text: RECENSIES
  
  houden, terwijl de proosten bepaalde inkomsten aan het vroegere stiefkind 'armenzorg'
  konden besteden. De omvang van die armenzorg loopt overigens in de achttiende eeuw
  terug.
  De rekeningen vertellen niet, waarover men aan tafel sprak, zodat in de beschrijving
  van drie eeuwen geschiedenis maar weinig weerslag te bespeuren valt van hetgeen zich
  in de Nederlanden en meer algemeen West-Europa afspeelt. Overigens ontbreekt ook de
  vraag naar dat 'waarover spraken zij' bij de auteur, die het overigens in de twee eerste
  delen gemakkelijker had, de algemene historische achtergrond in zijn beeld te betrekken.
  Toen waren er bij voorbeeld extra processies bij feestelijke of droevige gebeurtenissen,
  op eigen initiatief of op bevel (zoals dat van Parma in 1588). We lezen over maatregelen
  tot versobering in moeilijke tijden en veiligheidsmaatregelen in woelige tijden, omdat
  zo'n processie met toeloop van heinde en ver als dekmantel voor andere activiteiten
  gebruikt kon worden enz. enz.
  Na 1642 was de broederschap ook geen broedplaats van de oecumene, zoals auteur
  vanuit de huidige situatie misschien had gehoopt. Het laatste hoofdstuk over de periode
  na 1646 gaat onder de titel: 'Oecumene tegen wil en dank'? Een en ander verbaast minder
  vanuit het verleden, dan achteraf vanuit 1973 gezien. Immers het was eerder de maatschappelijke betekenis van het lidmaatschap dan het evangelie en de vroomheid, die het
  genootschap bond. Pogingen om aan de samenhorigheid ook liturgisch enige vorm te
  geven, hadden dan ook geen of kortstondig success.
  Het boek brengt, behalve het overzicht van archivalia en literatuur (xix-xxx) en overvloedige aantekeningen, een viertal afbeeldingen en een groot aantal bijlagen, alsmede
  een register op plaats- en persoonsnamen. Auteur is zich bewust, met dit boek het archiefmateriaal, met name ook het biografische en statistische, niet uitgeput te hebben.
   Een goede wegwijzer bij verder onderzoek, en ook bij de noodzakelijke vergelijking met
  andere (dan wel buitenlandse) broederschappen, heeft Van Dijck ons zeker gegeven.
  J. A. de Kok ofm.
  Klaus Spading, Holland und die Hanse im 15.Jahrhundert. Zur Problematik des Übergangs
  vom Feudalismus zum Kapitalismus (Abhandlungen zur Handels- und Sozialgeschichte.
  Herausgeg. von der Hansischen Arbeitsgemeinschaft der Historiker-Gesellschaft der
  Deutschen Demokratischen Republik, XII; Weimar, 1973, xvi + 189 blz., DM21,-.).
   Het is al meer dan veertig jaren geleden, dat Vollbehr een kleine monografie wijdde aan
  Die Hollander und die deutsche Hanse, die in 1930 als Pfingstblatt van de 'Hansische Geschichtsverein' verscheen. Hoewel niet zonder verdienste was het toch een vrij oppervlakkig geschrift en het is daarom toe te juichen, dat opnieuw een Duits historicus,
  Klaus Spading, de verhouding van Holland en de Duitse Hanze behandeld heeft in een
  geschrift dat uitvoeriger is dan het voorgenoemde en dat zich bovendien tot de vijftiende
  eeuw beperkt. Het is daarbij een beschouwing, die uit de historisch-materialistische hoek
  komt, zoals reeds uit de ondertitel valt te bevroeden en die zich de vraag stelt, hoe de in
  de vijftiende eeuw groeiende superioriteit van Holland in zijn concurrentiestrijd met de
  Duitse Hanze, in het bijzonder met het Wendisch kwartier, te verklaren valt. Uiteraard
  wil de schrijver zich in zijn beschouwingen afzetten tegen de Duitse burgerlijke geschiedschrijving, eigenlijk nog meer dan tegen de Nederlandse, hoewel die aan hetzelfde euvel
  als de Duitse mank gaat. De schrijver deelt de behandeling van zijn onderwerp in vier
  hoofdstukken in. In het eerste worden de betrekkingen tussen Hanzesteden en Holland
  91
  
  RECENSIES
  
  (in de betekenis: Holland en Zeeland) nagegaan tot 1438; in het tweede de economischepolitieke uitbreiding der Hollanders tussen 'Kaperkrieg' van 1438 tot de opheffing van
  de dwangstapel te Brugge in 1502, gesplitst in een deel I: de Hollanders in de Oostzee,
  onderverdeeld in 'Kaperkrieg' 1438-1441 en ontwikkeling en bevestiging van de Hollandse
  positie in de tweede helft van de vijftiende eeuw en II: handelsbetrekkingen van Holland
  tot de Westeuropese landen en nabijgelegen Hanzesteden.
   Het derde hoofdstuk schildert de afweermaatregelen van de Wendische steden tegen de
  Hollandse opmars, onderverdeeld in: algemene maatregelen tot verzekering van het
  monopolie van de tussenhandel (tussen Oost- en Noordzee), en: optreden tegen handel
  en vracht vaart der Hollanders.
  Het vierde hoofdstuk behandelt de boven reeds gesignaleerde oorzaken van de suprematie der Hollanders, gesplitst in 1. nieuwe productievormen van draperie, brouwerij en
  visserij; 2. vooruitstrevende trekken in handel en vrachtvaart, en 3. gevolgen van de
  politieke verhoudingen op de economische ontwikkeling in Holland.
   Het komt mij voor, dat het bij de beoordeling van het geschrift van Spading vooral
  op dit vierde hoofdstuk aankomt, omdat dit een element is, dat, op grond van de ideologische uitgangspunten van de schrijver, als nieuw in de behandeling van het onderwerp
  kan worden beschouwd. Het is niet, dat voor het voorafgaande geen enkele kritiek zou
  kunnen gelden. Hier en daar valt op, dat in het bijzonder de Nederlandse casu quo
  Westeuropese literatuur blijkbaar niet altijd toegankelijk is. Op gevaar af aan eigen
  schrijfsels te veel waarde toe te kennen, moet ik constateren, dat de schrijver de, voorzover mij bekend, nieuwste bijdrage over het Hollands-Wendische conflict van 1438-1441
  niet gebruikt heeft, doch evenmin de veel oudere studie van Poelman, getiteld Een middeleeuwsche Kaperoorlog (1915). Uit mijn opstel in de Revue du Nord (1960) (besproken in
  de Hansische Umschau (1960), in Hansische Geschichtsblätter, LXXIX (1961) 134) had
  hij kunnen lezen, dat aan het feit dat hertog Philips als oorkonder wordt genoemd in
  stukken, die wij kennen uit de Memorialen Rosa, geen enkel argument kan worden ontleend voor een persoonlijk ingrijpen van de hertog, die op dat ogenblik in de regel in
  Henegouwen of Artois vertoefde. Dat de schrijver daarbij vaart op het bestek van
  Warnsinck valt alleen maar te betreuren (vergelijkwat Spading schrijft over de Hollandse
  vlootuitrusting, 27), omdat juist voor de vijftiende eeuw Warnsinck, afgezien van zijn
  grote verdiensten voor de zeegeschiedenis der zeventiende en achttiende eeuw, als amateur
  moet worden beschouwd. Er zijn meer aanwijzingen, dat in de DDR de literatuur van
  West-Europa te weinig bekend is. Wanneer de Hollands-Zeeuwse visserij besproken
  wordt, treft het, dat de door de schrijver gebruikte literatuur of volstrekt verouderd is
  (Beaujon, Haak), of nog aanvulling behoeft na het stellig verdienstelijke Keulse proefschrift van Nellie Gottschalk, Fischereigewerbe und Fischhandel der niederländischen
  Gebiete im Mittelalter (1927). Noch het proefschrift van H. A. H. Kranenburg over de
  Noordzeevisserij (1946), noch dat van Y. N. Ypma over de Zuiderzeevisserij (1962) zijn
  hem bekend en juist hier zou hij vrijwat over vistechnieken hebben gevonden, die hem
  nu duister zijn gebleven.
   Doch nu het vierde hoofdstuk, stellig als pièce de résistance te beschouwen. Van de in
  totaal 180 bladzijden neemt het niet minder dan 80 in beslag! Aan de hand van de studies
  van Posthumus over de Leidse lakenindustrie en Van Loenen over de Haarlemse brouwerij wil hij hier vaststellen dat de 'feudalistische Gesellschaftsformation' reeds doorbroken
  wordt door een beginnende vroegkapitalistische productiewijze en wel in de tweede helft
  der vijftiende eeuw (waarbij hij zich een vrijheid veroorlooft ten opzichte van das Kapital,
  waar dit in het algemeen pas in de zestiende eeuw wordt gesteld: vergelijk Marx-Engels,
  
  92
  
  RECENSIES
  
  Werke, XXIII (Berlin, 1972) 743). Nu zijn er ongetwijfeld aanwijzingen in de Leidse
  draperie voor het bestaan in die periode van het Verlagsystem (niet van Manufactuur,
  zoals die in het Marxistisch voetspoor natuurlijk komt opduiken), minder in de brouwerij
  te Haarlem. Ook de Noordzeevisserij zou progressieve methoden verraden in de conservering van de vis, die daardoor voor export groter betekenis krijgt. Ook handel en
  vrachtvaart zouden, gesteund door Hollandse exportindustrie (laken, bier nauwelijks)
  progressieve trekken (ten aanzien van scheepstype, Ommelandvaart) vertonen. Hierdoor
  kon, volgens schrijver, het tussenhandels-monopolie tussen Noord- en Oostzee van de
  Duitse Hanze worden aangetast. De schrijver wil overigens niet beweren, dat de Hollandse steden economisch voor zouden lopen op de Hanzesteden (ten aanzien van boekhouding bijvoorbeeld kan daarvan geen sprake zijn, eerder het tegendeel), doch de
  combinatie van de verschillende factoren zou de Hollanders in het Noordzee-Oostzeeverkeer een voorsprong hebben bezorgd op de zich aan hun oude bevoorrechte positie
  vastklampende Hanzesteden (die trouwens geen gesloten front met de Wendische steden
  vormden). Het komt mij voor, dat de schrijver er niet in geslaagd is zulk een Hollands
  overwicht duidelijk te maken. De opkomst van de Engelse en Hollandse lakenexportindustrie heeft stellig tot de teruggang van de Duitse Hanze bijgedragen en naar het mij
  voorkomt vooral ook de verzwakking van de Vlaams-Brabantse draperie, waarvan de
  kostprijs vergeleken met de Engels-Hollandse te hoog kwam te liggen, waartoe ook de
  lagere vrachtkosten Holland-Oostzee in vergelijking met die van het Zwin naar de
  Oostzee het hunne bijdroegen.
   In verschillende opzichten heeft Klaus Spading een lezenswaardige studie geleverd,
  die het materiaal vaak nieuw heeft gerangschikt maar met wie referent ten aanzien van
  zijn beschouwingen over de oorzaken der Hollands suprematie niet kan meegaan.
  T. S. Jansma
  Pierre Jodogne, Jean Lemaire de Belges, écrivain franco-bourguignon (Mémoires de la
  Classe des Lettres, Académie royale de Belgique, Collection in -4°, 2e série, XIII, i;
  Brussel: Palais des Académies, 1972, xiv + 535 blz., 800 BF).
  Jean Lemaire, de tijdens zijn leven gevierde prozaschrijver en dichter, telde reeds op het
  einde der zestiende eeuw nog slechts weinig bewonderaars. In 1740 werd hij als het ware
  herontdekt door Cl. Sallier als een der voorlopers van de renaissance en het italianisme
  in de Franse letterkunde. Als dusdanig werden hem sinds de laatste jaren der negentiende
  eeuw tal van literair-historische studies gewijd. De indiciaire et historiographe de Madame
  (Margareta van Oostenrijk) heeft daarentegen vanwege de historici weinig belangstelling
  gekregen. Inderdaad in tegenstelling met zijn illustere voorgangers in het ambt van vorstelijk historiograaf in de Nederlanden, Chastellain en Molinet, heeft hij geen werkelijk
  eigentijdse geschiedenis te boek gesteld.
  Ook P. Jodogne benadert Lemaire vanuit een literair-historisch standpunt, maar dit
  belet niet dat de historici met zijn werk hun voordeel kunnen doen. De studie van
  Jodogne valt uiteen in vier grote delen, die echter alle gedragen worden door zijn probleemstelling. Een inleidend hoofdstuk schetst de evolutie van de appreciatie en het beeld
  van Lemaire bij de tijdgenoten en latere vorsers. Voor hen, voortbouwend op de loftuitingen waarmee Marot en Du Belloy hem hebben bedacht, geldt Lemaire, zoals gezegd, als
  een typisch italianisant en renaissancist, ofschoon ergens nog badend in de rederijkerstraditie. Daarom gaat de auteur vervolgens dieper in op het italianisme in het algemeen en op
  
  93.
  