text: Rotterdamsche
  
  Verdwenen
  
  Schilderijen
  DOOR
  
  DR. E. WIERSUM.
  I.
  i
  N 1622/23
  
  werd
  
  te Rotterdam
  
  een nieuwe St. joris-doelen
  Ter linkerzijde
  van den ingang van dat sier.
  ! gebouwd.
  bevond
  zich
  de ruime Schutterszaal,
  later
  i lijke
  gebouw
  met vier ramen
  aan de straat.
  geheeten,
  Burgerzaal
  Behalve een menigte beelden en geschilderdeglazen
  bevatte
  deze zaal een aantal schilderijen:
  met
  "Acht schilderijen
  de beeldtenissen
  de
  
  inhaling
  
  van
  
  Op
  hangen.
  daartusschen
  
  eene
  
  de
  
  gezeten beelden,
  als
  dien schilder
  
  hoplieden en vjandrigs
  1608, naar sommiger meening
  
  van verschillende
  
  en nog een met het jaartal
  den Marquis SPINOLA voorstellende,
  hingen
  galerij van het voorportaal
  
  waren
  twee
  
  in deze zaal opgestalen voetbogen,
  en
  
  met drie en twintig ten deele aan den disch
  groote schilderij,
  voor het werk van LIEVE (LUDOLF) DE JONG,
  doorgaans
  gehouden
  
  der stad, te midden der toenmalige
  majoor
  voorts zag men er nog zes andere schilderstukken
  
  voorstellende;
  in krijgsgewaad"').
  kolonellen
  
  enz.,
  allen met beelden
  
  De geheele yde eeuw door en ook in het begin van de 18deeeuwbleven
  deze schilderijen,
  zestien in getal, op dezelfde plaats hangen, zooals uit de boedel'
  van den Doelen blijkt.
  inventarissen
  bij elke nieuwe verhuring.
  In den inventaris van 1714 worden opgegeven:
  '
  alle de schuttersschilderien,
  "In t voorhuys:
  de
  alle de schilderijen.
  Op
  princesaal:
  1) VANREYN,Geschiedkundigebeschrijvingder stad Rotterdam, II bl. 183.
  16
  
  122.
  , ... '.
  Of
  groote
  zestien
  hand
  
  ""
  
  .. :
  
  In dien van
  
  1770:
  
  In de provoostkamer:
  I schilderij,
  de
  voorzaal:
  Op
  9 schilderijen,
  In het voorhuys: 7
  schilderijen.
  evenwel
  omstreeks
  dezen tijd bij
  
  opruiming
  
  is gehouden?
  
  Zeker
  
  is, dat
  zijn reeds
  
  schilderijen.
  Waarschijnlijk
  gedaan, dan toch als oude rommel
  In
  
  i\ ,..,.
  i .. '
  
  '
  
  een schoonmaak
  meteen niet een
  na 1770 nooit meer sprake is van
  toen
  
  op zolder
  waren slechts
  
  het
  
  ,., '
  " ,'
  ..
  _'
  ,.
   ' '" "
  '.
  "
  ' ; '
  
  de meeste,
  gezet.
  eenige dezer
  
  zoo niet van de
  
  schilderijen
  begin der lode eeuw
  nog
  in September
  tot Hooger" zijn
  "Hierdoor
  1804 het Genootschap
  aanwezig.
  werd het Bestuur door den schilder
  nieuwe woning in den Oppert had betrokken,
  in den Stads Doelen voorhanden,
  MUys opmerkzaam
  de
  gemaakt
  op
  schilderijen
  Toen
  
  van LUDOLF DE JONGH en nog drie of vier
  voornamelijk
  op het schuttersstuk
  als
  zouden kunnen dienen.
  die
  tooi
  het
  nieuwe
  voor
  andere,
  vergaderlokaal
  . Het Bestuur
  haastte
  te vragen en het
  zich, om ze daartoe in bruikleen
  doch alleen het schil.
  verleende autorisatie
  om ze over te brengen;
  Stadsbestuur
  Dit stuk werd door het Stadsderij van DE JONGH bleek ten slotte geschikt.
  bestuur echter gaarne afgestaan.
  van den Doelen, de wed. HERN, zich
  Wel is waar verzette de kasteleines
  doch nadat zij een flinke aanmaning
  schilderij;
  en daar, na door den
  het naar den Oppert overgebracht,
  in de groote benedenzaal
  corrector
  MuYS te zijn schoongemaakt,
  opgehangen 1)·
  De drie of vier andere schuttersstukken,
  die in ontredderden
  staat vertegen de verwijdering
  werd
  had gekregen,
  
  van
  
  het
  
  Wel werden ?Bestuurders
  keerden, schijnen in den Doelen te zijn achtergebleven.
  om ook deze af te halen, doch waarvan "Hierdoor
  tot Hooger"
  gemachtigd
  en ze rustig gelaten, waar ze waren.
  schijnlijk hebben zij hun neus er voor opgetrokken
  Een
  Doelen
  
  schilderstuk
  
  overgebracht
  Wat
  er toen
  
  wordt
  naar
  
  in 1812 op last van Fabriekmeesteren
  in de Groote kerk 2).
  de chassinettenkast
  
  nog uit den
  
  van het voornog over was, zal in t 82 ?, bij het afbreken
  VAN
  REYN
  van
  den
  zwervende
  Doelen,
  zijn geworden.
  gebouw
  zegt, dat in 1832
  van
  de
  dat
  het
  op
  nog enkele bewaard waren en tevens,
  vlieringen
  gerechtsgebouw
  als van andere gilden, berustten3).
   zoo van het schuttersgilde
  oude schilderijen,
  '
  1) Catalogus der Kronieken en Beschrijvingennr. 91, IId.
  Notulen van het Genootschap nHierdoor tot Hooger".
  De Oorsprong der Academievan Beeldende Kunsten. WIJT en ZONEN.Rotterdam igoo, bl. 28.
  2) Notulen van Fabriekmeesteren29 Oct. 1812.
  3) VANREYN.bl. 183 en 187.
  Over den treurigen toestand van de schilderijen van het Wijnkoopersgilde,die daar op den zolder
  VANRgsEwgK, Het
  lagen, zie men een paar brieven van 1836 in het Archief van dat--gildeen HAVERKORN
  Museum Boijmans.bl. 14.
  128
  ..
  is van 1842. Het is van veel
  dat wij hebben,
  bericht,
  alleen
  toen
  uit
  dat
  niet
  nog eenige dier kapitale schuttersbelang; omdat er
  blijkt,
  maar ook dat zfi, althans ten deele, nog in goeden
  in wezen waren,
  stukken
  in de ti mmermanswinkel",
  zoo rapporteert
  in dat
  ons
  toestand
  verkeerden.
  "Bij
  een zeer groot hout schilderij, voorter fabricage,
  "staat
  jaar een ambtenaar
  En
  
  laatste
  
  het
  
  van de wacht, levensgroot
  kapiteinen
  eenige
  eenige andere dito's in de woning van den Heer
  
  stellende
  nog
  
  BRAMBACHT, boekhouder
  bij de fabricage, in het Timmerhuis
  nadat ze uit den Doelen naar het Timmerhuis
  deze schilderijen,
  
  Daar
  
  de heer
  
  zullen
  woonde,
  waren overgebracht,
  
  onder
  
  Na dien tijd
  
  evenwel
  
  zijn speciale hoede zijn gesteld.
  verdwenen.
  zijn ze spoorloos
  
  ..-.
  In
  
  ook
  geschilderd,
  BRAMBACHT bewaard" 1).
  en fraai
  
  1690 werd
  
  '
  
  II.
  het
  
  aan de
  te Rotterdam
  gebouw van den St. Joris-doelen
  de
  van
  den
  hoofdzaak
  achterzijde
  vergroot.
  volgens
  plannen
  bouwkundige
  de ruime zaal aangebouwd,
  die naar
  JAN DE VoU werd toen, met andere vertrekken,
  hare bestemming
  den naam ontving van Krijgsraadskamer.
  De leden van den krijgszorgden zelf voor het aankleeden van de zaal.
   raad, de officieren van de schutterij,
  In
  
  dien
  
  zoo luidt de resolutie
  
  van Burgemeesteren
  
  van
  
  "Den
  
  30 September
  
  datum,
  
  van de Edele Manhafte
  Heeren van de
  gedeputeerden
  aen
  derselver
  de
  heeren
  resolutie
  gecommuniceert
  Burgemeesteren :
  dat sij, met permissie
  van Haar Edele Groot Achtbaren,
  hadden
  haare
  de
  Nieuwe
  Zaal
  in
  deses
  Stadts
  met
  Doele
  op
  eygen kosten,
  
  Krij(g)sraad
  Namentlyck
  
  "hebben
  
  geresolveert,
  haare portraiten
  te laten beschilderen
  en dienvolgende
  levensgroot
  historischewijs
  haar
  dat
  Groot
  Edele
  Achtbaren
  hetzelve
  consenteren
  en
  beliefden
  te
  versogten,
  die ordere te stellen, dat de gemelte zaal daartoe wierde geapproprieert,
  in dier
  dat
  muer
  onder
  de
  ter
  van
  en
  vier
  voet
  wierde
  drie
  beschoten
  voegen,
  hooghte
  ofte gelambriseert,
  te
  kunnen
  
  om
  
  en voortz
  
  de muer
  
  met behoorlijcke
  
  ramen met doeck, bequaem
  
  beschildert
  
  voorsien.
  werden,
  Waarop
  gedelibereert
  zijnde,
  dat de bovengemelte
  gemelte versoeck geconsenteert,
  heeren
  van de Krij(g)sraad
  de voorsegde
  zaal op haar eygen kosten sullen
  alsmede geaccordeert,
  de gemelte
  dat op stadtskosten
  mogen laten beschilderen,
  zaal daartoe
  sal werden geapproprieert
  met deselve te beschieten, soo met plancken
  als doeck, sooals bevonden
  sal werden te behooren".
  hebben
  
  de
  
  Onder
  gewaad.
  Heeren
  
  in het
  
  verstonden
  "historischewijs"
  Niet lang duurde het, of hunne
  
  de
  
  heeren:
  
  aldus
  
  geconterfeite
  
  1) Catalogusder Kroniekenen Beschrijvingennr. 91, IIe.
  uitgedost
  
  in Romeinsch
  
  beeltenissen,
  
  waar-
  
  124
  schijnlijk
  jaar na
  teren
  
  zich
  
  is
  
  dat tot
  ende verstaen,
  goet gevonden
  van de groote
  schilderij
  op de nieuwe zaal in den Doele door de
  sal werden gedaan, dat eenige blinde
  die voorsieninge
  Fabriekmeesteren
  
  ,,In
  conservatie
  heeren
  
  om
  
  en ten voeten
  
  uit, prijkten aan de wanden. Nauwelijks twee
  was de wandschildering
  voltooid en beijverden
  Burgemeesinvloeden van licht en vuur te vrijwaren.
  deze voor schadelijke
  
  levensgroot
  hun verzoek
  
  deliberatie
  
  geleyt
  
  sijnde,
  
  soo voor de stercke
  Zoo
  gordijne,
  lugt als het vier, werden gemaakt" 1).
  den
  November
  resolveerden
  13
  16gg.
   Burgemeesteren
  van de nieuwe zaal waren nu wel is waar in orde, doch het
  De wanden
  
  en
  
  En dat nam het Stadsbestuur
  nu zelf
  moest nog geschilderd
  worden.
  plafond
  voor zijne rekening:
  resolutie van de Vroetschap";
  16 November i699 "de
  besteedden
  "Volgens
  met
  van
  heeren Burgemeesteren,
  Fabriekmeesteren
  de heeren VAN HEEL
  adjunctie
  en STEENLACK, daartoe
  het schilderen
  op den 16 October
  16gg gequalificeert,
  in
  de
  nieuwe
  den
  Doele
  aen
  van de solderinge
  zaal
  de ondergeschreven
  op
  personen
  te
  
  wijse:
  op de volgende
  ROMEYN DE HOOGE heeft aengenomen
  het schetze en selver in couleuren
  de gansche schilderij, uytgesondert
  in het middelste
  het perspectyff
  brengen
  
  is te laten doen door JAN DE VOUW in daghgelt,
  geresolveert
  alsmede voor de teyckeninge
  reetz gemaackt, den voorsegden ROMEYN
  waarvoor,
  is toegeleyt
  een oxhooft
  franse wijn en voor defroyement
  tien gulden daeghs,
  soo langh als hij achter den andere aen de gemelte schilderije sal werken, sonder
  rond,
  
  hetwelck
  
  voor
  
  gaen off komen
  draege, voor sooveel
  en in allen
  
  te declareren,
  alsmede eenige reyskosten
  niitz dat hij sorge
  in hem is, dat de gemelte teyckeninge
  in 't net geschildert
  dele voldaen is v6or primo April ?700
  
  is met MOULIJN geaccordeert,
  de
  dat hij de gansche soldering
  Wijders
  de
  daarvan
  in
  het
  alsmede
  in
  de
  alles
  rond,
  volgens
  schilderij
  koupel,
  gemaackte
  in 't net sal schilderen,
  hetwelck alles wel uyttevoeren
  teykening
  hij MOULIJN
  voor de somme van vijff hondert
  aengenomen
  gulden sonder yetwes meer
  en dat het werck April
  te mogen declareren
  1700 sal sijn voltoyt 3).
  Zoo was nu in 1700 de groote zaal geheel klaar en "het schilderwerck
  t eenemael voltrocken".
   van de schutterofficieren,
  Tot tevredenheid
  op wier verheeft
  
  1) De hiergenoemdegordijnen waren raamgordijnen.Later worden ook nog gordijnen voor de schilderijen gehangen. In den inventaris van I7I4 worden deze met name genoemd: ,twee gardinen groot voor de
  schilderien";in 1770is er nog "een dwars dito" bij.
  2) Afgedrukt in ,,Rotterdam geschetst in zijne voornaamstegebouwen enz.", bl. 59, noot 5.
  DE HOOGE630 gulden betaald ,over de ocupaetien gehad in 43dagen
  17 Aug. 1700 werd aan ROMEYN
  in de ordonnantie aan de Sael van den Doelleen voor het schilderenvan lambrisornamentenaldaer". Thesauriers.
  rekening 1700nr. 543. Zie voor het loon van DE Vou Rott. Historiebl. III 726.
  3) 16gg staat er bij vergissing.
  125
  van
  zoek, ter completeering
  zaal geplaatst
  werden.
  En voor het onderhoud
  
  het
  
  ameublement,
  
  werd
  
  behoorlijk
  
  en Fabriekmeesteren
  
  Burgemeesteren
  
  nog twee
  
  groote
  
  spiegels
  
  in de
  
  In 178o nog werden
  zorg gedragen.
  om
  de
  geautoriseerd
  schilderijen in de Groote
  
  en vernissen,
  te doen schoonmaken
  het welzijn
  Krijgsraadzaal
  ,mits betragtende
  zoo
  veel
  het
  interest
  dezer
  stad"
  der schilderijen
  is,
  mogelijk
  en,
  1).
  Ruim een eeuw lang bleef deze zaal ongeschonden
  In 1 82 1 evenwel,
  bewaard.
  bij het bouwen van het Paleis van Justitie op de plaats van het voorgebouw van
  het ontgelden.
  den Doelen, moest ook de Krijgsraadzaal
  als
  werd
  en de betimmering
  Met
  Zij
  ingericht
  gehoorzaal
  weggenomen.
  ook de schilderijen;
  deze verdwenen
  want eenige jaren
  later, in 1832, spreekt
  VAN REYN reeds van de zaal als "voormaals
  beschilderd".
  prachtig.
  In
  De vraag is, waar zijn deze Rotterdamsche
  schuttersstukken
  gebleven ?
  Museum
  is
  een
  stuk
  Een
  het
  slechts
  van
  het
  Boijmans
  1604 aanwezig 2).
  ander,
  aan
  stuk
  van
  werd
  Stadsbestuur
  LUDOLF
  DE
  in
  door
  het
  JONGH,
  1849
  kapitale
  het Bestuur
  brand
  
  van "Hierdoor
  tot Hooger"
  weer opgevraagd
  van het Museum Boijmans in 1864 te gronde.
   Dat
  
  is
  
  alles
  
  wat
  
  we
  
  wand-
  
  en plafondschilderingen
  MEES I) moesten ze in I82I
  
  weten van de losse
  in de Krijgsraadzaal,
  plaats
  
  maken
  
  voor
  
  en ging
  
  helaas
  
  den
  
  Van de vaste, de
  schilderijen.
  is nog minder bekend. Volgens
  Wil dit
  een papieren behangsel.
  dat ze
  zeggen, dat ze toen opgeruimd
  zijn, dan wel bestaat nog de mogelijkheid,
  komen
  ?
  van
  den
  kunnen
  te eeniger
  achter het behang weer voor
  Wij
  tijd
  dag
  weten het niet. Wel kunnen we met zekerheid zeggen, dat op vlieringen en zolders,
  in kasten en kelders van Raadhuis
  en Kerk, van Doelen en Gerechtsgebouw
  (Oud
  en
  
  van Timmerhuis
  
  en Oude-Vrouwenhuis
  
  van het Museum Boijmans en ik hebben
  De directeur
  moeizame
  tochten
  hebben
  niet het minste
  resultaat
  ander
  
  spoor
  
  thans niets meer te vinden is.
  doch onze
  alles afgezocht;
  gehad.
  Wie
  
  kan ons een
  
  wijzen?
  
  1) Resolutionvan de Vroedschap rakende de fabricage 28 Maart 1780.
  DEGENER.
  2) Zie hierover F. SCHMIDT
  Jaarverslag 1913 van het Museum Boymans.
  3) Rotterdam geschetst in zijn voornaamstegebouwenenz. bl. 60.
  4) De president der Arr. Rechtbank, Mr. J. H. VANMEURs,had ons reeds verzekerd,datinhetnieuwe
  gerechtsgebouw niets aanwezigwas, doch verzochtons ten oyervloede,ons daarvan zelf te komen overtuigen.
  