text: Conclusie
  De archivaris weegt in het selectieproces de verschillende belangen in overeenstemming met de
  hem ten dienste staande middelen en legt het selectiedocument ter toetsing voor aan de
  gebruikers van archieven of andere belanghebbenden. Zij kunnen op dat document hun
  
  17 Het begrip 'handelingen' kent een lange archivistische geschiedenis. Reeds in de zestiende eeuw
  wordt in de 'Duitse' registratuur het begrip gebruikt om de 'Akten' aan te duiden. Ook in de Scandinavische
  registratuur is het begrip 'handlingar' synoniem met de feitelijke neerslag (A. von Brandt, Werkzeug des
  historikers. Einführung in die historische Hilfswissenschaft (S. l., s. a., 2e druk) 125-126 en H. O. Meisner,
  Archivalienkunde (Göttingen, 1969) 47-49). Men vergelijke ook de Handelingen van de Staten-Generaal.
  18 Er zijn door PIVOT in 1993 twee onderzoeken, bij de ministeries van financiën en justitie, ingesteld
  met als doel de relatie (en de route) tussen de beschreven handelingen in het rapport institutioneel
  onderzoek en het basisselectiedocument en de feitelijke archiefbestanden vast te stellen (J. T. Klinkenberg,
  Van handeling naar neerslag. Een onderzoek naar de mogelijkheid lot het vertalen van handelingen naar
  neerslag naar aanleiding van het PIVOT-onderzoek 'Belastingver(h)effend" (juni 1993; het onderzoek bij
  justitie verkeert in de fase van afronding).
  750
  
  V
  
  Keurend gekozen
  
  waarderingselementen loslaten. Iedere verduidelijking van de onderscheidene belangen is bij
  dit proces welkom: de archivaris kan zijn rol dan des te zorgvuldiger vervullen 19.
  Waar het uiteindelijk om gaat, is dat het vanzelfsprekend subjectieve selectieproces van onze
  generatie ook voor toekomstige generaties helder is en dat men kan vaststellen hoe deze
  generatie bronnen voor de kennis en het begrip van de Nederlandse samenleving en cultuur zo
  'objectief' mogelijk heeft veilig gesteld voor blijvende bewaring.
   19 Los van andere, mogelijke varianten, is binnen PIVOT al eens de gedachte gelanceerd om, na
  afronding van het administratieve deel van het selectieproces, het basisselectiedocument voor het verder
  zenden aan de rijkscommissie voor de archieven op het algemeen rijksarchief ter inzage te leggen.
  Deskundigen en andere geïnteresseerden kunnen dan hun eventuele commentaar aan dit document
  toevoegen. Het geheel wordt dan met de officiële adviesaanvrage aan de rijkscommissie voor de archieven
  gezonden. Verder wordt op dit moment bezien op welke wijze de verschillende elementen uit de
  discussienota geconcretiseerd kunnen worden in de verschillende fasen (en hun produkten) van het huidige
  proces.
  Bijlage bij V
  Reactie van het convent van rijksarchivarissen op de discussienota Archieven bewaren. Cultureel investeren in de toekomst 1
  
  De doorP. M. M. Klep ten behoeve van de rijkscommissie voorde archieven samengestelde nota
  van oktober 1992 is geschreven om uitdrukking te geven aan de onvrede bij een aantal leden van
  de RCA over de werkwijze van de RCA inzake selectie en vernietiging en als bijdrage aan een
  principiële discussie over selectie en vernietiging. De nota-Klep verdient waardering als een
  serieuze bijdrage aan de zijde van historici aan het—tot voor kort te zeer slechts binnen de kring
  van archivarissen gevoerde — debat over selectie van archieven. Op 30 januari 1992 werd P.
  W. Klein in NRC-Handelsblad geciteerd
  De groei van het archiefbestand zal ons eveneens voor nieuwe vragen gaan stellen.... Nu moeten we sterk
  gaan selecteren. Historici zijn onvoldoende in dit vraagstuk geïnteresseerd. Maar het is onredelijk van de
  archivarissen te vragen dit probleem in hun eentje op te lossen.
   De discussie over het archiefselectiebeleid is in de afgelopen periode bij verschillende
  gelegenheden verder gevoerd of zal dat nog worden. Genoemd kunnen worden het jaarvergadering van het NHG op 24 september 1993 en de studiedagen van de koninklijke vereniging van
  archivarissen in Nederland op 25 en 26 november 1993. Het convent van rijksarchivarissen heeft
  zich in april en juni 1993 over de discussienota gebogen en behoudt zich het recht voor om op
  basis van de conclusies van de verschillende bijeenkomsten over het archiefselectiebeleid
  eventueel met een aanvullende reactie te komen. Het convent heeft ervoor gekozen om zijn
  reactie op de discussienota in een aantal thema's aan de orde te stellen en geen gedetailleerd
  commentaar per bladzijde op te stellen.
  'Cruciaal is, dat vooral die archiefbestanden beschermd worden die aanzienlijk bijdragen aan
  de kennis en het begrip van de Nederlandse samenleving en cultuur in de ruimste zin van het
  1 P. M. M. Klep, Archieven bewaren. Cultureel investeren in de toekomst. Discussienota over selectie
  en vernietiging van archiefbescheiden ten behoeve van de rijkscommissie voor de archieven (oktober
  1992). Zie ook: P. M. M. Klep, 'Selectie en vernietiging van archiefmateriaal. Waar blijft het standpunt
  van de historici en van het Nederlands Historisch Genootschap?', BMGN, CVIII (1993) 190-197.
   Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  751
  
  woord'. Met deze beginselverklaring (discussienota, 23) zal iedere archivaris kunnen en moeten
  instemmen. Archieven zijn instrumenten van bestuur en elementen van cultuur. De archiefdienst is een culturele instelling. Om die taak te kunnen vervullen en waar te maken, werkt de
  dienst in en met de overheidsadministratie. Enerzijds: ingrijpen in de vorming van (machineleesbare en andere) archieven, om te voorkomen dat er straks niets meer over is. Anderzijds:
  selecteren om te behouden. Zo werkend, kunnen we, vanuit onze culturele verantwoordelijkheid,
  tevens ten dienste zijn aan de efficiency en effectiviteit van de overheidsinformatie. Het convent
  is dan ook van mening dat er geen sprake is van een 'cultureel versus administratief belang'
  (discussienota, paragraaf 3.1).
  CULTUREEL BELANG EN ADMINISTRATIEF BELANG
  
  De discussienota:
  Op bladzijden 11-12 worden vier belangen genoemd, corresponderend met even zoveel logische
  verzamelingen van archiefbescheiden. Vervolgens wordt selectie op basis van 'het administratief belang' onderscheiden van selectie op culturele waarde. De eerste (= eenzijdige of
  geschakelde selectie) zou wel op de gegevens vermeld onder a en b kunnen worden toegepast,
  maar niet op die vermeld onder c en d: daarbij gaat het om de kernvraag: heeft dit materiaal
  bijzondere betekenis voor het kennen van (aspecten van) de Nederlandse samenleving. Bij a en
  b kan men, aldus de nota, het handelen van de overheid als grondslag voor de waardering van
  archiefbescheiden nemen, maar bij het bepalen van de wetenschappelijke en culturele waarde
  van het archiefmateriaal onderc en d kijkt men direct naarde opgeslagen gegevens, dus niet door
  de bril van de overheid. Bij het symposium van de Koninklijke vereniging van archivarissen in
  juni 1993 heeft de auteur van de discussienota een en ander nog eens grafisch vorm gegeven (zie
  figuur 1, p. 766).
   Commentaar:
  Voor de kennis van de Nederlandse samenleving en cultuur beschikken historici en andere
  onderzoekers over verschillende bronnen, die bij zowel de openbare archiefbewaarplaatsen als
  bij (gespecialiseerde) documentatiecentra of (onderzoeks)instituten bewaard worden, zoals
  bijvoorbeeld het KDC in Nijmegen en het IISG in Amsterdam. Voorde goede orde zij vermeld
  dat voor de bestudering van de Nederlandse samenleving en cultuur vanuit verschillende
  invalshoeken de rijksarchiefdienst (naast de van de rijks- en provinciale overheden afkomstige
  archiefbestanden) ook talrijke archieven en collecties van niet-overheidsinstellingen en particulieren verwerft en bewaart ('ca. 26% van een bestand van 160 km'). Mutatis mutandis geldt
  dit ook voor de gemeentelijke archiefdiensten. Voor bestudering van de Nederlandse samenleving en cultuur uit gedrukte bronnen als literatuur, tijdschriften en dagbladen zal men zich in
  eerste instantie tot de bibliotheken moeten wenden. In de discussienota is naar de mening van
  het convent weinig aandacht voor de informatie, die zich buiten de overheidsarchiefbescheiden
  bevindt. Het gevaar bestaat dat de complementariteit van het archiefbestand, overheid en
  particulier, daarmee onderbelicht raakt.
   Voor de kennis van de Nederlandse samenleving en cultuur vanuit de gezichtshoek van de
  overheid raadplege men vooral de overheidsarchieven in rijks- en gemeentelijke archiefbewaarplaatsen. Daar worden de bronnen met betrekking tot de interactie tussen overheid en samenleving — op onderscheiden niveaus (zie de discussienota, 23-24) — bewaard, bewerkt en ter
  beschikking gesteld. Het PIVOT-selectiecriterium is 'het mogelijk maken van de reconstructie
  van het overheidshandelen op hoofdlijnen'. De overheid handelt niet in en voor zichzelf, maar
  voor en met de samenleving. De neerslag van dit overheidshandelen is géén weergave van die
  
  752
  
  Bijlage bij V
  
  samenleving, maar weerspiegelt slechts een deel, namelijk voor zover onderwerp van de
  communicatie en interactie tussen overheid en burger. De vraag (discussienota, 27) 'Wat zijn
  de onderdelen van het archief die het meest van belang zijn voor het kennen van de totaliteit van
  de samenleving en de cultuur' is niet te beantwoorden. Het PIVOT-selectiecriterium dient dus
  verstaan te worden als: 'het selecteren van handelingen van de overheid om bronnen voor de
  kennis en het begrip van de Nederlandse samenleving (en cultuur) veilig te stellen voorblijvende
  bewaring'. Het convent is van mening dat dit wezenlijk méér is dan bewaren op grond van de
  'relevantie van de overheidsbemoeienis' (discussienota, 12). Men mag dit noemen 'administratief gemodelleerd cultureel belang', maar cultureel belang blijft het! Het gaat immers niet om
  'cultureel versus administratief belang' (discussienota, paragraaf 3.1), maar om de samenhang
  tussen de handelingen van de overheid, de neerslag daarvan en de waarde die die neerslag heeft
  voor het kennen van de Nederlandse samenleving (en cultuur). Bij een overheidsarchief zal
  altijd de administratieve context meebepalend zijn voor de culturele waarde. Het convent ziet
  dan ook geen analogie met de bij de museale selectie gehanteerde 'tweede termijn': het verschil
  is gelegen in de specifieke administratieve context van archieven, die in de tweede termijn niet
  anders zal zijn dan in de eerste. Dit geldt eens te meer voor het overheidshandelen in de
  provincies dat voor een groot deel te reconstrueren is uit het uitvoerend handelen van de
  rijksorganen in de provincie. Naar de mening van het convent is er bij de uitvoering van de
  selectie ruimte om rekening te houden met specifieke, provinciale omstandigheden die maken
  dat de neerslag van een in het algemeen niet voor blijvende bewaring in aanmerking komende
  handeling toch bewaard zou moeten worden, zulks naar analogie van de uitzonderingsbepaling
  in de huidige vernietigingslijsten.  CULTURELE WAARDERINGSELEMENTEN
  
  In paragraaf 2.3 van de discussienota worden culturele waarderingselementen geformuleerd die
  naast de 'administratieve' waardebepaling beoordeeld zouden moeten worden: de symbolische
  en emotionele waarde2, de descriptieve (informatieve, synthetische) waarde en de analytische
  en kritische waarde. Het convent is van mening dat die waarderingselementen een rol spelen los
  van de context waarin de archiefbescheiden zijn ontstaan, onafhankelijk van wat de nota noemt
  de administratieve waardebepaling, in een 'parallelle selectie' (12). Het convent spreekt zich uit
  tegen een dergelijke selectiemethodiek, die zou leiden tot twee lijsten (13 en 29): het moet een
  archivistisch-integrale selectie zijn.
  De in de nota bedoelde culturele waarderingselementen moeten meegewogen worden bij 'het
  selecteren van handelingen van de overheid, waarvan de neerslag van waarde is voor het kennen
  van de Nederlandse samenleving (en cultuur)'. Het convent merkt op dat dit trouwens ook al
  jarenlang de praktijk is: wat in paragraaf 2.3 wordt aanbevolen komt grosso modo in het
  driehoeksoverleg en in de discussies in de archiefraad/rijkscommissie voorde archieven aan de
  orde. Het convent is wel van mening dat in de toekomst deze praktijk meer geëxpliciteerd moet
  worden voor de gebruikers.
  2 Het lijkt alsof de discussienota (25) het achterwege laten van vernietiging van archieven van voor 1850
  baseert op een 'welhaast emotionele band'. De reden is echter dat er enerzijds voor 1850 minder bewaard
  is gebleven, anderzijds sedert 1850 juist zoveel meer is geproduceerd dat zich de noodzaak van selectie
  doet gevoelen.
   Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  753
  
  SELECTEREN VAN HANDELINGEN OF VAN DOCUMENTEN
  
  De discussienota (24) plaatst letterlijk vraagtekens bij het klassificeren van werkprocessen naar
  cultureel belang en bij het vellen van culturele waarde-oordelen over archieven als geheel. Toch
  wordt in dezelfde alinea gesproken over 'documenten voortgebracht als resultaat van bepaalde
  werkzaamheden'. Eerder op die bladzijde wordt betoogd enerzijds dat de culturele waarde van
  informatie bepaald moet worden aan de afzonderlijke documenten, maar anderzijds dat ook de
  verzameling waartoe de afzonderlijke documenten behoren, moet worden onderzocht.
  Bij de PIVOT-werkwijze van 'het selecteren van handelingen van de overheid, waarvan de
  neerslag van waarde is voor het kennen van de Nederlandse samenleving (en cultuur)' is
  waardering op documentniveau niet meer aan de orde. Wel worden de handelingen en hun
  neerslag gezien in samenhang met de 'informatiestroom die dwars door allerlei onderdelen van
  de overheid en samenleving loopt' (discussienota, 24, 25). Vanzelfsprekend speelt hierbij de
  vertaalslag van de geselecteerde handelingen naarde daarbij behorende gegevensbestanden van
  de overheid een essentiële rol.
  INFORMATIEWAARDE
  
  In paragraaf 3.2 betoont de schrijver van de discussienota zich een voorstander van de
  'zorgvuldig gekoesterde informational values van Schellenberg'3. Het standpunt van het
  convent is, dat de informatieve waarde van een document nauwelijks objectief te bepalen is,
  want de informatiewaarde varieert per persoon, afhankelijk van de gehanteerde vraagstelling.
  N iet de informatie waarde van documenten vormt het uitgangspunt, maar de waardebepaling van
  handelingen van overheidsorganisaties 'waarvan de neerslag van waarde is voor het kennen van
  de Nederlandse samenleving (en cultuur)'.
  INTERSUBJECTIVITEIT
  
  De discussienota (paragraaf 2.4) merkt terecht op dat de discussie over de (culturele) waardering
  van archieven niet in een te besloten gremium moet plaatsvinden. Daartoe worden enkele
  voorstellen tot verandering van de procedure van totstandkoming van een selectielijst bepleit.
   De rijkscommissie voor de archieven behandelt dit thema in haar advies 404: in bepaalde
  gevallen moet externe deskundigheid eerder in de selectieprocedure worden betrokken. Daartegen bestaat geen bezwaar, wel tegen een cascade van deskundigen. Welke rol is er nog voor
  de deskundigen in de rijkscommissie voor de archieven die de minister adviseren over een
  concept-selectielijst, als er al andere deskundigen aan het driehoeksoverleg hebben deelgenomen? 'De rijkscommissie voorde archieven stelt zich op als een commissie die achteraf globaal
  oordeelt en vervolgens adviseert' ( 17), maar daaraan is, naar de mening van het convent, geen
  behoefte indien deskundigen in een vroeg stadium in,het driehoeks- of vierkantsoverleg zijn
  betrokken. De in de nota voorgestelde rol (18) voor de rijkscommissie als commissie van
  toetsing van de intersubjectiviteit in het driehoeks- of vierkantsoverleg of het optreden als
  geschillencommissie komt, naar de mening van het convent, de helderheid over de rol van een
  adviescollege niet ten goede.
  Het convent tekent hierbij verder aan dat, mocht het huidige regeringsbeleid ten aanzien van
  de positie van adviesorganen, ertoe leiden dat de rijkscommissie voor de archieven zou worden
  opgeheven, de inbreng van de gebruikers van archieven in het selectieproces dan op een andere
  wijze vorm moet worden gegeven.
  VI Archiefselectie: een zaak van meer dan alleen beleid*
  
  BOB DE GRAAFF
  In archieven kan iedereen iets zichtbaar
  maken van zijn of haar eigen verleden.
  Archieven zijn derhalve plaatsen van
  herinnering1.
   Mij is gevraagd om vanuit de invalshoek van de politieke geschiedenis kanttekeningen te maken
  bij de huidige archiefselectie. Vergeleken met de representanten van andere sectoren van
  historisch onderzoek zou ik vanuit dat perspectief eigenlijk het meest enthousiast moeten zijn
  over de verenging door PIVOT van het bewaarcriterium tot de hoofdlijnen van het overheidsbeleid. De politieke geschiedenis lijkt daardoor immers relatief bevoordeeld te worden. Toch
  geven de PIVOT-publikaties ook vanuit politiek-historisch oogpunt weinig aanleiding tot
  geestdrift2.
  'Bewaren op hoofdlijnen van beleid', zoals geformuleerd door PIVOT, maakt namelijk slechts
  een eenzijdig soort politiek-historisch onderzoek mogelijk. Bovendien kunnen bij de uitvoerbaarheid van de PIVOT-principes grote vraagtekens worden geplaatst. Die twee punten wil ik
  nader uitwerken. Eerst komt de PIVOT-methode, zoals die in 1992 is gepubliceerd, nader aan
  de orde.
  De PIVOT-methodiek
  De gedachte 'bewaren op hoofdlijnen van beleid' heeft als vertrekpunt het zogeheten Logisch
  Model Institutioneel Onderzoek (LMIO)3. Kort samengevat komt het hierop neer. PIVOT stelt
  * De auteur dankt Ch. Jeurgens en J. P. B. Jonker voor hun commentaar op een eerdere versie van het
  manuscript.
  1 F. C. J. Ketelaar, hoofd van de rijksarchiefdienst bij een werkbezoek met J. Riezenkamp, directeurgeneraal cultuur, aan het rijksarchief in Friesland op 12-2-1993, WVC-Diagonaal. Personeelsblad, april
  1993.
   2 Verschenen zijn tot nu toe: Pivot, een nieuwe draai aan het selectie beleid. Verkorting van de
  overbrengingstermijn in de archiefwet en de gevolgen voor de overheidsadministraties ('s-Gravenhage,
  1992) (deze publikatie is ook in het Duits, Engels en Frans verschenen); W. Küller, Van de selectie van
  papier naar de selectie van handelingen. Een methode voor de vervaardiging van een archiefselectieinstrument uitgaande van het handelen van de overheid ('s-Gravenhage, 1992); L. Hovy, Coördinatie op
  hoog niveau. Institutioneel onderzoek naar de ministeriële coördinatie organen en de ambtelijke
  voorportalen, 1945-1990 ('s-Gravenhage, 1992); F. van Dijk, Kwakzalverij is nooit uit te roeien: 'Mundus
  vult decipi'. Een onderzoek naar instituties en wet- en regelgeving op het terrein van de medische beroepen
  en opleidingen, 1940-1990 ('s-Gravenhage, 1992); A. Fris, Oorlog duurt een leven lang. Een onderzoek
  naar instituties en wet- en regelgeving inzake de oorlogsgetroffenen, 1945-1990 ('s-Gravenhage, 1993);
  J. W. J. M. Bogaarts, L. Hovy, Telecommunicatie en post in Nederland. Een institutioneel onderzoek op
  het beleidsterrein telecommunicatie en post, 1945-1990 ('s-Gravenhage, 1993); L. B. Humberts, Zicht op
  toezicht. Een institutioneel onderzoek naar het staatstoezicht op de volksgezondheid, 1940-1990 ('sGravenhage, 1993).
  3 Het is ontwikkeld door M. Beekhuis en H. G. Oost. M. Beekhuis, H. Oost, Logic Model Institutional
  Research ('s-Gravenhage, 1992); M. Beekhuis, J. Bogaarts, 'Een beschrijving van de hoofdlijnen van het
  'Logisch Model: Institutioneel Onderzoek', praktische resultaten bij het onderzoeksterrein telecommunicatie', D. Beekhuis, M. J. W. Beltman, Informatievoorziening binnen de overheid (Enschede, 1992) 29,
  n. 1.
   Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  755
  
  op basis van wet- en regelgeving 'en andere bestuurlijk-organisatorische bronnen' vast welke
  handelingen — dat wil zeggen activiteiten ter vervulling van een bij wet- of regelgeving
  bepaalde taak of doelstelling —4 overheidsorganen verrichten, 'dus wat voor neerslag er zou
  moeten zijn'5. Voor archiefselectie is in eerste aanleg dus geen kennisneming van de inhoud van
  het archief meer nodig6. De sélecteur kan in principe van achter zijn staatsbladen, -couranten
  en -almanakken bepalen welke handelingen of taken door overheidsorganen moeten worden
  verricht. Op basis van dit zogeheten institutionele onderzoek per taakgebied van de overheid
  zullen basisselectiedocumenten (BSD's) worden geformuleerd. Dat zijn lijsten van handelingen
  die worden voorzien van B'tjes en V'tjes voor handelingen die in aanmerking komen voor
  respectievelijk bewaren en vernietigen.
  Het Logisch Model heeft als uitgangspunt een rationeel handelingsmodel, volgens hetwelk
  beleidsdoelen relatief gemakkelijk zouden zijn vast te stellen, een scala van middelen daarop
  tamelijk eenvoudig kan worden afgestemd en de beslissingen omtrent de inzet van die middelen
  rationeel genomen worden. In PIVOT-woorden: 'De overheid handelt niet, omdat ze bestaat,
  maar omdat de overheidshandeling een middel is om een bepaald doel te bereiken'7. PIVOT
  koppelt deze voor veel historici misschien modern aandoende, doch in de empirische bestuurskunde reeds lang achterhaalde, invalshoek vervolgens aan een legalistische benadering van de
  overheid: handelingen worden afgeleid uit wet- en regelgeving. PIVOT meent dat dit uitgangspunt goed toepasbaar is op de Nederlandse rijksoverheid in de naoorlogse periode: 'Na het jaar
  1945 wordt de rijksoverheid verregaand gestroomlijnd. Het handelen van de rijksoverheid
  wordt in toenemende mate geformaliseerd'8. Een optimistische visie, die meer ingegeven lijkt
  door de behoefte de papierstroom naar de rijksarchiefdienst in te dammen dan door de
  historische werkelijkheid.
   Op tamelijk eenvoudige en vooral routinematige beleidsprocessen, waarbij het aantal actoren
  bovendien gering is, kan een schema als het Logisch Model wel worden toegepast'. Bestuurskundig onderzoek heeft echter aangetoond dat het rationele besluitvormingsmodel vooral
  4 Küller, Selectie, 17-18. Handelingen worden op drie wijzen getypeerd. Ten eerste als fase in het
  beleidsproces: agendavorming, beleidsvoorbereiding, beleidsvaststelling, beleidsuitvoering, beleidsevaluatie, feedback en beleidsbeëindiging. Ten tweede naar activiteit: toezichthoudend, adviserend, kaderstellend, coördinerend, uitvoerend, toetsend, onderzoekend, opsporend, basisregistrerend, informerend en
  consulterend. En tenslotte naar hun werkingsniveau: algemeen geldend, beschikkend, planvormend,
  beleidsovereenkomst, overige, Beekhuis, Bogaarts, 'Een beschrijving', 38-40; Fris, Oorlog, 17.
  5 Ibidem; vet in het origineel.
  6 Vergelijk Hovy, Coördinatie, 7: 'De informatie [voor het desbetreffende institutioneel onderzoek]
  werd uitsluitend op basis van literatuur verkregen. In de onderzoeksfase werden om redenen van
  opportuniteit geen gesprekken met secretarissen of voorzitters van betreffende organen gevoerd. Om
  dezelfde reden verrichtte ik op de ministeries geen archiefonderzoek'.
  7 Beekhuis, Bogaarts, 'Een beschrijving', 38. Of in een Engelse variant: 'The means prepare the end,
  and the end is what the means have made it', een citaat van Morley, dat dient als motto van Beekhuis, Oost,
  Logic Model, 2.
  8 Beekhuis, Bogaarts, 'Een beschrijving', 34.
  9 T. Burns, G. M. Stalker, The management of innovation (Londen, 1961) 114-116; A. P. J. van der
  Eyden, Overheidskunde en overheidswetenschap (Deventer, 1980) 124-125, 165; E. Ginzberg, E. W.
  Reilley, Effecting change in large organizations (New York, 1957) 132; U. Rosenthal, G. H. Scholten,
  Crisis en continuïteit. Economische zaken, de oliecrisis en andere turbulenties (Alphen aan den Rijn, 1977)
  53; I. Sharkansky, Public Administration. Policy-making in government agencies (3e dr.; Chicago, 1975)
  74.
  756
  
  VI Archiefselectie: een zaak van meer dan alleen beleid
  
  normatieve waarde heeft, met andere woorden besluitvorming zou idealiter zo moeten geschieden, doch vindt in de praktijk zelden op die manier plaats10.
   Bestuurskundige alternatieven
  Vanuit de organisatie- en bestuurskunde wordt een aantal benaderingen aangereikt die meer
  sporen met de realiteit. Ik zal deze kort en niet limitatief aanduiden om vervolgens van daaruit
  de tekortkomingen van het Logisch Model en de erop gebaseerde selectie voor het politiekhistorisch onderzoek te schetsen.
  Ten eerste biedt de organisatiekunde het incrementele besluitvormingsmodel, ook wel bekend
  als het 'muddling through'-model: doelen liggen niet vast; keuzes voor middelen komen niet
  rationeel maar ad hoc en versnipperd tot stand; en middelen verworden gemakkelijk tot doelen,
  waarbij de oorspronkelijke doelstellingen uit het oog worden verloren 11.
  Een andere bestuurskundige theorie stelt, dat bureaucratische organisaties, zoals die van de
  overheid, niet zozeer beleid vormen als wel voortdurend bezig zijn beleidskeuzes en besluitvorming te ontlopen. Non-beleid en non-decisies zouden karakteristieker zijn voor het bureaucratisch gedrag dan beleidsvorming12.
  Weer een andere benadering stelt dat vooral de perceptie van beleidsmakers van doorslaggevend belang is voor hun handelen. Kort samengevat in het zogeheten Thomas-theorema luidt
  zij als volgt: 'If men define their situations as real, they are real in their consequences'13.
   Naast besluitvormingstheorieën zijn er nog andere theoretische invalshoeken betreffende het
  functioneren van de overheid. Sommige theoretici stellen bijvoorbeeld dat het centrale element
  in het handelen van organisaties niet doelverwezenlijking maar organisatiehandhaving is 14 . Met
  10 Bijv. H. J. Aquina, 'Sociale en politieke factoren van overheidsbeleid, een vergelijkende analyse' in:
  A. Hoogerwerf, ed., Overheidsbeleid (Alphen aan den Rijn, 1980) 167; Th. Roes, 'De voorbereiding van
  overheidsbeleid. Planning', Ibidem, 79-83; H. M. in 't Veld-Langeveld, A. Hoogerwerf, 'Evaluatie van
  overheidsbeleid', Ibidem, 146; D. Braybrooke, Ch. E. Lindblom, A strategy of decision. Policy evaluation
  as a social process (3e dr.; New York-Londen, 1969 (1963') 6-8,23-26,33, 40-41,54; J. W. Cell, British
  colonial administration in the mid-nineteenth century. The policy-making process (New Haven, Londen,
  1970) 24-25, 33-35; Van der Eyden, Overheidskunde, 86, 153; K. Faupel, 'Internationale Politik und
  Außenpolitik. Außenpolitische Forschung als Erklärung systematischer Regelmäßigkeiten aus subnationalen Prozessen', E.-O. Czempiel, ed., Die anachronistische Souveränität. Zum Verhältnis von Innen- und
  Außenpolitik (Keulen, Opladen, 1969) 59 vlg.; Ginzberg, Reilley, Effecting change, 132; A. Hoogerwerf,
  'Succes en falen van overheidsbeleid in Nederland' in: Idem, ed., Succes en falen van overheidsbeleid
  (Alphen aan den Rijn, 1983) 33; E. A. Johns, The sociology of organizational change (Oxford etc., 1973)
  70; N. Luhmann, Organisation und Entscheidung (Opladen, 1978) passim; M. W. Meyer, 'Introduction.
  Recent developments in organizational research and"theory' in: M. W. Meyer, e. a., Environments and
  organizations (San Francisco etc., 1978) 15; A. Peper, Bij stukjes en beetjes? Over het zogenaamde
  realisme van het incrementele beleidsmodel (Meppel, 1974) 9-11 ; A. Peper, Vorming van welzijnsbeleid.
  Evolutie en evaluatie van het opbouwwerk (Meppel, 1972) 360; J. Pfeffer, G. R. Salancik, H. Leblebici,
  'The effect of uncertainty on the use of social influence in organizational decision making', Administrative
  Science Quarterly, XXI (1976) 227-245. Sharkansky, Public Administration, 52-71, 85.
   11 Zie naast de in noot 10 genoemde literatuur A. Hoogerwerf, 'Inhoud en typen van beleid', Idem, ed.,
  Overheidsbeleid, 31-39; M. Herweyer, 'Van herwaardering tot heroverweging' in: Hoogerwerf, Succes,
  51-53.
  12 Cell, British colonial administration, xi; H. J. Aquina, 'Sociale en politieke factoren van overheidsbeleid: een vergelijkende analyse' in: Hoogerwerf, Overheidsbeleid, 169; Luhmann, Organisation, 62.
  13 R. K. Merton, On theoretical sociology (New York, 1967) 19.
  14 Van der Eyden, Overheidskunde, 156; A. W. Gouldner, 'Organizational Analysis' in: W. G. Bennis,
  e. a., ed., The planning of change. Readings in the applied behavioral sciences (New York, 1961) 394-397.
  J. W. Hunt, The restless organisation (Sydney etc., 1972) 313-317. Voor een uitwerking van het begrip
  systeemrationaliteit zie R. Münch, Legitimität und politische Macht. Eine Untersuchung im Rahmen einer
  allgemeinen Theorie sozialer Systeme (Opladen, 1976) 30-31.
  Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  757
  
  andere woorden, besluitvorming en inhoudelijk beleid zijn ondergeschikt aan één centraal doel:
  de organisatie overeind houden en zo mogelijk uitbreiden.
  Weer een andere theorie ziet een overheidsdienst als een orgaan dat een informatiestroom
  aantrekt. Het orgaan beziet de informatie en komt slechts in actie wanneer de informatie naar
  zijn oordeel duidt op ongewenste ontwikkelingen15.
  Voorts kent de politieke theorie begrippen als macht, invloed, status en prestige16. Zij gaat
  ervan uit dat sommige instanties of personen meer gedaan krijgen dan anderen. Dat hoeft niet
  uitsluitend het geval te zijn in de context waaraan deze personen hun macht, aanzien etc.
  ontlenen. Politieke hoogwaardigheidsbekleders krijgen bijvoorbeeld bij een bezoek aan het
  voetbalstadion vaak een bijzondere plaats maar dat wil nog niet zeggen dat zij ook goed kunnen
  voetballen of veel inzicht in het spel hebben.
   In geen van de PIVOT-publikaties heb ik een verklaring gevonden waarom niet een of een
  combinatie van bovengenoemde empirisch gefundeerde theorieën is gekozen als uitgangspunt
  voor de selectie maar juist het Logisch Model met zijn uit wet- en regelgeving afgeleide
  geïdealiseerde handelingen, die plaats zouden moeten vinden en dus een administratieve
  neerslag zouden moeten hebben.
  Gevolgen voor het politiek-historisch onderzoek
  Wat zijn nu de te verwachten consequenties van het Logisch Model en de daarop gegrondveste
  selectiewijze voor het politiek-historisch onderzoek? Zal de selectie leiden tot een evenwichtig
  beeld van het politieke en bestuurlijke (non-)handelen?
  Wat betreft het beleidsproces lijken twee momenten er bij het Logisch Model bekaaid van af
  te komen: de beleidsvoorbereiding en de beleidsuitvoering. Het overheidshandelen dat volgens
  PIVOT bewaard dient te worden is namelijk gedefinieerd vanuit de thans bestaande wet- en
  regelgeving. Feitelijk beleid (of de voorbereiding daarvan) dat niet voortvloeit uit eerder
  geformuleerde taak- en doelstellingen ontsnapt aan de systematische aandacht van de sélecteur.
  In het Griekenland van Papandreou werden indertijd documenten vernietigd wanneer naar de
  mening van de overheid het eraan ten grondslag liggende probleem was opgelost17. In Nederland
  lijken documenten vernietigd te gaan worden omdat de eraan ten grondslag liggende maatschappelijke problemen nog niet in wet- of regelgeving zijn vertaald. Zo zijn bij het ministerie van
  justitie de uitvoeringsdossiers ten aanzien van gastarbeiders vernietigd, ook voor de vele jaren
  die voorafgingen aan de formulering van enig formeel beleid op dit terrein.
   Dit vemietigingsbeleid zal niet alleen met terugwerkende kracht voor reeds gevormd archief,
  maar ook met vooruitwerkende kracht voor nog te vormen documenten geschieden, want
  PIVOT wil het basisselectiedocument reeds op het moment van de vervaardiging van een
  ambtelijk stuk richtsnoer voorde latere selectie laten zijn18. Handelingen die niet als zodanig in
  het BSD zijn geformuleerd op grond van bestaande wet- en regelgeving zullen dan niet meer
  worden gearchiveerd, laat staan geselecteerd 19. Men stelle zich eens voor wat dat betekend zou
  15 S. T. Bok, Cybernetica. Stuurkunde (10de druk, 1958'; Utrecht, Antwerpen, 1978) 230-232; Van der
  Eyden, Overheidsbeleid, 154.
  16 Zie bijv. M. P. C. M. van Schendelen, 'Politieke invloed', Idem, ed., Kernthema's van de politicologie (Amsterdam, 1976) 123-150; A. Hoogerwerf, 'Het politieke systeem van Nederland' in: R. B.
  Andeweg, e. a., Politiek in Nederland (Alphen aan den Rijn, 1981) 27-29.
  17 G. M. Baldé en H. Spijkerman, 'De kunst van het selecteren. Verslag van een symposium', Nederlands
  Archievenblad, XCIII (december 1989) iv, 304.
  18 H. Nagelhout, 'Inleiding Omslag in opslag' in: M. Beekhuis, M. J. W. Beltman, Informatievoorziening binnen de overheid (Enschede, 1992) 8; Küller, Selectie, 29.
  19 Küller, Selectie, 33.
   758
  
  VI Archiefselectie: een zaak van meer dan alleen beleid
  
  h e b b e n voor de archiefvorming met betrekking tot de abortusproblematiek als deze gedachte al
  praktijk zou zijn geweest v o o r d e totstandkoming van de abortuswet. Wet- en regelgeving is niet
  alleen initiërend voor beleid, maar is vaak ook de vastlegging van een tevoren o n t w i k k e l d e
  beleidspraktijk. En juist beleid dat politiek of maatschappelijk gevoelig ligt, ontbeert dikwijls
  decennialang formele wet- en regelgeving. D e n k aan de leegstandswet, de wet op de lijkbezorging of de wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2 0 . Concreet aanvullend onderzoek in
  het archief zou ertoe kunnen leiden dat bestanden w o r d e n gesignaleerd die politiek gevoelig zijn
  of afwijken van de bestaande wet- en regelgeving. De gepubliceerde P I V O T - m e t h o d e voorziet
  hierin echter niet wegens haar legalistische uitgangspunt. Kritisch politiek-historisch o n d e r z o e k
  naar de impliciete beleidsvoorbereiding w o r d t aldus onmogelijk.
   O o k d o c u m e n t e n betreffende de beleidsuitvoering lijken het slachtoffer te worden van het
  Logisch Model. Slechts als op basis van wet- en regelgeving verwacht mag worden dat er grote
  ruimte voor handelingsvrijheid bestaat, k o m t de beleidsuitvoering volgens P I V O T v o o r
  b e w a r i n g in aanmerking 21. W a t is 'grote r u i m t e ' in dit verband? En welke consequenties is m e n
  bereid eraan te verbinden? Zo dreigen in c o n c r e t o in het k a d e r van de vernietiging van de
  individuele dossiers voor visumaanvragen alle dossiers betreffende de spijtoptanten uit I n d o n e sië te w o r d e n vernietigd, terwijl het spijtoptantenbeleid juist erkend is als exemplarisch v o o r de
  grote handelingsvrijheid voor ambtenaren 2 2 . Z o u het bovendien voor de Nederlandse politieke
  en koloniale geschiedenis niet bijzonder interessant zijn de personen te leren kennen die de
  grootste moeite hebben gehad met de k e u z e tussen ex-kolonie en voormalig m o e d e r l a n d ? O o k
  als beleidsvrijheid niet formeel g e b o d e n wordt, kan er discrepantie bestaan tussen beleidsvoorn e m e n s en -uitvoering, bijvoorbeeld doordat s o m m i g e intenties n i m m e r ten uitvoer w o r d e n
  gebracht 2 3 . Bovendien krijgt veel beleid p a s in de uitvoeringspraktijk gestalte. D e n k aan het
  vreemdelingen- en vluchtelingenbeleid of op lokaal niveau aan het uitkeringsbeleid. Dergelijk
  beleid is veelal de uitkomst van casuïstiek en ad h o c beslissingen en niet altijd zullen dergelijke
  c a s u s hun w e g gevonden hebben respectievelijk vinden naar beleidsdossiers.
   De n o o d z a a k tot meer aandacht voor de beleidsuitvoering wordt nog eens onderstreept d o o r d a t
  veel politieke strijd van de laatste jaren in N e d e r l a n d juist niet betrekking heeft op verschillen
  van inzicht met betrekking tot het beleid, m a a r zijn oorzaken vindt in kritiek op de beleidsuitvoering. Ik roep hier als voorbeelden in herinnering: de parlementaire enquêtes betreffende de
  subsidieverstrekking aan Rijn-Schelde-Verolme, de vervaardiging van een nieuw paspoort, de
  verstrekking van bouwsubsidies en de uitvoeringspraktijk van het sociale zekerheidsstelsel.
  Verscheidene van de enquêtecommissies h e b b e n zich trouwens beklaagd over het ontbreken
  20 Bovendien krijgt men op basis van de verschenen PIVOT-rapporten de indruk dat de beschrijving van
  handelingen gebaseerd is op de actuele wet- en regelgeving. Worden wetswijzigingen die in het verleden
  zijn doorgevoerd, in de institutionele onderzoeken niet verdisconteerd?
  21 Beekhuis, Bogaarts, 'Een beschrijving', 33. Küller, Selectie, ongepag., biedt niet meer dan de
  verzekering dat documenten betreffende de beleidsuitvoering 'niet altijd automatisch' voor vernietiging
  in aanmerking zullen worden gebracht. Vgl. Hovy, Coördinatie, 5: 'Uitvoerende taken worden in het
  algemeen minder hoog gewaardeerd. Maar de beslissingsruimte voor de uitvoerder — hetzij formeel,
  hetzij feitelijk — zal een rol spelen bij de waardering van het belang van zijn taak'. Hoe PIVOT feitelijke
  beslissingsvrijheid vaststelt zonder kennis te nemen van de inhoud van documenten wordt niet aangegeven.
  22 A. B. Ringeling, Beleidsvrijheid van ambtenaren. Het spijtoptantenprobleem als illustratie van de
  activiteiten van ambtenaren bij de uitvoering van beleid (Alphen aan den Rijn, 1978).
   23 Dat gegeven onder meer is voor politiek Den Haag enige jaren geleden nog aanleiding geweest om
  voor te stellen wet- en regelgeving te binden aan een bepaalde tijdshorizon opdat 'vervuiling' daarvan met
  onbenutte regels kan worden tegengegaan.
  Discussiedossier
  
  archiefvernietiging
  
  759
  
  van de voor hun reconstructies vereiste overheidsbescheiden, zelfs nog voordat er PIVOTarchiefselectie had plaats gevonden24.
  De oogkleppen die de historicus worden opgezet
  In de PIVOT-benadering ontbreekt ook aandacht voor de perceptie van de beleidsmakers over
  de maatschappij als geheel of hun taakgebied in het bijzonder. Men kan in enkele PIVOTpublikaties lezen dat bij interviews achteraf bleek dat ambtenaren zich herkenden in het
  institutionele model dat de PIVOT-rapporteurs van hun werkzaamheden hadden geschetst.
  Geen wonder. De ambtenaren herkenden de mede door hen geschapen kaders van wet- en
  regelgeving en de normatief daarop gebaseerde handelingen: 'the world according to the
  official'. Als gevolg van zo'n selectiewijze krijgt de historicus als het ware de oogkleppen van
  de toenmalige beleidsmakers opgezet25. Zoals uit menig onderzoek van de afgelopen jaren
  blijkt, mankeert er nogal wat aan de perceptie van met name de Haagse beleidsmakers van dat
  deel van de samenleving waarvoor zij verantwoordelijk zijn en van de gevolgen daarvoor van
  het door hen gevoerde beleid. Door hun normatieve visie als grondslag te nemen voor de
  selectiemethodiek wordt het collectief geheugen van een natie op een zeer bepaalde wijze
  vervormd. Een geschiedschrijving waarin achteraf bezien de politieke en maatschappelijke
  alternatieven voor het gevoerde beleid geschetst kunnen worden, wordt gefrustreerd. De
  principes van de PIVOT-selectiepraktijk bevoordelen een deterministische geschiedschrijving
  die mensen het zicht op de veranderbaarheid van de samenleving ontneemt.
   Weliswaar beweert de archiefdienst bijvoorbeeld in verband met de concept-vernietigingslijst
  BVD dat hij zich laat leiden door de gedachte: hoe ging de dienst om met de samenleving en
  omgekeerd de samenleving met de dienst26? Een concrete uitwerking van het laatste deel van
  deze gedachte ontbreekt evenwel. De opvattingen en gedragingen van de burgers jegens de
  overheid vindt men niet terug in de PIVOT-selectiemethode. Daarmee wordt het bijvoorbeeld
  onmogelijk de politiek-historisch uiterst relevante bewering te toetsen dat vanaf de jaren zestig
  de eisen, die de burger aan het politiek systeem stelt, toenemen terwijl de steun ervoor afneemt27.
  Het Logisch Model sluit ook activiteiten die gericht zijn op de instandhouding van overheidsorganen expliciet uit van beschrijving28. De vragen betreffende handhaving of afstoting van
  overheidstaken en de toedeling van overheidszorg aan concrete overheidsorganen zijn echter
  van groot historisch belang. Niet alleen omdat zij aansluiten bij de algemeen-historische
  24 Zie bijv. Algemene Rekenkamer, Archiefbeheer en -behoud bij het Rijk ('s-Gravenhage, 1988) 5;
  Ministerie van binnenlandse zaken, Omslag in opslag. Terugkeer naar informatievoorziening ('sGravenhage, 1991) 36; PIVOT, een nieuwe draai, 5.
  25 De algemene inleiding van de PIVOT-publikaties formuleert het als volgt: 'De selectie moet worden
  uitgevoerd vanuit het gezichtspunt van het [archiefvormende] overheidsorgaan' in: Küller, Selectie,
  ongepag. gedeelte.
  26 Beekhuis, 'Het standpunt', 43; F. C. J. Ketelaar, 'Privacybescherming en vernietiging', Gens Nostra,
  XLVII (1992) 401.
  27 A. Hoogerwerf in 'Twente levert eerste bestuurskundigen af, NRC Handelsblad, 4-7-1981. Eisen en
  steun vormen de invoer van het politieke systeem in het in de politicologie wijd en zijd gebruikte politieke
  kringloopmodel, zie bijv. G. Noordzij, 'Het politieke systeem' in: Van Schendelen, Kernthema's, 13-35.
  28 'Handelingen tussen rijksorganen die uitdrukkelijk gericht zijn op de instandhouding van een van deze
  beide organen worden njet beschreven, omdat deze binnen de rijksoverheid grote uniformiteit vertonen.
   ... De selectie van deze handelingen geschiedt aan de hand van een alternatieve onderzoeksroute',
  Beekhuis, Bogaarts, 'Een beschrijving', 37. Onderstreping in het origineel. Welke de alternatieve
  onderzoeksroute is, wordt echter niet uit de doeken gedaan.
  760
  
  VI Archiefselectie: een zaak van meer dan alleen beleid
  
  belangstelling voor wording en ondergang en continuïteit of discontinuïteit, maar ook omdat zij
  de gevarieerde historische opvattingen over de inrichting van de staat en de rol van de overheid
  weerspiegelen.
  Het Logisch Model gaat er verder aan voorbij dat de overheid informatievergaarder is. In een
  overheidsarchief bevindt zich nu eenmaal niet alleen de neerslag van gelegitimeerd ambtelijk
  handelen, maar ook het al dan niet beoogde produkt ervan: informatie. Het archief van de
  keuringsdienst van waren is bijvoorbeeld niet alleen het bestand van een uitvoerende dienst,
  zoals PIVOT stelt, maar biedt ons letterlijk een kijkje in de keuken van de Nederlandse
  samenleving. Het is maar één voorbeeld dat zich gemakkelijk laat aanvullen met andere.
  Vanuit de gezichtshoek van onder meer machtsvorming en -uitoefening is het jammer dat voor
  persoonsdossiers en in het bijzonder voor dossiers betreffende personen met een bijzondere
  betekenis zo weinig ruimte is in het selectiebeleid van de rijksarchiefdienst (RAD). Eén
  voorbeeld betreffende persoonsdossiers sec: wie de sociale achtergrond van de Hongaarse
  vluchtelingen uit 1956 wil kennen, zal constateren dat de daarop betrekking hebbende persoonsdossiers bij justitie vernietigd zijn. De weerzin van de algemene rijksarchivaris om dossiers
  betreffende historisch belangrijke personen te bewaren 29 zou wel eens zeer nadelig kunnen
  blijken te zijn voor het historisch elite-onderzoek of voor de toetsing achteraf van de vraag of
  in de Nederlandse samenleving sommigen 'meer gelijk' waren dan anderen, een niet onbelangrijke vraag betreffende het democratisch gehalte van een samenleving.
   De keuze voor het Logisch Model is ingegeven vanuit een oogpunt van (on)beheersbaarheid
  van de groeiende archiefstroom richting RAD 3 0 . De woorden van het plaatsvervangend hoofd
  PIVOT zijn in dit opzicht onthullend: Het Logisch Model biedt
  een zeer gespecialiseerd produkt (reconstructie hoofdlijnen overheidshandelen) en het beweegt zich
  binnen een marktsegment (het handelen van de rijksoverheid). Natuurlijk kan de rijksarchiefdienst
  meerdere produkten aanbieden en meerdere marktsegmenten trachten te bedienen [ni. 'de historische
  bronnenmarkt'] indien zij in staat is voldoende middelen hiervoor te verwerven. Wij sluiten deze
  mogelijkheid niet uit, maar wij houden er in ons model geen rekening mee.
  Bovendien merkt hij op: 'De beheersbaarheid van de organisatie komt dan... onder druk te staan
  en de beeldvorming naar de klanten toe wordt complexer'. Met andere woorden: het financiële
  en organisatorische onvermogen van de RAD hebben geleid tot een beperktere invulling van
  haar taak, waardoor de historisch geïnteresseerden zich tevreden moeten stellen met de kruimels
  van het marktsegment handelen van de rijksoverheid. Voor bewaring van archiefmateriaal
  vanuit het oogpunt van historisch belang wordt volstaan met een verwijzing naar instellingen
  als het KDC en het IISG 31. Historici hoeven zich naar het oordeel van de RAD door dergelijke
  opvattingen niet in de kou gezet te voelen. Integendeel, vanuit de dienst wordt gesuggereerd dat
  29 Voor bewaring van dossiers betreffende 'historische personen' voelt de algemene rijksarchivaris niet,
  want dan bewaart men 'interessante gevallen, curiosa zonder meer, wat tot een vertekening van het beeld
  leidt', Ketelaar, 'Vemietigingsoperaties'; Idem, 'Archiefselectie en historisch onderzoek', Nederlands
  Archievenblad, XCV (juni 1991) ii, 121.
  30 Beekhuis, Bogaarts, 'Een beschrijving', 35.
   31 Vgl. 'Indien het [volgens het PIVOT-criterium] geselecteerde en overgedragen materiaal niet geschikt
  is om ander wetenschappelijk onderzoek [dan reconstructie op hoofdlijnen van beleid] te bevredigen dan
  dient dit onderzoek gebruik te maken van andere bestanden, waarbij te denken valt aan het IISG; KDC;
  NEHA e. d.', Beekhuis, 'Het standpunt', 43. Ook Omslag in opslag wees al in die richting: 'Als het
  bijvoorbeeld gaat om het belang van later historisch onderzoek, ligt [vervreemding van archieven aan] een
  universiteit voor de hand', Ministerie van binnenlandse zaken, Omslag in opslag. Terugkeer, 104.
  Discussiedossier archiefvernietiging
  
  761
  
  het PIVOT-vernietigingsbeleid ook voor historische onderzoekers het beste is, omdat de
  papiermassa voor hen anders ontoegankelijk wordt32.
  Ik wil daar het volgende tegenover stellen. Ten eerste zal een geïnteresseerd historicus alles
  doen om te vinden wat voor zijn vraagstelling van belang is. Essentieel is dan wel dat het
  archiefmateriaal goed ontsloten is. Kort na 1945 is de administratie van de rijksoverheid
  omgeschakeld van het verbaalstelsel naar het dossierstelsel. Het dossierstelsel is vele malen
  toegankelijker dan de vooroorlogse verbalen die, langs de ingewikkelde weg van klappers,
  indices en agenda's, document voor document getraceerd moeten worden. Tegenover het vanaf
  1945 sterk gegroeide volume staat derhalve een vele malen gemakkelijker ontsluiting zodat het
  met de onbeheersbaarheid van dat grotere volume vanuit het perspectief van de onderzoeker nog
  wel meevalt. En tenslotte moet er rekening mee worden gehouden dat het voortschrijden der
  techniek niet alleen de opslag maar ook de ontsluiting in de toekomst aanzienlijk zal vergemakkelijken33.
   De uitvoerbaarheid van de PIVOT-benadering
  In ruim twee jaar tijd zagen zes institutionele onderzoeken het licht. Tot eind 1995, opnieuw in
  ruim twee jaar tijd, moeten er nog ongeveer 144 volgen34. Wat gebeurt er wanneer de tijd en de
  beperkte financiële middelen voor voortzetting van het institutionele onderzoek in gevaar
  komen35? Zal dan, bij alle kritiek die men daarop kan hebben, zelfs het voorafgaand institutioneel onderzoek achterwege blijven? Mijn scepsis op dit punt is gevoed door de recente
  conceptvernietigingslijst-BVD, waarin inderdaad het PIVOT-selectiecriterium uitgangspunt
  heet te zijn voor de vernietiging, doch het institutioneel onderzoek dat daaraan vooraf hoort te
  32 'Vervolgens wil Ketelaar enkele aanzetten tot een selectie- en vernietigingsbeleid geven. Eerst het
  waaróm van het selecteren. Archieven kunnen pas functioneren ten bate van ... historisch onderzoek,
  wanneer ze geschoond zijn. De historicus moet kiezen voor kwaliteit, in plaats van kwantiteit', Baldé,
  Spijkerman, 'Kunst', 308; F. C. J. Ketelaar, 'Vemietigingsoperaties en historisch onderzoek', NRC
  Handelsblad, 2-5-1991, met als motto een citaat van Henri James, 'The historian, essentially, wants more
  documents than he can really use'. De algemene rijksarchivaris vergelijkt daar het bladeren in het door het
  Instituut voor Nederlandse geschiedenis uitgegeven Biografisch woordenboek van Nederland met het
  spelen van 'Trivial Persuit in alle betekenissen'; zie ook Ketelaar, 'Archiefselectie', 121. Ministerie van
  binnenlandse zaken, Omslag in opslag. Terugkeer, 106: 'De pure hoeveelheid [onvoldoende geselecteerd
  archiefmateriaal] belemmert fatsoenlijk onderzoek op een later tijdstip'. M. Loef, B. de Vries, 'De
  Ontwerp nieuwe archiefwet', Historisch Nieuwsblad, II (juni 1993) iii, 32: 'Voor de contemporaine
  historicus bestaat serieus gevaar dat hij omkomt in de grote hoeveelheid bronnen. Zoals Umberto Eco ooit
  zei 'Elke overmaat aan informatie produceert stilte'. Het is de taak van de archivaris ervoor te zorgen dat
  de overmaat wordt teruggebracht tot een ordelijk en overzichtelijk geheel, zodat het geluid van de
  historicus kan blijven klinken'.
   33 Vanaf 1994 zullen bijvoorbeeld de National Archives hun inventarissen en in een latere fase ook
  feitelijke documenten via electronic mail (Internet) voor onderzoekers openstellen. Dat biedt het lonkend
  perspectief van geautomatiseerde zoeksacties op trefwoorden, 'National Archives & Library of Congress',
  Surveillant. Acquisitions and commentary for intelligence and security professionals. III, nrs. 2,3 (maart,
  juni 1993) 50.
  34 Volgens de planning moet het institutioneel onderzoek van PIVOT eind 1995 zijn afgerond, Reader
  ten behoeve van institutioneel onderzoek in het kader van het Project Invoering Verkorting Overbrengingstermijn (PIVOT) (Den Haag, 1991) 5.
  35 Er is voor het totale PIVOT gedurende een looptijd van tien jaar ( 1991 -2001 ) slechts 17 miljoen gulden
  beschikbaar, waarvan behalve publikaties ook nieuw personeel, verrijdbare archiefkasten en experimenten
  met elektronische opslag moeten worden betaald, Küller, Selectie, ongepag.; "Gevoelig' archief wordt
  beter toegankelijk', de Volkskrant, 17-5-1991.
   762
  
  VI Archiefselectie: een zaak van meer dan alleen beleid
  
  gaan, achterwege is gebleven. En wat gebeurt er als de ' logische' beschrijving van handelingen
  niet blijkt te corresponderen met de fysieke ordening van het archief? Duikt PIVOT dan toch in
  de dossiers om de aanwezigheid van handelingen te traceren? Dan is het project weer terug op
  het niveau van de micro-selectie, de selectie per document, dat de RAD nu juist meende
  ontstegen te zijn. Of wordt er, wanneer de vertaalslag van handelingen naar het archief te lastig
  wordt, voor een minder genuanceerde oplossing gekozen36?
  En in hoeverre bemerkt PIVOT concreet de discrepantie tussen het in kaart brengen van
  handelingen en de feitelijke archiefordening? Tot nu toe bestaat er een personele scheiding
  tussen de PIVOT-medewerkers die de handelingen beschrijven en degenen die belast zijn met
  de tenuitvoerlegging van de basisselectiedocumenten. Begrip voorde problemen van de laatsten
  is op zijn plaats. Herhaaldelijk is vastgesteld dat de archiefambtenaren bij de ministeries relatief
  laag opgeleid en ondergewaardeerd zijn37. Zij bleken reeds moeite te hebben met de tenuitvoerlegging van de pre-PIVOT-vernietigingslijsten38. Op zijn minst correspondeerden dossier en
  vernietigingsobject toen nog redelijk met elkaar en was de omschrijving tamelijk concreet.
   Zullen die sélecteurs met een laag opleidingsniveau39 in staat zijn om vernietigingslijsten in de
  praktijk om te zetten, waarvan de geformuleerde handelingsbegrippen zelfs voor academisch
  gevormden niet of nauwelijks te begrijpen zijn40 en die een handelingsstructuur vertonen die,
  althans voor het historische bestand, niet overeenkomt met de dossierstructuur?
  Recent erkent ook PIVOT dat niet voor alle beleidsterreinen — bijvoorbeeld defensie of
  buitenlands beleid — volstaan kan worden met het opstellen van lijsten van handelingen. Voor
  zulke beleidssectoren worden nu de 'bedrijfsprocessen' als uitgangspunt genomen. Impliciet
  erkent PIVOT daarmee zijn eerdere ongelijk, namelijk dat het mogelijk zou zijn de rijksoverheid
  uitsluitend op basis van handelingen in kaart te brengen. In eerste instantie zou men als historicus
  geneigd zijn deze koerswending toe te juichen, maar men moet wel bedenken dat de door PIVOT
  zo benadrukte objectiviteit en standaardisering van de selectiemethode hiermee worden
  verlaten. Degene die het institutioneel onderzoek verricht, bepaalt nu of de beschrijving zal
  geschieden aan de hand van handelingen of van bedrijfsprocessen. Bovendien zal de vraag
  gesteld dienen te worden, welke bedrijfsprocessen, hoe ook gedefinieerd, uitgangspunt voor de
  beschrijving zullen zijn: bijvoorbeeld die uit de jaren 1945-1950, toen de overheidsorganisatie
  in Nederland opnieuw vorm kreeg, die van 19nu of—gezien de pretentie van PIVOT het BSD
  ook richtsnoer voor toekomstige archiefvorming te laten zijn — die van 2000-zoveel?
  36 'Bij een orgaan waar het accent duidelijk ligt op de op wet- en regelgeving gebaseerde uitvoerende
  taken, kan heel gemakkelijk meteen een relatie tussen de handeling en de dossieromschrijving worden
  gelegd', wordt in het PIVOT-bijbeltje Van de selectie van papier naar de selectie van handelingen
  opgemerkt. De suggestie is dat men voor een omschreven handeling slechts de woorden 'Stukken
  betreffende' hoeft te zetten. Küller, Selectie, 25; advies nr. 396 van de rijkscommissie voor de archieven.
  