text: Migratie van Plaatsnamen
  en "Siedlungsgeschichte"
  door Dr. JA
  
  LINDEMA
  
  s.
  Wij willen hier ·. eRk~le·- beschouwing~n w:ijden a,an een
  verschijnsel dat Karel de Flou noemde "migratie van plaatsnamen" en dat, naar zijn eigen woorden, ,,bij de studie
  en de verklaring der plaatsnamen, nooit uit het oog mag
  verloren worden, wil men geen gevaar loopen tot verkeerde
  uitslagen te ,komen ( 1)".
  Aan dezen gulden raad van een der beste plaatsnaamkundigen van onzen tijd, wordt niet altijd de aandacht
  geschonken die hij ten volle verdient. De geschiedkundigen,
  die de toponymie als hulpwetenschap inroepen, vooral
  zij die aan "Siedlungsgeschichte" doen, aanvaarden het
  plaatsnamenmateriaal doorgaans op zeer oncritische wijze
  in hun theorieën.
  Het is nochtans een, onloochenbaar feit - men leze het
  opstel van de Flou om er zich van te overtuigen, en
  honderden voorbeelden uit andere gewesten zouden gemakkelijk kunnen aangehaald ·worden om de Flou's 1
  stelling te bevestigen (2) - dat toponiemen gemakkelijk
  van de eene plaats op een andere overgedragen worden,
  (1) KARE!.. DE FLOU, De M igratie der Plaatsnamen, in Verslagen
  en Mededeelingen der Kon. Vlaamsche Academie, 1925, bl. 138
  en volgende.
  (2) Zie b.v. ook AuG. VINCE T, L es noms de lieux de la Belgique,
  bl. 7 (Noms transportés), en Toponymie de la France, bl. 13-14.
   272
  
  JAN LINDEMANS
  
  hetzij de uitwijkeling de illusie van zich thuis te voelen
  in zijn nieuw vaderland wil onderhouden, door de nieuwe
  verblijfplaats te noemen met de vertrouwde namen van
  zijn oude omgeving · (zie b. v. wat -thans nog gebeurt in
  alle kolonisatiestreken) ; hetzij de menschen het gemakkelijkst vondèn e~1f landg6ed aan te 'd uiden met den naam
  van den verren ~igenaar of leenheer ; _hetzij een voorbijgaande, maar daarom niet minder alom aanwezige mode ,
  een succes-naam of een · gevatte spotbenaming, met hetzelfde gemak als een modernen "schlager", · op velerlei
  plaatsén te gelijk in plaatsnamen vastlegde (1).
  Verplaatste toponier,nen zijn waarschij lijk veel talrijker dan we yermoeden, laat staan thans bewijzen kunnen.
  Wij bezitten nog te weinig monografieën waarin de plaats-b enamingen, met de noodige aandacht, aan de ~opografische
  en historische feiten getoetst worden. De tudie ;yan het
  migratieverschijnsel is vooral kiesch wan:µeer het gaat
  om. plaatsnamen die verschoven pinnen hun eigen taalgebied. Is het _b. v , nog tamelijk gemakkelijk in Qrimm~D:~
  gen, naam va~ een hof te Beert (Brab.) (2) , voormalig
  eigendom van de abdij Beaupré te Grimmi gen (0. VlaJ ,
  een gemigreerde plaatsnaam te erkennen, een .neteliger
  probleem wordt het wanneer men zou willen ui~maken
  of de namen Pamele en Dalem, onder Bunsbeek en Vissenaken (in Oost-Brabant) niet afkomstig zij n van het dorp
  Pamel (in West-Brabant) alwa~f. ook een· Dalëm (3).
   (1) D enk b.v. aan de menigvuldig 'Biid'a·1~-6ntst aan, t en onzent,
  n a de b eroemde h erovering van ·deier;§lt&-d op de T urken ; in 1686 ;
  • J d e later e S ebastopol's, de h erbergen lr,i Tr-ansvaal, van ca. ·1900,
  en de huidige In den IJzer' s ; aan !grappige fa tasienamen als
  Verloren Kost , Bo'erenzweet, Kalvl?r<
  k/ins, ~nz., die p v ele plaatsen
  t e v inden zijn, zonder dat kan uitgemaakt worden waar zij voor
  't eerst gegeven w erden.
  (2) Zie J. LINDEMANS , Bra bän,tsche Plaatsnamen, VI, B eert,
  Vla. Top. V er eeniging (1936). ·"
  (3) Zie E i gen S choon en De Brabander,
  XX (1937), bl. 369. H et
  1
  vermoed en wordt gewekt door een geslachtnaam van Dafom van
  P amele, die op b eide plaa tsen ' b estaa n h eeft.
  ·
  
  J.VIIGRATIE VAN PLAATSN. EN " SIEDLUNGSGESCHICHTE "
  
  273
  
  Daarentegen zijn de gevallen waarin een plaatsnaam naar
  een ander taalgebied verhuisde , bijna onmiddellijk duidelijk. Namen als Marly , Meudon , Versailles , aan drie
  buitentjes gegeven, te Heembeek, in de buurt van Brussel,
  in de tweede helft van de 17 6 eeuw, verraden dadelijk
  hun herkomst en het tijdstip .waarop zij ontstonden.
  Naast de eigenlijke migratienamen, de reeds bestaande
  namen die een nieuwe bestemming kregen, zijn er evenwel vele andere die door de uitgeweken personen zelf
  uitgevonden werden , dus nieuwe namen door kolonisten
  gegeven. Op die wijze werden . een aantal vreemdtalige
  toponiemen binnengesmokkeld in een taalgebied dat
  feitelijk homogeen eentalig is. Dat gebeurt nu nog, zoowel
  in Vlaanderen als in Wallonië. De inwijkelingen zijn,
  gewoonlijk na één generatie, geassimileerd met hun omgeving ·; de plaatsnamen blijven daar echter als getuigen
  van den vreemden toevoer.
   Van dit verschijnsel gaven we een V~)Orbeeld in onze
  tudie OV§+ Romaansche plaatsnamen te Assche, verschenen
  in deze Handelingen , IV (1930) , bl. 37 en volgende. In
  de lange lijst aldaar medegedeelde toponiemen komen
  echte migratienamen voor als. Anselier ( = Anlier, Lux.) ,
  Domont ( = Thiaumont, Lux.), Kespier ( = Chassepierre,
  Lux .), Mazits (= Messancy, Lux.) , Nievel (= Noville,
  Lux.) , Verduin (= Verdun, Frankr.) , enz. Naast andere
  namen door de W aalsche kolortisten zelf aan hun nieuwe
  omgeving gegeven, als Labeuren, Morette , Merrien,
  Ronkier, Mallier, Pisote, Piermont, enz. Uit de eerste
  reeks konden we bepaald vaststellen uit welke streek die
  "\iVaalsche kolonisten afkomstig waren. Bovendien 'kwam
  de vorm , waarin die woorden binnen het Dietsch taalgebied
  opgenomen werden (om dan verder te evolueeren naar de
  phonetische wetten van het plaatselijk Germaansch dialect) ,
  niet alleen de herkomst bevestigen, maar hij Uet ook toe,
  18
  
  274
  
  JAN LINDEMANS
  
  op eenige tientallen jaren na, den tijd te bepalen waarop
  de migratie en de nieuwe naamgeving eschiedden.
  · Een naam als Anselier, b. v., kon alleen komen uit
  de streek waar Germ. lar zich tot lir ontwikkeld had, dus
  uit Luxemburg, alwaar men namen als Anlier, Longlier,
  Mellier, aantreft, niet uit Waalsch Brabant of Henegouwen,
  waar lar tot lerwerd (vgl. aldaar Baulers, B clers, Stoffiers).
   Mazits is alleen denkbaar over Mazich (Messancy), dus
  uit de Romaansch-Hoogduitsche taalgre s, alwaar ook
  Habich (Habay), Müssig (Mussy) , en meer dergelijke
  -acumnamen voorkomen; in Brabant werd -acum steeds
  -ik of -eke. - M utsereel kan alleen van M acerella afgeleid
  worden mits een Luxemburgsch Micherel te veronderstellen
  (vgl. aldaar Micheroux), waaruit dan Mitsereel en, met de
  karakteristieke ronding i < u van het dialect van Assche,
  zoo vroeg als de 14e eeuw, Mutsereel ontsto d, op dezelfde
  wijze als prudeel (Assche , 1356) , over pridel, van pratella
  afstamt.
  Gelet op het feit dat de Romaansche laatsnamen in
  de streek van Assche uitsluitend aangetroffen worden
  in de omgeving van oude steengroeven ( 1 ), meenden we te
  . mogen besluiten dat die Waalsche kolonist n steenhouwers
  waren, door abt Fulgentius vaQ Affligem alhier ontboden, om ter plaatse de steen. uit te· graven en te bewerken
  voor den bouw der nieuwe abdijkerk (in 1085 begonnen) ,
  het grootste bouwwerk van dien tijd in eze streek.
  Wij zouden op onze. uiteenzetting niet teruggekomen
  zijn, vermits onze bewijsvoering voor vertuigend gehouden werd door alle deskundigen , ware 't niet dat een
  . (1) Sedert h et verschijnen van onze eerste b ijdFage noteerden
  wij nog : een tweede Schaveie, t e Beersel, een t eede Karvaal, te
  Tervuren, Piermont ( = Steenberg), te Zellik, stee in de nabijheid
  va~ oude steengroeven. Onze documentatie ov r Assche konden
  wij nog aanvullen o. a. met Rampelmont (later ampelberg), Her·
  beruel, Kamiene.
  MIGRATIE VAN PLAATSN. EN " SIEDLUNGSGESCHICHTE"
  
  275
  
  Duitsch historicus in een ophefmakend werk over den
  Germaanschen inslag in het Romaansch taalgebied, tegenover onze zienswijze een andere theorie stelde waarbij
  de migratie uitgeschakeld wordt.
   "Hier in Assche - schrijft Fr. Petri (1), - haben wir
  es nicht mit nachträglich romanischen Einschleppungen
  und Siedlungseinwirkungen, ·sondern mit den Spuren
  einer an Ort und Stelle ansässig gebliebenen keltoromànischen Restbevölkerung zu tun. " Een bloote affirmatie,
  zooals men ziet, zonder eenigen schijn van bewijsvoering,
  waartegen w1j toch moeten opkomen, omdat de wijze waarop Petri zich hier afmaakt van het voor zijn algemeene stelling hinderlijke migratieverschijnsel, den schijn kan wekken
  bij den lezer, die ons opstel niet kent, dat wij ook maar een
  gewaagde gissing geopperd hadden zonder stevige argumenten. Het taalkundig aspect van het probleem is
  . Petri blijkbaar ontgaan en dit hoeft ons niet te verwonderen
  vermits anderen (2) reeds gewezen hebben op het gemis
  van taalkundige onderlegdheid bij dezen geschiedkundige.
  Wij k~nnen Petri de verzekering geven dat hij zich totaal
  vergist. Naast die paar tientallen Romaansche toponiemen
  in de streek van Assche, ken!)en wij er duizenden die zuiver
  Germaansch zijn, ·w aaronder een groot aantal ooroude
  namen die tot de eerste Frankische landnáme teruggaan.
  TeAssche alleen zijn nietminderdan zes -ingaheimformaties
  (Huinegem, Huizegem, Hukkelgem, Krokegem , Volkegem ,
  Walfergem); te Hekelgem, waar ook eenige Waalsche
  migratienamen voorkomen, treffen we er drie (Affligem,
  _B laregem, Hekelgem).
  Het zo~ de moeite niet waard zijn het debat over de
  ( 1 ). FRANZ PETRI, Germanisches Volkser be in W allonièn un d ·
  N ordfrankreich, Bonn, 1937, bl. 957.
  (2) 0. a. GAMILLSCHEG en RAUST. Zie in d eze Handelingen, XII
  ( 1938), bl. 402-40 9.
   276
  
  JAN LINDEMA S
  
  herkomst van die Romaansche plaatsname te Assche te
  heropenen, zoo er geen ruimer draagwijdte kon aan gehecht
  worden dan het vaststellen vaR een plaatselijke historische
  omstandigheid. Het gaat hier echter over de waarde van
  het toponymisch materiaal in de ethnografie. Petri negeert
  . het migratieverschijnsel niet, maar hij tracht het te
  minimaliseeren. Voor hem zîjn alle Germaansche namen die
  hij in een Romaansche streek kan ontdekk n , zonder eenig
  onderscheid, relicten van een vroegere homogene Germaansche bevolking. Hij ziet niet eens de mogelijkheid
  in dat die door latere inwijkelingen zouden kunnen medegebracht zijn. Hij schijnt niet te beseff n dat, b. v. in
  Henegouwen, Lobbes , Jurbise en Lombise, Rebais en
  Marbais, Hellebecq en Scaubecq , niet z nder meer over
  éen kam kunnen geschoren worden.
  Indien Petri zijn namenonderzoek niet eenzijdig op
  het thans Romaansche taalgebied had i gesteld, zo-u hij
  wellicht ontdekt hebben dat er, op deze zijd-e van de taalgrens , een bijna even groot aantal Ro aansche namen,
  als Germaansche in Wallonië , te vinden i . Wanneer wij te
  Beert ·b. v. namen als Alverade, Dassemt, Hokuit, Kolruit,
  Peeschergate, Poroel, Waretzetele, aant reffen (1 )°, dan
  denken we niet aan relicten uit den K elto-romeinschen
  tijd, maar stellen we alleen vast dat hi r ook Waalsche
  boeten namen gegeven heb ben. ; we wete immers dat bijna al de andere namen van die gemeente, Il om te.beginnen.
  de naam Beert zelf, en verder Herissem, Kietem, Krokkem ,
  Stretem, Elshout, Boesbroek, Vroonbroek, Herrestok, enz.
  ooroude Dietsche woorden zijn. En dit geldt niet alleen
  voor een gemeente die niet ver van de t algrens .afgelegen
  is; ook dieper 't Vlaamsche land in zijn vele Romaansche
  migratienamen te noteeren. Moesten we die op een kaart
  (1) Brabantsche Plaatsnamen, VI, op. cit.
   MIGRATIE VAN PLAATSN. EN "SIEDLUNGSGESCHICHTE"
  
  277
  
  brengen, zou ongeveer hetzelfde effect kunnen bekomen
  worden, maar in omgekeerde richting, als met Petri's
  kaarten. Want ~r is ook iets bedriegelijks in die kaarten
  van Petri, waar de argelooze lezer die niet weet hoevee 1
  toponiemen er werkelijk bestaan · kunnen binnen een
  oppervlakte van een vierkanten kilometer zich laat aan
  beet nemen : elk teeken op de kaart van Petri bedekt
  ongeveer een vierkanten kilometer, dus de plaats van
  minstens 50 toponiemen ·!
  De bedoeling van dit artikel is niet de nieuwe theorie
  van Steinbach-Petd over de Frankische landname en
  het ontstaan van de taalgrens te bestrijden. Wij nemen
  aan dat ze een interessante en vruchtbare werkhypothese
  uitmaakt, naast de oudere theorieën van Kurth en anderen. Maar voor bewezen achten wij ze op verre na niet,
  en allerminst met het toponymisch ·materiaal door Petri
  verzameld. Dit materiaal deugt niet omdat het oncritisch
  opgenomen werd, sterk eenzijdig en tendentieus toegelicht,
  en ten slotte - maar dat is de schuld van den verzamelaar
  niet - nog zeer onvolledig. Hoe zou het ook anders
  kunnen 1 De toponymisten weten zelf genoeg dat zij
  met hun w~tenschap nog maar in een beginstadium staan.
   Het materiaal is nog voor geen honderdste paart in.ge. schuurd (vooral Zuid-Oostvlaanderen, Henegouwen en
  Waalsch-Brabant - om niet te gewagen van Noord-Frank-·
  rijk - drie kapitale streken nochtans voor het probleem
  der Frankische landname, staan ver ten achter in het
  toponymisch onderzoek). De wetten van het ontstaan,
  het leven en verdwijnen, het verschuiven en verplaatsen
  van toponiemen, van hun vorming en vervorming,' van
  hun eigen semantisme, enz. beginnen maar eerst vermoed
  te worden. Honderden namen zijn nog onverklaard,
  of zijn het nog maar voorloopig ; van vele weet men
  niet eens tot welke taal ze behooren. Hoe wil men op zulk
  wankel materiaal theorieën bouwen!
  
  278
  
  JA :r LINDEMANS
  
  "Détailstudie nog voor lange jaren", ald s besloten wij
  een referaat over het probleem van de Frankische kolonisatie , voorgedragen op het XIe Philolo enkongres te
  Gent, in 1932. Na de lezing van Petri's iij ig boek blijft
  dit, meer dan ooit, onze overtuiging; wij zo den er willen ·
  bijvoegen : de lange, geduldige arbeid va de "Lokalforscher " zal ons rapper en zekerder tot de oplossing brengen, dan alle schitterende, maar nog voor arige synthesen van haastige theorieënbouwers.
  