text: RECENSIES
  
  G. Marnef, Het calvinistisch bewind te Mechelen 1580-1585 (Standen en Landen LXXXVII;
  Kortrijk-Heule: UGA, 1987, 406 blz., Bfl960,-, ISBN 90 6768 132 6).
  Tussen het eind van de jaren 1570 en het midden van de jaren 1580 kende een aantal Vlaamse
  en Brabantse steden een periode van radicaal, calvinistisch bestuur. Vreemd genoeg hebben
  deze revolutionaire ontwikkelingen tot voor kort geen aandacht gekregen in het vooral de laatste
  twintig jaar zo levendige onderzoek op het gebied van de stadsreformaties. Guido Marnef heeft
  zich recentelijk over hen ontfermd. Hij publiceerde eerder over het protestantisme te Brussel
  tijdens de 'calvinistische republiek' en bereidt een proefschrift voor over de reformatie in
  Antwerpen. Het calvinistisch bewind te Mechelen is zijn licentiaatsverhandeling.
  Marnef richt in dit boek zijn aandacht voornamelijk op 'de houding van de Mechelse
  wethouders tegenover de zich wijzigende politieke en religieuze situatie, en de mutaties die
  beide factoren veroorzaakten in het stadsbestuur, zowel op het structurele als op het personeelsmatige niveau'. Na een inleiding over inrichting en werking van het Mechelse stadsbestuur en
  over de sociaal-economische achteruitgang waarin de stad zich na het midden van de zestiende
  eeuw bevond valt het boek in drie delen uiteen. Het eerste deel beschrijft de voorgeschiedenis
  vanaf 1566, deel twee de periode van het calvinistisch bewind van 1580-1585, deel drie
  behandelt de reconciliatie en haar gevolgen voor de stad na 1585. De kracht van het boek ligt
  in de analyse van de opeenvolgende magistraatswisselingen en de veranderingen die zich in het
  stadsbestuur voordeden in 1578 (toen Mechelen zich onder het bestuur van de Staten-Generaal
  stelde), in 1579 (reconciliatie van de stad met Filips II), in 1580 (toen de stad onder dwang van
  een blokkade door de omliggende Brabantse steden opnieuw in het opstandige kamp terecht
  kwam) en in 1585 (na de herovering door Parma).
   Zeer overtuigend laat hij zien hoe de omslagen in de bestuurlijke elite steeds radicaler werden.
  In de gereconcilieerde magistraat van 1579 had nog een aantal personen zitting die onder het
  gematigd staatsgezinde bewind van 1578-1579 bestuursfuncties bekleed hadden. Onder het
  calvinistisch bewind diende slechts een klein aantal 'wethouders' dat ook van de gereconcilieerde magistraat deel had uitgemaakt. Slechts iets groter was het aantal magistraatsleden uit de
  jaren 1578-1579 dat in 1580-1585 terugkeerde. Geen van de 'wethouders' onder het calvinistisch bewind bekleedde echter na 1585 ooit nog een functie in het stadsbestuur. Wel keerde een
  aantal 'wethouders' uit de gereconcilieerde magistraat van 1579 na 1585 terug. Marnef ziet in
  deze ontwikkeling de these van Woltjer, over het verdwijnen van de gematigde middenpartij en
  het echec van alle pogingen tot verzoeningspolitiek na de Pacificatie van Gent, bevestigd.
  Minder bevredigend zijn de paragrafen waarin de schrijver de religieuze ontwikkelingen
  behandelt. De godsdienstige situatie in de stad werd, in zijn visie, beheerst door een absolute
  tegenstelling tussen 'de' katholieken en 'de' calvinisten. De mogelijkheid dat ook op religieus
  gebied een Woltjer-these over onbesliste middengroepen van toepassing zou kunnen zijn wordt
  niet onderzocht. De schaarste aan bronnen maakt het moeilijk om een genuanceerde reconstructie van de religieuze situatie in deze jaren op te bouwen, maar de door Marnef zelf aangedragen
  observatie dat noch het calvinisme na 1580, noch de contra-reformatie na 1585 veel enthousiasme van de kant van de Mechelaars ontmoette maakt het bestaan van dergelijke groepen toch
  waarschijnlijk. Wel heel snel concludeert de schrijver tot een calviniseringspolitiek van het
  stadsbestuur tijdens de jaren 1580-1585. De aangevoerde voorbeelden zijn weinig overtuigend.
   Zij kunnen dikwijls evengoed gebruikt worden om te betogen dat het Mechelse stadsbestuur
  achter een calvinistische façade een betrekkelijk gematigde religieuze politiek voerde. Sterk
  benadrukt hij bijvoorbeeld de samenwerking—tot wederzijds voordeel — tussen calvinistisch
  268
  
  RECENSIES
  
  stadsbestuur en kerkeraad. De relatief sterke vertegenwoordiging van magistraatsleden in de
  kerkeraad kan echter ook betekenen dat de ' wethouders' een oncalvinistisch grote controle over
  de kerk uitoefenden om onnodige polarisatie te voorkomen.
  Dit neemt echter niet weg dat het boek een degelijke synthese biedt van een schaars
  gedocumenteerd onderdeel van de geschiedenis van de Opstand. Qua stijl iets te degelijk. Een
  snufje speculatie hier en daar zou de leesbaarheid zeker ten goede zijn gekomen.
  Joke Spaans
  
  T. J. Saxby, The Quest for the New Jerusalem, Jean de Labadie and the Labadists, 1610-1744
  (International Archives of the History of Ideas CXV; Dordrecht: Martinus Nijhoff Publishers,
  1987, xiii + 490 biz., ƒ215,-, ISBN 90 247 3485 1).
   Aan studies waarin het sektarisch-calvinistische Labadisme centraal staat heeft het bij wijze van
  spreken sinds zijn ontstaan nooit ontbroken. Des te meer valt op dat van zijn stichter, Jean de
  Labadie, 1610-1674, nog geen gedetailleerde biografie het licht had gezien. In het hier te
  bespreken werk wordt deze lacune weggewerkt. De auteur doet dit met bewonderenswaardige
  ijver. Geen archief ontsnapt hem, geen bibliotheek blijft voor hem gesloten als het erom gaat een
  verhelderend detail toe te voegen aan het totale beeld. Het resultaat mag gezien worden: reeds
  het eerste hoofdstuk, over jeugd, opleiding en intrede bij de jezuïeten, telt achttien bladzijden
  tekst plus vier voor de noten, anderhalf voor de weergave van citaten in de originele versie en
  twaalf nummers van de bibliografie. In deze stijl gaat het hele werk door: het is een uitvoerige
  kroniek geworden van het leven van Labadie en van de door hem gevormde groepering.
  Uitvoerig wordt ons verhaald hoe hij, eerst als jezuïet, dan als jansenistisch wereldgeestelijke
  met mystieke inslag, door Frankrijk trekt, vervolgens te Montauban calvinist en predikant
  wordt, na zeven jaar zijn toevlucht in Orange moet zoeken, al spoedig te Londen beroepen wordt
  maar in Genève blijft en weer zeven jaar 'als een tweede Calvijn' predikt, een beroep naar
  Middelburg aanvaardt, daar zozeer op separatie aanstuurt dat afzetting moet volgen en dan via
  Amsterdam met zijn volgelingen naar Duitse onderkomens trekt alwaar hij overlijdt. De sekte
  belandt daarna in Wieuwerd en vertakt zich (dankzij de Van Aerssens) naar Suriname en
  Maryland en verdwijnt pas halverwege de achttiende eeuw van het toneel dezer wereld.
  Het is de kracht van het boek dat het dit bekende schema met zoveel nieuwe gegevens tot leven
  wekt. Anderzijds zegt de auteur echter zelf, pagina ix: 'Scholars of the history of ideas will...
   have to pardon me'. Dit doet vreemd aan in een aan ideeëngeschiedenis gewijde serie. Hiervoor
  geldt niet slechts de lof dat de schrijver documenten in uiteenlopende talen weet te vinden en
  weer te geven, maar ook de vraag wat hij er mee weet te doen. Dit nu blijkt mager te zijn. Dat
  Labadie—het is alsof men de Erflaters leest—met een programma geboren 1 ijkt en volhardend
  naar het nieuwe Jeruzalem, in dit geval de stichting van de zuivere gemeente van wedergeborenen gestreefd heeft, levert nog geen ideeëngeschiedenis op. Het ontbreken van de naam
  Popkin in de literatuurlijst is omineus: diens onderzoek naar de invloed van chiliasten op het
  zeventiende-eeuwse denken behoorde de auteur in het merg te zitten alvorens hem in déze serie
  het woord verleend werd. Hoe weinig hij daar aan toe was blijkt op een zeer concreet punt. Na
  het, ook in zijn ogen, belangrijkste Labadistische boek, de Euderia van Anna Maria van
  Schurman, in slechts één bladzijde weergegeven te hebben, moet hij wel de invloed van het
  Labadisme op het piëtisme van Philipp Jacob Spener c. s. behandelen. Nu is bekend dat Spener
  
  269.
  