text: Tabel 4.2
  Effecten van belastende werkomstandigheden op de kans dat werkenden hun baan verliezen,
  wanneer er geen training wordt gevolgd
  
  2000
  Effect
  
  +++
  
  Fysieke belasting
  Psychische belasting
  Herhalende werkzaamheden
  a: gecorrigeerd voor leeftijd en beroepsniveau
  +
  = positief effect (10% significantie)
  ++ = positief effect (5% significantie)
  +++ = positief effect (1% significantie)
  
  2002
  Effect
  
  +++
  ++
  
  ----
  
  = negatief effect (10% significantie)
  = negatief effect (5% significantie)
  = negatief effect (1% significantie)
  
  Tabel 4.3 laat zien dat scholing een belangrijke rol speelt in het verminderen van de
  risico’s op verlies van werk. Werkenden die vaker een cursus volgen blijken zich op
  de middellange termijn beter op de arbeidsmarkt te kunnen handhaven. De
  schattingsresultaten wijzen er overigens niet op dat er een relatie is tussen de
  technologische en organisatorische vernieuwingen in de beroepsgroep en bedrijfssector, waarin iemand werkzaam is en het risico op verlies van werk. Dit kan echter
  het gevolg zijn van het feit dat de gebruikte indicatoren voor technologische en
  organisatorische vernieuwingen niet direct aan het bedrijf waarin een werknemer
  werkzaam is kunnen worden gerelateerd, maar slechts een indicatie geven van de
  technologische en organisatorische innovaties in de bedrijfssector en de beroepsgroep waarin iemand werkzaam is. Het gaat hier om respectievelijk het percentage
  bedrijven in de bedrijfssector waarin iemand werkzaam is dat te maken heeft met
  een organisatorische verandering en het percentage werknemers in de beroepsgroep dat met computers werkt.
   Wel blijkt dat werkenden die in hun werk regelmatig herhalende werkzaamheden
  moeten verrichten een groter risico te lopen op verlies van werk. Dit kan op twee
  zaken wijzen: (1) Degenen die in deze functies werkzaam zijn lopen een groter risico
  
  84
  
  op verlies van werk vanwege de belastende arbeidsomstandigheden (RSI e.d.)56, of
  (2) het gaat hier om mensen die werkzaam zijn in functies waarin ze hun competenties niet verder kunnen ontwikkelen, waardoor ze op een gegeven moment,
  ondanks hun werkervaring, niet meer kunnen concurreren met - de vaak goedkopere
  - jongeren die op de arbeidsmarkt instromen. Hierbij speelt waarschijnlijk ook een rol
  dat lagere functies waarin veel herhalende werkzaamheden moeten worden
  uitgevoerd, vaak naar landen met een lager loonniveau worden verplaatst.
  Daarentegen blijkt dat naast het volgen van aanvullende scholing, ook het leren op
  de werkplek mogelijk een rol speelt bij het verminderen van het risico op verlies van
  werk. Naarmate werkenden langer in hun functie werkzaam zijn, is hun risico op
  verlies van werk kleiner. Dit geringere risico op verlies van werk zou echter ook het
  gevolg kunnen zijn van de sterkere rechtspositie van mensen die reeds langer bij een
  bedrijf werkzaam zijn. Er blijkt wat dit betreft echter sprake te zijn van een duidelijke
  tegenkracht. Wanneer werkenden té lang dezelfde functie blijven uitoefenen, lopen
  ze een groter risico hun werk te verliezen. Het blijkt overigens geruime tijd te duren
  voor deze ervaringsconcentratie het geringere risico op verlies van werk vanwege de
  opgebouwde werkervaring overvleugelt. Gemiddeld genomen is dit pas na circa 19
  jaar het geval. Wel duiden deze uitkomsten op het belang om tijdig met scholing te
  beginnen. Scholing kan er namelijk voor zorgen dat ervaringsconcentratie geen kans
  krijgt om het risico op verlies van werk te vergroten.
   Tabel 4.3
  Effect van scholingsdeelname op verlies van werk*
  
  Effect
  Organisatorische veranderingen
  IT gebruik
  Competentietekort 2 jaar geleden
  Herhalende werkzaamheden
  Baanduur
  Ervaringsconcentratie (baanduur kwadraat)
  Aantal in verleden gevolgde cursussen (3-4 jaar geleden)
  
  +
  --+++
  --
  
  * Referentiecategorie: werkzaam in eerdere baan of andere baan; gecorrigeerd voor bedrijfsgrootte, beroepsniveau, geslacht, leeftijd en onderzoeksjaar.
  +
  = positief effect (10% significantie)
  = negatief effect (10% significantie)
  ++ = positief effect (5% significantie)
  -= negatief effect (5% significantie)
  +++ = positief effect (1% significantie)
  --= negatief effect (1% significantie)
  
  Ten slotte is het opmerkelijk dat de werkenden die zelf aangeven dat ze in hun
  functie te kampen hebben met een competentietekort, twee jaar later niet significant
  vaker hun baan verliezen. Dit zou het gevolg kunnen zijn van het feit dat werkenden
  die een competentietekort ervaren, er vaker toe over gaan om aanvullende scholing
  te gaan volgen (zie tabel 4.4). Dit wijst er op dat werkenden doorgaans adequaat
  inspelen op het risico op verlies van werk vanwege competentieveroudering.
  56. Overigens blijken degenen die werkzaam zijn in een beroepsgroep waarin veel met
  computers wordt gewerkt, minder vaak te maken te hebben met herhalende werkzaamheden.
  85
  
  Ook laat de tabel zien dat in de functies die, gecorrigeerd voor het beroepsniveau,
  relatief veel inwerktijd vragen ook relatief veel scholing wordt gevolgd. Het blijkt
  overigens dat juist in de functies waarin de werkenden vaak aangeven te kampen te
  hebben met competentieveroudering de inwerktijd lang is. Kennelijk gaat het hier om
  hoogwaardige functies waarin de werkenden zich doorlopend moeten inspannen om
  hun competenties up-to-date te houden.
   Bovendien blijken werkenden die langer bij een bedrijf werkzaam zijn meer scholing
  te volgen. Dit wijst er op dat het opdoen van werkervaring meestal geen alternatief is
  voor het volgen van scholing, maar dat werkervaring en scholingsparticipatie elkaar
  veeleer aanvullen. Ook hier blijkt echter dat wanneer werkenden op een gegeven
  moment te kampen hebben met een te sterke ervaringsconcentratie, zij ook minder
  aan scholingsactiviteiten gaan deelnemen. Gemiddeld is dit na ruim 13 jaar het
  geval. Dit is 6 jaar eerder dan het moment waarop ervaringsconcentratie het risico op
  verlies van werk vergroot. Dit wijst erop dat wanneer mensen die lang in een
  bepaalde functie werkzaam zijn afhaken met het op peil houden van hun competenties, dit een voorbode is van het verlies van werk vanwege ervaringsconcentratie.
  Tabel 4.4
  Factoren die van invloed zijn op scholingsparticipatie*
  
  Effect
  Organisatorische veranderingen
  IT gebruik
  Competentietekort 2 jaar geleden
  Inwerktijd
  Baanduur
  Ervaringsconcentratie (baanduur kwadraat)
  
  +++
  +++
  ++
  ---
  
  * Gecorrigeerd voor bedrijfsgrootte, beroepsniveau, geslacht, leeftijd en onderzoeksjaar.
   +
  = positief effect (10% significantie)
  = negatief effect (10% significantie)
  ++ = positief effect (5% significantie)
  -= negatief effect (5% significantie)
  +++ = positief effect (1% significantie)
  --= negatief effect (1% significantie)
  
  Een deel van de werkenden die zich niet in hun baan kunnen handhaven, lukt het om
  elders nog werk te vinden in een minder aantrekkelijke baan.57 Ook hier blijkt dat
  werkenden die meer scholing volgen minder snel hoeven uit te wijken naar een
  slechtere baan (zie tabel 4.5). Degenen die in hun functie veel herhalende
  werkzaamheden moeten verrichten blijken niet vaker uit te wijken naar een minder
  aantrekkelijke functie. Zoals tabel 4.3 liet zien zullen de werkenden in deze functies,
  wanneer ze hun vaan verliezen, zich vaak niet meer op de arbeidsmarkt kunnen
  handhaven. Mensen die langer bij een bedrijf werkzaam zijn, zullen minder vaak
  gedwongen zijn uit te wijken naar een slechtere functie. Echter, ook hier zien we dat
  
  57. Het gaat hier om functies die qua beloning, loontrevredenheid of baantevredenheid slechter
  zijn dan de baan die iemand daarvoor had en op geen van de drie kenmerken beter scoort.
  Bij het uurloon wordt pas gesproken van een verslechtering als het verschil ten opzichte
  van de oude baan minstens 10% bedraagt.
  86
  
  wanneer de ervaringsconcentratie erg groot wordt, men toch het risico loopt uit te
  moeten wijken naar een slechtere baan.
  Tabel 4.5
  Effecten van scholingsdeelname op het risico dat een werkende moet uitwijken naar een
  slechtere baan*
  
  Effect
  Organisatorische veranderingen
  IT gebruik
  Herhalende werkzaamheden
  Competentietekort 2 jaar geleden
  Baanduur
  Ervaringsconcentratie
  Aantal in verleden gevolgde cursussen (3-4 jaar geleden)
  Bereid andere werkzaamheden te verrichten
  Verricht daadwerkelijk andere werkzaamheden
  Herhalende werkzaamheden
  
  --+++
  ---
  
  a: Referentiecategorie: behoud van eerdere baan; gecorrigeerd voor bedrijfsgrootte, beroepsniveau, geslacht, leeftijd en onderzoeksjaar.
   +
  = positief effect (10% significantie)
  = negatief effect (10% significantie)
  ++ = positief effect (5% significantie)
  -= negatief effect (5% significantie)
  +++ = positief effect (1% significantie)
  --= negatief effect (1% significantie)
  
  4.4
  
  Effectieve scholing
  
  Door de gegevens over scholingsdeelname uit het vorige hoofdstuk te relateren aan
  de effectiviteitsindicatoren uit dit hoofdstuk, kan een beeld verkregen worden van de
  effectiviteit van de scholingsinspanningen die er in de verschillende bedrijfssectoren
  plaatsvinden. Dit resulteert in een indicator van het effect van de geleverde
  scholingsinspanningen op de competenties van de werkenden in een bepaalde
  bedrijfssector. Figuur 4.2 geeft hiervan een overzicht.
  Uit de figuur komt duidelijk naar voren dat de mate waarin het volgen van scholing
  effectief bijdraagt aan het competentieniveau van werkenden het grootst is in het
  bank- en verzekeringswezen, de energiesector en de sector overheid en onderwijs.
  In het bank- en verzekeringswezen valt dat met name te verklaren doordat er in deze
  sector veel scholing wordt gevolgd die bijzonder effectief is bij de opbouw van de
  competenties die men nodig heeft voor het werk. Het gaat daarbij vooral om cursussen op het gebied van administratie, verzekeringen en managementvaardigheden. In
  de energiesector draagt met name het feit dat er op veel verschillende gebieden
  scholing gevolgd wordt bij tot de hoge score op de effectiviteitsindicator.
  De sector overheid en onderwijs scoort hoog door de erg hoge deelname aan ITcursussen. Hoewel de effectiviteit daarvan op de competentieontwikkeling van de
  werkende hoog is, wijst dit op enige eenzijdigheid in de bijdrage van scholing aan de
  competentieontwikkeling van de werkenden in deze sector. De sectoren transport en
  communicatie, landbouw en visserij en de handel vallen daarentegen op door de
  
  87
  
  geringe bijdrage die het volgen van scholing levert aan de ontwikkeling van het
  competentieniveau van de werkenden in deze sectoren.
   Figuur 4.2
  Indicator van de bijdrage van scholing aan het competentieniveau van werkenden, naar
  bedrijfssector
  
  4.5
  
  Conclusies
  
  Het scholen van werknemers is een belangrijk instrument om competentieveroudering tegen te gaan. In dit hoofdstuk is ingegaan op de effectiviteit van de gevolgde scholing. Deze effectiviteit is vanuit twee perspectieven geanalyseerd. Allereerst is er gekeken naar de bijdrage die scholing levert aan de ontwikkeling van de
  competenties van werkenden. Vervolgens is er gekeken naar de bijdrage die
  scholing levert aan het verminderen van de kansen op verlies van werk vanwege
  competentieveroudering. Beide maatstaven voor de effectiviteit van scholing zijn met
  behulp van empirische analyses in kaart gebracht.
  Met name het volgen van algemene cursussen blijkt een sterke invloed te hebben op
  het competentieniveau van werkenden. Vooral cursussen op het terrein van ‘administratie, economisch’, cursussen ‘communicatie, leidinggeven, managementtraining’
  en cursussen ‘recht, bestuurlijk of juridisch’ leveren in de praktijk een belangrijke bijdrage aan het verhogen van het competentieniveau van werkenden. De aard van
  deze cursussen geeft duidelijk aan dat de scholing van werkenden vooral in de
  
  88
  
  kantoorberoepen een belangrijke bijdrage levert aan de competentieontwikkeling van
  werkenden.
  Bij de tweede analyse waarin de relatie tussen scholing en competentieveroudering
  en de kans op het behoud van werk aan de orde komt, valt het in de eerste plaats op
  op dat scholing de kans op verlies van werk vermindert bij fysiek of psychisch belastende arbeidsomstandigheden. Werknemers die deelnemen aan scholing lopen ook
  een kleiner risico op uitval door langdurige ziekte die wordt veroorzaakt door een
  hoge fysieke belasting of herhalende werkzaamheden.
   Ook meer in het algemeen blijkt het volgen van scholing een belangrijke rol te spelen
  bij het verminderen van de risico’s op verlies van werk vanwege competentieveroudering. Het leren op de werkplek speelt eveneens een rol bij het verminderen
  van de risico’s op verlies van werk. Voor diegenen die al langer in hun functie
  werkzaam zijn is het risico op verlies van werk in eerste instantie kleiner. Echter,
  wanneer iemand té lang dezelfde functie uitoefent, neemt het risico op verlies van
  werk toe. Het negatieve effect van deze ervaringsconcentratie op het behoud van
  werk overvleugelt echter pas na 19 jaar het positieve effect van de langere baanduur.
  Het is opmerkelijk dat ervaringsconcentratie reeds 6 jaar eerder ertoe leidt dat
  werkenden minder vaak scholing gaan volgen. Het afhaken met het op peil houden
  van iemands competenties door het volgen van aanvullende scholing is derhalve een
  voorbode voor het verlies van werk vanwege competentieveroudering.
  Een opmerkelijke constatering is ook dat de werkenden die zelf aangeven met een
  competentietekort te kampen te hebben, niet vaker hun baan verliezen. Dit is
  waarschijnlijk het gevolg van het feit dat werkenden die zelf een competentietekort
  ervaren vaker aanvullende scholing gaan volgen. Scholing is tenslotte ook waardevol
  wanneer werknemers de baan waarin ze werkzaam zijn toch verliezen. In dat geval
  hebben degenen die scholing hebben gevolgd, namelijk een kleinere kans dat ze
  moeten uitwijken naar een slechtere baan.
   Om te kijken in hoeverre er in de verschillende bedrijfssectoren sprake is van
  effectieve scholingsinspanningen, is er een indicator geconstrueerd die een beeld
  geeft van de bijdrage die de in de verschillende bedrijfssectoren gevolgde scholing
  levert aan het competentieniveau van de werkenden. De effectiviteit van de
  geleverde scholingsinspanningen blijkt het hoogst te zijn in het bank- en verzekeringswezen, de energiesector en de sector overheid en onderwijs. Daarentegen
  levert de scholingsparticipatie in de sectoren transport en communicatie, landbouw
  en visserij en de handel slechts een beperkte bijdrage aan het competentieniveau
  van de werkenden.
  89
  
  5
  5.1
  
  Groepen met een achterstand
  Inleiding
  
  Bepaalde groepen werkenden lopen een hoger risico op competentieveroudering
  doordat ze geconfronteerd worden met grotere risico’s, of omdat ze in onvoldoende
  mate deelnemen aan scholing om deze risico’s te beperken. In dit hoofdstuk wordt
  ingegaan op de specifieke problematiek die jongeren, ouderen, vrouwen en etnische
  minderheden kunnen ondervinden bij het verwerven en behouden van hun positie op
  de arbeidsmarkt.
  Anders dan in voorgaande rapportages van het WSO, wordt in dit rapport de
  problematiek van de groepen met een nogal eens zwakkere arbeidsmarktpositie in
  een apart hoofdstuk behandeld. Van deze groepen kwamen de laagopgeleiden al
  eerder in dit rapport aan de orde, omdat er telkens werd ingegaan op de opleidingen
  die binnen een bedrijfssector vooral met de desbetreffende risicofactor te maken
  hebben. Voor de andere vier groepen worden in dit hoofdstuk uitspraken gedaan
  over de mate waarin zij met de verschillende risico’s op verlies van werk worden
  geconfronteerd (zie ook hoofdstuk 2) en de mate waarin aan scholing wordt deelgenomen (hoofdstuk 3).
   Het gebleken dat het voor bepaalde indicatoren op basis van de beschikbare databronnen niet mogelijk is voldoende betrouwbare informatie te verzamelen om
  uitspraken te kunnen doen. Dat geldt met name voor de informatie met betrekking tot
  de etnische minderheden.
  De verdere opbouw van dit hoofdstuk is als volgt. In de volgende paragraaf wordt
  gekeken naar de redenen waarom de genoemde groepen werkenden aangemerkt
  worden als groepen die in het arbeidsmarktbeleid extra aandacht verdienen.
  Vervolgens kijken we in de paragrafen 5.3 - 5.5 naar de risicofactoren zoals die ook
  in hoofdstuk 2 aan de orde kwamen, toegespitst op de vier aandachtsgroepen. Aangezien er voor de technologische en organisatorische ontwikkelingen en de werkgelegenheidsontwikkelingen geen aparte analyses voor de aandachtsgroepen kunnen
  worden opgesteld, zal er in dit hoofdstuk met name gekeken worden naar de
  risicofactoren: fysieke belasting, pyschische belasting en het regelmatig verrichten
  van beeldschermwerk. Paragraaf 5.6 gaat in op de scholingsparticipatie. Paragraaf
  5.7 sluit het hoofdstuk af met enkele conclusies.
  5.2
  
  Bijzondere groepen
  
  De aandacht voor een aantal bijzondere groepen op de arbeidsmarkt vloeit voort uit
  de gedachte dat deze groepen vaker geconfronteerd worden met risicofactoren die
  competentieveroudering in de hand kunnen werken en bovendien minder vaak
  betrokken zijn bij scholingsactiviteiten die het risico van competentieveroudering
  kunnen verminderen. Tabel 5.1 geeft een overzicht van de mate waarin jongeren,
  91
  
  oudere werknemers, vrouwen en etnische minderheden geconfronteerd worden met
  bepaalde risico’s op verlies van werk vanwege competentieveroudering en in
  hoeverre deze groepen deelnemen aan scholing. Daarbij wordt de positie van deze
  aandachtsgroepen telkens vergeleken met het gemiddelde beeld van de totale
  werkzame bevolking.
   Tabel 5.1
  Risicofactoren en scholingsdeelname van jongeren, oudere werknemers, vrouwen en etnische
  minderheden in vergelijking met het gemiddelde beeld, 2001-2002
  
  Risicofactoren
  Lawaai
  Trilling
  Kracht zetten
  Tijdsdruk
  Beeldschermwerk
  Beroep met krimpende
  werkgelegenheid 2003-‘08
  Scholingsdeelname
  Korte opleidingstrajecten
  Lange opleidingstrajecten
  
  Jongeren
  
  Ouderen
  
  Vrouwen
  
  Etnische
  Minderheden
  
  Totale
  werkzame
  bevolking
  
  10
  9
  28
  23
  41
  
  10
  7
  19
  32
  44
  
  5
  2
  18
  28
  48
  
  17
  8
  24
  28
  34
  
  10
  8
  22
  29
  46
  
  34
  
  41
  
  30
  
  41
  
  39
  
  4
  29
  
  3
  4
  
  4
  14
  
  3
  18
  
  4
  14
  
  Bron: CBS, ROA
  
  De tabel laat zien dat etnische minderheden relatief vaak te maken hebben met een
  hoge fysieke belasting tijdens hun werk. Met name omdat ze regelmatig geconfronteerd worden met lawaai en tijdens hun werk regelmatig kracht moeten zetten.
  Bovendien zijn ze iets vaker werkzaam in beroepsgroepen met een krimpende
  werkgelegenheid. Voor wat betreft de scholingsdeelname van etnische minderheden
  is er alleen bij de korte opleidingstrajecten sprake van een bescheiden achterstand.
  Vrouwen verrichten relatief veel beeldschermwerk. Doordat hun werkgelegenheid
  geconcentreerd is in de dienstenberoepen en kantoorberoepen werken ze relatief
  weinig in beroepen met een krimpende werkgelegenheid. Oudere werknemers
  moeten regelmatig onder een hoge tijdsdruk werken. Ouderen volgen bovendien
  relatief weinig scholing. Met name de participatie in langer lopende opleidingen is erg
  laag. Bij jonge werknemers is dat juist niet het geval. Zij nemen vaker deel aan
  langdurige opleidingen. Ook zijn jongeren minder vaak werkzaam in beroepen met
  een krimpende werkgelegenheid. Wel hebben jongeren vaak te maken met fysiek
  belastende arbeidsomstandigheden (met name trilling en kracht zetten).
   Jongeren
  Vaak wordt gedacht dat jongeren (15-24 jaar) minder participeren in scholingsactiviteiten omdat bedrijven minder in jongeren willen investeren. Jongeren bevinden
  zich immers in de beginfase van hun carrière en zullen daarom vaker van baan wisselen. Dit betekent dat het risico dat bedrijven lopen dat ze (een deel van) de
  opbrengsten van hun investeringen in de scholing van jongeren mislopen. De cijfers
  
  92
  
  in tabel 5.1 geven echter een duidelijk ander beeld. Aan het begin van de loopbaan
  wordt er juist veel scholing gevolgd. Voor zowel de kortdurende als de lange
  scholingsdeelname blijken de jongeren in het geheel niet achter te lopen. Hierbij
  moet wel opgemerkt worden dat het bij de lange opleidingstrajecten gedeeltelijk gaat
  om BBL-opleidingen van jongeren die bij een bedrijf in dienst zijn.
  Vanwege de relatief hoge fysieke of psychische belasting in het werk zouden
  jongeren een groter risico kunnen lopen op verlies van werk. De cijfers in tabel 5.1
  laten zien dat jongeren inderdaad relatief vaak werkzaam zijn in banen met een hoge
  fysieke belasting. Daarentegen werken jongeren minder vaak onder een hoge
  tijdsdruk en verrichten ze ook minder vaak beeldschermwerk.
   Ook de risico’s op verlies van werk vanwege een krimpende werkgelegenheid
  kunnen bij jongeren hoger liggen dan bij hun wat oudere collega’s. In veel
  organisaties raken immers de laatst aangenomen werknemers het eerst hun baan
  kwijt als er moet worden ingekrompen. Aan de andere kant zijn er echter in de
  praktijk ook binnen bedrijfssectoren vaak flinke verschuivingen in de werkgelegenheid van het ene bedrijf naar het andere. In dat geval zijn het juist de oudere
  werknemers in de slechter lopende bedrijven die het risico lopen op verlies van werk,
  terwijl de groeiende bedrijven jongeren aantrekken, die vaak goedkoper zijn en
  bovendien recent hun beroepsopleiding hebben gevolgd.58
  De arbeidsmarktproblematiek voor jongeren ligt dan ook in het algemeen niet zozeer
  in het risico op verlies van werk vanwege competentieveroudering, maar veeleer in
  het niet kunnen krijgen van werk als ze in een recessieperiode hun arbeidsmarktintrede doen. Deze schoolverlatersproblematiek komt ook helder naar voren in
  de Arbeidsmarktmonitor Metalektro 2003.59 Bijna tweederde van de metalektrobedrijven geeft aan dat ze bij het werven van nieuwe technici de voorkeur geven aan
  iemand met relevante werkervaring boven een schoolverlater met het juiste vakdiploma. De belangrijkste redenen hiervoor zijn de inwerkkosten. Voor schoolverlaters
  bedraagt de gemiddelde inwerktijd bijna een jaar, terwijl mensen met enige werkervaring gemiddeld slechts 4 maanden inwerktijd nodig hebben om hun functie onder
  de knie te krijgen.
  Ouderen
  Oudere werknemers (54-65 jaar) vormen om verschillende redenen een groep met
  mogelijke achterstanden. Allereerst zijn deze werknemers veelal op het einde van
  hun carrière, wat betekent dat ze het sterkst getroffen worden door verschillende
  vormen van competentieveroudering. Competentieveroudering is namelijk een dynamisch proces, waarvan de effecten vaak cumuleren. Zo heeft lichamelijk belastend
  werk vaak pas op de lange termijn als gevolg dat iemand arbeidsongeschikt wordt.
   58. Zie A. de Grip, E. Hermans en J. van Loo (2003), IT-gebruik en dynamiek op de
  arbeidsmarkt, Maandschrift Economie, jrg. 67, pp. 58-67.
  59. A. de Grip, J. van Loo en I. Sieben (2003), Arbeidsmarktmonitor Metalektro 2003,
  ROA-R-2004/2, Maastricht.
  93
  
  Daarnaast hebben de elkaar opeenvolgende technologische en organisatorische
  veranderingen vanzelfsprekend grotere gevolgen voor werknemers die al langer op
  de arbeidsmarkt actief zijn en derhalve al vaker met dergelijke veranderingen geconfronteerd zijn. Zowel voor technische als economische competentieveroudering mag
  daarom aangenomen worden dat ze zich bij oudere werknemers sterker manifesteren dan bij hun jongere collega’s. Bovendien worden oudere werknemers ook
  nog eens vaker met technische competentieveroudering geconfronteerd omdat ze te
  kampen hebben met ervaringsconcentratie, tenzij ze hun competenties door het
  volgen van aanvullende scholing telkens op peil hebben gehouden. Bovendien is het
  aandeel van de laagopgeleiden onder de oudere werknemers relatief hoog. Deze
  laagopgeleide oudere werknemers zijn vaak actief in de lagere beroepen, waarin
  vaak sprake is van sterk belastende arbeidsomstandigheden en een krimpende
  werkgelegenheid.
  Ook de veelal beperkte scholingsdeelname zorgt ervoor dat oudere werknemers
  vaak grote risico’s lopen op verlies van werk vanwege competentieveroudering.
  Enerzijds heeft dat te maken met het hoge percentage laagopgeleiden onder de
  oudere werknemers. Anderzijds schieten echter ook de prikkels die werkgevers en
  de oudere werknemers zelf hebben om te investeren in het up to date houden van
  hun competenties vaak tekort. De periode waarin de scholingsinvesteringen kunnen
  renderen is immers bij oudere werknemers eenvoudigweg korter dan bij hun jongere
  collega’s. Wel wordt daarbij vaak over het hoofd gezien dat de effecten van scholing
  niet de gehele loopbaan blijven duren, en dus eindig zijn. Vanuit dat perspectief kan
  een scholingstraject gericht op oudere werknemers dat enkele jaren de productiviteit
  verhoogt voor organisaties best de moeite waard zijn.
   Er bestaat natuurlijk ook een wederkerige relatie tussen de scholingsparticipatie van
  ouderen en hun arbeidsparticipatie. De maatschappelijke wens om de arbeidsmarktparticipatie van ouderen te verhogen, agendeert daarmee ook de noodzaak om meer
  te investeren in scholing die de risico’s op verlies van werk vanwege competentieveroudering voor oudere arbeidskrachten verkleint. De cijfers in tabel 5.1 laten zien
  dat de scholingsparticipatie van ouderen nog steeds op een laag niveau ligt. Zowel
  bij kortdurende als vooral ook bij langdurige opleidingen is de participatie van
  ouderen relatief laag. Overigens is de scholingsparticipatie van ouderen sinds het
  midden van de jaren negentig flink toegenomen60 hetgeen ook gepaard is gegaan
  met een duidelijke toename van de arbeidsparticipatie van met name 55-59 jarigen.61
  Vrouwen
  De aandacht die besteed wordt aan de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt is
  lange tijd voortgekomen uit het feit dat vrouwen veelal minder goede banen hadden
  en lagere inkomens genoten dan hun mannelijke collega’s. De problematiek rond
  competentieveroudering en scholing vormt echter ook een belangrijke reden om
  aandacht te blijven besteden aan de positie van vrouwelijke werknemers op de
  60. OSA (2004), Trendrapport Aanbod van arbeid 2003, OSA, A205, Tilburg.
  61. C. Maas (2003), Arbeidsdeelname ouderen gestegen, ESB, jrg. 88, pp. 527.
  94
  
  arbeidsmarkt. Een belangrijke reden daarvoor is dat vrouwen duidelijk oververtegenwoordigd zijn in bepaalde beroepen, die zowel fysiek als psychisch bijzonder veeleisend zijn. Typische voorbeelden daarvoor zijn de verzorgende en verplegende
  beroepen, waarin de risico’s van competentieverlies vanwege slijtage groot zijn.
  Maar ook in andere typische ‘vrouwenberoepen’ zoals bijvoorbeeld de functie van secretaresse is er vaak sprake van hoge risico’s op competentieveroudering: bijvoorbeeld door RSI of door een te hoge werkdruk. In tabel 5.1 wordt dat bevestigd door
  het gegeven dat het percentage vrouwelijke werknemers dat regelmatig met beeldschermwerk verricht erg hoog is.
   Naast de verhoogde risico’s op competentieveroudering die voortvloeien uit de
  oververtegenwoordiging van vrouwen in bepaalde beroepen, zou ook de scholingsparticipatie bij vrouwelijke werknemers tekort kunnen schieten, voor zover vrouwen
  de arbeidsmarkt tijdelijk verlaten of in deeltijd gaan werken om voor hun kinderen te
  zorgen. Werkgevers zijn in het algemeen minder geneigd om in hun personeel te
  investeren bij een groter risico dat de werknemer de baan vroegtijdig verlaat. Door
  deze zogenaamde “statistische discriminatie” ten aanzien van vrouwelijke
  werknemers zouden vrouwen minder vaak scholing kunnen volgen dan mannen. De
  cijfers in tabel 5.1 ondersteunen het bestaan van een dergelijke ‘statistische
  discriminatie’ echter niet. Tussen werkende mannen en vrouwen zijn er geen
  verschillen meer in de mate van scholingsparticipatie.
  Etnische minderheden
  Etnische minderheden lopen vooral hoge risico’s op competentieveroudering doordat
  ze vaak werkzaam zijn in lagere beroepen waarin er sprake is van belastende arbeidsomstandigheden. Dit wordt bevestigd door de cijfers in tabel 5.1. Werkenden
  die behoren tot een etnische minderheidsgroep hebben namelijk relatief vaak te
  maken met fysiek belastende arbeidsomstandigheden. Daarnaast hebben zij nogal
  eens een achterstand in de beheersing van de Nederlandse taal, waardoor ze
  waarschijnlijk bij veranderingen in productietechniek of organisatie meer moeite
  hebben om zich aan te passen dan hun Nederlandse collega’s. Etnische
  minderheidsgroepen zijn bovendien relatief vaak werkzaam in beroepen waarvoor de
  werkgelegenheid krimpt.
  Hoewel werkenden die behoren tot een etnische minderheidsgroep vaak werkzaam
  zijn in lagere functies waarin de scholingsdeelname in het algemeen laag is, blijkt de
  scholingsparticipatie bij de etnische minderheidsgroepen niet achter te blijven bij de
  scholingsdeelname van de autochtone bevolking. Alleen bij de korte scholingstrajecten is de scholingsdeelname onder etnische minderheden wat lager. Daarentegen participeren werkenden die behoren tot een etnische minderheidsgroep juist
  relatief veel in langere scholingstrajecten.
   95
  
  5.3
  
  Fysieke belasting
  
  Het spreekt voor zich dat de risico’s op competentieveroudering voor de verschillende aandachtsgroepen niet in iedere bedrijfssector gelijk zijn. In deze paragraaf
  gaan we achtereenvolgens in op de mate waarin jongeren, ouderen, vrouwen en
  etnische minderheden in de verschillende bedrijfssectoren in hun werk regelmatig
  fysiek belast worden en kijken we in hoeverre dit verschilt met de risico’s voor de
  gehele werkzame bevolking. We maken daarbij gebruik van dezelfde samengestelde
  indicator voor fysieke belasting als in paragraaf 2.2. Deze indicator meet de fysieke
  belasting als de combinatie van kracht zetten, lawaai, en trilling. Voor de achterliggende gegevens wordt verwezen naar de bij dit rapport behorende Statistische
  Bijlage.
   Figuur 5.1
  Regelmatige fysieke belasting naar bedrijfssector, jongeren (15-24 jaar) en totaal, 2001/2002
  Bedrijfssector
  Bouw
  Chemie
  Metalektro
  Voeding
  Landbouw en Visserij
  Overige industrie
  Energie
  Handel
  Kwartaire diensten
  jongeren
  
  Transport en communicatie
  Overheid en onderwijs
  
  totaal
  
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Bank en verzekering
  0
  
  25
  
  50
  
  75
  
  100
  Indexcijfer
  
  Jongeren
  Figuur 5.1 geeft een overzicht van de mate waarin jongere werknemers geconfronteerd worden met belastende arbeidsomstandigheden. In de meeste bedrijfssectoren zijn de verschillen in de fysieke belasting van jongeren en de totale werkzame bevolking klein. In slechts twee van de dertien sectoren is de belasting van
  jongeren duidelijk hoger dan gemiddeld: in de chemie en in het bank- en verzekeringswezen. Het is opmerkelijk dat in enkele bedrijfssectoren de belasting bij jonge-
  
  96
  
  ren lager is dan de gemiddelde belasting voor alle werkenden in de sector. Dit is
  bijvoorbeeld het geval in de sectoren transport en communicatie en in de landbouw
  en visserij. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat in deze sectoren middelbaar of
  hoogopgeleide jongeren de betere banen krijgen waarin er minder vaak sprake is
  van belastende arbeidsomstandigheden.62
  Figuur 5.2
  Regelmatige fysieke belasting naar bedrijfssector, oudere werknemers (54-65 jaar) en totaal,
  2001/2002
  Bedrijfssector
  Bouw
  Metalektro
  Voeding
  Chemie
  Overige industrie
  Landbouw en Visserij
  Energie
  Handel
  Kwartaire diensten
  ouderen
  
  Transport en communicatie
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  
  totaal
  
  Overheid en onderwijs
  Bank en verzekering
  0
  
  25
  
  50
  
  75
  
  100
  Indexcijfer
  
  Ouderen
  Figuur 5.2 geeft per bedrijfssector een overzicht van de mate waarin oudere
  werknemers geconfronteerd worden met fysiek belastende arbeidsomstandigheden
  in het werk. Ook hier wordt de fysieke belasting van de oudere werknemers afgezet
  tegen de gemiddelde fysieke belasting in de verschillende bedrijfssectoren.
   Oudere werknemers worden in slechts enkele bedrijfssectoren duidelijk meer met
  fysiek belastend werk geconfronteerd. Alleen in de chemie, de horeca en zakelijke
  dienstverlening en het bank- en verzekeringswezen is de fysieke belasting voor
  
  62. Een andere mogelijkheid is dat jongeren misschien minder snel aangeven dat bepaalde
  werkomstandigheden fysiek belastend zijn.
  97
  
  oudere werknemers hoger in vergelijking met het algemene beeld in die sectoren.
  Oudere werknemers in de landbouw en visserij verrichten daarentegen minder vaak
  fysiek belastend werk. Een verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat de ouderen in
  deze sector met name werkzaam zijn in leidinggevende of coördinerende functies
  waarin de fysieke belasting minder groot is.
  Figuur 5.3
  Regelmatige fysieke belasting naar bedrijfssector, vrouwen en totaal, 2001/2002
  Bedrijfssector
  Voeding
  Chemie
  Landbouw en Visserij
  Kwartaire diensten
  Metalektro
  Overige industrie
  Energie
  Transport en communicatie
  
  vrouwen
  
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  totaal
  
  Handel
  Overheid en onderwijs
  Bouw
  Bank en verzekering
  0
  
  25
  
  50
  
  75
  
  100
  Indexcijfer
  
  Vrouwen
  Figuur 5.3 geeft een beeld van de fysieke belasting waarmee vrouwelijke werknemers geconfronteerd worden. In de chemie en de kwartaire diensten (gezondheidszorg) zijn de risico’s op competentieveroudering vanwege fysiek belastende arbeidsomstandigheden voor vrouwen hoger dan gemiddeld. Ook in de horeca en zakelijke
  dienstverlening is er, zij het beperkt, sprake van een relatief hogere fysieke belasting
  voor vrouwelijke werknemers. In de overige sectoren is de fysieke belasting voor
  vrouwen gelijk aan, of geringer dan het algemene beeld. Wanneer vrouwelijke
  werknemers minder vaak fysiek belastend werk doen, is dat met name te verklaren
  door de functies waarin ze werkzaam zijn. Vooral in de bouw en in de industrie
  worden de sterk fysiek belastende functies immers voor het grootste deel door
  mannen bekleed. Zoals gezegd, is de chemische industrie op dit punt echter een
  duidelijke uitzondering.
   98
  
  Etnische minderheden
  De fysieke belasting van etnische minderheden komt naar voren in figuur 5.4. De
  chemie is de bedrijfssector waar de fysieke belasting van etnische minderheden het
  meest uitstijgt boven het algemene beeld. In deze bedrijfssector werkt het overgrote
  deel van het allochtone personeel onder fysiek belastende arbeidsomstandigheden.
  Ook in het bank- en verzekeringswezen is de fysieke belasting voor etnische minderheden relatief hoog. In enkele andere sectoren hebben etnische minderheden
  daarentegen minder vaak te maken met fysiek belastende arbeidsomstandigheden.
  Dit is bijvoorbeeld het geval in de landbouw en visserij, de bouw, de metalektro- en
  de energiesector. In de overige sectoren zijn de verschillen tussen allochtone en
  autochtone werknemers klein.
  Figuur 5.4
  Regelmatige fysieke belasting naar bedrijfssector, etnische minderheden en totaal, 2001/2002
  Bedrijfssector
  Chemie
  Bouw
  Voeding
  Metalektro
  Overige industrie
  Handel
  Transport en communicatie
  Landbouw en Visserij
  Energie
  
  etnische
  minderheden
  
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  
  totaal
  
  Kwartaire diensten
  Bank en verzekering
  Overheid en onderwijs
  0
  
  25
  
  50
  
  75
  
  100
  Indexcijfer
  
  5.4
  
  Psychische belasting
  
  In deze paragraaf zal worden ingegaan op de psychische belasting van de
  onderscheiden aandachtsgroepen in de verschillende bedrijfssectoren door te kijken
  in hoeverre er regelmatig onder hoge tijdsdruk moet worden gewerkt.
  99
  
  Jongeren
  Zoals figuur 5.5 laat zien werken jongeren in alle bedrijfssectoren minder vaak onder
  hoge tijdsdruk dan de andere werkenden in de sector. Dat kan op verschillende
  manieren verklaard worden. Mogelijk hebben jongeren in het begin van hun
  loopbaan banen waarin een hoge tijdsdruk minder vaak voorkomt dan in de
  (leidinggevende) banen, die verderop in hun carrière kunnen worden bereikt.
  Anderzijds kan het ook zo zijn dat jongeren eenvoudig weg minder tijdsdruk ervaren
  dan ouderen, omdat ze er nog beter mee overweg kunnen.
   Figuur 5.5
  Regelmatig werken onder hoge tijdsdruk naar bedrijfssector, jongeren en totaal, 2001/2002
  Bedrijfssector
  Kw artaire diensten
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Transport en communicatie
  Bank en verzekering
  Voeding
  Overheid en onderw ijs
  Overige industrie
  Chemie
  Metalektro
  jongeren
  
  Bouw
  Handel
  
  totaal
  
  Landbouw en visserij
  Energie
  0
  
  10
  
  20
  
  30
  
  40
  
  % regelm atig
  hoge tijdsdruk
  
  Ouderen
  Figuur 5.6 geeft een beeld van de mate waarin oudere werknemers regelmatig onder
  hoge tijdsdruk moeten werken. In de meeste bedrijfssectoren werken oudere
  werknemers vaker onder hoge tijdsdruk dan jongeren. Mogelijk komt dit doordat
  oudere werknemers nogal eens leidinggevende of coördinerende functies hebben die
  meer tijdsdruk met zich meebrengen. Anderzijds kunnen oudere werknemers eenvoudigweg meer tijdsdruk ervaren dan jongeren, doordat ze vanwege hun leeftijd
  meer hinder ondervinden van de tijdsdruk waaronder ze moeten werken. Daarbij
  
  100
  
  speelt waarschijnlijk ook een rol dat het langdurig werken onder tijdsdruk een
  cumulerend effect heeft op de psychische belasting.
  In de sectoren overheid en onderwijs, de bouw en in het bank en verzekeringswezen
  is het verschil tussen oudere werknemers en hun jongere collega’s het grootst. In
  drie bedrijfssectoren is er daarentegen sprake van een omgekeerd patroon, waarbij
  ouderen juist iets minder tijdsdruk ervaren dan jongere werknemers. Het gaat hierbij
  om de sectoren horeca en zakelijke dienstverlening, de energiesector en de overige
  industrie.
  Al met al is de psychische belasting voor ouderen het hoogst in het bank en
  verzekerswezen, de kwartaire diensten, de sector transport en communicatie en de
  sector overheid en onderwijs. In deze sectoren zijn de ‘burn-out’ risico’s voor oudere
  werkenden dan al het grootst.
   Figuur 5.6
  Regelmatig werken onder hoge tijdsdruk naar bedrijfssector, ouderen en totaal, 2001/2002
  Bedrijfssector
  Bank en verzekering
  Kw artaire diensten
  Transport en communicatie
  Overheid en onderw ijs
  Voeding
  Bouw
  Chemie
  Metalektro
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Energie
  ouderen
  
  Handel
  Overige industrie
  
  totaal
  
  Landbouw en visserij
  0
  
  10
  
  20
  
  30
  
  40
  
  % regelm atig
  hoge tijdsdruk
  
  101
  
  Vrouwen
  Figuur 5.7 laat zien dat in de meeste bedrijfssectoren het regelmatig werken onder
  hoge tijdsdruk bij vrouwen minder voorkomt dan bij hun mannelijke collega’s.63 De
  enige sector waar dit niet het geval is, is de energiesector, waar vrouwelijke
  werknemers juist vaker onder een hoge tijdsdruk moeten werken. Dat vrouwen in het
  algemeen minder vaak onder hoge tijdsdruk werken is hoogstwaarschijnlijk het
  gevolg van de verschillen in de beroepenstructuur tussen mannen en vrouwen.
  Vrouwen zijn in het algemeen wat ondervertegenwoordigd in de hogere en leidinggevende beroepen waarin tijdsdruk een belangrijke rol speelt.
  Figuur 5.7
  Regelmatig werken onder hoge tijdsdruk naar bedrijfssector, vrouwen en totaal, 2001/2002
  Bedrijfssector
  Energie
  Transport en communicatie
  Kw artaire diensten
  Overheid en onderw ijs
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Bank en verzekering
  Voeding
  Overige industrie
  Chemie
  Metalektro
  
  vrouw en
  
  Bouw
  totaal
  
  Handel
  Landbouw en visserij
  0
  
  10
  
  20
  
  30
  
  40
  
  % regelm atig
  hoge tijdsdruk
  
  Etnische minderheden
  Figuur 5.8, laat zien dat etnische minderheden in de sectoren voeding, horeca en
  zakelijke dienstverlening en in het bank- en verzekeringswezen vaker regelmatig
  onder hoge tijdsdruk werken dan de autochtone werknemers in de desbetreffende
  bedrijfssector. Ook in de chemie en de handel is dit, zij het in beperkte mate, het
  
  63. Hierbij wordt geen rekening gehouden met de tijdsdruk die samenhangt met het combineren van zorgtaken en part-time werk.
  102
  
  geval. In de overige sectoren hebben etnische minderheden in hun werk juist minder
  vaak te maken met een hoge tijdsdruk.
   Figuur 5.8
  Regelmatig werken onder hoge tijdsdruk naar bedrijfssector, etnische minderheden en totaal,
  2001/2002
  Bedrijfssector
  Voeding
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Bank en verzekering
  Transport en communicatie
  Kw artaire diensten
  Chemie
  Metalektro
  etnische
  minderheden
  
  Bouw
  Overige industrie
  
  totaal
  
  Handel
  Overheid en onderw ijs
  Landbouw en visserij
  Energie
  0
  
  10
  
  20
  
  30
  
  40
  
  % regelm atig
  hoge tijdsdruk
  
  5.5
  
  Beeldschermwerk
  
  In deze paragraaf kijken we naar de belasting die werkenden ondervinden omdat ze
  regelmatig beeldschermwerk moeten verrichten.
  Jongeren
  In de meeste bedrijfssectoren werken jongeren minder vaak in functies waar ze
  beeldschermwerk moeten verrichten dan hun oudere collega’s. Twee sectoren
  vormen echter een uitzondering: De bank en verzekeringssector en de sector
  transport en communicatie.
  103
  
  Figuur 5.9
  Regelmatig beeldschermwerk in bedrijfssectoren, jongeren en totaal, 2001/2002
  Bedrijfssector
  Bank en verzekering
  Energie
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Transport en communicatie
  Overheid en onderw ijs
  Chemie
  Metalektro
  Overige industrie
  Handel
  jongeren
  
  Kw artaire diensten
  Voeding
  
  totaal
  
  Bouw
  Landbouw en visserij
  0
  
  25
  
  50
  
  75
  
  100
  
  % regelm atig beeldschermw erk
  
  Ouderen
  In slechts enkele bedrijfssectoren is de belasting door regelmatig beeldschermwerk
  voor oudere werknemers bovengemiddeld (zie figuur 5.10). Het gaat dan om de
  chemie, de kwartaire diensten en de voedingssector. Het is opvallend dat oudere
  werknemers in de sector transport en communicatie veel minder vaak regelmatig
  beeldschermwerk verrichten dan de andere werknemers in deze sector. Waarschijnlijk heeft dat te maken met de lagere functies die oudere werknemers in deze
  sector uitoefenen. De werkenden in de lagere beroepen, zoals bijvoorbeeld chauffeur
  of conducteurs, worden immers minder met beeldschermwerk geconfronteerd dan de
  mensen in de hogere beroepen, zoals planners of communicatiespecialisten.
   104
  
  Figuur 5.10
  Regelmatig beeldschermwerk in bedrijfssectoren, ouderen en totaal, 2001/2002
  Bedrijfssector
  Bank en verzekering
  Energie
  Chemie
  Overheid en onderwijs
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Metalektro
  Handel
  Kwartaire diensten
  Voeding
  ouderen
  
  Overige industrie
  Transport en communicatie
  
  totaal
  Bouw
  Landbouw en visserij
  0
  
  25
  
  50
  
  75
  
  100
  
  % regelmatig beeldschermwerk
  
  Vrouwen
  Figuur 5.11 geeft een overzicht van de belasting vanwege regelmatig beeldschermwerk bij vrouwen. Het is opvallend dat in de meeste bedrijfssectoren vrouwen vaker
  beeldschermwerk verrichten dan mannen. In de energiesector, de bouw en de sector
  transport en communicatie is het verschil tussen mannen en vrouwen het grootst. De
  achterliggende oorzaak van deze grote verschillen is dat vrouwen in veel bedrijfssectoren secretariële, administratieve of ondersteunende functies uitoefenen, terwijl
  mannen vaker worden ingezet voor het werk waarbij er minder beeldschermwerk
  hoeft te worden verricht. Voor vrouwen is het regelmatig verrichten van beeldschermwerk derhalve een belangrijke risicofactor.
  105
  
  Figuur 5.11
  Regelmatig beeldschermwerk in bedrijfssectoren, vrouwen en totaal, 2001/2002
  Bedrijfssector
  Energie
  Bank en verzekering
  Bouw
  Transport en communicatie
  Metalektro
  Chemie
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Overheid en onderwijs
  Overige industrie
  vrouwen
  
  Handel
  Voeding
  
  totaal
  Kwartaire diensten
  Landbouw en visserij
  0
  
  25
  
  50
  
  75
  
  100
  
  % regelmatig beeldschermwerk
  
  Etnische minderheden
  Werknemers die behoren tot een etnische minderheidsgroep verrichten in veel
  bedrijfssectoren veel minder vaak beeldschermwerk dan autochtone werkenden.
  Figuur 5.12 laat zien dat drie sectoren daar een uitzondering op vormen: de sectoren
  bank en verzekering, overheid en onderwijs en transport en communicatie. Wel moet
  worden opgemerkt dat in deze sectoren de verschillen in de mate waarin er achter
  een beeldscherm wordt gewerkt tussen etnische minderheden en de overige
  werkenden klein zijn.
   5.6
  
  Scholingsparticipatie
  
  In deze paragraaf gaan we in op de scholingsparticipatie van de onderscheiden
  aandachtsgroepen in de verschillende bedrijfssectoren. Evenals in hoofdstuk 3
  kijken we daarbij naar de deelname van de vier aandachtsgroepen aan zowel
  kortlopende scholingsactiviteiten (opleidingen die minder dan 6 maanden duren) als
  langdurige scholingstrajecten (opleidingen die 6 maanden of langer duren).
  106
  
  Figuur 5.12
  Regelmatig beeldschermwerk in bedrijfssectoren, etnische minderheden en totaal, 2001/2002
  Bedrijfssector
  Bank en verzekering
  Overheid en onderwijs
  Transport en communicatie
  Chemie
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Kwartaire diensten
  Handel
  Metalektro
  Bouw
  etnische
  minderheden
  
  Overige industrie
  Voeding
  
  totaal
  
  Landbouw en visserij
  Energie
  0
  
  25
  
  50
  
  75
  
  100
  
  % regelmatig beeldschermwerk
  
  Jongeren
  Figuur 5.13 geeft een overzicht van de scholingsparticipatie van jongeren in vergelijking met het algemene beeld. Twee zaken vallen direct op. Allereerst is de
  participatie in langdurige scholing bij jongeren in bijna alle bedrijfssectoren circa twee
  keer zo groot dan de gemiddelde scholingsparticipatie in de sector. Dit kan verklaard
  worden doordat jongeren aan het begin van hun loopbaan geregeld een langdurig
  scholingstraject volgen om het werk dat ze hebben onder de knie te krijgen
  (intredescholing) of op basis van een BBL-contract in dienst zijn.
  Bij de kortere scholingstrajecten zijn de verschillen tussen de participatie van jongeren en de gemiddelde scholingsdeelname van de werkenden in de sector veel minder groot. In drie sectoren is de participatie in kortdurende scholing van jongeren relatief hoog: de metalektro, de sector bank en verzekering en de sector overheid en
  onderwijs. Bedrijfssectoren waar jongeren relatief weinig aan kortdurende scholingstrajecten deelnemen zijn daarentegen de landbouw en visserij, de bouwsector, de
  sector transport en communicatie en de kwartaire diensten.
   107
  
  Figuur 5.13
  Scholingsparticipatie naar bedrijfssector, jongeren en totaal, 2001/2002
  
  Bedrijfssector
  Landbouw en visserij
  Voeding
  < 6 maanden jongeren
  < 6 maanden totaal
  > 6 maanden jongeren
  > 6 maanden totaal
  
  Chemie
  Metalektro
  Overige industrie
  Bouw
  Handel
  Transport en communicatie
  Bank en verzekering
  
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Kwartaire diensten
  Overheid en onderwijs
  0
  
  10
  
  20
  
  30
  
  40
  
  50
  
  % scholing
  
  Ouderen
  Figuur 5.14 geeft een overzicht van de scholingsparticipatie van ouderen. Met name
  de wat langer durende opleidingen worden in alle bedrijfssectoren erg weinig door
  ouderen gevolgd. In de sector overheid en onderwijs is de deelname van ouderen
  aan dit soort scholingsactiviteiten overigens nog het hoogst.
  Voor de korte scholingstrajecten zijn de verschillen tussen oudere werknemers en de
  gemiddelde scholingsparticipatie van alle werkenden in de desbetreffende bedrijfssector veel kleiner. In de chemie is de participatie van oudere werknemers aan kortdurende scholingstrajecten zelfs relatief groot. In de overige industrie, de handel, de
  horeca en zakelijke dienstverlening en de kwartaire diensten ligt de deelname van
  ouderen aan kortdurende scholingsactiviteiten op het gemiddelde niveau voor de
  desbetreffende sector. In de overige bedrijfssectoren is de scholingsparticipatie van
  ouderen relatief laag.
   108
  
  Figuur 5.14
  Scholingsparticipatie naar bedrijfssector, ouderen en totaal, 2001/2002
  
  Bedrijfssector
  < 6 maanden ouderen
  Voeding
  < 6 maanden totaal
  
  Chemie
  
  > 6 maanden ouderen
  > 6 maanden totaal
  
  Metalektro
  Overige industrie
  Bouw
  Handel
  
  Transport en communicatie
  Bank en verzekering
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Kwartaire diensten
  Overheid en onderwijs
  0
  
  10
  
  20
  
  30
  
  40
  
  50
  
  % scholing
  
  Vrouwen
  Zoals figuur 5.15 laat zien zijn de verschillen in scholingsparticipatie tussen mannen
  en vrouwen beperkt voor wat betreft de deelname aan langer durende opleidingen. In
  enkele bedrijfssectoren, zoals bijvoorbeeld de chemie en de sector overheid en
  onderwijs, is de scholingsparticipatie van vrouwen zelfs relatief groot. Ook bij de
  deelname aan kortdurende scholingstrajecten zijn de verschillen tussen mannen en
  vrouwen niet groot. De chemie en het bank- en verzekeringswezen vallen op doordat
  de vrouwen die in deze sectoren werkzaam zijn relatief vaak aan kortdurende
  scholing deelnemen.
   109
  
  Figuur 5.15
  Scholingsparticipatie naar bedrijfssector, vrouwen en totaal, 2001/2002
  
  Bedrijfssector
  < 6 maanden vrouwen
  Landbouw en visserij
  < 6 maanden totaal
  Voeding
  > 6 maanden vrouwen
  > 6 maanden totaal
  
  Chemie
  Metalektro
  Overige industrie
  Bouw
  Handel
  Transport en communicatie
  Bank en verzekering
  
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Kwartaire diensten
  Overheid en onderwijs
  0
  
  10
  
  20
  
  30
  
  40
  
  50
  
  % scholing
  
  Etnische minderheden
  Helaas zijn er niet voor alle bedrijfssectoren betrouwbare gegevens beschikbaar met
  betrekking tot de scholingsparticipatie van etnische minderheden. Voor een zevental
  bedrijfssectoren zijn er, zoals figuur 5.16 laat zien, echter wel cijfers voorhanden. Het
  blijkt dat in al deze sectoren de werkenden die behoren tot een etnische
  minderheidsgroep, relatief vaak deelnemen aan langdurige scholingstrajecten. Dit
  wijst erop dat het volgen van postinitiële scholing voor allochtonen een belangrijke
  weg is om hun competentieniveau te verbeteren en daarmee hun arbeidsmarktpositie te versterken. Waarschijnlijk gaat het hier voor een belangrijk deel om
  zogenaamd ‘tweedekansonderwijs’.64 Voor enkele bedrijfssectoren, zoals de
  metalektro en de sector overheid en onderwijs, geldt dit ook voor de kortere
  scholingstrajecten. In de overige sectoren is er sprake van een relatief geringe
  participatie in kortdurende scholingstrajecten door etnische minderheden.
  64. Zie A. de Grip, Van tweedekansonderwijs naar een leven lang leren, Universiteit Maastricht,
  2000.
   110
  
  Figuur 5.16
  Scholingsparticipatie naar bedrijfssector, etnische minderheden en totaal, 2001/2002
  
  Bedrijfssector
  < 6 maanden etnische minderheden
  Voeding
  
  < 6 maanden totaal
  > 6 maanden etnische minderheden
  > 6 maanden totaal
  
  Metalektro
  
  Overige industrie
  Handel
  Transport en communicatie
  Bank en verzekering
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Kwartaire diensten
  Overheid en onderwijs
  0
  
  10
  
  20
  
  30
  
  40
  
  50
  
  % scholing
  
  5.7
  
  Conclusies
  
  Tabel 5.1 geeft nog eens kort aan in welke bedrijfssectoren er voor de in dit hoofdstuk onderzochte aandachtsgroepen sprake is van een verhoogd risico op competentieveroudering doordat bepaalde risicofactoren een grotere rol spelen en in welke
  sectoren bepaalde aandachtsgroepen minder dan gemiddeld deelnemen aan scholingsactiviteiten.
  De fysieke belasting bij jongeren is groter dan gemiddeld in de chemie, de
  metalektro, de overige industrie, het bank- en verzekeringswezen, de kwartaire
  diensten en de sector overheid en onderwijs. Voor ouderen is de fysieke belasting
  groter dan gemiddeld in de chemie, de handel, de banksector en in de kwartaire
  diensten. De fysieke belasting voor vrouwen is groter dan gemiddeld in de chemie,
  het bank en verzekeringswezen, de horeca en zakelijke dienstverlening en de
  kwartaire diensten. Etnische minderheden hebben in drie sectoren te maken met een
  bovengemiddelde fysieke belasting: Bank en verzekering, de kwartaire diensten en
  de chemie.
  111
  
  Voor wat betreft de psychische belasting vanwege het regelmatig moeten werken
  onder een hoge tijdsdruk valt met name de positie van oudere werknemers op. In de
  meeste sectoren is er bij oudere werknemers sprake van een bovengemiddelde
  psychische belasting. Etnische minderheden hebben alleen in de voedingssector, de
  chemie de handel en in het bank- en verzekeringswezen te maken met een
  bovengemiddelde psychische belasting.
   Vrouwen verrichten in veel bedrijfssectoren relatief veel beeldschermwerk. Voor
  oudere werknemers is dat in drie sectoren het geval: de voedingssector, de chemie
  en de kwartaire diensten. Jongeren komen in de overige industrie, de sector
  transport en communicatie en in het bank- en verzekeringswezen meer dan
  gemiddeld regelmatig in aanraking met beeldschermwerk. Voor de groep etnische
  minderheden is dat het geval in de sector overheid en onderwijs, het bank- en
  verzekeringswezen en in de transport en communicatiesector.
  De deelname aan kortdurende scholingsactiviteiten is voor etnische minderheden die
  werkzaam zijn in de dienstverlening (transport en communicatie, bank en verzekeringen, horeca en zakelijke dienstverlening en kwartaire diensten) lager dan gemiddeld. Oudere werknemers zijn minder dan gemiddeld betrokken bij kortdurende
  scholing in de voedingssector, de metalektro, de sector transport en communicatie,
  het bank- en verzekeringswezen en de sector overheid en onderwijs.
  In verreweg de meeste bedrijfssectoren nemen oudere werknemers minder vaak
  deel aan langdurige scholingstrajecten. Ook vrouwen volgen in enkele sectoren
  relatief weinig langdurige scholingstrajecten. Dit is het geval in de sector landbouw
  en visserij, de voeding, de overige industrie, de bouwsector, de horeca en zakelijke
  dienstverlening en in de kwartaire diensten. Voor etnische minderheden is er alleen
  in de energiesector sprake van een minder dan gemiddelde scholingsparticipatie.
  