voedselpositie
  was op Saint-Martin iets minder ongunstig dan op de andere Franse Antillen, omdat Sint Maarten niet geblokkeerd werd en van daar altijd nog
  wel iets te verkrijgen was. Die blokkade, als gevolg van de aansluiting van
  Guadeloupe en onderhorigheden bij het onbezette Frankrijk van Pétain,
  verwekte begrijpelijkerwijze een anti-Britse stemming. Voor de Nederlandse Paters was de toestand moeilijk, vooral omdat de Bisschop van
  Guadeloupe geestdriftig was voor de politiek van de maarschalk, die opbloei van de godsdienst wilde bevorderen.
  Quatorze juillet 1942 vierde Saint-Martin o.a. met een speciale mis
  voor Pétain. Precies een jaar later vernam men dat Guadeloupe zich bij
  De Gaulle had aangesloten.
  Op Guadeloupe waren enige onderwijzers tot het Adventisme overgegaan, wat moeilijkheden gaf met betrekking tot het onderwijs op zaterdag.
  Een oplossing werd gevonden door deze Adventisten naar Saint-Martin
  over te plaatsen, waar, evenals op de Nederlandse eilanden, op zaterdag
  geen school gehouden werd. Aangezien echter deze lieden op hun nieuwe
  standplaats als propagandisten gingen optreden, waardoor onaangenaam-
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  ST. MARTIN EN ST. BARTHÉLEMY i g i l - I 9 5 I
  
  157
  
  heden ontstonden, werden zij weldra naar Guadeloupe teruggeroepen. In
  1949 werd, van Anguilla uit, nog een poging ondernomen om, in een afgelegen district van St. Martin, het Adventisme ingang te doen vinden.
   Een ander na-oorlogs verschijnsel was het optreden der Getuigen van
  Jehovah, die met een jacht van het ene Caraïbische eiland naar het andere
  reisden. In een zo geïsoleerde, zij het overwegend Katholieke gemeenschap
  als die op St. Martin, vinden zij die op religieus gebied iets nieuws verkondigen altijd wel toehoorders, al blijft dan het aantal bekeerden in den
  regel gering.
  Van de Methodisten werd reeds melding gemaakt; De Barbanson
  spreekt van een kleine Katholieke gemeenschap (in French Quarter) temidden van een Methodistische meerderheid. De Katholieken aldaar
  kregen in 1955 een eigen kapel.
  Ook op politiek gebied liep niet alles even vlot. De burgemeester van
  Marigot, een ook op Sint Maarten bekende figuur, was overleden, en de
  verkiezing van een nieuwe ambtsdrager, door en uit het midden van de
  gemeenteraad, gaf tot een zodanige partijstrijd aanleiding, dat het
  gouvernement op Guadeloupe er aan te pas moest komen. Tenslotte werd
  een halfbroer van de overledene benoemd.
  Op de nieuwjaarsdag van 1948 vond de Pastoor van Saint-Martin gelegenheid zijn gemeenteleden te wijzen op hun tekortkomingen op godsdienstig
  en zedelijk gebied; in het afgelopen jaar was drie-kwart van de gedoopte
  kinderen buiten echt geboren. En Z. Eerw. wist tevens de oorzaken van dit
  euvel naar voren te brengen, van sociale en andere aard. Heil zou wellicht
  te verwachten zijn van de komende Grote Ommegang (Notre Dame du
  Grand Retour).
  In Boulogne sur Mer was het een heel oud gebruik een op een vaartuig
  uit zee aankomend Mariabeeld te vereren en tijdens de oorlog was men in
  Frankrijk op de gedachte gekomen met de Madonna van Boulogne boeteprocessies te houden door geheel het land, om vrede en overwinning af te
  smeken. De Duitsers stonden dit toe, maar alleen voor bezet Frankrijk;
  clandestien echter werd het beeld over de Seine gesmokkeld.
   Daarna zou men de processies ook in de overzeese gewesten houden en
  tegen het eind van 1947 kwam het beeld op Guadeloupe aan, om in februari 1948 zijn intocht op Saint-Martin te houden. Voorde voorbereiding
  waren gelden onder de parochianen ingezameld en ook eilanders die op
  Aruba werkten zouden bijdragen. De processie werd met groot enthousiasme gehouden en zelfs Protestanten (Methodisten) kwamen in de kerk, wat
  echter wel ontstemming bij de predikant opwekte.
  Een andere viering in 1948 was de herdenking van de overeenkomst tot
  vaststelling van ieders domein, welke drie honderd jaar geleden, op de
  Morne des Accords, door Fransen en Nederlanders gesloten werd. De
  Prefect van Guadeloupe en de Gouverneur van de Nederlandse Antillen
  waren eregasten; over en weer werden ridderorden uitgereikt.
  In hetzelfde jaar werd ook de afschaffing der slavernij in de Franse
  koloniën (1848) herdacht.
  De laatsten der Nederlandse Dominicanen maakten nog ini 950 de
  grote orkaan mede, welke ook op Saint-Martin verwoestingen aanrichtte
  en enkele bewoners het leven deed verliezen.
  In januari 1951 tenslotte kwam een einde aan het werk der Neder-
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  158
  
  W. R. MENKMAN
  
  landse geestelijken op St.-Martin. Zij werden opgevolgd door Paters van
  het Heilig Hart.
  Op SAINT-BARTHÉLEMY vond Pastoor De Barbanson een naamlijst van
  dienstdoende Franse priesters sedert 1724, zonder grote hiaten.
  Ook hier werkten Zusters van Saint Paul de Chartres, die echter in 1841
  vertrokken. In het midden van de negentiende eeuw bestond er een R.K.
  jongensschool. Tot 1858 vormde het eiland één parochie; toen had
  splitsing plaats tussen Gustavia - de hoofdplaats — en l'Orient.
   Onder het Zweedse bestuur ondervonden de Katholieke inwoners en hun
  geestelijkheid alle mogelijke tegemoetkoming van de plaatselijke autoriteiten en waar nodig zelfs hulp van de Lutherse gemeente.
  Juist nadat in 1911 de laatste Franse priester vertrokken was en de
  Dominicaanse Pastoor van Saba tijdelijk in de dienst was komen voorzien,
  •werd de Franse scheidingswet afgekondigd. De kerkelijke eigendommen
  gingen daarbij over aan de staat, zodat in het vervolg het onderhoud ten
  laste kwam van het gemeentebestuur.
  De bevolking van het gehele eiland telde toen omstreeks 2400 zielen,
  waarvan 400 a 500 in Gustavia. Het blanke element, nakomelingen der
  oude Normandische kolonisten, woonde in l'Orient en in Colombier
  (buiten-parochie van Gustavia). Merkwaardige tegenstelling hier: de
  blanken op het platteland, de kleurlingen in de stad.
  Gustavia is, evenals Oranjestad op St. Eustatius, een vervallen grootheid; de huizen verwaarloosd, het haventje verzand.
  Het godsdienstig leven bleek in Colombier minder intensief dan in
  1'Orient; de mensen van eerstgenoemde vestiging moesten immers in de
  stad ter kerke gaan, waar zij zich niet thuis voelden. Velen liepen blootsvoets en konden lezen noch schrijven, terwijl zij in Gustavia kleurlingen
  ontmoetten die quasi modieus gekleed waren, onderwijs genoten hadden
  en postjes bij het gouvernement vervulden.
  Toch was het ook in de stedelijke maatschappij een armoedige boel;
  er werd veel geëmigreerd, o.a. naar St. Thomas, waar een visserskolonie van mensen van St. Barts ontstaan was. De landbouw was niet van
  betekenis, ruimere bronnen van inkomsten vormden alleen de scheepvaart en de handel; Gustavia is een vrijhaven. Het bevorderen der huisvlijt, hoedenvlechten naar Curacaos voorbeeld, was een der eerste zorgen
  onder het nieuwe regime der Nederlandse Paters.
   Er waren alleen nog openbare scholen, één in Gustava en één in l'Orient,
  waarvan echter de buitenbevolking geen gebruik wenste te maken, wegens
  de anti-godsdienstige gezindheid van het van Guadeloupe afkomstige
  onderwijzend personeel.
  Om aan de bezwaren van de mensen van Colombier tegen het ter kerk
  gaan in de stad tegemoet te komen, werd spoedig aldaar een kapel gebouwd en ook een regenbak. De afspraak met de gelovigen was dat zij
  om niet het zware werk zouden doen, maar dan gratis water zouden
  kunnen krijgen; anders zou het water betaald moeten worden. Men verkoos echter arbeidsloon te ontvangen; volgens Pater De Barbanson een
  staaltje van de oude Normandische gehechtheid aan geld. Mede door
  financiële steun van Curacao kon de kapel later vergroot worden.
  De stichting van een school naast de kapel was een tweede project dat
  in het belang van de mensen van Colombier ter hand genomen werd. Deze
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  ST. MARTIN EN ST. BARTHÉLEMY I 9 H - 1 9 5 1
  
  159
  
  school was in 1920 gereed, maar het duurde zes jaar voordat eindelijk verlof verkregen werd haar te openen - hoewel alle voorschriften van het
  gouvernement in acht genomen waren. Natuurlijk werd in het geheel geen
  subsidie verleend, want zoiets als 'gelijkstelling' kende men in de Franse
  koloniën niet.
   Tijdens het wachten kwamen op St. Barthélemy enige Zusters Dominicanessen van Sint Maarten met vacantie aan. Deze kwamen op het denkbeeld enkele meisjes mede te nemen naar hun eiland, al zouden deze
  kinderen dan ook niet mede kunnen tellen als leerlingen der door het
  Curacaose gouvernement gesubsidieerde bijzondere scholen; evenmin als
  de meisjes van Saint-Martin, die weldra eveneens in het pensionaat der
  Zusters op het Nederlandse deel van het eiland werden opgenomen. Het
  onderwijs der Franse kinderen had succes en heeft, wat die van SaintBarthélemy betreft, geduurd totdat men aldaar eindelijk zelf beginnen
  kon.
  In de tussenperiode trachtte het gouvernement nog het openbaar onderwijs te bevorderen door ook in Colombier een school te vestigen, welke
  echter niet bezocht werd. Pas in 1946 kon de school Sancta Maria aldaar
  geopend en plechtig ingezegend worden. Zij had succes en moest later
  worden vergroot.
  In 1923 werd een aanvang gemaakt met de bouw van een tweede
  Katholieke school en wel te l'Orient; de daarvoor benodigde gelden werden
  hoofdzakelijk in Nederland bijeengebracht.
  Het moreel der blanke inwoners van St. Barthélemy liet niet veel te
  wensen over; de Pastoor van l'Orient telde in twee en een half jaar slechts
  één concubinaat in zijn parochie en er werden slechts twee buitenechtelijke
  kinderen geboren. Het huwelijksleven was conventioneel; de jongelieden
  trouwden in de regel volgens door de wederzijdse ouders, soms lang te
  voren, gemaakte afspraken, de meisjes stonden onder streng toezicht.
  Drankmisbruik kwam wel voor, wat geacht werd een gevolg te zijn van
  de goedkoopte van rum en andere geestrijke dranken, op een eiland
  zonder invoerrechten of accijnsen. Een ander euvel was de op de Franse
  Antillen nog altijd verbreide activiteit van waarzeggers, toverdokters en
  bereiders van liefdedranken. Niet dat er op St. Barts zoveel aan hocus
  pocus gedaan werd, maar Guadeloupe was dichtbij.
   De gezondheidstoestand der bevolking was ongunstig, de gezondheidszorg van de kant der overheid onvoldoende, of ontbrak geheel. In tijden
  van droogte werd honger geleden en was er gebrek aan drinkwater voor
  mens en dier. Het is voorgekomen dat Curacao te hulp kwam met voedselzendingen; zoet water heeft men wel eens van St. Kitts aangevoerd.
  Het ligt voor de hand dat de Dominicanen een Katholiek ziekenhuis
  wensten. Een Frans geneesheer, vrij metselaar, die zich tot burgemeester
  van Gustavia wist te laten kiezen, was een tegenstander van belang en op
  Guadeloupe meende men dat een ziekenhuis niet direct nodig was, omdat
  er een gebouwd zou worde/i op Saint-Martin. Overigens een weinig
  practisch denkbeeld, gegeven de moeilijke verbinding.
  Vooral dank zij de in Nederland ingezamelde bijdragen in de kosten,
  kwam het ziekenhuis te Gustavia tot stand; eind 1932 voordat het nog
  geheel gereed was, arriveerden de Zusters voor de verpleging. Het waren
  wederom Zusters van Saint Paul de Chartres. Eén harer had veel ondervinding, o.a. tijdens de eerste wereldoorlog opgedaan. Zij werd direct na-
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  160
  
  W. R. MENKMAN
  
  dat in Frankrijk vrouwenkiesrecht ingesteld was (periode De Gaulle) tot
  lid van de gemeenteraad van Saint-Barthélemy gekozen. Deze verdienstelijke vrouw kwam in 1947 door een vliegtuigongeluk om het leven, toen
  zij van haar retraite op Martinique naar haar standplaats terugkeerde.
   Dat men ook op St. Barts grote moeilijkheden ondervond met betrekking tot het onderhoud der kerkelijke bebouwen, waartoe het gouverneOo ca
  
  Fig. 3. Schetskaartje van St. Barthélemy, met de plaatsen welke in de
  tekst zijn genoemd. De gestippelde delen van het eiland bestaan uit min of
  meer vlak terrein - dikwijls zandwallen met, daarachter, zoutmeren; het
  overige gebied is rotsachtig en sterk geaccidenteerd.
  ment verplicht was, ligt voor de hand. Toen de Franse franc in waarde
  daalde, werd het er natuurlijk niet beter op, waardoor ook de vergoeding
  aan het ziekenhuis voor het verplegen van gouvernements-patienten in
  het gedrang kwam. Enige verbetering der wegen, waardoor het verkeer
  tussen de parochies iets gemakkelijker werd, kwam tot stand en het
  motorvoertuig kon zijn intrede doen, ter vervanging van het rijpaard,
  waarop de priesters tevoren meest aangewezen waren.
  Vóór het uitbreken van de tweede wereldoorlog werd het 25-jarig
  jubileum der Dominicanen op St. Barthélemy gevierd.
  Er is op St. Barts het een en ander dat herinnert aan de oude Normandische kolonisatie van drie eeuwen geleden, o.a. de verbondenheid van de
  bewoners met de zee; en in uiterlijk voorkomen lijken de blanken van het
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  Fig. 4.
  Op de pastorie van
  raakt men
  onder de indruk van
  de verlatenheid van
  de prachtige baai.
  Fig. 5.
  In A/arigo* is het op
  de „monumentaal"
  gebouwde pier
  steeds rommelig en
  druk.
  Fig. 6.
  In /'Ai7iy«A«r£ is de
  steiger voor velen
  niet belangrijk.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  \
  
  Fig. 7. De kerk van G;«to(a, vroeg in de ochtend
  nog verlaten.
  Fig. 8. Valeric! Xormandisdi, met zelfgevlochten hoed.
  Fig. 9. De baai van /'OriVnf, m i -CL kerkje lassen de cocospalmen.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  ST. MARTIN EN ST. BARTHÉLEMY I 9 I I - 1 9 5 1
  
  l6l
  
  eiland op de vissers uit Normandië, die wel in de Caraïbische Zee kreeften
  komen vangen.
  In de kerk te Gustavia hangt een scheepsmodel, met eromheen schilden
  met de namen van de op St. Barts thuisbehorende vaartuigen. Op 24
  augustus wordt het scheepje in processie rondgedragen bij de viering van
  het 'Fête des Marins', feitelijk het feest van de Heilige Bartholomeüs,
  schutspatroon van het eiland. Het feest wordt gevierd door scheepskapiteins, stuurlieden, kooplieden en reders. Een dag later is het feest van
  Saint Louis, vooral gevierd in de wijk waar de meeste varenslieden wonen.
  Het uitbreken van de tweede wereldoorlog had ook op St. Barthélemy
  tot gevolg dat een aantal mannen opgeroepen werd voor militaire dienst,
  ditmaal ten behoeve van de Franse marine. Kort daarna verleende het
  eiland asyl aan een aantal Britse schipbreukelingen, die later afgehaald
  werden door een oorlogsschip van hun eigen nationaliteit. Een Nederlander, gevlucht tijdens de bezetting, kwam via Bordeaux, Casa Blanca en
  Martinique op St. Barts aan, vanwaar hij verder geholpen werd naar de
  Nederlandse Antillen.
  Hoewel men aanvankelijk anti-Engels en wantrouwend tegenover
  vreemdelingen was - de pastoor had grote moeite om met kort verlof naar
  Saint-Martin te mogen gaan - gaf de bevolking toch blijken van medeleven met Nederland, dat het lot van een Duitse overweldiging met
  Frankrijk gedeeld had.
   In deze dagen kreeg het eiland ook een 'oorlogsindustrie', in de vorm
  van een scheepswerf, waar motorboten gebouwd werden. Het gaan en
  komen van deze boten, meestal bij nacht, deed de verdenking rijzen, dat
  zij Duitse marinevaartuigen van voorraden voorzagen. In 1942 kwamen
  er opnieuw Britse schipbreukelingen, bemanning van een door de Duitsers
  getorpedeerde olietanker; men wist hen (o.a. met het oog op geruchten als
  bovengenoemd) zoveel mogelijk van de bevolking te isoleren en liet hen
  naar St. Kitts vertrekken.
  Tijdens de oorlog werden pogingen aangewend om de economische toestand van St. Barts te verbeteren, o.a. door de visserij beter te organiseren ; het resultaat bleek echter negatief te zijn.
  Om tegemoet te komen aan de schaarste van het voedsel in deze tijd,
  werden van overheidswege schoolcantines ingericht, wat ook al weer tot
  moeilijkheden aanleiding gaf. Genoten de bijzondere scholen mede van de
  voedselverstrekking aan scholieren, dan kon dit beschouwd worden als een
  (verboden) steun aan het katholieke onderwijs. Een oplossing hiervoor
  werd gevonden door de voedseldistributie van een onderwijszaak tot een
  zaak, ressorterende onder het departement van Openbare Gezondheidsdienst te maken.
  Nog jaren na de oorlog bleef op Saint-Barthélemy (en op Saint-Martin)
  de distributie gehandhaafd. En, toen er weer aanvoer plaats had uit
  Frankrijk, waren het meer parfums en likeuren dan voedingsmiddelen.
  Bovendien moesten sommiga voedingsmiddelen (meel b.v.) uit Canada
  komen en deze konden niet met francs betaald worden.
  Geld werd verdiend met smokkelhandel op Puerto Rico en St. Thomas,
  hetgeen de nodige Amerikaanse dollars opleverde, een muntsoort welke
  met de dag in waarde steeg. Alleen zij die relaties onderhielden met het
  oude emigratiegebied St. Thomas, wisten aan dollars te komen; francs
  wilde niemand meer aannemen.
   Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  IÖ2
  
  ST. MARTIN EN ST. BARTHÊLEMY 1911 - 1951
  
  Tegen het einde van de oorlog was er weder een luisterrijke zee-zegening
  en kort daarop een processie van Notre Dame de Grand Retour; bij deze
  laatste plechtigheid waren de gemeenteraadsleden aanwezig, de communisten inbegrepen.
  Het einde van de oorlog betekende niet tevens het einde van de moeilijke
  tijden voor de bevolking, want St. Barts werd getroffen door een grote
  droogte, waardoor de voedselschaarste zo ernstig werd, dat Curacao te
  hulp moest komen. Ook werd het eiland in 1950 getroffen dooreen orkaan,
  waardoor-in tegenstelling tot die van 1932, waarvan slechts een staartje
  het eiland bereikte - belangrijke schade werd aangericht, hoewel minder
  dan op Anguilla en St. Martin.
  Toen de Nederlandse Dominicanen in 1951 afscheid namen,
  konden zij terugzien op een periode van grote werkzaamheid en
  vele moeilijkheden. De dienst der Paters was vaak zwaar geweest;
  van 1912 tot 1918 en van 1943 tot 1948 moest één pater dienst
  doen in beide parochies. Ook had het, evenals op Saint-Martin,
  veel moeite gekost van de gemeenteraad gedaan te krijgen dat de
  kerkelijke gebouwen behoorlijk onderhouden werden, nu deze
  eigendom van het Gouvernement waren geworden. Er werden
  echter twee scholen gesticht en een hospitaal gebouwd. De openbare
  scholen werden tenslotte wegens gebrek aan leerlingen gesloten.
   De Nederlandse paters vertrokken in januari 1951. In een dankbrief van de Bisschop van Guadeloupe aan de Vicaris der Dominicanen op Curasao werd vastgesteld dat de bordjes verhangen
  
  waren; immer§, terwijl het aantal pr-iê§têF§, beschikbaar vöof d"è
  Nederlandse eilanden, tengevolge van de oorlog gedaald was, had de
  diocees Guadeloupe de laatste zes jaar het getal zijner geestelijken
  zien stijgen.
  Dat gedurende veertig jaren Nederlandse Dominicanen op twee
  overwegend Katholieke Franse eilanden hebben kunnen werken,
  mag wel toegeschreven worden aan de Franse wetgeving met betrekking tot de verhouding tussen Kerk en staat. Bij de beëindiging, in 1905, van het Concordaat van 1801 kwam direct de opleiding voor geestelijken ten behoeve van de Franse koloniën in
  het gedrang. De 'Loi de séparition', in 1911 op de Franse koloniën
  van toepasing verklaard, deed de rest. Ook de fondsen, waaruit
  de missen voor de overleden gelovigen werden bekostigd, werden
  geconfiskeerd.
  Wat uit het relaas van Pastoor De Barbanson wel duidelijk
  blijkt, is dat de toestanden op de Franse Kleine Antillen belangrijk ongunstiger waren en nog zijn, dan die op de NederlandsAntilliaanse Bovenwindse Eilanden, hoewel ook op deze laatste
  nog veel verbetering wenselijk is.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 03:35:35PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  