text: 116
  
  Recensies
  
  'leer der vier speciën', 'zamenhangende breuken' of 'beginselen der vormleer'. Op bladzijde
  47 introduceert Smid onverhoeds het begrip 'beschrijvende meetkunde', om pas op bladzijde
  150 te verklaren dat het hier 'uiteraard' om de Géométrie descriptive van Monge gaat.
  Kortom, een boek dat een overvloed aan stof biedt, maar een zeer bepaald lezerstype op het
  oog lijkt te hebben. Dit doet vrezen dat slechts weinig Nederlandse historici naar dit boek
  zullen grijpen. Toch werpt het vragen op die ook voor de algemene historicus van belang zijn.
  Ik wil hier tot slot twee punten noemen. In de eerste plaats: de negentiende-eeuwse opkomst
  van het wiskundeonderwijs was uiteraard een onderdeel van de transformatie van het onderwijs
  in het algemeen. Aanvankelijk was het doel van het onderwijs vorming door middel van de
  klassieken. Later werd vorming algemener opgevat. In het bijzonder de 'vormende waarde'
  van wiskunde werd een soort geloofsartikel. De discussie dienaangaande wordt door de auteur
  helder uit de doeken gedaan. In de praktijk evenwel was pure vorming niet langer het enige
  doel van het onderwijs. Selectie werd evenzo belangrijk. Dat element lijkt in de discussies niet
  terug te komen en men kan zich afvragen in hoeverre de tijdgenoten zich hiervan bewust
  waren. Het is interessant dat de discussie zo op vorming bleef toegespitst. In hoeverre de
  modernisering van het onderwijs van belang is voor een algemene maatschappelijke modernisering is overigens de vraag. Smid wijst er terecht op dat in Engeland, dat cultureel en
  economisch in Europa voorop liep, het onderwijs de hele negentiende eeuw door juist uiterst
  conservatief bleef. De Engelse elite moest de vormende waarde van de wiskunde ontberen en
  werd grootgebracht met de klassieken.
   Een tweede kwestie betreft de maatschappelijke status van de wiskunde. Aan de Nederlandse
  gymnasia bleef wiskunde lange tijd een vak dat niet geheel serieus werd genomen. Wiskundeleraren stonden onderin de pikorde van het onderwijspersoneel. Ook buiten de onderwijswereld
  stonden classici hoger in aanzien dan wiskundigen, maar hier dacht men toch wat genuanceerder.
  Vandaar dat de invoering van wiskunde in het onderwijs, ondanks gemor, traagheid en soms
  ook onwil onder de classici, toch vrij gladjes en zonder grote strijd in zijn werk ging. In het
  bijzonder bij de bestuurders was men op alle niveaus van het belang van wiskunde doordrongen,
  ook al hadden deze bestuurders zelf vrijwel allemaal een klassieke opleiding gehad. Men kan
  zich afvragen in hoeverre het Nederlandse klassieke onderwijs succesvol is geweest in de
  verbreiding van zijn cultuurideaal in bredere kring.
  Rienk Vermij
  
  C. Fasseur, Indischgasten (Amsterdam: Bert Bakker, 1997, 313 blz., ƒ39,90, ISBN 90 351
  1813 8).
  Wat hadden de tien hier besproken, in hoofdzaak negentiende-eeuwse 'Indischgasten' met
  elkaar gemeen, behalve het verre land van hun beoogde carrières, om een bundel monografieën
  over hun loopbanen tot een samenhangend boek te maken? Twee andere Indiëgangers mochten
  dan wel buiten zo'n collectiviteitscriterium vallen: prins Hendrik van Oranje, de derde en
  jongste zoon van de latere koning Willem II ( 1821 -1879), in 1836/1837 en koningin Beatrix in
  augustus 1995. Maar met een beetje goede wil kunnen beider, anderhalve eeuw uiteenliggende
  bezoeken aan Indië beschouwd worden (ofschoon niet door beider gezamenlijke plaatsing
  achter in de bundel) als twee mijlpalen: de ene nagenoeg aan het begin, de andere aan het einde
  van een onmiskenbaar samenhangend tijdvak. Mijlpalen markeren en die functie is per definitie
  niet van inhoudelijke aard, zoals de bemoeienis van de Oranjes met Indië ook nauwelijks ooit
  een inhoudelijk karakter heeft gedragen.
   Recensies
  
  117
  
  Terug naar de vraag waarmee ik begon. Hadden de overigen — het tiental ambtenaren (in
  welke variant van de Nederlandsen-Indische gouvemementsdienst dan ook) dat in Indischgasten
  ten tonele wordt gevoerd, dan wél veel met elkaar gemeen, of minstens iets wezenlijks in
  weerwil van toch volstrekte verschillen in de meest verscheiden opzichten?
  Dat in elk geval is tot op zekere hoogte wat Fasseur als zijn verbindend gezichtspunt te kennen
  geeft aan het slot van zijn beschouwingen over Multatuli, waarmee hij Indischgasten opent.
  'Laat het hem [Multatuli] en ons een troost zijn, dat hij niet de enige is geweest die zijn Indische
  loopbaan voortijdig beëindigd zag doordat hij noodgedwongen zelf ontslag nam, in ambtelijke
  ongenade viel of om andere redenen niet langer te handhaven was. De Indische geschiedenissen
  die in deze bundel zijn bijeengebracht, mogen dat duidelijk maken'. Dat is in elk geval mooi
  gezegd, al mag worden opgemerkt dat troost misschien toch niet zo'n hanteerbaar historisch
  begrip is; en verder dat dus eens te meer koningin Beatrix en haar verre, verre achtemeef
  binnen dit speciale kader van de Indischgasten niet substantieel thuis horen.
  Troost of althans duidelijke blijken van medeleven zouden overigens aan meer dan een van
  Fasseurs Indischgasten welbesteed hebben kunnen zijn. Verongelijktheid, gevoel van miskenning, rivaliteit en regelrechte tegenwerking, openlijk of niet, behoorden nu eenmaal tot de
  vaste thema's binnen de ambtelijke Indische samenleving, die van rangen en competenties aan
  elkaar hing. Daarnaast kon dan, zoals wij dat weten van Multatuli en de zaak van Lebak, ook
  op bevolkingsniveau de nodige conflictstof voorhanden en virulent blijken.
   Zo is in Fasseurs vierde studie in deze bundel de assistent-resident Eduard van Teylingen aan
  de orde als 'een voorloper van Multatuli'. Van Teylingen wilde in Probolingo knevelingen en
  belendende misdaden vervolgd en bestraft zien maar uiteindelijk ging hij zelf aan die ijver ten
  onder. Hij werd uit zijn functie ontheven, op wachtgeld gesteld en verwijderd uit het BB. Fasseur sluit hier met instemming aan bij een essentiële constatering van Merle Ricklefs in diens
  Jogjakarta under sultan Mangkubuni 1749-1792 (1974): 'In de perceptie van de achttiendeeeuwse Javaanse elite [werden] de VOC-dienaren, de Nederlanders, gezien als de invloedrijke
  clowns uit de wajang, door de elite bejegend met een mengeling van lachlust en respect'. In
  wezen was die houding een eeuw later niet anders. Achter de wereld van het Europees bestuur
  lag nog een andere wereld, waarvan de Nederlandse bestuursambtenaren, en Multatuli is onder
  hen geen uitzondering, zich nauwelijks bewust waren. Een wereld die werd bepaald door etnische
  en sociale tegenstellingen; een wereld waarover een geheimzinnig net lag van activiteiten,
  geweven rond klagers en bestolenen, daders en politiespionnen. Een wereld, waarin elke partij
  steun zocht bij het op dat ogenschijnlijk zo almachtige maar vaak ook onwetende en daarom
  makkelijk te manipuleren Europese bestuur.
  Ongenade — Fasseurs Indischgasten bevat er meer sprekende voorbeelden van — was in het
  BB een duidelijk en redelijk frequent thema. Maar toch ook weer niet zozeer dat de titel van
  zijn bundel studies daarop had kunnen zijn afgestemd. Daarvoor is ook, ondanks de betrekkelijke
  eenheid van tijd en plaats, de verscheidenheid van mensen en handelingen te groot. 'Gelukkig
  maar', vindt Fasseur daar terecht zelf van, 'want een onberispelijke loopbaan vormt nu eenmaal
  minder onderhoudende lectuur dan een carrière met ontevredenheidsbetuigingen en evidente
  ambtelijke tekortkomingen'.
   Zo, enkele hoogtepunten uit Indischgasten in vogelvlucht, bijvoorbeeld Guillaume de Serrière,
  die het van hervormd predikant wel bracht tot gouverneur van de Mol ukken maar niet tot de
  door hem bovenal begeerde Nederlandsche Leeuw, al werd hij dan wel op grond van oude
  Franse familiepapieren kort voor zijn dood op 80-jarige leeftijd in 1868 nog verheven tot
  jonkheer. Of vrijwel zijn tegenvoeter, de ambtelijk verdienstelijke maar godsdienstig bevlogen
  Izaac Esser die het, na een stevige bekeringscrisis, van resident op Timor juist tot straatpredikant in Haagse achterbuurten schopte. 'Onze-Lieve-Heer heeft rare kostgangers', vindt Fas-
  
  lig
  
  Recensies
  
  seur ervan. Hoe dat ook zij, de casus en de lectuur erover zijn wel buitengewoon onderhoudend.
  Dan bijvoorbeeld Otto van Rees, die een uitzonderlijk fraaie carrière zag eindigen in een
  totale anticlimax, waardoor hij als Gouverneur-Generaal in 1888 de Buitenzorgse troon moest
  opgeven — in meer dan een opzicht een van de meest substantiële hoofdstukken overigens van
  de bundel, nochtans vol relativerende humor, waarin Fasseur een meester is.
  Laat mij hier ook nog even de voorbeeldige ambtenaar Frederik Nicolaas Nieuwenhuijzen
  noemen: een model-ambtenaar, volgens Multatuli die hem in 1847 nog te Poerworedjo had
  meegemaakt — maar die een kwart eeuw later, op grond van zijn reputatie als diplomaat en
  voorzichtig onderhandelaar, als regeringscommissaris naar Atjeh uitgezonden, toch de daar
  tegenover de gegeven precaire omstandigheden vereiste capaciteiten bleek te missen en daaraan
  ten onder ging.
  James Loudon ten slotte, om het bij deze enkele voorbeelden te laten, die geboren léék met
  een zilveren lepel in de mond en dat eigenlijk ook wâs als lid van 'een wijdvertakte, vaak wel
  erg van zichzelf overtuigde Indische familie', maar wiens landvoogdij na een hoopgevend
  begin al na amper twee jaar in 1874 uitliep op weinig minder dan een ramp.
   H. Baudet
  
  R. Aerts, De letterheren. Liberale cultuur in de negentiende eeuw. Het tijdschrift De Gids
  (Dissertatie Groningen 1997; Amsterdam: Meulenhoff, 1997, 698 blz., ƒ75,-, ISBN 90 290
  5188 4).
  Lang heeft de Nederlandse negentiende eeuw de faam gehad een slaperige en wat achterlijke
  tijd te zijn geweest. Historici maakten er antichambre, ongeduldig wachtend op het moment
  waarop zij de twintigste-eeuwse salons van de moderne cultuur, de ware partijpolitiek en de
  verzorgingsstaat konden betreden. De voorbije vijftien jaar is daar verandering in gekomen.
  De reconstructie van de culturele infrastructuur in de kunst- en de literatuurgeschiedenis, de
  opkomst van de geschiedenis van de politieke cultuur en de verruiming van het sociaal-historisch
  onderzoek, waar nu niet langer alleen sociale structuren maar ook sociale relaties werden bestudeerd, toonden — vanuit verschillende perspectieven—het eigen gelaat van de negentiende
  eeuw.
   In De letterheren, het fors uitgevallen Groningse proefschrift van Remieg Aerts, worden deze
  nieuwe invalshoeken geïntegreerd tot een alomvattende studie van de (negentiende-eeuwse)
  geschiedenis van De Gids. Aerts, die eerder al de voornaamste auteur was van het schrijversprentenboek dat in 1987 aan het tijdschrift werd gewijd, benadrukt dat De Gids van bij de
  oprichting in 1837 meer was dan een literair tijdschrift. Maar het was ook meer dan een politiekliberaal orgaan: De Gids was 'liberalisme als cultuur'. Het was de plaats waar de negentiendeeeuwse liberaal-burgerlijke cultuur werd gecreëerd. Het 'programma van goed burgerschap'
  dat daaraan ten grondslag lag, verleende, aldus Aerts, de zeer uiteenlopende thematieken die in
  het tijdschrift aan bod kwamen, eenheid en samenhang. Of het nu om nieuw proza of om de
  sociale kwestie ging, om de moderne theologie, het koloniaal beheer of het vaderlands verleden,
  steeds waren dezelfde opvattingen over geschiedenis, natuur en mens in het geding. Het waren
  opvattingen die niet voorhanden waren, maar in De Gids, zo luidt het in De letterheren, 'tot
  onderwerp van gesprek en beïnvloeding' konden worden, en dat voor een publiek dat door het
  tijdschrift zelf werd gevormd.
  Aerts onderscheidt in dit proces drie periodes. Het tijdschrift dat in 1837 ontstond, wilde
  Nederland 'in beweging' brengen. Met Bakhuizen van den Brink verafschuwde het de 'dodelijke.
  