text: De ‘overige activa’ bestaan in dit geval, net zoals bij de fondsen, uitsluitend uit
  gebouwen en inventaris. Het bruto vermogen van de banken (Vb + OAb) krijgt
  hier een positieve waardering, aangezien de positieve vermogenspositie van de
  Nederlandsche Bank deel uitmaakt van deze balans. De gekapitaliseerde waarde
  van de Nederlandsche Bank is niet in de overheidsbalans begrepen.
  368
  
  Het vermogen van de overheid
  Het vermogen van de overheid wordt in grote lijnen gevormd door het saldo van
  de waarde van de ‘overige activa’ en de staatsschuld. Aan de passiefzijde staat de
  overheidsschuld die in handen is van gezinnen (Kg,o) en de overheidsschuld die
  in handen is van de fondsen (Kf,o). In de balansoptelling is verondersteld dat de
  banken en bedrijven geen overheidsschuld aanhouden. Ook is geabstraheerd van
  schuldverhoudingen van de overheid met het buitenland. Aan de actiefzijde van
  de financiële balans van de overheid staat het saldo van de schatkist, doorgaans
  een kleine post. Het gecumuleerde financieringstekort van de overheid ∑ FTo
  maakt het financiële gedeelte van deze balans sluitend. Dit gecumuleerde financieringstekort, ofwel de netto schuldpositie van de overheid, is als het ware het
  negatieve vermogen van de overheid en is daarom opgenomen aan de actiefzijde
  van de balans.
  Verreweg de belangrijkste post op de balans van de overheid, die ook in de beschouwing over overdrachten tussen generaties een cruciale rol speelt, wordt
  gevormd door de ‘overige activa’ van de overheid (OAo). Het gaat hierbij om een
  grote verscheidenheid aan activa die men tot het overheidsvermogen kan rekenen. In de eerste plaats gaat het om het fysieke kapitaal van de overheid, zoals de
  infrastructuur, de Deltawerken en overheidsgebouwen.
   Bij het vermogen van gezinnen is aangegeven dat menselijk kapitaal ook externe
  effecten heeft, doordat een omgeving met veel menselijk kapitaal individueel
  menselijk kapitaal beter tot zijn recht doet komen. Deze externe effecten zouden kunnen worden aangeduid als maatschappelijk sociaal en cultureel kapitaal.
  Hieronder is ook het geheel van waarden, normen en gedragspatronen van een
  samenleving te rekenen. Deze vormen van immaterieel kapitaal zullen elkaar in
  belangrijke mate overlappen en zijn bovendien zeer moeilijk te waarderen.
   Ten slotte kunnen ook grondbezit van de overheid en het bezit aan natuurlijke
  hulpbronnen en het overige milieukapitaal wel of juist niet tot het vermogen
  van de overheid worden gerekend. De overheid wordt hier gezien als toebehorend aan de nu levende generaties, omdat het concept ‘overdrachten tussen
  generaties via de overheid’ geen inhoud heeft als de overheid gelijkelijk zou toebehoren aan huidige en toekomstige generaties. De cruciale vraag is nu of
  natuurlijke hulpbronnen aan de huidige mensen toebehoren, aan ‘mensen in het
  algemeen’ of, zo men wil, aan God (Stanford 1997). Thomas Jefferson, een van
  de opstellers van de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring, meende in een
  
  bijlage a
  
  brief aan James Madison dat alleen het vruchtgebruik van de aarde aan de huidige levenden toebehoort, maar deze stellingname leidt niet tot een werkbare
  afgrenzing. Als niet-vernieuwbare grondstoffen immers aan een oneindig aantal
  mensen toebehoren, is de impliciete consequentie dat elk individu nul eenheden
  mag gebruiken. De economische waarde van grondstoffen zou daarmee tot nul
  worden gereduceerd. Ook is niet meteen duidelijk waar het bezit van de mensen
  eindigt en dat van God begint: aan wie behoort de Markerwaard? En ten slotte
  lijkt een eigen juridische status van nog ongeboren generaties onverenigbaar
  met het feit dat de mens zelf de nieuwe generaties op de wereld zet. Het recht
  geboren te worden is prealabel aan elk ander recht. Als nog ongeboren generaties
  eigen rechten zouden hebben, zou een minder dan maximale voortplanting toekomstige generaties op onaanvaardbare wijze in die rechten aantasten.
   Het bovenstaande neemt niet weg dat de ‘overige activa’ van de overheid, hoe
  ook gewaardeerd, zeer omvangrijk zijn en in een integrale discussie over overdrachten tussen generaties niet mogen ontbreken. Hoe hoger de post ‘overige
  activa’ van de overheid wordt gewaardeerd, des te meer wordt overgedragen aan
  toekomstige generaties. Een begin van een inventarisatie is ondernomen door
  Pommée en Baris (1996) en Pommée (1998), maar zij maken slechts ten dele een
  onderscheid tussen de sectoren. In een inventarisatie van een beperkter gedefinieerde kapitaalgoederenvoorraad schatte Verbiest (1997) de totale kapitaalgoederenvoorraad in 1992 op ongeveer vijf maal het BBP. Het aandeel van de overheid hierin bedroeg 94 procent van het BBP. Gegeven de huidige schuldquote van
  de overheid is het bruto vermogen van de overheid (OAo - ∑FTo ) dus zeker
  positief. Gezien de beperkte definitie mag bovendien worden verondersteld dat
  de bruto vermogenspositie van de overheid in vergelijking met die van de andere sectoren omvangrijk zal zijn.
  De balans van het buitenland
  De balans van het buitenland is op te vatten als een residuele balans in het stelsel. Volgens deze balans is de som van de vorderingen van de Nederlandse sectoren op het buitenland gelijk aan het gecumuleerde overschot op de lopende
  rekening van de betalingsbalans (∑LR). De betalingsbalans, zowel de handelsbalans als de kapitaalbalans, is zo op consistente wijze in het stelsel balansen ingebouwd. Per saldo heeft Nederland een vrij omvangrijke vordering op het buitenland, vooral via fondsen en deelnemingen van bedrijven in het buitenland.
   De balans van het buitenland is vanuit het oogpunt van overdrachten tussen
  generaties van belang, omdat in een vergrijzende samenleving de mogelijkheden
  om via binnenlandse investeringen te sparen voor de kosten van pensioen en
  zorg om twee redenen begrensd zijn. Bij een investering in binnenlandse bedrijven moet het rendement door toekomstige productiecapaciteit worden gerealiseerd. Als het aanbod van arbeid in een vergrijzende samenleving die toekomstige productiecapaciteit beperkt, zal het rendement op investeringen dalen en de
  beloning van schaarse arbeid stijgen. Een oplopende (loon)inflatie kan zo de
  pensioenbesparingen uithollen. Investeringen in economieën met een ander
  
  369
  
  gener at iebew ust beleid
  
  vergrijzingspad kunnen dan uitkomst bieden. De tweede reden waarom het
  effect van binnenlandse investeringen beperkt is, is dat extra investeringen extra
  welvaart genereren en daarmee een hoger aspiratieniveau voor AOW en zorg. Een
  grotere koek maakt het verdelingsprobleem gemakkelijker, maar lost het niet op.
  In dit opzicht is het onderscheid tussen omslag en kapitaaldekking minder absoluut dan soms wordt verondersteld.
  a .3
  
  het tijdsperspectief
  De relatie tussen de lopende rekening van de betalingsbalans en de netto vermogensposities van de verschillende onderscheiden sectoren komt ook tot uitdrukking in de financieringsvergelijking of macro-economische budgetrestrictie:
  ∑FTo + ∑LR = Vg + Vbd + Vf + Vb
  
  370
  
  Het stelsel balansen is sluitend, in de zin dat iedere post eenmaal aan de actiefzijde en eenmaal aan de passiefzijde van een balans verschijnt. De bovenstaande
  macro-economische budgetrestrictie volgt rechtstreeks uit deze opstelling.
   Deze macro-economische budgetrestrictie illustreert dat het gezamenlijk financieel vermogen van de sectoren gezinnen, bedrijven, fondsen en banken zal toenemen, indien het financieringstekort van de overheid toeneemt of wanneer het
  saldo op de lopende rekening van de betalingsbalans groter wordt. Gegeven de
  schuldpositie van de overheid en de betalingsbalans kunnen zich bij herwaarderingen van de financiële activa of bij financiële stromen tussen de verschillende
  sectoren uitsluitend verschuivingen binnen de (netto) vermogensposities van de
  onderscheiden sectoren voordoen. Dit is een belangrijke randvoorwaarde in een
  beschouwing over overdrachten tussen generaties.
   In het bovenstaande is het eigen vermogen van bedrijven via de kredietverlening
  toegerekend aan de eigenaren (gezinnen en fondsen). Als ook het vermogen van
  de Nederlandsche Bank wordt toegerekend aan de overheid, dan vereenvoudigt
  de budgetrestrictie tot:
  ∑FTo - Vdnb + ∑LR = Vg + Vf
  Het vermogen van gezinnen en fondsen bestaat, afgezien van vorderingen binnen de sector, dus uit vorderingen op de overheid en op het buitenland. Voor de
  sectoren gezinnen en fondsen is staatsschuld dus zowel een asset als een
  liability: het is een vordering die men te zijner tijd zelf moet aflossen. Wie zijn
  kinderen een staatsobligatie nalaat, draagt dus vooral papier over. Evenzeer volgt
  uit de macro-budgetrestrictie dat een toename van de overheidsschuld en/of een
  toename van het overschot op de lopende rekening van de betalingsbalans altijd
  leidt tot een toename van het netto vermogen van de gezinnen of de fondsen:
  FTo + LR = ∆Vg + ∆Vf
  
  bijlage a
  
  Een AOW-uitkering en een pensioenuitkering zien er op deze balansen dus verschillend uit. Bij een AOW-uitkering vermeerdert het vermogen van een individu
  en vermindert dat van de overheid. Er is hier dus sprake van een overdracht, die
  gecompenseerd wordt door een overdracht in tegengestelde richting van een
  ander individu naar de overheid in de vorm van premiebetaling. Bij een pensioenuitkering groeien van hetzelfde individu de geldelijke activa en verminderen de resterende pensioenaanspraken. Hier is dus sprake van een mutatie binnen een balans, waarbij ook elders ter compensatie een balansverkorting plaatsvindt. In het onderstaande worden op basis van het voorgaande stelsel van
  balansen vier typen overdrachten onderscheiden, namelijk overdrachten van
  vermogen, ongebonden overdrachten van inkomen, gebonden overdrachten
  (waaronder overdrachten in natura) en overdrachten in de vorm van herwaarderingen.
   a .4
  
  vermogensoverdr achten
  In de balansopstelling kan bij drie sectoren eigen vermogen worden aangewezen, namelijk bij gezinnen (Vg + OAg), fondsen (Vf + OAf) en overheid (OAo ∑Fto). Het eigen vermogen van bedrijven wordt immers via de eigendomsrechten herleid naar gezinnen en fondsen. Het eigen vermogen van de Nederlandse
  Bank wordt hier bij het overheidsvermogen gerekend, dat van de particuliere
  banken bij bedrijfsvermogen.
  De overdracht van vermogen bij gezinnen vindt plaats via erfenissen en schenkingen. Voor een groot deel heeft de vermogensvorming bij gezinnen het karakter van verevening van de consumptiemogelijkheden over de levensloop.
  Alleen de restjes schieten over voor vererving. Voor een ander deel is vermogen
  geconcentreerd bij een relatief kleine groep vermogenden, die dit familiekapitaal
  doorgeven aan jongeren binnen de eigen familiekring. De omvang van nalatenschappen is door het CBS voor het laatst gemeten in 1985. De omvang bedroeg
  toen 6,7 miljard gulden of 1,6 procent van het BBP. Een deel van de nalatenschappen betreft overdrachten naar achterblijvende partners en wordt dus (nog) niet
  overgedragen aan volgende generaties. Over de leeftijd van de verkrijger zijn
  geen gegevens beschikbaar.
  Het is duidelijk dat het opgebouwde menselijk en sociaal kapitaal per definitie
  niet rechtstreeks door vererving kan worden overgedragen, aangezien het
  bestaat uit de residuele verdien- en zorgcapaciteit van een persoon in zijn of
  haar leven. Toch wordt zulk kapitaal indirect wel overgedragen via opvoeding en
  onderwijs. Dit komt terug bij de overdrachten in natura.
  Het vermogen in de vorm van pensioenbesparingen bij fondsen wordt voor het
  grootste deel niet overgedragen tussen generaties. Pensioenverplichtingen
  worden op risicobasis berekend, waarbij het overschot van iemand die jong
  overlijdt, gebruikt wordt om het tekort te dekken van een ander die lang leeft.
  Toch dragen fondsen langs vier wegen wel vermogen over tussen generaties.
   371
  
  gener at iebew ust beleid
  
  In de eerste plaats voeren fondsen vaak VUT-regelingen uit die op basis van
  omslag worden gefinancierd. Hier betalen actieve deelnemers voor degenen die
  op dit ogenblik van de VUT-regeling gebruik maken. Omdat de VUT-regelingen,
  ingevoerd in de jaren tachtig en inmiddels op hun retour, slechts voor enkele
  cohorten gelden, vindt hier een duidelijke overdracht plaats naar de generatie die
  op dit ogenblik tussen de 55 en 75 jaar oud is.
  372
  
  In de tweede plaats dragen fondsen vermogen over door een doorsneepremie te
  berekenen voor het opgebouwde pensioenrecht. Hierdoor betaalt een 64-jarige
  evenveel voor een gulden pensioenrecht als een 25-jarige, terwijl de werkelijke
  kosten van dit pensioenrecht ongeveer een factor vijf hoger zijn. Zolang een
  individu een standaard loopbaan volgt, vinden hier geen overdrachten plaats
  tussen generaties. Als jongere betaalt men een te hoge premie in verhouding tot
  het opgebouwde recht, als oudere een te lage premie. In een eenvoudige balans
  van een pensioenfonds met één deelnemer slaat deze overdracht neer in een tijdelijke opbouw van eigen vermogen (Vf). In de meeste gevallen worden echter
  ook de toekomstige premie-inkomsten en op te bouwen pensioenrechten van de
  huidige deelnemers op de balans geplaatst. In dat geval wordt geen eigen vermogen langs deze weg gevormd en dus ook niet overgedragen. Wijkt een individu
  af van de standaard loopbaan, dan is er wel sprake van een overdracht, maar de
  richting staat niet vast. Men kan deze overdracht zien als analoog aan de verevening van het overlijdensrisico, met dien verstande dat loopbaanontwikkelingen,
  anders dan overlijden, het gevolg zijn van eigen keuzen en derhalve niet voor
  een klassieke verzekering in aanmerking komen.
   De derde wijze waarop fondsen vermogen overdragen loopt via de indexering
  van opgebouwde pensioenrechten. De backservice via looninflatie in eindloonsystemen is ten dele verrekend in de hierboven genoemde doorsneepremie.
  Daarnaast is er backservice op premievrije en ingegane pensioenrechten.
  Wanneer het eigen vermogen van fondsen dit toelaat, kunnen ten laste van dit
  vermogen de pensioenrechten van deelnemers worden verhoogd.
  Overigens wordt eigen vermogen juist met dit doel gevormd: om een bepaald
  niveau van pensioenrechten na te streven, zonder daarvoor harde garanties te
  geven. Afhankelijk van de mate van welvaartsvastheid die men in een pensioenregeling nastreeft, is indexering van pensioenrechten dan wel het nalaten van
  indexering te zien als een overdracht van jong naar oud dan wel in omgekeerde
  richting.
  Eigen vermogen in een fonds heeft geen duidelijke juridische eigenaar. Er liggen
  claims op van zowel deelnemers als sponsors. Op het moment dat het eigen vermogen een bestemming krijgt, wordt het overgedragen. Wanneer gekozen
  wordt voor na-indexering, profiteren specifieke deelnemers. Als de premie
  wordt verlaagd, profiteren de eigenaren van bedrijven en, voor zover ze expliciet
  premie betalen, werknemers. Als vermogen wordt teruggegeven aan de onderneming, profiteren vooral de aandeelhouders. Ook wordt eigen vermogen
  omgezet in pensioenverplichtingen wanneer pensioenregelingen tussentijds
  
  bijlage a
  
  worden aangepast, bijvoorbeeld door een verandering van de pensioenfranchise
  of door het omzetten van een VUT-regeling in een flexibel pensioen. De netto
  richting van deze overdracht via de aanwending van het eigen vermogen van
  fondsen staat dus niet vast.
   De laatste overdracht via fondsen bestaat uit het eigen vermogen dat niet aan
  specifieke actoren wordt overgedragen, maar dat als buffer in het fonds blijft
  voor slechtere tijden. Zulke buffers stellen fondsen in staat om meer risico’s te
  nemen bij het beleggen van hun vermogen, waardoor op de langere termijn in
  de regel een hoger rendement zal worden behaald. Uit deze buffers kunnen
  cohorten voor wie het pensioenvermogen een lager dan verwacht rendement
  heeft opgeleverd, gecompenseerd worden ten koste van cohorten met een hoog
  rendement. Deze buffers op zichzelf vormen evenwel een overdracht naar volgende cohorten verzekerden.
  Het vermogen van de overheid is van ons allemaal. Wie overlijdt levert zijn deel
  zonder tegenprestatie in, wie geboren wordt ontvangt een welkomstgeschenk in
  de vorm van het staatsburgerschap. Via dit staatsburgerschap heeft de burger
  niet alleen deel aan de technische en economische infrastructuur, maar ook aan
  het sociale kapitaal in de vorm van maatschappelijke samenhang en goed bestuur.
  Migratiestromen wijzen erop dat dit staatsburgerschap eerder als een lust dan als
  een last wordt ervaren. Ook draagt de overheid een deel van het vermogen van
  gezinnen over aan volgende generaties in de vorm van successierecht.
  Weliswaar kunnen overdrachten tussen generaties via de overheid (in theorie)
  worden gemeten. Maar er is geen objectieve norm waaraan die overdrachten
  kunnen worden getoetst. Degene die de wereld in eigendom geeft aan de huidige generaties hanteert een ander referentieniveau dan degene die de wereld ziet
  als gepacht van God.
  a .5
  
  ongebonden overdr achten
  Inkomensoverdrachten vinden plaats tussen gezinnen en overheid, binnen
  huishoudens en tussen huishoudens onderling. Elk van die overdrachten vindt
  voor een deel plaats tussen generaties. Inkomensoverdrachten via pensioenfondsen en levensverzekeraars zijn hierboven als vermogensoverdracht aan de
  orde geweest.
   De inkomensoverdrachten tussen huishoudens en overheid zijn overdrachten die
  van het ene huishouden via de overheid naar een ander huishouden vloeien.
  Op de vertaalslag van huishoudens naar generaties komen we hieronder terug.
  De toerekeningsproblemen die hierbij aan de orde komen, zijn in beginsel ook
  van toepassing op de bovengenoemde vermogensoverdrachten. In de praktijk
  echter zijn ze bij de vermogensoverdrachten van ondergeschikt belang.
  373
  
  gener at iebew ust beleid
  
  De ongebonden overdrachten van de gezinnen aan de overheid bestaan uit de
  verschillende vormen van directe belastingen en sociale premies. Die van de
  overheid naar de gezinnen bestaan uit sociale zekerheid. Dit is de overgang van
  de primaire naar de secundaire inkomensverdeling. Via de Social Accounting
  Matrix (SAM) van het CBS (Timmerman en Van de Ven 1994) is hierbij in beginsel
  een uitsplitsing naar verschillende leeftijdsgroepen mogelijk. Het grootste deel
  van de herverdeling via de sociale zekerheid gebeurt weliswaar binnen de leeftijdgroep in de actieve levensfase, maar de herverdeling naar leeftijd is substantieel. Van de 83 miljard gulden uitkeringen sociale verzekeringen (excl. ziektekosten) in 1996 ging 35 miljard gulden naar de AOW en 4 miljard naar de VUT.
  In de arbeidsongeschiktheidsverzekering (incl. ZW ƒ 27 mld.) zit een flink stuk
  herverdeling van jong naar oud binnen de actieve levensfase.
  374
  
  Echter, niet alle ontvangsten van de overheid zijn afkomstig van de gezinnen.
  Van de totale belastinginkomsten van de overheid in 1996 (ƒ 179 mld.) kwam
  27 miljard van de vennootschapbelasting van de bedrijven; daarnaast kwam
  39 miljard gulden binnen uit de niet-belastingopbrengsten van de overheid.
  Niet alle ontvangsten van de overheid vallen dus aan de gezinnen toe te rekenen.
  Bovendien geeft de SAM slechts een momentopname. Vanuit het generatieperspectief zou een beeld van de veranderingen in de overdrachten in de tijd
  wenselijk zijn.
   Voor zover de overdrachten tussen gezinnen en overheid aan de verschillende
  leeftijdsklassen toerekenbaar zijn, kan het netto profijt van de overheid voor
  deze leeftijdscategorieën (index i, j) worden berekenend, waarbij ook de gebonden overdrachten uit paragraaf A.6 kunnen worden meegenomen. Omdat overdrachten via de overheid binnen een integrale begroting plaatsvinden, is het niet
  mogelijk om voor de sector gezinnen een volledige matrix van overdrachten tussen de verschillende leeftijdscategorieën (Ogi,gj) op te stellen. Zulke overdrachten zijn alleen meetbaar bij een regeling zoals de AOW, waarbij premies en uitkeringen gelokaliseerd zijn bij elkaar uitsluitende leeftijdsgroepen.
  Zowel in het betalende als in het ontvangende huishouden leven individuen van
  verschillende generaties samen. De toerekening van de inkomensoverdrachten
  tussen huishoudens en overheid wordt daardoor problematisch. In de meest
  strikte zin worden de inkomensoverdrachten toegerekend aan degene die als
  transactiepartner optreedt. Belastingaftrek voor alleenstaand ouderschap bijvoorbeeld wordt aan de ouder toegerekend. De besteding ervan is vervolgens
  een inkomensoverdracht binnen het huishouden. In de meest opgerekte zin
  worden inkomensoverdrachten toegerekend aan degene die van de overdracht
  profiteert. Een inkomensvervangende uitkering bijvoorbeeld wordt ten dele toegerekend aan de kinderen in het huishouden. Voor zover cijfermateriaal beschikbaar is, kunnen huishoudens in het algemeen alleen onderscheiden worden naar
  de leeftijd van de hoofdkostwinner.
  bijlage a
  
  Het voorbeeld van de alleenstaande ouderaftrek laat ook zien dat het onderscheid
  tussen gebonden en ongebonden overdrachten vaak willekeurig is. In tegenstelling tot de alleenstaande ouderaftrek is de AKW een gebonden overdracht.
  Inkomensoverdrachten binnen huishoudens blijven in een stelsel van macroeconomische balansen geheel buiten beeld. De inkomsten van huishoudens
  lopen vooral via de kostwinner en het inkomen van de werkende partner.
   Inkomens van kinderen zijn naar verhouding gering. Als zulke inkomens aanwezig zijn, worden ze slechts in zeer beperkte mate aangewend ter bekostiging
  van het huishouden. Pott-Buter en Groot (1987) hebben een groot aantal onderzoeksmethoden vergeleken en komen tot de conclusie dat huishoudens per kind
  10 à 20 procent van het huishoudinkomen besteden. In het algemeen wordt
  gevonden dat oudere kinderen duurder zijn dan jongere en dat de uitgaven voor
  het eerste kind hoger zijn dan voor een volgend. De vraag is echter of deze uitgaven als een overdracht aan kinderen dan wel als consumptie van de ouders moeten worden beschouwd. Van Praag en Plug (1993) menen op basis van de inkomenswaarderingsmethode dat de aanwezigheid van kinderen in een huishouden
  via immateriële opbrengsten welvaartsverhogend werkt.
  Inkomensoverdrachten tussen huishoudens bestaan uit alimentaties en financiële
  ondersteuning. In de statistiek zijn deze niet te onderscheiden van schenkingen
  die hierboven als vermogensoverdracht werden gedefinieerd. In het SEP (Sociaaleconomisch Panelonderzoek, Lemmens 1988) wordt voor 1986 voor de genoemde posten een totaal van 3 miljard gulden per jaar (circa 3/4 % BBP) gemeten.
  Deze gegevens wijken enigszins af van de belastinggegevens.
  Grote schenkingen kunnen in de steekproef van het SEP gemist worden;
  daarentegen worden kleine schenkingen die niet bij de belasting hoeven te
  worden aangegeven wel waargenomen. Uit deze statistiek (zie tabel A.1) kan
  worden afgeleid dat overdrachten tussen huishoudens per saldo gaan van oudere
  naar jongere generaties. Hiermee stroomt een klein deel van overdrachten zoals
  de AOW terug naar jongeren.
  Tabel A.1
  
  Saldo interhuishoudelijke overdrachten, naar leeftijd hoofd huishouden, 1986.
  Gemiddelde bedragen x 1000.
   leeftijd
  
  % huishoudens
  
  gemiddeld bedrag
  
  in % netto-inkomen huishouden
  
  16-24
  
  28
  
  3,3
  
  20
  
  25-44
  
  13
  
  2,1
  
  5
  
  45-64
  
  20
  
  -3,3
  
  -7
  
  65+
  
  9
  
  -7,3
  
  -21
  
  Bron:
  
  Lemmens (1988)
  
  375
  
  gener at iebew ust beleid
  
  De financiële overdrachten laten zich dus niet volledig kwantificeren. Wel is het
  mogelijk om een indruk van de omvang van deze overdrachten te geven.
  a .6
  
  gebonden overdr achten
  Net als in de vorige paragraaf worden gebonden overdrachten onderscheiden
  tussen gezinnen en overheid, binnen huishoudens en tussen huishoudens
  onderling.
  376
  
  Gebonden overdrachten van de overheid naar gezinnen zijn ten dele meetbaar.2
  Het gaat hierbij om het zogeheten ‘Profijt van de overheid’ en daarmee om de
  overgang van de secundaire naar de tertiaire inkomensverdeling. Het Sociaal en
  Cultureel Planbureau (Pommer en Ruitenberg 1994) heeft hiernaar onderzoek
  verricht op huishoudensniveau. Net als in de vorige paragraaf stuit een toedeling
  naar leeftijdsgroepen op problemen. Ook zijn niet alle gebonden overdrachten
  in de praktijk aan individuele huishoudens toerekenbaar. In tabel A.2 is het toerekenbare deel van de gebonden overdrachten (ongeveer 60%) weergegeven.
  Het valt op dat het totale profijt van gebonden overheidsuitgaven veel minder
  scheef is verdeeld naar de leeftijd van het hoofd van het huishouden dan het
  profijt op onderdelen. De uitgaven voor gezondheidszorg en maatschappelijke
  dienstverlening komen vooral ten goede aan ouderen, maar over het geheel
  genomen is het profijt van ouderen lager dan gemiddeld. Een oorzaak hiervoor
  zou kunnen zijn dat AWBZ-uitkeringen en subsidies voor bejaardenoorden niet
  konden worden toegerekend aan individuele huishoudens. Het hoge profijt in de
  categorie 40-49 jaar is vooral toe te schrijven aan onderwijsuitgaven, waarvan
  mag worden aangenomen dat ze ten goede komen aan de kinderen in de
  betreffende huishoudens. Ook zijn er gebonden overdrachten van gezinnen naar
  de overheid in de vorm van btw, accijnzen enzovoort.
   bijlage a
  
  Tabel A.2
  
  Profijt van de toerekenbare gebonden overheidsuitgaven naar leeftijd van het hoofd
  van het huishouden, guldens per huishouden, 1991
  totaal
  
  18-26
  
  27-39
  
  40-49
  
  50-64
  
  65-74
  
  75+
  
  totaal uitgaven
  
  6431
  
  4281
  
  6731
  
  11405
  
  5071
  
  5553
  
  4760
  
  onderwijs
  
  3274
  
  3027
  
  3440
  
  7596
  
  2235
  
  232
  
  7
  
  basis & speciaal
  
  1145
  
  37
  
  2544
  
  2607
  
  221
  
  6
  
  0
  
  12-17 jr
  
  2970
  
  450
  
  0
  
  0
  0
  
  711
  
  15
  
  480
  
  a
  
  18-26 jr )
  
  718
  
  2834
  
  202
  
  70
  
  6
  
  11
  
  partieel
  
  95
  
  142
  
  117
  
  151
  
  37
  
  1
  
  7
  
  studiefinanciering
  
  461
  
  0
  
  35
  
  1179
  
  1391
  
  212
  
  0
  
  tegmoetkoming studiekosten
  
  38
  
  0
  
  22
  
  157
  
  29
  
  0
  
  0
  
  AKW 16-17 jr
  
  106
  
  0
  
  41
  
  462
  
  99
  
  0
  
  0
  
  gezondh. & maatsch dienstverlening
  
  874
  
  -193
  
  434
  
  396
  
  482
  
  3107
  
  4471
  
  ZFW
  
  365
  
  -208
  
  74
  
  353
  
  236
  
  1627
  
  1667
  
  wettelijke bijdragen
  
  0
  
  -69
  
  -178
  
  -304
  
  -156
  
  823
  
  720
  
  gezinsverzorging
  
  203
  
  1
  
  103
  
  75
  
  218
  
  326
  
  1236
  
  overige maatsch. dienstverlening
  
  306
  
  83
  
  435
  
  273
  
  184
  
  331
  
  848
  
  volkshuisvesting
  
  1638
  
  564
  
  2156
  
  2048
  
  1881
  
  1707
  
  1603
  
  huursubsidie
  
  239
  
  94
  
  231
  
  206
  
  239
  
  434
  
  515
  
  object subsidie huur
  
  671
  
  361
  
  876
  
  575
  
  640
  
  892
  
  900
  
  steun eigen woning
  
  103
  
  41
  
  273
  
  96
  
  25
  
  24
  
  3
  
  huurwaardevoordeel
  
  626
  
  68
  
  776
  
  1171
  
  977
  
  359
  
  184
  
  openbaar vervoer
  
  451
  
  574
  
  413
  
  541
  
  322
  
  665
  
  0
  
  cultuur & recreatie
  
  501
  
  330
  
  568
  
  980
  
  421
  
  274
  
  186
  
  a)
  
  De onderwijsuitgaven voor 18-26 jarigen zijn geheel aan de betreffende leeftijdsgroep toegerekend,
  ook voor thuiswonende studerenden.
   Bron:
  
  SCP
  
  Met de gebonden uitgaven is het beeld van de herverdeling naar leeftijd nog
  steeds verre van compleet. Ongeveer drie kwart van de overheidsuitgaven
  anders dan sociale uitkeringen kan niet aan individuele gezinnen toegeschreven
  worden. Te denken valt daarbij aan de uitgaven voor openbaar bestuur, defensie,
  rechtshandhaving, ontwikkelingshulp enzovoort. Het netto profijt van diverse
  leeftijdsgroepen is zeer gevoelig voor de keuze om zulke uitgaven buiten
  beschouwing te laten dan wel hoofdelijk om te slaan. Dit komt aan de orde in
  hoofdstuk 4 van dit rapport.
  377
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Ook relevant in dit verband is de betekenis die via het begrotingstekort gefinancierde overheidsuitgaven en rentebetalingen op de overheidsschuld hebben voor
  de overdrachten tussen generaties. De cruciale vraag hierbij is of zulke uitgaven
  als investeringen dan wel als consumptie zijn aan te merken. Juist omdat het
  overheidsvermogen moeilijk meetbaar is, is de verleiding groot om consumptieve overheidsuitgaven voor te stellen als investeringen. Als dat laatste namelijk
  het geval is, vindt een overdracht plaats van kapitaalgoederen naar toekomstige
  generaties en is een financiering via het begrotingstekort, die ten laste komt van
  die generaties, gemakkelijker te rechtvaardigen.
  Niet-financiële overdrachten binnen huishoudens zijn verreweg het moeilijkst
  meetbaar. Hierbij valt vooral te denken aan immateriële overdrachten zoals tijd die
  is besteed aan opvoeding en zorg voor ouderen. Vooral via opvoeding en onderwijs
  wordt het menselijk kapitaal van de nieuwe generatie gevormd. Ook wanneer via
  bijvoorbeeld tijdbestedingsonderzoek deze overdrachten in kaart worden gebracht,
  blijft de filosofische vraag of de ‘genetische potentie’ een overdracht is dan wel een
  onvervreemdbaar individueel eigendom (zie de opmerkingen hierover bij de balans
  van de overheid). Zo blijken zelfs de nature-nurture discussie en de vraag of
  opvoeding plaats vindt door ouders en onderwijzers dan wel door de peergroep
  van belang voor de niet-financiële overdrachten tussen generaties.
   378
  
  En ten slotte zijn er niet-financiële overdrachten tussen huishoudens in de vorm
  van vrijwilligerswerk en informele zorg. Ook bij het vrijwilligerswerk doen zich
  in een aantal gevallen problemen voor bij de toerekening van profijt ervan aan
  generaties. Vrijwilligerswerk in de bejaardenzorg laat zich gemakkelijk toerekenen, in een voetbalclub wordt het al lastiger en bij een politieke partij is het
  onmogelijk.
  a .7
  
  overdr achten in de vorm van herwaarderingen
  Een laatste vorm van overdrachten tussen generaties vindt plaats via herwaardering van de verschillende vermogensgrootheden. Vooral op de langere termijn
  die bij overdrachten tussen generaties van belang is, kunnen deze herwaarderingen aanzienlijk zijn. Tegelijk zijn deze overdrachten ook buitengewoon moeilijk
  te kwantificeren. Een aantal voorbeelden hieronder maakt dat duidelijk.
  Toen de gezondheidsrisico’s van het gebruik van asbest nog onbekend waren,
  kon hiermee geen rekening gehouden worden bij de waardering van activa.
  Asbest werd gewaardeerd op onder andere zijn brandwerende eigenschappen.
  Na het bekend worden van de gezondheidsrisico’s verliezen gebouwen waarin
  asbest verwerkt is, een deel van hun economische waarde. Hoe hoger de eisen
  die worden gesteld aan het veilig verwijderen van asbest, des te groter de kans
  dat een gebouw van een asset tot een liability wordt. Onbekende risico’s zijn per
  definitie niet berekenbaar (Nieuwe risico’s, 1998). De cruciale vraag is of er voldoende inspanningen zijn gedaan om onbekende risico's bekend te maken.
  Risico kan niet volledig worden uitgebannen.
  bijlage a
  
  Tijdens de oliecrisis van eind jaren zeventig werd plotseling duidelijk dat het
  westen erg afhankelijk was voor olie-import uit een beperkt aantal landen.
   De olieprijs steeg sterk en daarmee de waarde van de voorraden. Voor Nederland
  stond tegenover de duurdere import een waardestijging van het aanwezige aardgas. In de loop van de jaren tachtig werd de afhankelijkheid van de opec-landen
  geringer doordat exploitatie elders op de wereld door de hogere olieprijs lonend
  werd. Hierdoor, en doordat steeds nieuwe exploitabele voorraden werden aangetoond, daalde de olieprijs weer. Tegelijk bleek het aanbod uit de traditionele
  olielanden door de lagere prijs niet af te nemen, maar juist toe te nemen, omdat
  deze landen voor hun inkomsten sterk van de olie-export afhankelijk zijn.
  Zowel de prijsvorming als de omvang van de aangetoonde voorraden hebben
  een grote invloed op de waardering. Op de lange termijn zijn de effecten nog
  dramatischer. Zo maakte de exploitatie van olie en gas de steenkool- en turfvoorraden nagenoeg waardeloos. Niet uitgesloten is dat de nu hoog gewaardeerde energievoorraden eenzelfde lot ondergaan en dat nu lelijke boortorens ooit de
  status krijgen van industrieel monument.
  Ook de niveaus voor een aanvaardbare levensstandaard veranderen voortdurend. Gemeten naar de normen van de jaren vijftig, toen de AOW werd geïntroduceerd, is het huidige koopkrachtniveau van de AOW zeer luxueus. Gemeten
  naar de huidige normen van jongeren is het eerder een karig niveau (zie
  Uitgaven aan AOW; een verdelingsprobleem: par. 7.2.2; 7.4). De normen in de tijd
  waarin men premie betaalt verschillen van die in de tijd waarin men uitkeringsgerechtigd is. Om bijdrage en profijt op een noemer te brengen kan men zowel
  uitgaan van de contante waarde op een bepaald ogenblik als van het equivalent
  in arbeidsuren. Het laatste houdt rekening met de groei in arbeidsproductiviteit.
  De keuze van de discontovoet in de contante waardeberekening beïnvloedt dus
  de waardering. In hoofdstuk 5 van dit rapport komt dit uitgebreider aan de orde.
   Investeringen in onderzoek en ontwikkeling (o&o) met een goed rendement
  zullen tot gevolg hebben dat het technologiekapitaal en daarmee de waarde van
  de bedrijven toeneemt. Deze waarde werd toegerekend aan de eigenaren.
  Dit resulteert in een toename van de desbetreffende balanspost aan de actiefzijde
  van de sectoren gezinnen en fondsen, zodat hierdoor het financieel vermogen
  toeneemt (OAbd ↑⇒ Kg,bd↑; Kf,bd↑). Ook het ‘overig actief’ van de overheid
  neemt toe door de spin-off. Er wordt dus kapitaal gecreëerd (zie hfdst. 10).
  379
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Herwaarderingen kunnen ten slotte ook direct met de vergrijzingsproblematiek
  te maken hebben. Binnen afzienbare tijd zal het aanbod van arbeid in westerse
  landen gaan stagneren. Hoewel Nederland relatief snel vergrijst, heeft het hierbij
  nog enig uitstel. Door de lage participatiegraad is er immers nog ruimte om de
  terugloop in jong arbeidsaanbod te compenseren door meer arbeid van vrouwen
  en later uittreden. Krapte op de arbeidsmarkt kan via stijgende lonen productiecapaciteit onrendabel maken en inflatie genereren. Daardoor wordt de waarde
  van pensioenbesparingen aangetast en stijgen de kosten van de arbeidsintensieve diensten waarvan vooral ouderen afhankelijk zijn. Meer hierover is te vinden
  in hoofdstuk 5.
   380
  
  Huidige generaties kunnen de nu aanwezige kapitaalvoorraad alleen waarderen
  met hun eigen maatstaven. Dat ontslaat ze evenwel niet van de verplichting op
  verantwoordelijke wijze vooruit te zien, zoals het voorbeeld van het onderzoek
  naar de schadelijke werking van asbest aantoont. Als toekomstige generaties
  andere maatstaven aanleggen, zullen ze hun erfenis hoger of juist lager waarderen. Dat is een zaak voor toekomstige generaties. De huidige generatie moet de
  vraag beantwoorden wat zij waardevol vindt om na te laten. Zij kan daarover in
  onderhandeling treden met de aankomende generatie, die eigen, afwijkende
  waarderingen heeft. De aankomende generatie zal zijn waarderingen mede baseren op haar voorkeuren voor wat zij op haar beurt wil nalaten.
  bijlage a
  
  noten
  1
  
  2
  
  De notatie is zoveel mogelijk ontleend aan hetgeen in Nederland gebruikelijk is
  en waar nodig met bijpassende symbolen aangevuld. Dit stelsel is in beginsel
  ontleend aan de boekhoudkundige beschrijving van de monetaire samenhang in
  de economie. Vermeld zij dat het monetaire blok van het macro-economische
  beleidsmodel van de Nederlandsche Bank, morkmon, ook op een dergelijk stelsel balansen gebaseerd is (zie Fase, Kramer en Boeschoten 1990 en ook
  Compayen en Den Butter 1991). Fondsen omvatten zowel pensioenfondsen als
  levensverzekeraars. Banken (incl. de Nederlandsche Bank) staan hier uitsluitend
  voor hun functie als geldscheppende instellingen; voor het overige zijn ze te
  beschouwen als bedrijven. Sociale fondsen worden tot de overheid gerekend.
  Er zijn diverse meetproblemen: er kan geen onderscheid gemaakt worden tussen
  een overdracht en een internalisering van een extern effect; het is de vraag of de
  ontvanger er dezelfde waarde aan hecht (merit-goederen); gedragseffecten als
  reactie op subsidies kunnen niet verrekend worden (Pommer en Ruitenberg
  1994).
   381
  
  gener at iebew ust beleid
  
  382
  
  rapporten aan de regering
  Eerste raadsperiode (1972-1977)
  1
  
  Europese Unie*
  
  2
  
  Structuur van de Nederlandse economie*
  
  3
  
  Energiebeleid
  Gebundeld in één publicatie (1974)*
  
  4
  
  Milieubeleid (1974)*
  
  5
  
  Bevolkingsgroei (1974)*
  
  6
  
  De organisatie van het openbaar bestuur (1975)*
  
  7
  
  Buitenlandse invloeden op Nederland: Internationale migratie (1976)*
  
  8
  
  Buitenlandse invloeden op Nederland: Beschikbaarheid van wetenschappelijke en technische kennis (1976)*
  
  9
  
  Commentaar op de Discussienota Sectorraden (1976)*
  
  10
  
  Commentaar op de nota Contouren van een toekomstig onderwijsbestel (1976)*
  
  11
  
  Overzicht externe adviesorganen van de centrale overheid (1976)*
  
  12
  
  Externe adviesorganen van de centrale overheid (1976)*
  
  13
  
  Maken wij er werk van? Verkenningen omtrent de verhouding tussen actieven en niet-actieven (1977)*
  
  14
  
  Interne adviesorganen van de centrale overheid (1977)*
  
  15
  
  De komende vijfentwintig jaar – Een toekomstverkenning voor Nederland (1977)*
  
  16
  
  Over sociale ongelijkheid – Een beleidsgerichte probleemverkenning (1977)*
  
  Tweede raadsperiode (1978-1982)
  17
  
  Etnische minderheden (1979)*
  A. Rapport aan de Regering
  B. Naar een algemeen etnisch minderhedenbeleid?
  
  18
  
  Plaats en toekomst van de Nederlandse industrie (1980)*
  
  19
  
  Beleidsgerichte toekomstverkenning
  Deel1: Een poging tot uitlokking (1980)*
  
  20
  
  Democratie en geweld. Probleemanalyse naar aanleiding van de gebeurtenissen in Amsterdam op 30 april 1980*
  
  21
  
  Vernieuwingen in het arbeidsbestel (1981)*
  
  22
  
  Herwaardering van welzijnsbeleid (1982)*
  
  23
  
  Onder invloed van Duitsland. Een onderzoek naar gevoeligheid en kwetsbaarheid in de betrekkingen tussen
  Nederland en de Bondsrepubliek (1982)*
  
  24
  
  Samenhangend mediabeleid (1982)*
  
  *
  
  Uitverkocht
  
  383
  
  r apport en a a n de reger ing
  
  Derde raadsperiode (1983-1987)
  25
  
  Beleidsgerichte toekomstverkenning
  Deel 2: Een verruiming van perspectief (1983)*
  
  26
  
  Waarborgen voor zekerheid. Een nieuw stelsel van sociale zekerheid in hoofdlijnen (1985)
  
  27
  
  Basisvorming in het onderwijs (1986)
  
  28
  
  De onvoltooide Europese integratie (1986)
  
  29
  
  Ruimte voor groei. Kansen en bedreigingen voor de Nederlandse economie in de komende tien jaar (1987)
  
  30
  
  Op maat van het midden- en kleinbedrijf (1987)
  Deel 1: Rapport aan de Regering;
  Deel 2: Pre-adviezen
  
  31
  
  Cultuur zonder grenzen (1987)*
  
  32
  
  De financiering van de Europese Gemeenschap. Een interimrapport (1987)
  
  33
  
  Activerend arbeidsmarktbeleid (1987)
  
  34
  
  Overheid en toekomstonderzoek. Een inventarisatie (1988)
  
  Vierde raadsperiode (1988-1992)
  35
  
  384
  
  Rechtshandhaving (1988)
  
  36
  
  Allochtonenbeleid (1989)
  
  37
  
  Van de stad en de rand (1990)
  
  38
  
  Een werkend perspectief. Arbeidsparticipatie in de jaren ’90 (1990)
  
  39
  
  Technologie en overheid (1990)
  
  40
  
  De onderwijsverzorging in de toekomst (1991)
  
  41
  
  Milieubeleid. Strategie, instrumenten en handhaafbaarheid (1992)
  
  42
  
  Grond voor keuzen.  generatiebewust beleid
  
  voorstudies en achtergronden
  Hieronder worden de publicaties uit de wrr-serie Voorstudies en achtergronden opgesomd vanaf de
  vierde raadsperiode. Een volledig overzicht van de voorstudies is beschikbaar op de wrr-website
  (http://www.wrr.nl) of aan te vragen bij het bureau van de wrr (070 - 356 46 25).
   Vierde raadsperiode (1988-1992)
  V63
  
  Milieu en groei. Verslag van een studiedag op 11 februari 1988 (1988)
  
  V64
  
  De maatschappelijke gevolgen van erfelijkheidsonderzoek. Verslag van een conferentie op 16-17 juni 1988 (1988)
  
  V65
  
  H.F.L. Garretsen, H. Raat (1989) Gezondheid in de vier grote steden
  
  V66
  
  P. de Grauwe e.a. ( 1989) De Europese Monetaire Integratie: vier visies
  
  V67
  
  Th. Roelandt, J. Veenman (1990) Allochtonen van school naar werk
  
  V68
  
  W.H. Leeuwenburgh, P. van den Eeden (1990) Onderwijs in de vier grote steden
  
  V69
  
  M.W. de Jong, P.A. de Ruijter (red.) (1990) Logistiek, infrastructuur en de grote stad
  
  V70
  
  C.A. Bartels, E.J.J. Roos (1990) Sociaal-economische vernieuwing in grootstedelijke gebieden
  
  V71
  
  W.J. Dercksen (ed.) (1990) The Future of Industrial Relations in Europe. Proceedings of a conference in honour of
  prof. W. Albeda
  
  V72
  
  Sociaal-economische gezondheidsverschillen en beleid; preadviezen (1991)
  
  V73
  
  F.J.P.M. Hoefnagel (1992) Cultuurpolitiek: het mogen en moeten
  
  V74
  
  K.W.H. van Beek, B.M.S. van Praag (1992) Kiezen uit sollicitanten. Concurrentie tussen werkzoekenden zonder baan
  
  V75
  
  Jeugd in ontwikkeling. Wetenschappelijke inzichten en overheidsbeleid (1992)
  
  V76
  
  A.M.J. Kreukels, W.G.M. Salet (ed.) (1992) Debating institutions and Cities. Proceedings of the Anglo Dutch
  Conference on Urban Regeneration
  
  V77
  
  H.R. van Gunsteren en P. den Hoed (1992) Burgerschap in praktijken
  
  V78
  
  F. Bletz, W. Dercksen and K. van Paridon (ed.) (1993) Shaping Factors for the Business Environment in the
  Netherlands after 1992
  
  V79
  
  N.T. Bischoff, R.H.G. Jongman (1993) Development of Rural Areas in Europe. The Claim for Nature
  
  V80
  
  Verslag en evaluatie van de vierde raadsperiode (1993)
  
  V81
  
  F.J.P.M. Hoefnagel m.m.v. H.G.M. Hendriks en M.D. Verdaasdonk (1993) Het Duitse Cultuurbeleid in Europa
  
  Vijfde raadsperiode (1993-1997)
  V82
  
  W.J. Dercksen e.a. (1993) Beroepswijs onderwijs. Ontwikkelingen en dilemma’s in de aansluiting van onderwijs en
  arbeid
  
  V83
  
  W.G.M. Salet (1994) Om recht en staat. Een sociologische verkenning van sociale, politieke en rechtsbetrekkingen
  
  V84
  
  J.M. Bekkering (1994) Private verzekering van sociale risico’s
  
  V85
  
  C. Lambers, D.A. Lubach, M. Scheltema (1994) Versnelling juridische procedures grote projecten
  
  V86
  
  cshob (1995) Aspecten van hoger onderwijs. Een internationale inventarisatie
  
  V87
  
  T. van der Meij e.a. (1995) Ontwikkelingen in de natuur. Visies op de levende natuur in de wereld en scenario’s
  voor het behoud daarvan
  
  V88
  
  L. Hagendoorn e.a. (1995) Etnische verhoudingen in Midden- en Oost-Europa
  
  V89
  
  H.C. Posthumus Meyjes, A. Szász, Christoph Bertram, W.F. van Eekelen (1995) Een gedifferentieerd Europa
  
  V90
  
  J. Rupnik e.a. (1995) Challenges in the East
  
  V91
  
  J.P.H. 