text: BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 127-2 (2012) | review 31
  
  H.W. von der Dunk, De glimlachende sfinx. Kernvragen in de geschiedenis (Amsterdam:
  Bert Bakker, 2011, 443 p., ISBN 978 90 351 3638 0).
  Wie Jacob Burckhardts Weltgeschichtliche Betrachtungen voor het eerst onder ogen krijgt,
  vraagt zich onwillekeurig af: wat voor een genre wordt hier beoefend? De tekst houdt het
  midden tussen een uitgewerkt collegedictaat en een reeks wijd meanderende essays.
  Hun samenhang is gering: naar eigen zeggen had Burckhardt geen ander doel dan ‘eine
  Anzahl von geschichtlichen Beobachtungen und Erforschungen an einen halb zufälligen
  Gedankengang anzuknüpfen’. Toch hebben de Betrachtungen naam gemaakt, niet alleen
  vanwege hun superieure stijl en denkkracht, maar ook en misschien wel vooral vanwege
  hun intellectuele eigenzinnigheid. Tegen de heersende mode in kwamen Burckhardts
  fijnzinnige meditaties op voor een geschiedbeoefening die liever streefde naar wijsheid
  ‘für immer’ dan naar historische weetjes ‘für einmal’.
   Zou iets dergelijks gezegd mogen worden over De glimlachende sfinx van Hermann
  von der Dunk? Het is, gelukkig, geen postume bundeling van teksten, maar wel, als in het
  Bazelse geval, de bezadigde neerslag van tientallen jaren onderwijs en onderzoek. Von
  der Dunk, de Utrechtse emeritus hoogleraar, is een bezielde denker, voor wie historisch
  onderzoek niet louter reconstructie van het verleden is, maar ook een dialoog met
  vroeger en een oefening in zelfreflectie. ‘Geschiedenis begint pas zin en zeggingskracht
  te krijgen’, verklaart hij, ‘als men de existentiële vragen over ik en de wereld, waar alle
  historische gebeuren uit voortkomt niet resoluut uit zijn werk verwijdert’. Von der Dunk
  doet dat dan ook allesbehalve: hij plaatst zulke existentiële vragen, over de sterfelijkheid
  van de mens en de zin van de geschiedenis, in het hart van zijn werk. De glimlachende
  sfinx pakt de lezer voortdurend bij de lurven om hem of haar te vragen: wat denk jij nu
  van vooruitgang in de geschiedenis, van het kwaad in de wereld of van de
  ‘Weltgeschichte’ als ‘Weltgericht’?
  Saillant is het tweede hoofdstuk, over historisme en relativisme, dat impliciet
  teruggrijpt op het artikel waarmee de auteur lang geleden, in 1966, zijn eerste stap in de
  wetenschappelijke wereld zette. Dit stuk was een polemische bespreking van Maarten
  Brands’ niet minder polemische proefschrift over Friedrich Meinecke, een man die Von
  der Dunk na aan het hart lag. Zoals hij toen tegenover Brands de voorzichtigheid en het
  inlevingsvermogen van historici als Meinecke verdedigde, pleit hij nu voor een
  ‘rehabilitatie van het historisme’. Maar moet de auteur niet toegeven dat hij, met zijn
  behoefte ook andere vragen te stellen dan ‘wie es eigentlich gewesen’, verder gaat dan
  
  © 2012 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
  Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
  URN:NBN:NL:UI:10-1-109805 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505
  
  menige negentiende-eeuwse Duitse historist? Dat hij in zijn poging tot gesprek met het
  verleden jenseits des Historismus uitkomt?
  Bij alle variëteit is dit, denk ik, de portee van De glimlachende sfinx. Het boek wil
  aandacht schenken aan vragen die historici uit ‘professionele schroom’ vaak snel terzijde
  schuiven.  Of het boek in zijn bespreking van deze gewichtige thema’s weet te overtuigen?
  Eerlijk gezegd dacht ik bij geen enkel hoofdstuk: dit zou ik mijn studenten moeten laten
  lezen. Want net als Burckhardts Betrachtungen grossiert De glimlachende sfinx in
  gedachten zonder kop of staart. Het draagt geen these uit, is niet of nauwelijks met
  andere auteurs in gesprek en laat zich met studenten dan ook lastig bespreken.
  Onvermijdelijk daagt het, op allerlei punten, ook tot tegenspraak uit. Maar wat ik
  waardeer, is de moed van de auteur om het genre waartoe Burckhardts Betrachtungen
  behoren met hartstocht en compassie te beoefenen.
  Vragen, zeg ik vrij naar Nicholas Jardine (The Scenes of Inquiry), hebben vaak hun
  eigen conjunctuur. Vragen als die naar de zin van de geschiedenis kunnen een hele
  generatie fascineren – denk aan de talloze traktaten die rond 1950 over de Sinn der
  Geschichte verschenen – om een halve eeuw later, in de perceptie van een volgende
  generatie, onherkenbaar of zelfs betekenisloos te zijn. Inzichtelijk maken waarom
  sommige vragen, hoe unzeitgemäß ze nu ook lijken, vroeger met nadruk werden gesteld,
  en onder de juiste omstandigheden wellicht nog altijd relevant kunnen zijn, is niet de
  minste bijdrage die historici kunnen leveren aan het zelfverstaan van hun tijd. Burckhardt,
  de sfinx uit Bazel, zou het glimlachend hebben beaamd.
  Herman Paul, Universiteit Leiden.
  