text: 67
  
  BOEKBESPREKINGEN
  
  Lofland, J., & R. Stark (1965),
  Becoming a world saver: a theory of conversion to a deviant perspective, in: American
  Sociological Review, 30, 862-875.
  Nauta, R. (1989),
  Over bekering, Groningen: Jan Haan.
  Nauta, R., & L. Derckx (2007)
  Why sin? A test and an exploration of the social and psychological consequenses of
  resentment and desire, in: Pastoral Pychology, 56, 177-188.
  Stark, R., & W.S. Bainbridge (1987),
  A theory of religion, New York: Peter Lang.
  Stark, R., & R. Finke (2000),
  Acts of faith, Berkeley, CA: University of California Press.
  R. Nauta
  (hoogleraar Godsdienst-en Pastoraalpsychologie aan de Universiteit van Tilburg)
  
  Gray, John (2007), Zwarte Mis . Apocalyptische religie en moderne utopieën, Amsterdam:
  Ambo. Origineel: Black Mass. Apocalyptic Religion and theDeath of Utopia, Penguin 2007.
  Vertaling Rogier van Kappel en Albert Witteveen, pp. 319, ISBN 978 90 263 1968 6, € 19,95.
   Gaat de wereld vooruit? Gaan we, met ons allen als mensheid, of wellicht alleen met onze
  eigen ‘bijzonder geslaagde’ staatsvorm, langzamerhand naar een betere wereld? John
  Gray, hoogleraar van Europees Denken aan de London School of Economics heeft met zijn
  nieuwste boek, een synthese van veel van zijn vroegere werk, hierop een duidelijk antwoord gegeven, en net als zijn vroegere boeken – o.a. over Al-Qaida – is dit werk van deze
  contemporaine historicus het lezen meer dan waard. De kernvraag is er één naar de richting
  van de geschiedenis, naar de teleologie van Homo sapiens, die vreemde aap die zichzelf
  telkens weer boven de rest van de wereld uit probeert te denken. Althans, die zich verbeeldt
  dat hij dat kan. Het antwoord van Gray op de gestelde vraag is vanaf de eerste bladzijde van
  zijn boek duidelijk: alle vormen van Utopisch denken berusten op het misverstand dat wat
  men zich kan denken, ook daadwerkelijk valt te realiseren. Utopisme is het concept van een
  betere wereld, meestal gebaseerd op een beter mensentype dan nu voorradig, plus eventueel
  een poging om die betere wereld ook vorm te geven. Hobsbawm, door Gray aangehaald,
  heeft ooit betoogd dat het idealisme van utopisch denken mede vorm heeft gegeven aan de
  formulering van menselijke waarden die de beperkingen van cultuur en tijd enigszins
  overstijgen, maar utopieën kennen toch grote kosten. In mijn colleges over fundamentalisme en apocalyptiek parafraseer ik vaak de Franse antropoloog Lévi-Strauss: ‘Utopieën zijn
  aardig om te bedenken, maar beroerd om in te leven’. Gray gaat een stap verder dan mijn
  aforisme, want in Gray´s ogen is utopisch denken uiterst schadelijk en het proberen te realiseren van de utopische droom ronduit desastreus. Kortom, utopisme is gevaarlijk om te
  denken, onmogelijk om te leven en vernietigend om na te streven.
   Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008)
  
  68
  
  BOEKBESPREKINGEN
  
  Een belangrijk deel van het boek gaat over de herkenning van utopische tendensen in de
  recente politieke stromingen van de 20e en 21e eeuw. Bijzondere aandacht daarbij gaat uit
  naar het debacle van het Amerikaanse Irak avontuur dat volgens Gray’s analyse een goed deel
  utopisme en apocalyptiek herbergt, en duidelijk aantoont hoe de in dit geval politiek rechtse
  utopie, die van de export van de liberale democratie, niet alleen strijdig is met andere doeleinden van de mislukte oorlog, maar onbereikbaarheid paart aan gebrek aan historische en
  culturele informatie. Bush´s politieke doeleinden, zijn een apocalyptisch discours over ´war
  on terror´ en zijn voortdurende gebruik van desinformatie (lees ´leugens´) zijn volgens Gray
  deel van een missionaire visie op de aard en bestemming van Amerika. Daarin is de ferme
  grip van het evangeliekaal fundamentalisme op de Amerikaanse politiek terug te vinden,
  waarmee het tevens diepe historische en Christelijke wortels heeft. Hoewel Gray hier weinig
  zegt over de andere twee religies van Abraham, zou zijn analyse ook op deze twee religies van
  toepassing zijn. Ook het Jodendom en de Islam hebben een historische theologie en een
  teleologisch wereldbeeld, waarin de geschiedenis betekent het ontvouwen van een goddelijk plan. Wellicht zijn de typisch utopische aspecten, met name het ontwerpen van een
  perfecte maatschappij om deze eventueel te realiseren, wat minder aanwezig in deze
  religies doordat ze meer gericht zijn op het verleden dan op een glorieuze maakbare
  toekomst, echter de teleologie is er nauwelijks minder om. Een dergelijke vergelijking zou
  tevens duidelijk maken dat er toch flinke verschillen zijn tussen apocalyptiek en utopisme,
  een onderscheid dat Gray wel maakt, maar in feite klein acht. Apocalyptiek is de verwachting van een extern geïnitieerd einde van de wereld als overgang naar een betere wereld –
  een soort mondiale deus ex machina – en utopie is het meer rationele construeren van een
  wereld waarin de ellende van dit leven wordt opgeheven en de mens zichzelf transformeert
  naar een betere staat. Geprojecteerd op het Christendom loopt dit onderscheid parallel aan
  het pre- en postmillenniale denken, en die twee worden in de literatuur doorgaans duidelijk
  onderscheiden. Gray laat zien dat beide toch in elkaars verlengde liggen, onder de algemene
  noemer van teleologie. Belangrijker voor hem is echter dat westerse intellectuele tradities die
  zich juist afzetten van het Christelijk erfgoed, nog steeds in de utopistisch/apocalyptische
  denktrant zitten gevangen.  Gray is in de eerste plaats een Europees historicus, en waagt zich niet aan een vergelijking van de politieke invloed van het Christendom in de Noord-Atlantische geschiedenis
  met die van het Midden-Oosten. En hij houdt ruim genoeg materiaal over, dat moet gezegd. Hij start met een tour de horizon van de vroeg-moderne tijd, de 16e en 17e eeuw
  terecht karakteriserend als tijden van apocalyptiek die een 18e en vooral 19e eeuw inluiden
  van bijna ongebreideld utopisch denken. Daarbij is een interessante omslag zichtbaar:
  waar in de 19e en vroege 20e eeuw de utopie typisch politiek ‘links’ was – men denke aan
  de Parijse Commune en het gigantische project van het Oost-Europees staatscommunisme
  – is dat in de 20e eeuw omgeslagen. Het economische en politieke failliet van het communisme verenigde zich met een naïef verlichtingsoptimisme tot het neoconservatisme
  
  Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008)
  
  BOEKBESPREKINGEN
  
  69
  
  dat in de huidige Amerikaanse politiek zo belangrijk is geworden: de utopie is ‘rechts’
  geworden. Dat het neoconservatisme utopische kenmerken heeft, maakt Gray meer dan
  duidelijk en dat de politiek/missionaire ijver van deze stroming desastreus is voor grote
  delen van de wereld, ook. Karakteristiek is de paradox dat juist de utopische overtuiging dat
  de wereld naar een betere toekomst gaat en dat de Amerikaanse politiek daarin schipper-naast-God is, uiteindelijk leidt tot afbraak van de waarden van menselijkheid en burgerschap die dit utopisme zo nadrukkelijk voorstaat. Immers, in de strijd tegen het terrorisme zijn waarden opgeschort – zoals de veroordeling van martelen als ondervragingstechniek en het recht van een beschuldigd individu op een duidelijke aanklacht en een
  eerlijk proces – die diezelfde regering garanderen voor hun eigen onderdanen.
   Het is overigens niet alleen de USA die de toorn van Gray over zich afroept, maar zijn
  eigen Groot-Brittannië krijgt er eveneens danig van langs. Ook in zijn kritiek op de regering van Thatcher en Blair verdwijnt de tegenstelling tussen rechts en links – al karakteriseert hij Blair als een neoconservatief – onder de algemene en meerzeggende noemer van
  utopisch denken. En utopisch denken is het grote risico van de politiek.
   Wat is het alternatief dan voor utopistisch denken? Hoe moet een regering afzien van
  het ‘Grote Ontwerp’, van de al dan niet ‘manifeste’ bestemming van een huidige grootmacht? Wat moeten we met de hedendaagse politiek als de geschiedenis waarvan die
  politiek deel uitmaakt geen doel heeft? Een doelloze geschiedenis – een redelijk Darwiniaans concept trouwens – leidt in Gray´s opvatting tot een ‘realistische’ visie waarin we
  erkennen dat de toekomst veelvormig is, dat niet één politiek systeem zal domineren, dat
  er fundamentele morele en politieke dilemma´s zullen blijven die geen wezenlijke oplossing hebben en dat tegenstrijdige belangen zelfs bij overeenkomstige waarden zullen
  leiden tot conflict. Aan de basis van een realistische visie ligt het inzicht dat de mens is
  zoals hij is, niet wezenlijk verandert en dat we met elkaar moeten proberen het beste te
  maken van een lastige situatie. Eigenlijk is wat Gray beschrijft als realisme het zeer Engelse
  concept van ‘muddling through’, en het moet gezegd dat het in elk geval minder riskant is
  dan het volgen van de ‘Grand Strategy’. Nu heeft de geschiedenis al een flinke oogst aan
  ‘realisten’ opgeleverd, ook onder staatslieden en politici, en Gray erkent terecht zijn intellectuele legaat, van Macchiavelli tot von Clausewitz, van Sun Tzu tot Hume. Niet zonder
  waarden, niet zonder normen, maar zonder het absolute dictaat van de eigen definities van
  goed en kwaad, heeft een dergelijke visie het geloof in de maakbaarheid van de samenleving achter zich gelaten. Het is uiteindelijk een ontnuchterende visie, die niet voor fouten
  zal behoeden, maar wel de schaal van de catastrofes die wij over onszelf afroepen zal
  verminderen.
   Al met al heeft Gray een voortreffelijk werk afgeleverd dat een prima correctie vormt
  op elke vorm van vooruitgangsdenken. Uiteraard zijn enkele kritische kanttekeningen wel
  te plaatsen. Het is een Ideeëngeschichte en dat heeft altijd zijn beperkingen. Juist binnen een
  realistische geschiedopvatting zou iets meer cynisme passen over de echtheid van utopische idealen van machthebbers: Bush´s flirt met de Moral Majority is uiterst succesvol
  geweest voor zijn herverkiezing (sommige cynici noemen dit zijn ´eerste echte verkiezing´)
  maar toch heeft hij de Christian Right nooit de plaats en invloed gegeven in zijn regering
  
  Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008)
  
  70
  
  BOEKBESPREKINGEN
  
  die zij onder Reagan hadden. Maar over gebrek aan geloof in Manifest Destiny valt niet te
  klagen bij Bush, dat is waar. Ook in het geval van Blair en Thatcher lijkt de utopie wat
  verder weg dan Gray betoogt. Soms lijkt het analytische apparaat van utopie en apocalyps
  wat zwaar om de toch veel lichtere noties over een maakbare samenleving en een
  doel-hebbende geschiedenis zo genadeloos af te serveren. Tenslotte maskeert het samen
  laten vallen van apocalyps en utopie het zeer fundamentele verschil tussen wereldverzaking en wereldverbetering. Echter, dat zijn voetnoten, geen fundamentele bezwaren tegen
  Gray´s betoog. De link tussen utopische fantasieën en politieke programma´s is wellicht
  wat minder sterk dan Gray poneert: welke politicus heeft geen utopische elementen in zijn
  verkiezingsprogramma? En om deze tendens tot teveel beloven in de politiek te analyseren
  met apocalyptische noties gaat wat ver. Maar voor de majeure politieke programma´s waar
  Gray het over heeft, en vooral voor de algemene achtergrondinstelling van politici, het
  basis-paradigma, is het wel degelijk relevant. Kortom, voor iedere politicus zou Gray´s boek
  verplichte kost moeten zijn, en dit geldt a forteriori voor ieder die zich met het fascinerende
  veld van de interactie van religie en politiek bezig houdt.
   Wouter van Beek
  (Departement Religiewetenschappen Universiteit van Tilburg)
  
  Vuijsje, Herman (2007), Tot hiertoe heeft de Heer ons geholpen. Over godsbeelden en goed
  gedrag, Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Contact, pp. 271, ISBN 978-90-254-2355-1. €
  24,90.
  In dit luchtig vormgegeven en kleurig geïllustreerde werk wordt ‘speculatieve
  sociologie’ bedreven. In vijftien samenhangende essays, over vier clusters verdeeld,
  probeert de auteur een beeld te krijgen van de veranderende rol van godsdienst in onze
  samenleving. In het eerste deel wordt het actuele secularisatieproces in West-Europa, in
  het bijzonder Neder-land, besproken. In het tweede deel plaatst hij dit in een langetermijn ontwikkeling van pantheïsme, via monotheïsme naar ietsisme. In het derde
  deel zoekt hij naar mogelijk-heden om onder deze vage geloofsomstandigheden de
  moraal te verankeren. In het vierde deel beantwoordt hij de vraag of God daar nog een
  dienst bij kan bewijzen.
  Welke is de houdbaarheid van de aan het christendom ontleende moraal? Dat is de
  centrale vraag die socioloog en journalist Herman Vuijsje hier stelt over de voortgang
  van moraal en geweten in post-christelijk Nederland. In een specimen van populaire
  gods-dienstsociologie betuigt hij zijn instemming met de evolutionistische
  secularisatiethese à la Bryan Wilson, althans voor West-Europa. Het geloof in vaste
  bovennatuurlijke waar-heden houdt hier op den duur tegen moderniseringsprocessen
  geen stand, al houdt de burger behoefte aan een deugdelijk ritueel op z’n tijd. Op
  termijn zal het tot voor kort dominante monotheïsme plaats maken voor ietsisme. (De
  bevinding van God in Nederland dat dit ietsisme de laatste decennia juist daalt, merkt hij
  niet op.)
  
  Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008).
  