text: 97
  Artikel
  
  DE FILOSOFISCHE METHODE IN DE
  WETENSCHAPSGESCHIEDENIS (1937)1
  Hélène Metzger
  
  Vertaald door Massimiliano Simons en Hannes Van Engeland
  I. Nog voor het aanhoren van mijn uiteenzetting en simpelweg door de
  aankondiging van het onderwerp dat ik, op verzoek van [Henri] Berr 2, hier wil
  voorleggen ter uwer reflectie, vrees ik dat sommige wetenschapshistorici al
  vooraf een vraag tegen mijn betoog zullen opwerpen, ongeacht wat ik hier ook
  zou willen zeggen. Want ze zullen vragen: “Is er wel een filosofische methode in
  de wetenschapsgeschiedenis?” Vervolgens, nadat ze deze vraag gesteld hebben,
  zullen ze zonder verder oponthoud en onderzoek als vanzelfsprekend
  antwoorden:
  “Er
  bestaat
  geen
  filosofische
  methode
  in
  de
  wetenschapsgeschiedenis en ze kan ook niet bestaan. Wetenschap en filosofie
  mogen niet gemengd worden; ze zijn niet in dezelfde zaken geïnteresseerd. Er is
  geen geldig excuus voor de wetenschapshistoricus om zich te laten verleiden door
  iets dat zich buiten het feitelijke domein van de wetenschap situeert. Om zijn taak
  te kunnen volbrengen, is het nodig dat hij met de wetenschap en de algemene
  geschiedenis vertrouwd is. Hij moet, in het licht van zijn essentiële voorkennis,
  alleen naar teksten verwijzen. Hij moet op positieve manier aantonen: dat een
  bepaalde wetenschappelijke vooruitgang in een bepaald jaar werd bereikt door de
  inspanning van een bepaalde wetenschapper; dat een bepaald idee voor het eerst
  verscheen aan een specifieke onderzoeker; dat een bepaald experiment voor het
  eerst op die en die plaats werd uitgevoerd, en op die bepaalde manier, enzovoort.
   Elke poging van de geschiedkundige om voorbij de vaste grond van de feiten te
  gaan moet verworpen worden. Het uiteindelijke doel van zijn inspanningen, en
  waar onze inspanningen niet voorbij kunnen reiken, moet neerkomen op een
  chronologisch empirisme. Als een historicus echter volledige grip wil krijgen op
  de houding van de onderzoeker uit het verleden van wie hij het werk bestudeert,
  en als hij dit zou proberen door zich hypothetisch onder de oppervlakte van zulke
  werken te begeven in een poging om vast te stellen wat de bezielende bronnen
  waren van dit werk, dan moeten wij hem waarschuwen dat hij op het verkeerde
  spoor zit en hem terug tot de orde roepen.”
  Voorlopig zal ik niet reageren op kritieken die, mochten ze als geldig
  worden erkend, onherroepelijk al het werk zouden veroordelen dat ik heb
  
  96
  voorgenomen uit te voeren en dacht al gedeeltelijk tot een goed einde te hebben
  gebracht. Tegen mijn tegenstanders zal ik enkel zeggen dat, mocht worden
  aangetoond dat het enige resultaat van de wetenschapsgeschiedenis slechts
  bestaat uit het bevredigen van een uiteraard legitieme, maar filosofisch steriele
  nieuwsgierigheid, die zich verzadigt met eruditie, pittoreske gebeurtenissen,
  elegante schema’s en beschrijvingen van theorieën waaruit het creatieve denken
  feitelijk is verdwenen, enzovoort – wel, dan zou ik mijn toewijding aan de
  wetenschapsgeschiedenis onmiddellijk stopzetten. Wel, vertel me dan; wat vraagt
  u van de wetenschapsgeschiedenis? Ik hoop beetje bij beetje erin te slagen u dat
  duidelijk te maken.
   Allereerst moet worden begrepen dat wanneer ik spreek over de
  wetenschapsgeschiedenis, ik het enkel heb over de geschiedenis van het
  wetenschappelijk denken; al de rest van de wetenschap, inclusief observatie,
  experimenten,
  metingen,
  rekenprocedures
  of
  de
  techniek
  om
  laboratoriumapparatuur te construeren, komt ofwel helemaal niet aan bod of
  speelt slechts de rol van hulpmiddel bij het denken of bij de creatie van het
  denken.
  Je zult misschien verbaasd zijn over deze manier van spreken, en je zult
  haar, op zijn zachtst gezegd, vreselijk vrijblijvend vinden. Laat mij uw slechte
  indruk onmiddellijk temperen door te bekennen dat, om een specifiek voorbeeld
  te nemen, alle reagentia die worden aangetroffen in geëtiketteerde flesjes op de
  planken van scheikundelaboratoria, alle werktuigen die men in diezelfde
  laboratoria aantreft, volgens mij gematerialiseerde producten van een theorie3 zijn
  met behulp waarvan men de theorie kan verifiëren, maar die slechts begrepen
  moeten worden in termen van deze theorie. Met andere woorden: laboratoria gaan
  niet terug tot de schepping van de wereld; ze bestonden niet vóór de ontwikkeling
  van de hele chemische theorie, het gerichte werk van generaties onderzoekers. In
  dat opzicht, valt er nog een mooi boek te schrijven over de relaties tussen de min
  of meer gelijktijdige vooruitgang van techniek en theorie; een boek dat men, naar
  het werk van [Léon] Brunschvicg, gerust Le progrès de la conscience
  expérimentale zou kunnen noemen.4 Ik waag me niet aan zo’n moeilijk werk
  waarvan ik hoop dat het ooit zal verschijnen. Het is althans hier ons onderwerp
  niet. Laten we dus verder gaan.
   II. De geschiedenis van het wetenschappelijk denken kan niet zonder een nogal
  belangrijk eruditieapparaat of omslachtiger geformuleerd: eruditie is niet het doel,
  maar een middel, een werkinstrument, van de geschiedenis van het
  wetenschappelijke denken. Het is uiteraard een onmisbaar instrument, dat we zo
  gewetensvol moeten ontwikkelen in de valse hoop, zoals de
  pseudowetenschappers waar [Nicolas] Malebranche de spot mee drijft5, dat deze
  ene deugd ons de ware kennis zou opleveren. We voegen er meteen aan toe dat
  deze hoop ons ontbreekt. De eruditie en de reflecties die ze in ons inspireert of
  die we op haar toepassen, zou ons tot de volgende zaken moeten brengen: (1) het
  
  97
  beter begrijpen van de menselijke geest; (2) via die kennis onze intelligentie op
  een doordachtere en minder ervaringsgerichte manier aanwenden dan we tot
  dusver hebben gedaan door op toevallige wijze onze wetenschappelijke,
  filosofische en historische theorieën te maken. Of liever gezegd, zonder ons te
  laten verleiden tot grootse projecten of onrealistische dromen, zouden we graag
  aan zowel wetenschappers als filosofen een dienst willen bewijzen.
  III. U zult inbrengen dat mijn houding volledig a priori is, voorafgaand aan enig
  historisch werk. Dat geef ik toe en ik zou u antwoorden dat deze houding in grote
  lijnen mijn toegepaste werkmethode omvat. Ik geef u vriendelijk mee dat ik niet
  kan verantwoorden waarom mijn werk vanuit deze vooringenomenheid vertrekt
  en dat u de ene theorie over wetenschapsgeschiedenis kan afzetten tegenover de
  andere, methoden tegen methoden, resultaten tegen resultaten.
   IV. Ik zal u nu vragen om het volgende als een onmogelijk te verifiëren en
  onmogelijk te vermijden postulaat te erkennen: dat als de menselijke geest in zijn
  fundamentele karakteristieken overal en altijd dezelfde is, zelfs als hij
  waarschijnlijk een onveranderlijk referentiekader heeft, de houdingen die hij kan
  aannemen en die de gedachtegang van de mensen bepalen, divers zijn en sterk
  variëren; dat we zelfs in deze heterogeniteit van gedachtegangen de voornaamste
  bron moeten zien van de heterogeniteit van opvattingen die door de verschillende
  onderzoekers worden aangehangen.
  V. Ik durf te hopen dat de wetenschapsgeschiedenis ons in staat zal stellen een
  (uiteraard onvolledige) catalogus op te bouwen van deze verschillende mogelijke
  houdingen, en dat deze catalogus ons zal helpen een bruikbare classificatie te
  maken van een aantal hypothesen die vrijwel onveranderd herhaald worden
  doorheen de wetenschappen en de verschillende perioden van de menselijke
  ontwikkeling.
   VI. Maar een abstract en schematisch inzicht hebben in de verschillende kaders
  waar mensen effectief geprobeerd hebben de verschillende aspecten van de
  wereld in te passen, is onvoldoende. We moeten voorbijgaan aan een zuivere
  opsomming van de mogelijke hypotheses en waargenomen classificaties. De
  wetenschapshistoricus moet de wil hebben om de geschriften die hij bestudeert te
  gebruiken in een poging het denken in zijn ontluikende staat [l’état naissant] in
  kaart te brengen, het denken op het moment zoals het in ons opkomt, zoals het in
  de denker opkomt op het precieze moment waarop de gedachte als het ware in
  hem ontwaakt. Ik gebruik de uitdrukking “denken in zijn ontluikende staat”
  [pensée à l’état naissant] zoals men in het laboratorium spreekt over waterstof in
  een ontluikende staat: de actieve waterstof die onmiddellijk vrijkomt door de
  aantasting van zink met zoutzuur, en niet de minder actieve waterstof die ergens
  in één of andere container ligt opgeslagen.6 Dit is slechts een beeld, waarvan ik
  
  96
  hoop dat het voor u duidelijk is.
  Ik geef u toe dat het niet eenvoudig is om het denken in de ontluikende staat
  – het actieve denken, tegelijkertijd gecreëerd en creërend, de oorsprong van alle
  wetenschapstheoretische vooruitgang – te reconstrueren in onszelf (en we
  beschikken over geen ander reagens dan onszelf). Ik geef toe dat zo’n inspanning
  risico's met zich meebrengt en dat discussie over onze conclusies mogelijk blijft.
   We verlaten hier de vaste grond en lopen het risico weg te zakken in het moeras
  van interpretaties en meningen. Sommige filosofen en wetenschapshistorici
  zullen terecht in staat zijn om de vastheid van onze interpretaties in vraag te
  stellen of onze opvattingen te betwisten. Maar wat zouden we dan anders moeten
  doen? Als we onszelf niets te verwijten hebben over de geldigheid van onze
  eruditie, moeten wij dan weigeren zo’n onvermijdelijk risico op te nemen? Hier
  moet ik in eigen naam spreken aangezien jullie misschien over vermogens
  beschikken die mij ontbreken. Ik geef eerlijk toe dat ik in mijn geval een tekst
  niet kan begrijpen zonder hem van binnenuit te vatten, zonder hem enigszins te
  interpreteren. Ik ben me er terdege van bewust dat de methode die ik bepleit
  effectief is verworpen door een filosoof voor wie ik altijd grote bewondering heb
  betuigd, wijlen Emile Meyerson.7
  Ik weet goed dat Emile Meyerson in zijn prachtige Etude sur les produits
  de la pensée [1934]8 ervoor pleit producten van het wetenschappelijke denken te
  bestuderen als iets dat volledig buiten het oordeel van de historicus-filosoof valt,
  als een zuiver inert object. Dit om te vermijden dat men heimelijk de eigen
  mentaliteit in die van de vroegere denker binnensmokkelt, om elke 'introspectie'
  te vermijden (een term die hij zelf gebruikt). Zo'n houding zou volkomen positief
  zijn en ons in staat stellen schema's voor de theoretische evoluties te construeren.
   Het zou ons zelfs in staat stellen een kritische analyse van deze theorieën te
  maken, terwijl we het denken in zijn ontluikende staat systematisch negeren, iets
  wat we enkel zouden kunnen begrijpen als het zich in onszelf voortdoet. Hoewel
  niet de onze, is deze houding legitiem in de mate dat ze de wetenschap en haar
  geschiedenis wil verklaren volgens de gegevens van het alledaagse verstand,
  voorgesteld als vast en onaantastbaar. Het resultaat is een epistemologie die
  misschien niet de universele reikwijdte heeft die de auteur eraan toeschreef, maar
  wel een zeer wijdverbreide manier van kijken aanduidt. We kunnen toegeven dat
  het denken dat zich verwijdert van de ontluikende staat, transformeert in een
  onderdeel van het alledaagse verstand. Maar mochten we Meyersons advies
  volledig opvolgen, dan zouden we niet moeten stoppen bij het alledaagse verstand
  - zoals hij - maar in een situatie terechtkomen waar we niets meer zouden
  begrijpen. Want als de woorden die de wetenschapper uit het verleden hanteert
  een betekenis voor ons hebben is dat doordat we ons denken in het zijne
  overgieten en beslissen zijn taal te spreken, waarvan we aannemen dat we die
  goed begrijpen. Elke werkmethode die, uit wantrouwen voor onszelf, een strikt
  nominalisme zou opleggen kent een onoverkomelijke limiet. Wil een
  wetenschappelijke poging vruchtbaar zijn, moet ze steunen op een minimum aan
  
  97
  realiteit die onze geest doordringt. Deze grens had [Herman] Boerhaave 9 al
  gesteld toen hij zich voornam vuur te bestuderen zonder zelfs maar te weten wat
  vuur is en weigerde elk voorafgaand idee te accepteren. Als onze onwetendheid
  totaal was, zouden we zelfs ons uitgangspunt van de zintuigelijke ervaring moeten
  verwerpen en zou het woord vuur voor mij als natuurkundige even weinig
  betekenis hebben als voor een Indiaan of Afrikaan. Maar het is onmogelijk onze
  ervaring en ons denken helemaal te loochenen. Of, als we dat doen, zullen we ons
  bij een zwijgen moeten neerleggen. Je moet ergens mee beginnen om een theorie
  op te bouwen. En dit willekeurige uitgangspunt laat een ongemakkelijke twijfel
  bestaan over de hele leer die aan nieuw onderzoek en herziening zal worden
  onderworpen. Waarom zou de historicus van het wetenschappelijk denken
  weigeren een risico te lopen dat de wetenschapper verplicht is te aanvaarden en
  waaraan we herinnerd worden elke keer dat we getuige zijn van een theoretische
  revolutie?
  VII.  VIII. Hier is dan een probleem dat zich opdringt en dat ik moet aankaarten
  aangezien het de theoretische fundering van mijn methode aangaat. Ik kan het
  enkel aankaarten omdat het aan de wetenschapsgeschiedenis voorbijgaat: Hoe
  kan een theoretisch monument, gecreëerd door de activiteit van het denken in zijn
  ontluikende staat, veranderen in een instrument? Soms zelfs tot een passief
  werkinstrument, dat hetzij gebruikt hetzij vervangen kan worden door een ander?
  
  96
  
  IX. Hier is een soortgelijk probleem dat ik slechts terloops noem: hoe kan actief
  denken, denken in zijn ontluikende staat, het denken dat een theorie creëert, zich
  passief laten vangen in een verhaal over fenomenen?
  X. Ondanks de creatieve activiteit van het denken in zijn ontluikende staat, kan
  de historicus er de oorsprong, de omgeving en het tijdstip van ontdekken. Hij kan
  het dateren. Hij kan zeggen dat dit denken in dat land, in die periode werd
  geboren. Het denken draagt de sporen van de sociale feiten en van de filosofische
  en wetenschappelijke mode van de dag van zijn verschijning.
  XI. Welke rol spelen deze omgeving en dit tijdstip dan, waar [Hippolyte] Taine12
  op wees en waarvan hij meende dat het in zijn geheel determinerend was? Laten
  we allereerst stellen dat het gewoon belemmeringen [inhibiteurs] zijn. Enkel de
  theorieën die zich bezield weten door tendensen die niet door de omgeving en
  tijdsperiode worden verlamd of zelfs vernietigd, kunnen zich vormen en
  succesvol worden.
   XII. De omgeving en het moment spelen ook een belangrijke rol bij het sturen,
  bekrachtigen en versterken van die theorieën die worden bezield door dezelfde
  tendensen als hun omgeving. Ze gaan te werk via opvoeding, de pers, zeden en
  gewoonten, door aan de geesten deze of gene oriëntatie te communiceren. Er zijn
  daar heel diverse acties en reacties aan het werk die we slechts aanstippen zonder
  te trachten ze te analyseren. In navolging van de politici noemen we ze
  imponderabilia [onberekenbaarheden].
  XIII. Het moet echter duidelijk gezegd worden dat, ondanks de druk van de
  omgeving en het feit dat het zich vaak in houding en oriëntatie laat beïnvloeden
  door de mode van de dag, het denken in de ontluikende staat geen rechtstreeks
  product van de omgeving en het moment is. In tegenstelling tot wat een studie
  van zijn schematische evolutie zou suggereren, is het de jure geen gevangene van
  tijd en plaats. Desondanks kunnen we wel waarnemen dat het de facto wel sterk
  afhankelijk is van de omstandigheden waarin het denken verschijnt. Bovendien
  behouden de kenmerken van de omgeving en van het moment een zekere
  plasticiteit en kunnen ze zelf gewijzigd worden. Het denken in zijn ontluikende
  toestand is dan ook juist een van de factoren die op deze zaken inwerkt en ze
  beetje bij beetje transformeert.
   Vandaar de dubbele opgave van de wetenschapshistoricus om (1) tijdgenoot
  te worden van de wetenschapper wiens werk hij bestudeert en daarvoor alle
  middelen te gebruiken die de meest aandachtige eruditie aan zijn actief
  inlevingsvermogen [sympathie active] aanreikt; en om (2) de theorie die hij aan
  het publiek wil tonen te reanimeren en actualiseren alsof ze geen context had, ik
  durf zelfs te zeggen, los van ruimte en tijd. Hoe kan deze tweede taak tegelijkertijd
  
  97
  met de eerste vervuld worden? Laten we dit methodisch probleem terzijde laten,
  die aan de methode voorbijgaat en waarop onze reflecties enig licht werpen.
  XIV. In zijn zoektocht om symbolisch of theoretisch de waarheid uit te drukken
  over de feiten die hij experimenteel bestudeert, introduceert de wetenschapper
  zelf een zekere vorm van finaliteit in de wetenschappelijke theorie. Dit element
  is volkomen vreemd aan de verschijnselen die hij via vaste wetten harmonisch
  tracht te verenigen. Op dezelfde manier introduceert de wetenschapshistoricus in
  zijn poging het denken in zijn ontluikende staat vast te leggen een element van
  finaliteit in zijn werk, evengoed vreemd aan het perfecte begrip van de
  bestudeerde teksten.
  We moeten een onderscheid maken tussen de theorie zoals die opkomt in de
  geest van degene die haar denkt, en het denken dat gestabiliseerd is en tot ding of
  object verwordt. Om dit doel te bereiken ⎯ dat moeten we blijven herhalen ⎯
  moeten we de theorie met al zijn creatieve kracht terug in onszelf recreëren.
  XV. Het resultaat hiervan is dat de intelligentie van de geschiedkundige niet mag
  neerkomen op een louter “objectieve” lezing en interpretatie van de tekst, iets dat
  slechts het omhulsel van het denken in ontluikende staat is, niet het stromen van
  die gedachte zelf.
   Met andere woorden, het lezen en begrijpen van de teksten door het te
  dateren en situeren binnen hun historisch milieu is volgens de filosofische
  methode in de wetenschapsgeschiedenis slechts één kort stadium binnen het werk
  van de historicus. Zo’n lezing en interpretatie is noodzakelijk, maar tegelijk
  onvoldoende.
  XVI. De geschiedenis van het wetenschappelijk denken is een creatie van de
  geest, niet zozeer ex nihilo, aangezien ze geconstrueerd wordt via teksten die
  solide materie zijn, maar het is en blijft een creatie.
  Ik zal er niet bij stilstaan, en ik zal u eenvoudig zeggen dat de zoektocht
  naar documenten en het begrijpen van de teksten voorafgaand of tijdens deze
  constructie al een bepaalde keuze impliceert of, zo u wil, een zekere willekeur.
  Maar de geschiedenis die door ons (opnieuw) wordt samengesteld is echter niet
  zomaar een verhaaltje. Hoe onvermijdelijk de gedeeltelijke willekeur ook is, ze
  duidt bij de historicus nooit op grilligheid noch op fantasie. U hebt begrepen dat
  enerzijds elke constructie kan veranderd, afgebroken of opnieuw gemaakt worden
  naarmate het onderzoek of de reflectie vordert; en dat anderzijds een zekere,
  onvermijdelijke aarzeling aanwezig is bij de interpretatie van elke tekst, elk
  woord en elke menselijke handeling.
  XVII. Net zoals de wetenschapper verschillende interpretaties kan geven van de
  feiten die hij heeft besloten te bestuderen, zo kan de wetenschapshistoricus
  verschillende interpretaties geven van de teksten die hij heeft besloten te
  
  96
  gebruiken voor zijn constructie.
  Als een geschrift meerdere interpretaties ondersteunt, is het niet onmogelijk
  dat deze interpretaties effectief zijn gegeven door de verschillende
  commentatoren over dezelfde wetenschapper. Het is heel vaak door deze
  opsplitsing van fundamentele doctrines dat de theoretische evoluties zich effectief
  ontwikkelen.
   XVIII. De wetenschapshistoricus moet, terwijl hij eerst een pad vrijmaakt door
  een snelle kritische analyse van de geschriften die hij al kent en die de basis
  vormden voor zijn reflectie, ook snel het grootste aantal soortgelijke teksten lezen
  over dezelfde periode. Dit om (1) zich te verzekeren dat hij geen ernstige
  interpretatiefout heeft gemaakt en deze zo nodig te corrigeren; (2) de
  fundamentele houdingen die de gedachtegang van de bestudeerde auteurs hebben
  gestuurd beter op te nemen; (3) in staat te zijn een algemeen kader te verschaffen
  waarin elk van deze houdingen en gedachtegangen als specifiek geval kan
  beschouwd worden.
  XIX. Om zo’n werk met vrucht te kunnen volbrengen, moet de historicus van het
  wetenschappelijk denken allereerst beseffen dat het probleem van het ontstaan
  van hypotheses volledig onafhankelijk is van het probleem van de verificatie van
  dezelfde hypothesen. Het moet benadrukt worden dat beide zich stellen op een
  ander momenten binnen het denken en het werken. De verwarring tussen deze
  twee heterogene problemen zou kunnen verhinderen de theoretische inhoud
  [contenu doctrinale] te vatten van wetenschappelijke teksten waarin theorie en
  feit onlosmakelijk met elkaar zijn verweven.
  Laten we één voorbeeld noemen: de aanhangers van de natuurlijke filosofie
  van metalen die beweerden dat de onvolmaakte metalen (zoals lood, ijzer, tin,
  koper, kwikzilver en zelfs zilver) een natuurlijke neiging hebben om te
  transmuteren in het volmaakte en het onvergankelijke metaal (goud). Men zou
  niet begrijpen hoe zij ertoe gebracht zouden zijn om een dergelijke hypothese naar
  voren te brengen als men de bron van deze verleidelijke hypothese louter zocht
  in de experimentele feiten over het rijk der metalen.
  XX. Een idee of hypothese kan direct of via analogie worden getransporteerd van
  de ene naar de andere klasse van dingen, en van de ene naar de andere wetenschap.
   Voorbeelden hiervan zijn er in overvloed en een groot werk zou nog niet
  genoeg zijn om ze allemaal op te lijsten. De hierboven vermelde natuurlijke
  filosofie van metalen werd bijvoorbeeld zeker geïnspireerd door een biologische
  analogie. We lezen voortdurend in de geschriften van haar volgelingen hoe “[e]en
  onvolmaakt metaal tegenover een perfect metaal staat zoals het kind tegenover de
  volwassen mens, of zoals de groene vrucht tegenover rijpe vruchten.” Een kind
  zien opgroeien, een vrucht zien rijpen, is hetgeen wat het idee van verbetering,
  vooruitgang en evolutie suggereert. Hier kan men ook de wet aan toevoegen die
  
  97
  ik op school heb geleerd. Deze wet, gezien de lengte van een mensenleven, kan
  alleen een vrijmoedige geëxtrapoleerde analogie zijn: “Elk levend wezen
  doorloopt dezelfde fases in zijn ontwikkelingen als de evolutie van zijn soort door
  de eeuwen heen.” Nog iets: als er een klasse van lichamen is die zichzelf door
  onze spontane ervaring en zonder discussie lijkt te hebben opgelegd, dan is het
  wel die van de metalen waarover ik zojuist sprak. Ze hebben een hoge dichtheid,
  een opmerkelijke glans, een zekere familiegelijkenis. Hoe kunnen we
  verantwoorden dat dit een klasse van lichamen vormt als we de zojuist
  aangehaalde biologische analogie verwerpen, wat uiteraard een optie is? Het is
  mogelijk om een substantialistische hypothese te vormen en te stellen dat metalen
  uit twee lichamen bestaan: een dat de soort kenmerkt en dat ze alle gemeen
  hebben, het metalliserend principe [le principe métallisant]; het andere is
  specifiek voor elk metaal en stelt ons in staat goud, zilver, koper, enzovoort te
  onderscheiden. Welnu, deze mening, die die van Boerhaave was, kon in de
  wetenschap niet worden volgehouden; metalen hebben systematisch geweigerd
  zich te laten opsplitsen in deze hypothetische bestanddelen en bleven bestaan uit
  eenvoudige lichamen. Maar deze substantiële ontbinding die door metaal als soort
  wordt geweigerd, is wel succesvol overgebracht naar andere soorten. [Antoine]
  Lavoisier was in staat te bevestigen dat de zuren zijn samengesteld uit twee
  lichamen, het ene het verzurende principe, de zuurstof die het mogelijk maakt om
  ze als zuren te typeren; en het andere specifiek voor elk zuur, waardoor het
  mogelijk is om aan elk zuur een bepaalde naam te geven, zoals zwavelzuur of
  koolzuur.
   XXI. De relaties tussen de klassen van artificieel geïsoleerde lichamen en de
  hypothesen die het aannemen van deze klassen verantwoorden, staan niet vast. Ze
  zijn deels willekeurig en kunnen variëren. Deze willekeur heeft zijn weerslag op
  de evolutie van de theorie, die achtereenvolgens verschillende heterogene en
  onverenigbare relaties kan uitproberen, klassen kan ontbinden en nieuwe kan
  construeren. We kunnen hieruit concluderen dat (1) n heterogene hypothesen
  kunnen corresponderen aan hetzelfde begrip (of aan dezelfde klasse van dingen);
  en (2) n begrippen of klassen van dingen kunnen overeenkomen met dezelfde
  hypothese of hetzelfde soort hypothese.
  XXII. Dezelfde hypothese kan ondersteund worden door verschillende
  verklarende verantwoordingen, die onderling incompatibel zijn, maar waartussen
  de wetenschapper in zijn kritisch zelfonderzoek moet kiezen. Laten we echter
  opmerken dat deze keuze, opgelegd door een esthetisch verlangen naar een
  harmonische theorie, niet het resultaat is van een spontane beweging van het
  expansieve denken. Ze vloeit eerder voort uit een verlangen naar helderheid en
  uit de eis tot non-contradictie van het reflecterend denken.
   Dit is erg belangrijk voor de wetenschapshistoricus, want als we toegeven,
  om een voorbeeld te gebruiken, dat imperfecte metalen de natuurlijke neiging
  
  96
  hebben zichzelf te perfectioneren, zullen we deze hypothese kunnen verklaren via
  een bepaald aantal processen. [Hier zijn er enkele:] Of het metaal
  vertegenwoordigt altijd hetzelfde zijnde dat we kennen in zijn verschillende
  ontwikkelingsstadia. Of het perfecte metaal, goud, voedt zich met onvolmaakte
  metalen die door assimilatie worden omgezet in de eigen substantie. Of de
  transformatie van onvolmaakte metalen in goud is een proces dat zich gestadig
  voltrekt doorheen de tijd. Of deze transformatie zou onmiddellijk plaatsvinden,
  mocht de natuur geen weerstand ondervinden die haar belet volgens haar eigen
  neiging te handelen. Of het is mogelijk om onvolmaakte metalen in goud om te
  zetten terwijl de omgekeerde transformatie onmogelijk is en in strijd is met de
  orde der dingen. Aan deze verklaringen van de hypothese kunnen we nog andere
  verklaringen toevoegen die haar niet tegenspreken, maar haar evenmin
  ondersteunen. We zullen bijvoorbeeld zeggen dat er maar één materie is en
  daarom, eender wanneer, alles in alles kan veranderen. Men kan een substantiële
  hypothese uitwerken, enzovoort.
   Wat opmerkelijk is, is dat deze onverenigbare verklaringen in dezelfde
  geschriften aan het werk zijn. Mochten we vóór het lezen van deze teksten niet de
  analyse hebben gemaakt die ik u zojuist deels heb gepresenteerd, zouden zij
  volkomen onbegrijpelijk zijn geweest. Het stelt ons dus in staat de rol te begrijpen
  van wat [Lucien] Levy-Bruhl13 bij het bestuderen van de primitieve mentaliteit
  het prelogische noemde, wat eigenlijk neerkomt op vooruitgaand expansief
  denken. Op deze manier kunnen we de houding van wetenschappers begrijpen die
  niet aarzelen om onverenigbare hypothesen als instrumenten te gebruiken nadat
  ze aan deze hypothesen elke mogelijkheid hebben ontzegd om in de werkelijkheid
  door te dringen. Laten we er nogmaals aan herinneren dat [Pierre] Duhem, die
  evenzeer weigerde toe te geven dat hypotheses de werkelijkheid kunnen
  benaderen, protesteerde tegen het idee dat eenzelfde hypothese verschillende
  interpretaties kan hebben, waarbij hij toegaf dat hij wat dat betreft geen logische
  reden had om zich te verzetten tegen degenen die het ‘schandaal’ (zoals hij het
  zelf noemt)14 van de logische contradictie aanvaardden.
  XXIII. De verklarende verantwoordingen voor zeer algemene hypothesen kunnen
  zelf als hypothesen worden beschouwd, als de oorspronkelijke hypothese wordt
  verheven tot de rang van feit; wetenschappers schakelen spontaan over van de ene
  manier van kijken naar de andere.
   Laten we met een voorbeeld wat licht werpen op deze
  attitudeveranderingen. Voor de natuurkundigen van de 18e eeuw bleef de
  hypothese dat licht een deeltje is een momenteel onverifieerbare aanname. Voor
  de chemicus daarentegen werd deze hypothese die zoveel verschijnselen kon
  verklaren een vaststaand feit. Allereerst worden binnen het Newtoniaanse
  systeem lichtdeeltjes zoals alle materie als onderworpen gezien aan de
  inertiekrachten en de universele gravitatiekracht. Vervolgens wordt gesteld dat
  licht, juist zoals elke chemische reagens, specifieke aantrekkingen heeft, reeds
  
  97
  zichtbaar wanneer door refractie het ene lichaam in het andere binnendringt. Er
  wordt beweerd dat in de meest voorkomende gevallen de brekingsindex van een
  stof, wat de substantie ook is, recht evenredig is met de dichtheid ervan. Men stelt
  dat als een lichaam brandbaar is, dus als een constituerend bestanddeel uit
  lichtdeeltjes bestaat, de brekingsindex hoger is omdat licht meer affiniteit heeft
  voor lichamen die licht bevatten dan voor zij die dat niet bevatten.
  De diamant is hier een voorbeeld van en toch heeft niemand hem ooit
  verbrand. Toen het experiment eindelijk werd uitgeprobeerd, toen het experiment
  slaagde, beweerden geleerden zoals Buffon15 dat de aanblik van het verstand aan
  de laboratoriumoperatie was voorafgegaan en ontdekten dat deze dure
  onderneming praktisch nutteloos was. Geconfronteerd met zo’n succes, wie zou
  durven twijfelen dat licht een deeltje is? Aan het einde van de 18e eeuw wist de
  chemie van Lavoisier echter - zonder de theorie dat licht een deeltje was in het
  minst aan te vallen - niet wat te doen met licht en was hij tevreden om poëtisch
  de weldadige God te danken die ons had toegestaan het licht van de dag te zien.
   Deze stilte van de chemische theorie weerhield [Jean-Baptiste] Biot en [François]
  Arago er niet van om in 1802 te schrijven: “De natuurkundige die de
  brekingsvermogens van stoffen observeert, om ze met elkaar te vergelijken,
  gedraagt zich als de scheikundige die achtereenvolgens dezelfde base aan alle
  zuren of hetzelfde zuur aan alle basen aanbiedt ... In onze experimenten is de stof
  die we aan alle lichamen aanbieden licht.”16 Biot had gehoopt dat de breking van
  lichamen aan de wetenschapper zou onthullen wat de samenstelling van de
  verschillende reagentia is zonder de nood aan een chemische analyse. Dat liep op
  een mislukking uit. Aan het begin van de 19e eeuw verlieten de scheikundigen,
  wanhopig op zoek naar de geringste relatie tussen de breking van lichamen en
  hun samenstelling, uiteindelijk het idee dat licht een deeltje is en namen de theorie
  van [Augustin] Fresnel17 over die het uit alle chemische theorieën verdreef. Hier
  is een hoofdstuk in de geschiedenis van de optica dat ik bestudeer met [Bertha]
  Besmertny,18 een hoofdstuk dat (als ik me niet vergis) onbekend is en waartoe de
  filosofische reflectie ons heeft gebracht. Omdat het uiteindelijk nodig was om de
  vele teksten over dit probleem te vinden; en je zou ze alleen kunnen zoeken door
  een voorafgaande reflectie van het soort dat ik u zojuist heb meegedeeld.
  XXIV. De oerbegrippen waarop de wetenschap zich te allen tijde in haar
  ontwikkeling baseert, zijn geen ongrijpbare gegevens. Hoewel sommige ervan op
  de een of andere manier worden gedicteerd door onze kennis van de fenomenale
  wereld, zijn ze tot op zekere hoogte plastisch. Ze kunnen worden aangepast om
  ze te harmoniseren met al onze kennis. Anderzijds kunnen ze ons spontaan
  wereldsysteem aanpassen.
   XXV. Ik geloof dat ik u een algemeen overzicht heb gegeven van de filosofische
  reflecties die zich tijdens mijn werk dwingend hebben opgelegd en die mijn werk
  hebben geleid.
  96
  Een reflectie op de inspanning van het construeren en samenstellen van de
  geschiedenis van het wetenschappelijk denken, heb ik hier buiten beschouwing
  gelaten. Dat doet hier niet ter zake. U weet nu dat ik ⎯ ik spreek in mijn eigen
  naam om anderen er niet bij te betrekken ⎯ altijd geprobeerd heb om de mogelijke
  lezer in contact te brengen met het denken in zijn ontluikende staat, dat wil zeggen
  in zijn uitbreidende vorm, die zich spontaan ontwikkelt in alle richtingen waar ze
  een weg weet te vinden, en in zijn reflectieve vorm, die zichzelf scherp
  bekritiseert en zich alles ontzegt dat haar onbegrijpelijk of onlogisch voorkomt.
  U weet dat ik zou willen dat dit denken in zijn ontluikende staat zich opnieuw
  vormt in de geest van de lezer, hem voor een ogenblik de discipel en de tijdgenoot
  moet maken van de geleerde uit het verleden die hem via mijn pen in vertrouwen
  neemt. U weet dat vanuit dit gezichtspunt de pogingen van onderzoekers, of ze
  nu eindigen in een mislukking of in een daverend succes, op hetzelfde niveau
  moeten geplaatst worden: mislukking en succes zijn niet rechtstreeks afhankelijk
  van de menselijke intelligentie, maar van het contact tussen mens en wereld.
   Ik zal nog twee opmerkingen toevoegen; de eerste is dat de filosofische
  methode volledig achter de schermen van de geschiedenis van het
  wetenschappelijk denken moet blijven en dat de lezer (de enige rechter in laatste
  instantie van welk boek dan ook) niet verplicht mag worden over deze methode
  na te denken; een werk is gebrekkig als het de aandacht vestigt op het werk van
  de auteur in plaats van enkel licht te werpen op de activiteit van de
  wetenschappers uit het verleden. De tweede opmerking betreft alle reflecties
  waarvan ik u de conclusies zeer schematisch heb uitgelegd: er zullen misschien
  filosofen en historici zijn die ze volledig verwerpen. Hen heb ik niets te zeggen.
  Laat ze me maar bestrijden. Er zullen misschien anderen zijn die ze geheel of
  gedeeltelijk zullen aanvaarden, maar die toch kritiek zullen leveren door te
  beweren dat ze deze conclusies hadden gevonden, of kunnen vinden, via een goed
  uitgevoerde dialectiek, zonder de overbodige omweg via de
  wetenschapsgeschiedenis. Ze zullen zich daarom kunnen afvragen hoe de
  wetenschapsgeschiedenis ons zou kunnen helpen om de menselijke geest beter te
  begrijpen. Hierop hoef ik geen antwoord te geven. Het is het werk van de
  wetenschapshistorici dat moet pleiten voor de geschiedenis van het
  wetenschappelijk denken. Ik zal me daarom tevredenstellen met te herhalen dat
  als de wetenschapshistoricus erin slaagt om enkele waardevolle materialen aan te
  reiken aan de epistemologie, de psychologie van de geest, de filosofie en de
  wetenschap, die zij vervolgens kunnen opnemen, dat zijn hoogste beloning zou
  zijn.
   Noten:
  1[Noot van vertalers: Deze tekst verscheen oorspronkelijk als Metzger, H., ‘La méthode
  philosophique dans l’histoires des sciences’, in: Archeion 19 (1937), p. 204-216. De tekst
  is ook herdrukt in Metzger, H., La méthode philosophique en histoire des sciences: textes
  1914-1939, Parijs, Fayard, 1987, p. 57-73.]
  
  97
  2 [Noot van vertalers: Henri Berr (1863-1954) was een Frans filosoof en oprichter in 1900
  van het tijdschrift Revue de synthèse historique. Berr pleitte voor een synthetische visie op
  geschiedenis en wordt ook als inspiratiebron gezien voor de latere Annales-school. In 1925
  richtte Berr het Centre international de synthèse op, waar zowel Metzger als Abel Rey lid
  van waren. Binnen dit centrum was Metzger secretaris van de sectie
  wetenschapsgeschiedenis, dat een eigen tijdschrift uitgaf: Archeion (met Aldo Mieli (18791950) als hoofdredacteur). Deze tekst van Metzger werd oorspronkelijk op 27 april 1937
  als lezing voor dit centrum gepresenteerd en verscheen datzelfde jaar nog in Archeion (zie
  voetnoot 1).]
  3 [Noot van vertalers: Dit idee, dat instrumenten en materiële objecten materialisaties van
  de theorie zijn, vind je ook terug bij Gaston Bachelard. Zie bijvoorbeeld Bachelard, G., Le
  nouvel esprit scientifique, Parijs, Alcan, 1934, p. 16.]
  4 [Noot van vertalers: Metzger alludeert hier op Le progrès de la conscience dans la
  philosophie occidentale (1927) van Brunschvicg. Léon Brunschvicg (1869-1944) was een
  van de invloedrijkste neokantiaanse filosofen in Frankrijk aan het begin van de 20e eeuw,
  die onder meer ook schreef over geschiedenis van wiskunde en fysica. Zie voor verdere
  contextualisering de inleiding van dit themanummer.]
  5 [Noot van vertalers: Zie het voorwoord van Malebranches De la recherche de la vérité
  (1674-1675). Nicolas Malebranche (1638-1715) was een Frans cartesiaans filosoof en
  theoloog.]
  6 [Noot van vertalers: Metzger verwijst hier naar hoe in de scheikunde wordt gesproken
  van een element in statu nascendi. Bij een aantal chemische reacties zijn de eindproducten
  in een initiële, prille toestand zeer reactief. Ze zijn bijvoorbeeld zeer vatbaar voor reductie
  en dus in staat elektronen van andere stoffen op te nemen. Waterstof (Hnasc) zoals dat
  vrijkomt bij inwerking van een zuur op een metaal (zoals zink) heeft zo'n sterke
  reducerende werking, terwijl moleculaire waterstof (H2) dat in normale toestand niet
  heeft.]
  7 [Noot van vertalers: Émile Meyerson (1859-1933) was een Frans filosoof die, na een
  carrière in de scheikunde, bekend raakte door een aantal wetenschapsfilosofische werken.
   Hij pleitte voor een visie op wetenschapsgeschiedenis als een continuïteit van alledaagse
  naar wetenschappelijke kennis. Epistemologie kon men volgens Meyerson enkel bedrijven
  door te kijken naar de producten van kennis, terwijl het denkproces zelf ontoegankelijk
  bleef. Zo’n kritiek op introspectieve methodes vind je ook al terug bij Auguste Comte. Zie
  voor verdere contextualisering de inleiding van dit nummer.]
  8 [Noot van vertalers: Meyerson, E., ‘De l'analyse des produits de la pensée’, in: Revue
  Philosophique de la France et de l'Étranger 118 (1934) 9-10, 135-170.]
  9 [Noot van vertalers: Herman Boerhaave (1668-1738) was een Nederlands
  wetenschapper, die onder meer ook aan de scheidkunde bijdroeg. Metzger bespreekt
  Boerhaave uitgebreider in haar boek Newton, Stahl, Boerhaave et la doctrine chimique
  (1930).]
  10 [Noot van vertalers: Henri Poincaré (1854-1912) was een Frans wiskundige en filosoof.
  Het conventionalisme stelt dat onze mentale constructies noch a priori gegeven zijn noch
  uit de ervaring stammen, maar als conventies worden ingevoerd op basis van bepaalde
  pragmatische criteria. In het geval van Poincaré ging dit om het idee dat de keuze tussen
  het gebruik van een euclidische of niet-euclidische meetkunde neerkomt op een conventie,
  die wordt afgetoetst aan de hand van de resultaten die het oplevert.]
  11 [Noot van vertalers: Meyersons boek Identité et realité (1908) stelt dat het proces van
  verklaring, in tegenstelling tot loutere beschrijving, centraal staat in de wetenschap.
   96
  Volgens Meyerson streeft zo’n verklaring altijd naar een vorm van identiteit tussen oorzaak
  en effect, waardoor er niets meer overblijft dat buiten de verklaring valt. In de realiteit
  duiken er altijd zaken op die niet in deze identificatie passen, wat Meyerson ‘irrationelen’
  (irrationnels) noemde, waardoor wetenschappers steeds weer op zoek gaan naar betere
  identificaties die deze irrationelen weten te incorporeren. Meyerson stelt dan ook dat deze
  zoektocht naar identificatie de hele wetenschapsgeschiedenis typeert, inclusief alledaagse
  kennis. In tegenstelling tot Metzger (alsook Léon Brunschvicg of Gaston Bachelard), stelt
  Meyerson dan ook dat er een continuïteit is tussen ons alledaags denken en het
  wetenschappelijk denken, die beide naar identificatie zoeken.]
  12 [Noot van vertalers: Hippolyte Taine (1828-18933) was een Frans historicus en filosoof.
   Hij was sterk door het positivisme geïnspireerd en bepleitte een positivistische methode
  voor alle wetenschappen, inclusief de literatuurwetenschap. Daar stelde hij dan ook voor
  dat een auteur begrijpen neerkwam op de determinerende context van de auteur in kaart te
  brengen (het ras, het milieu, de tijdsperiode). Metzger laat duidelijk de factor ras volledig
  achterwege in haar verhaal.]
  13[Noot van vertalers: Lucien Lévy-Bruhl (1857-1939) was een Frans filosoof en
  antropoloog. Van oorsprong vooral positivistisch geïnspireerd, ging hij zich in de 20e eeuw
  toeleggen op het ontwikkelen van de antropologie als wetenschap. Hij schreef invloedrijke
  werken, met name La Mentalité primitive (1922) waarin hij een onderscheid maakte tussen
  de 'primitieve mentaliteit' die prelogisch werkte en de moderne mentaliteit. Prelogisch
  verwijst niet zozeer naar een irrationeel denken, maar naar een denken dat onverschillig
  staat tegenover logische wetten zoals dat van non-contradictie. Origineel is dat Metzger
  hier stelt dat dit prelogisch denken ook de wetenschap zelf typeert, iets wat Lévy-Bruhl
  initieel ontkende (hoewel hij hier wel op terugkomt in zijn laatste geschriften). Lévy-Bruhl
  was bovendien ook de oom van Hélène Metzger. Zie voor verdere contextualisering, de
  inleiding van dit nummer.]
  14 [Noot van vertalers: Zie de laatste pagina’s (§10 van hoofdstuk 4) van eerste deel van
  Pierre Duhems La théorie physique, son objet et sa structure (1906).]
  15 [Noot van vertalers: Georges-Louis Leclerc de Buffon (1707-1788) was een Frans
  natuuronderzoeker en, onder Koning Louis XV hoofd van de koninklijke tuinen. Zijn
  onderzoek ging voornamelijk over levenswetenschappen (toen nog histoire naturelle
  genoemd). Hij wordt typisch ook geclassificeerd als encyclopedist. Metzger verwijst hier
  wellicht naar experimenten gedaan door de Franse scheikundige Jean Darcet (1725-1801)
  in 1768. Darcet rapporteerde hoe hij twee diamanten had doen verdwijnen na blootstelling
  aan hoge temperaturen. Deze experimenten zorgden voor opschudding omdat werd
  aangenomen dat zoiets zuivers als een diamant niet zomaar kon verdwijnen. Al snel mengt
  ook Lavoisier zich in deze discussie, wat hem leidde tot verdere experimenten rond
  verbranding en de rol van zuurstof in dat proces.]
  16 [Noot van vertalers: Jean-Baptiste Biot (1774-1862) en François Arago (1786-1853)
  waren Franse natuurkundigen. Het citaat komt uit Arago, F. en Biot, J., « Mémoire sur les
  affinités des corps pour la lumière, et particulièrement sur les forces réfringentes des
  différens gaz », in: Mémoires de la classe des sciences mathématiques et physiques de
  l'Institut national de France, Parijs, Baudouin, 1806, p. 301-387 (p. 