text: voorstel van HILLENIUS al vast naar Schagen
  zou worden overgebracht
  en dat
  VENATOR nog niet had ter inzage kunnen krijgen, trachtte deze weg te sluiten in
  de kist, maar de scriba HERBERT HEYNRICKZ van Winkel ontrukte 't hem, stopte
  't onder zijn mantel en vluchtte de vergadering
  uit.
  De vroedschap
  zich door dit al gekrenkt
  gevoelende,
  riep den 17en Juni
  VAN HIL tot zich, stelde hem allerlei vragen en uit de antwoorden bleek duidelijk,
  dat hij niet genegen was mede te werken tot herstel van de rust. Nog dienzelfden
  avond besloot de Vroedschap
  van meerder swaricheden
  "dat tot voorkominghe
  den voornoemden
  HILLENIUns van sijnen dienst te verlaten".
  goet is gevonden,
  t. a. p.
  1) WTTENBOGAERT,
  t. a. p. blz. 432) BRUIN VIS,
  
  489.
  144
  z4 dagen, of zoo hij oproerige predicatien
  hield, binnen drie dagen,
  moest hij de stad verlaten.
  Zijn gezin mocht de stadswoning
  nog 6 of 8 weken
  houden en 't loopende kwartaal van zijn wedde zou worden uitbetaald.
  Dat besluit verwekte groote ontsteltenis, maar wat er ook werd gerequestreerd,
  't gaf niets : VAN HIL moest vertrekken
  en vestigde zich in Koedijk.
  Binnen
  
  Om
  
  de gemoederen
  wat te kalmeeren,
  werd 3o Aug. ook VENATOR geschorst, maar dit moest niet worden opgevat als "suspensie van sijnen dienst, maer
  dat hij evenwel sal blijven ordinaris predicant."
  Behalve rust in de stad verwachtte
  de overheid van dezen maatregel
  nog
  een ander heilzaam gevolg:
  der
  School, want VENATOR was
  opbloei
  Latijnsche
  tot hoofd van deze inrichting benoemd.
  VAN HIL en zijn geestverwanten
  
  rustten
  
  echter
  
  niet
  
  en beproefden
  hun
  in de vergadering
  van 11Dec.
  geluk nog eens bij de Staten, waar eerstgenoemde
  onschuld
  en
  verklaarde
  in
  't
  te
  zullen
  als men
  berusten,
  zijn
  verdedigde
  ontslag
  ook VENATOR ontsloeg.
   Dit verzoek werd gesteund door PLANCIUS en anderen,
  dat de nieuwe Kerkeraad
  onwettig was.
  die mede verklaarden,
  
  Een besluit werd dien dag niet genomen, maar 21 Dec., toen VAN HIL
  met zijn vrienden weer in de Statenvergadering
  kwamen, was daar ook VENATOR
  met JAN EVERTSZ, pred. te Velsen, die waren uitgenoodigd, om zich te verdedigen
  tegen wat "'t hunnen nadeel mochte sijn geproponneert".
  maakte VENATOR een ruim gebruik, want in een rede,
  Van die vergunning
  die eenige uren duurde, maakte hij de Staten duidelijk, op welke arglistige wijze
  VAN HIL en de zijnen tegen hem waren opgetreden
  en hoe wettig de nieuwe
  Kerkeraad
  was. Den volgenden dag viel de beslissing : VAN HIL werd afgezet.
  Teneinde
  
  nu in
  
  den
  
  dienst
  
  te
  
  Alkmaar
  
  te
  
  voorzien
  
  zouden JOHANNES
  MATHISIUS, pred. te Haarlem en JOHANNES ARNOLDUS id. te Leiden, dien waarnemen en trachten rust te verkrijgen.
  die gehuisvest
  waren bij den RemonDit laatste was voor predikanten,
  Jhr. WILLEM BARDESIUS, Heer van Warmenhuizen,
  geen
  gezinden
  werk, te meer niet, omdat voor hun komen geen toestemming en begemakkelijk
  krachtiging van de classis was gevraagd, die, vond zij, aldus werd "een nul in 't cijfer".
  Toen tegen Kerstmis de leen-predikanten
  weer terug moesten, kon PHILIPPUS
  stransch
  
  PIJNACKER (gekomen van Soest) alle werk onmogelijk alleen af, want NICOLAAS
  classis verhinderd
  BODICHER, uit Dordrecht beroepen, werd door de Amsterdamsche
  te vertrekken.
   Het was dus eenvoudig genoeg, dat men er over begon te denken
  VENATOR weer
  een adres
  
  in dien geest
  preeken. Reeds 1 5 Nov. had de kerkeraad
  dat eerst in overweging werd gehouden en waarop later werd
  
  te laten
  
  verzonden,
  
  145
  dat VENATOR mocht
  
  preeken, zoolang BODICHER nog niet in dienst was,
  terwijl er bij was gevoegd, dat, indien de kerkeraad vroeg, om VENATOR als predikant
  te mogen behouden, 't niet onmogelijk was, dat daarop gunstig zou worden beschikt.
  besloten,
  
  Zoo betrad
  van
  
  16m
  
  weer
  
  VENATOR, tot groote
  den kansel en diende
  
  in 't begin
  vreugde zijner geestverwanten,
  een verzoek in, waarop den
  de kerkeraad
  dat de provisioneele
  stilstand zou worden ingetrokken.
  21en Februari werd beslist,
  VENATOR en PIJNACKER werkten eendrachtig
  bloeide als misschien nooit te voren.
   samen en 't kerkelijk
  
  leven in Alkmaar
  __,
  
  VENATOR van
  
  Toen
  
  de
  
  beschuldiging
  had hij in verzen
  
  oneerbare
  
  handelingen
  
  te
  
  _
  
  hebben
  
  een nadere verdediging geschreven,
  bedreven, was vrijgesproken,
  de
  ronde
  vrienden
  had
  die als zoodanig
  bij zijn
  gedaan en in i6t t werd gedrukt
  kerckelicke
  onder den titel "Een claer ende doorluchtich vertooch van d' Alckmaersche
  gheschillen :"
  waarde bezit het in geen enkel opzicht: 't kan ons alleen
  Letterkundige
  er
  VENATORS
  om
  dienen,
  vrijzinnigen
  geest uit te leeren kennen. Zoo lezen we
  bijv. in de Vijfde Vertooningh :
  tot in den gront;
  "Hij (V) werpt de Predestinatie
  hij leerd' en riep luijde goet ront,
  ,,Dat God alle menschen ghenoech wil salichmaken,"
  GOOSSEN vervolgt:
  "Ende hij wil gheen sekten schelden noch laken
  "A1 doolens in 't Verstant, noch zijn 't geen Ketters;
  "Jae
  
  waarop
  
  Dit
  
  ,,Hij wil niemant oordeelen, om het verstant des Letters,
  ,,Noch dat men yemant sal om het gheloove dooden."
  waarin VAN HIL voorkomt onder den naam van
  geschrift,
  
  werd ook door dezen
  
  en hij vond daardoor
  
  Warhiel,
  zich tot het schrijven
  enz."
  
  aanleiding
  gelezen
  van de "Corte ende Waerachtige
  Verantwoordinghe
  Bitter en venijnig was dit stuk: Magistraat
  en VENATOR ze werden
  
  te zetten
  
  er in
  
  met niet altijd eerlijke wapens,
  aangevallen
  op onmeedoogende
  wijze en bestreden
  want niet steeds geeft de schrijver de striktste waarheid.
   Dat
  moest
  
  de overheid
  
  worden
  
  beneden
  
  was, als VAN HIL beweerde,
  verbolgen
  en dat men
  vele heidensche
  vorsten
  
  dat
  
  zij gesteld
  
  geen magistraat
  te gehoorzamen,
  die zelf de wetten schond, we begrijpen
  het; en zij
  dat VAN HIL op
  besloot derhalve hierop niet te zwijgen. Nadat was gebleken,
  't geschrift
  en 't dus niet was als de titel
  had opgesteld
  eigen verantwoording
  
  behoefde
  
  vermeldde :
  Jesu
  
  Christi
  
  "ghestelt van weghen het meeste ende voornaemste deel der Ghemeijnte
  tot Alckmaer",
  droeg de overheid aan VENATOR de beantwoording
  op.
  146
  Als
  
  er 66n taak
  
  met genoegen door hem zal zijn vervuld,
  eerstens
  kon hij daarmee
  zijn dankbaarheid
  
  geweest, want
  en tweedens
  Magistraat
  
  zijn
  
  Zoodoende
  
  houden
  
  zal 't weal deze
  toonen
  
  aan de
  
  met VAN HIL.
  afrekening
  verscheen het: "Noodwendich
  
  Historisch Verhael" enz. waarvan
  de
  Gecommitteerde
  Raden met de medeaan
  eenige exemplaren
  gezonden
  deeling, dat VENATOR de schrijver was. Nu daaraan zal wet niemand in die dagen
  hebben getwijfeld, ook al stond het niet op het titelblad.
  werden
  
  Het
  "'t Ware
  
  is ongetwijfeld
  der Christenheyt
  
  een
  
  Wel zegt VENATOR zelf :
  merkwaardig
  geschrift.
  te wenschen, dat alle Strijdt-schriften,
  die met duysenden
  
  gheschreven
  zijn, nooit geboren oft haest ghestorven
  zouden we dit "Strijdt-schrift"
  willen missen, eerstens
  
  waren"
  
  1) maar ongaarne
  omdat het een mooi stuk
  VENATOR leert kennen als een
  
  omdat het ons
  geschiedenis
  geeft en tweedens,
  man, die zich niet blind staart op de letter, die niet wenscht mee te doen, waar
  men "met de stucken van de kerck de ware kerck onder de voeten (worpt)" 2)
  iemand, die opkomt voor wat hij voor waar houdt, al weet hij, dat "hij thien
  vooruyt heeft, die achter 't schild der kercken vecht" 3).
  Immers, "wij bouwen alle drie aen een Huys, niet onse, maar onses Meesters.
   Ist niet evenveel, wie dese, wie andere, wie de meeste, wie de minste steenen
  
  formulieren.
  aenbrengt" 4). Zeker, hij predikt anders, "niet juyst nae voorgheschreven
  Niet Mannecken
  nae Mannecken in desen of dien poincten der leere te maken" 5),
  Hij zweert
  hij wenscht
  
  niet
  
  bij de woorden van CALVIJN, BEZA, LUTHER, ZWINGLI, maar
  ende
  "bij de waerheijt te blijven ende die met den ghetuijghenissen
  ende Apostelen te bewijsen" 6). Hij bidt anders:
  na den stijle van d' Evangelisten
  ,,nu cort nu lanck, nae dat de saken ende d' eendracht d' een of d' ander tijdt
  meerder was" 7) 't is hem te doen, "niet alleen te prediken om de schapen, die
  in den stal sijn, maer oock, die comen mocht" 8).
  Dat de kerken in vele gevallen meer gelijken op "Schermscholen"
  worden
  door veel predicanten
  "tot vechtplaetsen
  gemaakt
  preekstoelen
  
  alreede
  
  daerse onbeschadight
  schans-korven,
  kerke "leert altijdt vergeven ; maer
  _-_1) Historiscla Verhael, bl. 10.
  2) Ibid., bl, 8.
  3) " m 15.
  "
  .,36.
  5) „ , 40.
  6) m ., 40.
  "
  38.
  ')
  8) " " 4I.
  " I52.
  9) "
  .86.
   10) "
  
  schieten,
  sij selven
  
  wien
  
  se willen hebben"
  
  vergheeft
  
  nimmer
  
  meer"
  
  en de
  ende
  
  9), dat de
  10) is hem
  
  147
  gruwel. Vrijheid van denken, vrijheid van gelooven, dat is zijn hoogste idiaal
  aen Menschelijcke
  en hij acht het "een nieuw Pausdom, de conscientien
  schriften
  en hij bidt God aan 't slot van zijn "Verhael",
  Landen
  en
  te verbinden"
  "dese
  een
  
  voor allen
  
  onse stadt
  
  mochten
  
  die denselven
  
  dwanck
  
  der conscientien,
  Inquisitie
  soecken in te voeren, te bewaren,
  
  dat het licht der waerheijt
  - -----------------
  
  allen verstande
  
  verschijnen"
  
  ende tyrannije ende alle
  .... ende
  te verleenen
  I):
  
  antwoordde
  VAN HIL met zijn "ProviOp dit merkwaardig ,.Strijdt-Schrift"
  waaraan de Staten zich geducht ergerden en welker verbreisionele Ontdeckinge",
  verzoek
  verboden
  (Resolutie van 12 Sept.). Het schijnt echter, dat dit
  ding zij op
  bevel niet al te streng is uitgevoerd. 2)
  had VENATOR 't beantwoorden
  van HILL,ENIUS' geschrift
  vroedschap
  en toen 't klaar was de staten er mede in kennis gesteld, hun oordeel
  
  De
  opgedragen
  
  over 't al of niet uitgeven.
  't Laatste werd beter geacht en dus kwam
  vragende
  't niet in druk.
  Behalve VAN HIL kwam nog PIETER HARMENSZ. VAN PERSIJN met een
  ende uytgeparste
  waarin veel staat, dat
  ,,Corte, nootwendige
  verantwoordinghe",
  met de zaak,
  "calumnien
  de overheid
  
  waarover
  
  hij wil schrijven, niets heeft uit te staan en waarin zeer veel
  het
  werk ende ampte van de Magistraet"
  zoodat
  voorkwamen,
  tegens
  hem ter verantwoording
  riep, maar zonder bij ons bekende gevolgen.
   Ook andere
  
  met name die uit Dordrecht,
  
  geraakten door VENATORS
  werk in actie. De gedeputeerden
  der N. en Z. H. Synode hadden 4 December i 6 i o
  de
  een
  Staten
  remonstrantie
  bij
  ingediend, waarin VENATOR werd uitgemaakt voor
  was aangevallen
  een "scheurmaker
  ende valsche leeraar",
  terwijl hij mondeling
  over het feit, dat hij ARIS VOLKERTSZ een brief had meegegeven voor verschillende
  predicanten,
  
  gemeenten.
  opgenomen 3)
  Hiertegen had VENATOR in zijn H. V. een Remonstrantie
  en juist,
  kenbaar maakt: Zijn prediking is waarachtig
  waarin hij zijn denkbeelden
  en
  hoewel niet precies in overeenstemming
  met catechismus,
  geloofsbelijdenis
  door den Geest
  door "Heylige
  niet geschreven
  formulieren,
  Mannen, ghedreven
  Naar zijn
  zijn leughenaers" 4).
  ,,die met de ghereovertuiging
  zijn niet zij als lidmaten der kerk te beschouwen
  en
  is het, "voor
  't Avontmael
  formeerde
  Kercke
  onrechtvaardig
  ghebruycken",
  met
  de uitlegging van een of
  onchristenen
  te verbannen"
  hen, die niet meegaan
  Gods,
  
  maar
  
  ander
  
  leerstuk.
  1)
  2)
  3)
  4)
  
  door
  
  Menschen
  
  ende
  
  alle Menschen
  
  Historisch Yerlaacl,bl. 269.
  SEPP. Ilet slaatstoeziclltop de Godsdienstigeletterkunde in
  His!orisch Perlzael,bl.
  Ibid, bl. 162.
  Bl. 51.
  148
  waar menschen zijn samengekomen
  Neen, daar wordt de kerk gevonden,
  ende
  't
  hooren
  te
  ,,om
  gene Godlijck
  gheestelijck, 't gene de salicheijt is betreffende".
  lid der kerk is, toont God lief te hebben bovenal en den naaste
  Wie waarachtig
  als zich zelf. God heeft niet enkelen verkozen tot zaligheid en anderen verdoemd
  Zijn wensch is alle menschen zalig te maken, en die zaligheid kan men verwerven
  door te leven naar Zijn geboden.
  Hij "can niet noemen onwilligh te ghelooven
  den
  
  welcken
  
  het
  
  woordt
  
  worden" 1) en daarom
  noijt is ghepredict
  om hun ongeloof zullen worden verdoemd.
  neemt
  
  hij ook
  Ook "sonder
  
  aan, dat heidenen
  't gheloove van Jesu lijden en sterven (kan men) Godt aenghenaem
  zijn".
   kwamen de Dordsche predikanten
  in opdracht
  Tegen deze Remonstrantie
  ze aan te toonen "dat ADOLPHUS niet alleen
  der vroedschap in verzet en trachtten
  niet
  
  van de Bekentenissen
  gelove
  
  der Gereformeerde
  
  afwijckt".
  De Staten
  
  zonden hiervan
  jegens in geschrifte
  
  Kercke,
  
  maar ooc van 't gemeene
  
  Christen
  
  een afschrift
  
  aan VENATOR, hem daarbij verzoete
  het
  "daer
  segghen,
  gene hem goedt duncken sal".
  Hoewel VENATOR zich afvraagt, wat de Dordsche predikanten
  met hem te
  maken hebben, gehoorzaamt
  hij de Staten en schrijft een antwoord, dat den 27en
  1612
  in
  handen
  der
  Dordsche
  werd gesteld en dat in 't zelfde
  Juni
  gedeputeerden
  jaar werd uitgegeven als: "Een besonder Tractaet van de voornaemste Leer-stucken
  
  kende
  
  ten huydigen dage 't verschil is".
  en confessie en
  Hierin verzet hij zich tegen den dwang van Catechismus
  als zijn eenig richtsnoer :
  des
  Ouden
  ende voorhandhaaft
  "Schriftuere
  beijde,
  namelijck des Nieuwen Testaments"
  2 ).
  men ontsiet sich hier niet de
  "Ende 't geen (hij- zich) 't meest verwondere,
  over welcke
  
  voeten
  ment
  
  in de schoenen, die onse voorsaten ende wij selfs als 't Fundader Reformatie
  soude gheleyt worden, 't Pausdom hebben uytghetrocken"
  3).
  formulieren
  is
  de
  de
  Dordsche
  Chris,.zonder
  ,,Maar", zeggen
  predikanten.
  te
  
  setten
  
  niet zuiver te
  en
  een
  Religien
  Libertijnsch
  VENATOR antwoordt
  
  telijke
  
  Uwe
  
  leer
  
  Boecken,
  
  Christenheyt
  
  zou men krijgen
  houden,
  wezen in de Christenheid".
  een
  
  mengelmoes
  
  van alle
  
  hadde men niet anders als
  "O Apostelen,
  daarop :
  alle Religien
  een mengelmoes
  worden, de gantsche
  sondert bant" 4j.
  ende alle Christenen
  
  soo souden
  
  Libertijnen
  dat
  er in de Christenheid
  0,
  
  meer waarheid
  
  ware !
  
  1) Ilistorisch Verhael,bl. i 8 i.
  "ick en durf gheen andere Leere hekennen
  2) Besonder Tradaet, bl. 28. Zie ook B. T., h1.
  als der Apostelen, die in 't Nieuv??eTestament is vervatet en die eygentlyck is de Leere der Iierck".
   3) B. T., bl. 28.
  1) B. T., bl. 41.
  149
  en
  
  ,,Ick
  
  dan de Waerheyt
  niet, maar alleen de Menschelijcke
  verwerpe
  die 't verdoolde vernuft aen deselve heeft aengeflickt ende doch ter
  
  bijvoeghselen,
  salicheyt onnoodigh sijn" 1).
  Maar VENATOR, niet genoeg gezag hechtende aan Catechismus en Confessie,
  een Ketter. Alzoo ....
  af
  van de Leer en is dus ....
  "recht nae 't Pausdom
  wijkt
  
  't is voldoende te
  't Is niet genoeg de ketters met de schrift te overtuigen,
  dat ze zijn afgeweken van de ware leer, en als men die met de schrift
  hewijzen,
  
  toe/'
  
  men had wel dagwerk. "De Kercke en can niet dwalen."
  zelfs BELLARMINIUS, doen zoo iets niet, Ze trachten ten
  met tekst op tekst.
  der ketters te weerleggen
  
  steeds moest verantwoorden,
  Doch de ergste Jezuieten,
  minste
  
  de meeningen
  Zijn thans Catechismus
  
  de Toetsteen
  
  daeraen
  
  en Confessie
  
  ,,Rechters voor de geschillen ? Zijn deze
  Zal men 't eene
  alle leeringen te toetsen ?"
  van den hals nemen en "in soo corte tijdt ons
  
  men behoorde
  
  inzettingen
  juk de menschelijke
  weder een Menschelijck jock op de schouderen leggen?"
  "Sullen wij nu verroesten
  laten het tweesnijdende
  swaerdt des Geests, 't welck Godts woort is ende vechten
  met
  zijner
  
  hij de leer
  weer in To4 stellingen, van welcke we er een paar laten volgen :
  tegenstanders
  18. Als men Confessie ende Catechismus alleen bewaert, soo can men Gods
  
  het
  
  pampieren
  
  mes van 's
  
  woord
  
  wel missen.
  3397.
  Traditien ?"
  
  Tenslotte
  
  geeft
  
  Papisten en Ketters zijn geen christenen.
  De Gereformeerde
  Kercke hier te lande
  
  is alleen
  
  de Kercke
  
  Menschen
  
  Godes :
  des
  Satans.
  Kercken,
  Christelijcke
  vergaderinghen
  is meer gheleghen als aen een
  ghebruijck des Avondtmaels
  
  ende
  
  alle andere
  
  ioo.
  Aen
  
  het
  
  io4.
  leven.
   Godvruchtigh
  dat ijemandt ergens hier of daer in een
  Het is grooter
  misdaedt,
  verschilt in de leere van anderen, alsdat hij een heel Godwoordtgen
  
  ,
  
  loos leven
  
  leydet.
  predikanten
  blijven 't antwoord niet schuldig en herhalen het,
  dat VENATOR, niet accoord gaande met Confessie en Catechismus,
  geen predikant
  der Gereformeerde
  Kerk kan blijven en verwijten hem verder zijn spotlust en die
  Dit antwoord kreeg VENATOR
  past vooral niet een leeraar onder de christenen.
  De Dordtsche
  
  niet
  
  officieel,
  
  antwoorden,
  nagelaten,
  
  maar
  maar
  
  ware
  
  wel officieus
  
  in handen en hij behoefde er dus niet op te
  was
  te
  een
  hij
  slagvaardig
  strijder, dat hij het zou hebben
  het niet dat er iets in de lucht hing, dat misschien zijn pen in
  
  een poging ter verzoening.
  bedii,ang hield en dat was ....
  in Koedijk gepreekt
  VAN HIL had na zijn verbanning
  1) B. T., bi. 73.
  en toen hem ook dit
  
  150
  huis tot kerk ingericht tot
  particulier
  groote ergernis van PIJNACKER, VENATOR en BODICHER, die bewerende de wettige
  classis te zijn, alles in 't werk stelden, om met behulp van de overAlkmaarsche
  van hun beginsel werd beroepen:
  heid te beletten, dat een tegenstander
  getuigeu
  was
  
  verboden,
  
  de kwesties
  
  had
  
  men
  
  in Alkmaar
  
  een
  
  te Warmenhuizen
  
  en Oude-Niedorp
  r).
   der buitenclassis
  vergadering
  
  wordt er geklaagd, hoe de
  bijna iedere
  werd
  aan
  in
  vele
  lieden, die met den duivel in
  toegestaan
  gemeenten
  prediking
  dit
  zoo
  was
  dat
  stonden, want
  geloofde men grif, vooral VENATOR stond
  betrekking
  in dit opzicht in een slechten reuk. Het volgende toch kon als klaar bewijs gelden:
  Op
  
  "VENATOR op eenen tijt te Warmenhuysen
  gecomen synde omme te prediken,
  dewijle de plaetse vaceerde, soo werde den coster ghelast de clock te luijden, hij
  treckt, hij luijdt tot sweetens toe, maer de clock en geeft geen gheluijdt, men gaet
  binnen den toorn bij de clock, men besichtet de clepel, de reep ende
  opclimmen
  't rat, alles was in goede gesteltenisse,
  off clanck der clocke.
  sonder gheluijdt
  
  hij treckt, hij luijdt wederom, doch echter
  't Gerechte ende VENATOR dit verstaende
  
  VENATOR op
  goet mette predicatie voort te varen sonder clocke geluijdt.
  de
  de stoel staende soo was daer boven de stoel geduijrende
  predicatie alsulcken
  ende
  dat
  genoech
  gecratsel,
  sijne predicatie conde
  hy qualijcken
  ghewratsel,
  gekritsel
  Na de predicatie spreekt VENATOR den coster aen, wat daer
  ten eijnde brengen.
  vinden
  
  om hoghe mocht sijn, hij gaet metten coster boven, daer comende, soo siet
  in eenen donckeren hoeck alsulcken, lelijcken duijveltgen
  sitten, dat hij
  VENATOR
  terugge deijst ende terstont de trappen afloopt met een groote verbaestheijt.
  boven
  
  hij aldaer
  
  ghecritsel ende ghecratsel, hij zach den duijvel, maer den coster
  en sach noch hoorde gans niet, ghelijck mede 't volck onder de predicatie tenemale
  niet en hadde gehoort." 2)
  twisten een einde te krijgen, had de VroedOm nu aan die eeuwigdurende
  hoorde
  
  't gewratsel,
  
  ter dagvaart opgedragen, "te arbeijJuli 1612 aan hun gedeputeerden
  schap den
  binnen deze stede worde gewederom
  ....
   de
  classicale
  dat
  den,
  vergaderinge
  houden."
  daarmee
  schreef BODICHER als scriba de doleerende
  In overeenstemming
  broeders aan, of ze genegen waren op 31 Aug. des morgens te 9 uur in de sacristie
  te komen, ten einde te beproeven
  De buiten-classis
  wil eerst
  
  de geschillen
  de conditien
  
  te beslechten.
  ontwerpen,
  
  waarop
  
  de vrede
  
  kan
  
  en zijn tijd, II bl. 168.
  1) Zie voor Warntenhuizen:Dr. H. C. ROGGE,JOH. WTTENBOGAERT
  BAUDART,
  Alenioryen V bl. 3 e. v. v, iVTTENBOGAERT,
  Kerckelijche Historien, bl, 599 e. v. v. ;BRANDT.
  Historie der Reformatie, II bl. 185 e. v. v.Voor OudeNiedorp. Ned. Archief voor Kerkgeschiedenis,dl. V
  bl. 161.
  2) Wat Wonder Niet Nieus. 1612.
  151
  of de doleerende gemeente te Alkmaar van vergesloten en onderzoekt,
  struikelblok
  was alweer VENATOR. Als de magistraat
  't
  Groote
  eeniging wil hooren.
  was hem af te zetten en uit de stad te bannen, waren de doleerenden,
  genegen
  "wel gesint tot een vrede, die met den regel van Godes woordt overeencomt."
  worden
  
  wilde de classis niet stellen, maar wel berichtte zij, dat
  en wilde houden met VENATOR.
  kon
  zij geen gemeenschap
  kwam niets, maar een en ander had tengevolge,
  Van een samenspreking
  VINCENT MUISEVOET en WOUTER ADRIAENSZ
  dat twee leden der buiten-classis,
  naar Den Haag werden gezonden om met eenige heeren over de zaak te spreken
  voorwaarden
  
  Deze
  
  en hun te vertellen,
  zou
  scheidsrechters
  
  hoe zeer de classis
  
  naar vrede
  
  verlangde en hoopte, dat men
  in Amsterdam,
  De Heeren ontmoetten
  waarheen zij
  zenden.
  van doleerenden
  te
  de
  een vergadering
  wonen,
  bij
  gecommit-
  
  waren, om
  gegaan
  teerde Raden, die hun voorstelden de conditien
  zouden aan 't verzoek om scheidsrechters.
  vast te stellen,
  
  tervc=ijl zij voldoen
  
  Œltving de Alkmaarsche magistraat een schrijven, waarin werd
  zouden komen en werd verzocht
  Febr. hun gedeputeerden
  dat 5
  medegedeeld,
  te
  steunen.
   in
  hun
  werk
  deze
  die hen
  De Vroedschap
  riep daarop de drie predikanten voor burgemeesters,
  18 Jan.
  r6i3
  
  bevolen ,hun gemoeden te prepareeren tot de meeste rust ende eenigheijt." Mr. PAULUS
  arriveerden te
  VAN ASPEREN en ROBRECHT VAN SALPEROORT, de gecommitteerden,
  bestemder tijd en vernamen alras, dat de doleerenden niet over vrede wilden spreken
  voor en aleer
  
  VENATOR afgezet
  
  en uit de stad was gebannen.
  Zoo liep de heele
  wilde de commissie niet ingaan.
  verzoening op niets uit, want op zulke eischen
  _---------------------_-
  
  verwachte
  opbloei der latijnsche school onder 't
  magistraat
  van VENATOR was niet gekomen,
  wel, omdat deze het
  waarschijnlijk
  zaken en twisten te druk had en weldra kwamen er zooveel
  kerkelijke
  
  De
  rectoraat
  met
  
  de
  
  door
  
  den
  
  en later ook op zijn verzoek door
  klachten, dat VENATOR eerst door Burgemeesters
  te stellen,
  de Vroedschap
  gehoord, besloot het rectoraat in handen van Burgemeesters
  dat dit voor hem een groot geldelijk verer evenwel de aandacht op vestigende,
  ervan ziin geneeskundige
  was, te meer daar hij bij de aanvaarding
  practiik
  zou
  een
  andere
  voor
  hem
  De Vroedschap
  laad opgegeven./
  begreep dit,
  woning
  zoeken en stond hem een toelage van f 275 toe.
  lies
  
  mocht willen maken op de houding van VENATOR
  aanmerking
  had (hij had tien kinin dezen, hij bedenke, dat de man een zware huishouding
  en
  een
  inkomen
  had
  ziekte
  van ....
  veel
  met
  f 600 +
  deren), terwiji hij
  kampte
  Zoo iemand
  
  vrije woning -f- f 275 toelage !
  Voor zijn partij was 't een geluk,
  
  dat VENATOR zich nu weer
  
  met onver-
  
  -
  
  152
  deelde
  
  aan haar kon wijden,
  
  kracht
  
  want de doleerenden
  
  wiesen gestadig in macht.
   Zij waren een wettige gemeente geworden en hadden een gestudeerden
  voorganger
  in JACOBUS VAN KRALINGEN. Zoolang zij werden
  als
  aangemerkt
  sectarissen,
  hun samenkomsten
  hadden Burgemeesters
  geduld, nu ze zich echter gingen uitde wettige
  in Alkmaar,
  werd hun gelast de godsdienstgemeente
  en
  met
  de
  andere
  over
  den vrede te spreken.
  te
  staken
  oefeningen
  partij
  nu de voorwaarden
  Allereerst stelden de doleerenden
  vast, en deze waren:
  
  geven
  
  voor
  
  ie. Verbanning
  van VENATOR ; 2e. PIJNACKER en BODICHER moeten verklaren de
  te verwerpen en verklaren berou?p
  leer van VENATOR, vervat in zijn remonstrantie,
  te hebben gehad.
  te hebben met VENATOR gemeenschap
  De Alkmaarsche
  stellen de vroedschap voor, dat tusschen hen
  predikanten
  en JACOBUS VAN KRALINGEN of een ander leeraar een openbaar debat zal worden
  dan zal daaruit blijken, wiens leer in overeenstemming
  is met die der
  gehouden,
  en
  apostelen
  profeten.
  Haag, waar men te rade ging, was men van oordecl, dat eerst de
  zich onvoorwaardelijk
  aan den Magistraat moesten onderwerpen,
  maar
  
  In den
  doleerenden
  
  dat zou nog wel niet zoo vlot gaan.
  Nu hadden in Jan. 16l4 de Staten uitgevaardigd
  een acte, "raekende
  het
  een stuk door DE GROOT ontworpen
  stuck der hooge Praedestinatie",
  en waarin
  den predicanten
  werd gelast : "dat die goede Gemeente ende Ingezetenen
  bij alle
  ende eijnde van 's Menschen
  krachten
  of wercken maer alleen die
  natuijrlijcke
  zaligheijt
  Gods
  in
  Christi
  loutere onverdienbare
  onsen Zalighmaecker
  Jesu
  ghenade
  toegemoesten
  worden".
  Verder
  moet
  zij leeren, dat God geen mensch tot zonde
  eyndight
  maar ook geen mensch tot zaligheid noodt "dien hij gantsch besloten
  noodzaakt,
  die
  niet
  te geven".
   heeft,
  
  gelegentheijt
  
  ingepiant werde,
  niet des Menschen
  
  dat het begin,
  
  midden
  
  Deze acte werd ook den Alkmaarschen
  van welke
  predikanten
  voorgelegd,
  en
  BODICIIER
  't
  dat
  er
  maar
  VENATOR
  PIJNACKER
  formulier,
  bij was, teekenden,
  had bezwaar, hij vreesde voor een addertje onder 't gras, vroeg afschrift en beloofde
  Het werd
  zijn antwoord
  op 21 Nov. gereed te hebben.
  wilde hij zich niet onvoorwaardelijk
  door onderteekening
  ,,dat men hem te nauw wilde persen".
  Maar
  
  toen
  
  ten slotte.
  Hij besliste
  
  de Vroedschap
  -
  
  op haar
  
  stuk
  
  bleef
  
  echter
  
  25 Nov. en toen
  verbinden,
  vreezende,
  
  staan,
  
  teekende
  
  ook
  
  hij
  
  ter juister tijd, want de doleerenden
  die, als gemeld, niet meer
  mochten prediken,
  kwamen aan met een request, vragende
  van dat
  opheffing.
  en
  tevens
  aanbiedende
  te
  verbod,
  bewijzen :
  le. "dat ADOLPHUS VENATOR in verscheijden
  der leere van de
  poincten
  
  153
  Kercken, ja in sommige van 't gemeene gelove sij affgeweken ;
  gereformeerde
  dat deselve sijne leeringe vals ende onschriftmatig
  sij ;
  dat sij nochte die van de schuijre met goeden conscientie geen gemeenschap
  
  2e.
  3e.
  met sijnen dienst kunnen hebben".
  voor Burgemeesters
  Zij willen dit aantoonen
  der classis
  
  3 predikanten
  moest neerleggen.
  De Alkmaarsche
  
  in tegenwoordigheid
  van 2 of
  zich
  VENATOR
  de
  terwijl
  bij
  uitspraak
  
  die het voorstel ter inzage kregen, drongen
  predikanten,
  aan op een debat voor onpartijdige rechters, maar daarin zag de magistraat
  
  wederom
  geen
  
  van Noord-Holland,
  
  heil.
  Hij verklaarde de zaak in "naerder bedencken"
  wel nooit verder dan tot dat stadium is gekomen.
  ---- -
  
  te zullen houden,
  
  dat even-
  
  In denzelfden
  
  VENATOR's zedelijk leven aangevallen.
  tijd werd nogmaals
  er
  van
  verboden
  geruchten
  omgang met een vrouw en wel, met
  Opnieuw liepen
  bemoeiden zich er
  de echtgenoote
  van een soldaat JAN CORDES. Burgemeesteren
  mee, riepen de beide partijen voor zich en de verdediger van de vrouw was.....
   PIETER HARMENSZ. VAN PERSIJN. Een week lang duurde 't onderzoek en toen er nog
  geen klaarheid was, werd advies gevraagd van den Hoogen Raad en eenige leden der
  Staten. Het einde was : Vrijspraak van VENATOR. JAN CORDES werd overgeplaatst
  en dus
  
  ook
  
  LIJSBETH
  stond
  Wederom
  
  duurde
  
  tot
  
  klaer,
  
  JANSZ, zijn vrouw, en PERSIJN werd de stad uitgebannen.
  VENATOR fier en vrij te midden van zijn aanhang en dat
  
  toen hij liet uitgeven :
  Fondamentboeck".
  "Theologia
  
  vera et mera,
  
  oft een suiver,
  
  algemein
  Mocht zich de schrijver noemen een "J. A. G. E. R. N. A. D. E. N. V. R. E. D. E.",
  den vrede niet op geweldadiger
  dan door dit
  had
  verstoren,
  hij
  wijze kunnen
  want de daarin verkondigde
  deden een goed gereformeerde
  geschrift,
  meeningen
  te berge rijzen. Zijn doel is goed : hij wil hebben, dat zijn bockje komt
  in handen der kinderen, opdat zij daaruit leeren de waarheid "niet en vervalscht
  maer sich vertoont soo
  met de blanketselen
  van de scholastijcke
  bewoordinghe,
  enckel
  slecht als sij is met de Prophetische
  en de Apostolische
  redenen.......
  de haren
  
  waerheijt, enckel schriftuere,
  Het wil leeren, dat
  ende
  langhe
  
  de
  
  enckel
  boven
  
  verre van bedrogh".
  eenvoudicheyt,
  alles moet uitgaan de liefde. ;,Altijt
  
  waarheijt in den mont, altijt ende noch vaster
  mogelijc 't beste gevoelen."
  
  in 't herte
  
  den vrede
  
  hebben."
  
  "Zoo
  
  opgevoed in den geest van het boekje en nemen ze de
  daarin vervatte leerstellingen
  in zich op, dan zullen ze behooren tot menschen, die
  w6l weten en wel doen, ja best doen.
   Worden
  
  de kinderen
  
  154
  "Uie sich
  heijlichst leven."
  
  beroemen
  
  de waerheyt
  
  naest
  
  te
  
  zyn,
  
  laat
  
  se na
  
  de waerheijt
  
  in vragen en antwoorden de voornaamste
  leerbehandeld
  en
  daaruit
  dat
  de
  stukken van den christelijken
  blijkt,
  schrijver
  godsdienst
  en hij deswege de
  dat de kinderen in zonde worden ontvangen
  niet aanneemt,
  dat hij in Jezus meer ziet den profeet uit Nazareth,
  leer der erfzonde verwerpt,
  Na
  
  deze Dedicatie
  
  worden
  
  dan den Christus, die verlossing brengt uit verderf en verdoemenis.
  dus staat hij nader aan SOCINUS dan aan CALVIJN.
  _ _ _ _ _ _ - - - - - -- - - - - _ -
  
  Ook hier weer
  
  was 't aantal klachten, dat bij de Staten over dit werkje binnenkwam,
  POLYANDER en EPISCOPIUS "om
  en zij zonden het naar de Leidsche hoogleeraren
  watter in geseijdt mach worden
  te visiteren, wel op te letten, ende te remarqueren
  Heeren
  ons
  liefs
  van
  de
  tot nadeel
  Jesu Christi ende andere poincten
  Godheijt
  van de ware christelijcke
  fundamenteel
  1)
  Religie Reform6e".
  Groot
  
  oordeelden : "dat hij in dat boeksken van sommige hooftDe Hooggeleerden
  artijkelen te weinig sprak, sommige in 't geheel versweeg, sommige soo beschreef,
  en eindelijck, dat in dat
  dat hij achterdenken
  gaf van eenig vremdt gevoelen .....
  soodaenige gronden wierden geleit, door de welke d' absolute nootwcndigheit
  en
  de christelijke Religie om salig te worden, huns bedunkens,
  omgcslooten
  't
  allerlei
  secten
  't
  een ruime deure geopent wierdt waerdoor
  sij Joden,
  sij Turken
  of andere Heijdenen (als sij maer Godt vreesden en sijn geboden hielden) soo wel
  als allerleij christenen tot het eeuwige leven in gelaeten wierden, 't welk zij hielden
  schrift
  
  van
  
  te strijden tegen de wille Godts in sijn heilig Evangelie geopenbaert".
   2)
  VENATOR op bevel voor de Staten, erkent de
  Den i6e Maart verschijnt
  schrijver van 't bewuste boekje te zijn en doet voorts "een langh verhael" te lang
  in den zin der Staten die hem gelasten naar zijn herberg te gaan, daar te wachten
  te antwoorden
  wordt om "cortelijck"
  op de vragen, die hem
  hij geroepen
  sullen worden gedaan.
  HUGO
  Den volgenden dag wordt hij geroepen voor de vier commissarissen:
  MUYS VAN HOLY, HUGO DE GROOT, EPISCOPIUS en POLYANDER en over de com-
  
  tot
  
  was VENATOR niet best te spreken.
  In een brief aan OLDENBARNEVELT beklaagt hij zich, dat MUYS hem geen hem een spotter noemde 3).
  durig schold, zijn redenen maligneerde
  In ieder geval: "VENATOR kwam seer veel te kort en gaf (der commissie)
  weinig genoegen" 4). Wel verklaarde hij deze drie dingen: ie "Heere Jesus wacrResolutie van Holland. 4 3Irt. '17.
  2) BRANDT.Historie dei- Reformatie. dl. 11 blz. 529.
  aan OLDENBARNEVELDT
  7 April 16l7. Rijksarchief te 's-Hage.
  3) Brief van VENATOR.
  'I) BRANDTdl, 11 bl, 5z9,
  missie
  
  155
  achtig God is; 2e dat hij eeuwig Godt is; 3e dat hij wesen heeft gehadt voor dat
  en uit haer geboren is"
  hij in sijn moeder ontfangen
  stelde hij des nachts een
  Om nog duidelijker zijn meening te formuleeren,
  met verzoek haar
  op, die hij v66r de zitting aan MUYS overhandigde
  aan OLDENBARNEVELDT te geven.
  Den i8e" Maart brengt de commissie bij monde van POLYANDER rapport
  zoo partijdig, dat DE GROOT zich gedrongen gevoelde het ,,wat oprechter
  maar
  uit,
  en klaerder te doen."
  
  remonstrantie
  
  toen den Raadpensionaris
  MUYS overhandigde
  de remonstrantie
  en deze
  gelezen zijnde, verklaarde EPISCOPIUS : ,,Dit geschrift gaet rondt, claer ende breedt,"
  maar MUYS beweerde :
  "Wij hebben hieraen geen waerde te hechten, want 't is
  dat hij benaeut en geperst sijnde, hier toe komt" 2).
   bedenckelijck,
  OLDENBARNEVELDT echter
  
  In de raadkamer
  vroeg 't oordeel der commissie.
  stelde DE GROOT voor VENATOR te suspendeeren,
  MUYS hem, behalve dat, ook te
  de
  niet
  te vinden.
  maar
  daarvoor
  waren
  hoogleeraren
  verbannen,
  Zij vonden niet
  dat de remonstrantie
  wel genoegen had
  gaan, dan te verklaren,
  dat
  't
  bewuste
  was
  en
  maar
  en dat 't
  "schandaleus
  boekje
  periculeus"
  gegeven,
  Den persoon van den schrijver willen zij
  daarom moest worden gesupprimeerd.
  verder.
  te kunnen
  
  aan de Staten
  
  overlaten.
  worden in de Staten gehouden en als eindelijk de beLaiige besprekingen
  schuldigde wordt binnen gerocpen, wordt hem gelast alle exemplaren van 't bewuste
  te begeven, waar hij ontstoken
  boekje over te leveren en zich naar 's-Gravezande
  van zijn dienst zal moeten blijven "tot dat hij bewillinge tot anders verkregen of
  anders in zijne saecke sal wesen ghedisponeert."
  Dat
  Alkmaarsche
  
  als een donderslag,
  niet alleen VENATOR, maar ook de
  die
  weer- in de stad
  gemeente,
  onmiddellijk
  beproefde hun predikant
  maar dit pogen, zoowel als dat van de vroedschap, werd niet met goeden
  vonnis
  
  trof
  
  te krijgen,
  uitslag bekroond.
  druk aan zijn bevrijding, request op request aan
  en aan OLDENBARNEVELDT werden gezonden, maar
  
  Ook VENATOR zelf werkte
  de Staten, aan de Vroedschap
  niets mocht baten.
  Eindelijk schreef hij "een seecker groot geschrift of Deductie" 9), waarover
  het advies van EPISCOPIUS en POLYANDER werd verzocht.
  Het oordeel van EPISCOPIUS werd na 3
  maanden
  en luidde
  ingezonden
  voor
  VENATOR.
  en
  ,,Ve geloofsbekentenis
  gunstig
  quam met het
  (was schriftmaetig
  1) BRANDT.Ibid
  529 e. v. v.
  2) BRANDT.Ibid bl. 529 e. v. v.
  Zie voor deze BxA:vnTdl. II I>1.532 e. v. v.
   156
  gevoelen der Uude
  der Gereformeerden
  
  (iricksche en Latynsche
  in 't gemeen
  en de
  
  l?erkleeraeren
  Nederlandsche
  
  alsook met de contessien
  in 't bijsoncler overeen;
  
  dat se in 't licht gegeven werdende, sou kunnen dienen
  met verdere aanwijsinge,
  om de veroorsaeckte
  ergernisse en gemeenc ontstichting
  sijns boekskens daernaer
  verstaen en gedruct sijnde wegh te nemen" 1).
  van EPISCOPIUS was gevoegd
  een smeekschrift
  van
  Bij deze verklaring
  kerken dienaeren,
  die Uw E. M.
  VENATOR 2) waarin hij, "een van de allereerste
  zich verbaast over de straf.
  authoriteit
  in desen heeft gerespecteert,"
  Hij heeft
  "gelijk hij bereidt is als noch van alles, volgens Godts Woordt en
  confessie der gemeene Christenheit,
  met het Orthodoxe gevoelen te
  d'eendrachtige
  doen satisfactie."
  Negentien
  jaren is hij predicant geweest in Alkmaar, heeft zich
  aangeboden
  
  zaken zeer beijverd en meende, dat hij Alkmaar "door
  de kerkelijke
  en getrouwe diensten tot een vaderlandt
  had.
   verkregen"
  sijn langdurige
  loon
  sich
  de
  in
  dit
  het
  dat
  's-Gravesande
  sal moeten
  nu
  ,,Sal
  sijn
  suppliant
  daer hij niemandt kent, niet een stuiver tot onderhouden
  van sich selve
  onthouden,
  en sijne swaere familie weet te verdienen en geen vrucht met sijne studicn te doyen
  steeds
  
  voor
  
  aen sijnen tijdt heeft versleten en niet anders
  hij die van kindtsbeen
  dat
  men
  en onderzoeken
  zijn zaak nog eens zal overwegen
  Hij hoopt
  geleert?"
  en vertrouwt "dat hij sich binnen Alckmaer in alle s:.digheit en stilheit tot rust en
  soo dragen, dat deselve
  vrede van de Stadt en burgerije, met sijne tegenwoordicheyt
  
  in welcken
  
  sijne presentie ongelijk meer goeds sal doen dan sijne absentie."
  't Klonk alles deemoedig genoeg, en echter de Staten wilden zich nog wat
  omme die te bewaren."
  en gaven de "advysen aen den Secretaris,
  ,,bedenken"
  161 y vinden we VENATOR toch weer in Alkmaar, misschien tengevolge
  van den dood zijner vrouw, die 17 Nov. -1617
  van zijn ziekte, misschien tengevolge
  misschien tengevolge
  van beide en weer zijn de oude
  stierf "van enkle droefheit,"
  te
  druk
  de
  weer
  om
  hem
  in
  weg
  krijgen.
  Zij dringen er bij de
  tegenstanders
  en de Staten op aan, dat hem 't verblijf aldaar wordt ontzegd en als
  Vroedschap
  Einde
  
  hem 2 Jan. 1618 wordt bericht in Den Haag te komen, wordt er door de vrienden
  dat hij
  waarop werd toegestaan,
  gemeld, dat hij nog te ziek is om te vertrekken,
  clan
  VENATOR,
  een
  maand
  zou
  Is
  deze
  verstreken,
  begeven
  nog
  mogen blijven.
  en 't Vroedschapslid
  F'IE'I'ER CLAESZ VRIJBURCH zich naar Den Haag, om de belangen
  sloten,
  
  te bepleiten.
  In de vergadering
  van 23 Februari
  des eersten
  "dat
  
  men
  
  op
  
  preuve,
  
  gehengen
  
  de zaak ter spral;e en werd bedat
  sal,
  hij hem wederom naer Alckmaer
  kwam
  
  bl. 766.
   1) BKANDT.Ibid, bl. 533. wT'1'ENI30(=AERT,
  BRANDT.Ibid, bl. 534 e. v. v.
  157
  dat hij zich daar "ats
  en houden." bvenwel op voorwaarde,
  sal moghen vernoegen
  of
  sonder
  hem
  met
  alle
  in
  stillicheijt dragen,
  Politijcke
  Kerckelijcke saecken
  Borger
  directe
  
  oft
  
  heijmelijck
  Dat
  uithouden,
  
  indireete
  of openbaer
  
  te
  
  moghen
  maecken."
  
  moeijen,
  
  noch
  
  aenhangh
  
  of vergaderinghe
  
  in
  
  voege het lang in Alkmaar kon
  27 Maart 1618 werd hij als student
  Maar ook daar duurde zijn verblijf kort ;
  
  deze
  
  natuur het in dezer
  onrustige
  wie zou het verwacht hebben? Reeds
  
  aan de Leidsche Universiteit.
  ingeschreven
  weldra reisde hij, waarvoor is ons onbekend, naar Frankrijk en overleed er kort daarop.
  Zijn lijk werd volgens zijn verzoek naar Alkmaar vervoerd, waar het den
  28ei' Nov. 1618 werd begraven.
  ware het niet,
  Hiermede konden we onze taak voor geeindigd beschouwen,
  tot slot te maken.
  dat het van belang geacht mag worden enkele opmerkingen
  Allereerst
  dringt zich de vraag aan ons op: tot welke partij behoorde
  VENATOR?
  Over de Contra-Remonstranten
  met hun vreeselijlce dogma's behoeven we
  staat hij veel nader, maar dat geeft noch
  niet te spreken.
  Den Remonstranten
  te behet recht hem als tot die partij behoorende
  BAUDART i) noch TiDEMAN
  schouwen. WTTENBOGAERT 3) doet het dan ook niet.
  Wet
  
  is VENATOR als een der assistenten
  
  van ARMINIUS tegenwoordig
  geen GOMARUS in Aug. i6og, maar op
  
  tusschcn dezen
  weest bij de samenspreking
  de samenkomst
  der Arminianen
  te Gouda op 14 Januari Y6io missen we hem en
  ook niet door hem geteekend 4).
  is de Remonstrantie
  Neen we gelooven
  eerder, we wezen er boven reeds een paar malen op,
  dat
  
  de denkbeelden
  
  van FAUSTUS SOCINUS ook hebben
  
  godsdienstige
  overtuiging.
   OSTORODT en WOIDOwSKI,
  denkbeelden
  
  in ons
  
  land brachten
  
  ingewerkt
  
  op VENATORS
  -
  
  de mannen, welke in r 5g8 de Socinionistische
  namen lectuur mee, die wel bij decreet van
  
  BAUDART.
  Memoryen. Bl. 287.
  De RemonstrantscheBroederschap.Btographlschenaamlijst van hare Prof.
  jon?rtv?5
  2e
  dr.
  en
  bl.
  292.
  pred.
  prop.
  _
  Kerckelycke Ilistorien. HI. 462.
  3) WTTE?ROGAER'!.
  4) Beschrijv?l1(k C:1tabgus der .Pamfletten verzameling van de Boeken der Reimonstrantscbe
  kerk te Amsterdam. I71. iiS.
  ,,In zeker pamfle' (Nachtcorter of praetgen 1614') wordt van hem gezegd: ""ick weet dat hy
  gheen van de ses conferenten is geweest maer of hij met hen niet heeft geteyckent gelijck noch veel
  andere, d;e niet willen bekend zijn, dat en weet ic niet." Het is echter zeker, dat hij de remonstrantie
  nit mede on<I=rieckea4e."
  5) KÜHLER.Het: Socinianismein Nederland. BI- 53 e. v. v.
  158
  lxeneraal moest worden verbrand, maar verschillende
  tleeren eigenden
  niet
  alles.
  Bovendien
  kwamen
  zich ettelijke boeken toe en de vlam verteerde
  lang
  in
  Alkmaar
  en
  met
  den
  bekenden
  de beide vreemdelingen
  spraken
  voorganger der
  dat ze
  HANS DE RIES 1). Zou het gewaagd zijn te veronderstellen,
  Doopsgezinden
  de staten
  
  van die gelegenhc·.id gebruik hebben
  onder VENATOR. op te zoeken?
  Hoe dit zij, onze Alkmaarsche
  der Socinianen
  Ten
  De
  
  om ook nog andere
  
  gemaakt
  predikant
  
  stemt
  
  in vele punten
  
  waar-
  
  met de leer
  
  in.
  bewijze:
  Rakowsche
  
  Catechismus,
  en de leer der erfzonde.
  zoowel
  
  als VENATOR, beide verwerpen
  de
  de Socinianen de Godheid van Christus
  
  Terwiji
  praedestinatie
  ziet ook VENATOR in Jezus meer den mensch,
  niet aannemen,
  aan 't menschdom komt brengen.
  een nieuwen Godsdienst
  als SOCINI;S, wenscht VENATOR andersdenkenden
  Evenmin
  om een !outer
  
  personen,
  
  theoretisch
  
  den profeel,
  
  die
  
  te verdoemen,
  
  verschil.
   leert, dat de groote vraag, waarop het
  leven aankomt:
  wat moet de mensch doen; om zalig te worden
  in 't godsdienstig
  2)
  in de Sociniaansche
  en de richting naar het practische
  dogmatiek steeds weer voor
  enz: "Theorie is seer goet, maer
  den dag komt, zegt VENATOR in zijn Theologica
  Terwijl
  
  de Rakowsche
  
  Catechismus
  
  op de Praktijck comt het alles aen. Wel weten en wel doen. Ja best doen."
  van Oude en Nieuwe Testament
  stemt VENATOR
  Ook in de waardeering
  Deze onderschatten
  overeen met de Socinianen.
  het Oude Verbond en wat doet
  VENATOR?a
  In zijn Besonder
  beijde,
  
  des
  
  Ouden
  verder
  
  Tractaet
  
  ende
  
  vermeldt
  
  hij, dat zijn eenig richtsnoer
  des Nieuwen
  Testaments",
  
  vooynameliick
  hij 't nog duidelijker
  
  is, "Schriftuere
  3) en eenige
  
  "ick en durf gheen andere leere
  bladzijden
  in
  der
  die
  't
  Nieuwe
  is vervatet en die eigentals
  Testament
  bekennen,
  Apostelen,
  lijck is de Leere der Kerck".
  Toch verklaarde
  dat hij ,.noch Samosateniaen,
  hij zelf in zijn belijdenis,
  was en dat gelooven we.
  noch Arriaen, noch Sociniaen"
  4) zegt
  
  VENATOR moge geweest zijn een man, van wien de v oorzichtige BRANDT
  Gereformeerden
  oordeelden
  van dien man, dat hij
  "De bescheidenste
  getuigde:
  in
  
  van anderen
  sijn leven van veelen te seer gehaet,
  de hevigsten riepen dat men hem te sacht hadt gehandelt",
  1) KUHLER.BI. 56.
  2) KÜHLER.Bl. II.
  8) Besonder Tractaet. Bl. 28.
  4) HIL.So.
   te seer bemindt,
  maer
  hij mag niet zoo streng
  
  159
  zijn geweest als men 't in die dagen wenschte, hem als TRIGLAND een
  is wat al te kras. Hij moge geweest zijn een
  aert" toe te kennen,
  ,,wulpschen
  geleerd man, die zich misschien wat veel op zijn knapheid liet voorstaan, al zal
  zedelijk
  
  het overdreven
  Hebreeuwschen
  
  zijn, wat VAN HIL beweert,
  bijbel zonder punten onder
  
  scherpzinnig
  welsprekend,
  al waren ze anders dan
  evenals
  
  dat VENATOR bij 't huisbezoek
  
  met een
  
  den arm
  
  liep, 1) hij mag geweest zijn
  en handig in 't debat, zijn vroomheid en godsdienstigheid,
  die van zijn tegenstanders,
  mogen buiten twijfel zijn,
  die hem het goede deed opmerken en waardeeren
  ook
  
  zijn vrijzinnigheid,
  hem ontbrak een voornaam ding: vastheid van karakter;
  de
  tegenstanders,
  hij
  bij
  In dit opzicht moet hij verre onderdoen
  voor
  was geen krachtige persoonlijkheid.
  CORNELIS VAN HIL.
  zijn tegenstander
  Stel ze tegenover elkander:
  VAN HIL, die, wat men hem ook aandoet,
  beeld
  
  van den ouden
  
  en VENATOR ....
  zichzelf gelijk blijft, onverzettelijk,
  uit
  onzen
  Geus,
  grooten worstelstrijd
  onvergelijkelijk
  te bezoeken.
  die er voor terugdeinst
  pestleiders
  echten
  
  VAN HIL, die trouw
  
  houdt van at wat hij verkeerds vindt in
  aanteekening
  hem dat onverbiddelijk
  en hard onder 't oog brengt en
  
  en
  VENATORS prediking
  fout niet wil onderhouden
  die
  VAN
  HIL
  over een vermeende
  VENATOR,
  ,,uyt
  vreese van noch meerder in ongunst te vallen". 2)
  . VAN
  HIL, die wat hij als het ware geloof aanmerkt, verdedigt tegen wie
  noch voor de Vroedschap,
  noch
  ook, die niet buigt, noch voor Burgemeesteren,
  zelfs voor
  
  de
  
  Staten
  
  en VENATOR, die eerst weigert de acte van t6t4 te onderte langen lesten toch doet, als hij niet langer zonder schade
  
  maar het
  teekenen,
  voor zich kan weigeren.
   VAN HIL, die onverzettelijk
  vasthoudt
  aan zijn Confessie en Catechismus,
  die hoeksteenen
  van zijn geloof en VENATOR, die eerst in zijn opvattingen omtrent
  staat
  aan
  de zijde van SOCINUS, doch later een verklaring aflegt, die de
  Jezus
  Gereformeerden
  kan bevredigen.
  VAN HIL, die of hij predikt te Alkmaar, of als verbannen leeraar te Koedijk,
  en geen duimbreed prijseven onverbiddelijk
  is ten opzichte van zijn tegenstanders
  en
  die
  in zijn Remonstrantie,
  van
  wat
  zich
  heeft
  verworven
  VENATOR,
  geeft
  hij
  die "heel breedt ging," naar wij meenen, MUYS het recht geeft te beweren, dat ze
  strengste
  
  in benauwdheid
  
  is geboren,
  
  vergelijkt
  bij muilbanden
  voor buigt.
  VENATOR, die eerst
  en niettemin
  in zijn
  
  smalend
  
  confessie
  
  deductie
  
  er deemoedig
  
  waardiger ons zijn figuur moge lijken,
  en zijn tijd. Dl. I bl. 319,
  1) ROGGE.
  JOH. WTTENBOGAERT
  2) Historisch Verhaal. Bl. 44.
  En toch,
  
  hoeveel
  
  en catechismus
  het hoofd
  
  had hij getoond
  
  de
  
  160
  men vergete niet, dat hij aantegenstander,
  zijn grootsten
  niet
  velen
  in zijn tijd, steeds worstelend
  als
  gevochten, gelasterd, gesmaad, verguisd,
  met ziekte in zijn groot gezin, door het leven werd gedwongen
  zijn innigste overte
  verloochenen.
  tuigingen
  
  karaktervastheid
  
  van
  
  Wie hem deswegen
  Helder,
  
  '
  '
  
  mogen
  
  veroordeelen,
  
  niet wij! 1)
  
  Julianadorp.
  nog:
  1) Zie over VENA'FOR
  J. Kok. Vaderlandsch woordenboek XXIX.
  GLASIUS.
  Godgeleerd Nederland dl. III bl. 486.
  Geschiedenisder ChristelijlceKerk etc. dl. I bl. I2i.
  GLASIUS,.
  