text: Onderzoeksnota
  
  Sociologische theorie in de Lage Landen
  Clemens de Olde*1
  
  In bijna elke hedendaagse conferentie in de sociale wetenschappen wordt wel een sessie gewijd aan innovatieve onderzoeksmethoden. Sociologische theorie wordt echter
  meestal niet apart besproken. De veronderstelling lijkt te bestaan dat theorie, toegepast op empirie, voldoende aandacht krijgt in thematische papersessies. Wellicht komt
  dat voort uit een toenemende druk voor onze wetenschappen om toch vooral direct
  maatschappelijk toepasbaar te zijn. Dat neemt niet weg dat we ons bij het organiseren
  van de Dag van de Sociologie (die plaatsvond op 28 mei te Antwerpen) afvroegen: hoe
  staat het eigenlijk met de theorie in de Lage Landen? Specifieker, hoe staat het met
  het onderwijs van theorie? Op welke positie mag theorie tegenwoordig rekenen in de
  constellatie van opleidingsonderdelen? Zijn er grote inhoudelijke verschillen tussen
  de universiteiten of behandelt iedereen grotendeels dezelfde canon? Dat deze vragen
  leven, bewees de zaal die goed gevuld was met sociologen van diverse generaties afkomstig van Groningen tot Brussel die allen een rol spelen in het theorieonderwijs aan
  hun universiteit. In het gesprek kwamen vier grote thema’s aan bod: de spanningen
  waarmee de theoriedocenten te maken krijgen in het curriculum, de status van de
  klassieke sociologische canon anno 2014, de inhoud en variatie van de theorieprogramma’s en wat je eigenlijk van studenten kunt vragen.
  Structurele spanningen en rolconflicten
  De aandacht die theorie krijgt in de diverse curricula is opmerkelijk gevarieerd. Aan
  sommige universiteiten is het theorieonderwijs georganiseerd in korte en kleine modules, terwijl aan andere de theoretische vakken nog semesters of zelfs een heel jaar
  beslaan. Over de hele linie geldt wel dat de theorievakken terrein hebben verloren aan
  de empirische en methodologische opleidingsonderdelen.
  Deze laatste constatering is geen gefrustreerde roep van geïsoleerde individuen.
   Aan de hedendaagse universiteit zijn theoriedocenten ook onderzoekers en niemand
  zal beweren dat theorie maar gedoceerd moet worden om de theorie zelf. De integratie van theorie, methoden en empirie is het uiteindelijke doel van de opleiding.
  *
  1
  
  clemens.deolde@uantwerpen.be
  Universiteit Antwerpen, Departement Sociologie
  
  Sociologos
  
  Jaargang 2014 − Volume 35 − Nummer 4
  
  303
  
  Clemens de Olde
  
  Theorie kan dan ook het best gesynthetiseerd worden met actuele vraagstukken, maar
  dat valt nog niet mee. In veel opleidingen lijkt er een structurele spanning te bestaan
  tussen de diverse opleidingsonderdelen die de vorm aanneemt van een of/of-logica.
  Meer aandacht voor het ene onderdeel betekent dan automatisch minder aandacht
  voor het andere. Daarmee wordt synthese als leerdoel moeilijk bereikbaar. Synthese
  vergt ook samenwerkingsverbanden tussen docenten met diverse benaderingswijzen
  en specialisaties. Samenwerkingen die niet altijd voor de hand liggen.
   De accentverschuivingen in de opleidingen hebben alles te maken met de invoering
  van de bamastructuur. Deze hervorming heeft niet alleen theorie maar alle opleidingsonderdelen onder druk gezet. Met de prikkel om isomorfe, uitwisselbare en toch gespecialiseerde opleidingsprogramma’s samen te stellen dreigt inhoudelijke vervlakking. De
  omvorming van opleidingen naar een standaardduur van 3+1 jaar met een bijbehorend
  financieringsmodel voor universiteiten en studenten laat weinig tijd voor intensieve verdieping. Daarnaast schept de toenemende publicatie- en verantwoordingsdruk een rolconflict voor medewerkers die in hun schaarse tijd de balans moeten vinden tussen onderwijs en onderzoek. In Vlaanderen is weliswaar op dit moment een voorstel ingediend
  om de duur van de masters voor de sociale wetenschappen uit te breiden naar twee jaar,
  maar omdat dat plan, mits het wordt goedgekeurd, zonder extra financiering gerealiseerd moet worden, is het onzeker of dat een daadwerkelijke verdieping kan bieden.1
  
  Canon
  Moet de sociologische canon eigenlijk nog wel gedoceerd worden? De klassieke ‘grootvaders’ van de sociologie hebben een scala aan begrippen en inzichten aangereikt maar
  hebben toch ook zaken beweerd die tegenwoordig uit de tijd zijn geraakt of simpelweg
  onjuist bleken? Als sociologen onderkennen we direct dat een groot pluspunt van een
  canon zijn verbindende functie voor beoefenaren van het vakgebied is. Of je nu bent
  opgeleid in Utrecht of Gent, de betekenis van Max Weber is voor elke socioloog duidelijk. Ook als stroomlijning van de discipline vervult de canon een functie. Een gedeelde
  canon zorgt ervoor dat we niet telkens opnieuw het warm water uitvinden en vormt
  een solide bodem voor het interpreteren van nieuwe theorie. Al zijn oudere theorieën
  gefalsifieerd, het begrijpen van latere denkers, bijvoorbeeld Bourdieu, gaat veel gemakkelijker als men kennis genomen heeft van Marx, Weber en Mead. Daarbij vervult
  de canon de functie van vijver waaruit men kan vissen bij het bestuderen van sociale
  vraagstukken en is hij een eerste stimulans voor de sociologische verbeeldingskracht
  van jonge sociologen. De klassieken hebben dus wel degelijk een plaats in de huidige
  sociologie, maar niet omdat het de klassieken zijn. Hun belang kan beargumenteerd
  worden met didactische en cognitieve redenen.
   De maatschappijwetenschappen verschillen van de natuurwetenschappen in de
  mate waarin oude kennis uit de tijd raakt. Waar in de natuurkunde een eenmaal ruim
  bewezen theorie oude theorieën kan vervangen, evolueren sociaalwetenschappelijke
  304
  
  Sociologos Jaargang 2014 − Volume 35 − Nummer 4
  
  Sociologische theorie in de Lage Landen
  
  theorieën met maatschappelijke ontwikkelingen. De kernvragen van de sociologie, bijvoorbeeld Durkheims zoektocht naar de bronnen van sociale cohesie, raken dan ook
  niet ‘opgelost’. Er ontstaan nieuwe bronnen van cohesie en verdeeldheid, maar het
  fundamentele vraagstuk blijft bestaan. Dat maakt de vragen en inzichten van de klassieke sociologen nog steeds waardevolle uitgangspunten voor hedendaagse maatschappelijke beschouwingen. Een afscheid van de founding fathers als teken van de volwassenheid van de discipline is in de sociologie voorlopig dus niet aan de orde.
  Dat betekent niet dat de canon statisch is en nooit mag veranderen. Welke auteurs
  verdienen een plaats en welke vloeien er geleidelijk uit? De inclusie van grootvaders
  Marx, Weber en Durkheim zal niet direct ter discussie staan en Simmel bekleedt al langer een omstreden positie. Maar hoeveel aandacht verdienen hun negentiende-eeuwse
  voorvaderen Comte, Tocqueville en Spencer? Een blik op de studieprogramma’s van de
  diverse opleidingen laat verschillen zien in de mate van aandacht voor deze figuren.
  Hetzelfde geldt voor meer recente theoretici. Auteurs als Luhmann of Latour worden in
  de ene opleiding uitgebreid behandeld en compleet overgeslagen in de andere.
   De programma’s
  De aandacht die aan theorie besteed wordt hangt ook samen met de organisatie van
  het curriculum. Aan alle Vlaamse universiteiten en sommige Nederlandse doorlopen
  alle studenten sociale wetenschappen eerst een gemeenschappelijk jaar voordat ze
  splitsen in trajecten naar discipline. Uit efficiëntie-overwegingen valt daar veel voor
  te zeggen. De basiskennis van onze disciplines overlapt en de methoden zijn grotendeels dezelfde. Ook inhoudelijk kan het heel waardevol zijn dat eerstejaars sociologen
  al een kijkje in de keuken van de buren nemen door bijvoorbeeld inleidende vakken
  communicatiewetenschap en politieke wetenschap te volgen. In Vlaanderen bestaat
  de mogelijkheid om na het eerste jaar gemakkelijk over te stappen naar een van de
  andere disciplines. Studenten vinden dat prettig en ook op open dagen wordt positief
  op die flexibiliteit gereageerd. Het kan verklaren waarom Vlaanderen geen opleidingen
  Algemene Sociale Wetenschappen kent, terwijl in Nederland die brede en populaire
  opleidingen het gat lijken op te vullen tussen de gespecialiseerde disciplines.
  Er is uiteraard ook een keerzijde aan een gemeenschappelijk eerste jaar. Een volledig jaar waarin slechts heel breed wordt ingeleid beslaat een aanzienlijk deel van een
  driejarige bachelor. De grote groepen waarin studenten van zo’n gedeeld jaar vaak les
  krijgen scheppen een schoolse atmosfeer die niet bevorderlijk is voor een academisch
  klimaat. Dieper op teksten en theorieën ingaan is in die zalen vrijwel niet mogelijk.
  Dat kan wel in een opleiding waar studenten van de eigen discipline vanaf dag één bij
  elkaar zitten. Het is ook maar de vraag in hoeverre een socioloog tegen de tijd van zijn
  masterscriptie nog veel overgehouden heeft van een inleiding rechten of economie.
  Vóór de ontmoeting werden de cursushandleidingen van de theorievakken gedeeld.
   Op basis daarvan lijkt er in de Lage Landen toch een grote overeenstemming te bestaan
  over wat gedoceerd moet worden. Er is variatie in de hoeveelheid tijd die er voor
  Sociologos
  
  Jaargang 2014 − Volume 35 − Nummer 4
  
  305
  
  Clemens de Olde
  
  theorie is en docenten leggen verschillende accenten, maar studenten sociologie krijgen een vergelijkbaar programma aangeboden. Sommige modules zijn gekoppeld aan
  een programma in academische vaardigheden, terwijl andere op zich staan.
  Een ander verschil schuilt in het gebruik van studiemateriaal. Zeker in inleidende
  vakken met grote groepen studenten is er geen ruimte voor close reading van primaire
  teksten en wordt vaak een (Nederlandstalig) boek of een syllabus gebruikt, al dan niet
  geschreven door de docent zelf. Dat heeft een interessant gevolg in de collegezaal. De
  docenten die hun eigen materiaal produceren zijn eerder geneigd het verhaal boven
  de structuur te stellen. Het tempo wordt dan bepaald door de lesgever, niet door het
  hoofdstuk uit het basisboek dat die dag moet worden besproken.
   Nederland en Vlaanderen kennen ook een interessant verschil op het gebied van disciplinaire ruimte voor docenten. In Vlaanderen wordt nog vaak het mondeling examen
  gebruikt als toetsvorm. Studenten komen, al dan niet met een van tevoren gemaakte
  opdracht, op gesprek bij de docent die de opgedane kennis toetst aan de hand van op
  voorhand vastgelegde vragen waaruit willekeurig wordt gekozen. Docenten klagen over
  de werklast van deze methode die met groepen van honderden studenten bijna niet
  vol te houden is, maar zijn ook trots op de mate van zelfstandigheid die hieruit spreekt
  en de prikkel die deze vorm aan studenten geeft om ook hun mondelinge uitdrukkingsvaardigheden te oefenen. Nu zowel Nederlandse als Vlaamse opleidingen worden
  gevisiteerd door de NVAO die nauw toeziet op toetsbeleid, wordt de druk gevoeld om
  volledig over te gaan naar schriftelijke toetsing.
  Hoe hoog zet je in?
  De reflex van de docent is tweeledig; dat zal niet alleen voor sociologen gelden. Enerzijds klagen we steen en been over studenten die het maar niet begrijpen, die lui, slordig en calculerend zijn en bij wie de mate van algemene ontwikkeling en maatschappelijk besef zoals wij die graag zouden zien ontbreekt. Anderzijds zijn we misschien
  ook wel eens te coulant ten opzichte van onze overprikkelde pupillen. Er bestaan
  grote verschillen tussen de opleidingen in de ambitieniveaus van theorieprogramma’s.
   Vraagt de ene docent nieuwe studenten nog vóór de eerste bijeenkomst Kants “Beantwoording van de vraag: Wat is Verlichting” te lezen, in het andere programma krijgen
  studenten pas in hun tweede jaar een eerste primaire tekst onder ogen. Het eerste
  is een uitdaging die voor sommige studenten te hoog gegrepen zal zijn, het tweede
  schept wellicht een te schoolse houding die in latere jaren moeizaam bijgebogen moet
  worden. Wellicht kunnen we de lat best iets hoger leggen, waardoor we studenten
  uitdagen en hen verleiden tot theoretische reflectie.
  Het gevaar bestaat dat sociologie bij een gebrek aan focus op theorie een armzalige
  discipline wordt, die wel actuele ontwikkelingen beschrijft, maar ze slechts beperkt
  in verband brengt met maatschappelijke kernvragen. In het bovenstaande zijn diverse
  aspecten van het theorieonderwijs in de Lage Landen besproken. Sommige daarvan
  306
  
  Sociologos Jaargang 2014 − Volume 35 − Nummer 4
  
  Sociologische theorie in de Lage Landen
  
  zijn duidelijk te relateren aan de structuur van de opleiding en het academische veld:
  in andere zaken heeft de voorkeur van de docent voorlopig nog de bovenhand, voor
  zover die de vrijheid krijgt te midden van structurele beperkingen. Door de toegenomen aandacht voor methoden en technieken en de isomorfering van opleidingen
  wordt wel eens uit het oog verloren dat theorie, net als methodologie, een bepaalde
  ambachtelijkheid vereist. Kunnen theoretiseren en theorie toepassen op empirie is een
  vaardigheid die verworven moet worden en die niet vanzelfsprekend geoefend wordt
  bij het bestuderen van empirie. Zeker als een maatschappelijk relevant onderwerp ter
  discussie staat, komt de relevantie daarvan zelden uit de data, maar uit de theoretische visie daarop.
   Dank
  Met dank aan de aanwezigen bij het gesprek op 28 mei 2014 op de Dag van de Sociologie in Antwerpen en degenen die later nog bereid waren toelichting te geven bij de
  organisatie van hun studieprogramma’s.
  Noot
  1. De tweejarige master voor sociologie is inmiddels voorzien van een negatief advies van de
  NVAO. Daarmee is het initiatief effectief van de baan.
  Sociologos
  
  Jaargang 2014 − Volume 35 − Nummer 4
  
  307.
  