text: 18. Hij eet met zijn buik en poept uit zijn rug. A. De schaaf.
  19. Als wij duiken, komen we terug; als hij duikt, komt hij niet
  terug. A. Een steen.
  20. Onze eigen heining zien we niet, die van anderen zien we wel.
  A. Tanden.
  21. Als we kijken, lukt het niet; als we grijpen, lukt het. A. Onze
  oren.
  22. Als hij naar beneden gaat is ie leeg; gaat hij omhoog dan is
  ie vol. A. Putemmer.
  23. Men verbrandt gras op de hoogvlakte, het meer in het dal wordt
  droog. A. De lamp.
  24. Hij heeft een gouden kroon, maar is geen koning, hij heeft schubben, maar is geen vis. A. De ananasvrucht.
  25. Des morgens heeft hij vier poten, op de middag zijn er twee,
  des avonds heeft hij er drie. A. De mens.
  26. De moeder gaat huilen, en het kind is blij van hart. A. De
  generator en elektrische lampen.
  27. Het graf loopt, het lijk bidt. A. de profeet Jonah.
  28. Men knijpt in zijn oor, en de lippen kussen (het). A. Het kopje.
  29. Als hij gaat zijn de poten naar beneden, als hij slaapt gaan
  ze naar boven. A. De vliegende hond.
  30. Er is een klapper die zeven ogen heeft. A. Het hoofd.
  31. Drie lui gaan op examen in Kupang, een slaagt er. A. De ogen
  in de kokosnoot.
  32. Het kind slaat haar moeder, en het wordt een bloem. A. De lucifer.
  Liedjes
  
  Zat is de kraai van het zwijnevlees eten;
  Gluur eens naar binnen, wat daar bengelt!
  0, die witte Hollander!
  Kom hier, mijn vlindertje,
  Vlieg niet zo ver!
  Schoon zijn je vleugeltjes,
  Ik (moet) er steeds naar kijken,
  ,'Üt en oranje is hun kleur.
   Zusjelief,
  Zusjelief,
  Zusjelief,
  Zusjelief,
  Zusjelief,
  Zusjelief,
  
  huil niet zo erg, zusje-o,
  je moeder is waterhalen, zusje-o,
  wacht op je moeder terug van de bron.
  wil niet zo heftig wenen, zusje-o,
  er ligt een sagokoekje voor je k~aar, zusje-o,
  kijk, daarboven op de zolder.
  66
  
  Komodo
  
  A-ri -
  
  0,
  
  A-ri-o,
  
  mo-ké teng-go na - ngih-o, a-ri -
  
  la-ho ba-nu i-na-mu, a-ri -
  
  t
  
  0,
  
  0,
  
  -
  
  ~
  ft i ;7J.y ~;1
  IlO W~ ï[tJ.
  A-ri-é, nggi - 0
  
  I~
  
  If*
  
  i-na-mu pu-ku a - la ba - nu,
  
  A-ri - é,
  
  mo-ké na-ka na-ngih ko,
  
  A-ri-é,
  
  ma-nga mbu-kaq pe - daq-mu,
  
  a-ri-o,
  
  a-ri - é,
  
  I1
  A-ri - é,
  
  lé-Io te mu ré-té
  
  ta-ja-é.
  Noten hoofdstuk 1-111
  
  Hoofdstuk I
  
  2
  3
  4
  
  5
  
  6
  
  7
  
  8
  
  9
  10
  
  Volgens het artikel over Komodo in de Encyclopaedie van Nederlandsch-Indië (1918:deel 11, 424) werd de grootte op 478 km 2
  geschat.
  Base Map Plant, USASOS, SWPA, March, 1943. Uitgebreide gegevens
  over alle gebruikte kaarten zijn opgenomen in bijlage 1.
  Army Map Service (AM), Corps Engineers, U.S. Army, Washington,
  D.C. 1961; Bima, East Indies (Indonesia).
  Nana Ratman dan Aswan Yasin. 1978, Peta Geologi, Lembar Komodo,
  Nusa Tenggara. Bij de bronnen hiervan is niet vermeld het belangrijke werk van R.~<l. van Bemmelen (1970).
  Een paar nieuwe namen vond ik op de hoofdkaart in Proposed
  National Park Komodo. Ook het artikel van Auffenberg (1980) is
  in dit verband van belang. Deze grote deskundige op het gebied
  van reptielen en amfibieën heeft met zijn helpers het gehele
  eiland doorkruist. Op zijn kaartje vond ik een vijftal voor mij
  nieuwe namen, en in de tekst staan nog twaalf vindplaatsen met
  hoogten vermeld. Deze zijn echter niet gelokaliseerd.
  Verreweg de belangrijkste informant hiervoor was het dorpshoofd
  Rasi, die in zijn jeugd het hele eiland geregeld is doorgetrokken.
   Na deze interessante ontdekking kwam de ontgoocheling, toen de
  kleinzoon van de informant mij de ~'laé Liang vanaf de boot
  aanwees. Pas de volgende morgen was ik weer gerust, toen bleek
  dat deze benaming een tegemoetkoming was aan de vreemdelingen,
  die van de kaart alleen de naam Waé Liang kenden.
  Op 19 september 1981 onderweg van Sape op Sumbawa naar
  Labuanbajo op Flores met een tweetons motorbootje moesten wij
  in de prachtige noorderbaai van het eilandje Gili Banta vijf
  uur lang beschutting zoeken. Met een kort oponthoud op het
  eiland Messah hadden wij 21 uur nodig voor deze reis.
  Het woord 'Komodo' kan het best uitgesproken worden met de klemtoon op de middelste lettergreep.
  De term 'komodo' wordt tegenwoordig gebruikt voor a. het dorp;
  b. de desa (gaya baru), waartoe ook Papagaran behoort; c. het
  eiland; d. de kecamatan van West-Flores en de eilanden met als
  zetel van het bestuur Labuanbajo. Helaas is men in tijdschriften
  en in dierentuinen begonnen ook e. de Varanus komodoensis met
  'komodo' - en niet met een van de inheemse namen - te betitelen.
  Zie ook bijlage 6. Het zou wenselijk zijn alsnog de lokale naam
  ora te gaan gebruiken.
  Volgens Burden (bij Hoogerwerf 1954:20) zou komodo 'rat' betekenen. Dit is ongetwijfeld onjuist. Misschien hangt die
  
  68
  
  11
  
  12
  
  13
  14
  
  15
  
  16
  
  17
  18
  19
  
  20
  
  21
  
  22
  
  23
  
  Noten p.2-6
  verklaring samen met een opmerking in het artikel over Komodo
  in de Encyclopaedie van Nederlandsch-Indië, (1981:deel 11,424),
  dat het eiland ook 'Ratteneiland' wordt genoemd.
  Proposed National Park Komodo (1977:20) vermeldt voor ongeveer
  dezelfde tijd 529 inwoners. Hoe dan ook, het aantal inwoners
  heeft zich in de laatste halve eeuw verdrievoudigd.
   Hoogerwerf (1954:26) ontleent aan de Zeemansgids (1931:deel 11,
  212) het bestaan van "een bij de NO.hoek van Rindja gelegen
  nederzetting van z.g. orang Komodo, Badjoreezen en Bimaneezen,
  kg. Rintja geheeten". Uit inlichtingen die ik kreeg is het wel
  zeker dat er nog een Komodo sprekende groep op Rinca aanwezig
  is. Blijkbaar hebben ze nauwelijks contacten met de bewoners
  van Komodo. Bij mijn kort bezoek aan het grote dorp Rinca in
  1981 bleek er te midden van Bajosprekenden nog één gezin te
  zijn waar in huis Komodo werd gesproken. Verder is er nog het
  Komodogehucht Kerora aan de straat Molo met ongeveer dertig
  bewoners.
  Proposed National Park Komodo (1977:20) spreekt van "neolithic
  grave-sites", ontdekt door Auffenberg.
  De Encyclopaedie van Nederlandsch-Indië (1918:deel 11,424) vermeldt in het artikel over Komodo: "Komodo ... onderhoorigheid
  van Bima, en vroeger door het bestuur als ballingsoord gebruikt".
  Het Bimanese bestuur was van zuiver koloniaal-economische aard.
  Het bezat het monopolie over de gehele in- en uitvoer, naast de
  inkomsten uit heffingen in natura. Men zie hiervoor Coolhaas
  (1942:168-169) en het handschrift uit 1768 met vertaling in
  Nooteboom (1950:207-214).
  Zie ook noot 14 van hoofdstuk 111. Nog in een briefje van 11
  Zulhijjah 1306 (dat is, naar informatie van de arabist
  Dr. J. Henninger, op 23 april 1899) vordert de "doorluchtige
  naib van de zetel van het Koninkrijk van het land Reo": adapun
  takinya dalu Kola mesti dua orang budak adanya, "en de cijns
  van de dalu van Kola(ng) moet twee man slaven zijn". Dit briefje
  wordt nog in Wetik, Kolang bewaard.
  De term 'clan' gebruik ik hier in ruime betekenis.
  Dit motief komt ook elders voor. Ik noteerde het in Régho
  (Manggarai). Ongetwijfeld is het ook elders aanwezig.
   Vroeger waren de grenzen door stenen gemarkeerd. In 1982 kende
  van de verschillende aanwezige ouderen alleen Abdulrajab nog
  zo ongeveer de grenzen. Deze zijn op de kaart aangegeven.
  In zijn verhaal heeft Abdulrajab de geschiedenissen van de clans
  Ambon en Wélak klaarblijkelijk verward. In 1977, toen ik de
  verhalen op de bandrecorder opnam, werden wij danig gestoord
  door de talrijke belangstellenden. Vandaar wellicht de vergissing. In 1982 vertoonde zijn verhaal meer samenhang.
  Dit vermeldt ook, dat men vanuit Borong via Modo, in het daluschap Munting (later Bajo), het dorp Tado in Kempo bereikte.
  Omgekeerd vertelt de heer A. Anto uit de 'clan' Hodo in Kakor
  dat zijn familie afkomstig zou zijn uit Komodo.
  Men zie de namen van oude nederzettingen en van plekken waar
  nog vruchtbomen zijn blijven staan. In 1980 is het verbod uitgevaardigd nog buiten het eigenlijke dorp in gehuchten te wonen
  en daar tuinen te maken.
  De Manggaraivorm is ngeti, 'bij zeer laag getij met vergif gaan
  
  Noten p.6-13
  
  69
  
  vissen aan de kust'. De Rembongtaal gebruikt hiervoor meti,
  terwijl meti in het Manggarai 'eb' betekent.
  24 In december 1980 waren er 26 bagan, behorende aan zes rijken.
  Hiermee worden vooral gevangen: inktvisjes, en de vissoorten
  jeriwang, katombo (niet in de woordenlijsten genoemd), lajang,
  lariq en rambing.
  25 Trasi is een mengsel van tot deeg gestampte en gefermenteerde
  garnalen en visjes. Het is een gezocht bestanddeel voor de
  Indonesische rijsttafel. In de baaien van Sabita en Lawi is de
  ouderling uit de 'clan' Munting, penggawa tasiq, de 'strandvoogd'. Een foto van de trasi-verwerking staat in Proposed
  National Park Komodo (1977:23).
  26 Volgens Rasi is het vissen op scholen van kleine vissen, zoals
  méné, témbang en turi, aan deze strandjes vrij.
   27 Backer en Bakhuizen van de Brink (1963:I,529,note 1) zeggen:
  "In Kangean Islands and in the palu Valley run wild (or perhaps native)". Behalve op Komodo is het op vele plaatsen o.a.
  ten oosten van Pota (Flores) duidelijk dat de tamarinde zich
  spontaan verbreidt. Op Komodo zijn de tamarindebomen verder
  talrijk bij Lawi, Wau, Banu Bondo en Walu Nggong.
  28 Zie voor de Manggaraise lingko: Heerkens(1930:103-107).
  29 Het stampen werd vroeger soms begeleid door het lied "Aru-Gélé"
  (De Nautilus). Men vertelt dat dit lied op zee werd opgevangen
  uit 'de mond' van een zingende nautilus. Eén oud moedertje, dat
  ik niet meer kon bezoeken, moet het lied nog kennen.
  30 De hertejacht zowel voor de eigen voedselvoorziening als voor
  de verkoop van gedroogd vlees (Ind. déndéng) is vroeger zeer
  belangrijk geweest. De ouderen kennen nog goed de namen van
  hoogvlakten en heuvelruggen (galóng) waar men jaagde. Men zal
  nog wel eens een hert verschalken, maar communaal en grootscheeps jagen is er niet meer bij. Het is dan bitter voor de
  Komodomensen te moeten aanzien dat vanuit Sape zelfs hooggeplaatste mannen in motorboten met vuurwapens en honden overkomen om te branden en te jagen.
  Er zijn een paar geiten op het eiland. Als ze zich ver van dorp
  of van de huizen wagen worden ze de prooi van varanen. Toen ik in
  Liang kwam, was er 's nachts een flinke geit door een varaan
  weggehaald. Op de eilanden Wajuh en Torong Koi bezit, naar men
  beweert, één rijke man van Komodo over de duizend loslopende
  geiten.
  31 Waarschijnlijk staat de schade niet in verhouding tot de prauwvrachten aan lontarlatten, die in het westen van het eiland
  door lieden uit Sape worden weggevoerd.
  32 Een linguïstische opmerking betreffende paréq is aan te treffen
  onder 6.4.8. van hoofdstuk 11.
   33 Ana(q) muri is waarschijnlijk gelijk aan het Indonesische anak
  murid, 'leerling', 'volgeling'; een fraai eufemisme.
  34 Ik vermoed dat door de openlegging van het eiland en de vestiging van de dienst voor natuurbescherming het systeem wel zal
  verdwijnen.
  35 Men zegt: "Ahu ita mbarapu" . "Mbarapu séi?" "Mbarapu ama-ngu."
  "Ik heb een schim gezien." "Wiens schim?" "Die van mijn vader."
  Men spreekt ook over pidadari, 'nimfen', die voorkwamen bij
  Lawi en haar bad namen in de Banu Kiling Manga.
  70
  
  36
  
  37
  
  38
  
  39
  
  40
  
  41
  
  42
  
  Noten p.13-23
  Mori, in de betekenis van 'heer' of 'eigenaar', moet als een
  oorspronkelijk woord van de talen in West-Flores, Sumba en
  Sawu worden beschouwd (Zie Verheijen 1967:335 over het woord
  mori). Mori Keraéng is een Manggaraisamenstelling van mori met
  het Makassaarse keraéng, 'heer' of 'edele'.
  De Bimataal kent maka voor 'dans', speciaal voor 'krijgsdans'.
  In de Manggaraitaal is het, ook in de vorm pemaka, in ongeveer
  dezelfde betekenis bekend.
  Opvallend is de funktie van de bendéra bij de rituelen. Bendéra,
  'vlag' of 'wimpel', is wel een groot woord. Men schuift een
  lapje stof van wellicht 3 x 10 cm in het uiteinde van een opengespleten staak van 50-100 cm, welke in de grond wordt gestoken.
  Bij het maka-ritueel moet dit lapje wit zijn als teken van
  rituele (of morele?) zuiverheid. Naast de Bendéra Wai Sumba
  bestaat er ook nog een Bendéra Nanga Babu bij Sok Liang. Deze
  is gebonden aan de 'clan' Ambon.
  De heer D. Pia is zo vriendelijk geweest in Sésok, zuidwestManggarai, navraag te doen. Men vertelde hem dat daar vroeger
  een mboho was geweest in de vorm van een menselijke figuur.
  In 1982 ging ik met Abdulrajab de Mboho Kolo Kamba bezoeken. Tot
  mijn verbazing was er geen enkel herinneringsteken te zien.
   "Nee, er is geen gedenkteken", zei Abdulrajab - en naar de
  grond wijzend - "maar hier graven we de boomstam in". Ik besefte
  toen eens te meer de beperkingen van mijn onderzoek.
  Volgens Rasi worden twee jongelui gedwongen om te trouwen als ze
  betrapt worden, omdat ze anders de 'godsdienst bederven' (Ind.
  merusakkan agama).
  Hier en verder worden de internationaal gebruikelijke Engelse
  afkortingen ter aanduiding van verwantschapsrelaties gebruikt,
  zoals opgenomen in de lijst van afkortingen.
  Toch is het niet uitgesloten dat dit woord rechtstreeks terug
  te voeren is tot het IN en PN *t~wa, dat ook in de BS-groep
  vertegenwoordigd is. Zie in de woordenlijst onder ncawa.
  Hoofdstuk II
  
  2
  
  3
  
  4
  
  Deze jongemannen, die van de beste wil waren, heb ik toch meermalen moeten bidden en smeken om me te helpen. Het dorp was in
  het tamarindeseizoen bijna uitgestorven. Ze moesten zelf alles
  doen voor en op de bagan, de vis drogen, enz., en soms nog
  terug naar de plukplaatsen. Eind 1980 heb ik in Ruteng gedurende
  enige"dagen veel kunnen leren van de heren Rasi en Ahama. Maar
  er rezen daardoor ook weer nieuwe vragen.
  Bij etymologische afleidingen zijn de vormen voorkomende na
  AN, IN, MN, PN die van Dempwolff; en in diens spelling. Deze
  en ook andere door mij geconstrueerde vormen worden voorafgegaan door een asterisk.
  Maar ook het tegenovergestelde komt voor. In het derde liedje
  opgenomen in hoofdstuk 111 meen ik op het bandje duidelijk bano
  i.p.v. banu te horen, en ina-mo i.p.v. ina-mu.
  Magu zegt nisang waar Abdulrajab nésang zegt enz. Waarschijnlijk is aldus het gebruikelijke piang, 'buiten', ontstaan uit
  péang (M péqang). Het gebruik van hété naast hité, 'wij' incl.,
  en héné naast hiné, 'die', is wellicht gebonden aan bepaalde
  
  Noten p.23-JO
  
  71
  
  personen. Ahama veroordeelt het bezigen van hété en héné als
  onbeschaafd.
   5 In 1980 noteerde ik Ntungo i.p.v. Ntengo, Winci i.p.v. Wenei,
  en hoorde ik beké naast biké, bodoq naast bedoq, nepung naast
  nupung, dumung naast demung, bongkolo naast bengkolo en kodondo
  naast kedondo. Ik weet niet of er een wezenlijk verschil in uitspraak bestaat tussen dengi, 'horen', en dingi, 'smeken'.
  6 Ik ben echter over de juistheid van dit taséq, en bovenstaand
  manoq en woq in twijfel. Rasi zegt duidelijk tasik of tasiq,
  en geruq of geruk i.p.v. mijn geroq. Bij Abdulrajab is de
  'hamzah' duidelijk. Op het bandje klinkt de naam van de plaats
  Réoq (M Réok) ongeveer als Réoaq.
  Bij mijn bezoek in 1982 werd het mij bij een botanische rondgang
  met Jelatu en Magu heel duidelijk dat de eerste een i-klank in
  plantennamen met -iq uitsprak, terwijl bij de een generatie
  jongere Magu duidelijk een é- of è-klank naar voren kwam. Hetzelfde merkte ik op bij anderen toen namen van zeedieren aan de
  orde waren.
  7 Er zal nog moeten worden nagegaan of de door mij als lah
  (M laqas) en pa (M paqa) geschreven en in de lijst opgenomen
  woorden wellicht als laah en paa moeten worden geschreven (en
  uitgesproken).
  8 Ditzelfde gebeurt ook met de Arabische namen bij de Bimanezen,
  zoals Unu i.p.v. Junus, Usu i.p.v. Jusup, Dola i.p.v. (Ab)dullah
  en Hami i.p.v. Hamid. Men zie verder de in de bijlagen opgenomen lijst van persoonsnamen.
  9 Waar Magu n.m.m. duidelijk pusoq of pusoh en ndutoq zei, verbeterde Ahama die woorden tot pusuq en ndutuq.
  10 Zie Verheijen (1967:XII,noot 12 en taalkaart je) . Bij Abdulrajab,
  Rasi en Ahama hoorde ik bijna steeds de kombinaties (é-u), (é-i),
  (o-i) en (o-u), terwijl de jongeren (i-u), (i-i), (u-i) en (u-u)
  zeiden.
   11 Bij dergelijke woorden in de teksten en in de woordenlij sten zal
  men rekening moeten houden met de mogelijk alternatieve vormen.
  12 Het lijkt mij het meest waarschijnlijk dat de uitspraak van deze
  eindmedeklinkers nog niet vaststaat. Terwijl Abdulrajab spreekt
  van Ntodoh Bedih, spreekt Ahama van Ntodoh Bedis en Rasi van
  Ntodoh Bedir. Men spreekt van Sok Baéh, Baés en Baér. Rasi zegt
  mantir, jampur, jujur, kintar, kor en lajar, waar ik bij anderen slot(-h) hoor. Men zegt bangés en bangéh, dukus en dukuh,
  ras en rah, watas en watah. Iets dergelijks komt interdialectisch ook in het Sasak voor. Teeuw (1958:116) vermeldt de vormen
  biwir naast biwih en biwis, 'lip', en lilir naast lilih en
  lilis, 'langwerpig stampblok'.
  13 Namelijk ~o, 'tritonschep', en bo, 'indien'.
  14 Toso is nàar mijn mening een representant van IN *tu(n)duh,
  waaraan moso ook wel etymologisch is verwant.
  15 Er bestaat echter ook in de Bajotaal gogolla.
  16 Dus betekent ita siré ora: 'een varaan zag hen', en niet 'zij
  zagen een varaan'.
  17 Dit né komt ook in het Westmanggarai voor. Zie né I in Verheijen
  (1967:373) •
  18 Het Manggarai heeft hier de vorm mé.
  19 Ahama beweert dat hier kétang,en niet keda, moet worden gebruikt.
  72
  
  20
  21
  
  22
  23
  
  24
  25
  26
  27
  28
  29
  
  30
  31
  
  32
  
  33
  
  34
  
  Noten p.30-39
  Zoals bij veel andere twijfelgevallen kan ik dit niet verifiëren.
  Vergelijk voor het Manggarai Burger 1946:§17.
  Rasi zegt dat het suffix -n niet juist is; het zou né moeten
  zijn. Ik meen op het bandje van Abdulrajab dikwijls alleen maar
  -n te horen.
  Zie Burger, 1946:§47,6 en mori en ngara-morin in Verheijen
  1967:335,415.
  Men vergelijke in Verheijen 1967 woorden als hana(ng koé)-,
  ki-, ru-, weki-, en in Verheijen 1977 a koqé-, mésa-, ngenéq-,
  en weki-.
   Regelmatige afleidingen in andere talen vindt men in de woordenlijst onder rété.
  Regelmatige vormen in de BS-groep z~Jn in Wangka, Ngadha en
  Lio siza, in Kepoq sira, in Sumbadialecten jida.
  Ook de vormen ulés in Mbai en ulos in Békék representeren duidelijk de AN *-g.
  Enigszins vergelijkbaar is het Boléng neua uit nsua < ne sua <
  oné-sua, 'eergisteren', en in het pahar Aneél uit Ansél.
  Interessant is ook Kmd ngentu, 'tand', naast Rmb ngentun,
  'bijten' •
  Het in Berit gebruikte parék zal wel een ontlening zijn. In de
  Mbiwa-taal komt nog voor paro, waarmee we tot een Proto-WestFlores *padek kunnen terugg~an.
  Vergelijkbaar voor deze formatie is Bm wunta, 'bloem', naast
  mbunta, 'bloeien'.
  Dit wordt nog meer plausibel door de opmerking van Zollinger
  (1850:16-17) over de 'Goenoeng Apie' (= Sangiang): "Eenige
  dorpen werden hier vroeger gevonden. Toen echter de inwoners
  jaarlijks door de zeeroovers overvallen, gedood en weggevoerd
  werden, verlieten zij eindelijk het eiland en togen naar
  Bima ..• Nog tegenwoordig bestaan de vruchtboomen die eens •.. ".
  Mevr. Dirkzwager was zo vriendelijk mij op Buddingh 1861 te
  wijzen. In de beschrijving van zijn tocht per 'stoomboot' langs
  Sumbawa en Flores in 1855 schrijft hij op bladzijde 279: "Het
  eiland Komodo is onbewoond, doch rijk in paarden en wilde 'karbouwen".
  Ook het tegenovergestelde gebeurt wel. Het Mambi, 'gereed maken', beschouwde ik in 1967 als een leenwoord uit het Bm. Naderhand vond ik echter dit woord in het Rmb in de betekenis van
  'vertrekken' zoals in het Kmd. Ik ben nu meer geneigd het als
  een BS woord te beschouwen. Zo bracht ik Kmd mbékoq, 'krom', in
  verband met Bm mbéko, tot ik aan het M mbékot dacht.
   De termen voor 'zwager' worden graag ontleend, zoals bijv. in
  het M naast oorspronkelijk késa van een oostelijke taal éja is
  overgenomen en van een westelijk dialect kéla. Vergelijk ook
  nog Kmd lago, dat is ontleend aan het Bj. Oorspronkelijk Kmd
  zou *héra moeten luiden.
  Heel dikwijls zijn dit specifiek Westmanggaraise vormen, zoals
  jenguq (West-M jenguk, M eenguk), jegoq (M eegok), jaha
  (M eahap), jampuh en jijuq. Jammer genoeg heb ik maar zelden
  in de lijst West-Manggarai (MB) apart aangeduid. Daarentegen
  komt séi, 'wie' niet overeen met de westelijke vormen eai en ei,
  maar met die van Centraal-Manggarai en verder oostelijk
  
  Noten p.39-5l
  
  35
  
  36
  
  37
  38
  
  39
  
  40
  
  73
  
  gesproken talen.
  Ik vond deze termen in een Holle-lijst die gedeeltelijk met
  'Solorese' woorden was ingevuld. Hoe nauwkeurig de orthografie
  ook is en hoe mooi ook het handschrift, er zijn nauwelijks dialecten aangegeven, en er is ook geen naam van de auteur te vinden. OVerigens is de vermelding van bungah hier minder interessant, omdat het blijkbaar etymologisch verwante woord bunga ook
  in Ngadha gevonden wordt. Iets waarop Mevr. Dirkzwager mij opmerkzaam maakte.
  Ook hier blijkt dat Swadesh een goede keus heeft gemaakt met
  zijn testwoorden. Ofschoon we in de woordenlijst 16,9% aan Bm
  leenwoorden aantreffen, staan er in de lijst van 100 woorden
  slechts 6% Bm leenwoorden. Het is opvallend dat twee van de
  vijf namen van kleuren ontleningen zijn.
  De volledige lijst van aardrijkskundige namen, met opzoekcode
  bij de landkaart, vindt men als bijlage 1.
   Een interessante en bedriegelijke verbastering is die van Lala
  Kuni, 'Kaap (als een) Rug', tot Ind Tanjung Kuning, 'de Gele
  Kaap'. In 1982 hoorde ik nog de naam Nusa Sela Sié voor Pulau
  Sarai, en Nusa Tawa of ?Nusa Nggong voor pulau Tatawa, terwijl
  de schipper van het motorbootje op de terugweg van Komodo nog
  de naam Nusa Maléq, 'Lacheiland' gaf, maar dat was misschien
  wel als grapje bedoeld (Ind tertawa, 'lachen'); verder Nusa
  Merangké voor pulau Siaba Besar.
  Zie verder bijlage 4. Er zijn 86 vissoorten genoemd. Na aftrek
  van homoniemen en dubbelgenoemde woorden in samenstellingen
  blijven er 63 namen over. Daarvan zijn er vijf IN, en wellicht
  een viertal Bimaleenwoorden.
  Ook de Sawutaal kent deze (ou): dou, 'mens'; lau, 'zee'; rou,
  'blad'; tau, 'jaar', en wou, 'reuk'. Daarnaast ook de (é) uit
  AN *aj, zoals adé, 'lever', en madé, 'dood'.
  Hoofdstuk III
  
  2
  
  3
  4
  5
  6
  7
  
  8
  
  Ik heb maar zelden getracht de met de bandrecorder opgenomen
  teksten te verbeteren. Er zijn voor mij nog steeds onduidelijkheden. Er komen ook talrijke herhalingen en blijkbaar onvolledige constructies voor. Zie ook onder 3.2. van hoofdstuk II.
  Het is opmerkelijk dat men voor het eigen eiland, al is het toch
  betrekkelijk klein, 'Tana Modo' gebruikt. Het inderdaad kleinere maar toch zeer uitgestrekte Rinca wordt echter met 'Nusa
  Wéléq' aangeduid.
  De echtgenoot heeft in dit verhaal de centrale plaats. Volgens
  sommigen had hij de echte Manggaraise naam Compang.
  Een correctie op deze en de volgende alinea is te vinden op
  bladzijde 4.
  Abdulrajab zegt hier en in de volgende regels na kuhu, 'mijn
  broer'; Rasi wil na-ngu.
  Volgens een andere informant stuurde ze pitten.
   Dit is de spitse en scherpe vegetatiekegel. Men vertelt dat de
  mensen uit de 'clan' Sape, als ze geen speer bij de hand hebben,
  hiermee met zekerheid een hert treffen.
  Dit Warloka (Werioka, Wara-Loka, Berloka of Bara-Loka) wordt
  ook als de eerste woonplaats op het eiland Flores van de voor-
  
  74
  
  Noten p.5l-55
  
  ouders van verschillende Manggaraiclans genoemd.
  De heer W. Waku schrijft in 1946 dat de voorvader van de dalufamilie in Mburak Umpu Wara-Loka heette. Umpu, 'grootvader',
  'voorvader', is Komodotaal, maar wellicht terug te voeren op
  het Bm ompu.
  De oudste bewoners van Rinca spreken dezelfde taal als de mensen
  van Komodo. Zie noot 14 van hoofdstuk I; ook guloh, 'hoogvlakte', een Bj uitspraak van Kmd galong, wordt op Rinca gevonden.
  Pas een tiental jaren geleden zijn in Warloka begraafplaatsen
  rijk aan keramiek ontdekt. Sinds 1979 zijn wetenschappelijke opgravingen gedaan. Het Chinese aardewerk, bewaard in het 'Museum'
  te Ruteng, is, naar informatie van de heer S. Parit,door Dr. Abu
  Ridho gedetermineerd als afkomstig uit de Sung, Yüan en Ming
  periodes, terwijl dat uit Achter-Indië (Vietnam en Thailand)
  is gemaakt in de veertiende en vijftiende eeuw.
  9 De vertaling van deze zin is wellicht onjuist.
  10 De vertaling van deze zin is wellicht eveneens onjuist.
  11 Het Manggaraiwoord dalu, 'de kleine feodale heerser', is blijkbaar in oorsprong Bimataal. Zie dalu in Verheijen 1967:65.
  12 In 1947 vertelden Bajo van Labuanbajo mij dat de gebieden waar
  lontarpalmen groeien aan de raja van Goa (!) toebehoorden.
  13 Men moet zich hoeden de Bajo, de zeenomaden, te verwisselen met
  de inwoners van het dalu-schap Bajo in Zuidwest-Manggarai.
  Blijkbaar had de dalu van Bajo onder zich nog de dalu van Nisar
  en Munting.
   14 De taak van de Bajo was ook wel eens minder onschuldig. In het
  Maleise manuscript,Archief KITLV, no. Or.404, vind ik hen enige
  malen vermeld als 'orang jin' te lezen als orang jéné, M ata
  jénék, Mk tu-ri-jéqnéq, 'watermensen', Bajo's. (Zie Matthes
  1859:412). Op vel 105 vind ik bijvoorbeeld: Kemudian dari itu
  tatkala paduka jenéli paraduh naib kerajaan di Reo, dari pada
  Hijrat Al-Nabi salla allahu alaihi wasalam, seribu seratus
  sembilan pulu dua tahun 2 bé, ada lagi buda tiga puluh dari pa
  [tekst verdwenen] dalu Cibal dibawah oleh Jéné ?Tanggurita
  dengan perahu ?lembiri datang". Dus in het hedzjra-jaar 1192
  (A.D. ± 1778) bracht de Bajo-man ?Tanggurita 30 slaven aan; en
  op vel 57 boven (vóór het hedzjara-jaar 1197): " .•. akhir empat
  belas hari bulan Sawal hari Jum'át ... raja jenéli paraduh naib
  al-sulthan di Reo, pada ketika itulah adalah budak [tekst verdwenen] ima empat puluh en am dibawah ole Jéné ?Muni ?Semudu
  [Op vel 105: Jéné Muni Kemudu] bernama ?Lajabar [tekst verdwenen] kepada Tuan kita dan tanah Bima adanya".
  15 Feitelijk werd keraeng Alexander Baruk, zoon van de opper-dal u
  van Todo, de eerste raja, zelfbestuurder, van Manggarai. Wegens
  diens jeugdige leeftijd werd keraeng Bagung uit het dalu-geslacht van Pongkor voorlopig zijn plaatsvervanger.
  16 Ik hoorde een jongeman in 1982 aan anderen vertellen dat Umpu
  Wélaq met het bovenlijf uitstekend boven de grond begraven was.
  Bij navraag beweerde Abdulrajab ten stelligste dat die voorstelling onjuist was.
  17 In 1982 bleek dat men het ritueel sinds vier jaren niet meer
  had uitgevoerd.
  18 Bedoeld zijn waarschijnlijk degenen die het initiatief namen
  
  Noten p.55-64
  
  75
  
  tot deze viering.
  Op het bandje wordt de laatste lettergreep beklemtoond, waarschijnlijk is de schrijfwijze kantu-wa juister.
   20 Op Palu'é vernam ik dat de tira, (Haliastur indus) , ook daar
  een mythische vogel is. Waarschijnlijk is de door Jonker
  (1905:386,428) vermelde bala-puu-a dezelfde roofvogel. In zijn
  woordenboek (Jonker: 1908) spelt hij bala-pua. Zelf noteerde ik
  op Roti deze naam met het epitheton langa-fulaq, '(met) witte
  kop'. Ik ben ook geneigd de Indisch-Engelse naam 'Brahminy
  Kite' met religie of mythologie in verband te brengen.
  21 Met Bagu-Da is wellicht Bagdad (uit de Duizend-en-een-nachtcyclus) bedoeld.
  22 De bol aren van het puntige raagbolgras, (Spinifex littoreus) ,
  die vaak door de wind rollend over het strand wordt meegevoerd.
  23 Alle raadsels die Magu zich herinnerde heb ik opgenomen, en wel
  op de eerste plaats vanwege de taal. De meeste hebben bekende
  motieven. Nummer 12 is eigenlijk geen raadsel, 16 en 17 hebben
  een modern aandoend verrassingselement. Enige ervan, onder
  andere 27, hoorde Magu in Ruteng en vertaalde ze. Nummer 26
  maakte hij in Ruteng, toen 's avonds de generator begon te
  werken en daarop het electrische licht aan ging.
  24 'Verkeerd geraden' is bangkéng.
  25 Hebo (Ind. kolong) is de ruimte onder de paalwoning.
  26 De laatste regel wordt staccato gereciteerd. Ik geef de vertaling die ik, met veel vraagtekens, in 1977 maakte. In 1980
  hoorde ik van Rasi dat het liedje ontstond toen een vreemdeling,
  geen Islamiet, want hij at zwijnevlees, er in zijn shorts erg
  onbeschaamd bij zat. "Witte Hollander" is een cryptisch woord
  voor genitaliën.
  27 Dulwaha zong het eerste liedje. Het tweede werd zowel door
  Dulwaha als door Jamludi gezongen. De laatste gebruikte rara,
  'rood', i.p.v. monca, 'geel', 'oranje'. Het werd door de onderwijzer H. Man uit het Engels vertaald in de Komodotaal.
   28 Dit susliedje werd gezongen door Siti Safa met haar baby op
  de arm. Drs. Augustinus Amat was zo goed om de muzieknoten naar
  mijn bandopname uit te schrijven.
  19
  
  Woordenlijst
  KOJDodo-lndonesis c h -N ederl ands-Engels
  
  Deze lijst is zeer beperkt van omvang. Men zal veel frequent
  gebruikte woorden niet aantreffen. Helaas kon een honderdtal bij
  mijn laatste reis, in 1982, nieuw aangetroffen woorden, waaronder
  veel namen van planten, niet meer worden opgenomen. Nieuwe determinaties van dieren en planten konden ook niet meer worden verwerkt. Die zijn wel te vinden in de bijlagen.
  Wat de orthografie betreft is onder 3.4. van hoofdstuk 11 al
  vermeld dat ik uiteindelijk niet in staat ben geweest om de implosieve (geglottaliseerde) (b) en (d) als fonemen consequent van de
  andere (b) en (d) te onderscheiden.
  Het is meerdere malen voorgekomen dat ik een vorm had veranderd
  op grond van een nieuwe informatie, terwijl onder invloed van een
  andere informant de eerste weer moest worden hersteld. Zo ben ik
  nog in twijfel of men papa of papaq, 'wit', zegt. Misschien zegt
  men beide.
  Men moet zich ervan bewust zijn dat er in de hoofdwoorden slechts
  enkele alternatieve vormen zijn opgenomen. Zo zal dikwijls eendoffe
  (e) in de voor-voorlaatste lettergreep als (a) worden uitgesproken
  en andersom. Zo zijn er ook de alternatieve vormen die onder 3.2.
  van hoofdstuk 11 over de vocaalharmonie besproken worden, zoals
  mari en muri, déu en diu.
  Achter het hoofdwoord is op de eerste plaats, tussen haakjes, de
  etymologische verwantschap, voor zover ik die ken, vermeld. Daarbij
  steun ik vooral op de gegevens die in mijn Kamus Manggarai zijn
  opgenomen. De toevoeging van dst (dan seterusnya) wijst er op dat
  bij de betreffende naam in dat woordenboek nog meer voorbeelden te
  vinden zijn. Men raadplege verder de lijst van afkortingen.
   Achter 'N.' is een korte Nederlandse vertaling gegeven; achter
  'E.'een Engelse. Wanneer in de Indonesische tekst meerdere vertalingen staan, onder andere van bepaalde uitdrukkingen, is getracht
  die in dezelfde volgorde weer te geven. Bij twijfel zal men de
  Nederlands-Komodo en Engels-Komodo lijsten moeten raadplegen.
  ABANG (M) kayu melintang: kuta abang, pagar melintang. N. dwarshout. E. cross-beam.
  ?ADÉ (bdg édé) ini: anaq adé anaq ha ka hu, anak ini anak (dari) kakakku; anaq adé kidéq kené, anak ini masih kecil. N. dit, deze.
  E. this.
  ADONG (M; Ng ada) tipu. N. bedriegen. E. to deceive.
  AGAH (Ind) agar-agar: agah takaq, agar-agar yg terdapat agak dalam
  pd karang; agah rengka, agar-agar yg muncul waktu air surut.
  N. agar-agar. E. agar-agar.
  AHA (Bm) Ahas, Minggu. N. zondag. E. Sunday.
  AHANG 1 (simp AN; M hang, Rrnb ghan, Ng,Lio ka) makan; makanan: jang
  
  abang - anting-anting
  
  77
  
  ahang, mencari makanan. 2 nasi. N. 1 eten; voedsel. 2 gekookte
  rijst. E. 1 to eat; food. 2 cooked rice.
  AHU (AN; M aku, Bm nahu; bdg ko hu, kuhu) saya, aku. N. ik, mij.
  E. I, me.
  AI (Bm ai, hari) ai ba, bilamana, waktu mana, kapan. N. wanneer.
  E. when.
  AIKINI (bdg M aik, aikn, entahlah dia) entah: aikini hia kol
  entahlah dia!; aikini miu, tidak tahu kamu punya mau. N. wie weet.
  E. I don't know.
  AINGKINI = aikini.
  AJAH (IN) belajar, mengajar. N. leren, onderwijzen. E. to learn,
  to teach.
  AJO (M) 1 akar beluru, ?balang, Entada phaseoloides. 2 tempurung
  lutut. 3 empedal. N. 1 liaansrt. 2 knieschijf. 3 maag (v. kip).
  E. 1 liana sp, 2 knee-cap. 3 gizzard.
  AKO (M; Bm pako, Sw peku) memetik. N. afsnijden, (rijst) oogsten.
  E. to harvest (rice).
  ALA (simp AN; Bg,Nagé,M,Kolo; Lio mala dll) ambil; kawin dng.
   N. halen, nemen; tot vrouw nemen. E. to take; to marry.
  ALIM-ULAMA alim-ulama. N. Isl. theoloog. E. Isl. theologian.
  ALU (IN; Kmb,Lio,Ng,Si,M; Bm,Sw aru) alu. N. stamper. E. pestle.
  AHA (AN,Bm; M amé, erna) ayah, bapak; F. N. vader. E. father.
  AMA-DUA (Bm; juga ama-tua) bapa tua; FeB - (+yBC), MeZH - (+wyZC).
  N. oom. E. uncle.
  AMA-KIA = amangkia, bapa muda = FyB - (+eBC), MyZH - (+WeZC).
  N. oom. E. uncle.
  AMBI (Rmb; Bm,M berkemas) berangkat. N. vertrekken. E. to leave.
  AMINA br elang bondol, Haliastur indus. N. roodbruine witkoparend.
  E. bra(h)miny kite, red and white eagle-kite.
  ANA-UDI (Bm udi) sej kadal. N. hagedissrt. E. lizard.
  ANA-WANA p lontar yg kecil. N. jonge lontarpalm. E. young palmyra
  palm.
  ANAKODA (Bm ana koda) nakoda. N. schipper. E. skipper, captain.
  ANAQ 1 (IN; M anak) anak = S, D, BC - (+FB), HBC - (+FBW), ZC (+MZ), WZC - (+r.1ZH); anaq moné, anak lelaki ; anaq winé, anak
  wanita. 2 beranak, bersalin: anaq di anaq-mu, anakmu sudah bersalino N. 1 kind, jong, neefje, nichtje; zoon, dochter. 2 baren,
  werpen. E. 1 child, young; nephew, niece; son, daughter. 2 to
  give birth, to breed.
  ANAQ-MURI(D) (Ind) orang utangan. N. schuldenaar, pandeling.
  E. debtor, credit bondsman.
  ANGGO anggo kesing, ?mencocok (kalung) siput. N. ?rijgen. E. ?to
  string.
  ANGGUR (Ind; Bm anggu) sej suluran, buahnya dimakan; Passiflora
  foetida. N. klimplantsrt. E. vine sp.
  ANGING (IN; M buru ; Bm angi) angin: anging waraq, angin barat.
  N. wind; westenwind. E. wind; westwind.
  ANGKÉ sej ikan; Scarus muricatus. N. vissrt. E. fish sp.
  ANGKOR (M angkor, akor, akur, angkur; Md akor, Tontemboan
  angkoran/q) p pakis aji, paku haji; Cycas ?rumphii. N. cycassrt.
  E. tree-fern.
  ANTAH (IN; Ind) hantar. N. begeleiden. E. to lead, to accompany.
   ANTÉ (M gabus, hati kayu) biji, benih. N. zaadkorrel, zaad. E. seed.
  ANTING-ANTING (Ind) anting. N. oorhanger. E. ear-ornement.
  78
  
  Woordenlijst Komodo-Indonesisch-Nederlands-Engels
  
  AO I (Bm) arti: ao-né, aon, artinya, berarti. N. betekenis; dat wil
  zeggen. E. meaning; that means.
  AO 11 berkelahi. N. twisten. E. to quarrel.
  APA (AN; M,Kolo; Bm au) anu, sesuatu, apa; untuk apa: apa anaq-mu
  lalé, anakmu itu ada di dalam; duru laho lipa apa, (ia) suruh
  pergi ke seberang anu (= Goa); baca jo apa, dibaca oleh si anu
  (= sultan Bima); supu apa-i? dia sakit apa? apa laho rero? buat
  apa (pergi) berpesiar? apa perlum ahu? untuk apa engkau perlukan
  saya? wana jo apa (= anaq) édé, dikatakan oleh anak itu. N. iets,
  dinges, wat; waartoe. E. what; so and so, something; wherefore.
  API (IN,PN; M,Kolo; Bm afi) api. N. vuur. E. fire.
  API KÉRA (Bm,M) korek api. N. lucifer. E. match.
  APO (AN; Mtj; Sangg apu, Bm afu, M tahang) kapur. N. kalk. E. chalk.
  AQ (kseru) ah. N. ah. E. ah.
  ARA (Ind,Md,Sd,Lio,M; Si,Ng cara; Sangir, Bentenan aha) para;
  Ficus sp. N. vijgeboomsrt. E. figtree sp.
  ARA-NDAÉ (Bm aru-ndaé) sej perdu kecil; Acanthaceae. N. een
  struikje. E. shrub sp.
  ARABAA (Bm) Rabu. N. woensdag. E. Wednesday.
  ARE-NA (Lio; Bm aru-na) nenas; Ananas comosus. N. ananas. E. pineapple.
  ARI (AN; Bm; M asé) adik = yB - (+eB), yZ - (+eZ), PByS - (+PBeS),
  PByD - (+PBeD), PZyS - (+MBeS), MByD - (+pZeD), MZyS - (+MZeS),
  MZyS - (+MZeD), MZyD - (+MZeD), yZH - (+Wez), HyB - (+eBW), WyZ (+eZH), WyZH - (+WeZH), HyBW - (+HeBW), lW - (+fW). N. jongere
  broer, jongere zuster. E. younger brother, younger sister.
  ARIANA lih riana.
  ARNAI ihang arnai, ikan 'ekor duri'; Acanthurus strigosus. N.
  vissrt. E. fish sp.
   ARU-GÉLÉ sej siput-siputan laut; Nautilus sp. N. nautilus-schelp.
  E. sea-snail, nautilus.
  ASA I (Ind) asar. N. Isl. namiddaggebed, namiddag. E. afternoonprayer.
  ASA 11 (bdg se-) di: asa dé(q}, di sini; asa né, di situ; leku asa
  né hou? engkau tidur di sana? mai asa Liang, datang di Liang.
  N. ?in, ?bij; hier, ginds. E. 'in'; here, there.
  ASA 111 (Bm) makIurn, karena, sebab: hia édé wita nolang pelai-é,
  asa ntuku-é, ia itu tak dapat lari, karena ia lumpuh; anaq-né
  laho di, asa ndadi kaka di hia, anaknya sudah pergi, karena ia
  sudah menjadi burung. N. omdat, zoals bekend. E. as, since.
  ASAL (Ind) = asa III.
  ASI (Bm) istana: dalu Asi, dalu di wilayah istana Mbojo. N. paleis.
  E. palace.
  ATA (BS,Roté,Tt,Mk,Bg,Ttb,Nias,Simalur, Arob) 1 orang, manusia: ata
  Modo, org Komodo. 2 yang: ata bobé, org bengal. 3 ?karena: anaq,
  ina, ata inung mina niu, anak (?beranak), ibu, karena (ku)minum
  minyak kelapa. N. 1 persoon, mens. 2 die, dat, welke. 3 ?omdat.
  E. 1 man, person, people. 2 (rel.) who, which. 3 ?because.
  ATAU (Ind) atau. N. of. E. or.
  ATÉ (IN,MN; Bm,Sw adé, Lio,Kolo até, M ati) hati; beti até, sakit
  hati. N. lever, 'hart'; boos. E. liver; angry.
  AWANG (IN,MN; M,Kmb) langit. N. uitspansel. E. sky.
  AWU (M awus) 1 silalatu. 2 (asap) ?mengepul. N. 1 vallende asdelen.
  2 ?omhoogkringelen. E. 1 burnt grass etc. 2 ?to curl up (smoke).
  ao - banu
  
  79
  
  BA I (simp AN; Mbara) bengkak. N. opgezwollen. E. swollen.
   BA II (IN; Kola, Rmb; Mtj mba, Bm bé) mana: ra ba? har i apa?; ba
  inam? (di) mana ibumu?; ba-ba né uru hété, man a-man a kamu suruh;
  hia mai puku ba-i? ia datang dari mana?; jang ba? jam apa?;
  (la)lé ba, di mana, ke mana. N. waar, welke, wat voor. E. which,
  where, what.
  BACA (Ind). membaca. N. lezen. E. to read.
  BAÉ (Bm,M) kenal, mengerti, tahu.N. weten, begrijpen, kennen. E. to
  know, to understand.
  BAÉH (M ?baél) sej perdu kecil; Acanthaceae. N. een bep. kruid.
  E. a shrub sp.
  BAGANG bagan, sej rakit untuk menangkap ikan. N. een soort visvlot.
  E. a kind of fishing raft.
  BAGUDA (Bagu-Da?) n sebuah desa dIm dongeng, Bagdad. N. plaats,
  voorkomend in mythe, Bagdad. E. village from a myth, Bagdad.
  BAl (?baé; dari) di mana? bai hou? di mana engkau? bai-é anaq-né?
  di mana anaknya? N. waar? E. where?
  BAJO I (Ind) Bajo; kedaluan Bajo. N. Badjo. E. Bajo.
  ?BAJO II saringan. N. zeef. E. sieve.
  BAJU (Ind,Bm,M) baju. N. overhemd. E. shirt.
  BAKI (M,Rmb) mencuci (muka), membasuh. N. (het gezicht) wassen.
  E. to wash one's face.
  BAKO (Sangg; M pemakanan dr upih) ?upih pinang; tempurung: uru bako,
  gayung dr ?upih. N 1 schutblad van een bloeiwijze. 2 klapperdop.
  E. 1 spathe of inflorescence. 2. cup, coconut shell.
  BALABAÉ sebelah menyebelah: balabaé watu, di balik batu. N. (aan)
  weerszijden. E. (at) each side.
  BALAH (Ind) membalas. N. vergelden, antwoord (en) . E. to answer, to
  repay.
  BALANDA = Belanda.
  BALÉ (Bm) lempar. N. werpen. E. to throw.
  BALING (M) sebelah menyebelah. N. (aan) weerszijden. E. (at) each
  side.
  BANA (M,Rmb) lain: ata bana, orang lain; kiling bana, kampung lain.
  N. ander. E. other.
  BANG bola; bang kéi, bola kaki; bang foli, bola volley. N. bal.
  E. balI.
   BANGÉS (Ssk,Md,M banger, Rmb bangor) basi tt nasi. N. muf (van gekookte rijst). E. musty.
  BANGGÉNG (M) langsung dr batang (tt menyadap p gebang). N. (palmsap
  tappen) rechtstreeks van de stam. E. (tapping) directly from the
  trunk.
  BANGKAH (M bangkar, Mk, Bg bangkaraq) sej. hiasan telinga, sej.
  giwang. N. bep. oorsieraad, oorhanger. E. eardrop.
  BANGKÉNG salah (terka). N. verkeerd. E. wrong.
  BANGKO (AN bakav; M) sej pohon bakau. N. strandboomsrt. E. tree sp.
  BANGKU (Ind) bangku. N. bank. E. bench.
  BANGO (IN; Bm) sej bangau besar hitam; Ardea sumatrana; bango papa,
  sej bangau putih; sej bangau pesisir; Egretta sacra (fase putih).
  N. ?ooievaar; reiger. E. stork, heron.
  BANI (simp IN; Ng,Lio; Bm mbani, M rani, Si rani(ng), berani) marah:
  moké bani, jangan marah. N. boos. E. angry.
  BANTA (M) batang kayu tumbang. N. dode stam. E. log.
  BANU (?IN; JwK,Jw,Bali banyu) air: banu mata, air mata. N. water;
  
  80
  
  Woordenlijst Komodo-Indonesisch-Nederlands-Engels
  
  tranen. E. water; tears.
  BAPA (M bapa,bampa; Ed,Lio baba, Tae' baal limpa, kura. N. milt.
  E. spleen.
  BARA (M) lperut. 2 telapak: bara kéi, telapak kaki. N. 1 buik.
  2 palm (v.d. hand); voetzool. E. 1 belly. 2 palm of the hand,
  sole.
  BARA-WAU sej rumputan, 'sensus'; Eupatorium odoratum. N. onkruidsrt. E. he rb sp.
  BARUGA (Mk,Bg; M beruga) kemah. N. tent; voorlopige woning. E. tent,
  provisional dweIling.
  BARUNÉ lombok; Capsicum. N. spaanse peper. E. chilli.
  BASA (IN,MN; Mbaca, Ng basa) basah. N. nat. E. wet.
  BASI (Ind,M) basi, baskom. N. waskom. E. wash-basin.
  BATOQ sej kepah; Anadara maculosa. N. mosselsrt. E. bivalve sp.
  BAWA (Ind,?Bm) bawang. N. ui. E. onion.
  BÉ I (M embé) memangku (anak) N. op de schoot houden. E. to hold on
  one's lap.
   BÉ 11 berjaga, bangun: bé ata maté, berjaga mayat; bé inung kahawa,
  berjaga krn minum kopi; bé-i muri Goa, sultan Goapun bangun.
  N. waken bij, wakker zijn, opstaan. E. to rise, to be awake.
  BÉA (M,Ind) bea. N. belasting. E. tribute.
  BEBÉNDÉ 1 nenek dari nenek; PPPP. 2 cucu dari cucu, piut; CCCC.
  N. 1 betovergrootouder. 2 achter-achterkleinkind. E. 1 greatgreat-grandparents. 2 great-great-grandchild.
  BE CO (MB tikus raksasa) sej tikus besar; Rattus rattus. N. rat.
  E. rat.
  BEDIH (Ind; juga bedis) bedil, meriam, dinamit: bedih ihang, membunuh ikan dgn dinamit. N. geweer, kanon, dynamiet; met dynamiet
  vis doden. E. gun, dynamite; to kill fish with dynamite.
  BEDOQ (Ind) beduk. N. moskeetrom. E. mosque drum.
  BÉKAQ (kaka) békaq, kebékaq, kupu-kupu. N. vlinder. E. butterfly.
  BELA (Bm,Mk,Bg béla, M béla, bela, bla; juga bla) ?sobat: ba-i hou,
  bela? di man a engkau, sahabat? N. ?vriend, kameraad. E. ?comrade,
  friend.
  BELALA (Ind belalah; M) idaman dr si hamil. N. zwangerschapslusten.
  E. pregnancy cravings.
  BELANDA (Ind) Belanda; ata Belanda, orang putih. N. Holland; Hollander, blanke. E. Holland; Dutch(man) , white (man).
  BELANG (M,Rmb,Si; Ng,Lio bela; Sangir timbellang dst) (hau) belang,
  sej buluh, ?temiang; Schizostachyum 2brachycladum. N. bamboesrt.
  E. bamboe sp.
  BELAWO (IN; Bg balawo, MB belawo, MT lawo) tikus kecil dIm rumah;
  Mus musculus. N. muis. E. mouse.
  BELENTANG sej perdu kecil. N. een bep. struikje. E. shrub sp.
  BELÉQ (M) belek, kaleng, seng. N. blik,blikje, dakzink. E. can, tin;
  corrugated iron.
  BELIMBI (Bm) belimbing; Averrhoa belimbi. N. boomsrt. E. tree sp.
  BELNAO (?belnau) ijuk. N. vezel v.d. arenpalm. E. fibre of the
  aren-palm.
  BELO sej udang laut, keputihan, sampai 30 cm panjangnya, sepitnya
  tajam. N. garnaalsrt. E. shrimp sp.
  BELSOWANG sej siput darat. N. landslaksrt. E. land-snail.
  BÉNAH rebah. N. voorovervallen. E. to fall forward.
  BÉNDÉ = bebéndé.
   bapa - boka
  
  81
  
  BENDÉRA (Ind,M) bendera. N. wimpel, vlag. E. flag, standard.
  BENGGA = bungga.
  BÉNGKÉ (Bm béngké) nakal. N. ondeugend. E. naughty.
  BENGKOLO (Bj; Md tangkolok, Caranx sexfasciata) ikan kewé macan;
  Caranx speciosus. N. vissrt. E. fish sp.
  BENGKUNING (Bj bengkunis) sej ikan; Euthynnus sp. N. vissrt. E.
  fish sp.
  BÉNTANG (M bénta, panggil) katai, sebut: béntang sempula jo ata
  hami, kami disebut 'bodoh' oleh orang. N. uitschelden. E. to cal I
  names.
  BÉRAQ (Ind) membuang air besar; air besar, kotoran. N. zich ontlasten; uitwerpselen, faecaliën. E. to do one's needs; faeces.
  BÉRÉ (Bm) sentuh, singgung. N. aanraken. E. to touch.
  BERINGING (Ind) sej beringin, buahnya kecil; Ficus sp. N. boomsrt.
  tree sp.
  BEROQ (M berok) gendut. N. dikbuikig. E. paunchy.
  BESI (IN,M beci) besi. N. ijzer. E. iron.
  BESOLA sej tumbuhan, buahnya hitam manis. N. plantensrt. E. plant
  sp.
  BETÉ (M) putus. N. gebroken (v. touw), geknapt. E. broken (a cord),
  snapped.
  BETÉNG kenyang. N. verzadigd. E. satiated.
  BETI (M) sakit. N. ziek. E. ill, sick.
  BETONG (IN,MN,M,Rmb) (hau) betong, buluh betung; Dendrocalamus asper. N. bamboesrt. E. bamboo sp.
  BICARA (Ind.Bm,M) raja bicara. N. onderkoning. E. viceroy.
  BIKÉ (M,Ng; Rmb bikéq) (juga ?beké) retak, (perahu) pecah, karam;
  (tanah) merekah. N. gebroken, gebarsten; barsten. E. burst, to be
  shipwrecked; to break.
  BILOQ (Mtj,Wng biluk) sumsum. N. beenmerg. E. marrow.
  BINCI (Bm) belah: sabinci ntodoq, di sebelah (di balik) gunung;
  ndadi kiling édé miu sebinci ahu sebinci, jadi (dari) kampung ini
  kamu (mendapat) sebelah, saya sebelah; laho sabinci, berjalan ke
  sebelah. N. kant, half; andere kant; een helft. E. side; the other
  side; half.
  BINCONG sej siput-siputan laut; Trochus spp. N. zeeslakkensrt. E.
  sea-snail.
  BINGKUNG (Ind) sej alat. N. een werktuig. E. a tooI.
  BITAQ (teluk, pulau) Sabita. N. Sabita. E. Sabita.
   BO I sej siput laut; Charonia. N. tritonschelp. E. trumpet shell.
  BO Ir kalau: bo sené, kalau begi tu. N. indien. E. if.
  BOA (MB,Wng boqa) lundi dIm kayu. N. houtlarven. E. wood-Iarva.
  BOAQ (Rmb; M boa; M boak, kuburkan) kubur. N. graf. E. grave.
  BOBANG sej perdu, batang dan kayunya putih. N. een bep. struik.
  E. shrub sp.
  BOBÉQ bengal (tak dengar). N. suf. E. dull.
  BOH (Rmb bos, bunyi letus) jatuh (tt buah-buahan), luruh. N. afvallen. E. to fall, to fall out.
  BOHONG I beritahukan. N. laten weten. E. to let know.
  BOHONG 11 tumpah: tana bohong ra kuhu, tahan tumpah darahku. N.
  morsen, vergieten; vaderland. E. to spill; native country.
  BOJO ubi kayu, katela; Manihot esculenta: bojo laka, gap lek ubi
  kayu. N. cassave; gedroogde cassave. E. manioc; dried manioc.
  BOKA gandum, Sorghum saccharantum var. N. kafferkorensrt,
  sorghum.
  82
  
  Woordenlijst Komodo-Indonesisch-Nederlands-Engels
  
  E. sorghum.
  BOKAQ (M, Rmb bokak) leher (dr luar). N. nek, hals. E. neck, throat.
  BOLANG bintang; bolang lélaq, cirit bintang; bolang pelai, bintang
  ?berekor; bolang nésang, Kejora; bolang taséq, bintang laut biru,
  Linckia miliaris. N. ster; vallende ster; komeet; Morgenster; zeester. E. star; shooting star; comet; Morning-star; starfish.
  BOLÉQ (M bolék) gemuk, sehat badan. N. dik, gezond. E. fat, healthy.
  BOLONG (M mbolong) bundar (tt meja), bulat (tt bola). N. rond, bolrond. E.round, spherical.
  BOLU (Bg,Bm,Mk) kue. N. gebaksrt. E. cake.
  BONGGO (Bm) menimba (air dr sampan). N. hozen (uit bootje). E. to
  bail out.
  BOSAQ (M bocak, melepuh) sej p yg membakar kulit si pembawa;
  Diospyros sp. N. ijzerhoutboomsrt. E. tree sp.
  ?BOTÉ (Bm) kera. N. aap. E. monkey.
  BOTÉQ lemukut. N. rijstgruis. E. rice-grits.
  BOWOQ (IN,MN; Mbowok) lapuk (tt kayu); busuk (tt ikan). N. verrot;
  bedorven (v. vis). E. decayed; foul (of fish).
  BUA lih hampa-bua.
   BUBUQ (Bm buwu) sej br puyuh; Turnix sp. N. vechtkwartel. E. quail.
  BUJAQ (Bm,Bj) tombak: bujaq dangka, tombak berkait. N. speer; werpspies met weerhaak. E. spear; javelin.
  BUKANG (M) ?berkapang, ?kejamuran. N. ?schimmel, ?schimmelig. E.
  ?mould, ?mouldy.
  BUKU (Ind) buku. N. boek. E. book.
  BUMBU mengisi (kubur dgn tanah). N. vullen (met aarde) E. to fill
  up.
  BUNCUNG timbunkan (tanah). N. op een hoop gooien (aarde). E. to
  earth up.
  BUNGA (Ind) (juga bengga) bunga; laba. N. gekweekte bloem; inkomsten, interest. E. cultivated flower; interest, profit.
  BUNGAH (Ng bunga, 'tertikam'; suatu dialek SIr unga, 'luka' , bungar,
  'lukai') luka. N. wond. E. wound.
  BUNGGA (Kodi,Laora bongga) anjing. N. hond. E. dog.
  BUNGGA-SÉTANG sej br hantu; ?Ninox scutulata. N. uilsrt. E. owl sp.
  ?BUNTU sej tumbuhan. N. plantensrt. E. plant sp.
  BURANG (M; Rmb buran, Ng,Lio,Ed,Sw bura) semburi. N. spuwen. E. to
  spit (at a wound).
  BURl (Rmb buri, menyirami dgn air) mandi. N. zich baden. E. to bathe
  (oneself) •
  BURIQ (juga buréq) sej mawar (laut) buriq merjiq" mawar laut yg
  hijau; buriq wando, mawar laut yg merah. N. zeeanemoon. E. seaanemone.
  BUTA (IN; Bm mbuda, Kolo mbuta; M) buta. N. blind. E. blind.
  BUTÉQ keruh. N. troeoel, modderig. E. turbid, muddy.
  BUTUNG Butung. N. Butung. E. Butung.
  BUWUNG (IN,PN; M wuwung, Bg ubung, buwung dst; bdg M, Térong buwung,
  bubungan dsb) ubun-ubun. N. fontanel. E. fontanel.
  CACING (Ind) cacing perut kecil. N. ingewandsworm. E. tiny intestinal worm.
  CAFI (Bm) menyapu; sapu. N. vegen; bezem. E. to sweep; broom.
  CAHA sej pemukul kecil dr besi. N. een kleine ijzeren hamer. E.
  bokaq - dabaé
  
  83
  
  E. small iron hammer.
  CAKI (Bm) tusuk: eaki jo rao, tusuklah dgn jarum. N. prikken.
  E. to sting.
   CALOQ (M ealuk) terambil, tertukar: ata ealoq jo ahu, diambil tersalah olehku. N. verwisseld. E. to mistake one for the other.
  CAMPAGA (Jw eempaga) sej kayu yg terbaik utk membuat sampan; diambil di Manggarai; Dysoxylum sp. N. boomsrt. E. tree sp.
  CAMPO (Bm) kawin, nikah: eampo weki diri, menikah bersilang dgn
  MBD. N. trouwen. E. to marry (intr.).
  CAPI (Mk,Bm,MB; M sapi) sapi N. rood vee. E. red cattie.
  CARA (Ind) cara. N. manier. E. manner.
  CARIQ (Ind; M earik, earit) jorengan. N. "inkeping. E. noteh.
  CARU (Bm) enak (tt makanan). N. lekker. E. delicious.
  CAU (Bm eaqu) suka: eau inung, suka minum. N. houden van. E. to
  like.
  CEKA (?seka; M dIl) menikam, menombak: eeka nanijjo buja, menikam
  dgn tombak. N. doodsteken, speren. E. to stab.
  CÉMP~ (Bm) ganti: ina eémpé, ibu tiri. N. vervangen; stiefmoeder. E.
  to replace; stepmother.
  CÉNCÉ petah lidah, eerewet, bercecok. N. bespraakt, praatziek,
  twisten. E. weIl-spoken, fussy, to quarrel.
  CÉNGGA (Bm,M) menyimpang; bercerai, talaki. N. een zijweg inslaan,
  uit elkaar gaan; afscheid nemen, scheiden. E. to take a sideroad;
  to part; to separate, to divorce.
  CENU (M eunu; bdg eunem, menukik) selam. N. duiken. E. to dive.
  CÉP~ (Bm,M) tukar, ganti; pinjam. N. wisselen, ruilen; lenen. E. to
  change;" to borrow.
  CEPOQ (M eepuk) meluruh. N. (een maisklos) ontkernen. E. to rub
  (maize-grains) loose.
  CERICA tempias, merecik; eeriea uraq, nadi. N. sprenkelen, opspatten; polsslag. E. to splash, to sprinkle; pulse.
  CICING (simp IN,PN; M) pinggir kebun. N. buitenste rand van de tuin.
  E. edge of garden.
  CIGO (M eiho) menyisi, menepi: eigo lalang, lapangkan jalan. N. uitwijken, opzij gaan. E. to give way.
  CIRGÉNG (Ind) jirgen. N. jerrycan. E. jerrycan.
  COBA (Ind) coba. N. proberen, trachten. E. to try.
  COl (Bm,M eoqi) harga, jujur, 'belis'. N. prijs, bruidsprijs. E.
  priee, bride-price.
   COLA (Bm,M) bayar. N. betalen. E. to pay.
  COMA (Bm,M) peniti hias. N. sierpin. E. ornamental pin.
  COMPO (Bm) lumpur. N. modder. E. mud.
  CONGGO utang. N. schuld. E. debt, to buy by instalments.
  CUKU (?M) ?tiap: sa euku dingi, ndadi-é, setiap permintaan diluluskan. N. alle. E. all.
  CU LU (M eulu, Bm ilo) suluh. N. toorts. E. toreh.
  CUMPU (Brn,M) kehabisan: ahang eumpu di, makanan sudah habis; eumpu
  kenai, putus nyawa. N. af, klaar; laatste adem. E. finished; to
  (breathe) one's last.
  -D (bdg keda, sering sbg part. yg disusun né) wita itad né tana
  Modo, tidak dilihat olehnya tanah Komodo.
  DABAÉ (Brn tidak baik) jahat: ata dabaé, orang jahat = debai.
  84
  
  Woordenlijst Komodo-rndonesisch-Nederlands-Engels
  
  N. slecht; schurk. E. bad, wicked; villain.
  DAIQ (simp AN; M jaqik) menjahit. N. naaien. E. to sew.
  DALÉNG (M) sej p; piliostigma ?malabaricum. N. boomsrt. E. tree sp.
  DALOH (M ruas bambu/jari; Rmb daloq, ruas) tulang kering. N. scheenbeen. E. shin-bone.
  DALU (M, ?Bm) tuan feodal, dalu: dalu Asi ~iné dalu Modo, dalu dari
  istana itu adalah dalu Komodo. N. feodale heerser. E. a feudal
  lord.
  DAMA (simp IN; Bm,MB; Rmb damak) meraba, menjamah. N. betasten, bevoelen. E. to feel (tr.), to finger, to handle.
  DANGKA (M; Rmb dangkaq; Ng daka, daqa) dahan, cabang, ranting:
  dangka ungkang, cabang tanduk. N. zijtak, tak, twijg. E. bough,
  branch, twig.
  DANONG (M; Rmb danon) dûlu. N. vroeger. E. formerly.
  DAONG (M) belut laut; ?Muraena sp. N. paling. E. sea-eel.
  DAQ I (M daqat) jahat, jelek. N. slecht, boosaardig. E. bad, evil.
  DAQ 11 saja, hanya: aman daq ata maté, hanya bapanya mati. N. alleen
  maar, slechts. E. only, just.
  DARURA (?Ind) ragu-ragu. N. verward. E. confused.
  DASUDI = dou sudi, lih dou.
   DATO umpu Dato, moyang dar i suku Wélaq, makam keramatnya masih ada
  dekat kampung Komodo.
  DÉ I = édé, ini, itu: wana jo apa (é)dé, dijawab oleh mereka itu;
  manga ahu dé, ina, saya ini ada, ibu. N. deze, dit. E. this.
  ?DÉ 11 1 (partikal perintah) -lah, sudah! hou laho lé nggaro dé!
  kamu berangkat sudah ke kebun! 2 sudah, telah. N. 1 (partikel van
  bevel). 2 reeds. E. 1 (a partiele of command). 2 already.
  ?DÉ 111 1 ( mungkin akhiran kgemp org ketiga jamak): dari mereka,
  -nya (jamak): pada-hal tana diri-dé, pada hal tanah mereka sendiri; siré wénco anaq-dé, mereka membunuh anak(-anak)nya. 2 (org
  ketiga jamak dIm kstremp., MB) mereka: hiné laho-dé lalé Sapé,
  lalu mereka berjalan ke Sapé. N 1 van hen, hun. 2 zij (mv.).
  E. 1 their. 2 they.
  DEBAÉ - dabaé.
  DÉDÉNG (Mtj,Wué) miring (tanah, meja, rumah) • N. scheef, hellend.
  E. sloping, oblique.
  DÉI I (Bm déqi faré, bibit padi) benih (padi, jagung). N. zaad.
  E. sowing-seed.
  DÉI 11 (Bm ake déi) asa déi, sedéi, di sini, ke mari: mai sedéii
  mar i sini! N. hierheen, hier. E. here.
  DÉKANG (M,Mtj sékang, rumah, pondok) rumah. N. huis. E. house.
  DEKAQ (M deka) gagapi. N. stotteren. E. to stutter.
  DEKIQ duri; berduri, kenaduri.: ahu dekéq kéi-ngu, kakiku kena duri.
  N. doorn. E. thorn.
  DÉKO (Bm,M dst déko) celana: déko léwah, celana panjang; déko
  dumpéq, celana pendek; déko jongko, bruk pendek. N. broek; lange
  broek; korte broek. E. trousers; shorts; pants.
  DELÉNG (M; Sw delé, telan) ?tersedak, tersempal (makanan). N. verstopt (v. slokdarm). E. stopped up (gullet).
  DEMUNG = dumung.
  DÉNGÉ (M déngér) sej jamur kuping; Fungi spp. N. niet eetbare boompaddestoel. E. mushroom sp.
  DÉNGGA (Bm) berhenti (tt hujan) N. ophouden. E. to stop.
  D~NGGOQ pincang. N. verlamd. E. lame.
  