text: Zoo vinden wij van verschillende stammen van den Indischen
  Archipel aangeteekend, dat zij door uitwendige behandeling
  (wrijving, drukking enz.) in staat zouden zijn de verkeerde
  ligging der vrucht in het moederlijf te verbeteren. O.a. wordt
  deze handigheid aan de Javaansche doekoen's toegeschreven.'
  Ten aanzien van Soematra lezen we van de Atjehsche vroedvrouw (b i d a n), dat ze de zwangere op den vloer laat liggen
  en door uitwendige betasting den buik onderzoekt en dan
  bepaalt, of de ligging der vrucht goed is; bevindt ze, dat de
  ligging verkeerd is, dan tracht ze door uitwendige handgrepen
  — terwijl ze hare handen met olie heeft ingesmeerd — deze te
  verbeteren, spreekt de vrouw moed in en beveelt haar rust aan.
  Ook zijn deze Atjehsche verloskundigen er zeer bedreven in,
  om eene dwarsligging (t ë 1 i n t ë n g) in eene meer normale te
  doen veranderen. * De Karo-Batak's kunnen evenzeer eene
  dwarsligging (ëmboedjoer) constateeren en beproeven ook de
  kcering (pohoeli), doch alleen door uitwendige manipulaties. *
  Bij de Niassers weten de accoucheuses — die hier s a l o m o t a l o e = «buikwrijfsters» heeten — bij ongunstige ligging door
  externe handgrepen eene drukking op de vrucht uit te oefenen,
  zoodat deze de goede positie aanneemt. * Heeft de zwangere
  ' Dr. C. H. Strata: Do vrouwen op Java (1897) Blz. 31. Vgl. ook: J. Kreemor: Een bevalling in de desa. De Ind. Gids 1S82 dl. II Blz. 590.
  ^ Dr. J. Jacobs: Het familie- en kampongleven op Groot Atjeh dl. T (1894)
  Blz. 116 vg.
  • Dr. R. Romer: Bijdrage tot de geneeskunst der Karo-Batak's. Tijdschr.
  Bat, Gen. dl. 50 (1907) Blz. 250.
  * Dr. P. Durdik: Genees- en verloskunde bij de Niassers. Geneesk. Tijdschr.
   v. N. I. dl. 22 (1882). Blz. 260.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  81
  
  bij de Loeboe's zeven maanden gedragen, dan wordt eene oude
  vroedvrouw (d o t o e) geroepen en aan haar verder de zorg
  voor de aanstaande moeder toevertrouwd. Door tasten en voelen
  van den buik stelt zij een uitwendig onderzoek in naar de
  ligging van de vrucht. Wordt eenc ongunstige positie (tasobot)
  geconstateerd, dan tracht de dotoe door massage (mangoboet)
  het kind de gewenschte ligging te geven. '
  Van de Bahaoe-Dajak's in Centraal-Borneo verzekert Dr.
   Nieuwenhuis echter, dat zij geen middelen kennen, om eene
  abnormale ligging van de nog ongeborene te verbeteren. *
  Wat Celebes betreft, valt te wijzen op de Gorontaleezen, die
  door onafgebroken massage van de zwangere aan den toekomstigen wereldburger eene behoorlijke ligging trachten te geven,''
  en op de Toradja's, die bij eventueele dwarsligging (montiwa)
  of voetligging van het kind, het door manipulaties trachten te
  «keeren», zoodanig, dat het hoofd voor den bekkenuitgang
  komt te liggen. •*
  Zien we nog Oostelijker in den Archipel rond, dan vinden
  we van de bewoners der Zuidwester-eilanden, meer bepaaldelijk
  van Babar, opgeteekend, dat door masseeren, zoo noodig,
  vooraf de verkeerde ligging der vrucht hersteld wordt. *
  Dergelijke uitwendige verrichtingen worden ook wel toegepast
  om, bij eventueele liggingsverandering van de baarmoeder, deze
  weer op hare plaats terug te brengen. Wijzen we, om hiervan
  een paar voorbeelden te geven, allereerst op de mededeeling
  van Dr. Kleiweg de Zwaan, dat het aan de Maleische doekoen's
  in de Kwantan-streek van Midden-Soematra bekend zou zijn,
  dat de uterus in bepaalde gevallen niet op de normale
  ' J. Kreemer Jr.: De Loeboos in Mandailing. Bijdragen T. L. en Vk. dl. G6
  (1911) BIz. 312.
  * Dr. A. W. Nieuwenhuis: Quer durch Borneo dl. I (1904) BIz. 70.
  * J. Gr. F. Riedel: De landschappen Holontalo enz. Tijdschr. Bnt. Gen.
  dl. 19 (1870) BIz. 137.
  * A. C. Kruyt: Een on ander aangaande het geestelijk en maatschappelijk
  leven van den Poso-Alfoer. Mcdedeelingen Ned. Zend. Gen. 1896 BIz. 264.
  Vgl. ook N. Adriani en A. C. Kruyt: De Bare'e sprekende Toradja's dl. II
  (1912) BIz. 46.
   * J. G. P. Riedel: De sluik- en kroesharige rassen tusschen Selebcs en
  Papua (1886) BIz. 354. Ook bij onderscheidene onbeschaafde volken buiten
  onzen Archipel is men er op bedacht door massage het kind in do gewen.schto
  houding terug te brengen. (Dr. H. Ploss: Das Weib in dor Natui- und
  Völkerkunde. 8« Auflage (1905) dl. II Blz.,337).
  Dl. 70.
  6
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  82
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   plaats ligt, maar gekanteld is. In dat geval trachten zij de
  baarmoeder door uitwendige handgrepen weer de normale
  ligging te geven. ' Ook op Java zouden de d o e k o e n ' s daarin
  zekere handigheid hebben verworven. *
  Tijdens het verblijf van Dr. Nieuwenhuis onder de Bahaoe's in
  Centraal-Borneo, werd hem als eene groote merkwaardigheid
  verteld, dat eene vrouw van Pagong eens na eene bevalling
  een geprolabeerden uterus had naar binnen gestopt, met goed
  gevolg voor het leven der kraamvrouw. •"•
  Van eenige stammen uit het Oosten van den Archipel verhaalt
  ons Ried^l, dat zij, om prolapsus uteri te voorkomen, terstond
  na dè bevalling door massage de baarmoeder zoo het heet
  «op haar plaats stellen». "•
  Ook het omgekeerde komt voor, namelijk, dat men door
  externe handgrepen eene kanteling van de baarmoeder te
  voorschijn roept, om zwangerschap te vermijden. Deze kunstbewerking — het z.g. « a n g k a t p r o e t » (lett. het oplichten
  van den buik) —, waarvan zich o.a. de Javaansche d o e k o e n ' s
  bedienen, beschrijft Dr. Stratz aldus: «De buik wordt dicht
  boven de symphyse met stijf uitgestrekte vingers naar beneden
  gedrukt. Daarop wordt met beide handen dicht boven het lig.
   Poupart zeer krachtig naar boven gestreken, waardoor de buikspieren totaal verslappen. Nu grijpen beide handen den uterus
  van ter zijde en trekken dezen naar voren, terwijl de duimen
  den fundus met een krachtigen druk voorbij het promontorium
  naar beneden drukken.» * Van de 1000 in 1889 op last der
  Regeering onderzochte Javaansche vrouwen — bijna uitsluitend
  prostituees — hadden 60 % een door « a n g k a t proet» gekantelde baarmoeder. '
  Een ander middel, om langs mechanischen weg ongewenschte
  ' Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  (1910) Blz. 78.
  * Dr. C. H. Stratz: De vrouwen op Java (1897) Blz. 4a.
  » Dr. A. W. Niouwcnhuis: Quer durch Borneo dl. I (1901) Blz. 70. In Centraal
  Borneo dl. I (1900) Blz. 62.
  • J. G. F. Riedel: Do sluik- en kroosharige rassen tusschen Selebea en
  Papua (1886). Voor Ambon en de Oeliassers Blz. 73, voor Aroc-eil" Blz. 261,
  voor Ceramlaoet en Goram-eil" Blz. 175.
  » Dr. C. H. Stratz: t. a. p. Blz. 43. Vgl. ook: Dr. C. L. van der Burg: De
  geneesheer in Ncderlandsc.li Indiö dl. I (1882) Blz. 69.
  • Zio: Encyclopaedic v. Ned. Indjë i. v. prostitutie Blz. 343.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   83
  
  zwangerschap te stuiten, is de zoogenaamde eivliessteek, welke,
  zooals bekend, ook in Europa door z. g. «deskundigen», die in
  liet geheim werken, als afdrijvingsmiddel wordt toegepast. In
  Sidjoendjoeng geschiedt de punctuur volgens Dr. Kleiweg de
  Zwaan aldus: de verloskundige steekt den steel van een kal i kial an g-blad (Ricinus communis) op geleide van den vinger door
  het ostium uteri been. ' Uit eene andere 'streek der Padangsche
  Bovenlanden, n.l. uit het Agamsche, wordt ons bericht, dat
  de punt der scherpe vaste bladeren van een Cyperus-grassooft
  (Lintaboeang) diep in de vagina wordt gebracht en door snelle
  omwentelingen van het blad tusschen duim en wijsvinger de
  uterus geprikkeld wordt, om aldus abortus op te wekken. Ditzelfde tracht men ook te bereiken, door de bladstelen van
  eenige melksap- en harsrijke boomen diep in de vagina, te
  brengen, alwaar zij de baarmoeder bereiken. * Verder wordt de
  «steek» nog bij de Karo-Batak's door sommige go e roe's in
  praktijk gebracht n. 1. door behulp van een bamboesteel of ook
  wel met de hoofdnerf van een blad van een waterplant. Soms
  trachten zij hetzelfde effect te verkrijgen, door middel van een
  kort blaaspijpje, waarmede een bamboe-pijltje op den uterusmond
  wordt afgeschoten. Dit heet n g ë l t ë p ( = lett. met een blaasroer schieten). * Ook op Nias wordt de eivliessteek wel toegepast , men maakt dan gebruik van den steel van een blad. *
  Uit enkele berichten — vooral van medische zijde afkomstig
  — moet men wel opmaken, dat de Inlanders soms voor de
  meest verbluffende chirurgische kunstbewerkingen niet terugschrikken en wat het merkwaardigste is, met hun zeer primitieve
  hulpmiddelen soms goede resultaten bereiken. Dit valt te meer
  op bij die stammen, wier medische prestaties overigens nog zoo
  uiterst gebrekkig zijn. Dit verschijnsel vindt men niet alleen in
  den Archipel, maar evenzeer bij de elders nog in den natuurstaat levende volken. «Das medicinische Wissen und Können
  i Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  (1910) Blz. 124.
   * E. W. A. Ludeking: Natuur- on geneeskundige topographisoho schets
  der Assistent Residentie Agam. Geneesk. Tijdschr. v. X. I. dl. 9 (L862) Blz. 126.
  * Dr. R. Romer: Bijdrage tot de geneeskunst der Karo-Batak's. Tijdschr.
  Bat. Gen. dl. 50 (1907) Blz. 248 on 266. Vgl. van denzelfden auteur nog: Die
  abortiva der Malaien auf der Ostkiiste Sumatra's. Janus 14= jaarg. (1909)
  Blz. 893.
  < Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkundo der Niassor (1913) Blz. 217.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  84
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   der Naturvölker« — aldus schrijft Dr. Bartels — «musste uns
  mit Recht in vielen Fallen sehr bedenklich und fragwürdig
  erscheinen. Einem grossen Irrthum verfielen wir aber, wenn wir
  ihre chirurgischen Fahigkeiten nach dem gleichen Maasstabe
  beurtheilen wollten. Mancher zweckentsprechenden Maassnalune,
  zielbewusst und wohlüberlegt, begegnen wir hier, und selbst
  von manchem kühnen Eingriffe erfahren wir, der ein grosses
  Können, eine scharfe Ueberlegung und ein nicht alltagliches
  Handgeschick erfordert.» '
  Hieronder volgen een paar staaltjes van de virtuositeit der
  Inlanders op gynaekologisch-chirurgisch gebied. «Zeer enkele
  vrouwen» —zoo schrijft Dr. Jacobs van de Atjehers— «hebben
  het in de kunst, naar men vertelt, zóóver gebracht, dat ze,
  als de nood dringt, b.v. als het kind onmogelijk kan geboren
  worden en de kraamvrouw uitgeput is, een embryotomie ondernemen , in zooverre zij de, met een klein mes gewapende en
  met olie bevochtigde hand in de vagina brengen, telkens het
  voorliggende deel afsnijden en zoo het kind bij stukken uithalen. Doch slechts in zeldzame gevallen zou zulk eene operatie
  voor de kraamvrouw goed afloopen». - Ook bij de Gajo's zouden
  sommige vrouwelijke go e r o e ' s de kunst verstaan, om een
  dood foetus kunstmatig, met behulpvan hand of mes, uit den
  moederschoot te halen. Voor dezen kunstgreep, die m ë n r è l i
  heet, ontvangen deze vrouwen 20 dollars loon. * In overeenstemming hiermede schrijft Dr. R. Romer van de Karo-Batak's,
  dat sommige g o e r o e ' s zelfs de embryotomie (ikërat) op de
  doode vrucht toepassen. * Romer voegt er nog aan toe, dat
  de Karo's ook bekend zijn met de schedelperforatie ( n e l o e s o e ) ,
  waarbij de schedel van de vrucht in het moederlijf doorboord
  en het cerebrum verwijderd wordt, om den omvang van het
  hoofd te verkleinen. * Eene andere proeve hunner chirurgische
  vaardigheid, zou volgens den zelfden schrijver nog zijn, dat
  zij bij Mastitis (poesohon) de ontstoken borst zonder eenige
  voorzorg met een snijdend, ijzeren voorwerp open maken, en
  i Dr. M. Bartels: Die Medioin der Naturvölker (1893) Blz. 265 en 281.
   * Dr. J. Jacobs: Het familie- en kampongleven op Groot-Atjoh (1894) dl. I
  Blz. 117.
  » Dr. G. A. J. Hazen: Gajosch-Ned. Wdbk. (1907) i. v. r è l I Blz. 72ïJ.
  • Dr. R. Romer: Bijdrage tot do geneeskunst der Karo-Batak's. Tijdschr.
  Bat. Gen. dl. 50 (1907) Blz. 250.
  • Dr. R. Romer: t. a. p. Blz. 250.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  85
  
  de wond daarna met eenige kruiden behandelen. ' In het reeds
  zoo vaak geciteerde werk van Hovorka en Kronfeld lezen we,
  dat «im Malaiischen sogar die Herausnahme der Eierstöcke,
  also Kastration der Madchen ausgeübt wird» n.l. om aldus de
  conceptie te verhoeden. * We vonden deze mededeeling echter
  nergens bevestigd, ook niet bij van der Burg, waarnaar de
  genoemde schrijvers verwijzen. Waarschijnlijk, dat zij dus op
  een misverstand berust.
  III.
  Meer ervaren dan in het verrichten van bloedige operatièn
  zijn de inlandsche geneeskundigen over het algemeen in de
  behandeling van beenbreuken en ontwrichtingen.
  Van de Javanen lezen we in Veth's standaardwerk, dat
  beenbreuken en ontwrichtingen met in- en uitwendige middelen
  worden behandeld, maar bijna nooit door operaties, verbanden
  en dergelijke. * Het zou ons echter niet verwonderen, wanneer
  uit een opzettelijk daartoe ingesteld onderzoek bleek, dat de
  techniek der Javanen ook in dit opzicht niet voor die der
  Maleiers en andere stammen op Soematra onderdoet, die, zooals
  hieronder zal blijken, wel degelijk, soms zelfs zeer rationeele,
  breukverbanden in toepassing brengen. Uit het bekende receptenboek van «Njonja van Blokland» blijkt reeds, dat bamboeverbanden bij fracturen ook tot de doek oen wijsheid behooren.
   We vinden daarin het volgend recept tegen beenbreuken: neem
  het wit van een kippenei, een aan stukjes gesneden sjalot,
  braad dit een en ander met rundvet en wrijf hiermede de
  pijnlijke breukplaats; wikkel dan het gebroken lid in een
  verband van gespalkte bamboe gedurende drie dagen, maak
  het verband dan los en leg het vervolgens opnieuw aan gedurende zeven dagen. *
  De Maleische geneeskundigen van Midden-Soematra schijnen
  te dien aanzien over bijzondere kunstvaardigheid te beschikken:
  • Dr. K. Romer: Bijdrage tot de geneeskunst der KaroBatak's. Tijdschr.
  Bat. Gen. dl. 50 (1907) Blz. 268.
  « Dr. O. v. Hovorka on Dr. A. Kronfeld: Vergleielicnde Volksmedizin dl. 11
  (1909) Blz. 525 en r>87.
  • Prof. P. ,T. Veth: Java. 2» druk dl. 4 (1907) Blz. 278.
  • Njonja van Blokland: Doekoen djawa oetawa kitab dari roepa-roepa obat
  njang terpaké di Tanah-Djawa 3- druk (1899) recept N° 16H.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  86
  
  VOLKSHEELKUNDE
  
  IN DEN
  
  INDISCHEN-ARCIIIPEL.
   ze trachten bij een beenfractuur eerst door tractie aan het
  gebroken deel de repositie te bewerkstelligen, vervolgens fixeert
  men de extremiteit tusschen twee stukken hout, waarom een
  doek stevig gebonden wordt. Tevoren brengt men op de breukplaats een brei van bepaalde kruiden, waarvan de bedoeling is
  te bewerken, dat het been niet gaat opzwellen en de vergroeiing spoediger tot stand kome. Te Goenoeng Sahilan aan
  de Kampar-Kiri wordt eveneens door tractie, gecombineerd
  echter met rotatie, getracht de beenstukken op hun plaats te
  brengen, waarna het deel rondom tusschen de bladnerven van
  den klapperpalm geïmmobiliseerd wordt. Vóórdat men echter
  de extremiteit fixeert, moet eene bijzondere pap op de fractuurplaats worden aangewend, welke pap, indien de extremiteit
  gedurende drie dagen gefixeerd is geweest, voor een ander
  verwisseld wordt. •
  «Ausgesetzte Gelenke und Brüche» — zoo wordt ons van de
  Batak's verzekerd — «verstenen manche recht gut zu heilen.»^
  Wat de Karo-Batak's in het bijzonder betreft, worden wij nader
  ingelicht, dat zij bij beenbreuken ( p o n g g o l ) zeer goed immobiliseerende verbanden weten aan te leggen, bestaande uit
  saamgevoegde, rottanstaafjes, niet ongelijk aan de bekende
  rottanverbanden systeem de Mooy. ^ Van de Batak's van Padang
  Lawas lezen wij nog, dat been- en armbreuken tamelijk serieus
  worden behandeld: het gebroken lid wordt stijf in gespalkte
  bamboe (sanggar-sanggar) gewikkeld en, behalve dat er nog
  eenige smeersels bijkomen, wordt de grootste rust aanbevolen.
   Het verband wordt eerst na genezing opengemaakt. *
  De Atjehers plegen bij beenbreuken een bamboeverband te
  maken, zooals Dr. Jacobs opmerkt, alweer niet ongelijk aan de
  bekende rottanverbanden van de Mooy, door verscheidene
  bamboelatjes met een touwtje te verbinden, zoodat het gebroken
  lid erin past. De heelkundige (toek t a b i b ) tracht eerst door
  trekken de uiteinden van de breuk aan elkaar te brengen, legt
  ' Dr. J. P. Kleiweg do Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maloiers
  (1910) Blz. 189 vg.
  * G. Simon: Die Heilkunst der Eingeborenen in Sumatra. Berichte d.
  Rhein. Miss. Gesellsch. 1902 Blz. 323.
  * Dr. R. Romer: Bijdrage tot de geneeskunst der Karo-Batak's. Tijdschr.
  Bat, Geu. dl. 50 (1907) Blz. 269 vg.
  * J. B. Neumann: Hel Pane- en Bilastroomgebied op hot eiland Sumatra.
  Tijdschr. v. h. Ned. Aardr. Gen. 2* serie dl. 3 (1887) afd. meer uitg. artt. Bis. 527.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCIIIPEL.
   87
  
  dan het bamboeverband (tjoeroe) aan en daar overheen eenige
  verkoelende kruiden. Deze behandelingswijze heet gëtjoeroe. '
  In Palembang wenden de Inlanders bij beenbreuken eveneens
  een verband aan, bestaande uit bamboespalken. Steken we naar het eiland Nias over, dan vernemen we van
  Dr. Durdik, dat men daar bij beenbreuken een der dorpsbewoners roept, die met de voeten vooruit is geboren en daardoor, volgens het geloof van het volk, de kunst verstaat, om
  beenbreuken en ontwrichtingen te genezen. In zulk een man,
  die op eene andere wijze is ter wereld gekomen dan gewoonlijk,
  hebben de Niassers een groot vertrouwen. Deze dorpsheelmeester,
  s a n g a moi si f a b e s o e geheeten, voegt de breukuiteinden bij
  elkander, door met de vingers langs het been te strijken en
  legt daarop eene smerige (smeuige?) massa, die men uit de
  nesten der zwaluwen haalt, en met olie vermengt; het geheel
  wordt met klapperolie bestreken en een doekverband aangelegd.
  Klaagt de lijder over pijn en hitte onder het verband, dan
  wordt het verbonden lid in een uitgeholden pisangstam geplaatst, hetgeen verkoelend en pijnstillend werkt; deze pisangstam wordt, zoo dikwijls men het noodig oordeelt, vernieuwd.
   Het verband blijft vier weken liggen, hetgeen gewoonlijk voldoende is tot genezing van de breuk. '
  Volgens Dr. Kleiweg de Zwaan winden de Niassers bij breuken
  ook wel de nerf van een p i n a n gblad om het gebroken lichaamsdeel om dit te fixeeren , of maken tot hetzelfde duel gebruik
  van vier stokken, die met een doek om de gebroken extremiteit worden vastgebonden. *
  We zien dus, dat breukverbanden en breukspalken op Soematra tamelijk algemeen toepassing vinden. Omtrent de volkstammen , die de andere eilanden van onze Oost bewonen, is
  ons uit de ons ten dienste staande litteratuur niets gebleken. Dat
  we uit dit gemis aan gegevens bij de Oostelijk wonende stammen
  niet de gevolgtrekking mogen maken, dat aan hen ook geen
  middelen tot breukheeling bekend zouden zijn, blijkt uit het
  volgende bericht van Seligmann omtrent de Papoea's van Sinan1 Dr. J.Jacobs: Het familie-en knmpongleven op Groot-Atjeh dl. 1(1894) Blz. 318.
  2 L. Lindman in Geneesk. Tijdschr. v. N. I. dl. 4 (1857) Blz. 775.
  * Dr. P. Durdik: Genees- en verloskunde bij de Niassers. Geneesk. Tijdschr.
  v. N.I. dl. 22 (1882) Blz. 247 vg.
  * Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde der Niasser (1913) Blz. 131 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  88
  
  YOLK.SIIEELKUNDE IN DEN
  
  INDISCHEN-ARCIIIPEL.
   golo (Britsch-Nieuw-Guinea): «Fractures are usually put up in
  short wooden splints, padded with leaves. The joints above and
  below the injury are never immobilized; before applying the
  splints the fragments are manipulated into place till grating is
  felt, when one man holds the limb in position while another
  bandages on the splints with long strips of the dried cortex of the
  banana. Dislocations are generally rather forcibly reduced probably that of the shoulder is the only one recognized and treated.»•
  Wat de behandeling van contusies en luxaties (ontwrichtingen
  en verstuikingen) betreft, zijn de berichten zeer schaarsch. De
  Menangkabausche d o e k o e n ' s trachten bij eene luxatie door
  snelle tractie met opvolgend terugduwen de geluxeerde extremiteit te reponeeren. Wanneer de repositie is bewerkstelligd,
  appliceert de d o e k o e n op het gewricht wat fijngewreven
  damar-hars, waaraan wat water is toegevoegd. Vervolgens wordt
  de extremiteit met behulp van een doek geïmmobiliseerd. - Ook
  bij de Niassers zouden de dorpsheelmeesters zeer goed eene
  ontwrichting van een fractuur weten te onderscheiden, zij
  trachten de ontwrichting te herstellen, door eenige helpers aan
  het ontwrichte lid te doen trekken en zelve met beide handen
  tegen het gewrichtshoofd te drukken. Daar zij hierbij gemeenlijk
  eene zeer geringe krachtsinspanning aanwenden en meestal met
  verouderde gevallen te doen krijgen, gelukt hun de repositie
  echter zelden volmaakt. '
  IV. Z?/^</0tt#?r£&«£\
  «Ungemein weit verbreitet» — aldus Dr. Bartels — «finden
  wir die Gewohnheit, dem erkrankten Körper Blut zu entziehen.
   Man thut wohl nicht unrecht, wenn man die Blutentziehungen
  als ein Gemeingut des gesammten Menschengeschlechts betrachtét. In der Art der Ausführung derselben bestehen jedoch
  mancherlei Unterschiede und besondere Vorschriften. Bald geschieht dieses ohne vorherige Verletzung der Haut, bald werden
  irgendwo am Körper Einschnitte oder Einkratzungen gemacht
  ' C. G. Seligmann: The medicine, surgery, and midwifery of the Sinangolo.
  The journal of the. Anthropol-Institute dl. 32 (1902) Biz. 299.
  2 Dr. J. P. Kleiwng do Zwaan: De geneeskunde dei' Menangkabau-Maleiers
  (1910) Blz. 190 vg.
  * Dr. P. Durdik: Genees- en verloskunde bij de Niassers. Geneesk. Tijdschr.
  v. N. I. dl. 22 (1SS2) Blz. 243. Vgl. ook: Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die
  Heilkunde der Niasser (1918) Blz. 133.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  89
  
  also eine Art von Scarificationen , bald sind es regelrechte Venaesectionen, bald iinserem Schröpfen venvandte Processes ' Gaan
  we thans na, in hoeverre deze woorden ook van toepassing zijn
  op de bewoners van den Indischen Archipel.
   Hierboven [Blz. 8] stipten wij reeds aan, dat het bij de KaroBatak's gebruikelijk is, om bij beetwonden van giftige dieren,
  het gif uit de wond met den mond te zuigen. Maar ook bij
  andere verwondingen, ontstekingen en pijnlijke aandoeningen
  van allerlei aard, vindt deze methode van bloedonttrekking
  toepassing. Zoo lezen wij van de d o e k o e n ' s van Goenocng
  Sahilan (Kampar-Kiri), dat zij bij verwondingen, die met ernstige
  bloeding gepaard gaan, centraalwaarts van de wond met den
  mond plegen te zuigen, terwijl zij dan tevens met de hand op
  de borst van den patiënt slaan. Van de bewoners der tot de afdeeling Ceram ressorteerende
  Ceramlaoet- en Goram-eilanden vinden wij aangeteekend, dat
  zij bij uitwendige pijnen of zwellingen gewoon zijn het bloed
  door een deskundige te doen uitzuigen. ' Hetzelfde geldt van
  de bevolking der Kei- en Aroe-eilanden. "* Op het tot de Zuidwester-eilanden behoorende Kisar wordt bij zwellingen soms het
  bloed uit het lichaam gezogen, na de pijnlijke plekken met
  bladeren van den kawi-boom belegd te hebben; het uitgezogen
  bloed bedraagt somwijlen den inhoud van twee volle klapperdoppen. *
  Uit verscheidene gegevens blijkt, dat aan deze bloedzuiging
  vaak de gedachte ten grondslag ligt, dat de pijnlijke aandoening
  veroorzaakt wordt door iets concreets (klein voorwerp of dier,
  bedorven bloed, enz.), dat in het lichaam van den lijder aanwezig is, en daaruit moet worden verwijderd door uitzuiging
  met den mond. Zoo wordt van de Maleische d o e k o e n ' s van
  » Dr. M. Bartels: Die Medioin der Xaturvülker (1893) Blz. 265.
  * Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  (L910) Blz. 187.
  * J. G. F. Riedel: Do sluik- en kroesharige rassen tusschen Selobes en
  Papua (1886) Blz. 181.
   « J. G. F. Biedel: t. a. p. Blz. 239 en 266.
  * J. G. F. Riedel: t. a. p. Blz. 119. Wat de „kawi-boom" zou kunnen zijn,
  blijkt niet bij De Clercq-Greshoff, Nieuw Plantkundig Woordenboek voor
  Ned.-Indië (1909).
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  90
  
  VOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  Goenoeng Sahilan verteld, dat zij bij pokken de ziektekiemen
  uit het lichaam van den patiënt trachten te zuigen. Daartoe
  wordt op de plaats, waar gezogen zal worden (in den regel op
  een der gewrichten, op den maagkuil, het jugulum, soms ook
  boven het oog) een wit lapje gelegd, waarop de doekoen den
  mond appliceert, waarna hij flink opzuigt. Vervolgens spuwt hij
  van zich af. Dit zuigen moet door den d o e k o e n driemaal
  achtereenvolgens worden toegepast. ' De Niassers stellen zich
  de materia peccans bij sommige ongesteldheden voor, als een
  steen in het lichaam, die door de geneeskundige quasi uit het
  lichaam van den patiënt wordt gezogen, maar die ze vóór de
  operatie reeds in haar mond heeft verstopt. * Van de reeds
  genoemde bevolking van Kei- en Aroe-eilanden wordt uitdrukkelijk verzekerd, dat de door hen toegepaste zuigkuur bij gezwellen
  etc. tot doel heeft, het verwijderen van «het bedorven bloed»,
  dat, naar hun zeggen, de ziekte veroorzaakt.' Van de Aroeneezen
  wordt nog vermeld, dat oude vrouwen zieken ook genezen,
  door het uitzuigen van vreemde bestanddeelen uit het lichaam
  als wormen, stukjes hard hout, kleine spijkers, vischgraten, etc.
   Vóór het zuigen wordt de bewuste plek met fijngemaakte gemberwortel belegd. * Bij de Alfoeren van Boeroe — zegt dezelfde
  schrijver — zuigt de geneesheer bij stekingen, koliek en andere
  pijnen door heksen veroorzaakt, op het zieke deel en brengt
  dan achtereenvolgens beenderen van herten, varkens, buideldieren, graten van visch, fijngesneden stukken rottan en arènvczelen, spinnen, scolopenders en andere zaken te voorschijn.
  Daarna zou de genezing moeten volgen.*
  Een meer gecompliceerde, veel voorkomende vorm van bloedzuiging is deze, dat de mond van den operateur niet direct in
  contact komt met het lichaam van den lijder, maar dat de
  zuiging plaats heeft met behulp van een of ander instrument,
  meestal een hoorn. Het is opmerkelijk, dat deze zelfde hoornen
  laatkoppen der Indonesiërs bij onderscheidene veruiteenwonende
  ' Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Do geneeskunde der Menangkabau-Maleiors
  (1910) Blz. 252.
  * Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde der Niasser (1913) Blz. 76.
  * J. G. F. Riedcl: De sluik- on kroesharigo rassen tussehen Sclebes en
  Papua (1886) Blz. 239 en 266.
  * J. G-. F. Riedel: t. a. p. Blz. 266.
  * J. G. F. Riedcl: t. a. p. Blz. 25.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   91
  
  volken van zeer uiteenloopende beschaving over de geheele
  wereld bekend zijn en dat zij ook in ons werelddeel tot in de
  hoogste oudheid werden toegepast. '
  De Javaansche benaming voor laathoorn is volgens het
  woordenboek tjantoek. Of deze nog veel op Java in gebruik
  is, is ons niet gebleken. Jasper geeft eene afbeelding van zulk
  eenen hoorn (koehoorn), waarvan de afgezaagde punt zoodanig
  met was is beplakt, dat die den vorm heeft van een mannelijk
  schaamdeel. Vroeger zou deze hoorn op Java hebben gediend
  tot het zetten van bloedige koppen en thans in het BataviaaschMuseum in bewaring zijn. *
  Bij de Maleiers van Centraal-Soematra wordt van het zetten
  van koppen (bakam), vooral bij pijnen, veelvuldig gebruikgemaakt. De Inlanders daar zijn van meening, dat pijnen vaak
  het gevolg zijn van overvulling met bloed en dat daarom het
  koppenzetten een gunstigen invloed kan hebben. Zij nemen
  daartoe een koehoorn, waarvan in de punt een klein gaatje
  wordt geboord; de basis van den hoorn wordt gezet op het
  deel, waaraan men bloed onttrekken wil en dan aan de punt
  gezogen; daarna sluit men het openingetje met een weinig was.
   Na eenige minuten neemt men den hoorn weg en nu worden
  op de opgezwollen plek met een mesje kleine scarificaties aangebracht , waarna men den hoorn opnieuw ter plaatse appliceert
  en wederom wordt gezogen. Op deze wijze kunnen vrij groote
  hoeveelheden bloed ontlast worden. *
  Bij de Batak's van Padang Lawas geschiedt deze wijze van
  bloedonttrekking ( b o k o m ) met hoorns van geiten, buffels of
  koeien, die tot op 6, 10, a 25 c.M. lengte zijn gesneden en
  welker uiteinden doorboord zijn. Op de plaats, waar de operatie
  moet geschieden, (meestal op rug en hoofd) maakt men met
  een mesje eene kruissnede, waarop de hoorn alsdan geplaatst
  wordt. Door zuiging vult zich de hoorn met bloed (mamokom).
  Soms ook is de breede opening van den hoorn bespannen met
  eene dunne blaas en wordt de hoorn, nadat hij zoo luchtledig
  ' Men raadplege hierover: Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleichende Volksmedizin dl. II (1909) Blz. 383 vg. en dl. I (1908) Blz. 137.
  ^ J. E. Jasper: Inlandsohe methoden van hoorn-, been-, schildpad-, schelp-,
  en paarlemoerbewerking. Tijdschr. Bat. Gen. dl. 47 (1904) Blz. 37 en PI. VI.
  • Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiors
  (1910) Blz. 231 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  92
  
  VOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   mogelijk is gemaakt, op de kruissnede geplaatst en daarop
  eenigen tijd gelaten. '
  Bij zeer locale pijnen — zoo lezen wij van de Atjehers —
  roept men de hulp in van een oerëëng m ë b ë k a n , dat is een
  persoon, die koppen zet. Hij doet dit op eene eenvoudige,
  doch practische wijze. Door middel van een koehoorn zuigt hij
  eerst de plaats, waar de pijn zetelt, rood, maakt dan met een
  scherp mes eenige scarificaties in de huid en begint andermaal
  te zuigen, totdat hij, volgens zijne meening, eene voldoende
  hoeveelheid bloed heeft uitgezogen. Het uitgezogen bloed wordt
  zeer concientieus verzameld en daarna begraven , want dit bevat
  de ziektestof, die op iemand anders zou kunnen overgaan. ^
  Ook hier dus vinden wij aan de bloedonttrekking weer de
  oude voorstelling vastgeknoopt, dat de ziekteoorzaak iets substantiëels is, en dat genezing zal intreden, wanneer die ziektesubstantie uit het lichaam is verwijderd. Deze opvatting der
  Atjehers blijkt nog uit hunne meening, dat cholera patiënten
  in den aanvang vaak in arm of been een zeer pijnlijk gevoel
  hebben, alsof onder de huid een hard voorwerp zich allengs naar
  boven verplaatste. Dit beschouwt men dan als de oorzaak der
  kwaal en men tracht die weg te nemen door het zetten van
  bloedige koppen, of het maken van eene insnede op de plaats,
  waar het voorwerp heet te worden waargenomen. ^
  Ook in de Gajolanclen zijn hoornen koppen (bëkam) voor
  bloedaftapping bekend. "*
  De Niassers wenden bij hevige pijnen en bij groote afgematheid
  eveneens bloedige koppen aan. Daartoe maken zij zulke diepe
  insnijdingen in de huid, dat er bloed uitvloeit, plaatsen daarop
  luchtdicht de onderste opening van een kleinen buffelhoorn en
  onderhouden door aan het andere spitse gedeelte van den hoorn,
  dat eene kleine opening moet bevatten, te zuigen, eene rijkelijke
  bloeding. Deze wijze van bloedonttrekking is bij de Niassers
  zeer gewild en over het geheele eiland verspreid. *
  ' J. B. Neumann: Het Pane- en Bilastroomgebied op hot eiland Sumatra.
   Tijdsolir. v. h. Ned. Aardr. Gen. 2» serie dl. 3 (1887) afd. moor uitg. artt. Biz. 527.
  2 Dr. J. Jacobs: Het familie- en kampongleven op Groot-Atjeh dl. I (1891)
  Blz. 31S.
  * Dr. C. Snouck Hurgionje: Do Atjehers dl. II (1894) Blz. 51.
  * Dr. G. A. .1. Hazen: Gajosch-Ned. Wdbk. (1907) i. v. b ë k a m Blz. 78.
  * Dr. P. Durdik: Genees- en verloskunde, bij de Niassers. Geneosk. Tijdschr.
  v. N. I. dl. 22 (1882) Blz. 217. Vgl. Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde der Niasser (1913) Blz. 135.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSIIEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIl'EL.
   ^3
  
  De Ngadjoe-Dajak's bedienen zich bij het koppen (manandok)
  van den hoorn (faz/rtW') van eene geit. «Man schncidet die Spit/.e
  von solch einem Horne, schneidet mit einer Scherbe ein wenig
  in die Haut, setzt dann das Horn darauf, und saugt dann so
  kraftig als möglicli von oben die Luft aus dem Home; darauf
  schliesst man die Oeffnung oben mit Wachs, und lïisst das
  Horn also eine Zeitlang, au f der Stelle sitzen.» '
  Verder wordt, naar Riedel verzekert, ook op de meeste der
  Zuidwester-eilanden bij gezwellen en andere pijnen een laatkop
  van karbouwehoom gebruikt, voorzien van een gaatje, om dien
  luchtledig te zuigen, welke opening daarna ook met was wordt
  dichtgemaakt. Als de hoorn afgenomen is, worden op de plek
  met bamboe eenige scarificaties gemaakt en de hoorn geappliceerd
  om het bloed te doen vloeien. *
  In plaats van een hoorn bezigen de Niassers ook wel een
  bamboekokertje als laatkop. '
  Van de Zee-Dajak's van Sarawak wordt vermeld, dat zij
  houten laatkoppen gebruiken. Een ooggetuige zag deze operatie
  door twee vrouwen op een man toepassen en beschrijft haar
  aldus: «The man lay on his side, and one woman having a
  conical piece of wood, hollowed out with a base about the
  size of an ordinary cupping glass, and a small hole at the
  top, applied it between the shoulders of the man and by
  suction endeavoured to exhaust the air. Having succeeded in
  attracting the blood to the part, she took off the wood; and
  the other woman, who had a ven" sharp knife, proceeded to
  incise the part freely; the wood was again applied, and a very
  fair quantity of blood extracted.» *
  Bij de Land-I)ajak"s van Sarawak is volgens Low nog eene
  andere soort laatkop in gebruik. De hierbij toegepaste wijze van
  bloedaftapping «is performed ven" rudely, bij cutting large
  gashes in the limb which pains them. The wounds being made
  with a sharp knife, or a piece of bamboo, a small tube of this
  cane is placed over them, with fire on its upper end, so that
  ' A. Hardeland: Dajacksch-Deutsches Wdbk. (1859) i. v. t a n d o k Biz. 5015.
   * J. G. F. Riedel: De sluik- en kroesharige rassen tusschen Selebes en
  Papua (1886): Voor Loeang en Sermata Biz. 328; voor Babar Biz. 358; voor
  Leti, Moa, Lakor Biz. 393.
  * Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Hoilkunde der Niasscr (191ft) Biz. 1315.
  * H. Ling Roth: The natives of Sarawak and British North Borneo dl. I
  (1896) Biz. 297.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  94
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN
  
  INDISCHEN-ARCHIPEL.
  the air of the tube being exhausted by the action of the fire,
  the blood flows readily, and the operation is successfully carried
  on». ' Deze eigenaardige wijze van koppen is echter niet geheel
  en al «peculiar to this people», zooals Low meent, maar zij
  wordt o.a. ook toegepast bij de Galela's op Noord-Halmahera.
   De laatkop — hier p i p i genaamd — bestaat uit een fijn bamboekokertje, dat bij gebruik aan den bodem verhit wordt; is de
  lucht daarin voldoende verdund, dan plaatst men het instrument
  b.v. op eene rijpe bloedzweer om er het bloed uit te trekken.*
  Eene analoge wijze van koppen, waarbij niet met den mond
  wordt gezogen, maar van door warmte verdunde lucht als
  zuigmiddel wordt gebruik gemaakt, zou volgens Dr. Kleiweg
  de Zwaan, op Bali vooral bij maagpijnen in zwang zijn. De
  kop bestaat in dit geval eenvoudig uit een glas, hetwelk met
  boomwol wordt opgevuld; deze boomwol steekt men aan,
  terwijl dan onder het branden het glas omgekeerd op de
  maagstreek wordt gezet. '
  
  We zagen, dat de toediening van een laatkoop als regel
  wordt voorafgegaan (bloedige koppen), dan wel wordt gevolgd
  (droge koppen), door het aanbrengen van een of meer huidsneden, om de bloedvloeiing gemakkelijker te doen plaats hebben.
  In de meeste gevallen maakt men echter niet van een zuigwerktuig gebruik, maar bepaalt men zich bij de bloedonttrekking
  tot eenvoudige insnijdingen. Deze worden bij allerlei aandoeningen
  meest om plaatselijke pijnen af te leiden, toegepast. Lichten
  we dit thans door eenige voorbeelden toe.
  Van de Atjehers wordt ons bericht, dat zij bij hoofdpijnen
  de huid openrijten en daartoe van het volgende primitieve
  chirurgisch werktuig gebruik maken. Men slaat een flesch stuk,
  neemt daarvan een scherpe glasscherf en bindt die op een
  veerkrachtig staafje, bijvoorbeeld een stukje bamboe of rottan.
  Dan bindt men zich een doek zoo stijf om den hals, dat de
  aderen van het gezicht opzwellen, en het gezicht blauwrood
  • H. Ling Both: The natives of Sarawak and British North Borneo dl. I
  (1896) Biz. 297.
  - M. J. van Baarda: Woordenlijst Galélareeseh-Hollandsch (1895) i. v. pi pi.
   • Dr. J. P. Kleiweg do Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maloiers
  (1910) Blz. 232.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKÜNDE IN DEN INDISCIIEN-ARCHIPEL.
  95
  
  ziet; men neemt dan het stokje met de scherf in de linkerhand,
  buigt het met de rechter naar achter en laat het zoo eenige
  malen tegen het voorhoofd slaan, zoodat er eenige wonden
  ontstaan. ' Dit werktuig brengt ons een dergelijk onaanzienlijk
  chirurgisch instrument in herinnering, dat o. a. bij de Toegeri's
  in Nederlandsen Zuid Nieuw Guinea, bij de Papoea's van
  de Astrolabebaai en ook in Brazilië, voor hetzelfde doel als bij
  de Atjehers, in gebruik is en uit een miniatuur pijl en boog
  bestaat, waarvan de pijl aan haar uiteinde voorzien is van een
  glasscherf als punt; dit instrument wordt bij zieken toegepast,
  »indem man die Glasspitze standig gegen die Brust oder den
  Rücken des Patiënten schnellen lasst und durch die hiedurch
  hervorgerufenen leichten Blutungen Abhilfe schaffen wilh» *
  De Niassers maken bij hoofdpijn soms oppervlakkige insnijdingen in de huid van het voorhoofd; bij pijn in de borst en
  in de zijden, in den borst- of buikwand, zoodat men dikwijls bij
  deze landslieden, die uit het binnenland komen, borst en rug
  met ontelbare langwerpige litteekens als bezaaid vindt. *
  Deze mededeeling van Dr. Durdik werd onlangs door Dr.
   Kleiweg de Zwaan in zijn jongste geschrift aldus bevestigd:
  «Wiederholt habe ich bei den Niassern , die ich gemessen habe,
  Narben bemerkt, die in der Regel + 1 c. M. lang und die
  Folge von Skaritikation sind. Besonders bei Schmerzen in dem
  ein oder andern Körperteil werden diese kleinen vielfaltigen
  Einschnitte mit einem Messer in die Ham gemacht. Mit Daumen
  und Zeigefinger der linken Hand zieht der du kun die Haut
  des Patiënten etwas in die Höhe und macht dann mit einem
  Messer kleine oberflachliche Schnitte in die aufgehobene Hautfalte. YVenn man beabsichtigt Skarifikationen an den unteren
  Extremitaten anzubringen , wird die Haut einige Male mit einem
  t a l i umschnürt, sodass zwischen den Umschnürungen jedesmal
  ein kleiner Abstand bleibt. Auf diese eingeschnürten Hautfalten
  werden die Einschnitte gemacht und zwar lodrecht auf dem tali.» •*
  ' Dr. J. Jacobs: Het familie- en kampongleven op Groot-Atjeli dl. I (1894)
  Blz. 318 vg.
  * F. Heger: Aderlassgeratke bei Indianern und Papuas. Mittheilungon
  der Anthropol. Gesellsch. in Wien dl. 23 (1893) Sitzungsberiuhte Blz. 83 vg.
  Dezelfde wijze van bloedonttrokken (aderlaatboog) passen ook dn IsthmusIndianen toe (Dr. M. Bartels: Die Medicin der Naturvölker (1893) Blz. 268).
  * Dr. P. Durdik: Genees- en verloskunde bij do Niassers. Geneesk.
  Tijdsohr. v. N. I. dl. 22 (1882) Blz. 247.
  * l>r. ,T. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde der Niasser (1913) Blz. 134.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  96
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   De Kajan-Dajak's, die de oevers van de Mëndalam bewonen
  passen, vooral op pijnlijke , gezwollen plekken, scarificaties in
  grooten getale met een puntig mesje toe; de bloeding laat men
  vanzelf ophouden. ' Van de Ngadjoe-Dajak's wordt vermeld,
  dat zij zich bij hoofdpijn insnijdingen (mal o el a ng) in het
  voorhoofd laten maken «und zwar so, dass man ein Band urn
  den Kopf wickelt, es mehrere Male kraftig hin und her zieht,
  danach es mehrfach urn den Kopf gewickelt sehr fest bindet,
  wodurch die Haut im Zwischenraume zwischen dem Bande aufschwillt, in welche man dann einige flache Einschnitte macht. **
  Deze zelfde wijze van doen constateerde Dr. Kleiweg de
  Zwaan ook bij de Niassers: «Bei Kopfschmerzen winden die
  Eingehorenen einen t a l i fest rund-urn den Kopf und bewegen
  die freien Enden des t a l i hin und her. Auf der Hautfalte,
  welche auf diese Weise abgebunden wird, bringt man die oberflachlichen Einschnitte an. Darauf bewegt man die t a l i-Enden
  wieder hin und her, urn auf diese Weise aus den Skarifikationen
  Blut zu pressen. Diese Behandlung iibt in der Regel einen
  günstigen Einfluss gegen Kopfschmerzen aus. Ausser an der
  Stirne werden auch Einschnitte an den Schlafen gemacht.» *
  Op de Zuidoostelijk van Ceram gelegen Watoebela-eilanden
  is men bij zwelling van ledematen gewoon het zieke deel tusschen
  een bamboetang te knijpen en daarin vervolgens met een mes
  te snijden. Men laat het bloed zoolang vloeien, tot de wond
  zich van zelve sluit. *
  Van de Papoea's van Duitsch-Nieuw-Guinea verhaalt Dr.
  