text: Klassiekers
  
  Kapitalistische crises
  AUTEUR Justus Uitermark
  ILLUSTRATIE Verso Books
  
  In de rubriek Klassiekers gaat AGORA in op boeken die niet vers van de pers komen, maar nog steeds uiterst
  relevant zijn. Deze keer ‘Limits to Capital’ (1982) van David Harvey.
  Toen het tijdschrift Geografie mij tien jaar geleden vroeg om een
  
  schorten. Zo schenkt Harvey veel aandacht aan de rol van financiële
  
  boek te bespreken dat me diepgaand had beïnvloed, twijfelde ik
  
  instrumenten, zoals aandelen, derivaten en diverse verzekeringsvor-
  
  geen moment: ‘Limits to Capital’ van David Harvey. David Harvey
  
  men bij het stabiliseren van een markt die zichzelf ondergraaft door
  
  was toen, net als nu, met voorsprong ’s werelds meest invloedrijke
  
  over- en onderaanbod. Een andere manier voor het tijdelijk afwen-
  
  geograaf maar hij wordt toch eerder opgevoerd als vertegenwoordi-
  
  den van crises is het kanaliseren van overaanbod in de gebouwde
  
  ger van een stroming – het marxisme – dan als autoriteit. Studenten
  
  omgeving, waardoor een vastgoedbubbel ontstaat die op een
  
  en docenten kennen de naam wel, maar niet het werk. Mijn keuze
  
  gegeven moment knapt. “Capitalism,” zegt Harvey, “cannot abide a
  
  voor ‘Limits to Capital’ was dan ook bedoeld om het boek aan de
  
  limit.” Telkens moeten de grenzen van consumptie en productie
  
  obscuriteit te onttrekken. En ‘Limits to Capital’ was een obscuur
  
  worden verlegd, zowel in de fysieke ruimte als in de virtuele ruimte
  
  boek, althans voor mij. Het lezen van kaft tot kaft is een beproeving.
   van het financiële stelsel. Eén van de ontwikkelingen in de laatste
  
  Eén van Harveys favoriete quotes van Marx, ook aangehaald aan het
  
  decennia is dat de financiersklasse, die voor de coördinatie van dit
  
  begin van ‘Limits’, is: “There is no royal road to science, and only
  
  proces verantwoordelijk is, niet langer slechts kapitaalaccumulatie
  
  those who do not dread the fatiguing climb of its steep paths have a
  
  faciliteert maar het surplus zelf opsoupeert, zoals Harvey in zijn ‘Brief
  
  chance of gaining its luminous summits”. Harvey laat een onvoorstel-
  
  History of Neoliberalism’ uit 2007 beschrijft.
  baar aantal marxistische studies de revue passeren. Sociologisch
  getinte begrippen als ‘vervreemding’ en ‘klassenstrijd’ zijn minder
  belangrijk dan economische theorieën over de distributie van
  surplussen of de bepaling van waarde. Elke pagina, de één nog meer
  doorwrocht dan de andere, getuigt van Harveys intense toewijding.
  Die toewijding betreft niet primair het socialisme of het antikapitalisme. Wie ‘Limits’ leest, ziet iemand aan het werk die bovenal
  
  ‘Limits’ biedt een rustpunt in
  de volatiliteit van financiële
  markten en de kakofonie van
  meningen
  
  serieus en geconcentreerd is en die zich geen moment laat afleiden
  door ideologische bevlogenheid of modegrillen. ‘Limits’ is onderscheidend precies omdat het een uitdrukking is van een intense
  
  Centraal in ‘Limits’ staan echter de geografische aspecten van crises.
  toewijding om de grondpatronen van de kapitalistische samenleving
  
  Harvey betoogt dat de marxistische theorievorming nog te weinig
  
  te begrijpen. Het boek is de uitkomst van meer dan een decennium
  
  aandacht heeft gehad voor de ruimtelijke dimensie van kapitaalac-
  
  werk en de basis voor een project waaraan hij nog steeds – meer dan
  
  cumulatie. De circulatie van kapitaal is alleen mogelijk doordat er
  
  30 jaar na de eerste publicatie – zijn leven wijdt.
   bepaalde structuren bestaan. Dat kunnen fabrieken zijn, maar ook
  hele steden of industriële districten. Op zoek naar winst innoveren
  
  Onafwendbare crises
  
  ondernemers en devalueren ze daarmee oudere productietechnie-
  
  Wat is dan de kern van dat project? Het boek draait helemaal rond
  
  ken en -gebieden. Door deze ‘creatieve destructie’ worden deze
  
  crises. Harvey stelt, in navolging van Marx, dat het kapitalisme
  
  gebieden onaantrekkelijk voor kapitaal en vertrekken investeerders
  
  tegenstrijdigheden heeft en daardoor inherent geneigd is tot crises.
  naar elders. Zolang ze als sprinkhanen van gebied naar gebied
  
  De taak van de analist is dan om de tegenstrijdigheden (‘contradicti-
  
  kunnen springen is er, vanuit het oogpunt van kapitaal, geen
  
  ons’) te identificeren, na te gaan hoe daar crises uit voortkomen en
  
  probleem. Doordat echter investeringen opgeslagen liggen in
  
  vervolgens te bestuderen hoe en onder welke omstandigheden die
  
  relatief stabiele structuren, is het vaak moeilijk om activiteiten te
  
  crisisneigingen worden afgewend. Kortom, tegenstrijdigheden leiden
  
  verplaatsen of bestaande industriële milieus te hervormen.
  tot crises die weer leiden tot verandering. In de loop van de tijd zijn
  
  Een crisis ontstaat wanneer kapitaal binnen een gegeven configura-
  
  allerlei manieren ontwikkeld om dergelijke crisistendensen op te
  
  tie niet of slechts langzaam kan accumuleren. Een nationale elite kan
  
  22 CRISIS
  
  KLASSIEKERS
  
  AGORA 2012-3
  
  bijvoorbeeld in een crisis verzeild raken wanneer investeringen in
  
  ideoloog. Hij heeft een sterker verlangen, namelijk het doorgronden
  
  verouderde industrieën niet meer renderen. Ook kan een heel
  
  van het kapitalistische systeem van de zeer lange termijn tot in de
  
  wereldsysteem uit balans raken doordat binnen bestaande mondiale
  
  kleinste details. Als diagnosticus van het kapitalisme is Harvey
  
  structuren de mogelijkheden voor accumulatie gering of uitgeput
  
  onovertroffen.
   zijn. Volgens velen was dat eind jaren zeventig het geval toen de
  economische politiek zich afspeelde binnen een stelsel van relatief
  
  Justus Uitermark studeerde Sociale Geografie aan de Universiteit
  
  gesloten en autonome staten. Sindsdien tendeert het systeem naar
  
  van Amsterdam, promoveerde in 2010 op het proefschrift
  
  een nieuwe ‘spatial fix’ waarbij steden of regio’s belangrijker worden
  
  ‘Dynamics of Power in Dutch Integration Politics’ bij het ‘Amster-
  
  voor kapitaalaccumulatie. Dit proces, waarbij kapitaal telkens op
  
  dam Institute for Social Science Research’ en werkt nu aan de
  
  zoek is naar een nieuwe ruimtelijke basis om circulatie mogelijk te
  
  afdeling Sociologie van de Erasmus Universiteit Rotterdam.
  maken, wordt beschreven door auteurs als Saskia Sassen, Neil Smith,
  Michael Storper, Erik Swyndegouw en Neil Brenner. Ze zijn allen
  
  Literatuurselectie
  
  meer of minder geïnspireerd door Harveys uiteenzetting in ‘Limits’.
  Harvey, D. (1982) The limits to Capital. Oxford, Blackwell.
  Harvey, D. (2007) A brief history of neoliberalism. Oxford, Oxford
  
  Blijvende relevantie
  
  University Press.
  Toen AGORA me onlangs vroeg om een klassieker te bespreken voor
  
  Harvey, D. (2010) crises of capitalism. http://comment.rsablogs.org.
  dit nummer twijfelde ik opnieuw geen moment, maar ik koos ‘Limits’
  
  uk/2010/06/28/rsa-animate-crisis-capitalism/
  
  om andere redenen. Toen ik ‘Limits’ eind jaren negentig voor het
  
  Uitermark, J. (2004) De geografie verlossen van zijn imperialistische
  
  eerst las was Harveys betoog fascinerend juist omdat het diep
  
  erfenis. Geografie Februari 2004.
   verborgen crisistendensen blootlegde. In die periode van economische groei en verdampte ideologische tegenstellingen liet Harveys
  analyse van de onderstromen van het kapitalisme zien dat er onder
  het kalme oppervlak een enorm crisispotentieel schuilging. Nu is het
  precies omgekeerd. Ik kies nu ‘Limits’ voor deze bespreking juist
  omdat het rustpunt biedt in de volatiliteit van financiële markten en
  de kakofonie van meningen. Terwijl anderen ad hoc modellen
  formuleren, heeft Harvey in de afgelopen decennia de basis gelegd
  voor een analyse die korte termijnprocessen kan verklaren uit
  structurele kenmerken en lange termijnontwikkelingen.
  Harveys analyses hebben zich ook ontworsteld aan de obscuriteit. In
  een voor wetenschappelijke begrippen ongekend populair filmpje
  (meer dan 1,7 miljoen keer bekeken op Youtube) geeft David Harvey
  zijn interpretatie van de huidige crisis. De lezing wordt visueel
  ondersteund door een cartoonist die op hilarische wijze de grilligheid en gekte van de crisis in beeld brengt, terwijl Harvey rustig en
  eloquent de dieperliggende oorzaken ontleedt. Hij zet zich af tegen
  andere verklaringsmodellen die de oorzaak voor de crisis zoeken in
  de menselijke natuur, de culturele eigenaardigheden van Amerikanen (of, recenter, Grieken), slapende beurswaakhonden of een
  passieve overheid. Al die verklaringen bevatten wel een kern van
  waarheid, stelt Harvey, maar ze gaan voorbij aan de kern van het
  probleem, namelijk dat crises nooit opgelost maar hoogstens
  verplaatst worden.
  Harvey is, net als Marx, specifieker en uitgebreider in zijn analyse van
  het kapitalisme dan in het ontwikkelen van een alternatief. In ‘Limits’
  komt hij pas in de allerlaatste alinea tot iets van een oproep – “the
  mutual development of theory and of historical and geographical
  reconstruction... forms the intellectual crucible out of which new
  strategies for the sane reconstruction of society can emerge” (p.
   451). In zijn toespraak komt hij, alweer helemaal aan het einde, tot
  de conclusie dat “any sensible person right now would join an
  anti-capitalist organization.” Maar Harvey is dan ook geen agitator
  en, ondanks zijn rotsvaste socialistische overtuigingen, ook geen
  
  AGORA 2012-3
  
  KLASSIEKERS
  
  CRISIS 23.
  