text: De eerste spellingen met ee verschijnen in het tweede
  kwartaal van de 13e eeuw, maar worden eerst talrijk na
  1250 :
  1224, 1229 vronemeed (Oudenburg); 1226 watermeet (Houtave);
  1227 abbekinen meet, claismeet, lamminsmeet (Kadzand) ; 1237
  goselins meet (Uitkerke); 1238 westmeet (Oostkerke Brugge); 1238
  1'nachtmeet (Houtave); 1244 pü meedt (Oostkerke Diksm.); 1245
  lamberts meet (Houtave) ; 1245 ostmeet, utmeet (Vlissegem) ; 1250
  papenmeet (Dudzele) ; enz.
  Ten slotte is er de spelling maet, waarvan enkele voorbeelden reeds te vinden zijn in het laatste kwartaal van
  de 13e eeuw, bijna uitsluitend in te Brugge opgestelde documenten:
  1260 westmaet (Ramskapelle Brugge), Cart. St.-Baselis Brugge;
  1270 pitmaet (Wulveringen), Chron. et Cartul. Hemelsdale, Brugge;
  1271 1·ietmaet (Stalhille), Chart. O.-L.-Vrouwkerk, Brugge; 1272
  huusrnaet (Dudzele), Cart.ul. Bogaerden, Brugge; 1285 middelmaet,
  scmallemaed (Breedene), Chart. Brugge; 1282, cruce maet (Houtave)
  Chart. St.-Obrecht, Brugge; 1284 langhe maet (Dudzele), cruce
  maet (Schore), Cart. Magd.,Bnigge; 1297 westrrwet (Nieuwmunster)
  Ibid. ; 1284 grant-, heine-, hem-, riet-, walmaet (Merkem), libermaet
  (Stalhille), Chart. Arch. Eversam, Brugge; 1292 crucerrwet (St.(1) ± 1300 harraeds meet: de Ingwaeoonsche vorm van den persoonsnaam Herred krijgt nu een "Frankisch" uitzicht : Harraed;
  maar onder welke invloeden? Hypercorrectisme of natuurlijke
  taalgroei?
  
  268
  
  JAN LINDEMANS
  
  Laureins), Cart. Eechout, Brugge; 1290 westmaet (Dudzele), 1297
  bavine maet (Houtave), Cart. Magd. Brugge; enz.- Eerst in 1296,
  verschijnt maet in een niet-Brugsche oorkonde : wulghe maet (Oeren),.
  Cart. St.-Nic., Veurne.
  Daarna komt maet veelvuldiger voor, naast meet, voor
  dezelfde plaatsnamen.
  Eénmaal vonden wij, in West-Vlaanderen, den vorm
  made : 1201 decima de made (Oostkerke Brugge), IX 1113 ..
  Nochtans noteerden wij 8 met- of meetnamen op die plaats,
  uit de 13e en 14e eeuw; alleen in latere plaatsnamen schrijft
  men maet : 1437 musekin maet, 1550 biesemaet, 1729 steenmaet.
   Maat verschijnt dus, in West-Vlaanderen, als een jongere vorm, niet ontstaan uit een natuurlijke klankontwikkeling, maar aangenomen als een correctere spelling, waarbij men meet als een dialectische uitspraak beschouwde ( 1).
  Beide woordvormen zijn al lang uit de taal aldaar verdwenen, zoodat men niet kan te rade gaan bij het levend
  taalgebruik om zich rekenschap te geven van de evolutie.
  Men heeft den indruk dat, bij het wegsterven van het
  woord zelf, aanleuning gezocht werd bij het nog levende gebruik van het woord in andere streken.
  De meetstreek van West-Vlaanderen sluit inderdaad aan
  bij een uitgebreid gebied dat zich uitstrekt, over de geheele Noordzeekust, van Zeeland tot Friesland (2). De beteekenis is overal "maailand" ; BEEKMAN (3) specificeert
  zelfs "hooiland langs de riviertjes", dus wel een synoniem
  van meersch en beemd. Made, maat, meet, mat, met, behooren
  etymologisch inderdaad bij maaien, maar de onderscheiden
  (1) Vgl. de substitutie Rerred > Harraed.
  (2) Zie voorbeelden bij VERWEYS en VERDAM, Middelnederlandsch Woordenboek, i.v. Made; BEEKMAN, Aanvullingen, i.v.
  Made; NGN JII, 347; P. TAcK, Walcherse Plaatsnamen, NGN
  X, 72.
  (3) T. a. p.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  269
  
  vormen verraden verschillende afkomst. Meet, met, is ongetwijfeld ingwaeoonsch.
   Wat Zuid-Nederland bet.reft mag niet uit het oog verloren worden dat, op den oostelijken uithoek van het. meetgebied, reeds ca. 1100 de plaatsnaam Avermata (gehucht
  A vermaat, te Zele) voorkomt. De hypothese lijkt ons gewettigd dat de maatnamen, in het Noorden van de provincie · Oost-Vlaanderen, van een anderen oorsprong zijn
  dan de meetnamen uit het kustgebied. Zij sluit.en aan bij
  de made-, maai-, maat-namen die, alhoewel niet zeer talrijk,
  in Noord-Brabant en de Antwerpsche Kempen voorkomen:
  Steenbergen (I 57) : 1574 op de strijmade, VAN DYCK;
  Lilloo (I 149) : hooge maai, Kad. ;
  Oudheusden (K 136) : de Maayen, Militaire Stafkaart;
  ·wouw (K 173) : Zure made, M. S.;
  Rozendaal (K 174) : de Maay, de Kaldonksche maden , M. S. ;
  Hoeven (K. 175) : Suikermans maden, M. S. ;
  Chaam (K 181) : de Maayen, M. S.; de korenrnaaien, V. D. ;
  Gilze (K 182) : 1687 int genebroeck op de made, - beempde in de
  oude made, V. D. ;
  Oorschot (K 187) : ekkersmaai, V. D.;
  Zundert (K 190) : Lange maten, M. S.;
  Meer (K 192) : de Maeyen, Stree rnayen, Kad.;
  Baarle-Nassau (K 195) : kleine maaien, V. D. ;
  Poppel (K 196) : hoever maaien, V. D .;
  Vessem (K 200) : 1497 de prato dicto die mey, V.D.;
  Kalmthout (K 201) : Foxsche maete velden, Kad.;
  Wortel (K 208) : de Maeten, Kad. ;
  Merksplas (K 212) : de bolle maeten, Kad.;
  Eersel (K 220) : 1497 die maet, - madestraet, V. D. ;
  Hoevenen (K 222) : scheere maeyen, Kad. ;
  Brasschaat (K 226) : de tomer maete, Kad.;
  Schoten (K 227) : de Maet, Kad. ;
  Westmalle (K 230) : de mciet rey, Kad. ;
  Zoersel (K 233) : de Maay, Kad.;
  Turnhout (K 237) : de plama,eten, Kad.;
  Oudturnhout (K 238) : de Maai, Kad. ;
  Dessel (K 275) : de Bammaten, - den Achtersten mey, Kad. ;
  Mol (K 276) : de Maat, de Kleyn maat, de Maeyen, Kad.;
  
  270
  
  JAN LINDEMANS
  
  Aartselaar (K 280) : 1512 den Maijedries, ROEL. (1) ;
  Schelle (K 285) : 1316 scelre maet, ROEL.;
  Reet (K 288) : 1617 t swert maeycken, ROEL. ;
  Emblem (K 290) : 1708 matestrate, ROEL. ;
  Hemiksem (K 297) : 1720, maet straet, RoEL. ;
  Niel (K 286) : de Nielsche maeten, Kad.;
  Ramsel (K 349) : Made straat, Kad.  Best (L 201) : Ekkersrnaat, V. D.;
  Zon (L 202) : Ekkersmaat, V. D. ;
  Lommel (L 278): de oude maey, de groene maey, over maey, Kad.;
  Bergeik (L 279) : 1429 de prato dicto eckersmaet; 1627 stuck
  beempts gen. de maye, V.D.;
  Bocholt (L 317) : maai, V. D. ;
  Eksel (L 353) : Maye, maye bemden, Kad. ;
  Houthalen (L 414) : maaienvijver, V. D. ;
  Lummen (P 51) : 1474 1 ½ ûllen beemps geh. die mee; 1659 die
  may; 1730 de mey; 1474 dat maylce, V.D.;
  Genk (Q 3) : 1438 in die mede; 1442 in geyn meyden, V. D.
  Zelfs nog meer naar het Zuiden toe, in Zuid-Brabant en
  Zuid-Vlaanderen, komen nog enkele made-namen voor :
  Grimbergen (P 4) : 1434 wermaye, 1475 wedermaye;
  Zemst (P 5) : 1475, int broeck te wisselrnade (2) ;
  Aarschot (P 25) : Madestraat (mededeeling Dr. J. L. Pauwels);
  Bavegem (0 44) : 1707 wisselmaetmeersch, P. B. ;
  Wolvertem (0 70) : de Maye, Kad. ;
  Erwetegem (0 122) : Oleyrnaetstraete, Kad.;
  Grootenberge (0 137): 1725 S~ckemaet, P. B. ; - Maetveld, Kad. ;
  Liedekerke (0 157) : Wisselmate, Kad.;
  Meerbeke 0. Vla. (0 233) : 1730 N eermate, P. B.
  Er is ook een vorm mat, matte, die, alhoewel ook na te
  wijzen binnen het meetgebied, vooral te vinden is (sporadisch evenwel) tot ver buiten dit gebied. Het ontstaan van
  (1) Dr. ROELANDS, Bijdrage tot de Toponymie van het Land van
  Boom, hs.
  (2) Wisselmade, vgl. Wisselmeersch, Wisselbeemd : Maaigras,
  bij afwisselende perceelen, door de verschillende boeren eener
  gemeente in gebruik.
   TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  271
  
  deze plaatsnamen zal ook wel in een latere periode te stellen
  zijn; matte verschijnt er in als bepalend gedeelte van de
  samensteJling. Hier volgen eenige voorbeelden :
  1239 matmers (St.-Andries, FL. X 243 : mat als bepaling bij.
  rneersch ! ; 13e e. matlant (Aardenburg), X 236; ± 1300 rnatten&tic
  ( ieuwmunster), X 243; 1342 mattemeet (Aardenburg), X 242 ~
  mat als bepaling bij meet ! ; 1429 mattenland (Snellegem), X 242;
  1466 rnattemeersch (Assebroek), X 241 ; 1474 mattelandt (Oekene),
  X 241 ; 1494 matterneersch (Torhout), X 241 ; 1532 mattenbilc (1)
  (Snellegem}, X 242; 1541 matte stic (Beernem), X 243; 1551 mattestic (Waardamme), X 243; 1558 mattebrugge (St.-Winoksbergen),
  X 241 ; 1699 mattebilck (Esquelbecq), X 241 ; 1699 niattenbulck
  (Markegem), X 242; 1730 mattestraete (Eringem}, X 243; misschien
  1774 asmatbrouck (Vladsloo), XVIII 936; 1786 mattemeersch en
  1850 mattebeke (Gits-Hooglede), X 241.
  In Zuid-Brabant : 1515 rnatteveldeken (Opwijk, Top. nr. 961) ;
  1541 matte weije (Ibid., Top. nr. 962) ; 1450 mattestrate (Malderen);
  mattekeitse (Tollembeek) ; 1548 de lymatte (Sterrebeek) ; matten
  (Oplinter) ; - en eJders: de matterneerschen, 1747 mattestede (Zwijnaarde), matteveld (Lillo), enz.
  Wede. Weide.
   Weide is thans het meest gewone woord voor grasland
  en is er zelfs in geslaagd, op vele plaatsen, beemd en meersch
  te verdringen, ook voor de speciale beteekenis "grasland
  dat gemaaid en gehooid wordt". Aanvankelijk nochtans,
  zooals wij het reeds in onze inleidende beschouwingen aanstipten, werd het alleen gebruikt voor grasland waar het
  vee in gedreven werd, jaar in jaar uit ; een beteekenis die
  afgeleid werd uit den feitelijken toestand van het land ;
  (1) Het is niet ujtgesloten, b. v. bij dezen plaatsnaam, dat het
  bepalend lid de bekende vrouwennaam Matte ( = Mathilde) zou
  zijn. - Merken wij hier terloops op dat deze vrouwennaam ook
  schuilt in het eerste lid van Mnl. mattelieve, Nl. madelief; of beter
  dat de geheele samenstelling een vrouwennaam is van het type
  Godelieve, Odelieve, enz. (zoo ook is Fr. Marguerite, een vrouwennaam, tot bloemennaam geworden).
  ·
  
  272
  
  JAN LINDEMANS
  
  het open niet ingetuinde "ve]d" (tegenover de ingesloten
  kouters, akkers en hooireservaten), het jachtterrein van
  den heer (waardoor de etymologie duidelijk wordt), begroeid met gras, wilde kruiden, htesters en hoornen, da.t
  ter beschikking stond van de "gemeene ingezetenen" van
  een dorpsgemeenschap. Het Onl. *waida kon aldus in de
  dubbele beteekenis van "jachtterrein" en "veeweide" opgevat worden; in feite een synoniem van veld.
  Naar~ate de bevolking steeg en er meer nood aan nieuw
  akkerland ontstond werden steeds meer perceelcn uit het
  ,,veld" tot, akkerland "uitgewonnen", zoodat ten slotte,
  in de vruchtbaarste streken, veld synoniem werd van
  "akkerland" en weide. alleen overbleef om het :,grasland
  voor het vee" aan te duiden.
   Het Frankisch waida drong ook door in de Romaansche
  streken. Het gaf aldaar aanleiding tot een kollektiefafleiding *waidïmen, waaruit Ofra. gaïn en andere dialectische
  vormen, die men kan vinden bij GAMILLSCHEG (1), met de
  beteekenissen "oogst, herfstbezaaiïng, nagras". Het werkwoord *waidanjan werd geromaniseerd tot wadaniare, guadaniare, Ofra. gaignïer en verschillende dialectische vormep. (2), Fr. gagner, waarvan de oorspronkelijke beteekenis
  wel zal geweest zijn "de weide ontginnen en tot akkerland
  bekeeren", daarna 1,het land bewerken, akkeren". Dit
  Romaansch gaigner en zijn afleidingen gaigneur, gaignage,
  lieten, op hun beurt, hun invloed gelden op onze Middelnederlandsche woorden winnen, winne, winning (die er
  etymologisch nochtans niet bij behooren) wanneer men
  deze ging gebruiken met, de beteekenis "het. land bewerken", ,,landbouwer", ,,boerderij". Deze opmerkingen leken
  ons niet overbodig wanneer wij ons rekenschap willen
  geven van het semantisch verloop van veld en weide, die
  (1) GAMILLSCHEG, Romania Germanica, I 195.
  (2) Ibid ..
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  273
  
  .aanvankelijk ongeveer hetzelfde begrip moesten dekken,
  maar die, door het intreden van grondige wijzigingen in het
  uitzicht der dingen, in verschillenden zin gingen gebruikt
  worden : te onzent werd weide het gewone woord voor
  ,;grasland" en veld voor "akkerland"; in de Romaansche
  streken evolueerden de afleidingen van het primitief waide
  in dezelfde lijn als veld te onzent.
   Weide is een tamelijk laat toponymisch bestanddeel, ten
  minste wat zijn drukke verspreiding betreft. Een vergelijkende maatstaf van statistische waarde hebben wij thans
  alleen maar aan DE FLou's Woordenboek. Welnu, waar
  reeds voor en in de 13e eeuw de meer8ch- en meetnamen in
  groot getal kunnen nagewezen worden in West-Vlaanderen,
  vinden we aldaar maar 5 wedenamen; de 14e eeuw brengt
  er 15 bij en de 15e eeuw nog een tiental ; pas in de 18e eeuw
  en later worden ze vrij talrijk. Wij laten hier de oudste
  vermeldingen bij DE FLOU volgen :
  1181 weda, 1248 wede (IJzendijke), XVII 207.
  1259 gosewede (Meetkerke), IV 786.
  1271 osterwede (Broekburg), XI 905, 1091.
  1281 wedemeersch (Avelgem), XVII 212.
  1284 ter gemeender weede (Moerkerke-Sijze]e), IV 572.
  ± 1300 lo wede (Assebroek-Oedelem), IX 947.
  ± 1300 margrieten weede (Beernem), X 127.
  1307 le weede (St.-Omer), XVII 213.
  1309 binnenweede (Oostkamp), XVIII 991.
  1327 die ghemeene weede (Assebroek), IV 579.
  1331 nederwede (SijzelA), XI 160.
  1336 de hoghe wede (Oostkamp), VI 457.
  1340 Ze conniguede (Wissant), VIII 216.
  1346 van der ghemeender wee (Oostkamp), IV 581.
  1367 va,newede (Pittem), XVI 60.
  ± 1375 poortweede van monekereede (Oostkerke Bm.), XII 1032.
  1380 ter weeden (Ingooigem), XVII 215.
  (Houtem Ieper), -- (Kaster),
  1383 ter wef,den (Anzegem), XVII 215.
  Het is waarschijnlijk dat, in de andere streken, hetzelfde
  18
  
  274
  
  JAN LINDEMANS
  
  verschijnsel waar te nemen is. ULRIX en PAQ,UAY (ZuidLimburgsche Plaat,snamen) geven alleen, voor de 15e eeuw,.
   Drie wyen op (Borgloon, 10, 9). J. VAN GoRP (1) deelt mede
  dat weide zelden voorkomt in de oudste cijnsboeken van de
  Kempen. Als voorbeeld citeert hij uit het Cijnsboek van
  Turnhout van 1368 (Rekenkamer, nr. 45015) :
  de gemeyn weyde van V osseleer,
  de gemeyn weyde van den velde,
  de gemeyn weyde van de broecside,
  de gemeyn weyde van oestoven,
  de gemeyn weyde van Bremele.
  Uit deze laatste citaten kan men afleiden waarom weide·
  zoo laat in de toponymie verschijnt. De "weide" was aan-vankelijk het niet in privaat gebruik geraakte land dat
  ter beschikking stond van de dorpsgemeenschap en waarallerlei woorden, verschillend naar tijd en plaats, voor in
  gebruik kwamen; om er enkele te noemen: wilder, vroente,
  aard, opstal, driesch, vrankrijk, enz. (waaraan wij een afzonderlijk onderzoek hopen te wijden). De meest verspreide
  naast Gemeene weide, waren : Vrij geweide, en Gemeen
  geweid en vooral Gemeente. Van Gemeene weede kan men
  een aantal Westvlaamsche voorbeelden vinden bij DE FLOU,.
  IV 577-583 ; - van Gemeen geweid, evenzoo, IV 569 ; ___:_
  van Vrijgeweed, XVI 860-862 ; - in de Fransche aanpalende gewesten heet het la communt pasture, - ge-meente; in Brabant gemeynte, dat bijna in alle plaatsen
  ·voorkomt. KILIAAN vertaalt het met pascuum commune ..
  Het is het evenbeeld van de Fransche communaux, communes, pasquis publics ; - de Engelsche commons.
  In latere tijden, toen het gemeens~happelijk weiland
  door nieuwe ontginningen steeds kleiner werd of totaal
  verdween (in de meest vruchtbare streken), moesten de
  landbouwers zelf grasland aanleggen, voor hun eigen vee( l) Bijdragen XXV (1934), 82.
   TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  27 5
  
  stapel. Zoo verschenen dan, in het landschap, de kleine
  grasperken afhangende van bepaalde boerderijen; - en
  in de toponymie, de woorden om die aan te duiden. Het
  heschikbare woord er voor was weide. Men begrijpt dat dit
  relatief laat geschiedde : in de 14e_15e eeuw in de vruchtbaarste streken, in de l 6e- 17e eeuw elders, om steeds maar
  toe te nemen tot op onzen tijd. In de 19e eeuw werd veel
  akkerland in ,,weide" veranderd. Het woord we1·de volgde
  deze economische ontwikkeling op den voet. De fortuin van
  het woord vindt hierin zijn verklaring.
  Op sommige plaatsen wordt, blijkens de antwoorden op
  de rondvraag van de Lenvensche dialectcentrale, het woord
  nog als relatief nieuw aangevoeld : aldus voor Vrasene
  (I 177) en voor Schoonaarde (I 261a) omschrijft men het
  begrip weide als volgt : ,,gewezen akkerland met gras bezaaid, aangelegd grasland"; wat klopt met een bepaling
  uit Niel-bij-Asch (L 418) : ,,kunstmatig grasland". Een
  inzender uit Retie (K 241) sehrijft : ,,Voor een 20-30 jaren
  kende men het woord bijna niet; nu worden vele weiden
  · aangelegd." Men kende aldaar het woord naw~-ide, maar
  dit had een geheel andere beteekenis; men bedoelde daar
  mede het gras dat door de schapen afgegraasd werd op de
  beemden, na het hooi en de(n) toemaat. In de streek ten
  Zuid-Oosten van Gent is het woord weide, volgens het dialectonderzoek van BLANCQUAERT nog niet in gebruik, namelijk te St.-Denijs-Westrem, Zwijnaarde, Gentbrugge,
  Heusden, Me1le, Laarne, Wetteren en Schellebelle (I 245,
  246, 248, 249, 250, 251, 255, 256).
   Evenwel waar weide de woorden beemd en meersch met
  hun wel bepaalde beteekenis verdrongen had, zoodat het
  een te algemeene beteekenis verkregen had, ontstond dan
  weer een drang tot, di:fferencieering en nuanceering. Men
  nam zijn toevlucht tot, samenstellingen als grasweide tegenover hooiweide; vetweide (weide waar alleen vee ter aan-
  
  276
  
  JAN LINDEMANS
  
  vetting te grazen gezet wordt) tegenover melkweide;
  veeweide tegenover fruitweide.
  Hernisse.
  In de Vlaamsche kustvlakte, voornamelijk in VeurneAmbacht, in den z. g. zeeboezem van Loo, maar ook in de
  alluviale bodems ten Noorden van Gent, bewaart de toponymie de herinnering aan een woord hernisse, waarmede
  uitgestrekte graslanden aangeduid werden.
  Ten Noorden van Gent noteerden wij
  Kieldrecht (I 147) : 1262 harnesse, P. B.
  Mendonk (I 198) : heirnisse dam, Kad.
  Desteldonk (I 199) : hernissestraet, P. B.
  Oostakker (I 202) : de groote- en kleine heirnesse, Kad,
  Zaffelare (I 204) : d' heirnisse, Kad.
  Sinaai (I 209) : 1700 herenisse, P. B.
  Gent (I 241) : ca. 1135 velde hertnesse, Cart. Affligem, nr. 52;
  1163 hernesse, ib., nr. 178.
  St.-Aman<lsberg (I 242) : de groote- en kleine heirnesse, Kad. ·
  
  Ongetwijfeld worden, in de voorgaande lijst, doubletten
  aangetroffen ; een hernesse kan zich over het grondgebied
  van twee of meer aanpalende gemeenten uitstrekken.
  Bij DE FLOU, Wdb., vonden wij de volgende :
  Wulpen-bij-Kadzand (I 103) : 1252 hernesse, XVIII 1026.
  Schoondijke (I 109) : 1150 gaternesse, IV 461.
  Hoeke (I 121) : 1397 de heernesse ten houcke, V 654; 1426 de
  eernesse va:n mire vrauwen, V 665.
  Oost.burg (I 123) : 1313 noordernesse, XI 536.
  Oostkerke (H 13) : 1439 ter eernesse, V 655.
  Mariakerke (H 16) : 1364 hernesse, V 655.
  St ..-Joris (H 47) : 1494 hl3/rnesse 'van burburch, V 661 ; 1910 de
  Heernesse-dijk, V 658.
   Mannekensvere (H 48) : 1517 de heernes leenrente, V 659.
  Oostduinkerke (H 49) : ± 1650 de hernesse va.n Jor Cornelis de
  Roodt, V 667.
  Slijpe (H 53) : 1552 de herne..<1se van Beaupreyt, V 661.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  277
  
  Zevekote (H 57) : 1300 herne8se, V 658; 1501 hooghe hernesse,
  VI 338.
  Duinkerke (H 74) : 1222 hernesse, V 653, 663.
  Adinkerke (H 83) : 1776 hernesselant, V 659.
  Veurne (H 84) : z. d. hernesse van Wiûjsberghe, V 675; 1607 de
  hernesse van 'm ijn heere van Orosylles, V 668; 1701 de hernesse van
  de proostie van St.-Donaes in Veurne ambacht, V 672.
  Houtem (H 87) : 1620 houternesse, VI 629.
  Avekapelle (H 91) : 1268 haveloes heerdnesse, V 534; 1607 de
  hernesse van Sinte B ertins, V 672.
  Zoutenaaie (H 92) : 1418 hernesse van Vycoengen, V 674; ± 1650
  hernesse van Haveskercke, V 665.
  Pervijze (H 93) : ± 1410 de heernesse van de kercke van Ever8am,
  V 669; 1462 de hernesse van H emel.sdale, V 666; 14.94 de hernesse
  van Sijnter Nickieus van Veurne, V 673; 1528 .de hernesse van Praepos,i tura, V 671 ; 1551 hernesse van Soccarde, V 673; 1551 her·nesse
  van Trubbe, V 674; 17e e. de hernesse van Gorge ende Baviere,
  V 665 ; 1700 d' heernesse van Almare, V 660 ; 1700 dhernesse van
  Snellijnck, V 673 ; 17e e. de heerne.sse van Brievere, V 667; 1786
  d'hernisse van de poorte van den Duynen, V 671 ; 1680 baenhernesse,
  I 425.
  St,u .ivekenskerke (H 94) : 1424 de heernesse van Dixmude, V 662;
  1494 de hernesse va.n Burburch, V 661 ; 1494 de hernesse van Lichtervelde, V 668 ; 1537 de hernesse van thoroudt, V 673.
   Eggewaartskapelle (H 95) : 1380 Torie Oovents herenesse, V 674,
  971 ; 1394 de hernesse van der vrauwe van Boezi jnghe, V 661 ; 1612
  de heernesse van Ariën, XVIII 1026; ± 1400 de heernesse van de
  kercke van Eversham, II 664.
  Lampernisse (H 96) : 1129 Lampernisse, IX 60-69, 71 ; 1219
  terre ... que dicitur hernesse, 1224 terrae quae dicitur herdnesse, V 675 ; ·
  1275 Ze hernesse Mgr. Phi lippe d'Yp1·e8, V 6n9; 1331 evermaers
  hernesse, IV 84; 1343 bouds herdnesse, II 470, V 661 ; 1343 herken
  herdnesse, IV 914, V 666 ; 1343 de herenesse mer vrauwen der abedesse
  van Meessine, V 669; 1348 in sher Symoens here-nesse, V 666; 1354
  hernesse van Osten van Wisschen, V 671; 1369 Maertins van Eessine
  herene..<1se, V 669, IX 1099; 1370 herdnesse van onser Vrouwen kerke
  van Zinnebeke, V 675; 1374 Wouter Oovents herene88e, V 669, IX
  1099 ; 1390 sval-uwen hernesse, XVI 49; 1418 hernesae van vycoengen,
  V 674; 1424 de heernesse van Sint Pieters van Ariën, V 673; 1422
  Jan Baerts hernesse, V 666, VI 938; 1450 van der hernesse van
  Ermucf:e, V 663; ± 1650 de hernesse van Haveskercke, V 665; 1723
  
  278
  
  JAN LINDEMANS
  
  de heerni8se van Fontigny, V 665 ; 1787 d'hernisse van Gystele,
  V 665; 1740 de heirnesse van St.-Bertins iri St.-Omaers, V 672.
  Oostkerke (H 97) : 1394 van der hernesse Katelinen van Huelen,
  V 667; 1446 de heernesse van het capittel van St.-Omaers of heernesse
  van Oostcure, V 670; 1723 heernisse van Fontigny, V 665; 1740 de
  heirnesse van St.-Bertins, V 672.
  Alveringem (H 100) : 1736 de hernesse t'Eyghen van Meessen,
  V 659.
  Oudekapelle (H 102) : 1494 hernesse van Burburch, V 661 ; 1740
  heirnesse van St.-Bertins, V 672.
   Keiem (H 103) en Beerst (H 104) : 1642 sheereweyns heernesse,
  V 646; muelenaers heirnesse, IX 1074, XVIII 1038; maelferots
  heernesse, IX 107 5 ; schoffels heernesse, XIV 309.
  Kaaskerke (H 107) : 1460 de hernesse van mijn heer Lodewifc de
  Brune, V 668; 1494 de hernesse van der lodifke, V 669; ± 1450
  de cleen heernesse van Lichtervelde, VII 852; 1676 dhernesse van der
  Rye, V 662.
  Diksmuide (H 108) : 1289 hernesse, 1424 de heernesse van Dixmude, V 662.
  Eesen (H 109) : 1424 de heernesse van Dixmude, V 1662; 1842
  Eessen hernisse, III 924.
  St.-Jacobs-Kapelle (H 111) : 1424 de heernesse van Dixmude,
  V 662; 1450 de hernesse van Ermude, V 663; 1494 de hernesse van
  Burburch, V 661.
  Woumen (H 112) : 1653 de hernesse, V 658; 1639 de hernesse van
  Jaspar de Tolenare, V 667.
  Zarren (H 113) : 1900 de heernesse, V 658.
  Hondschote (N 13) : 18e e. Lampernesse, IX 70 (waarschijnlijk
  migratienaam ).
  Pollinkhove (N 20) : 1593 de hernesse, V 656, 1671.
  •
  Loo (N 21): 1450 de hernes8e van Sinte Bertins van Sint Homa,ers,
  V 672; 1901 de _heernesse, V 665; 1398 oosthernesse (ook op Reninge
  en Nieuwkapelle).
  Reninge (N 26) : 1398 weest heernesse, XVI 365; ± 1400 de hernesse, V 656.
  Nieuwskapelle (H 101): 1786 west hern·isse van Oignies, XVI 365.
  Kortrijk (N 141) : 1695 Lampernesse, IX 70 (migratie, evenals
  nog andere leengoederen van dien naam, elders in West-Vlaanderen, IX 71-76).
  Groot-Sinten (a 2) : 1097 vluodes hernesse, XVI 670.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  279
  
  Grevelingen (b I) : 17 4 7 Lampernesse, IX 70 (waarschijnlijk
  :migratie).
  Tusschen Grevelingen, St.-Joris (b la) en St.-Pieters-Broek
  (b Il) : 1232 hernesse, V 657, 931.
  Omtrent St.-Omaars (b 23) : 1751 odrenesse, XI 695.
   Ste.-Mariekerque : 1455 Ze hernesse, V 657, 930.
  St.-Omercapele : 1468 l,a hernesse, V 931.
  Heuringhen : 1559 Lamprenesee, IX 70 (waarsch. migratie).
  Calais : lll8 hi'.ldernesse, VI 13.
  Heernisse (haarnesse, harnis) komt verder nog voor in
  Zeeland en in de Hollandsche kuststreek, b. v. Middelharnis (1).
  In enkele van de oudste overgeleverde grafieën werd de d
  van herd nog bewaard: ca. 1135 hertnesse (Gent), 1224 terra
  que dicitu·r herdnesse (Lampernisse), 1268 haveloes heerdnesse (Avekapelle), 1343 bauds herdnesse, herken herdnesse
  (Lampernisse), 1343 vijf ghemeten herdnes lands (ibid.).
  Natuurlijk zijn dat archaïseerende vormen, vermits de d
  reeds uitgestooten blijkt te zijn in de 11 e eeuw : 1097
  vluodes hernesse (Groot-Sinten), 1118 hildernesse (Calais),
  1129 lampernisse, 1150 gaternesse (Schoondijke), 1163 hernesse (Gent), enz. Nochtans leveren zij het afdoende bewijs
  dat wij hier met een afleiding te doen hebben van het verdwenen woord herde, ,,kudde" (vgl. herder) (2) met het
  suffix -nis.
  In Mnl. teksten komt hernesse voor met de beteekenis
  ,,kudde" en "weiland" (3). Thans nog zijn di.e oude heer(I) Zie Dr. A. A. BEEKMAN, Aanvullingen op het Mnl. Wdb.,
  i. v. Hernesse.
  (2) MANSION, Voorn. Bestanddeelen, 65; DE Bo, Idioticon, i. v.
  Hernesse. - Vgl. ook de woorden herdschap en herdga.ng, die zoo
  veelvuldig voorkomen in de oude dorpskeuren.
   (3) VERWIJS en VERDAM, i. v. Hernesse. De eerste beteekenis
  wordt gestaafd met een bijbeltekst (in een hs. van 1348), waar
  << sicut visitat pastor gregem suam >> (Ezech. 34, 12) vertaald wordt
  met : ,,alse die herde visiteert sine hernesse" ; - de tweede, met
  plaatsnamen en goederenbeschrijvingen, o. a. van St.-Baafs te
  Gent : ,,item competeert aen het hospitael van Sente Baefs twee ge~
  
  280
  
  JAN LINDEMANS
  
  nissen weiland, aldus aan den IJzer bij Diksmuide en in
  Veurne-Ambacht (1). Er valt dus niet te twijfelen aan de
  etymologie van het woord. DE FLOU schijnt nochtans een
  andere meening toegedaan. Hij schrijft (V 1 652) : ,,de
  Heernessen treft men vooral in de kustgewesten van Vlaanderen en Guînes aan. Zij hadden tot voorwerp het beheer
  en het vruchtgebruik van moeren, weiden, akkerlanden en
  bosschen, die echter tot het grafelijk domein bleven behooren. Zij waren geene leenen, maar wel dominion's (2),
  waarvan het beheer of "heerdenesse" meestal aan instellingen van dooderhand werd toegekend, zeldener aan bijzonderen. Zulk een beheer gaf recht tot het aanstellen van
  ,,heerden" of "schepenen", die eene administratieve vierschaar vermochten te houden. Al vroeg echter werden de
  heernessen) juist daardoor, vaak als leenen, zelfs ten slotte
  als heerlijkheden, beschouwd, die dan ook tienden en landcijnzen of "heernesse scult" hieven" (3). DE FLOU haalt dan
  een paar voorbeelden aan, om zijn meening te staven. De
  meest typische is de volgende :
  "Wij L., baillu upde heernesse toebehorende der kerke
  van vycoengen, ... ynde prochye van Zoutena, W., J. ende
  G., keerden up de heernesse vorseit, doen te wetene dat ...
  (er verkocht is) een ghemet ... heernesland8, ligghende ynde
  meten ofte bet mersch in de groote hernesse binnen vesten achter het
  Begijnhof", ,,de hernesmeesters van der hernesse van Sente Baefs".
   ( 1) ,,Langs den Iser bij Dixmud.e ligt een uitgestrektheid van
  weiden op eene breedte van een kwaai·t en eene lengte van eene
  halve uur, en deze vlakte draagt den naam van Hernesse" (DE Bo"
  Idioticon).
  ·
  (2) De beteekenis zou aldus aansluiten bij Ags. hërnyss, ,,district"
  (EKWALL, Studies in English Place and Personal Names, I, 76),.
  dat, volgens MANSION, 1. c., een verschillend woord is. Maar is het
  wel noodig twee verschillende woorden te veronderstellen? De beteekenis "district" kan afgeleid zijn van het begrip "ruimte afgestaan (door den vorst) voor het weiden van kudden".
  (3) Zie ook K. STALLAERT, Gloss., i. v. Hernessen : ,,soort van
  heerlijke renten".
   TOPONYMISCHE VERSCHI.JNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  28T
  
  vorseide heernesse ... , ghelast met siere rechter heernesscult."
  Die tekst is niet zeer oud ( 1440) ; hij licht ons in over den
  uiteindelijken rechtstoestand van "hernisland", niet over·
  den oorsprong van de benaming en de primitieve werkelijkheid dit er toe aanleiding gaf. Om ons daarover een gedachte te vormen moeten wij op het, oog houden dat wij
  hier hoofdzakelijk met op de zee herwonnen bodems te
  doen hebben ( 1 ), die van rechtswege bij het grafelijk domein gevoegd werden. Dr. L. VOET zegt daarover (2) :
  .,Die zoute schorren hebben in eerste instantie gediend als
  weidegr-onden voor schapen (berquariae, schapenboerderijen
  worden er veelvuldig vermeld in de 11 e-12e eeuw) ; wanneer ze ontzout · waren, konden de runderen er eveneens
  gedijen." Welnu heerdnisse zou een Vlaamsch woord kunnen
  zijn voor die berquariae, althans in den zin van een weiderecht door den graaf vergund, niet op een bepaalde oppervlakte weiland, maar voor een kudde (keerde) van een bepaald aantal schapen (3). Zooals alle vergunningen van
  dien aard, waarvoor men een jaarlijkschen cijns te betalen
  had (hier "heernesscult" geheeten), werden die ~~heerden"
  een erfelijk eigendomsrecht. Dat de graaf, voor het te nut
  brengen van die nieuwe gronden, beroep moest doen op
  de kapitaalkrachtige instellingen van dien tijd, in de eerste
  (1) Men weet <iat, in de 4e eeuw, geweldige overstroomingen een
  gedeelte van het kustgebied onder water brachten en verschillende
  zeeboezems, die ver het land indrongen, deden ontstaan, die maar
  eerst in de 11 e eeuw weer herwonnen werden. Zie daarover R. BLANCHARD, La Flandre (1906), 134-200; M. A. WATERSCHOOT, De
  Vlaamsche Kustvlakte (2e uitg., J 939) ; L. VOET, Vlaanderen in de
  vroege Middeleeuwen, in Wet. Tijd, VIII (1943), 121-129; Id.,
  De graven van Vlaanderen en hun domein, Ibid. VII (1942), 25-32;
  J. n'HONDT, Het ontstaan van het Vorstendom Vlaanderen, in
  R. Phil. Hist. XX- (1941), 537-540.
   (2) Vlaanderen in de vroege Middeleeuwen, o.c., 124.
  (3) Het weiderecht op een bepaald aantal stukken vee (b. v. in
  bosschen) behoorde tot het zeer normale middeleeuwsche rechtsgebruik.
  282
  
  JAN LINDEMANS
  
  plaats op abdijen en andere "instellingen van dooder hand",
  is normaal in de 11 e-12e eeuw ; dat daarbij een vierschaar
  te pas kwam, zooals bij andere laat- en cijnshoven, is evenzoo geheel in de lijn van de feudale administratie. Maar
  daaruit een afleiding van heer (zooals in heerlijkheid) te suggereeren, zooals DE FLOU doet, is niet t.e wettigen en ook
  overbodig.
  Ouw. Ooi.
  Het Middelnederlandsch kende nog, voor grasland, het
  woord oitwe (auwe, awe) en een dialectische bijvorm er van,
  ooi (ooye, oye, hoye). In de Duitsche gewesten is au, aue,
  een zeer verspreide naam voor weideland. Voorop te stellen
  is een Germ. *agwjo-, een afleiding van *ahwa (Nl. aa =
  water); de aanvankelijke zin is aldus "waterrijk land",
  waaruit dan verdere beteekenissen afgeleid werden : ,,weiland aan een waterloop", ,,waterland", ,,met water omgeven land, eiland". Wij vinden het terug in landouw,
  Betuwe, Veluwe ( 1) ; maar ook in eiland (ei is een Friesche
  vorm); ook in oudere plaatsnamen als Woluwe (lOe e.
  Wiluwa) (2), Geluwe (1085 Geleve, 1143 Geluwe, 1146 Ghelewe, enz., F. IV 552) (3); Watou (1123 Wathewe, 1159
  Watawa, 1200 Watuwe, enz., F. XVII, 153) ; Houtave
  (961 Holtawe, 1003 Holtawa, 1220 Houthauwe, enz., F. VI,
  666); Zoutenaai (vóór 1110 Saltanawa); Seynave (een niet
  geïdentificeerde pl. n., voorhanden in den f. n. van Sey(1) Zie uitvoerig over Betuwe en Veluwe (voor dit laatste wordt,
  een andere verk]aring van -uwe voorgesteld) bij J. W. MULLER,
  in NGN, VIII (1932), 112-145. - Zie ook A. VAN LOEY, in R. B.
  Phil. en Rist., X (1931), 810-812.
   (2) A. CARNOY, Dictionnaire, i.v. - J. MANSION, V.B., 177.
  (3) MANSION, V.B., 46, en CARNOY, Dict., i.v., verklaren dezen
  naam als geluw + ee, ,,het gele water" ; beter dunkt ons geel (geil,
  ,,vroolijk'') + ewe (-uwe).
  "TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  283
  
  -nave) ; Sinaai ( 1) ; 1442 Bezauwen (Vorst Antw. ; vgl. Be.z ooien); 1430 ter Soelitwen (Noorderwijk); Melkauwen
  (gehucht te Berlaar Antw.); Bernear,1, Luik (1359 Bernauw) ;
  Ninove en Rijhove (gehucht te Ninove, resp. vroeger Nineve
  -e n Riedeve) (2); Beethoven of Betho (geh. van Tongeren,
  1267 Betue) (3) ; Zo·nhoven Limb. (1456 Zonne.we) ; Vollenhoven Overijse! (943 Fulnaho, .ll33 Fullenho, FöRST. I 968);
  - Rijnauwen, Schoonauwen, Westerouen? (4).
  Voor .samenstellingen met den vorm -ooi kunnen wij
  wijzen op de gemeentenamen Ardooie (zie uitvoP-riger
  beneden), Widooi Limb. (1205-1372 Wydoy, 1215-1393
  Wydoe, V. P.) en menigvuldige plaatsnamen in NoordNederland, vermeld door BEEKMAN (5) en MULLER (6) :
  Ooij (gem. Zevenaar), Ooij (gem. Ub bergen) en Litooien
  (beneden Lit) aan de Maas, in Noord-Brabant ; Bezooien
  -e n Gansooien, aan het oude Maasje, N.Br. ; Akkooi, Renooi
  en Wadenooien, dorpen aan de Linge; Ammersooi, Poederooien, Balgooi, Orsooi, in Gelderland; W esterooien, bij
  Zandwijk, ten Noorden van Tiel.
  Het feit dat ouwen ooi gebruikt werden bij het samenstellen van dorpnamen (een soort van namen die, over
  't algemeen, zeer oud is), in verschillende streken van ons
  land, bewijst dat die woorden eenmaal behoorden tot den
  (1) De traditioneele etymologie uit Sinaï (in verband met het
  leven van de H. Catharina, patrones der parochie) behoort tot het
  rijk der fantasie. Voor -aai, vgl. Zoutenaai ; beide plaatsen liggen
  in een streek met sterken Frieschen inslag; voor sin-, vgl. Seijnave
  (misschien Sijn-ave), maar vooral ll 8 -16 8 e. Zinnebeke (Zonnebeke).
   (2) Een studie over deze woorden, door Dr. VANGASSEN, verschijnt in deze Handelingen.
  (3) A. VINCENT, Le nom de Beethoven, in I. Teirlinck-Album,
  133-141.
  (4) J. W. MULLER, o. c., ll8.
  (5) Aanvullingen op het Mnl. Wdb. van VERWIJS en VERDAM~
  i. v. ooi.
  (6) T. a. p.
  284
  
  .JAN LINDEMANS
  
  gewonen taalschat van ons volk. Zij hebben evenwel
  moeilijk standgehouden t. o. beemd en meersch. Men vindt
  ze maar sporadisch terug in de "lagere" (en latere) benamingen van kleine pe.rceelen en alleen in bepaalde gewesten.
  Ouwe , vr. nw., wordt omschreven in het Mnl. Wdb. met
  "beemd, met water doorsneden land ; vlak land, het vlakke
  veld" (dit laatste schijnt te steunen op Teuthonü;ta "anger"
  playn, ouwe, bleecke, pratum, planicies" ; en ~ILIAAN,
  ,;vetus pratum, pascuum, et insula et ager et Tempe, locus.
  pascuus et convallis"). Naar DE Bo, Id., zou ouwe nog bekend zijn met de beteekenis "weide", b. v. ,,Een ouwe
  rondom met diepe grachten afgesloten. De koeien grazen
  in de ouwe".
   Nochtans komt ouwe zeer weinig voor in Westvlaamsche
  plaatsnamen, alhoewel een tekst van 1304 (Mnl. Wdb.)
  geen twijfel overlaat aangaande het bekend zijn van het
  woord aldaar : ,:van der awe int ambacht van Ghistel in d1'.e
  prochie van Zande". DE FLOU geeft alleen : 1626 ter hauwe
  (Eesen) en 1304 ter hauwe (Woumen), V 526; deze drie
  plaatsen liggen niet ver va.n elkaar. - Men vindt nog, bij
  DE FLOU, V 501, 502, 526 : 1415 den hauwe (Dentergem),
  1387 le hau (Male-Brugge), 1637 den hau (Tielt), 1641
  den cleenen ende den grooten hauwe (Adegem-Maldegem),
  1908 den hauw (een bosch te Moerkerke); in deze plaatsnamen met mannelijk grammaticaal geslacht moet.en wij
  veeleer Mnl. houwe, ,,uitgestrektheid gronds, waarop het
  hout geregeld gehakt of geveld wordt" (STALLAERT, Gloss.),
  herkennen (1). Het is mogelijk <lat houwe het. verdwijnen
  van ouwe in de hand gewerkt heeft.
  Volgens ScHUERMANS, Bijvoegsel Alg. Vla. Idioticon
  (1) Om dezelfde reden moet en wjj Nanove, naam van plaatsen
  te Bogaarden Brab. (1615 nanou,e), Hekelgem (1202 silvam que
  anehou dicitur), Opwijk (1430 nanauwe, 1380 p ers. n. Impin van
  den Aenhouwe), voor een samenstelling met kouwe aanzien.
   TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  285
  
  (1883 ), is ouwe, auwe, ,,hier en daar in <l.e prov. Limburg"
  nog bekend met de beteekenis "meersch, weide, weiland,
  land, akkerveld, grasveld, plein, bleek, grond in de laagten
  of moerassige streek gelegen". Of dit thans nog het geval
  is, zouden wij niet kunnen bevestigen. Het blijkt in alle
  geval niet uit de Rondvraag. Een aantal toponiemen, yerzameld door A. H. VAN DYCK ( 1) leveren het bewijs dat dit
  woord, aan beide oevers van de Maas, eenmaal zeer druk in
  gebruik moet geweest zijn. Men vindt de volgende grafieën :
  -0he, oo, o, ooh, oe, oë. Wij laten hier het lijstje uit VAN DYCK,
  volgen, de plaatsen gerangschikt naar hun ligging, stroomopwaarts van Noord naar Zuid :
  Buggenum (L 323) : 1470 in buggemer oo; 1698 de groote oe,
  - cleyne oe, - horner oe; 1697 aen de oe brugge; 1751 aent oe
  valderen.
  Zwalmen (L 331) : 1731 in de ohe.
  Horn (L 325) : de horner oc.
  Beegden (L 327) : 1788 de neer ohe, de op ohe.
  Herten (L 330) : 1787 in de ooh, - de ooldener oo.
  Wessem (L 375) : 1697 in de oo.
  Torn (L 374) : hegger oken, - 1720 kleyne öken.
  Maasbri-..,cht (L 377) : 1777 de osse· ohe.
  Ke,3 senich (L 370) : 1701 in de kesinger oo.
  -Ophoven (L 371) : 1686 ophover oe, - de ioden oe.
  Molenbeersel (L 319) : de koren o.
  Neeroeteren (L 368) : 1362 in ghecn oo.
  Rotem (L 420) : de groote o.
  Leut (Q 6) : 1527 aen die oe.
  Maastricht (Q 95) : 1796 cleyn o.
   Ook in de streek van Eupen komt dit woord voor in
  plaatsnamen, aldus :
  Eupen (Q 284): 1442 in de o; 1770 neffens d'öe; 1689 in de dunne
  -oe, de cleen oe (2) ; in d'öö, - üë, - eu, - öëken (3).
  (1) A. H. VAN DYCK, Bijdrage t,ot een toponymisch glossarium,
  in Verzamelde Opstellen, Hasselt, XVII (1942), 233-235.
  (2) VAN DYCK, l. c.
  (3) VAN DE WIJER en LANGOHR, in Mederleelingen van de Vl.
  ·T. V. Leuven, XII (1936), 82.
  286
  
  JAN LINDEMANS
  
  Membach (Q 282) : 1770 in de oe, het oë (1).
  De vorm ooie, gewoonlijk hooie gespeld ("wellicht met
  bijgedachte aan hooi en dan verst.aan als "hooiweide",.
  niettegenstaande het feit dat ooien eigenlijk grasweiden
  waren), komt voor in West- en Oostvlaamsche plaatsnamen.
  Wij noteerden de volgende (bij DE Fwu, VI 525-530,,
  706 en XII 193-199, en bij DE POTTER en BROECKAERT)
  Oostkerke (H 13) : 1912 den ooye.
  Brugge (H 36) : 1285 hm'e (weiland).
  Hamme (I 213) : 15e e. herdoye co-utre, 1513 herdooije, 1529'
  ardoyen (gehucht).
  Beernem (I 183) : 1836 den hoie.
  Ruiselede (I 223) : hoije.
  Merendree (I 229) : 1750 d'hooye.
  Bachte-Maria-Leerne (I 236) : 1274 al onse m "-rsch . .. tusschen .. ..
  ende der hoyen van Oedonc (Vad. Museum, III 432); kasteel van
  Ooidonk.
  Gent (I 241) : buten der oyen ende vor de hoyporte (Rekeningen
  van Gent, U 76, cit. in Mnl. Wdb.); de Hooie.
  Afsnee (I 244) : 1450 hoye.
  Zwijnaarde (I 246) : 1747 Ardoyc.
  Heusden (I 249) : den hoye, Kc1,d.
  Leizele (N 14) : 1621 de groote hoye.
  Hooglede (N 34) : 1912 hoaie.
  Beveren (N 35) : 1914 den hooi.
  Ardooie (N 41) : 970 herdoie, 1073 hardoia.
  Zillebeke (N 75) : 18e e. la rulette menant vers loye.
   Wevelgem (N 139) : 12:.:!2 Thoma1:J de Hoia; 1392 Ze jiej dele oye;
  1302 Stacin van Indowe; 1483 leen ... geh. in doye; 1619 in de hoife~
  Dentergem (0 2) : 1415 oye (meerschen).
  Markegen (0 3) : 1439 ten ooyc.
  Oeselgem (0 6) : 1641 doije.
  Grammene (0 8) : hoeystraet, Kad.
  Olsene (0 11) : hooie.
  Deinze (0 14) : de hoye, Kad.
  Semmerzake (0 33) : 1650 hoye.
  St.-Baafs-Vijve (0 77) : 1762 d'oye.
  (1) Ibid., XVIII (1942), 92.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERK1'
  
  287
  
  Desselgem (0 79) : 1383 den oye; 1570 de groote hoye, F. IV 1069 ..
  Vichte (0 83) : 1760 tgoet ten hoye; 1625 hoyken ter 1,ichte.
  Asper (0 86) : de kinddoye, Kad.
  Broekerke (b 7) : 1284 juxta oyarn.
  St.-Folquin (kanton Audruicq, Fr. Vlaanrl.) : 1869 l'oye.
  Oye (gem. ibid.) : 8_e e. ogia, 1084 oia, enz., F. XII 193.
  Men ziet dat de ooienamen hoofdzakelijk gelocaliseerd
  liggen aan de Schelde en de Leie. Opmerkelijk is de samenstelling herdooie die driemaal voorkomt. Behalve landooie
  (vgl. landouw) treffen wij hier geen andere samenstellingen
  aan met ooie als tweede lid. Wij meene.n dan dat herdooiemet een bepaalde beteekenis als appellatief gangbaar was.
  Het eerste lid is ongetwijfeld herde, :,kudde", zooals in
  herdnisse.
  In Brabant lijkt ooi zeer zeldzaam te zijn. Wij vinden
  het in Lammeroye (Lebbeke), Ooienbrugge (plaats te Grimbergen) en wellicht in namen als 1725 de heue (Wemmel),
  en 1606 de heuwenstraete (Londerzeel).
  BEEKMAN (1) vermeldt, in Noord-Nederland :
  de Ooi , weidestreek aan de Waa l boven Nijmegen (1645 die oey),.
   met h et dorpje Ooi (930 awi, 1260 oy);
  de Ooi , buurt bij Zevenaa r ;
  de Ooi , weiland aan rle Oude IJsel, t. o. Drempt;
  't Oye, haveza te te Gorsel (1658);
  Ooi , buurt a. d. Waaldijk, Z. van Echteld.
  Eusel.
  Dit woord, dat met allerlei grafieën in de oorkonden verschijnt (eeusel, eeu,ssel, e.euwsel, eusel, eus8el, ey8el,.
  eyssel, heysel, ijsel, uyssel, huyssel: 'ttssel, hussel, - eesel,
  ezel, eensel, eersel, eeuser, - eeitsselinc, itsselinc, enz.)
  diende, hoofdzakelijk in Brabant, om een soort schrale"
  droge weiden aan te duiden.
  (1) Aanvullingen Mnl. Wdb., i. v. ooi.
  :288
  
  JAN LINDEMANS
  
  De volgende teksten kunnen ons helpen om ons Ren ge•dachte te vormen van het uitzicht. van een eusel :
  1349 siccam pascuam dict,am vulgarite.r d'eeu.,;el (Bij<lr., I, 84) ;
  1338 drie bunre winnens lans .. : so in lande, so in drogen eusselen
  ·(STALLAERT, Gloss ., i. v.) ;
  1379 duo bonaria, .. .tam 1nerice quam pascue, dict . eeussel ende
  -driesch (ib.) ;
  1440 heyden ende eeusselen ojt sterile ende onwinbare erffven (ib.);
  1536 een velt dat men noempt een eeussel, ha{f heye, half weide,
  ..daer de br,,esten op weiden (ib.) ;
  1446 een stuck beernps nft eusels (ib.) ;
  1506 een eeusel van drie coeyweyen (ib.).
   S·rALLAERT, Gloss. i. v., bepaalt eusel als volgt : ,!Een
  weiland ... van de geringste hoedanigheid". Verder merkt
  hij op : ,,De eeusel staat in het gebruik zooal gelijk met
  "eeusselingen, eeute, etmeersch, ettinge, etweide en
  driesch", achter "weide, beemt, broeck en meersch", doch
  schijnt ook menigmaal de waarde te hebben van eene behoorlijke, geprezene weide" . In goerlerenbeschrijvingen
  worden de eusels altijd afzonderlijk genoemd, tegenover de
  beemden en de meerschen, waardoor wel te kennen wordt
  gegeven dat we met ver~chillende begrippen te doen hebben; b.v.:
  Een hoeve te Kalmthout, a 0 1494, eigendom van de abdij
  Tongerloo, bestaande uit : ,,huysingen, hove, bogaerden, schueren,
  ·schaepscoyen, eeusels, beemden, winnende landen, heyden, weyden,
  gronde ende met alles datter toebehoirt" (Gedenkschrift,en EsschenKalmt.hout, 1934, bl. 6).
  1670: ,,hoeve met huysinghe, schure, stallinge, winuonde landen,
  eenselen, bempden, heyden, weyden, metten houtwassche, gronde
  -ende allen den anderen toebehoorten" (Ib., 22).
  Ook in de pachtcontracten van de 15e_l6e eeuw worden
  de eusels afzonderlijk vermeld.
  VERWIJS en VERDAM, Mnl. Wdb., i. v. ee'usel?:nc, geven
  de volgende bepaling: ,,een door bosschen ingesloten weide,
  .eigenlijk in 't algemeen weide". Die laatste veralgemeening
  
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  28,9
  
  gaat terug op KILIAAN, die eews8c.l omschrijft met .,pastio,
  pastus et pascuum"; de eerste, meer bepaalde zin, op
  ScHUERM~<\NS, Alg. Vla. Id. : ,,eene weide tusschen het hout
  -0f den bosch", nageschreven door CoRNELISSEN -V ERVLI~T,
  Id. Antw. : ,,weide aan twee of drie kanten door bosch of
  :schaarhout begrensd". Wij meenen dat die houtkanten
  maar een bijkomende omstandigheid zijn, voortspruitende
  uit de schraalheid van den grond die als eusel gebruikt
  werd en die al voor niet veel anders kon dienen dan voor
  houtwas.
   Het woord eusel is uit het taalgebruik geheel verdwenen
  en dat dit reeds sedert lang moet gebeurd zijn bewijzen
  de spellingen eensei en eersel. De plaatsnamen kunnen ons
  inlichten over het verspreidingsgebied van dit woord, dat
  op sommige plaatsen vrij talrijk voorkomt. Dit gebied
  ligt uitsluitend in het oude hertogdom Brabant ; het omvat
  het grootste gedeelte van de Antwerpsche Kempen, ongeveer tot aan de grens van de huidige provincie Limburg;
  ook de Noord-Brabantsche Kempen, ten Oosten van een
  lijn Hilvarenbeek-Boksmeer-St.Oedenrode-Nistelrode; verder geheel Zuid-Brabant, tusschen Dender en Gete, met
  uitzondering van den zuidelijken rand (ten Zuiden van de
  lijn Ninove-Brussel-Leuven-Tienen), waar zij zeer zeldzaam zijn. Wij noteerden de volgende :
  Puurs (I 268) : 1769 ijselvelt.
  Liezele (I 269) : haver eysels, Kad.
  Lippeloo (I 270) : 1685 neere-usel.
  Buggenhout (1 273) : 1650 moninck eusel.
  Malderen (I 274) : den ezel, Kad.
  Londerzeel (I 275) : beeckeussel, 1606 bieseussele, 1617 breemeussel, 1619 droegeussel, 1565 hojeeussels, 1600 calvereussele, 1604
  coeeussele, 1570 neereussele, 1587 tsagerseussel, 1606 suereussel,
  1587 tweyeeussel, 1700 deysels.
  Meerle (K 191) : het eyssel; groot- en kleyn eyssel, Kad.
  Oorschot (K 187) : 1627 stuck beempts gen. tee·u sel; het achterste
  
  eeusel.
  19
  
  290
  
  JAN LINDEMANS
  
  Hilvarenbeek (K 197) : 1429 dat eeusel; die eeusselen.
  Weelde (K 211) : de nersels, Kad.
  Schoten (K 227) : deusels, K.
  Oostmalle (K 231·) : 1429 een eusel aen de rnaldebrugghe (Bijdr.,
  XX, 13); d' eerssels, K.
  Turnhout (K 237) : 1368 coe eussel, groet e., gheels e., hey e.,
  hoghe e., enz. (Bijdr., XXV 81); boer eusels, K.
  Gierle (K 239) : de eersels ; koey eersels, K.
  Arendonk (K 240) : d'eyssels, K.
  Retie (K 241) : }6e e. dat cooyen eussel (PRIMS) ; de eersels, K.
  Lille (K 266) : streep eersel, K.
   Vorselaar (K 267) : 1381 winckel eusel; tsaghens eusel; swolfs
  eeusele ; veesdonck f'.Usel ; van eener1, nienwen eeusele ; van eenen gherneynen eeusele; 1430 den mortel eusele; 1744 c·rets eussel (PRIMS,
  in Bijdr. XIX, 389 vlg.).
  Grobbendonk (K 268) : 1487 hulsendonc ei,sel; weye geh. de
  euselinge ; 17 44 coye eussel ; spaens eussel ; speerts eussel (PRIMS,
  in Bijdr. XXII, 221, 233, 235).
  Poederlee (K 270) : de paardseusels (VAN DYCK).
  Tielen (K 271) : 1440 tha,eghblock eusel; thadighen eeusel (PRIMS,
  75) ; de spiegel eersels, Kad.
  Lichtaart (K 272) : hoek eersels; peerds e. ; b?'n e. ; vorst e. ;
  b10ek e. ; .schey e. ; heide e. ; d'eersels ; de eerselingfn, Kad.
  Kasterlee (K 273) : eersels; inschots eersels; hey e. ; koey e. ;
  hoeve e. ; cluys e. ; zand eersel.c;, Kad.
  Herentals (K 274) : 1448 haveloos eeussel; poorter eussel; borcht
  eeu,ssel; haver eeussel; een hoeye eeu.c;sele (PRIMS, in Versl. Med.
  K. V. Ac .., 1940, 593 vlg.); lange eersels, K.
  Mol (K 276) : hoog eerscls, K.
  Balen (K 277) : boon eersels ; koey e. ; kerken e. ; spoel e. ; hey e. ;
  de eersels ; K.
  Wiekevornt (K 302) : go()'f eussels, K.
   Noorderwijk (K 304): 1734 het eussel; 1722 het eijssel; 1779-1843
  d'eussels, 1805 d'esels, 1843 d'hessels, 1843 ecrssels; 1677 het cwhterste
  eussel; 1720 backers eussel; 1478 dbies euzel; 1394 bogaerts eusel;
  1394 bosch eeusel; ± 1700 dingen moeijs e11,ssel; 1486 doerns euzel;
  1491 druyptter euzel ; 1489 groet eusel; 1724 halff eissel; 1486 thaver
  euzel; 1726 heylich geest eusse,l; ± 1400 hoech eusel; 1697 thuijseussel ; 1680 huls esel ; 1394 c.alver eeusel ; 1686 catteneussel ; l 7 46
  kerckhofjeussel; 1737 cleijn eussel; 1729 cleyn craem e;1.Ssel; 1394
  coe eusel; 1430 laer eusel; 1462 langhe eusel; 1498 lenccomer euzel;
  
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  291
  
  1740 liskens eussel; 1453 ja.n meyen eusel; 1718 mijn eussel; 1476
  mijnten euzel; 1933 moereusels; 1702 naeijeneussel; 1463 neels
  eusel; 1394 poerten eusel; 1447 reguuts eusel; 1489 rynder euselken;
  1681 reijt eussel; 1692 rommeneisel; 1447 sgreven eusel; ± 1400
  tsmets eusel; 1641 smits eussel; 1673 de thijseusseltjens; 1697 tvorste
  eussel; 1496 wouters euzel (J. HELSEN, Toponymie van Noorderwijk). -Deze lijst geeft een goede gedachte van de frequentie van
  de eusel-namen in de Kempen, wijl wij hier de uitkomsten van een
  volledig toponymisch onderzoek hAbben (een vijftigtal namen in
  één gemeente).
  Geel (K 307) : geerds eerssels; koey e. ; hiese e. ; schemlcens e., Kad.
  Meerhout (K 312) : 1524 hoeckeusel; dcalvereu.c;el; tneer eusel;
  St. Mertens eusel; ... mettp,'!' euselinghen (PRIMS, V. M. K. Vl. Acad.,
  1940, 603 vJg.).
  Olmen (K 313) : de iessels, Kad.
  Ramsdonk (K 323) : 1573 batemans eussele, 1551 hooge eussele,
  1557 lanck eussele, 1573 walems eussele.
  Leest (K 328) : 1529 bieseusel.
  H ombeek (K 329) : 1538 berckeneusel; 1349 hoocheusel; 1447
  calvercneusel; 1626 lanckeusel; 1349 linken lankens eusele; smaleusel; 1538 smolderseusele (DE RIDDER).
  Bonheiden (K 334) : de *meussels, *suysels, Kad.
  