text: Diverse organisaties distantiëren zich uit eigen beweging van ondernemingen in de
  fossiele industrie. Dat geldt voor media, zoals het Zweedse Dagens NTC en de Britse Guardian, die weigeren nog langer advertenties te plaatsen van fossiele ondernemingen. In mei 2021 nam de gemeente Amsterdam het besluit om geen reclames
  voor fossiele producten meer te tonen in metrostations.24 Bij deze beslissingen lijkt
  een rechtstreeks verband te bestaan tussen de afkeuring van het schadelijke milieugedrag van fossiele bedrijven en het verbreken van de banden. Deze terugtrekking is dus eerder een uiting van het stigma van de fossiele industrie, dan van statusangst van haar partners. Maar onder de partijen die zich losmaken van Shell
  
  23
  24
  
  Zie www.trouw.nl/nieuws/de-harde-lessen-van-de-brent-spar-voor-shell-en-greenpeace~b3cdab63.
  Zie www.amsterdam.nl/bestuur-en-organisatie/college/wethouder/marieke-doorninck/persberichten/
  reclame-fossiele-producten-amsterdamse.
  46
  
  Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2021 (11) 3
  doi: 10.5553/TCC/221195072022011003003
  
  Dit artikel uit Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit is gepubliceerd door Boom criminologie en is bestemd voor Universiteitsbibliotheek Utrecht (202441)
  
  Over schade en schande
  
  lijken ook reputatieoverwegingen een rol te spelen. De Erasmus Universiteit, het
  Concertgebouw en het Van Goghmuseum beëindigden al sponsorrelaties met Shell
  (Merz, 2019). Een toelichting wordt niet gegeven, maar de terugtrekking van het
  Concertgebouw en het Van Goghmuseum volgde op grote publicitaire druk van de
  organisatie Fossil Free Culture die pleitte voor een ‘fossielvrij Museumplein’. Ook
  universiteiten staan onder druk om de banden met de fossiele industrie te verbreken. Fossilfree NL voert de campagne BreekmetShell25 om onderzoeksfinanciering
  door Shell te beëindigen. Ook hier staat Shell symbool voor de fossiele industrie als
  geheel.
   Het stigma van Shell is zeker niet volledig: er zijn nog veel onderwijsinstellingen,
  culturele instellingen en media die wel reclame- of sponsorgelden van Shell ontvangen. Het lijkt er daarom op dat er geen sprake is van een brede statusangst bij
  partners van Shell. Voor zover partijen banden met Shell verbreken, gebeurt dit
  onder grote maatschappelijke druk. Recent heeft FossielvrijNL succesvol actiegevoerd tegen ABP om ‘te stoppen met het financieren van de klimaatcrisis’ en te divesteren uit de fossiele industrie.26
  5
  
  Tot slot
  
  Naming and shaming-campagnes waarbij maatschappelijke actiegroepen ondernemingen via sociale media oproepen schadelijk gedrag te beëindigen, zijn een krachtig middel voor sociale controle van ondernemingen. Sinds John Braithwaite in
  1989 zijn baanbrekende werk publiceerde, maar ook daarvoor in het werk van
  ­Becker naar labeling, zijn shaming, stigma en labeling belangrijke onderwerpen in
  de criminologie. Dit artikel beoogt bij te dragen aan een beter begrip van de mogelijkheden en beperkingen van naming and shaming bij de controle van multinationale ondernemingen in mondiale, 21e-eeuwse markten. Drie vragen stonden daarbij centraal. In de eerste plaats de vraag waarom sommige ondernemingen doelwit
  worden van naming and shaming en andere buiten schot blijven? In de tweede
  plaats de vraag welke verschijningsvormen naming and shaming krijgt in mondiale
  markten, en daaraan gerelateerd de derde vraag hoe re-integratieve en stigmatiserende shaming, kernbegrippen in het werk van Braithwaite, tegenwoordig vorm
  krijgen. Om deze vragen te beantwoorden is een organisatiesociologisch perspectief gehanteerd en een illustratie gegeven aan de hand van het voorbeeld van Shell,
  één van de meest geshamede ondernemingen van deze tijd.
   Vanuit organisatiesociologisch perspectief kan allereerst worden verklaard waarom juist Shell een aantrekkelijk doelwit is voor shaming. Door de bekendheid, culturele status en het aanzien van Shell vormt Shell een vehikel om aandacht voor
  maatschappelijke problemen te mobiliseren en kanaliseren. Shell wordt een cultureel symbool voor een breder probleem. Het artikel laat als antwoord op de tweede
  onderzoeksvraag zien hoe de shaming van Shell zich in de afgelopen decennia heeft
  ontwikkeld van gerichte shaming vanwege Shells aanwezigheid in Zuid-Afrika tot
  25
  26
  
  Zie https://gofossilfree.org/nl/unis.
  NRC, Pensioenfonds zet Shell onder druk en eist vergroening, zie www.nrc.nl/nieuws/2021/05/16/
  pensioenfonds-zet-shell-onder-druk-en-eist-vergroening-a4043779.
  Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2021 (11) 3
  doi: 10.5553/TCC/221195072022011003003
  
  47
  
  Dit artikel uit Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit is gepubliceerd door Boom criminologie en is bestemd voor Universiteitsbibliotheek Utrecht (202441)
  
  Judith van Erp
  
  een breed gedragen stigmatisering waarbij steeds vaker het bestaansrecht van
  Shell wordt ontkend en die zich heeft verbreed naar de fossiele industrie als zodanig. Daarmee lijkt niet langer de re-integratieve shaming van Shell centraal te staan
  met een oproep tot gedragsverandering, maar stigmatisering en courtesy stigma.
  De samenwerkingspartner van de deviante onderneming wordt dan besmet met
  het stigma, en uit angst hiervoor (statusangst) wordt de overtreder gemeden. Statusangst kan een zichzelf versterkend fenomeen worden als steeds meer partijen
  zich afkeren van de focale organisatie, en een cascade van uitsluiting teweegbrengen. In het geval van Shell zien we hier enkele aanzetten toe, in de zin dat maatschappelijke groeperingen inmiddels niet meer alleen Shell oproepen tot verandering, maar ook de partners van Shell aanspreken en dus de statusangst aanwakkeren.
   Courtesy stigma en statusangst lijken een belangrijke aanvulling te vormen op het
  werk van Braithwaite, waarin een rechtstreeks afschrikwekkend effect van naming
  and shaming op de overtreder wordt verwacht. Onderzoek naar materiële reputatiesancties laat zien dat de financiële gevolgen van naming and shaming in de regel
  beperkt blijven. Aandelenmarkten kennen een eigen dynamiek en maatschappelijke oordelen over ondernemingen dringen hierin slechts beperkt door. Dat zou kunnen verklaren waarom Shell in financieel opzicht lange tijd zeer succesvol bleef.
  Vanuit afschrikkingsperspectief lijkt naming and shaming dan ook vaak beperkt
  effectief: zolang de publieke veroordeling zich niet materialiseert in economische
  gevolgen is de afschrikwekkende werking en de invloed op ondernemingsgedrag
  beperkt. Het organisatiesociologisch perspectief verschuift de aandacht naar statusangst en courtesy stigma als werkingsmechanisme van naming and shaming,
  waarmee niet de overtredende onderneming, maar de omgeving ervan onderwerp
  wordt van onderzoek. Daarmee lijkt in de verklaringen voor effecten van naming
  and shaming het accent te verschuiven van schade naar schande. Onderzoek naar
  andere grote ondernemingen zou kunnen uitwijzen of deze ontwikkeling behalve
  bij Shell ook in andere gevallen waarneembaar is.
   De bevindingen in dit artikel leiden tot slot tot enkele methodologische kanttekeningen. Allereerst is duidelijk geworden dat naming and shaming vaak gebeurt in
  de context van andere activiteiten, waarbij naming and shaming het onderdeel of
  aspect is waarbij de onderneming publiekelijk wordt veroordeeld voor bepaald gedrag en eisen worden geformuleerd om dat gedrag te wijzigen. Als een onderneming vervolgens het gedrag verandert, is het moeilijk om vast te stellen wat dit
  heeft veroorzaakt: een rechterlijke uitspraak of de publieke druk. De publieke excuses van Shell in de Brent Spar-zaak, waarbij Shell openlijk toegaf het gedrag te wijzigen als gevolg van de shaming, zijn een uitzondering. Voor het wetenschappelijk
  onderzoek naar effectiviteit van naming and shaming is het daarmee moeilijk vast
  te stellen of en aan welk aspect van shaming een eventuele gedragsverandering is
  toe te schrijven.
  In de tweede plaats is bij de keuze voor Shell een ethische reflectie op zijn plaats.
  De sociologische mechanismen die maken dat ondernemingen culturele doelwitten worden voor activisten spelen ook een rol in de wetenschap. Shell is als illustratie gekozen vanwege de grootte, zichtbaarheid en aanhoudende negatieve publiciteit over de onderneming. Het is in theorie denkbaar dat deze publicatie over
  stigmatisering van Shell bijdraagt aan verdere stigmatisering. Mochten er naar
  48
  
  Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2021 (11) 3
  doi: 10.5553/TCC/221195072022011003003
  
  Dit artikel uit Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit is gepubliceerd door Boom criminologie en is bestemd voor Universiteitsbibliotheek Utrecht (202441)
  
  Over schade en schande
  
  aanleiding van dit artikel negatieve effecten voor Shell optreden, dan is de verwachting dat die binnen het geheel aan aanhoudende en wereldwijde kritiek op
  Shell relatief beperkt zullen zijn.
   Ten derde lag in dit artikel de focus bij de activiteiten van stakeholders richting
  Shell – de eventuele tegenreactie van Shell is in deze bijdrage onderbelicht gebleven. Voor toekomstig onderzoek naar naming and shaming is de vraag van belang
  in hoeverre en op welke wijzen ondernemingen succesvol weerstand kunnen bieden tegen naming and shaming. Ook hier kan organisatiesociologisch onderzoek
  naar impressiemanagement relevant zijn.
  Literatuur
  Ayres, I. & J. Braithwaite (1992). Responsive Regulation, Transcending the Deregulation Debate. Oxford University Press.
  Baar, A. van (2019). Corporate involvement in international crimes: In Nazi Germany, Apartheid
  South Africa and the Democratic Republic of the Congo, Vrije Universiteit.
  Baron, D. (2003). Private politics. Journal of Economics & Management Strategy, 12, 31-66.
  Bartley T. & C. Child (2014). Shaming the Corporation: The Social Production of Targets and
  the Anti-Sweatshop Movement. American Sociological Review, 79(4), 653-679.
  Beckers J. (2017). Tussen ideaal en werkelijkheid. Een empirische studie naar de strafrechtelijke
  aanpak van organisatiecriminaliteit in Nederland. Uitgeverij Bijzonderstrafrecht.nl.
  Bradshaw, E. (2015). Blacking out the Gulf: State-corporate Environmental Crime and the
  Response to the 2010 BP Oil Spill. In Barak, G. (Ed.), The Routledge International Handbook of the Crimes of the Powerful. Routledge.
  Braithwaite, J. (1989). Crime, Shame and Reintegration. Cambridge: Cambridge University
  Press.
  Briscoe F., A. Gupta & M. Anner (2015). Social Activism and Practice Diffusion: How Activist
  Tactics Affect Non-targeted Organizations. Administrative Science Quarterly, 60 (2), 300332.
  Breitinger, D. & J. Bonardi (2017). Firms, Breach of Norms, and Reputation Damage. Business & Society, p. 1-34.
  Becker, H. (1973). Outsiders. Studies in the sociology of deviance. New York: Free Press of Glenco.
  Best, J. & K. Lowney (2009). The Disadvantage of a Good Reputation: Disney as a Target for
  Social Problems Claims. The Sociological Quarterly, 50, 431-449.
  Bunt, H. van de (1992). Organisatiecriminaliteit. Arnhem: Gouda Quint.
   Bunt, H. van de (2010). Walls of Secrecy and Silence: The Madoff Case and Cartels in the
  Construction Industry. Criminology & Public Policy 9, 435 e.v.
  Carberry, E., P. Engelen & M. van Essen (2018). Which Firms Get Punished for Unethical
  Behavior? Explaining Variation in Stock Market Reactions to Corporate Misconduct.
  Business Ethics Quarterly, 28 (2), 119-151.
  Clemente, M. & T. Roulet (2015). Public Opinion as a Source of Deinstitutionalization: A
  “spiral of silence” approach. Academy of Management Review, 40 (1), 96-114.
  Castello, I., M. Morsing & F. Schultz (2013). Communicative Dynamics and the Polyphony of
  Corporate Social Responsibility in the Network Society. Journal of Business Ethics, 118,
  683-694.
  Dauvergne, P. (2018). The Global Politics of the Business of ‘Sustainable’ Palm Oil. Global
  Environmental Politics, 18, 34-52.
  Devers C., T. Dewett, Y. Mishina & C. Belsito (2009). A General Theory of Organizational
  Stigma. Organization Science, 20(1), 154-174.
  Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2021 (11) 3
  doi: 10.5553/TCC/221195072022011003003
  
  49
  
  Dit artikel uit Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit is gepubliceerd door Boom criminologie en is bestemd voor Universiteitsbibliotheek Utrecht (202441)
  
  Judith van Erp
  
  Erp, J. van (2014). Naming and Shaming of Corporate Offenders. In G. Bruinsma & D. Weisburd (Eds.), Encyclopedia of Criminology and Criminal Justice. New York, NY: Springer.
  Erp, J. van & N. Lord (2020). The Dynamics of Organizational Crime(s) in Europe. European
  Journal of Criminology, 17(1).
  Erp, J. van (2021). Shaming and Compliance. In B. van Rooij & D. Sokol (Eds.), The Cambridge
  Handbook of Compliance (pp. 438-450). Cambridge: Cambridge University Press.
  Etter, M., E. Colleoni, L. Illia, K. Meggiorin & A. D’Eugenio (2017). Measuring Organizational Legitimacy in Social Media: Assessing Citizens’ Judgments with Sentiment Analysis. Business & Society, 57(1), 60-97.
   Ezeonu, I. (2015). Capital and Catharsis in the Nigerian Petroleum Extraction Industry. In
  G. Barak (Ed.), The Routledge International Handbook of the Crimes of the Powerful (pp. 89104). Routledge.
  Faulkner, R. (2011). Corporate Wrongdoing and the Art of the Accusation. New York: Anthem
  Press.
  Goffmann, E. (1968). Stigma. Notes on the Management of Spoilt Identity. New York: Simon
  and Schuster.
  Green, J. (2020). Less Talk, More Walk: Why Climate Change Demands Activism in the Academy. Daedalus, 149(4), 151-162.
  Grolin, J. (1998). Corporate Legitimacy in Risk Society: The Case of Brent Spar. Business
  Strategy and the Environment, 7, 213-222.
  Haan, W. de (2019). To Know or Not to Know: Silent Complicity in Crimes against Humanity in Argentina (1976-1983). Business History, 62, 1-26.
  Hafner-Burton, M. (2008). Sticks and Stones: Naming and Shaming the Human Rights Enforcement Problem. International Organizations, 62, 689-716.
  Hoek, Y., D. van Uhm & D. Zaitch (2021). Climate Change Litigation: Learning from the
  Urgenda Case. Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit, 11 (1), 14-30.
  Iacobucci, E.M. (2014). On the Interaction between Legal and Reputational Sanctions. Journal of Legal Studies, 43(1), 189-207.
  Jackson, G. & S. Brammer (2014). Introducing Grey Areas: The Unexpectedly Weak Link
  between Corporate Irresponsibility and Reputation. Socio-Economic Review, 12 (1), 154166.
  Janssen J. & M. Schuilenburg (2021). Het Antropoceen. Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 11(1), 3-13.
  Jensen, M. (2006). Should We Stay or Should We Go? Accountability, Status Anxiety, and
  Client Defections. Administrative Science Quarterly, 51 (1), 97-128.
  Huisman, W. & E. van Sliedregt (2010). Rogue Traders: Dutch Businessmen, International
  Crimes and Corporate Complicity. Journal of International Criminal Justice, 8(3), 803828.
  Kappel, V., P. Schmidt & A. Ziegler (2009). Human Rights Abuse and Corporate Stock Performance – An Event Study Analysis. SSRN 10.2139/ssrn.1341149.
   Karpoff, J. (2012). Does Reputation Work to Discipline Corporate Misconduct? In T. Pollock
  & M. Barnett (Eds.), Oxford Handbook of Corporate Reputation (pp. 361-382). Oxford:
  Oxford University Press.
  Klein L. & S. Lang (2015). Truth, Justice and the Walmart Way: Consequences of a Retailing
  Behemoth. In G. Barak, The Routledge International Handbook of the Crimes of the Powerful. Routledge.
  Klinkhammer, J. (2015). Varieties of Corruption in the Shadow of Siemens: A modus
  operandi Study of Corporate Crime on the Supply Side of Corrupt Transactions. In
  J. van Erp, W. Huisman & G. Vandewalle (Eds.), The Routledge Handbook of White-Collar
  and Corporate Crime in Europe (pp. 318-335). Routledge.
  LeBaron, G. & J. Lister (2015). Benchmarking Global Supply Chains: The Power of the ‘Ethical Audit’ Regime. Review of International Studies, 41, 905-924.
  50
  
  Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2021 (11) 3
  doi: 10.5553/TCC/221195072022011003003
  
  Dit artikel uit Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit is gepubliceerd door Boom criminologie en is bestemd voor Universiteitsbibliotheek Utrecht (202441)
  
  Over schade en schande
  
  Levi, M. (2008). White-collar, Organised and Cyber Crimes in the Media: Some Contrasts
  and Similarities. Crime, Law and Social Change, 49, 365-377.
  Levi, M. (2009). Suite Revenge? The Shaping of Folk Devils and Moral Panics about White-Collar Crimes. The British Journal of Criminology, 49(1), 48-67.
  Lobel, O. (2007). Big-Box Benefits: The Targeting of Giants in a National Campaign to Raise
  Work Conditions. Connecticut Law Review, Symposium Issue: Wal-Mart Matters, 39.
  Lundholt, M. (2017). Counter-narratives and Organizational Crisis: How LEGO Bricks Became a Slippery Business. In T. Kuhn, S. Frandsen & M. Lundholt (Eds.), Counter-narratives and Organisation (pp. 43-64). Routledge.
  Mahon, J.F. (2002). Corporate Reputation: A Research Agenda Using Strategy and Stakeholder Literature. Business & Society, 41, 415-445.
   Margolis, J., H. Elfenbein & J. Walsh (2009). Does It Pay to Be Good… And Does It Matter?
  A Meta-Analysis of the Relationship between Corporate Social and Financial Performance. https://ssrn.com/abstract=1866371.
  Merton, R. (1968). The Matthew Effect in Science. Science, 159, 56-63.
  Merz, A. (2019). Top-down and out? Reassessing the Labelling Approach in the Light of
  Corporate Deviance. Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit, 9 (2), 14-36.
  Park, S. & J. Westphal (2013). Social Discrimination in the Corporate Elite: How Status Affects the Propensity for Minority CEOs to Receive Blame for Low Firm Performance.
  Administrative Science Quarterly, 58 (4), 542-586.
  Posner, E. (2002). Law and Social Norms. Harvard University Press.
  Pruce & Alexandra Cosima Budabin (2016). Beyond Naming and Shaming: New Modalities
  of Information Politics in Human Rights. Journal of Human Rights, 15 (3).
  Rich, E. & J. Moberg (2015). Beyond Governments: Making Collective Government Work – Lessons from the Extractive Industries Transparency Initiative. Sheffield: Greenleaf Publishing.
  Shapira, R. (2016). Reputation through Litigation: How the Legal System Shapes Behavior
  by Producing Information. Washington Law Review, 91, 1193-1251.
  Sluyterman, K. (2010). Royal Dutch Shell: Company Strategies for Dealing with Environmental Issues. Business History Review, 84, 203-226.
  Swaaningen, R. van (2019). Criminaliteit en macht: een inleiding. Tijdschrift over Cultuur &
  Criminaliteit, 9(2), 3-13.
  Thorndike, E. (1920). A Constant Error in Psychological Ratings. Journal of Applied Psychology, 4 (1), 25-29.
  Wingerde, K. van (2015). The Limits of Environmental Regulation in a Globalized Economy:
  Lessons from the Probo Koala Case. In J. van Erp, W. Huisman & G. Vandewalle (Eds.),
  The Routledge Handbook of White-Collar and Corporate Crime in Europe (pp. 260-275).
  Routledge.
  Wingerde, K. van, A. Verhage & L. Bisschop (2018). Organisatiecriminaliteit en de aanpak
  ervan in de Lage Landen. Tijdschrift voor Criminologie, 4.
   Wingerde, K. van & N. Lord (2019). The Elusiveness of White-Collar and Corporate Crime in
  a Globalized Economy. In M. Rorie (Ed.), The Handbook of White Collar Crime (pp. 469483). Springer.
  Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit 2021 (11) 3
  doi: 10.5553/TCC/221195072022011003003
  
  51.
  