text: EEN
  
  WESTFRIESCHE
  
  ROLAND
  DOOR
  
  DR. J. HUIZINGA.
  E vraag
  naamde
  , king
  
  naar
  
  den
  
  en de beteekenis
  der zoogeoorsprong
  is door Mr. S. GRATAMA in een bespreRolandsbeelden
  van een Duitsch werkje over dit onderwerp
  met reden
  
  dat uit den aard der zaak hier te
  genoemd
  "een vraagstuk,
  heeft gewekt dan aan de overzijde
  lande minder belangstelling
  In
  onzer
  der
  steden toch wordt een beeld van
  geen
  grens.
  gevonden, dat met den naam "Roland" wordt
  inderdaad
  het plechtige staren van de raadselachtige
  Het moet
  reeds meer dan drie eeuwen
  zijn geweest, dat in Duitschland
  hout of steen
  
  -
  
  bestempeld."
  1)
  oude figuren zelf
  en beschouwingen :
  historisch, juridisch,
  lang zulk een stroom van verhandelingen
  heeft
  Onder hen, die er
  eerste
  in
  de
  plaats fantastisch,
  uitgelokt.
  archeologisch,
  MELANCHTHON
  en LEIBNIZ, om
  treffen
  hun vernuft aan hebben geschonken,
  wij
  van minderen te zwijgen.
  der echte Rolanden laat zich aldus omschrijven :
  Het gebied van verspreiding
  een gesloten gebied in Oostfalen tusschen Harz en Midden-Elbe, met een uitlooper
  Nordhausen
  
  in
  
  Thtiringen
  
  en
  
  een
  
  uitham
  
  aan de overzijde
  
  der Elbe
  
  tot in de
  
  Die RolandsbilderDeutschlandsin dreihundertjähriger
  bl. 440: HELDMANN,
  j
  1) Museum, 12ejaargang,
  Forschung und nach den Quellen.
  158
  in het Westen
  verstrooide
  voorts
  Rolanden
  eenige
  Brandenburg,
  -echte Rolanden.
  het
  Oosten
  Van
  de
  en
  in
  (Hamburg,
  (Elbing, Riga).
  Bremen)
  Buiten het omschreven
  gebied van Saksisch recht waren een menigte plaatsen,
  die op het bezit van zulk een eerwaardig
  't zij nog bestaand
  of
  monument,
  in
  slechts
  de historie
  Al die aanspraken
  vermeld,
  zijn door den
  prat gingen.
  Neumark
  
  GEORG SELLO krachteloos
  tal van
  gemaakt,
  "Rolandsforscher"
  uit het onderzoek
  en daarmee is de basis daarvan
  pseudo-Rolanden
  geroyeerd ;
  vonnis
  alle
  welche westlich und sudlich
  verbeterd.
   luidt:
  ,,dass
  Zijn
  Rolande,
  einer im Wesentlichen
  durch Weser, Thfringerwald,
  Erzgebirge,
  Riesengebirge
  
  verdienstelijken
  
  markirten
  
  baar ihre
  Legitimation
  en
  verdanken,"
  strengelijk
  Wichtigthuerei
  ')
  antiquarischer
  Platz
  der
  ist
  kein
  ontmaskerden
  ,,In
  Rolandgeschichte
  uitgewezen:
  
  Grenzlinie
  
  fragwiirdige
  de
  worden
  
  genannt
  
  werden,
  
  jeder
  
  historischen
  
  Existenz
  
  fiir dieselben."
  
  3).
  die gebannenen
  te
  namelijk
  gebied,
  
  Onder
  landsch
  komen
  ik voor
  de
  
  telt SELLO ook een gewaanden
  Roland op Nederdien
  Amsterdam.
  Hij verwerpt
  mijns inziens volik hier beneden uitvoeriger
  zal toelichten.
  Maar nu moet
  
  terecht, zooals
  een anderen Nederlandschen
  
  aandacht
  
  nog niet is gevallen,
  
  Roland, waarop,
  een heel bescheiden
  
  voor zoover mij bekend is,
  plaatsje in het onderzoek
  
  bepleiten.
  Voor
  
  den Nederlandschen
  lezer evenwel mag daaraan een vluchtig overzicht
  den stand der kwestie wel voorafgaan.
  Een overzicht,
  dat op eigen kritiek
  over de opgesomde
  verklaringshypothesen
  geen aanspraak
  maakt, en zich tot het
  onder
  naar
  reeds
  de
  hoog noodige
  geschriften
  bepaalt,
  verwijzing
  aangehaalde
  van SELLO en HELDMANN en de nog te vermelden
  opstellen van R. SCHRODER,
  S. RIETSCHEL en anderen.
  van
  
  Daar
  
  hebben
  
  wij dan allereerst de onvermijdelijke
  verklaring.
  mythologische
  er
  met
  te
  van
  een
  voor,
  mij
  verklaring,
  spreken
  geringschatting
  waarover
  Maar het
  JAKOB GRIMM het licht van zijn genie heeft laten schijnen.
  is iets anders, of wij met de aandoening,
  die GRIMM'S gedachten
  altijd wekken,
  ook wanneer
  zij ons het minst gegrond schijnen, van een meer vermoed dan
  De hemel
  
  beware
  
  betoogd
  
  verband
  
  tusschen
  
  "Irmensaulen
  
  und Rolandsaulen"
  
  lezen 4), dan of wij
  
  I-listorische Zeitschrift 89, S. 48s ; G. SELLO,Der Roland zu Bremen, Bremen 1901,
  1) RŒTSCHEL,
  S. 3 ; id., Zur Litteratur der Roland-Bildsaulen,Deutsche Geschiehtsblatter,2, S. 2. - De ouderdom der nog
  bestaande beelden gaat zekcr niet de 14e eeuw te boven.
  2) Der Roland zu Bremen, S. 2.
  3) Roland-Rundschau, Deutsche Geschichtsi>1911ter,
  4, S. I70.
   Deutsche Mythologie2,366; vgl. SELLO,D. Geschichtsbl.2,
  4) lrmenstrasse und Irmensaiule,
  S. 74; HELDMANN,
  a. a. 0., S. 48. - Later stelt GRIMMde Rolandsbeeldenniet ouder dan de 14e eeuw.
  Over een verklaring van ELARDHUGOMEYERzie SELLOen HELDMANN,
  aldaar.
  159
  van den allerjongsten
  combinaties
  tijd lezen, waarvan
  vernuftige
  mythologische
  weifelt tusschen Dcnar en Tiu,
  PAUL PLATEN de uitvinder is 1). De verklaring
  dat zij hier genoeg.
  naam van RICHARD
  heeft door den beroemden
  Een tweede
  hypothese
  Geheel nieuw was zij niet, trouwens
  SCHRoDER gezag en verspreiding
  gekregen.
  reeds sedert de yde eeuw beweegt zich het onderzoek
  feitelijk tusschen drie of
  met SOHM's geruchtvan verkla,ring.
  Door den samenhang
  vier mogelijkheden
  van het stadrecht kreeg SCHR6DER'S verklaring,
  makende theorie van het ontstaan
  aanmerkelijk
  gewijzigd heeft, nog een bijzondere
  aantrekkelijkIn haar laatste formuleering
  komt zij hierop neer. 2) Als teeken van den
  heid.
  marktvrede
  diende reeds in den Frankischen
  tijd bij voorkeur het marktkruis.
  van symbolen,
  die hetzelfde betot opeenhooping
  Uit de eigenaardige
  neiging
  
  die
  
  zelf later
  
  hij
  
  het voort,
  sproot
  werden gehecht:
  koningsban
  
  wanneer
  
  duidden,
  
  werden
  
  marktplaatsen
  vorm aangebracht:
  trad
  dat
  
  die
  
  dus heeten
  
  handschoen,
  marktteekens
  
  het marktkruis
  
  in vele Noordduitsche
  mag:
  
  aan dat kruis
  
  werd
  
  nog
  
  andere
  
  teekens
  
  van den
  
  In de vaste
  zwaard, vaan, hoed enz.
  in blijvenden,
  monumentalen
  dikwijls
  stadkruis.
  Sinds het einde der 13e eeuw
  
  in de plaats van het kruis
  de monumentale
  drager der gebruikelijke
  steden
  
  SCI-IRÖDER als de noodzakelijke
  de andere hypothesen,
  die voor en na geopperd
  Teekens
  waren, te elimineeren.
  van de hooge jurisdictie
  kunnen het niet zijn, redeneert hij, want zij komen voor
  bezeten hebben. Teekens van rijksop plaatsen, die nimmer de hooge jurisdictie
  Deze
  
  verklaring
  
  van al de steden, waar Rolandsbeelden
  voorkomen,
  gold
  reeds in de Middeleeuwen
  als rijksstad,
  Teekens van stadrecht
  
  want
  
  vrijheid
  evenmin,
  alleen Nordhausen
  zijn
  
  het
  
  dorpen,
  
  ook
  die
  
  trachtte
  
  een Rolandsbeeld,
  marktteekens.
   te bewijzen, door
  
  al
  
  niet, want zeven Rolanden
  eertijds markten zijn geweest.
  of
  gestaan in marktvlekken
  Derhalve kunnen het slechts markthebben
  
  symbolen zijn geweest.
  Alleen
  op deze negatieve
  argumentatie
  Positief
  kon
  de
  tusschen
  bewijs.
  hij
  betrekking
  kruis, en de markt niet aantoonen,
  gelijk reeds
  enkelen
  
  Roland
  
  vindt
  
  men indcrdaad
  
  berustte
  SCHRöDER's
  eigenlijk
  het vaste
  den Roland, respective
  KEUTGEN betoogde. 3). Bij geen
  de marktteekens
  kruis of vaan aangebracht;
  
  1) P. Platen, Zur Frage nach dem Urspmng der Rolandssaulen,1899; Der Ursprung der Rolande,
  S. 51 ff.
  I90I ; id. 1903, zie HKLUMAXN,
  Weichbild, in: Histor. Aufsatze zum Andenken an G. WArrz, 1886, S. 306; Die
  2) R. SCHRODEK,
  Stellung der Rolandssaulen in der Rechtsgeschichte,in: Die Rolande Deutschlands,Festschrift, i 8go, S. I ;
  Marktkrcuz und Rolandsbild, in : Festschrift f3r K. WEINIIOLD,1896, S. 118; Lehrbuch der Deutschen
  Die Entstehung des deutschen Stadteweser.s,S. 28.
  Rechtsgeschichte1902, S. 625. - Vgl.
  3) Untersuchungeniiber den Ursprung der deutschen Stadtverfassung,1895, S. 72.
  160
  zich
  
  te dien opzichte op onechte Rolanden. 1). Niet van al de
  Roland
  was het bewijs, dat zij eenmaal marktplaats
  bezaten,
  
  SCHRBDER beriep
  
  die een
  dorpen,
  waren geweest, geleverd.
  De veronderstelling,
  
  dat de Roland
  
  als drager
  
  dient
  
  van een symbool van
  of niet,
  den koningsban,
  't zij dan met bijzondere
  tot den marktvrede
  betrekking
  strekt
  ook tot uitgangspunt
  voor de verklaring,
  waardoor RIETSCHEL in zijn
  die van SCHRBDER heeft getracht te verdringen,
  en waarvoor
  Markt ztnd Stadt
  hij den bijval van velen, o. a. VON BELOW 2), heeft gevonden.
   Na te hebben betoogd,
  dat er geen positieve bewijzen zijn voor het verband van den Roland met de markt, wijst RIETSCHEL er op 3), dat op verschilen rechtzittingen
  voor den Roland worden gehouden,
  lende plaatsen
  executies
  van
  een gewoonte,
  die reeds voor de 1,¢e eeuw te bewijzen is. Het hooggerecht
  worden
  den schout van Halle heeft plaats voor den Roland, de schepenvonnissen
  er
  
  lauf
  
  Schöffenstuhle
  
  dem
  
  dient
  
  'halsyser',
  
  derhalve
  reeds
  
  Wijzen
  als
  
  deze
  
  vor
  
  dem
  
  Die van Elbing draagt
  geveld.
  op meer andere plaatsen.
  er op, dat men den Roland opvatte
  RIETSCHEL heeft voor die verklaring
  
  Roland'
  
  als kaak 4), gelijk
  omstandigheden
  
  der Blutgerichtsbarkeit",
  Het hoofdattribuut
  argumenten.
  "Wahrzeichen
  
  van den Roland, dat behalve
  gewichtiger
  bij een paar zeer late beelden, aan allen gemeen is, is het breede, rechte, bloote
  zwaard, dat hij in de rechterhand
  draagt met de punt naar boven. Een scheede
  aan den gordel draagt geen der oudere beelden.
  Welnu, gaat RIETSCHEL voorts) :
  nog
  
  des geharnischten
  Mannes, es wird
  ,,Das Schwert ist also nicht die Kriegswaffe
  an
  er hat es nur zum augenblicklichen
  Gevon ihm nicht
  der Seite getragen;
  um es dann wieder wegzulegen.
  in die Hand genommen,
  Ein solches
  brauche
  nur
  
  in
  
  zeitweise
  
  Offenbar
  
  haben
  
  Benutzung
  genommenes
  wir also in dem Schwerte
  
  Schwert
  
  ist
  
  des Rolandes
  
  aber des l2ichtschwes·t.
  das Gerichtsschwert,
  das
  
  zu erblicken.
  der hohen Gerichtsbarkeit,
  Der Roland aber verk6rpert
  Symbol
  dieser
  wofiir sich SELLO entden Trager
  Gerichtsbarkeit,
  mag man nun an
  h6chsten
  den
  oder
  oder an den
  scheidet
  den
  Richter,
  K6nig
  Markgrafen,
  den mit grdflichen Rechten ausgestatteten
  niederen
  Inhaber
  des Gerichtsbannes,
  Landesherrn
  
  oder
  
  (bei
  
  geistlichen
  
  den Vogt, denken."
  Voor deze in 1897 opgestelde
  
  Ftirsten)
  verklaring
  
  seinen
  
  Vertreter
  
  im Hochgerichte,
  
  heeft RIETSCHEL later nog andere
  
  Markt und Stadt in ihrem rechtlichen Verhaltnis, 1897, S. 230; SELLO,D. Ge1) RIETSCHEL,
  schichtsbl.2, S. 70.
   2) Stddtewesenund Burgerthum,S. 63.
  3) Markt und Stadt in ihrem rechtlichenVerhaltnis, S. 227 ff. - Ook deze verklaring sluit reeds bij
  oudere onderzoekingenaan.
  HistorischeYierteljahrschrift,9 (igo6) S. 539; Markt und Stadt, S. 2297.
  4) RIETSCHEL,
  a) Markt und Stadt, S. a3r.
  161
  bijgebracht
  1). Naast het zwaard is het in 't oog vallendste
  aardige
  argumenten
  dat zij blootshoofds
  kenteeken
  staan.
  der oudere Rolanden,
  Schrijft nu niet de
  1
  dat
  die
  voor,
  rechters,
  bij koningsban
  3, 69, §
  dingen, noch
  Saksenspiegel
  noch hoeden, noch hoedjes noch huiven zullen dragen? r Ook de mantel,
  kappen
  die hun daar voorgeschreven
  wordt, wordt door sommige Rolanden
  gedragen.
  van den Saksenspiegel.
  Het is geheel en al de rechter uit de verluchte handschriften
  Het
  
  die te Halle, die een 13e eeuwsch model
  onbetwijfelbaar
  Rolandtype,
  èn door zijn vroegere
  leidt dus èn door zijn uiterlijke kenteekenen
  
  oudste
  
  vertoont2),
  die RIETSCHEL met steeds
  tot de verklaring,
  bestemming
  grooter
  stelligheid
  Bild sollte zweifellos nicht anderes bedeuten
  heeft herhaald:
  "Das monumentale
  als die dauernde Gerichtsherrschaft
  des ftirstlichen Stadtherrn
  uber die Stadt." 3)
  Waa.r hij voorkomt
  den stadheer
  
  men
  
  in steden, die nooit de hooge jurisdictie hebben bezeten,
  als den oprichter van het beeld beschouwen,
  misschien
  
  moet
  
  juist
  ter herinnering
  aan zijn gezag.
  Waar de Roland harnas, handschoenen
  en schild
  die op zichzelf bij den rechter
  moet men een jongere
  niet passen,
  draagt,
  '
  wijziging van het type aannemen.
   Beslist
  
  ontzenuwende
  
  argumenten
  schijnen er tegen RIETSCHEL'S verklaring
  niet aan te voeren te zijn. SELLO maakt er zich heel gemakkelijk
  af, door het
  van beeld en rechtshandeling
  zuiver toevallig te noemen. 4) HELDMANN
  samengaan
  dat de Roland
  van Halle, de gewichtigste
  steun voor RIETSCHEL's hyerkent,
  pothese, een standbeeld
  dictie is, maar tracht
  
  van den gewonen rechter,
  dien Hallenser
  vervolgens
  
  een symbool der hooge juriszelf als niet-typisch,
  Roland
  niet-authentisch
  te disqualificeeren,
  het is geen echte Roland, beweert hij. Ook
  SCHRODER geeft toe, dat de Roland van Halle als de met den koningsban
  beof
  kleede rechter
  moet worden opgevat, doch betwijfelt,
  daarom altijd bij elken
  Roland
  
  aan
  
  is gedacht:
  het zwaard kon
  hooge jurisdictie
  in het
  in
  doelen,
  op den koningsban
  evengoed
  algemeen
  terwijl het dan
  in Munster e) op den marktban
  Halle speciaal op den gerechtsban,
  sloeg. ')
  E6n methodisch
  gebrek kleeft RIETSCHEL'S verklaring aan, waarop KEUTGEN
  gewezen
  
  heeft 8),
  
  een
  
  kenteeken
  
  der
  
  nl. dat hij afzien
  
  moet
  
  van de eenige
  
  oude traditie
  
  omtrent
  
  de
  
  1) Historische Zeitschrift 89 (1902), S. 457, Ein neuer Beitrag zur Rolandsforschung(G. SELLO,Der
  Roland zu Bremen); vgl. Hist. Vierteljahrschrift,8, S. 86; 9, S. 535·
  2) Hoewel het huidige beeld eerst uit 1718 stamt.
  3) Hist. Zeitschr. 89, S. 464.
  4) D. Geschichtsbl.2, S. 73.
  5) Die RolandsbilderDeutschlands, S. 62-76; opnieuw in : Rolandsspielfiguren,Richterbilderoder
  Hist. Vierteljahrschr.9, S. 539.
  Konigsbilder, 19°5. zie RIETSCHEL,
  6) Waar een arm met een zwaard ten tijde der markt uit den toren werd gestoken.
  7) Zeitschriftder Savigny-Stiftung,27 (1906),S. 462.
  8) Deutsche Lit. Ztg. 1903, Sp. 91-94.
  162
  van den Roland,
  Roland
  van Bremen.
  den
  van
  Deze gold onbetwistbaar
  
  beteekenis
  
  die
  
  Hieraan
  
  ons
  
  reeds
  
  uit de Middeleeuwen
  
  zelf is bewaard,
  
  die
  
  als symbool van de stedeHoe is het Bremer
  hypothese 1).
  in de 15e eeuw
  
  SELLO
  
  zijn
  lijke vrijheid.
   knoopt
  beeld 2) aan die beteekenis
  Men kan het niet beter verklaren dan door
  gekomen ?
  OTTO I
  aan te nemen, dat het oorspronkelijk
  een standbeeld
  van den stadstichter
  is geweest, een "Leibzeichen"
  van den koning, door den aartsbisschop
  ADALDAG
  I
  dat
  OTTO
  hem
  met
  den
  ten
  over de
  teeken,
  opgericht
  gerechtsban
  (936-988)
  nieuwe
  
  Zoo te Bremen, zoo ook te Maagdenburg.
  Naarmate
  beschonken.
  werden de beelden als
  zelf hun vrijheid op den stadheer veroverden,
  in
  vonden als zoodanig navolging
  teekenen
  der stedelijke
  vrijheden
  aangezien,
  en
  vele Saksische steden, in het bijzonder
  die met Maagdenburger
  werden,
  recht,
  de
  
  stad had
  
  steden
  
  terwijl men OTTO I snood vergat, weldra voor KAREL DE GROOTE later voor
  Tot de laatste
  zou hebben
  diens paladijn
  Roland
  aangezien.
  naamswijziging
  naar Italic in de i 2e eeuw in de
  dat de Duitschers
  op de tochten
  bijgedragen,
  van Lombardije,
  o.a. te Verona, beelden hadden leeren kennen, die Roland
  en zeer veel op de Noordduitsche
  voorstelden,
  koningsbeelden
  geleken.
  rust niet op bijzonder soliede gronden.
  SELLO's verklaring
  Haar kracht
  
  kerken
  
  ligt in het punt van uitgang : de Bremer Roland geldt reeds in de Middeleeuwen
  als symbool der stedelijke
  Maar de verdere opbouw is wankel.
  Daarvrijheid.
  dat het niet al te best strookt met wat wij weten omtrent de kunstgegelaten
  schiedenis
  van
  
  van
  
  Bremen
  
  Noord-Duitschland,
  en
  
  om aan te nemen, dat de aartsbisschoppen
  in de 10° eeuw standbeelden
  zouden hebben opvoor de verklaring
  als
  type der Rolandsbeelden
  
  Maagdenburg
  OTTO I, is het
  De kroon, die steeds de middeleeuwsche
  niet gunstig.
  koningsbeelden
  koningsalle
  beelden
  ontbreekt
  oudere
  evenals
  bij
  kenteekent,
  schepter, rijksRolanden,
  appel of vaan.
   gericht
  
  voor
  
  De belangrijke
  verdiensten
  meer in de zorgvuldige
  in het vaststellen
  nenmateriaal,
  
  oordeel
  
  van SELLO liggen
  
  dan ook naar
  
  het algemeene
  en
  verzameling
  schifting van het bronauthenticiteit
  en ouderdom
  der
  herkomst,
  
  kritisclne
  van
  
  beelden, dan in zijn eigen hypothese.
  Het gewichtigste
  voor het vaststellen
  van den ouderdomstermijn
  argument
  vood SELLO in een plaats
  van de Magdeburger
  die op het
  Schoppenchronik,
  jaar
  1278 voor het eerst melding maakt
  schillende
  streken
  van Noord-Duitschland
  
  van het Rolandsspel,
  dat later in verhet rijden en steken naar
  voorkomt:
  
  1) Der Roland zu Breinen.
  2) In I404 op last van den Raad weer opgericht, nadat het oude in 1366 was vernield.
  163
  SEI,LO vermoedde,
  dat men den naam
  straks nader.
  pop, waarover
  markt
  die
  van het beeld op de
  spottenderwijs
  speelpop had overop
  en vond daarin het bewijs, dat de marktbeelden
  reeds in de 1 3e eeuw
  gedragen,
  Roland genoemd
  werden 1).
  een
  
  houten
  
  Roland
  
  van marktbeeld
  Door deze verhouding
  en speelpop om te draaien, heeft
  HELDMANN een geheel
  van het probleem, tot nu toe de
  nieuwe verklaring
  die hij met evenveel eigen zekerheid als kennis en scherplaatste,
  gevonden,
  nu
  
  zinnigheid verdedigt.
  In de meeste
  
  oudere
  
  Rolandplaatsen
  
  is een houten
  
  Roland
  
  steenen
  
  aan den lateren
  
  Rolanden
  voorafgegaan.
  Welnu,
  zegt
  HELDMANN, die oude
  waren niets anders
  dan de houten
  dienden.
  poppen, die voor het Rolandsspel
  Het is het spel, dat in het Middelnederlandsch
  In
  Quinteine heet 2).
  zijn meest
  ontwikhelden
  
  houten
  
  houten
  
  dergelijks
  
  draagt,
  Het is
  
  knuppel.
   of meelzak
  
  is het aldus : jonge lieden rijden met gevelde lans tegen een
  figuur, die in de eene hand een schild met een ring of iets
  in de andere een zak met asch of meel, of een los bevestigden
  
  vorm
  
  draaibare
  
  er
  
  om te
  
  doen
  
  den ring
  
  er uit te steken
  
  en tegelijk de aschdoor het stadsbestuur
  
  of den knuppel
  te ontgaan.
  Dit spel werd
  eere gehouden,
  en verheugde
  zich in groote belangstelling;
  de speelpoppen
  stonden
  en werden
  nu en dan van stadswege
  vernieuwd of opop de markt
  zelf in
  
  geschilderd.
  De overgang
  is volgens
  gerecht
  was
  
  in
  
  nu van speelpop
  tot
  HELDMANN in Bremen
  
  of hoogvan stadsvrijheid
  symbool
  De
  oude
  Roland
  houten
  te zoeken.
  er op uit, met allerlei
  was Bremen
  
  Omstreeks
  1366 verbrand.
  1400
  zich de suprematie
  in de Hanze te verzekeren,
  door een
  bij voorbeeld
  reeks van oorkondenvervalschingen,
  waaraan de burgemeester
  JOHAN HEMELING
  de voornaamste
  moet
  zou
  o.
  in
  een Bremer stadsa.
  zijn geweest.
  schuldige
  Hij
  middelen
  
  kroniek
  
  verschillende
  hebben
  waar van den Roland
  plaatsen
  geinterpoleerd,
  in
  verband
  met
  een
  vervalschten
  van HENDRIK V
  gesproken
  vrijheidsbrief
  en tot staving van Bremen's
  zou het dezelfde HEMELING
  IIII?
  aanspraken
  
  wordt
  uit
  
  die in 1404 een nieuwen
  kolossalen
  zijn geweest,
  Roland, na dezen behendig
  als symbool der stedelijke
  heeft doen oprichten.
  vrijheid te hebben geinterpreteerd,
  Andere
  steden
  zouden voor en na Bremen's voorbeeld hebben gevolgd en hun
  houten
  
  door steenen figuren hebben vervangen,
  die dan hier als
  spel-Rolanden
  der
  daar
  van
  het
  werden aangezien.
  symbool
  stadsvrijheid,
  hooggerecht
  HELD MANN' 5 uiteenzetting
  van de Bremer vervalschingskwestie
  is uiterst
  
  1) Der Roland zu Bremen, S. 12 ft. - SELLO'Spogingen, het voorkomen der beelden reeds in de i2e
  eeuw te bewijzen,worden door RIETSCHEL
  mislukt geacht, Hist. Zeitschr. 89, S. 459.
  2) Zie het artikel Quinteine in het Mnl. Wdb.
   164
  en de verklaring,
  die hij daarmee gegeven heeft van het feit, dat de
  scherpzinnig,
  Roland van Bremen sedert de i 5e eeuw als symbool der stedelijke vrijheid geldt,
  wordt algemeen
  als zeer gelukkig
  Ik ga daarop niet verder in. ')
  beoordeeld.
  Rolanden
  niets anders zijn geweest dan
  bewijs evenwel, dat de voormalige
  Het blijft
  poppen voor het steekspel is daarmee in 't minst niet verder gebracht.
  men
  een
  inval
  mocht
  die
  thans
  ook den
  tenzij
  ontbreken,
  snuggeren
  toejuichen,
  naam Roland als Irollend', van lat. rotulare, weet te verklaren. 2)
  HELDMANN's
  Het
  
  is door velen hoofdschuddend
  opvatting
  ontvangen;
  SELLO, RIETSCHEL, SCHR6DER
  en KEUTGEN verwerpen
  HELDMANN in een nieuw geschrift
  haar 3), ook nadat
  heeft
  te
  woord
  GRATAMA, BEYERLE en HECK
  zijn bestrijders
  gestaan,
  terwijl
  haar niet onaannemelijk
  achtten.4)
  De bedenkingen
  van SCHR6DER en RIETSCHEL, naar mijn oordeel overbetreffen beide de psychologische
  zich de toedracht
  zoo
  tuigend,
  onmogelijkheid,
  voor te stellen, als HELDMANN wil. Tot in de Iq.e eeuw heeft men lustig Roland
  Het spel raakt uit de mode, de houten poppen verkwijnen,
  totdat
  gespeeld.
  een Bremer
  
  politicus op den inval komt, ze te verheffen tot symbolen
  het
  stad
  allermeest
  ter harte ging, haar vrijheid.
  En al de andere
  zoo kostelijk, dat ze zich haasten, haar na te
  vinden die metamorphose
  steden
  het is, wanneer wij een ernstig rechtssymbool
  volgen! - Zoo begrijpelijk
  geparois zulk een overdracht.
  dieerd zien, zoo ondenkbaar
  SCHR6DER vraagt met een
  of dan iemand er aan denken zou, de houten duif, waarop
  vergelijking,
  geestige
  in zijn jeugd nog werd geschoten,
  in zijn Pommersch
  thans, nu ze
  geboortestadje
  plotseling
  van wat
  
  de
  
  te verheffen,
  heeft, tot rijksadelaar
  uitgediend
  de speelpoppen
  slechts
  werden
  volstrekt
  Bovendien,
  tijdelijk opgesteld,
  en na de feestelijkheid
  En
  het
  niet altijd op de markt,
  opgeborgen.
   type der
  Rolandsbeelden
  beklopt er slecht mee: juist het zwaard kan de spel-Roland
  
  voorkomt),
  
  armen.
  En
  pop had natuurlijk
  uitgestrekte
  primair was, zou dan de naam Roland te begrijpen
  een pop heet Turk of Saraceen (zooals in de Quinteine inderdaad
  maar niet naar KAREL's roemrijksten
  der ongeheld, den bestrijder
  
  loovigen.
  Om
  
  zwaarlijk
  eindelijk:
  zijn ? Zulk
  
  gedragen
  hebben,
  als de spel-figuur
  
  het
  
  alweer,
  
  en de
  
  nu
  
  met
  
  RIETSCHEL,
  
  over te brengen
  
  in onzen
  
  tijd:
  
  Die Rolandsbilder Deutschlands,S. g8- 170 ; verder PH. HECK,Die Rolands1) Men zie ?IELDMANN?s
  stelle des Bremer Heinricianums,Hist. Yierteljahrschrift9, (19o6),S. 125, 305 GRATAMA,Museum12, 440.
  Hist. Vierteljahrschrift,8, S.
  2) Jos'cES, Roland in Schimpf und Ernst, aangehaald door RIETSCHEL,
  zelf aanvaardt die etymologieniet.
  87;9, S. 537. - HELDMANN
  Hist. Vierteljahrschrift, 8, S. 86;9, S, s3s; i
  3) SELLO,Vindiciae Rulandi Bremensis; RIETSCHEL,
  Zeitschrift der
  HELDMANN,
  Rolandsspielfiguren,Richterbilder oder Konigsbilder, Halle 1905 SCIIR6DER,
  ;
  Literaturblatt fiir germ. und rom. Philologie 1905, S. 355,
  S. 457 KEUTGEN,
  27,
  ;
  Savigny-Stiftung
  '
  Zs. der Savigny-Stiftung25, S. 393; HECK,Hist. Viertelj.
  Museum 12,440; BEYERLE,
  4) GRATAMA,
  9, S. iz5, 305.
  165
  zoo'n
  
  mikpunt heet NAPOLEON maar geen MOLTKE of BLuCHER. De naam Rolandsis
  slechts te begrijpen,
  wanneer men aanneemt,
  dat er reeds ernstige Rolandsspel
  beelden bestonden,
  en dat de pop, wegens zekere gelijkenis daarvan, spottenderwijs
  dien naam kreeg.
  Maar
  
  nu
  
  onze Westfriesche
  
  komen,
  
  doch
  
  voor zoover
  
  Roland.
  ik heb kunnen
  
  kingen
  aanleiding
  gegeven.
   blz. 399, lezen wij onder
  'tot
  gemaakt,
  artikel 4:
  
  ,,Item so waer twee
  woorden
  geven,
  aefteghe)
  Roelant
  
  Bij PoLS, Westfriesche
  de keuren,
  door schout
  van
  
  nutscappen
  
  niet pas aan 't licht geHij is volstrekt
  nagaan, heeft hij niet tot bijzondere opmer-
  
  den
  
  gemeene
  
  lande
  
  tweede deel,
  Sladrechleii 1)
  en schepenen
  van Burghorn
  van Borchorn'
  in t 505, als
  
  vrouwen
  
  kijven ende lelijcke hoeraefleche
  (lees : hoerdie verbeuren
  elx x sc., off sy sullen twee uren aen
  
  ten
  
  ende dan malcander
  op eenen rechtdach,
  vergiffenisse
  bidden, off
  waer saeck dat den rechter docht, dat men se swaerlicke
  soude".
  corrigeren
  Daar hebben wij dus den Roland, en wel zonder eenigen twijfel als kaak,
  
  in
  
  nauw
  
  zich
  
  aan deze plaats vast.
  keuren
  van Burghorn
  
  De
  
  staen
  
  verband
  
  met
  
  de
  
  Een reeks van vragen knoopt
  derhalve.
  rechtspraak
  In de allereerste
  plaats: is de lezing onbetwijfelbaar?
  naar een Memoriaalboek
  behoorende
  zijn uitgegeven
  
  thans berustende
  onder den Provinpolder Burghorn,
  cialen archivaris van Noord-Holland
  te Haarlem.
  Dit Memoriaal bevat afschriften
  van de handvesten,
  keuren en andere stukken, deels naar de origineele charters,
  
  tot
  
  het
  
  archief
  
  deels
  
  naar
  
  1622
  
  door
  
  bevonden.
  van
  
  den
  
  oude registers of keurboeken,
  op 22 Februari
  destijds nog bestaande
  en accoord
  den notaris
  W. J. VAN SCHOTERBOSCH gecollationeerd
  echter voor de uitgave niet het Memoriaalboek
  POLS gebruikte
  zelf,
  
  een nauwkeurig
  afschrift,
  van den Heer
  welwillendheid
  maar
  
  Door de
  Mr. G. DE VRIES Az. genomen. naar het Archief
  GONNET, die het Memoriaalboek
  door
  
  der lezing ?aen Roelant"
  Groningen
  zond, heb ik mij van de juistheid
  Die waarborg is volkunnen
  overtuigen
  (op blz. 25 van het Memoriaalboek).
  een
  zoo
  en
  dat
  want
  het
  is
  onverwachte
  lezing door
  doende,
  zinrijke
  ondenkbaar,
  te
  
  der oude keuren zou zijn verzonnen.
   den afschrijver
  deze keur
  De tweede
  die zich voordoet, is: ontleende
  Burghorn
  vraag,
  stad? - De
  en daarmede wellicht ook den Roland aan een andere Westfriesche
  Westfriesche
  
  steden,
  
  zegt
  
  POLS, 2) schijnen
  
  na het bekomen
  
  van stadrecht
  
  dadelijk
  
  1) Werken der Vereen. tot uitg. der bronnen van het Oudc Vaderlandsche Recht, eerste reeks No. 7,
  1888, 2e deel 1885.
  2) t. a. p. II, bl. VII.
  166
  of geheel geput uit de keuren van
  aangelegd,
  grootendeels
  Grootebroek
  en Schellinkhout
  schijnen daarbij
  Hoorn, Enkhuizen,
  te hebben geput, de andere steden
  de keuren
  van Medemblik
  
  te hebben
  
  keurboeken
  een oudere
  
  stad.
  uit
  onmiddellijk
  ontleenen haar oudste
  
  keuren
  
  alle aan Schellinkhout.
  Die van Medemblik echter,
  zijn niet bewaard.
  stadskeuren,
  
  van Westfriesche
  zin de grondvoorraad
  van Burghorn,
  Westfriesche
  de allerjongste
  
  in zekeren
  De keuren
  in hoofdzaak
  
  aan de naburige plaatsen ontleend,
  artikel omtrent kijvende, vrouwen
  
  Het
  
  gewoonlijk.
  Enkhuizen
  
  Het luidt
  
  en Grootebroek.
  stadstichting,
  hoewel met meer
  wordt
  
  zijn dan ook
  wijziging dan
  
  aangetroffen
  
  te Hoorn,
  
  aldaar:
  
  no.
  Hoorn, Oud Keurboek,
  "Item waer twee wiven scelden,
  ter goeder waerheit."
  bueren elc tien scelling of den stien te draghen,
  Nieuw
  no. 58 ') :
  daer
  twie vrouwepersonen
  Keurboek,
  "Item
  elcx
  
  sal
  
  verbueren
  
  schepenen."
  Enkhuizen,
  verboren elc tien
  
  thien
  
  stuvers
  
  of daervoer
  
  die stien
  
  draghen,
  
  die ver-
  
  kyven,
  tot discretie van
  
  twie wyven sceelen (ander hs. scelden) die
  Ig f) : "Waer
  scelling of den stien te draghen."
  no. 12 4) : "Oeck so waer twie vrouwen kijven, die verbueren
  Grootebroek,
  
  heerlick
  
  no.
  den stien
  Een
  
  te draghen of X scelling."
  overeenkomst
  in de strafbepaling
  
  5) derhalve, die het waarschijnlijk
  in de Medemblilische
  keuren voorkwam, maar nergens
  Ook elders mocht ik zulk een spoor niet ontdekken ;
  
  maakt, dat het artikel reeds
  een spoor van den Roland.
   de Roland van Burghorn
  blijft voorloopig
  als
  Zoodoende
  derde vraag:
  rijst
  
  een volkomen
  
  geisoleerde verschijning.
  Wat was dat Burghorn,
  dat zulk een
  bezeten ?
  Het antwoord op die vraag doet
  te zonderlinger
  uitkomen :
  slechts
  opduikt,
  
  moet hebben
  rechtssymbool
  hier
  de Roland
  dat
  feit,
  juist
  is naar allen schijn nooit
  Burghorn
  
  Duitscli
  het
  
  meer geweest dan een klein poldertje
  met
  een gehucht van ongeveer acht huizen en dertig inwoners.
  die met de naburige
  Tusschen de Zijpe ten Noord-Westen
  en de Schagerwaard,
  
  meertjes
  verbond
  
  de Noordelijke
  de
  
  merambacht
  het:
  
  smalle
  
  voortzetting
  strook lands,
  
  met de Schager
  
  de eenige
  
  toegangsweg
  
  vormde van
  
  de Heer Hugowaard,
  
  ten Zuid-Oosten
  
  waar Sint Maarten en Valkkoog
  liggen, Geesten Niedorper
  Een
  zeer
  koggen.
  belangrijk punt was
  te land van Kennemerland
  naar Westfriesland
  
  1) t. a. p., bl. 2 4.
  2) ib., bl. 84.
  3) ib., bl. 196.
  4) ib., bl. 240.
  5) Over de straf van het steenen dragen zie men Bijdragenvoor Vad. Gesch., Nieuwe reeks, II bl.
  2 11 ;vgl. Rechtsbronnenvan Utrecht, I bl. 472; Friesche Stadrechten,37, 96.
  6) Behoudens de enkele dijk, die tusschen Alkmaar en Ursem de Waard van de Schermerscheidde,
  en bij Oterleek gemakkelijkdoor de West-Friezenkon worden afgesloten.
  167
  Het was
  beschermd.
  hoek van de Zijpe door den Eenigenburg
  Zuidelijken
  dit land, dat DIRK II aan het klooster te Egmond
  naar alle waarschijnlijkheid
  er de dijken had verwoest en
  Nadat het geweld der zeevloeden
  had geschonken.
  vele jaren vernield (annihilata)
  had gelegen, moet het kort
  het land gedurende
  den
  
  voor
  
  125o
  
  sedert
  
  draagt
  
  bedijking
  die
  
  inlaag,
  
  abt
  
  door
  
  LUBBERT
  
  den
  
  het
  
  naam
  
  kosten
  zijn bedijkt 1), en
  groote
  van St. Maarten.
   Bij die nieuwe
  
  met
  opnieuw
  het Nieuweland
  
  naar de onderstelling
  schijnt,
  den Westfrieschen
  zeedijk
  
  van
  
  Mr. G. DE VRIES Az., door een
  de
  een
  Zijpe benoorden
  Valkkoog
  langs
  een stuk land van omtrent
  300 morgen
  
  naar het Z.O. deed maken,
  kromming
  en Schagen te zijn buitengedijkt
  St. Maarten
  tusschen
  geven, die daar voortaan dus een inham vormde.
  Die
  
  inham
  
  PHILIPS
  
  hertog
  
  is
  
  thans
  
  streckende
  
  op diens
  
  verzoek
  
  octrooi
  
  om te mogen bedijken "eenen ham
  binnen Gheestmanambochte
  Vriesendijck
  
  buyten den voorsz.
  al langes der heerlijkheyt
  wesende omtrent driehondert
  
  dijckaedse,
  de Nieulandt,
  groit
  kercke int voorsz. Nieulandt
  
  affgaende
  
  den Heer
  
  prijsge-
  
  Op 2 Maart 1456 verleende
  VAN SCHAGEN, bastaard
  van
  
  de
  
  polder
  Burghorn.
  VAN BOURGONDIe aan WILLE3I
  
  ALBRECHT,
  hertog
  off hoeck slijcklants
  
  en aan de Zijpe
  
  van Schagen ende den ban van
  mergen, als van sinte MartinsI3urchhorn."
  
  2) Daarbij werd
  over het nieuw te winnen land geschonken,
  
  rechtuut
  
  tot
  
  van Schagen de heerlijkheid
  van Schagen.
  van zijn heerlijkheid
  Volgens twee extracten,
  vermeerdering
  een uit een geschreven
  missaal in de parochiekerk
  te Schagen, een ander uit een
  dito te St. Maartenskerk
  werd met de bedijking
  in 1462 begonnen. 3) Het schijnt,
  ter
  
  dat
  
  het
  
  werk
  
  functie
  
  10 Februari
  
  van
  
  1463 voltooid
  reeds verloren,
  
  althans
  
  toen had de Schagerdam
  het privilegie, op dien datum
  door hem in den voormaligen
  
  was;
  
  blijkens
  zeedijk
  WILT EM gegeven, omtrent een sluisje,
  in de Schagerkogge
  waardoor
  voortaan
  de polder
  zeedijk
  Burghorn
  gelegd,
  uitwaterde.
  De nieuwe polder kwam te liggen op de grens van het gebied, dat door
  
  zijn
  door
  
  Heer
  
  de groote bestuursorganisatie
  een buitengewonen
  toestand
  Westfriesche
  
  dorpen
  
  onder
  
  van
  was
  
  WILLEM VI in de jaren
  
  gebracht:
  stadrecht.
   Op
  
  de
  de
  
  groepsgewijze
  want juist
  
  grens,
  
  1415 in zulk
  der
  vereeniging
  
  ?q.o8 tot
  
  het Noordelijk
  
  De Kaart van Hollands
  1) VAN DENBERGH,Oorkb, v. Holl. en Zeel. I No. 533 ; G. DE VRIES
  11'oorderkwartierin 1288, Verh. Kon. Akad. III, 1865, bl. 23 vg.
  2) POLS,t. a. p. I bl. io6. Burghorn heette dus de noordhoek van den inham, waarschijnlijknaar den
  Eenigenburg.
  3) Mem. van Burghorn, bl. 62 ; POLS,t. a. p., I bl. mil.
  4) Inventaris van het Archief van Schagen, Kronyk van het Historisch GenootschapXIII bl. 244. Vgl.
  G. DE VRIESAzN., Het Dijks- en Molenbestuurin Holland's Noorderkwartier,Verh. Kon. Akad. X, 1876,
  bl- 557.
  168
  van Geestmerambacht
  
  deel
  
  en Sint Maarten was van die regeling
  met Valkkoog
  Wat Schagen betreft, waarmee Burghorn
  door zijn heer
  
  gebleven. 1)
  relatie kwam te staan, op 12 Mei 1415 was
  het door WILLEM VI als
  maar vereen der vier steden van Niedorperambacht
  met poortrecht
  begiftigd
  
  uitgesloten
  in nauwe
  beurde
  
  dat met bijna alle Westfriesche
  steden wegens deelname
  aan den grooten
  in
  der
  het
  den
  Kennemers
  door
  vonnis
  van
  1426
  opstand
  hertog van Bourgondie
  van 13 Augustus
  PHILIPS VAN
  1426. 3) Een nieuwe politiek werd thans gevolgd :
  BOURGONDIE vestigde in het Westfriesche
  mee de aanvoerders,
  die zich verdienstelijk
  den
  
  en
  opstand,
  BEIEREN, bastaard
  
  de
  
  bastaards
  
  van
  
  gebied een aantal
  hadden gemaakt
  
  Beieren
  
  werden
  
  waarheerlijkheden,
  in het weerstaan van
  WILLEM VAN
  
  beschonken:
  
  van Holland, admiraal van Holland en kastelein van Medemin
  1427 de heerlijkheid
  HaringSchagen met die van Barsingerhorn,
  blik, kreeg
  Op 6 Augustus 1427 verleende de nieuwe heer opnieuw
  huizen, Colhorn en Keinze.
   aan Schagen,
  en Haringhuizen;
  stadrecht
  Barsingerhorn
  4) de handvesten berusten
  van Medemblik,
  de vroegere op het stadrecht
  dat is indirect op dat van
  ook
  de
  andere
  Westfriesche
  steden hun stadrecht
  Gaandeweg
  kregen
  dat als heerlijkheid
  aan EDUARD den bastaard
  was veropnieuw:
  Hoogwoude,
  in
  leend,
  evenals
  
  Haarlem.
  Inmiddels
  het
  
  nieuw
  
  te
  
  had
  
  WILLEM VAN SCHAGEN de hem verleende
  
  heerlijkheid over
  aan
  WILLEM
  zoon
  bedijken
  gebied
  zijn jongeren
  gegeven, die er
  in 1462, een handvest aan
  nog voor den aanvang der bedijking,
  
  waarschijnlijk
  verleende,
  overgenomen
  "In den eersten
  
  van die van Hoogwoude
  so sullen die van Burchorne
  
  Het
  
  eerste
  
  artikel
  
  luidt :
  
  wesen onder een poirtrecht,
  ende
  sy sullen in den saken van
  genoemt Burchhorn,
  een nieuwe zegel, dat sy doen sullen maken off sijs te doen
  der stede gebruyken
  - Uit ,,32 die rijcxstc poorteren
  van der stede voorsz.", die drie jaar
  hadden."
  waren
  en
  ook
  te
  geweest
  poorters
  Burghorn hadden gewoond en schot en ongeld
  ende
  
  sal
  
  wesen
  
  een stede
  
  de heer jaarlijks op Nieuwjaarsdag
  nooit 32 poorters,
  laat staan
  zijn waarschijnlijk
  In 1477 wordt den heer van Burghorn vergund,
  betaald,
  
  zou
  
  of drie der naaste
  
  dorpen,
  
  omdat
  
  in Burghorn
  
  Maar er
  vijf schepenen zetten.
  in
  de stad Burghorn geweest.
  rijke,
  om schepenen
  te kiezen uit twee
  niet genoeg
  
  geschikte
  
  personen
  
  te
  
  1) POLS,t. a. p. I, bl. XIX.
  2) POLS,t. a. p. I, bl. XIX, 36.
  die vanSchagen
  3) Handvesten van Haarlem, bl. 83. - Op 12April daaraanvoorafgaandehad JACOBA aan
  op hun belofte van bijstand, vermeerderingvan hun voorrechten beloofd; Kronyk v. h.Hist. Gen. XIII,bl. 243 Chronyk van Schagen, bl. 5S.
  4) POLS,t. a. p. I bl. XXVIII, 47; SCHOOREL,
  5) ib. bl. 67.
  6) ib. bl. iii.
   169
  in de handvest,
  wordt ook opgenomen
  waarmee
  zijn. 1) Deze bepaling
  de
  in
  Iq.75
  heerlijkheid verwierf,
  1489 de voorJAN VAN SCHAGEN, die 14 Augustus
  rechten
  van 1462 hetzij verving of uitbreidde :
  "Item ende om dies willen dat,
  Burchorn
  van
  noch
  heerlickheit
  onse vryheyt
  ende
  qualyken bewoont wesende,
  vinden
  
  luttel
  onse
  sy
  ende
  
  binnen geseten
  sijn, so sullen onse gesworen ende oock
  wel scepenen ende in onsen gerechte mogen wesen, indien
  worden als voorsz. is, als die binnen onse vryheyt
  gecoren
  
  daer
  
  ondersaten
  
  also
  
  uutpoorters
  bij ons dairtoe
  
  ende geseten sijn".2)
  van Burchorn
  woonachtig
  heerlickheyt
  is geworden, al hebdat het ooit veel voorspoediger
  Er is geen aanwijzing,
  in
  het
  einde
  der
  I8e eeuw hunne
  tot
  van
  en schepenen
  ben schout
  Burghorn
  De Enqueste
  en de Informatie
  kennen den naam Burghorn
  in
  functies
  vervuld.
  In een quohier van 1632 komt het voor met 9 huizen. 3)
  het geheel niet.
  Aan een deftig raadhuis, waarvoor een steenen Roland prijkt, zal hier dus
  BURGHORN ontleende aan de handvest van Hoogwoude
  wel niet te denken vallen.
  men 't recht doen sal".
   ook de bepaling
  "Item so sal men dat recht
  "Waer
  houden
  
  op
  
  na den kerckhove
  tot Burchhorn,
  des sullen die van
  vijff roeden
  aldair doen maken een huijs dair men die vierschaer in houden sal". 4)
  
  Burchhorn
  Een kerk schijnt Burghorn in het begin der
  Of dat huis werkelijk is gebouwd?
  te hebben, hoewel daarvan noch bij VAN HEUSSEN, noch in
  I6de eeuw bezeten
  de
  
  Taxatielijst
  26 November
  
  der Proosdij van Westfrisia
  van I5o9 iets wordt vermeld. 5)
  Op
  VAN
  SCHAGEN
  met
  maken
  en
  de
  JAN
  1 §07
  schepenen
  eenige poorters
  
  een dotatie ten behoeve van de cure en de pastorie van Burghorn,
  van Burghorn
  de schenkers
  die toen van die van Schagen schijnt te zijn gescheiden,
  aangezien
  voortaan
  den
  van
  te
  zullen
  betalen
  tevens beloven,
  pastoor
  Schagen
  "twie gouden
  off
  dier
  van de cure
  waerde
  voir
  hartoch
  paijment
  d'offsnijdinge
  Phlips gulden
  voorsz." 6) De kerk stond er blijkbaar reeds, want terwijl het stuk de belofte bevat,
  tot behoeff des cures (sic)
  ,,te doen maken tot onsen costen een eerlyck Priesterhuys
  ende pastoirs voorsz.", wordt van de kerk gesproken in dezer voege :onder de landerijen, die JAN VAN SCIIAGEN schenkt is "een gars lants in die vier ackeren omtrent
  die noortsijdt
  
  van de selve kercke van Burchorn
  
  gelegen" .7) Een kerk, die nog gebouwd
  Ook de
  moet worden, gebruikt men toch niet, om een belending
  aan te wijzen.
  keuren van I5o5 spreken in verschillende
  artikelen van een blijkbaar bestaande kerk.
  1) Archief van de Heeren en de Heerlijkheidvan Schagen,Verslagen omtrent 's Rijks oude Archieven
  XXV bl. 179, 207 ; ook reeds vermeld Kronyk v. h. Hist. Gen., IX, bl. 411.
  2) POLS,t. a. p. I bl. II6.
  VANSCHOOREL,
  Chronyk van de stad Medemblik,1736,bl. 181.
  3) DIRKBURGER
  4) Mem. van Burghorn, bl. 12.
   5) Bronnen voor de Geschiedenisder Kerkelijke Rechtspraakin het bisdomUtrecht indeMiddeleeuwen,
  en Mr. S. MULLER
  I bl. 393 (0. V. Rb. 2c reeks VIII.)
  uitg. door 3Ir. J. G. C. JOOSTING
  7) ib.
  6) Mem. van Burghorn, bl. 87.
  170
  Het blijft wat vreemd:
  de kerk heeft, naar 't schijnt, niemand later weergezien,
  en of ooit het priesterhuis,
  waarvan de dotatie spreekt, en het rechthuis, dat de handvest van 1462 voorspelt, werkelijk zijn verrezen ? ik acht het hoogst onwaarschijnlijk.
  De gegevens,
  die men voor de vraag: wat was de gedaante en de plaats
  van dien Roland, uit de plaatselijke
  van Burghorn afleiden kan, zijn
  gesteldheid
  van
  
  louter
  
  Zelfs zou ik niet al te stellig durven beweren, dat
  aard.
  negatieven
  het inderdaad
  een menschelijke
  een kaak
  figuur is geweest, en niet eenvoudig
  of schandpaal
  van het gewone model.
  Tweemaal
  toch wordt in de handvest van
  van
  zonder dat er van Roelant sprake is:
  Burghorn
  1489 de kaak genoemd,
  art.
  41:
  
  "...
  twee
  
  wort mit
  quaden eedt sweert ende daeroff betuycht
  gelden X pont, off hy sal drie dagen aen een een uur lanck
  
  so wie eenen
  
  tuygen, die sal ons
  die
  kake staen enz." i); art. 63 : " .. , men
  op
  
  sal denselven
  
  eer-, seker- ende trouwelose
  op een kaek te stellen ende
  
  scout ende gerechte corrigeren,
  by onsen
  nae gelegentheyt
  van de saicke ende na den beschreven
  rechte."')
  Misschien vindt men daaromtrent
  in het
  nog een zijdelingsche
  opheldering
  In
  wordt
  de
  kaak
  feit.
  Westfriesche
  steden
  met
  volgende
  aangeduid
  sommige
  de benaming
  De Cliraiiyk van ae vermaarde
  Zee en Koopstad Hoorn
  de Potboef.
  persoon
  anders,
  
  van
  
  FEIIiEN
  
  hoe te Hoorn in 1673 een opstootje
  RIJP (17o6) vertelt
  plaats
  Als belhamel zou een der
  had van ruiters
  daar in garnizoen tegen matrozen.
  ruiters
  worden gestraft.
   om een
  voorbeeldig
  "Dese knaap dan wierd gevonnist,
  sekere tijd aan de schandpaal
  te pronk te staan, welke schandpaal
  geplaast was
  En
  aan de sijde van de kaak, of so genaamde
  Pot-boeff."
  digt bij het stadhuys,
  DIRK BURGER VAN SCHOOREL verhaalt in zijn Clzr01zyk van ll?ede?2blik 4) op het
  2 October
  en Medenblik,
  hebben
  die van Twisk, Opperdoes
  jaar 1710: "Den
  een partij van 3o a 40 stuks Heydens,
  zoo oude als jonge, tot Abbekerk
  gedaar in 't gat wierde gezet, ende den volgende dag zijnde den
  bragt, dewelke
  wierden
  'er 4 a 5 aan de Potboef gezet, en met modder gegooyt, en
  3 October,
  doen altemaal
  behalven
  een Mans Perzoon, dewelke sat tot den
  uytgebannen,
  6 October, en wierd doen meede aan de Potboef gezet, en met modder gegooyt,
  en voor
  
  25 jaar
  
  gebannen".5)
  
  1) POLS,t. a. p. I bl, 126.
  2) ib. bl. 132.
  g) bl. 237. De soldaat verkoos den dood boven de schandpaal, en werd gefusilleerd.
  4) bl 347.
  5) De stad Abbekerk was in 14T4gevormd uit de dorpen Abbekerk, Twisk, Midwoudeen een dee
  van Lambertskage. De handvest van 1414 verm;ldt:,,Ende dat recht sal men besitten in den prochien van
  Abbenkerck op vijf ende twintich roede na den kerchove" (POLS,I bl. 33.) Daar stond in de 18e eeuw
  't gemeene Raadhuis, waar men dus de kaak te zoeken heeft. (Tegenw. Staat van Holland, V bl. 4.59.)- Bij
  hun heidenjacht handelden de burgers naar een keur van 1531: ,,waer 't zaacke dat er eenige overlast van
  boeven ende rabouwen ofte anders quam, ende die clocke geklept worde, dat alle man elk in zijn dorp
  malkanderen bijstaan moeten, aldaar zij het geruchte hooren, op een boete van III pont." (POLS,II bl. 383).
  171
  De
  
  Potboef.
  't Is wel
  
  heel
  
  KILIAAN
  dan KAREL'S paladijn.
   encaenia et festa genialia passim con-
  
  wat anders
  
  zegt:
  "potboeve-Nebulo
  vagus et validus,
  Moet het ons wellicht in
  ollis
  sive poculis dictus." 1)
  a
  sectans :
  liguriendis
  aan een kaak in de gedaante van een
  verband
  met den Roland
  van Burghorn
  doen denken ? Wie lust heeft,
  in
  West-Friesland
  gebruikelijk,
  menschelijke
  figuur,
  dat die potboeven
  mag ja zeggen, en zich zelfs voorstellen,
  ook Roelant hebben geheeten.
  kerk eertijds
  Voorzichtiger
  te onthouden.
  van zulke gissingen
  
  van
  
  Hoorn
  
  schijnt
  
  en Abbe-
  
  het mij, zich
  
  al de vorige vragen ons reeds tot zulke povere uitkomsten
  leidden,
  hoe is Burghorn
  aan zijn Roland gekomen?
  daar blijft de belangrijkste
  vraag:
  Een toevallige
  uit
  zonder bevredigend
  antwoord.
  importatie
  natuurlijk
  geheel
  Maar hoe?
  De Wittelsbachsche
  herDuitschland
  schijnt mij het aannemelijkst.
  komst der SCHAGEN's kan het ons niet verklaren.
  Hun vrouwen zijn in de i 5e eeuw
  alle uit den Hollandschen
  adel : HODENPYL, BOEKHORST, S`VIETEN, enz. 2) - Was
  waar wij den Roland aantroffen,
  dan lag de veronderhet Hoorn of Enkhuizen,
  van Duitsche reizen den naam,
  stelling voor de hand, dat een of ander varensgast
  Had de brave schoolmeester
  misschien ook de zaak, had ingevoerd.
  VALCOOCH
  ons in zijn wonderlijke
  Chronyk van de Zijpe maar wat van zijn fantazie gespaard
  Waar
  
  voor
  
  een korte
  Zoo
  
  weten
  
  opheldering !
  zou ik tenslotte
  
  te noemen
  
  voor
  
  rklaring
  Voor
  
  of kaken
  
  de volledigheid
  In
  te worden.
   besproken
  name
  overgeleverd,
  Toch kan hij mijns
  Onze
  
  uitkomst
  
  van dit onderzoek
  
  geen ander
  dat de beaming,
  "Rolanden"
  der laatst verloopen
  litteratuur
  
  bewering,
  aan de geleerde
  is 3), er ten stelligste door wordt ontzenuwd,
  er zoodoende
  een indirecten
  steun door verwerft. 4)
  
  schandpalcn
  eeuwen te danken
  
  e
  
  als positieve
  dan dat HELDMANN's
  eerst
  
  dient
  
  berichtgevers
  
  hier ook
  
  nog even de Roland van Amsterdam
  ons enkel bij
  met dien van Burghorn,
  hem
  en
  beschrijvingen
  afbeeldingen.
  tegenstelling
  wij van
  veel minder op authenticiteit
  
  bezitten
  inziens
  
  en RIETSCHEL'S
  
  zijn :
  
  maken. 5)
  aanspraak
  WAGENAAR in zijn Amsterdam 6), LE FRANCQ
  
  1) Etymologicum,i. v., met een paar bewijsplaatsenin de noot. Vgl. Mnl. Woordenboeki. v. Potridder.
  2) VAN LEEuwF-N,Batavia illustrata, 1078.
  3) Die Rolandsbilder Deutschlands,S. 22.
  DE BRUYN
  omtrent het opgerichte zwaard in het
  4) Hierbij zij nog gewezen op hetgeen VANOOSTEN
  Haarlemsche wapen opmerkt: "Zoo geloof ik, dat 't zwaard in ons stads wapenschild,van d'oudste Hollandse
  Graaven afkomstig, en daarin gesteld is ten teken van 't Hooge GraaflijkeRechts-gebied,'t welk binnen
  deeze Stad, in oude tijden, allermeest, imniers over geheel Kennemerlandgeoefend is." De stad Haarlem en
  haare Geschiedenissen, y65? bl. 47. Hij zegt verder, dat SCHREVELIUS,
  Harlemum p. 8 dit ook als
  aanhaalt.
  gevoelen van BOXHORN
  5) Het Beiblatt zur Magdeburger Zeitung, 1890, No. 9-19, waar SELLOook den Amsterdamschen
  ROLAND
  moet hebben besproken, was mij niet toegankelijk.
  Amsterdamin zijne opkomst, aanwas,
  6) JAN WAGENAAR,
  geschiedenissen enz., Tweede stuk,
  1 76 s, bi.
  414.
  172
  BERKHEY in zijn Natuurlijke
  Historie van Holland 1) en de Naamlooz£ana.
  2) Het
  laatste
  geeft een afbeelding
  geschriftje
  (door C. PHILIPS JACOBSZ, 1772) ook
  BERKHEY, maar deze heel klein en schetsachtig.
   Wij vernemen dan, dat er in
  de 8e eeuw een oud beeld, in de wandeling
  Steenen Roeland genaamd,
  stond
  aan de Nieuwe
  van
  
  huis
  te
  
  zien
  
  Zijds
  
  Voorburgwal
  
  de Kolk, in de stoep van het vierde
  tegenover
  Een zeer fraaie teekening
  van het huis, waarop
  
  de Pottebakkerssteeg.
  is, hoe de Steenen Roeland
  
  er voor
  
  stond, werd door den Heer MOES
  R. W. P. DE VRIES. Zij is van GERRIT
  
  in den Atlas van den Heer
  teruggevonden
  er achterop schreef: "de Steene Roeland gestaan
  die
  LAMBERTS,
  over de Kolk, weggebroken
  een huis op de N. Z. Voorburgwal
  
  hebbende
  
  voor
  
  in ao. 1774. G.
  huis
  het
  afbeelding."
  draagt
  jaartal 1621
  in den gevel. Volgens WAGENAAR heet het huis reeds in de oudste opdrachtbrieven
  (hoe oud, vermeldt hij niet) van ouds Steenen Roeland. Het beeld was in kleuren
  
  LAMBERTS
  
  1816
  
  na
  
  eene
  
  oude
  
  Het
  
  maar zeer gehavend,
  van PHILIPS weergeeft,
  beschilderd,
  erger dan de afbeelding
  zelf zegt. De voeten stonden in den grond,
  zooals het Vertoog in de Naamlooziana
  dat ook aangeeft;
  de handen ontbraken.
  De gezegt BERKHEY, wiens afbeelding
  omtrent
  zes
  voet.
  heele lengte, de voeten erbij geraamd,
  bedroeg
  laten mij dunkt
  afbeeldingen
  hebben
  te doen met een beeld
  
  De
  
  wij
  slechts
  zien
  korte
  
  door
  
  de
  
  kleederdracht
  
  uit de eerste
  
  helft der
  
  weinig twijfel, of
  16e eeuw: men zie
  
  In de breede schouderbedekking
  geplooide rok, de hozen.
  een wamtnes met
  en BERKHEY een pantser, de Naamloozia1za
  de
  Markers
  dragen (wat mij waarschijnlijker
  lijkt).
  wijde mouwen, zooals
  is wel, dat het beeld volgens WAGENAAR en BFRKHEY,
  Het merkwaardigste
  de
  
  baret,
  WAGENAAR
  
  de
  
  "zo 't sclzfjnt, eertijds een opgelzeeven zzvaard in de hand gehad" heeft, en dat het
  vorm draagt,
  voor de borst een schild, ze?aarop een slizaizd kruis van eigenaardigen
  doet
  in
  de
  Naaznlooziana
  zien.
   duidelijk
  gelijk de afbeelding
  is Steenen Roeland verdwenen :
  Twee jaar nadat PHILIPS hem afbeeldde,
  op
  zijnde, door tijd en ouderdom"
  op
  4 Januari
  1774 werd hij, "zeer beschadigd
  door stadswerklieden
  last van burgemeesteren
  weggenomen
  3).
  Roland op te vatten ? WAGENAAR
  Hoe hebben wij dezen Amsterdamschen
  de teekenen
  die in de Duitsche Rolandsbeelden
  kent reeds de geleerde verklaring,
  van een vrije markt
  
  ziet, en past
  
  die ook op dezen
  
  toe. 4)
  
  Men placht,
  
  zegt hij,
  
  Natuurlijke Ilistorie van Holland, Derde deel, eerste stuk, 1776
  1) J. LE FRANCQVANBERKHEY,
  bl. 488 vg.
  2) De Naamloozianaof Vertoog zonder naam over vraagen zonder vinding, te Amsteldambij C. PHILIPS
  j. z. 1772,bl. 3og-32o.
  1788, op 1774.
  3) Amsterdamin zijne geschiedenissen,ten vervolge op JAN WAGENAAR,
  Corp.Hist. Germ. per. IV. Sect. I p. 124,en bij EGINHARD'S,
  4) Hij citeert daarvoor de noten bij STRUVII,
  Vita Caroli, cap. 9, p. 55, edit. Schminkii.
  173
  van de bijzondere
  voor de markten kennis te geven door
  vorstelijke
  bescherming
  in Duitschland
  van houten of steenen gewapende
  het oprichten
  van marktkruisen,
  dien
  beelden genaamd;
  ook
  van den Nieuwe Zijds Voorburgwal
  beelden, Roelands
  Ter bevestiging
  acht hij tot dat doel opgericht.
  tracht hij te bewijzen, dat aldaar
  markt is gehouden.
  De Naamlooziana
  werkelijk
  volgt hem daarin en
  stadhuis
  het
  dat
  eenmaal
  de
  Kolk
  zou
  hebben
  verder,
  op
  betoogt
  gestaan. BERKWAGENAAR
  hoewel
  acht
  in
  de
  het beeld
  achtste eeuw ter geaanhaalt,
  HEY,
  hij
  eertijds
  
  dachtenis aan Roland opgericht!
  Dat
  de Amsterdamsche
  rakter
  
  van
  
  Duitsche
  
  Roland
  
  verwanten
  
  zou
  
  inderdaad
  
  eenmaal
  
  het
  
  officieel
  
  ka-
  
  hebben
  
  't zij dan markt- of
  zijn
  bezeten,
  zeer
  WAGENAAR's betoog,
  dat
  schijnt
  mij
  onaannemelijk.
  gerechtssymbool,
  zou
  waar hij stond,
  de plaats,
  wordt
  door
  eertijds
  marktplaats
  zijn geweest,
  Indien
  zooals oude Amsterdammers
  TER GoUW verworpen 1).
   bewerkelijk,
  weerden, vroeger nog twee andere Roelant's op andere plaatsen binnen Amsterdam
  hebben
  gestaan 2), wordt de kans nog geringer, dat het iets anders zijn geweest
  Het waarschijnlijkst
  is dan wel, dat een of ander
  sieraden.
  dan huisbeelden,
  den paladijn, dien hij op Duitsche reizen had leeren kennen, in
  scheepskapitein
  heeft willen stichten.
  Het schild op de
  zijn huis een eereteeken
  aan: de Bremer Roland of een zijner
  borst wijst de herkomst
  nog duidelijker
  voorbeeld
  hebben
  tot
  moet
  hier
  gestrekt.3)
  volgelingen
  die de Bremers
  aan hun stedelijk
  De bijkans
  vereering,
  paganistische
  ook
  heeft
  onze
  vriend
  dan
  Amsterdamsche
  stellig nimmer
  wijdden,
  palladium
  de
  
  stoep
  
  genoten;
  ,,stiene
  
  van
  
  In spreekwijzen was hij doorgedrongen:
  wel een gemeenzame
  populariteit.
  men een stijve Klaas of iemand, die van schrik vernoemde
  
  Roeland"
  
  heette het: "men zal hem een briefje
  vordering
  van een nachtelijken
  op steenen Roeland" Ú), en wie kwalijk uitgeslapen
  afgeven
  kon hooren :
  roes verscheen,
  "je hebt te nacht met den steenen Roeland gevochten."6)
  steef4) ;
  
  van
  
  een
  
  waardelooze
  
  1) TER Gouw, AmsterdamV, bl. 64; Oude Tijd, 1872, bl- 355 vg.; UithangteekensI, bl. 338.
  2) KOK,Amsterdamschen
  Jaarboeken, III bl. 451.
  UitRoelandvan
  3) TER Gouw kent te Coevorden een uithangbord van een herberg :
  hangteekens,I bl. 338.
  Oude Tijd 1872,355,HARRE4) AssELIJN,'t Kraambedt enz.; WOLFFen DEKEN,WILLEMLEEVEND,
  SpreekwooidenboekII bl. 224.
  BOMEE,
  t. a. p.
  HARREBOMEE,
  6) TER Gouw, Uithangteekens,I bl. 338; Vgl. Naamlooziana,bl. 309.
  