text: Hulpbehoevendheid staat bij al deze vormen van solidariteit centraal, maar de
  solidariteit van de collectieve stelsels is de meest geëvolueerde en geïnstitutionaliseerde. Het wereldwijd betoon van verantwoordelijkheid kan niet worden
  afgedwongen, de collectieve solidariteit in eigen kring wel.
  De collectieve solidariteit heeft bovendien een hele ontwikkelingsgang doorgemaakt. De oorspronkelijke saamhorigheid van arbeiders die zich collectief te weer
  
  63
  
  gener at iebew ust beleid
  
  stelden tegen de gevaren van industriële arbeid (ongevallen, ziekte, werkloosheid), veranderde in samenwerkingsovereenkomsten tussen werkgevers en werknemers. Later werden op collectief niveau afspraken gemaakt door de vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers, hierin wettelijk gesteund door de
  overheid. In de ontwikkeling van de verzorgingsstaat heeft de solidariteit zich
  omgevormd van een warm groepsgevoel en een groepsbelang (the sharing of risks
  and feelings) tot een vorm van verlicht eigenbelang: door risicodeling en risicodekking stelt men zich rationeel te weer tegen de grote financiële risico’s van
  werkloosheid, ziekte, ouderdom en andere gebreken. Het behoren tot een bepaalde groep is thans niet meer doorslaggevend voor deelname aan de solidariteit van
  een moderne verzorgingsstaat. Economische en sociologische theorieën verklaren
  deze vormen van solidariteit uit de rationele keuzen van individuen. Hierbij
  houdt men echter wel vast aan het begrip solidariteit (Coleman 1990; Raub 1997).
  64
  
  Collectieve solidariteit komt in verschillende vormen voor:
  a individuele verzekeringen (levensverzekering, brandverzekering e.d.);
  b collectieve verzekeringen door werkgevers afgesloten voor werknemers
  (pensioenen);
  c collectieve verzekeringen waarvan de deelname verplicht is gesteld door de
  overheid (AOW, ANW, werknemersverzekeringen).
   Binnen deze vormen wordt nog onderscheid gemaakt tussen kanssolidariteit
  (identieke risico’s bij homogene groepen) en subsidiërende solidariteit (groepen
  met laag risico betalen mee aan de groepen met hoge risico’s). Op deze wijze
  georganiseerd is er een vernuftig stelsel ontstaan waarbij allerhande risico’s van
  de moderne samenleving worden verdeeld en gespreid over uiteenlopende
  bevolkingsgroepen met telkens verschillende risicoprofielen. Zo worden er
  onder andere bijdragen gegeven door:
  • de gezonden aan de kosten voor de ongezonden;
  • de gelukkigen zonder arbeidsongeval aan de opvang van de pechvogels;
  • de mensen met een hoog inkomen aan de groepen met een laag inkomen
  (solidariteit bij premieheffing);
  • de kinderlozen aan de kosten voor kinderen van gehuwden en voor
  nabestaanden (kinderbijslag);
  • de alleenstaande en buitenshuis werkende vrouwen aan de kosten van
  levensonderhoud van de niet-buitenshuis werkende vrouwen;
  • de mannen aan de AOW-uitkeringen van de gemiddeld langer levende
  vrouwen;
  • de jongeren aan de pensioenen van de ouderen
  (intergenerationele solidariteit);
  • de tweeverdieners aan de alleenverdieners (bij AOW-premie en
  ziekenfondsverzekering).
  De solidariteit tussen generaties komt vooral bij de collectieve pensioenregelingen en bij de AOW (via het zgn. omslagstelsel) naar voren. Bij eindloonsystemen
  is de solidariteit sterker dan bij middelloonsystemen, omdat ouderen meestal
  meer dienstjaren hebben dan jongeren en een daaraan gekoppeld hoger eindsala-
  
  solidariteit tussen generaties
  
  ris. Het kan hierbij om hoge bedragen gaan, die door de gehele collectiviteit van
  verzekerden moeten worden opgevangen, dus ook door jongeren en werknemers met een lager salaris.
   In al deze stelsels van verzekering en verzorging worden de onderlinge verschillen in risico’s van de verzekerden steeds zichtbaarder (gemaakt) en hierdoor ontstaat een verdere rationalisering van de risicodeling. De sharing of risks heeft
  inzicht geleverd in de risks of sharing. De belangrijkste hiervan zijn het freeridersprobleem (wel halen, niet betalen) en het ontstaan van grote anonieme
  bureaucratieën, waardoor er van de kant van verzekerden en verzekeraars een
  onpersoonlijk, onverantwoordelijk of berekend gedrag kon ontstaan.
  Deze problemen hebben aanleiding gegeven om de systemen van sociale zekerheid en andere collectieve verzorgingsstelsels te herzien. Risicosolidariteit wordt
  geprivatiseerd, zodat die nog meer onderworpen wordt aan rationele keuzen en
  de berekening van voor- en nadelen van de verschillende verzekeringssystemen.
  Een terugtredende overheid en individualisering in de levensstijlen hebben deze
  ontwikkeling van de collectieve solidariteit naar flexibelere vormen van solidariteit versneld. Jongeren met lagere risico’s kunnen zich nu eerder onttrekken aan
  de verplichte solidariteit.
   65
  
  3.4.2
  
  de babyboomgener atie ver sus de babybustgener atie?
  In de ontwikkeling van de verzorgingsstaat met zijn vele vormen van collectieve
  solidariteit lag het accent op de herverdeling van inkomens en risico’s tussen de
  meer draagkrachtige groepen en de minder draagkrachtige. Vanzelfsprekend lag
  hierbij het accent op de intragenerationele verdeling. De keuze in 1957 voor het
  omslagstelsel in de AOW versterkte dit nog. Door dit accent zijn twee andere
  aspecten van de collectieve solidariteit van de verzorgingsstaat grotendeels aan
  het oog onttrokken. Ten eerste het feit dat veel collectieve stelsels impliciet rekening hielden met de verzorgende capaciteiten en activiteiten van de nietbuitenshuiswerkende vrouwen; dit was de eerste stille of verzwegen pijler van
  de verzorgingsstaat. Ten tweede het feit dat in bijna alle collectieve verzekeringsstelsels sprake was van intergenerationele solidariteit, met name in de AOW
  en de ziektekostenverzekeringen. Jongeren met weinig risico’s betaalden voor
  ouderen met hogere risico’s, de tweede stille pijler van de verzorgingsstaat.
  Beide stille pijlers komen nu duidelijker in beeld. De eerste door de veranderingen in de levensloop, met name van vrouwen, die meer mee gaan doen aan
  betaalde arbeid, de tweede door de veranderde demografische samenstelling van
  de bevolking (vergrijzing).
  Dit laatste punt, de vergrijzing, wordt door sommige auteurs aangegrepen voor
  een beschuldiging aan het adres van een specifieke generatie, de babyboomers
  (let op: hier verspringt het economische generatiebegrip van werkenden versus
  gepensioneerden plotseling weer naar het sociologische generatiebegrip van
  cohorten met een bepaalde historische ervaring, maatschappelijke kansen en
  een bepaalde groepsmentaliteit). In een analyse van Thomson (1989, 1992)
  
  gener at iebew ust beleid
  
  wordt de verzorgingsstaat gezien als het georganiseerde eigenbelang van een bijzondere generatie, de babyboomers van direct na de Tweede Wereldoorlog.
   Thomson (1989:35) schrijft:
  Members of the welfare generation are now arriving at old age with assets, expectations and histories of benefits quite unlike those of their predecessors, and it remains to be seen whether the
  young who are expected to make growing transfers to them will feel bound to do so. At the end of
  the twentieth century the implicit welfare contract that binds members of successor generations is
  up for renegotiation – and the aged stand right at the centre of this with a great deal to lose.
  Thomson verwijt de babyboomgeneratie selfish en greedy gedrag. Die generatie
  heeft uitstekende onderwijsvoorzieningen gekend, heeft goede pensioenen en
  andere oudedagsvoorzieningen voor zichzelf ontwikkeld, heeft geprofiteerd van
  sociale zekerheid, voordat die werd verminderd of veranderd en heeft lange tijd
  politieke sleutelposities in handen gehouden. Zij vormt tenslotte nog steeds een
  stevig electoraal potentieel. Op al deze punten (onderwijs, sociale zekerheid,
  vermogensvorming en pensioenen en electoraal belang) zijn de vooruitzichten
  van de jongere leeftijdsgroepen slechter. De internetgeneratie trekt aan het kortste einde, aldus Thomson.
  66
  
  Thomson richt zich in eerste instantie op de verzorgingsstaat van Nieuw-Zeeland,
  waar de regelingen ten behoeve van een bepaalde generatie wellicht gunstiger
  waren. Het is opvallend dat het thema van de generational equity sterk in de
  publieke discussie naar voren is gebracht in verzorgingsstaten met een duidelijk
  liberaal-kapitalistisch karakter (de Verenigde Staten, Engeland, Australië en
  Nieuw-Zeeland). In de meer corporatistisch ingerichte verzorgingsstaten van
  West- en Noord Europa is de verzekering van ouderdomspensioenen en AOW
  veel minder omstreden en vinden velen de handhaving van de aanspraken op
  verzorging nog steeds vanzelfsprekend. De Eurobarometer, die opvattingen
  weergeeft van inwoners van alle landen van de Europese Unie, toont een sterke
  tot zeer sterke ondersteuning voor de verzekering van een fatsoenlijke oude dag
  voor ouderen (Walker 1993:15).
   Verzorgingsstaten met een individualistische cultuur (de VS, Australië, NieuwZeeland) benaderen het vraagstuk van de generaties kennelijk anders. In deze
  landen wordt de verdeling op één moment in de tijd (welk deel van het electoraat krijgt welk aandeel in de collectieve goederen?) sterker benadrukt dan de
  verdeling van hulpbronnen over de verschillende levensperioden. De wording
  van de collectieve solidariteit in de Europese verzorgingsstaten heeft een zeker
  solidariteitsbewustzijn voor de gehele levensduur bevorderd: wie nú jong en
  gezond is, kan straks ook oud en ongezond worden. Hier past veel meer de
  prudential-life-spanbenadering van Daniels, die de leeftijdsgroepen niet ziet als
  concurrenten van elkaar, maar als groepen die een gehele levensloop met elkaar
  delen (zie hfdst. 2). Vanuit dit beginsel van een verstandige voorzorg voor de
  hele levensloop zouden jongeren met een laag gezondheidsrisico niet weg
  
  solidariteit tussen generaties
  
  hoeven te lopen uit de collectieve gezondheidsverzekeringen, maar blijven zij er
  deel van uitmaken in de verwachting dat er adequate hulp en voorzieningen zijn
  als zij zelf oud zijn. Het probleem van de ‘zware lasten van de vergrijzing’ is dus
  zelf afhankelijk van een bepaalde politieke ideologie. Het individualistisch ingesteld neoliberalisme ziet de last van de vergrijzing veel zwaarder dan een meer
  collectief-solidaire ideologie.
  Net zoals er in de microsfeer tussen ouderen en jongeren sprake is van geven en
  nemen, zo kan de verhouding tussen leeftijdsgroepen in de macrosfeer ook
  beheerst worden door het besef van onderlinge afhankelijkheid en solidariteit.
   Men kan ouderdom gaan zien als een ‘last’, maar ook als een ‘verdienste’ of als
  een ‘nieuwe mogelijkheid’ (Phillipson 1996:218). Afhankelijk van deze instelling
  is een conflict over de verdeling tussen de generaties meer of minder waarschijnlijk. Van wederkerigheid tussen leeftijdsgroepen in strikte zin is geen
  sprake. De contribuerende leeftijdsgroepen krijgen financieel niet iets ‘terug’
  van de ontvangende leeftijdsgroepen. Zij hopen slechts dat de jongere leeftijdsgroepen jegens hen hetzelfde zullen blijven doen als zij nu doen ten opzichte
  van de ouderen. Het gaat hierbij om de identificatie met de hele levensloop,
  geholpen door ervaringen van collectieve solidariteit. Als de ene ‘generatie’ in
  staat is gesteld te studeren, wil die ‘generatie’ dat ook handhaven voor de na
  haar komende ‘generaties’. De wederkerigheid tussen leeftijdsgroepen is vooral
  een kettingreactie van doorgeefsolidariteit. Wederkerigheid op macroniveau laat
  zich nog het beste formuleren in een variant op de gulden regel: wat gij niet wilt
  dat uw generatie geschiedt, doet dat ook een andere generatie niet.
  3.4.3
  
  vertrouwen en de reputatie van de overheid
  Het benadrukken van de onderlinge afhankelijkheid, gedurende de gehele
  levensloop, van de verschillende generaties, staat of valt met het vertrouwen dat
  de kettingsolidariteit, of in andere woorden het stilzwijgende contract tussen de
  generaties, niet wordt verbroken. Dat vertrouwen moet met name bestaan bij de
  jongere generaties, die de toename in lasten voor een groot deel zullen dragen.
  De bereidheid hiertoe zal groter zijn naarmate er een zekere continuïteitsgarantie
  wordt gegeven of naarmate de kosten van het verbreken van het contract hoger
  zullen zijn. Uit onderzoek blijkt dat op dit moment de bereidheid van de jongere
  generaties om te blijven opkomen voor de aanspraken van de oude generatie
  groot is, maar dat de verwachting dat zij dezelfde aanspraken zullen kunnen
  handhaven voor hun oude dag tanende is (Ester, Vinken, Diepstraten 1999).
   Het vertrouwen tussen de generaties kan derhalve verbeterd worden.
  Vertrouwen is een belangrijke schakel in de sociale cohesie. Recentelijk hebben
  verschillende auteurs aangetoond dat onderling vertrouwen een noodzakelijke
  voorwaarde is voor een voorspoedige economische ontwikkeling (Putnam 1993;
  Fukuyama 1994; Hollis 1998). Vertrouwen ontstaat mede door aandacht te
  besteden aan de rol van wederkerigheid in sociale relaties: het subtiele spel van
  geven en nemen in het kader van een gemeenschappelijk geformuleerd doel.
  67
  
  gener at iebew ust beleid
  
  In de verhouding tussen generaties op microniveau is dit patroon van geven en
  nemen, zoals wij in de vorige paragraaf zagen, goed bewaard. Op macroniveau
  kan het vertrouwen tussen de generaties worden verstoord indien het sluimerende conflict over de verdeling van de lasten van veroudering éénzijdig wordt
  beslecht ten nadele van de jongere leeftijdsgroepen. Dit kan leiden tot een
  tegenreactie die de voorzieningen voor ouderen op het spel zet en tot onaanvaardbaar niveau vermindert. Het vertrouwen tussen de generaties kan echter
  worden bewaard indien de balans in lusten en lasten wordt bewaakt en de
  garanties voor de toekomt worden gegeven voor alle generaties:
  aging is an issue for generations, but it is also a question to be solved with generations. The role
  of the state and key economic and social institutions will be central in managing an aging population. Responsibility for this cannot be put aside in the task of developing appropriate policies for
  the twenty-first century. (Phillipson 1996:220)
  
  De overheid is de eerst aangewezen instantie die het vertrouwen tussen de
  generaties moet bevorderen omdat zij het eeuwige leven bezit en omdat zij de
  potentie bezit om marktfalen te corrigeren. In de economie wordt vertrouwen
  opgevat als de reputatie dat men zijn beloften zal kunnen en willen nakomen.
   Omdat generaties als losse verzamelingen dit niet van elkaar kunnen eisen,
  zal de overheid als bemiddelende instantie hiervoor moeten optreden.
  Het onderlinge vertrouwen tussen generaties komt dus neer op de reputatie van
  de overheid dat beloften over het handhaven van aanspraken op oudedags-,
  gezondheids- en verzorgingsvoorzieningen voor alle generaties zullen worden
  nagekomen. Dit zal geen eenvoudige zaak zijn, omdat die belofte zich over een
  zeer lange horizon uitstrekt, terwijl de overheid vaak met de noodzaak van kortetermijnbeleid en beslissingen geconfronteerd wordt. De solidariteit tussen
  generaties op macroniveau vereist derhalve een herijking of herziening van
  bepaalde aspecten in de verhouding tussen leeftijdsgroepen, met gelijktijdige
  handhaving van de algemene garantie van de door iedere generatie nog bewust
  gewilde en gekoesterde aanspraken.
  68
  
  3.5
  
  de verhouding tussen het macro - en microniveau
  Op verschillende plaatsen werd in de vorige twee paragrafen terloops vermeld
  dat een bepaald patroon van solidariteit in de microsfeer afhankelijk was van
  bepaalde condities in de macrosfeer. Zoals bijvoorbeeld de bereidheid om voor
  de eigen familieleden in te springen, die mede kan afhangen van de aanwezigheid van formele voorzieningen van zorg of opvang. Omgekeerd is de continuering van stelsels van collectieve solidariteit afhankelijk van de mate waarin
  informele hulp en zorg beschikbaar blijven. Als de mogelijkheden tot informele
  hulp volledig zouden wegvallen, dan zouden de formele systemen exploderen.
  solidariteit tussen generaties
  
  De aan- of afwezigheid van wettelijke verplichtingen – zoals bij de onderhoudsplicht of studiefinanciering – bepalen in sterke mate hoe generaties zich in de
  microsfeer tegen over elkaar opstellen, althans in hun financiële betrekkingen.
   Over de invloed van een dergelijke door de staat mogelijk gemaakte verlichting
  van financiële verplichtingen op de onderlinge affecties of emotionele betrekkingen is veel gespeculeerd. Zowel bij de parlementaire behandeling van de
  Algemene Bijstandswet in 1963 als bij de invoering van het stelsel van studiefinanciering in 1982 werd als mogelijk maatschappelijk gevolg geopperd dat de
  banden tussen ouders en kinderen losser zouden worden (De Regt 1993).
  Toch zijn er maar weinig empirische aanwijzingen dat deze gevolgen zich feitelijk hebben voltrokken. Ze zijn ook zeer lastig empirisch vast te stellen, omdat
  beide systemen, de formele en de informele, steeds een rol blijven spelen in de
  onderlinge verhoudingen. Er is op zijn minst een permanente wisselwerking
  tussen solidariteit op microniveau en die op macroniveau. (Overigens is het
  onderscheid tussen de macro- en microsfeer niet identiek aan het eveneens relevante onderscheid formeel-informeel: de formele verplichting tot verzorging is
  wettelijk verankerd (macroniveau) maar wordt in de microsfeer gerealiseerd).
  In de discussie over mogelijke relaties tussen het macroniveau en het microniveau, preciezer gezegd tussen statelijke solidariteit en familiale solidariteit,
  worden vaak vier thesen verdedigd:
  1 de substitutiethese: informele en formele zorg en steun vervangen elkaar over
  en weer;
  2 de verdringingsthese: de formele zorg en steun verdringen of verminderen de
  informele zorg en steun;
  3 de aanvullingsthese: formele en informele zorg en steun bestaan naast elkaar,
  met ieder een eigen patroon;
  4 de these van de communicerende vaten: bij een hoog niveau van formele zorg
  en steun, treft men een eveneens hoog niveau van informele zorg en steun;
  idem bij een laag niveau.
   Elke these wordt gekenmerkt door een mengeling van ideologische uitgangspunten, praktische wenselijkheid en empirische aanwijzingen. Zo is met name
  de substitutiethese krachtig naar voren geschoven door bezuinigende, neoliberale
  regeringen (in Engeland tijdens de regering-Thatcher, in Nederland tijdens de
  bezuinigingsrondes in de jaren tachtig). De gedachtegang is als volgt.
  Historisch gezien hebben statelijke steun en zorg de informele steun en zorg van
  gezin en familie opgevolgd. Daardoor is de familiale solidariteit verminderd.
  Indien dit proces in omgekeerde richting weer zou worden ingezet – door te
  snoeien in statelijke voorzieningen –, zou de onderlinge steun en zorg door
  gezinsleden vanzelf weer terugkomen. Het normatieve uitgangspunt – het gezin
  hoort de plaats van de eerste solidariteit te zijn – bepaalt zowel de politieke
  besluitvorming als de empirische beoordeling van ingewikkelde sociale processen.
  69
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Tegen de substitutiethese is ingebracht dat familiale zorg, met name voor de
  arme en allerarmste gezinnen, pas echt mogelijk is geworden door een bepaalde
  mate van statelijke, collectieve steun en verzorging (De Regt 1993). Als er geen
  voldoende materiële basis is voor familiale steun, zal die niet vanzelf uit de
  gezinskern ontstaan. Arme ouders krijgen vaak arme kinderen, zodat die later
  ook niet gemakkelijk voor hun in afhankelijkheid en armoede verkerende ouders
  kunnen zorgen. De substitutiethese zou wellicht de meeste empirische basis
  hebben voor de middle-classgezinnen, die in zeer ruime mate mede zijn gaan
  profiteren van de formele voorzieningen die voor de armste groepen waren ontworpen. Toch is de vroegere informele zorg op microniveau niet goed te vergelijken met de via collectieve financiering verzekerde zorg op macroniveau.
   De zorg is namelijk in de loop der tijd sterk veranderd en uitgebreid. Wat nu
  onder zorg valt, werd voor een groot deel vroeger niet verstrekt (fysiotherapie,
  dotteren, taxivergoedingen e.d.)
  
  70
  
  De verdringingsthese lijkt erg op de substitutiethese. Ze stelt eveneens dat de
  formele, door de staat of collectiviteit gearrangeerde steun en zorg, de familiale
  steun en zorg hebben verminderd. Maar de gevolgen hiervan worden negatiever
  ingeschat en in een cultuurpessimistischer kader geplaatst. De solidariteit van
  gezin en familie op microniveau is niet slechts verminderd, maar dreigt zelfs uit
  te sterven. De formele steun heeft de informele steun en zorg geatrofieerd.
  Anders dan de neoliberalen veronderstellen, zijn de informele zorgvormen dan
  ook niet meer terug te roepen. In de plaats van zorgende familieleden zijn, mede
  door de uitvoerige staatsbemoeienis, individualistisch ingestelde, calculerende
  burgers gekomen (Zijderveld 1979). De verdedigers van de verdringingsthese
  betreuren deze ontwikkelingen, dat is hun normatieve uitgangspunt, en zij constateren tegelijkertijd veel voorbeelden van verloren gegane solidariteit.
  Historici betogen evenwel dat in vroeger dagen de gezinssolidariteit niet veel
  groter was dan tegenwoordig (McFarlane 1978) en dat het individualisme van
  veel oudere datum is dan de laatste veertig jaar. (Eer)herstel van het maatschappelijk middenveld is het beleid dat voortvloeit uit de verdringingsthese.
  Het is inderdaad opvallend dat voorstellen om de solidariteit tussen generaties
  te bevorderen in de mesosfeer nagenoeg ontbreken. Penninx (1999a, 1999b)
  heeft als één van de weinigen gepleit voor intergenerationele netwerken op
  buurtniveau om, naar Amerikaans voorbeeld, de cohesie in wijken te versterken
  door oud en jong meer met elkaar te laten samen werken.
   De voorstanders van formele zorg- en steunarrangementen zijn de laatste twintig jaar in de verdediging gedrongen. Zij wijzen er graag op dat empirisch gezien
  de substitutie- en verdringingsthese weinig steun ondervinden. Vrijwillige hulp
  en vrijwilligerswerk zouden nauwelijks zijn verdwenen uit de moderne samenleving; de onderlinge bindingen tussen gezinsleden zouden evenmin zijn verminderd. Hoewel er een proces van individualisering en gezinsverdunning is
  opgetreden, betekent dit volgens hen geenszins dat onderlinge hulp en steun
  tussen individuele gezinsleden of tussen vriendennetwerken niet bestaan.
  Formele en informele systemen van hulp en steun bestaan naast elkaar,
  
  solidariteit tussen generaties
  
  volgens deze aanvullingsthese. Mensen die hulp behoeven, weten beide systemen aan te boren en van beide systemen in wisselende omstandigheden gebruik
  te maken. In een onderzoek van Dykstra en Gierveld (1997) werd erop gewezen
  dat degenen die het vaakst informele hulp ontvingen, ook degenen waren die het
  meest gebruik gemaakt hadden van formele hulp. Het gezin komt niet pas na
  de formele hulp, maar is het best op te vatten als een eigen, zelfstandige institutie, met eigen codes en wetten, die zich noch laat verdringen noch als totaal opvangcentrum zou kunnen worden beschouwd. De twee systemen vullen elkaar
  aan en houden ieder een eigen bestaansrecht.
  Een sterkere variant van de aanvullingsthese vormt de door Komter, Burgers en
  Engbersen geformuleerde these van de communicerende vaten: een hoog niveau
  van formele zorg en steun trekt ook een hoog niveau van informele zorg aan.
  Omgekeerd, als door bezuinigingen of andere inkrimpingen het niveau van formele zorg vermindert, dan worden ook de mogelijkheden tot informele zorg
  minder (bijv. in achterstandswijken, waar de aanwezigheid van buurtcentra de
  ondersteuning van andere, minder formele patronen van steun stimuleerden;
  bij sluiting van het centrum verdwijnen ook de informele patronen). Een actieve
  overheid schept voorwaarden voor een ruimer particulier initiatief (Komter et al.
   1999: 85).
  De vier bovengenoemde thesen over de wisselwerking tussen solidariteit in de
  macrosfeer en in de microsfeer zijn nog niet uitputtend empirisch geverifieerd
  of, vanwege de impliciete normatieve veronderstellingen, ook niet uitputtend te
  verifiëren. Het aangevoerde ‘bewijsmateriaal’ is telkens verschillend en varieert
  in historische of sociale context. Voor de solidariteit tussen generaties betekent
  dit dat de politiek-ideologische context van belang blijft om de verschillende
  vormen van statelijke en familiale steun te beschrijven en te benutten.
  De solidariteit tussen ouders en kinderen speelt zich af binnen de context van
  een modern, breed uitgewaaierd systeem van overheidsverzorging en kan daarvan ook niet meer los worden gezien. De eisen aan hulp en verzorging hebben
  de invloed van professionele zorg ondergaan, zodat uitsluitend verzorging door
  leden van het eigen kerngezin kwalitatief meestal niet meer voldoet. Het is juist
  een mengeling van micro en macro die een adequate zorg kan opleveren.
  Deze conclusie komt overeen met die van een aantal Engelse onderzoekers.
  Finch (1994: 242) komt tot de conclusie dat het onderscheid tussen de macro- en
  microsfeer maar beter achterwege kan worden gelaten, omdat zelfs het gevoel
  van familieplicht en de verinnerlijkte dwang om de eigen gezinsleden niet aan
  hun lot over te laten, blijvend is gevormd door de denkbeelden die in de moderne verzorgingsstaat zijn ontstaan. De wederzijdse zorg en steun, solidariteit, in
  de microsfeer vindt niet plaats in een sociaal vacuüm.
   Alan Walker, ten slotte, wijst erop dat pogingen om de privésolidariteit weer
  sterker te maken, het resultaat zijn van een duidelijke neoliberale politieke ideologie, die om algemene economische en fiscale redenen de omvang van over-
  
  71
  
  gener at iebew ust beleid
  
  heidsverzorging wil verminderen. De ouderenzorg wordt hierdoor primair als
  een zware financiële en fiscale last afgeschilderd. De privésfeer is daarmee object
  geworden van politiek ingrijpen, hetgeen de onmogelijkheid nog eens onderstreept om macro en micro van elkaar te scheiden. Hoe zwaarder men de financiële last van de vergrijzing voorstelt, hoe sterker men een potentieel conflict
  tussen generaties aanwakkert en hoe meer een beroep zal worden gedaan op de
  familiale solidariteit van de microsfeer. Maar Walker wijst er tevens op dat door
  de veranderingen in de levensloop en in het algehele patroon van een moderne
  gezinscultuur, dit nostalgische beroep op ‘eigen verzorging’ niet meer kan
  worden gehonoreerd. De verzorging van ouderen, formeel en informeel, zowel
  in de microsfeer als in de macrosfeer, vereist derhalve een eigen beleid en een
  zelfstandige politieke besluitvorming, waarin aan alle aspecten van deze verzorging gelijkelijk recht gedaan kan worden:
  the consequences of the current generational watershed may be either increased conflict between
  age cohorts or increased solidarity. The main argument has been that whether the twenty-first
  century holds the prospect of conflict or consensus is primarily a matter of social and economic
  policy rather than of any properties inherent in age cohorts themselves. (Walker 1996:35)
  
  72
  
  3.6
  
  conclusie
  In dit hoofdstuk stond solidariteit tussen generaties centraal. Deze solidariteit
  speelt zich af op twee verschillende niveaus waarbij zowel het begrip ‘generatie’
  als het begrip ‘solidariteit’ van betekenis wisselen. In de microsfeer gaat het
  vooral om generaties in de zin van afstammings- en verwantschapsrelaties, in de
  macrosfeer gaat het om leeftijdsgroepen ten opzichte van elkaar. Solidariteit in
  de microsfeer komt neer op een mengeling van liefde en affectie, voorgeschreven altruïsme, bewuste of onbewuste wederkerigheid en zelfgekozen verantwoordelijkheid. In de macrosfeer krijgt solidariteit meer en meer het karakter
  van verlicht eigenbelang, dat aansluit bij een zo efficiënt mogelijk systeem van
  collectieve verzekering. Ook hier zijn gevoelens van wederkerigheid en verantwoordelijkheid niet afwezig, maar zij spelen geen hoofdrol.
   De verhouding tussen generaties in de micro- en in de macrosfeer, die zich kenmerkt door vele impliciete of niet-uitgesproken wederzijdse verwachtingen, is
  aan een herijking toe. Het metaforische ‘contract tussen generaties’ dient herzien te worden vanwege de veranderde demografische verhoudingen in de
  komende periode en ook vanwege de veranderingen in de levensloop van veel
  mensen (ouderen zowel als jongeren, mannen zowel als vrouwen).
  Solidariteit is niet genoeg. Een ‘contract’ vereist de handtekeningen van zowel
  de verzekerde als de verzekeraar, van zowel de vrager als de aanbieder, en van
  beide partijen wordt verantwoordelijkheid gevraagd in het uitvoeren van het
  contract. In de microsfeer zullen ouders verantwoordelijkheid moeten blijven
  dragen voor de opvoeding en het onderwijs van hun kinderen en zullen de volwassenen de verantwoordelijkheid voor de steun en verzorging voor de ouderen
  
  solidariteit tussen generaties
  
  (hun ouders) in de laatste levensfase niet geheel kunnen afschuiven op de overheidsverzorging. De overheid dient een extra verantwoordelijkheid te nemen
  om de balans in de verhouding tussen de generaties in evenwicht te houden.
  De overheid zal haar reputatie als betrouwbare partner moeten waarmaken in de
  garantiestelling van de aanspraken op adequate oudedagsvoorzieningen voor
  alle generaties, ook de huidige jongste generaties. Hierbij zullen eerder de solidariteit tussen generaties en het verantwoordelijkheidsgevoel van generaties en
  overheid benadrukt moeten worden dan de mogelijkheid tot een nieuw generatieconflict vanwege de lasten van de dubbele vergrijzing.
   Geconcludeerd kan worden dat de familiale solidariteit in Nederland redelijk tot
  goed is, maar dat deze toch niet als substituut kan voorzien in de in de toekomst
  toenemende vraag naar formele zorgverlening. Zeker niet als die vraag een
  gevolg is van een door toenemende welvaart en door technologische ontwikkelingen stijgend ambitieniveau. De financiële steun van ouderen naar jongeren en
  van jongeren naar ouderen in de microsfeer blijft aanwezig en is soms substantieel te noemen, maar deze aanwezige steun kan niet als substituut dienen voor
  de formele financiële steun, voortkomend uit collectieve solidariteit in de macrosfeer. De aanwezige hulp en steun in de microsfeer wordt blijvend gegeven in de
  context van de eveneens aanwezige hulp en steun in de macrosfeer. Omgekeerd
  heeft de zorg- en steunverlening in de macrosfeer blijvende aanvulling nodig in
  de microsfeer. De consequenties van deze constateringen voor de organisatie
  van de zorg worden hierna onder andere getrokken in hoofdstuk 8.
  73
  
  gener at iebew ust beleid
  
  74
  
  de economie van intergenerationele overdrachten
  
  4
  
  de economie van intergener ationele
  overdr achten
  
  4.1
  
  inleiding
  De overdrachten tussen generaties die in het publieke debat op de voorgrond
  treden, hebben veelal een financieel-economisch karakter. De betaalbaarheid
  van de AOW en de aanvullende pensioenen, de afschaffing van de VUT, de fiscale
  behandeling van vermogensvorming en vermogensoverdrachten, het zijn allemaal onderwerpen die betrekking hebben op overdrachten tussen generaties.
   Voor een deel vinden er natuurlijk intergenerationele overdrachten plaats in de
  private sfeer wanneer er sprake is van erfenissen en schenkingen. Echter, voor
  een belangrijk deel hebben intergenerationele overdrachten betrekking op de
  ongebonden overdrachten die via de overheid en het socialezekerheidssysteem
  lopen. In discussies over dergelijke overdrachten worden vaak uitspraken gedaan
  over de rechtvaardigheid tussen generaties en de doelmatigheid en houdbaarheid
  van de overdrachtensystemen, die bij nader inzien geen algemene geldigheid
  bezitten en politieke discussies een twijfelachtige richting doen inslaan.
  Om een beter begrip te krijgen over de rechtvaardigheid en houdbaarheid van
  overdrachten tussen generaties wordt in dit hoofdstuk het perspectief van de
  economische wetenschap benut. Hierbij wordt vanuit twee invalshoeken gekeken naar de doelmatigheid en houdbaarheid van intergenerationele overdrachten, namelijk de bijdragen van verschillende generaties aan de overheidsfinanciën en de houdbaarheid van die bijdragen (generatierekeningen, par. 4.2) en de
  mix tussen omslag en kapitaaldekking in de oudedagsvoorziening (par. 4.3).
  Zoals gezegd, staan in het navolgende op geld waardeerbare overdrachten tussen
  generaties centraal, die via de overheid of via instellingen zoals pensioenfondsen
  lopen. Informele en onbedoelde overdrachten (bijv. milieu en technologie) vallen dus buiten het blikveld. Er wordt gekeken naar een beperkt deel van de overdrachten die in hoofdstuk 2 schematisch en conceptueel in kaart zijn gebracht.
   De genoemde beperking heeft consequenties voor de betekenis van hoofdstuk 4,
  met name met betrekking tot de rechtvaardigheid. Een rechtvaardige verdeling
  tussen generaties is immers een totaalconcept, waarin ook de moeilijk waardeerbare overdrachten worden meegenomen. In een totaalbalans dient te
  worden afgewogen dat toekomstige generaties naast een overheidsschuld bijvoorbeeld ook kennis, technologie en milieu erven, waarbij het ene een compensatie kan zijn voor het andere. Zo zou een slechte milieukwaliteit kunnen
  worden gecompenseerd door een erfenis van technologiekapitaal. In dit hoofdstuk steunt een oordeel over de verdeling tussen generaties voor een groot deel
  op de ceteris-paribusconditie die aan alle partiële studies ten grondslag ligt.
  De centrale vraag luidt: indien de overige omstandigheden, zoals de moeilijk
  waardeerbare overdrachten, constant blijven, wat valt er dan over de rechtvaardigheid van de intergenerationele overdrachten te melden?
  
  75
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Ook voor de beoordeling van de houdbaarheid heeft de vorengenoemde beperking consequenties, maar deze gaan minder ver. Aangenomen wordt dat het
  geheel alleen houdbaar is als alle relevante onderdelen houdbaar zijn. In een
  houdbaarheidsoordeel zijn immers uitruilen slechts beperkt mogelijk: de overheidsfinanciën of de milieukwaliteit moeten op zichzelf houdbaar zijn. Houdbaarheid op een beperkt aantal onderdelen geeft geen garantie voor de houdbaarheid van het geheel. Er is hier dus veel minder sprake van compensatie tussen
  verschillende soorten overdrachten dan bij de beoordeling van rechtvaardigheid.
   76
  
  Opbouw van dit hoofdstuk
  Dit hoofdstuk bestaat uit twee delen die onafhankelijk van elkaar kunnen
  worden gelezen, maar die het aspect van intergenerationele overdrachten
  gemeen hebben. De opbouw is als volgt. Paragraaf 4.2 gaat in op het gebruik van
  generatierekeningen. Hoewel ontworpen voor evaluatie van de houdbaarheid
  van systemen, worden generatierekeningen in de beleidspraktijk daarnaast
  gebruikt voor rechtvaardigheidsoordelen. Als gezegd is het in theorie denkbaar
  een alomvattende generatierekening op te stellen, waarin ook zaken zoals milieu
  en sociaal kapitaal een rol spelen. Juist in die alomvattendheid zal dan echter een
  rechtvaardigheidsoordeel binnensluipen. Voordat een poging tot een totaalbalans
  wordt ondernomen, is het derhalve zinvol te bezien in hoeverre een beperkte
  invulling van generatierekeningen tot eenduidige conclusies kan leiden.
  In dit hoofdstuk blijkt, aan de hand van deze benadering, dat rechtvaardigheid
  en houdbaarheid beter gescheiden kunnen worden gehouden (par. 4.2.5).
  De beoordeling van rechtvaardigheid (par. 4.2.3) vraagt namelijk zowel om een
  vollediger boekhouding als om normatieve wegingen. Generatierekeningen zijn
  wel geschikt voor de beoordeling van de houdbaarheid (par. 4.2.4). Maar omdat
  bij de discussie over de interpretatie van de resultaten bijna onvermijdelijk het
  rechtvaardigheidscriterium voor het houdbaarheidscriterium in de plaats treedt,
  kan de discussie worden verhelderd door voor de houdbaarheid te volstaan met
  een eenvoudiger en minder pretentieuze boekhouding.
  Het tweede deel van dit hoofdstuk (par. 4.3) gaat in op de keuze van financieringsmethoden van de oudedagsvoorziening: de keuze tussen omslag en kapitaaldekking. In paragraaf 4.3.2 wordt ingegaan op modellen van overlappende
  generaties. Deze modellen geven een theoretische grondslag aan de keuze tussen
  beide financieringssystemen. Mede met aan deze modellen ontleende inzichten
  worden vervolgens in paragraaf 4.3.3 de voor- en nadelen van het omslagstelsel
  en het kapitaaldekkingsstelsel van de oudedagsvoorziening op een rij gezet.
   In paragraaf 4.3.4 wordt aandacht besteed aan de economische omstandigheden
  op lange termijn die bepalen welk systeem de voorkeur verdient. Paragraaf 4.3.5
  behandelt de transitieproblematiek van omslag naar kapitaaldekking.
  Paragraaf 4.3.6 gaat in op de internationale aspecten, paragraaf 4.3.7 op de mix
  tussen omslag en kapitaaldekking. Paragraaf 4.3.8 geeft tot slot een conclusie.
  de economie van intergenerationele overdrachten
  
  4.2
  
  gener atierekeningen
  
  4.2.1
  
  inleiding
  Generatierekeningen hebben het doel meer inzicht te geven in de toekomstige
  financiële positie van de overheid door niet alleen te kijken naar de huidige en
  toekomstige schuldpositie van de overheid, maar ook naar verwachte toekomstige inkomsten en uitgaven, alsmede naar overheidsvermogen. Hierbij spelen
  twee invalshoeken een rol, namelijk die van de rechtvaardige verdeling tussen
  generaties en die van houdbaarheid van het inkomsten- en uitgavenpatroon van
  de overheid.
  Economen zullen desgevraagd ontkennen dat generatierekeningen iets zeggen
  over rechtvaardigheid. Het past wetenschappers zich verre te houden van een zo
  normatief begrip:
  
  Generational equity is an ethical concern, and our choice of any particular norm for purposes of
  illustration is not meant to impose this norm as our preferred ethical judgement. Rather, we
  simply choose a norm we think is of general interest: namely, that generations born in the future
  should not pay a higher share of their lifetime incomes to the government than today’s newborns (Auerbach, Gokhale en Kotlikoff 1994: 84).
  Indien in de publieke discussie generatierekeningen geïnterpreteerd worden in
  termen van verdeling en rechtvaardigheid, dan hebben, in de gangbare zienswijze
  van economen, de discussianten de methode niet goed begrepen. Door hun boekhoudkundige uitgangspunt zijn generatierekeningen ontworpen als een instrument om houdbaarheid te beoordelen; de resultaten dienen niet in rechtvaardigheidstermen geïnterpreteerd te worden, al gebeurt dit in de praktijk veelal wel.
   Onderstaande citaten geven echter aan dat de schuld van de communicatiestoornis niet exclusief bij niet-economen kan worden gelegd:
  If those of us alive aren’t going to pay them (nl. our collective bills), or more of them ... we’re
  going to stick it in spades (pass the buck) to those coming along later (Kotlikoff 1992: 127).
  Whether one considers the Case-A or Case-B imbalance, one thing is clear: there is a very large
  imbalance in US generational policy. (Kotlikoff en Leibfritz 1998: 9)
  ... Apart from the moral dimension of restoring generational balance, doing so represents an economic imperative ...Eliminating generational imbalances can be done in only two ways.
  The government can either force those now alive to pay higher net taxes by rising their taxes or
  by cutting their transfer payments or it can reduce the time-path of its spending...(blz. 15).
  Generational accounting can play an important role in making these longer-term fiscal problems
  more transparent and to identify policies which could restore generational equity. (Leibfritz
  1996: 61)
  
  77
  
  gener at iebew ust beleid
  
  ...we find that the two main measures ... redistribute the burden caused by population development from generations currently alive to future generations... We additionally calculate the contribution rate which ensures intergenerational equity... (Boll et al. 1994: 98)
  
  Nu blijkt dat ook wetenschappers zelf de begrippen rechtvaardigheid en houdbaarheid door elkaar halen, valt niet te ontkomen aan een evaluatie van de
  methode van de generatierekeningen op deze beide criteria.
   In paragraaf 4.2.2 wordt deze methode eerst beschreven. Vervolgens wordt nagegaan (par. 4.2.3) wat generatierekeningen kunnen bijdragen aan de discussie over
  rechtvaardigheid met betrekking tot de relatieve welvaartspositie van opeenvolgende generaties. Hierbij zal blijken dat die bijdrage problematisch is, zowel vanwege de onmogelijkheid rechtvaardigheid objectief te definiëren als vanwege operationele problemen bij het toerekenen van lasten en baten. Paragraaf 4.2.4 bekijkt
  generatierekeningen vanuit het oogpunt van houdbaarheid.
  4.2.2
  
  78
  
  beschrijving van de methode
  Waarom generatierekeningen?
  In veel landen wordt de oudedagsvoorziening betaald via het omslagsysteem.
  Mensen die nu werken, bouwen daarbij pensioenrechten op, zo niet in juridische, dan toch in morele zin. Deze pensioenrechten zijn toekomstige verplichtingen voor de overheid, die moeten worden gedragen door degenen die in de
  toekomst werken. Als alleen gekeken wordt naar de schuldpositie van de overheid, dan vallen zulke verplichtingen in veel gevallen buiten het beeld.
  Hierdoor wordt de schuldpositie op zichzelf manipuleerbaar zonder dat aan de
  feitelijke situatie veel verandert.
  Om aan zulke dilemma’s te ontkomen stellen de ontwerpers van generatierekeningen dat niet kan worden volstaan met beheersing van de schuldpositie van de
  overheid, maar dat ook gekeken moet worden naar de huidige waarde die toekomstige inkomsten en uitgavenstromen van de overheid vertegenwoordigen
  (Auerbach et.al. 1987, 1994; Cardarelli et.al. 1998; CPB 1997a: 126-144; Ter Rele
  1997; Bovenberg en Ter Rele 1999). Generatierekeningen zijn een methode om
  deze toekomstige geldstromen te verdisconteren.
  Hoe werken generatierekeningen?
  Van elk levend individu kan worden bepaald hoeveel hij in een bepaald jaar bijdraagt aan de overheidsuitgaven en hoeveel hij van de overheid ontvangt.
   Het saldo tussen bijdragen en ontvangsten is onder andere afhankelijk van de
  leeftijd en het jaar waarin gemeten wordt. In het volgende jaar zijn zowel het
  individu als de wereld weer een jaar ouder. Het saldo van dat jaar wordt beschouwd als een lening met een rentepercentage en kan, vermenigvuldigd met
  een discontofactor, worden opgeteld bij het saldo van het eerste jaar.
  Aldus van jaar tot jaar optellend, ontstaat voor elk geboortecohort een generatierekening. Voor ouderen geldt dat ze zowel nu als in de toekomst vooral ontvan-
  
  de economie van intergenerationele overdrachten
  
  gers zijn. Voor werkenden geldt dat zij eerst betalen en later netto ontvanger
  worden. De generatierekening is dus sterk afhankelijk van de leeftijd. Alleen bij
  degenen die zojuist geboren zijn, tellen alle overdrachten in het hele leven mee.
   Ook van degenen die nog niet geboren zijn, kan een generatierekening worden
  opgesteld. Maar hier is de procedure anders. Nog niet geboren individuen erven
  de schuldenlast die via de overheid wordt nagelaten. De generatierekening van
  toekomstige generaties volgt uit de budgetrestrictie van de overheid, die zegt dat
  de toekomstige overheidsuitgaven niet groter kunnen zijn dan de som van het
  huidige overheidsvermogen en de toekomstige overheidsinkomsten:
  Contante waarde
  belastingbijdragen
  
  Contante waarde
  +
  
  belastingbijdragen
  
  minus profijt
  
  minus profijt
  
  van nu levenden
  
  van ongeborenen
  
  Huidig netto+
  
  vermogen
  overheid
  
  Contante waarde
  =
  
  toekomstige
  overheidsconsumptie
  
  Door zo goed mogelijke schattingen te maken van het saldo van toekomstige bijdragen en profijt van de huidige levenden, van de huidige vermogenspositie van
  de overheid en van de toekomstige overheidsconsumptie, kan in beginsel de
  contante waarde van het saldo van belastingbijdragen en profijt van toekomstige
  generaties als restterm worden berekend. Waar geen prognoses meer beschikbaar zijn, kan worden uitgegaan van eenvoudige veronderstellingen over economische groei, bevolkingsgroei en dergelijke. Dat is niet bezwaarlijk, omdat de
  situatie in de verre toekomst via de verdiscontering met een rentepercentage
  maar weinig gewicht krijgt in de berekeningen. In beginsel is er een oneindig
  aantal toekomstige individuen om de nagelaten last te dragen. Maar door de discontovoet wegen latere generaties steeds minder mee. Hoe dichter bij, des te
  zwaarder telt de geschatte omvang van toekomstige generaties voor het verdelingseffect van de nagelaten overheidsschuld. Aldus wordt met demografische
  verschuivingen rekening gehouden. Samengevat laten generatierekeningen zien
  dat begrotingstekorten via de budgetrestrictie van de overheid ten laste komen
  van toekomstige belastingbetalers: als rentelasten op korte termijn en als aflossingen op langere termijn.
   De generatierekening
  Ts,k is het saldo van belastingen minus het profijt van de overheid van een individu uit geboortejaar k in jaar s. Ps,k is het aantal personen uit geboortejaar k dat in jaar s in leven is. Het disconto
  bedraagt r; D is de maximale levensverwachting. Het product van T en de overlevingskans,
  gesommeerd over de resterende levensverwachting levert Nt,k, de generatierekening van een
  individu uit geboortegeneratie k in jaar t:
  
  N t,k =
  
  k+D
  
  Ps, k
  
  s =max(t , k )
  
  Pt,k
  
  ∑ T s ,k
  
  (1 + r ) t - s
  
  79
  
  gener at iebew ust beleid
  
  Nt,k, is de contante waarde van het totale saldo van afgedragen belastingen minus profijt van de
  overheid in de toekomst vanaf jaar t. Uiteraard kan Nt,k verder worden verfijnd door te differentiëren naar mannen en vrouwen, opleidingsniveaus enzovoort. Daarnaast moet rekening worden
  gehouden met economische groei. Meer verfijnd kan rekening worden gehouden met de
  mogelijkheid dat economische groei verschillend doorwerkt in loonniveaus, belastinggrondslag,
  overheidsconsumptie en overdrachtsuitgaven.
   De budgetrestrictie eist dat de contante waarde van alle netto bijdragen plus het huidige netto
  overheidsvermogen W (bezittingen minus schulden) gelijk is aan de contante waarde van de toekomstige overheidsconsumptie G, waarvan verondersteld wordt dat deze op de lange termijn
  meegroeit met de welvaartsgroei g:
  D
  
  ∞
  
  s =0
  
  s =1
  
  ∞
  
  g
  
  ∑ N t,t-s P t,t-s + ∑ N t,t+ s P t+ s, t+ s +W t = ∑ G s (1 + r )
  s =t
  
  t- s
  
  ∞
  
  = ∑ G t (1 + g ) s (1 + r ) - s
  s =0
  
  De eerste term geeft de som van de generatierekeningen van de nu levende generaties. De tweede term geeft de som van de generatierekeningen van de toekomstige generaties. Deze term volgt
  als residu uit schattingen voor de overige termen. De derde term is het saldo van het overheidsvermogen en de overheidsschuld. De rechterterm geeft de consumptieve, niet herverdelende
  
  80
  
  uitgaven van de overheid. Uit de veronderstelling dat de generatierekeningen van toekomstige
  generaties gelijk zijn, behalve een correctie voor economische groei volgt dat:
  ∞
  
  ∞
  
  s=1
  
  s =1
  
  ∑ N t,t+ s P t+ s,t+ s = ∑ N (1 + g ) Ps ,s (1 + r )
  s
  
  -s
  
  Uit deze vergelijking kan de gemiddelde generatierekening voor een toekomstig individu worden
  berekend. Deze gemiddelde generatierekening is geschaald naar het huidige welvaartsniveau en
  vergelijkbaar met de gemiddelde generatierekening van een zojuist geboren individu, omdat beiden nog een heel leven voor zich hebben. Als het verschil geschaald wordt aan de contante waarde van het totale inkomen Y dat de zojuist geborene gedurende zijn levensduur zal verwerven,
  geeft dit het percentage ∆ weer van het levensinkomen dat toekomstige generaties extra moeten
  afdragen aan de overheid in vergelijking met huidige, zojuist geboren generaties:
  
  ∆=
  
  N - N t,t
  Y
  De theorie achter generatierekeningen is ondubbelzinnig en valide. Bij de praktische uitwerking doet zich evenwel een aantal problemen voor, die ten dele verstopt zitten in de technische veronderstellingen. Diverse auteurs (Haveman 1994;
  Buiter 1995; Banks et al. 1998) hebben op de methode kritiek geformuleerd.
   Een belangrijk deel van deze kritiek kan worden teruggevoerd op de manier waarop generatierekeningen vaak gebruikt worden: niet alleen voor beoordeling van
  houdbaarheid, maar toch ook weer voor beoordeling van rechtvaardigheid.
  Hieronder worden de belangrijkste punten van discussie samengevat.
  de economie van intergenerationele overdrachten
  
  Over welke generaties gaat het?
  De transitie naar een grijzere bevolking levert thans problemen op die aanleiding
  geven tot het construeren van generatierekeningen. Dit is een verdelingsprobleem
  tussen de babyboomgeneratie en de erop volgende generaties. Desondanks leggen
  generatierekeningen in de praktijk de cesuur voor het beoordelen van onevenwichtigheden tussen huidige pasgeboren en toekomstige generaties.1 Met het verleden van de nu levende generaties wordt geen rekening gehouden. Zolang alleen
  de houdbaarheid geëvalueerd wordt, is dit geen probleem; het verleden is per
  definitie niet veranderbaar en daarom voor houdbaarheidsvragen irrelevant. Bij
  een evaluatie van rechtvaardigheid zijn er wel twee problemen.
  In de eerste plaats leveren generatierekeningen door de cesuur tussen levenden
  en nog niet geborenen geen informatie op over de relatieve positie van de huidige generaties tegenover elkaar, terwijl de discussie over intergenerationele rechtvaardigheid daar wel voor een groot deel over gaat (zie bijv. Becker 1992a). Als de
  generatierekeningen aanleiding geven het beleid van de overheid te veranderen
  vanwege niet-houdbaarheid op de lange termijn, dan levert de methode geen
  duidelijkheid over de vraag welke van de nu levende generaties daarvan de
  zwaarste lasten zouden moeten dragen.2 Wel kan worden aangegeven welke
  cohorten in de toekomst in welke mate de gevolgen ondervinden van gekozen
  beleidsaanpassingen (Ter Rele 1997).
   Het tweede probleem van de cesuur is dat veel toepassingen van de methode
  ervan uitgaan dat voor de nu levende generaties een ander overheidsregime geldt
  dan voor toekomstige generaties. Voor nu levende generaties wordt ofwel verondersteld dat alle regelingen ongewijzigd blijven, ofwel er wordt een tijdpad van
  beleidsaanpassingen als prognose aangehouden. In beide omstandigheden geldt
  dat alleen toekomstige generaties de prijs betalen van gemeten onevenwichtigheden, omdat hun generatierekening wordt afgeleid uit de budgetrestrictie van
  de overheid, gegeven het netto profijt van de huidige generaties. In de nabije
  toekomst leven huidige en toekomstige generaties evenwel naast elkaar, hetgeen
  zou inhouden dat verschillende leeftijdsgroepen verschillend behandeld zouden
  worden. Dit probleem kan worden opgelost door het andere overheidsregime
  voor toekomstige generaties te reduceren tot een technische veronderstelling in
  de berekening. Dit houdt in dat de beleidsprognoses zodanig moeten worden
  geconstrueerd dat het verschil tussen huidige en toekomstige generaties verdwijnt. De genoemde paradox is dan opgelost. Beleidsaannames worden dan
  (berekende) doelprognoses.
  In de praktijk stoppen generatierekeningen vaak bij de meting van onevenwichtigheid van een gekozen beleidsprognose. Men moet zich er echter rekenschap
  van geven dat dan de gemeten onevenwichtigheid kunstmatig groot is, doordat
  beleidsaanpassingen ver worden vooruitgeschoven naar toekomstige generaties.
  De eerste toekomstige generatie die geëvalueerd wordt, wordt in het komende
  jaar geboren en gaat pas echt meetellen over 20 à 30 jaar. Aan de rechten van de
  nu levenden wordt immers niet verder getornd dan de geprojecteerde beleids-
  
  81
  
  gener at iebew ust beleid
  
  aanpassing. Dit laatste lijkt, gezien de omvang van de gesignaleerde onevenwichtigheden, weinig realistisch. Beleidsaanpassingen komen uiteraard veel eerder aan de orde. Anderzijds blijkt een aanstonds in te voeren beleidsaanpassing,
  die dan dus alle cohorten aangaat, beperkt te zijn in verhouding tot de gemeten
  verschilmaatstaf (Bovenberg en Ter Rele 1999).
   82
  
  De toedeling van lasten en profijt
  Als het gaat om een rechtvaardige verdeling tussen generaties, is het belangrijk
  aan wie profijt moet worden toegekend. Hierover is veel discussie mogelijk.
  In de eerste plaats zijn veel overheidsvoorzieningen zuiver collectief.
  Profiteert een jongere meer van straatverlichting dan een oudere? De jongere is
  wellicht vaker ’s avonds uithuizig, de oudere kan meer waarde hechten aan veiligheidsbeleving. In de tweede plaats worden veel overdrachten toegekend aan
  huishoudens, terwijl in die huishoudens verschillende leeftijdsgroepen samenleven. Kinderopvang en kinderbijslag bijvoorbeeld zijn profijt voor de ouders als
  men kinderen ziet als ‘consumptiegoed’ van de ouders. Maar zij vormen profijt
  voor de kinderen als men hen ziet als zelfstandige burgers in wie de samenleving
  investeert of voor wie de samenleving zorg draagt. Ook informele overdrachten
  binnen een huishouden laten zich moeilijk verdisconteren. Overheidszorg komt
  vaak in plaats van voorheen private overdrachten. Zo komt subsidie op crècheplaatsen in plaats van informele zorg thuis. Daarmee verandert wel de positie
  van burgers onderling en van burgers ten opzichte van de overheid, maar niet de
  relatieve positie van generaties.
  De grondleggers van de methode van de generatierekeningen hebben deze problemen opgelost door zich te beperken; zij bezien alleen geldelijke overdrachten
  in het kader van belasting en sociale zekerheid. Een uitzondering wordt gemaakt
  voor de uitgaven aan onderwijs, die wél als overdracht worden geïnterpreteerd.
  