text: O R G A N I S A T IE
  
  EN
  
  S T R U C T U R E R I N G
  
  F IN A NC IE R IN G
  
  O N D E R Z O E K
  
  Ander ondernemerschap
  
  Enige beschouwingen over de relatie cultuur, ondernemerschap en ondernemingsfinanciering
  Drs. J. Grazell
  
  2
  J
  “
  JJ;
  
  Ander ondernemerschap:
  enige beschouwingen over de relatie cultuur,
  ondernemerschap en ondernemingsfinanciering
  A. van de Rijst
  
  Ui
  
  *
  
  GO
  
  o
  GO
  
  In het proefschrift van A. van de Rijst wordt de
  relatie onderzocht die mogelijk bestaat tussen
  cultuur, ondernemerschap en ondernemingsfinan­
  ciering. Het gaat om een multi-disciplinaire
  probleemstelling die de confrontatie vraagt van
  een aantal onderwerpen die stammen uit meerdere
  vakgebieden. Dit wordt door de schrijver als volgt
  aangepakt.
  In hoofdstuk 4 wordt de economische geschiede­
  nis van de Westeuropese maatschappij in vogel­
  vlucht gepresenteerd. De menselijke wordingsgang
  wordt beschreven door eerst de fase van de sterk op
  autarkie gerichte economie aan de orde te stellen,
  dan een economisch stelsel dat wordt gekenmerkt
  door ruilhandel te schetsen en te eindigen bij het
  ontstaan en de uitbouw van een geldeconomie. In
  een economie waarin geld de functie vervult van
  betaalmiddel, waardemeter en vermogensobject is
  een aantal financiële innovaties mogelijk. Zo is het
  mogelijk dat financiële-overschothuishoudingen
  vermogen gaan verschaffen aan financiële-tekorthuishoudingen. Dit kan gebeuren door vreemdvermogenfinanciering (kredietverlening), waarbij
  rente wordt gevraagd, of door eigen-vermogenfinanciering, waarbij een variabel rendement wordt
  afgesproken. Daarnaast is het mogelijk voor de.
  Drs. J. Crazell studeerde economische wetenschappen aan
  de Katholieke Universiteit Brabant. Doctoraal examen in 1982.
  Sedert 1988 als universitair docent Bedrijfseconomie verbon­
  den aan de Katholieke Universiteit Brabant te Tilburg.
   412
  
  aldus ontstane financiële activa beursnotering aan
  te vragen zodat de verhandelbaarheid en dus de
  liquiditeit van de betreffende financiële titels wordt
  verhoogd. Effectisering maakt beleggerssubstitutie
  mogelijk. Aan de beurs genoteerde financiële titels
  zijn te karakteriseren als een vorm van anonieme
  financiering.
  Deze economische ontwikkelingsgang is in de
  geschiedenis steeds begeleid door het denken van
  geestelijken en/of theologen over economischethische kwesties die zich in diverse economische
  stelsels voordoen.
  Zo hebben theologen bij het opkomen van
  markteconomieën nagedacht over een theorie van
  de rechtvaardige prijs. Voorts hebben theologen
  bij de opkomst van een geldeconomie nagedacht
  over het al dan niet gerechtvaardigd zijn van
  vermogensoverdrachten, hetzij in de vorm van
  kredietverlening (renteverbod), hetzij in de vorm
  van (anoniem) aandelenkapitaal.
  Het zijn deze twee verschijnselen, renteverbod
  en anoniem aandelenkapitaal, waarvan de auteur
  zich afvraagt of het al dan niet toelaten ervan
  effect sorteert op de schaalomvang van het be­
  drijfsleven en op de sociale betrokkenheid van de
  eigenaren van de onderneming.
  Door de eeuwen heen zijn er door religieuze
  denkers voortdurend bezwaren gemaakt tegen
  kredietverlening (renteverbod), omdat kredietver­
  lening de persoonlijke verhoudingen tussen leden
  van de samenleving onder druk zet.
  Het verschijnsel dat rijke mensen rente vragen
  over geldleningen waarvan de hoofdsommen aan
  mensen worden verstrekt die in financiële nood
  verkeren, wordt gezien als een vorm van woeker­
  rente.
   Daarnaast heeft introductie van kredietverle­
  ning het effect dat er welvaartsverschillen ont­
  
  JUNI 1995
  
  ÏÏBAB
  
  staan tussen eigen-vermogensverschaffers en
  vreemd-vermogensverschaffers. Immers in een
  wereld die voldoet aan de veronderstellingen van
  Modigliani en Miller (1958) betekent de introduc­
  tie van vreemd vermogen in een van oorsprong ‘all
  equity firm' herallocatie van rendement en risico
  tussen de eigen-vermogensverschaffers en
  vreemd-vermogensverschaffers (Brealy en Myers,
  1991). Dit leidt tot hogere (gemiddelde) rende­
  menten voor de eigen-vermogensverschaffers dan
  voor de vreemd-vermogensverschaffers. Dit is de
  oorzaak voor toenemende welvaartsverschillen
  tussen eigen- en vreemd-vermogensverschaffers,
  verschillen die worden veroorzaakt door de
  verschillende bereidheid van vermogensverschaffers risico’s te dragen. Dus de onderneming die
  met geleend geld een investeringsproject met een
  positieve netto contante waarde uitvoert, veroor­
  zaakt door deze financieringswijze gemiddeld een
  welvaartsverschil tussen de aandeelhouders van de
  onderneming en de vreemd-vermogensverschaffers
  van de onderneming. Het is om deze reden dat
  binnen het islamitisch denken de nuance is ont­
  staan dat vermogensverschaffing uitsluitend in de
  vorm van eigen vermogen wèl is toegestaan omdat
  voor- en nadelen dan tussen alle betrokken vermogensverschaffers symmetrisch zijn verdeeld. Over
  anoniem aandelenkapitaal wordt door de in het
  proefschrift genoemde godsdienstige stromingen
  geen uitspraak gedaan.
  Samenvattend kan worden gesteld dat ortho­
  doxe varianten van het jodendom, het christendom
  en de islam tegen rentedragende kr edietverlening
  zijn (renteverbod) om daarmee de welvaartsver­
  schillen tussen individuele leden van de samenle­
  ving te beperken. Binnen de islam wordt eigenvermogenverschaffing echter wel geaccepteerd als
  alternatief voor kredietverlening, terwijl dit niet
  het geval is bij het orthodoxe jodendom, katholi­
  cisme en protestantisme.
   In het proefschrift wordt een verband gelegd
  tussen het wel of niet accepteren van blijvende
  schuldverhoudingen en in het verlengde daarvan
  het wel of niet vragen van rente, alsmede het wel
  of niet accepteren van anoniem aandelenkapitaal
  enerzijds en de schaalomvang van bedrijven en de
  sociale betrokkenheid van eigenaars anderzijds.
  De auteur onderkent vier economische systemen,
  namelijk die:
  a waarbij géén rente en géén anoniem aandelen­
  kapitaal wordt geaccepteerd,
  
  JUNI 1995
  
  EJA B
  
  - industriële bedrijven zijn klein,
  - sociale betrokkenheid van de eigenaren is
  groot;
  b waarbij géén rente, maar wèl anoniem aande­
  lenkapitaal wordt geaccepteerd,
  - industriële bedrijven zijn groot,
  - sociale betrokkenheid van de eigenaren is
  klein;
  c waarbij wèl rente, maar géén anoniem aande­
  lenkapitaal wordt geaccepteerd,
  - industriële bedrijven zijn klein,
  - sociale betrokkenheid van de eigenaren is
  groot;
  d waarbij èn rente èn anoniem aandelenkapitaal
  wordt geaccepteerd,
  - industriële bedrijven zijn groot,
  - sociale betrokkenheid van de eigenaren is
  klein.
  Van de vier te onderscheiden systemen wordt
  vervolgens gesteld dat ze veel overeenstemming
  vertonen met de volgende levensbeschouwingen,
  namelijk:
  systeem a: met die van de orthodoxe joden,
  systeem b: met die van de orthodoxe islamieten,
  systeem c: met die van de Westerse mens van de
  16e tot aan de 19e eeuw,
  systeem d: met die van de moderne Westerse mens
  van de 20e eeuw.
  Op deze wijze wordt cultuur (levensbeschou­
  wing) gekoppeld aan ondernemingsfinanciering
  (renteverbod en anoniem aandelenkapitaal) en aan
  ondernemerschap (sociale betrokkenheid van de
  eigenaren, schaal van de samenleving).
  De auteur stelt vast dat in de geïndustrialiseer­
  de Westerse wereld systeem d de overhand heeft.
   Vervolgens wordt de vraag gesteld of de overgang
  naar een ander systeem mogelijk of reëel is. De
  auteur concludeert dat een zo hoog mogelijk
  aandeel eigen vermogen in de financiering van de
  onderneming wenselijk is en dat naar methoden
  moet worden gezocht om de geldgever emotioneel
  meer bij de onderneming te betrekken. Een
  consequentie is dat beschikbaarstellers van
  vreemd vermogen een kleinere rol zullen moeten
  gaan spelen. Bijvoorbeeld door verplicht collectief
  sparen terug te dringen en te vervangen door
  individueel sparen en door een groter deel van het
  vermogen in de vorm van risicodragend vermogen
  beschikbaar te stellen.
  413
  
  Een probleem dat in het proefschrift niet aan
  de orde komt is de richting die het verband tussen
  de culturele bovenbouw (levensbeschouwing) en
  de economische onderbouw (schuldverhoudingen
  en anoniem aandelenkapitaal) aanneemt. Bepaalt
  de economische onderbouw de culturele boven­
  bouw of andersom? Indien de economische
  onderhouw de culturele bovenbouw bepaalt dan
  kan gesteld worden dat het economisch systeem
  een evolutie heeft doorgemaakt die heeft geleid tot
  de opkomst van schuldverhoudingen en anoniem
  aandelenkapitaal (systeem d) en dat de culturele
  opvattingen zich daarbij hebben aangepast.
  De behoefte van de auteur om een economisch
  systeem te koppelen aan een levensbeschouwing is
  overigens maar gedeeltelijk geslaagd, omdat de
  levensbeschouwing van de Westerse mens van de
  16e eeuw tot aan de 19e eeuw (systeem c) en de
  levensbeschouwing van de moderne Westerse
  mens in de 2()e eeuw (systeem d) niet als consis­
  tent doordachte, homogene wereldbeschouwingen
  kunnen worden gezien, maar eerder vallen te
  karakteriseren als pluriforme levensbeschouwin­
  gen met christelijke en humanistische elementen,
  die geen uitspraken hebben opgeleverd over het al
  dan niet toestaan van schuldverhoudingen en
  anoniem aandelenkapitaal.
   Indien de culturele bovenbouw de economische
  onderhouw beïnvloedt dan betekent dit dat een
  levensbeschouwing bepaalt of het economisch
  systeem bepaalde kenmerken vertoont, zoals
  schuldverhoudingen en anoniem aandelenkapitaal.
  Zo behoort het tol de mogelijkheden dat een
  wereldgodsdienst als de islam in een land bepaalt
  wat de economische modaliteiten zijn (Iran). Het
  behoort dus tot de mogelijkheden voor een samen­
  leving om een bepaald type economisch systeem te
  kiezen. De vraag is alleen langs welke weg. Een
  democratische of een dictatoriale. Een pluralisti­
  sche samenleving zal onder een democratisch
  systeem waarschijnlijk niet kiezen voor invoering
  van orthodox joodse (systeem a) of orthodox
  islamitische (systeem b) principes over de inrich­
  ting van een economisch systeem. Aangenomen
  moet worden dat in de Westerse democratische
  wereld een zekere consensus bestaat over het
  bestaan van schuldverhoudingen en anoniem
  aandelenkapitaal en dat niet snel tot de afschaffing
  van beide instituties zal worden overgegaan.
  Een omissie in het proefschrift is dat de
  probleemstelling wordt uitgewerkt zonder te
  refereren aan de literatuur die beschikbaar is op
  
  414
  
  het terrein van scheiding van leiding en eigendom
  van de onderneming (Grazell, 1992). Indien hier
  gebruik van zou zijn gemaakt dan was het be­
  zwaar dat in het proefschrift wordt gemaakt tegen
  anoniem aandelenkapitaal, namelijk dat het de
  mogelijkheid van vijandige overnames in de hand
  werkt en dat de sociale betrokkenheid van de
  eigenaren vermindert, wellicht minder groot
  geweest.
  Immers door juridische en/of structurele
  beschermingsmaatregelen is het mogelijk vijandi­
  ge overnames te vermijden bij beursgenoteerde
  ondernemingen (anoniem aandelenkapitaal). Van
  een geringe betrokkenheid van de eigenaren hoeft
  geen sprake te zijn indien de concentratiegraad in
  het aandelenkapitaal van een onderneming toe­
  neemt. Hierdoor zal de prikkel van de aandeelhou­
  der om aan actief toezicht te doen groter worden.
   Voorts gaan steeds meer ondernemingen tot een
  actief 'investor relations' beleid over. Er zijn dus
  modernere middelen beschikbaar om de bezwaren
  van anoniem aandelenkapitaal te ondervangen dan
  het volledig doen verdwijnen van deze vorm van
  kapitaal verschaffing.
  Een verdienste van het proefschrift is dat het
  de financieringsgemeenschap (wetenschap en
  praktijk) laat zien dat de keuze voor een financieel-economisch systeem een waarden-gebonden
  activiteit is, die is gebaseerd op levensbeschouwe­
  lijke opvattingen. Dit kan als een uitdaging aan de
  financieringswetenschap worden gezien om ook
  bijdragen te leveren aan niet-marktconforme
  economische systemen (McGoun, 1992).
  LITERATUUR
  Brealy, R.A. en S.C.Myers, (1991), Principles o f Corporate
  Finance, McGraw Hill, New York, 4th.ed., hfst.17.
  Grazell,
  
  (1992), De scheiding van leiding en eigendom en
  
  het prestatievermogen van de onderneming, Bedrijfskun­
  de, vol. 64, no. 4, p. 361-367.
  McGoun, E.G., (1992), On knowledge of Finance, Internatio­
  nal Review o f Financial Analysis, vol. 1, no. 3, p. 161-177.
  JUNI 1995
  
  E]A B.
  