text: 248
  In een laatste hoofdstuk komt vooral de verhouding tussen zingeving en manipulatie
  aan bod. Het groeit uit een pregnante cultuurkritiek op de huidige rol van de techniek.
   Dit werk is ongetwijfeld een boeiende studie die belangrijke facetten van onze cultuur omspant: zo het probleem van de zingeving, van de rol die de wetenschap kan of niet
  mag spelen, het vraagstuk van de fascinatie die uitgaat van de moderne techniek, de relatie
  tussen religie en wetenschap, enzovoort. Bekijkt men het rijtje van onderwerpen, dan kan
  men zich toch de vraag stellen of de auteurs niet te veel hooi op hun vork hebben genomen,
  zeker wanneer dit alles samengeperst zit op amper honderd pagina's. Dit is opvallend in het
  laatste hoofdstuk waar op een drafje een hele cultuurkritiek wordt afgehandeld. Afgezien
  van deze aanmerking, die ik wil catalogeren als een schoonheidsfoutje, zijn er toch een paar
  meer fundamentele bedenkingen. Zo is er het gebruik van het begrip transcendent in de zingevende interesse. De auteurs plaatsen dit in het hart van de zingeving, dit in tegenstelling
  tot de wetenschappelijke of cognitieve interesse. Kan deze mening wel overeind blijven? De
  wetenschap wordt toch ook steeds geconfronteerd met een werkelijKheid die ten overstaan
  van de wetenschappelijke kennis, transcendent is. Was dit niet het geval dan zou, zoals Delfg8.auw het uitdrukt, de wetenschap een einde hebben gevonden. De auteurs schijnen dit maar
  gedeeltelijk in hun betoog te hebben opgenomen en hebben er zeker niet de conclusie uit getrokken dat op dit punt geen wezenlijk verschil bestaat tussen de zingevende en cognitieve
  interesse. De uitspraak die zij in de mond leggen van" een woordvoerder van het nieuwe antropocentrisme" (p. 47), namelijk dat "als men maar ver genoeg gaat in het streng wetenschappeliJk denken, dan zal men niet vervreemd geraken van de vertrouwde waarden, maar
  dan zal men juist dankzij wetenschappelijk inzicht een objectieve basis kunnen geven aan
  deze waarden", lijkt mij nogal karikaturaal. Een volgende bedenking betreft het feit dat in
  de bespreking van de zingevende interesse, weinig of geen rekening wordt gehouden met
  datgene wat die interesse uitlokt. Staat de mens als zingevend wezen tegenover een zinloze
  omgeving of kan hij pas als zodanig optreden tegenover een werkelijkheid waaraan reeds
  zin gegegeven is? Of, zoalsVan Meisen het formuleerde in zijnNatuurwetenschap en techniek, sluit niet elke zingeving zinsontlening in?
  Wellicht was de beperkte omvang van het boek mee de oorzaak dat een aantal vragen die de auteurs zelf oproepen, niet of slechts onvolledig konden worden behandeld. Maar
  ondanks deze beperktheid blijft het werk een stimulerend en interessante studie.
   RaoulBAUER
  
  •••
  DE 'WIENER KREIS'
  Moritz Schlick, The Problems ofPhilosophy inTheir lnterconnection, Winter Semester Lectures 1933-34, (uitgegeven door Henk L. Mulder, A. J. Kox en Rainer Hegselmann),
  Dordrecht, Reidel, 1987, (Vienna Circle Col/eetion volume 18), 224 blz., 185 Hfl.
  ·ISBN 90 277 2465 2
  
  249
  Brian McGuiness F. (ed.): Unified Science, The Vienna Circ/e Monograph Series originally edited by Otto Neurath, now in an English Edit ion, Dordrecht, Reidel, 1987, (Vienna Circle Colleerion volume 19), 328 blz., 210 Hfl. ISBN 90 277 2484 9
  Deze twee werken verschijnen in de door Reidel opgezette, prestigieuze reeks, Vienna Circle Collection, onderredaktie van Henk L. Mulder, Robert S. Cohen en BrianMcGuiness. De bedoeling van de 'Collection' is in de eerste plaats het sarnènbrengen van de belangrijkste werken van de leden van de Wiener Kreis (de Weense Kring): Otto Neurath (volumes 1 en 16), Karl Menger (volumes 6 en 10), Friedrich Waismann (volume 8), Moritz
  Schlick (volume 11), Hans Hahn (volume 13), Herhert Feigl (volume 14) en Victor Kraft
  (volurne 15). Velevan de hier verzamelde teksten waren reeds lang 'out-of-print' (zeg maar
  onvindbaar) en enkel in de oorspronkelijkeduitstaligeversie beschikbaar. Bovendien worden ook werken opgenomen die een invloed hebben uitgeoefend op de Weense Kring: Ludwig Boltzmann (volume 5), Ernst Mach (volumes 3 en 17), Hans Reichenbach (volume 4).
   Misschien dat men zich afvraagt wat er met Rudolf Carnap gebeurd is? Gelukkig zijn de
  meeste werken van Camap nog steeds beschikbaar (in het bijzonder: The Philosophy of RudolfCarnap, uitgegeven door P.A. Schilpp, in The Library ofLiving Philosophers, volume
  XI, Cambridge UP, London, 1963). We hopen dat er ooit een volume zal verschijnen met
  de engeistalige versie van het doktoraat van Carnap over de filosofie van de ruimte (Der
  Raum, Kant-Studien, 56, Reuther & Reichard Verlag, Berlijn, 1922). Dit belangrijke werk
  bevindt zich thans in de Carnap collectie van de Universiteit van Pittsburgh en verdient zeker een plaats in de reeks.
  De fllosofie van de 'Wiener Kreis' wordt gewoonlijk aangeduid met logisch positivisme of logisch empirisme. In de meeste handboeken die slechts één of twee paragrafen beschikbaar hebben voor een presentatie van het logisch empirisme, krijgt men de indruk dat
  deze groep een duidelijk geformuleerde visie, een basismanifest had waar alle leden als één
  blok achter stonden. Laat men deze handboeken terzijde en leest men een artikel van minstens twee leden van de Wiener Kreis, dan merkt men dat hier minstens twee visies gepresenteerd worden. Er zijn ongetwijfeld raakpunten, maar ieder lid van de 'Wiener Kreis' hield
  er zijn eigen opvattingen op na. En niet alleen dat: ieder van de leden had ook een eigen persoonlijkheid. Aan de ene kant Otto Neurath, de organisator met duidelijke politiek-sociale
  opvattingen, aan de andere kant Moritz Schlick, de aristocratische 'armchair' -fllosoof. De
  twee volumes die nu verschenen zijn, bevestigen dit beeld.
   Het Schlick-volume is een Engelse vertaling van de lessen van Schlick gegeven in
  het wintersemester van 1933-34. De notities zijn niet van Schlick zelf afkomstig- volgens
  de inleiding improviseerde hij grotendeels- maar van Kathe Steinhardt, een studente. Helaas wordt er niet vermeld voor welke studenten - eerstejaars, laatstejaars, filosofen of wetenschappers? - de cursus bedoeld was.
  Als men het boek vanuit het oogpunt van Schlick als lesgever leest, dan is het meest
  opvallende dat hij soms zeer sterke vereenvoudigingen niet uit de weg gaat. Ongeveer alle
  fllosofen die worden aangehaald - Plato, Aristoteles, Parmenides, Descartes, Berkeley, Spinoza, Kant, Hegel, Schopenhauer, Husserl om er slechts enkele op te sommen- hebben zich
  allen vergist. Een voorbeeld (p.126): Schlick toont aan dat synthetische a priori oordelen niet
  kunnen bestaan (vanuit zijn logisch empiristische opvatting), derhalve heeft Kant zich schro-
  
  250
  meiijk vergist in zijn Kritik der reinen Vernunft, derhalve hoeft men dit werk niet te lezen
  (" ... so we do not need the Critique of Pure Reasoneither.", p. 126).
  Men vindt er ook het optimisme in terug dat zo kenmerkend is voor deze periode: de
  wetenschappers, in het bijzonder de fysica, zijn op weg in één systeem geïntegreerd te worden. P. 84: "... we are taking the science here to he a completed system; theoretica! physics
  is already very close to being so." Hoewel hier meteen moet aan toegevoegd worden dat
  Schlick zich niet tot grootse uitspraken over biologie en psychologie liet verleiden. Het is
  zelfs een open vraag voor hem (hoofstuk V: "The System of the Sciences", pp. 32-39) of het
  éénmaken van bijvoorbeeld biologie en fysika wel mogelijk is.
  De opbouw van de lezingen is zeer duidelijk: de hoofdstukken 1 tot en met 5 vormen.
   een aanloop tot het beantwoorden van de vraag 'Wat is eigen aan de filosofische praktijk?'
  De vraag wordt beantwoord in hoofdstuk 6 ('The Philosophical Approach"). Dit wordt in
  zeker detail uitgewerkt in de hoofdstukken 7 tot en met 14- het sleutelbegrip is betekenisen de laatste hoofdstukken (15 tot en met 23) zijn toepassingen waarbij beroemde en beruchte fllosofische problemen (vrije wil, de realiteit van de wereld, het geest-lichaam probleem)
  genadeloos van tafel worden geveegd.
  Vanuit filosofiSch oogpunt is het meest opvallende hoe sterk Moritz Schlick door Ludwig Wittgenstein was beïnvloed. In de lezingen vermeldt hij dit trouwens expliciet (p. 101,
  118). Het is een verrassing te lezen dat reeds in 1933-34 Schlick een aanhanger was van de
  theorie dat de betekenis van een woord samenvalt met het gebruik ervan (het beruchte Wittgensteiniaanse "meaning = use"). De betekenis van een woord valt dan samen met het geheel van de regels die het gebruik van dit woord regelen. Meer zelfs op p. 102 leest men dat
  het vraagstuk van wat 'a rule' is, niet zou moeten gesteld worden. Deze uitspraak zou men
  net zogoed kunnen lezen in Wingensteins Philosophische Untersuchungen. Dat Schlick en
  Wittgenstein op dezelfde golflengte zaten, wordtduidelijk gemaakt in het door Brian McGuiness uitgegeven, Ludwig Wittgenstein and the .Vienna Circle, conversations reeortled by
  Friedrich Waismann, Blackwell, Oxford, 1979. Beide filosofen hadden in de periode 1929
  en 1932 een reeks gesprekken waarin één van de centrale thema's precies het probleem van
  de regels is.
  Wie niet erg vertrouwd is met het werk van de 'Wiener .Kreis', zou ik zeker aanraden
  dit boek te lezen samen met het basismanifest van de 'Wiener .Kreis' (in Otto Ne\Jrath, Empiricism and Sociology, uitgegeven door Marie Neurath en Robert S. Cohen, Reidel, Dordrecht, 1973, (volume 1 van de Collection), hoofdstuk 9: "Wissenschaftliche Weltauffassung.
   Der Wiener .Kreis", pp. 299-318 in Engelse vertaling). Dit manifest, van de hand van Otto
  Neurath, is opgedragen aan Schlick, maar wel geschreven in zijn afwezigheid. Dat de 'Wiener Kreis' een heterogeen gezelschap moet geweest zijn, wordt dan meteen duidelijk uit deze
  gecombineerde lectuur.
  Het Neurath-volume is een bundeling van monografiefut oorspronkelijk uitgegeven
  onder de titel Einheitswissenschafttussen 1933 en 1939. De inleiding van Rainer Hegselmann schetst een prachtig beeld van Otto Neurath als onvermoeibaar planner en organisator. Behalve de reeks waarvan hier de teksten gebundeld zijn, werkte Neurath ook aan de
  beroemde International Encyclopedia of Unif~ed Science (waarin onder andere een monografie verscheen van Thomas Kuhn, The Structure ofScientiftc Revolutions) en aan het tijdschrift Erkenntnis (later The Journalof Unif;ed Science). ,
  
  251
  Wanneer men de problemen leest die Neurath had met de Oostenrijkse overheid. met
  het vinden van een uitgever en drukker, dan is het verbazingwekkend dat er überhaupt iets
  werd gepubliceerd.
  Het 'Einheitswissenschaft' -project maakt deel uit van één van de belangrijkste opdrachten die (een aantalleden van) de Wiener Kreis zich gesteld had(den): het effectiefuitbouwen van een eenheidswetenschap. De negen monografieên zijn onderling onafbankelijk
  en brengen dus in de eerste plaats materiaal aan voor een unificatie en geen aanwijzingen
  hoe de unificatie zelf dient te gebeuren. Men mag dit laatste trouwens nog steeds beschouwen als één van de struikelblokken van het logisch empirisme. Hoewel de onmogelijkheid
  van de opdracht nog steeds niet is aangetoond, wacht ze wel nog steeds op uitvoering.
   De behandelde onderwerpen zijn: psychologie (Otto Neurath), economie (Otto Neurath), fysica (Philipp Frank), wiskunde en logica (Hans Hahn), geschiedenis (Heinrich Oomperz). Richard von Mises behandelt het werk van Ernst Mach, en Rudolf Camap heeft het
  over één van zijn geliefkoosde thema's: de logische syntax van de wetenschappen. Eén mono grafie neemt een wat aparte plaats in: T owards an Encyc lopedia ofUnif~ed Science ( 193 7).
  Behalve uitgever en samensteller van boeken en tijdschriften, was Neurath ook een congresorganisator, onder andere van de International Congress for the Unity of Science. De teksten van het derde congres zijn hier samengebracht samen met enkele aanvullende teksten
  die Neurath relevant achtte. Ik neem deze monografie apart om twee redenen.
  Als je filosofen, wetenschappers bezig wil zien, dan zijn congressen daarvoor uitstekende plaatsen. Nog niet helemaal uitgewerkte ideeën, wilde suggesties, projecten in embryonaal stadium krijgen een kans om gepresenteerd te worden. In de korte bijdrage van J.
  H. Woodger, "Unify through Formalization" lees je een werkelijke oproep tot onmiddellijk
  uit te voeren werk (p. 165).1n Neuraths bijdrage lees je de hoop dat de eenheidswetenschap
  voor de nieuwe generatie de aantrekkelijkheid van de wetenschap zal herstellen: "Veel jonge mensen, voor wie de wetenschappen in hun isolement koud en afstandelijk lijken, zullen
  zeker door de eenheidswetenschap aangetrokken worden omwille van de mogelijkheid alles met alles te verbinden ... " (blz. 140).
  De tweede reden is een korte bijdrage van Oerrit Mannoury, "Significs" (pp. 162164). Het is een weinig bekend gegeven datgelijktijdig met de 'Wiener Kreis' in Nederland
  een gelijkaardige groep aktief was, de Signifzsche Beweging (eerste leden: Henri Borel, Jacob van Oinneken, Frederik vanEedenen Oerrit Mannoury).
   Mannoury was de Otto Neurath van de 'Signifische Beweging'. Hoewel er vele puntenvan ov ereenkornst te vindenwaren - ik mag de lezer uitnodigen Frederikvan Eedens Redekunstige Grondslag van de Verstandhouding (Spectrum, Antwerpen, 1975) te vergelijken
  met Wittgensteins TractatusLogico-Philosophicus- mag men in geen geval 'Significi' bestempelen als de Nederlandse afdeling van de 'Wiener Kreis'. Dat Otto Neurath deze aanpak belangrijk vond, mag blijken uit het feit dat de tekst van Mannoury door Neurath aan de
  congresteksten is toegevoegd. Voeg hieraan toe dat de 'Significi' onder andere sterk befuvloed waren door Hegel en je hebt hier een situatie die moet uitnodigen tot verdere studie.
  Helaas is dit nog steeds niet gebeurd op een paar artikelen na (zie bijvoorbeeld J. van Nieuwstadt, De Nederlandse significatie: een documentatie, in: Kennis & Methode, jaargang II, 4,
  1979, pp. 341-362).
  Beide hier gepresenteerde werken zijn voorzien van indexen, het Schlick-volume be-
  
  252
  vat een volledige bibliografie van zijn werk en het Neurath-volume bevat een uitstekend notenapparaat waarin ook biografische elementen zijn opgenomen.
  Jean Paul VAN BENDEGEM
  (Bevoegd Verklaard Navorser NFWO
  Rijksuniversiteit Gent - Vrije Universiteit Brussel).
  