text: DE ZWANENZANG
  
  VAN PAUS PIUS II
  
  (AENEAS
  
  SYLVIUS),
  
  DOOR
  W. MALLINCKRODT.
  Het zij mij vergund eerst dien zwanenzang van Pans
  Pius den tweeden op te geven, en daarna te zeggen hoe
  ik er aan gekomen ben. Zoo zal ik tevens historie en
  bibliographie
  geven. Dit vers is van het hoogste belang
  voor den Maria-dienst in de 15de eeuw, en ik vond het
  66k niet de
  vermeld;
  nergens in de werken daarover
  editie van Pius' geschiedkundige,
  novellistische werken en
  brieven, waaruit ik de copie van het volgende vers nam.
  ?'Virgo! Teutonicis multum celebrata sacellis,
  Mater et ipsa Dei, mater et ipsa hominis,
  Virgo, Latinorum spes et tutela meorum,
  Virgo, quam multo Gallia thure colit,
  Virgo, nee Hispanas paulum laudata per urbes,
  Cui patet et coelum totaque terra patet,
  Virgo, quae magnum potes exorare Tonantem,
  Et potes iram coelestis sistere Dei,
  Ipse ego, peccati servus, scelerisque minister,
  Et mandatorum fractor ubique decem,
  Ad te confugio, fateor, mortalia septem
  Saepius admisi crimina; nunc poenitet.
  '
  
  278
  Ille licet nulli veniam negat Auctor Olympi,
  Et reduci semper brachia tendit amans,
  Quis tamen Offensi vultum, quis Judicis audet
  Intercessoris
  nudus adire sui?
  Ergo meos, genitrix, semper miserata labores,
  Nunc etiam nostris casibus affer opem.
   Ipse mihi de te natus sine crimine culpas
  . Oondonet veteres, prohibeatque novas !"
  
  Ik vertaalde
  
  \
  \
  
  dit gebed tot Maria op de volgende wijze :
  
  0, maagd ! Zoo hoog verheerlijkt en gevierd
  In 't Duitsche land in tal van heiligdommen ! 1
  Gij, die in 66n persoon de moeder Gods,
  De heil'ge moeder ook des menschen xijt,
  van
  0, maagd! De hoop en de beschermster
  't Latijnsche volk, dat mij zoo dierbaar is !1
  0, maagd ! Aan wie het Gallisch volk zijn wierook
  In tal van offers wijdt, die ook zoo luid
  Geprezen wordt in Spanje's schoone steden,
  Voor wie de hemel en geheel deze aarde
  Als openligt, gij, die den grooten Dond'raar
  Verbidden kunt, den heilgen toom kunt stillen
  Door uwe voorbee van den God des hemels,
  Tot u neem ik mijn toevlucht, ik, een slaaf,
  Der zonde ! Ik een dienaar van de boosheid
  Ik, schuldig tegenover al de tien
  Geboden, die 'k zoo vaak verbroken heb!
  Tot U neem ik mijn toevlucht. Ik erken,
  Dat ik de zeven doodelijke zonden
  Te vaak begaan heb, dat ik nu daarover
  Berouw gevoel in 't diepste van mijn ziel!
  0, moge 't waar zijn dat Olijmpus Schepper
  Aan niemand zijn genaderijk vergeven
  Blijft weig'ren, dat Hij den verloorne, die
  Terugkeert op zijn pad, met heilge liefde
  
  279
  maar ... welk zondaar durft
  Zijne armen open; ...
  Zich voor 't gelaat des hoogen, heilgen Rechters,
  Dien hij zoo vaak beleedigd heeft, vertoonen,
  Als hij geen Midd'laar heeft, die voor hem bidt?
  0, Moeder! Die barmhartig medelijden
  Wel steeds gevoeld hebt, met mijn nood en strijd,
  Met mijne ellenden. Breng mij hulp nu toe !
  Moog Hij, de zonder schuld uit u geboorne,
  Mijn oude schuld en zonde mij vergeven,
  Verhind'ren
  dat in nieuwe ik wegr vervalle.
   Wel een merkwaardig
  gedicht, met zijne vermenging
  van Christelijke en humanistisch-heidensche
  uitdrukkingen,
  eene eigenaardigheid,
  die wij ook vooral in het novellistische werk van Aeneas Sylvius vinden. God wordt de
  "magnus tonans" en de "auctor Olympi" genoemd; maar
  daar tegenover staan tal van uitdrukkingen
  uit Roomsche
  denk- en gevoel-wijze voortgevloeid, is Maria de middelares tusschen
  den zondaar en haar zoon, en wordt zij
  naam van "moeder Gods", "Mater et
  met'
  den
  genoemd
  '
  et
  ipsa hominis".
  ipsa Dei, mater
  . Dat wij hier met een gedicht te doen hebben uit de
  laatste dagen van paus Pius den tweeden is duidelijk.In
  , de oude uitgave van de werken van dien paus, waarover
  ik ga spreken, staat het achter diens brieven, en het nummer loopt voort. Wij lezen daar toch:
  Conclusio epistolarum metrico carmine de laudibus beatae
  Mariae virginis, Jesu Cristi gerulae.
  CCCC?II.
  Ja, die uitgave is eene zeer belangrijke, zooals blijken
  zal uit de voorrede, die ik later zal overnemen. De "Realfdr Protestantische
  Encyclopedie
  Theologie und girche"
  van Herzog, Plitt en Hauck kent haar niet; (Zie Deel VII,
  blz. 18, 2de uitgave). Bijna een incunabel, zoo zou men
  de uitgave van de brieven, die ik hier bespreek kunnen.
  '
  '
  
  280.
  noemen. Ik vond die in het Historisch Archief, of de Bibliotheek der gemeente Maastricht. Het was daarin opgenomen,
  waarschijnlijk in de dagen der groote revolutie, toen stad
  en staat zooveel kloosterbezittingen
  eigenden. Immers voor
  in het boek staat nog het zeer duidelijke inschrift:
  "Ez
  bibliotheca Montis Lucis" (Lichtenberg). Dat is het vroegere
  de societeit
  klooster bij Maastricht, waar tegenwoordig
  Slavante is gelegen, op den Pietersberg.
   elk boek, dat niet meer in de
  Men is overeengekomen
  15de eeuw uitkwam, niet meer tot de incunabelen der
  boekdrukkunst
  te rekenen ; maar het boek, waarover ik
  nu schrijf, verkeert in een zeer bijzonder geval. Verschenen
  is het toch eerst op den 8sten November 1505 bij den
  te Lyon in de Rue
  Stephanus
  Gueynard
  boekverkooper
  de
  door
  St.
  de
  Merchiere, pros
  Antoine,
  goede zorgen van
  Archintus
  te
  Milaan, en Johannes
  Ambrosius,
  patricius
  drukker
  te
  de Vingle, een geleerd
  Lyon. Maar de voorrede
  28
  October
  1496. Het drukken
  is
  van Ambrosius
  gedateerd
  dat
  de
  en
  van het boek,
  brieven,
  daarbij nog verschillende
  van
  en geschriften
  Pius II bevat, schijnt
  verhandelingen
  dus nog al lang geduurd te hebben. Feitelijk schijnt men
  reeds in de l5de eeuw bezig geweest te zijn;
  daarmede
  en desnoods kan onze uitgave dus nog tot de incunabelen
  gerekend worden. De aard van den druk stemt daarmede
  geheel overeen. De drukletter van het boek is Gothisch;
  der woorden, terwijl ook
  en de veelvuldige
  afkortingen
  van letters,
  soms bijzondere teekens voor samenvoegingen
  ja in meer bekende woorden voor geheele lettergrepen
  worden gebruikt, zijn oorzaak dat men zich eerst wat aan
  moet gewennen
  om ongehinderd te
  deze drukmanieren
  voortlezen. Het boek, welks papier nog sterk en
  kunnen
  uitstekend bewaard is, al is meer dan 400 jaren oud, houdt
  wat den vorm aangaat het midden tusschen groot octavo
  en kwarto. Het heeft een band van keurig geperst leder,
  sloten, die echter door den tand des tijds
  en koperen
  hebben.
  Op de eene zijde van den band staat eene
  geleden
  op artistieke wijze in het geperste leder
  "rosa virtutis",
  een
  lint, dat de ?rosa virtutis" omgeeft, en
  afgedrukt. Op
  
  281
  dat door engelen
  opschrift :.
   wordt vastgehouden,
  
  staat het navolgende
  
  "Haec rosa virtutis de coelo missa sereno
  Eternum florens extrema sceptra geret".
  '
  
  Zon, maan en sterren vertoonen zich daarbij aan den hemel.
  Op de andere zijde van den band staat een zeer uitgewerkt
  wapen in het leder geperst.
  Het opschrift op het titelblad der editie, in rooden inkt
  gedrukt, luidt als volgt :
  "Epistolae et varii tractatus Pii Secundi, pontificis maximi ad diveisos, in quadruplici vitae ejus statu transmissae, noviter impressae, feliciter incipiunt". Daarna in
  zwarten inkt en kleinere letter: "Yenumdantur
  Lugduni
  ab Stephano Gueynard, ejusdem civitatis bibliopola et cive,
  in vico mercuriali, vulgariter, en la rue merchiere, prope
  Anthonium".
  De kunstig bewerkte beginletter
  sanctum
  stelt een drukkerij en boekenzaak voor. Voordat het afdrukken der brieven, na de voorrede van Ambrosius begint lezen wij nog deze captatio benevolentiae:
  doctissimi Aenei Silvii Senensis,
  quas ad
  ?Epistolae
  amicos, dum in minoribus ageret, ex tempore exarabat,
  quibus etiam annexae sunt epistolae graviori stylo conmaximo constitutus,
  scriptae, dum esset in pontificatu
  Pius postea nominatus.
  Legat et perlegat eas quisquis
  Aan het
  succi continent".
  avidissime,
  quia plurimum
  einde van het geheele drukwerk
  lezen wij het navol"Pii II, pontificis maximi, cui, aute
  gende onderschrift:
  summum
  episcopatum,
  primum quidem imperiali secredeinde
  cardinali
  tario,
  Senensi, Eneas Sylvius nomen
  ad
  familiares
  erat,
  epistolae
  diversos, in quadruplici vitae
  statu
  transmissae.
  ejus
  Impressae
  Lugduni
  per Johannem de Vingle. Anno Domini MCCCCC quinto, Die YIII
  Novembris".
  Ik zal nu de belangrzjke voorrede dezer uitgave doen
  kennen. Deze is daarom zoo belangrijk omdat Ambrosius
  van Milaan daarin bijna geen woorden genoeg kan vinden
  om de ombekwaamheid
  en slordigheid van de Duitsche.
  °
  
  282
  van die dagen
  betwijfelt of de uitvinding
  is voor de wereld.
   drukkers
  
  Ambrosius,
  M eediolensis,
  '
  
  aan te vallen ; zoodat hij zelfs
  der drukkunst we] eene weldaad
  
  archintus
  lectori
  
  s patricius
  I salutem.
  Pervenerunt nuper ad manus meas Aenaei Sylvii Picolominii
  Senensis, viri clarissimi epistolae, quas dum in minoribus
  ageret, aut nondum cardinalatus dignitatem excessisset ad
  principes, ad amicos et fautores suos ex tempore dictabat. Eas
  cum legissem, indolui tanti ingenii vicem, quod vir latinus
  et eruditissimus, qui nemini patrum nostrorum memoria in omni
  scientiarum genere cedit, ab horrida Germania corrupte imprimeretur ; et non ab re inter litteratos saepe disceptatum est,
  profueritne humanae societati impressoria haec ars, vel potius
  obfue?it. Comperi enim ex earum lectione infinitos errores, ut
  divinandum potius esset quam legendum. - Cogitanti igitur
  mihi et ipsius Aeneae elegantiam et miram epistolarum ipsarum utilitatem, concinnamque brevitatem visum est quidquid
  temporis subfurari potui redigere epistolas ad aliquem ordinem,
  ut omnes intelligant pro virili mea tanto viro me affici, qui
  propria virtute, et non favore nec fortuna ex humili loco ad
  fastigium summi pontificatus evectus est. - Is enim a teneris
  annis litteris deditus, jurique postea Caesareo operam dedit;
  mox ut intestinas factiones evaderet Mediolanum se conferens
  praepositura sancti Laurentii maioris Mediolani donatus est.
   Deinde in Germaniam profectus in concilio Basiliensi, quo tota
  virornm doctorum summa convenerat, omnium judicio et doctissimus et modestissimus judicatus est, et non immerito divus
  Fredericus, tertius Romanorum rex, in secretarium delegit, laureatum poetam reddidit; et post multos exanclatos labores Tergestinensem episcopatum nactus, vacanti deinde ecclesiae Senensi,
  patriae suae sufficitur. - Demum post longas pactas vigilias
  pro republica Christiana ad cardinalatus dignitatem a Calixto,
  pontifice maximo promotus, eidemque morienti, summo omnium
  favore ad supremum illud dignitatis culmen Aeneas ipse immediate successit. - Non enim prudentia ejus res praeclare gestas
  enarraturus accedo, quae a viris probatissimis tractatae sunt,
  ne forte, dum illius laudes referre vellem, ob ingenii mei exiguitatem eas potius labefactarem. Tanta est enim maximi hujus
  pontificis gloria, ut nullius laude crescat, nullius vituperatione.
  283
  minuatur. Utinam is semper vixisset! Qui jacentes litteras
  sublevabat, et doctos in omnium scientiarum genere praemiis
  et dignitatibus decorabat, utque ad virtutes omnes alliceret;
  non quorumdam more, qui, facti voti sui compotes, virtutes
  prosternunt. - Is, pontifex dignissimus Pius nominatus secundus, quum assiduus obrueretur occupationibus, semper aliquid
  legebat scribebatque manu sua. Extat et alter volumen egregium,
  quod in pontificatu maximo ad reges et principes ezaravit.
   Tandem dum bellum contra foedissimam Turcorum gentem pararet, et in anchoris staret classis in Anconae portu divinam
  animam efflavit, relicto apud omnes Christianos sui desiderio. Quod relictum est, has lecturos epistolas et oro et obsecro, ut,
  si quid minus accurate impressum extiterit, impressoribus vitio
  dent, qui datum sibi ordinem persaepe non servant; mihi vero
  ignoscant, quod impressoribns adesse non possum. Hoe tamen
  elaboravi, ut epistolae, quae apud Barbaros impressae sint, et
  vix quattuor volumina ad Italos pervenerunt, omnibus essent cum
  parvo aere copia, et meliori artificio impressae, correctioresque
  et emendatiores haberentur, quia Germania ilia Latinorum nominum vocabula ignorat, ordinemque confundit. Teneat itaque
  barbara Germania codices suas, quia, Ambrosii Archinti et Johannis Vinzalii, viri docti, qui totum opus revisit, beneficio, studiosis et litteratis multa epistolarum ipsarum volumina in medium
  allata sunt. - Sis felix, candissime lector, et Pii, bonarum
  litterarum patris indulgentissimi memor 1 Cujus umbrae dent
  crochos et
  Superi tenuem et sine pondere terram Spirantesque
  in urna perpetuum ver !I
  Mediolani quinto Kalendarum
  Decembris.
  Anno partus virginis MCCCCXCVI.
  Men zal met mij instemmen dat deze voorrede uit het
  jaar 1496 veel belangrijks bevat, ook geschiedkundige aanwijzingen, b. v. dat Aeneas Sylvius, nog voor hij naar
  het concilie van Bazel ging, en lang voordat hij de priestervan den heiligen
  wijding ontving, met de "praepositura"
  Laurentius
  te Milaan werd begiftigd, dit zal wel beteekenen
  met de proostdij van den Heiligen Laurentius. Mjns inziens is hij toen reeds met een Kanunnikschap,
  waaraan
  inkomsten verbonden waren, begiftigd. Immers eerst veel
  later heeft hij de priesterlijke wijding ontvangen. Immers
  toen hij secretarius en poeta laureatus van Frederik den
  
  '.
   284
  uIden was schreef hij daarover aan Petrus van Noretum. Die
  brief is de vijftigste van de besprokene uitgave, en omdat
  van Aeneas Sylvius in die dagen
  hij de zielsgesteldheid
  en zijne wijze van leven ook, geef
  weergeeft,
  teekenachtig
  ik dien brief hier weder. Het opschrift in de besprokene
  Ook
  ad philosophos".
  editie is: "Relegat continentiani
  karakteristiek!
  Die brief luidt aldus:
  s a I u 't e m pluripoeta,
  "Eneas Sylvius,
  t
  Petro
  de
  dicit
  mam
  Noreto,
  scriptori
  ett fratri amantissimo.
  apostolico
  
  I
  
  Satis ad te superioribus diebus scripsi, tum de mea erga te
  voluntate, tum de uxore, quam eras ducturus. Nunc addendum
  nihil est, nisi quod te rogo ut rescribas successum rerum, et
  an adhuc vir fies. Nam si sic est, dabo tibi onus, ut me quoque
  virum aliquando facias, si quid inveneris meae opinioni conveniens.
  Ego non intendo vitam omnem extra Italiam degere, et adhuc
  cavi ne me sacer ordo involveret. Timeo enim continentiam,
  quae licet laudanda sit, verbis tamen quam factis probabilior
  est, et philosophis magis quam poetis conveniens. Quidquid sit,
  rescribe petitionibus meis, et me tui status scium facito; et
  considera me non tam mei quam tui boni cupidum esse, et
  gaudere omni tua fortuna. Postremo investiga omnes vias, si
  quae inveniri possint, ut aliquo Theutonicus Eneas fiat Italicus.
  '
  Yale.
  Als wij bedenken, dat paus Pius de tweede in 1406
  geboren is, en dat wij wel niet ver van de waarheid zullen
  brief in het jaar 1444 of 45
  zijn, als wij bovenstaanden
  plaatsen, eenigen tijd voor zijne wijding tot subdiaconus,
  den 6den Maart 1446; dan zien wij hoe de man van 38 of
  39 jaar nog met denzelfden
  wellustigen geest vervuld
  was, als toen hij in het jaar 1444 zijne vurig erotische
  novelle:
  en Lucretia"
  "Euryalus
  schreef, en aan zijnen
  vriend Sozzini toezond.
   De Ultramontaansche
  Janssens heeft
  geschiedschrijver
  Pius II wat rein willen wasschen van den vlek van onzedelijkheid. Hij laat van 1444 eene verandering ten goede bij
  den lateren paus intreden. Hij is voldoende wederlegd.
  Niet oabelangrijk echter is het, ook ter wederlegging van
  
  285
  Janssens, den brief te lezen, dien Aeneas Sylvius nog als
  bisschop van Siena aan den cardinaal Dominicus Firmanus
  schreef, en te zien hoe hij daarin nog over zich zelven
  spreekt. In het jaar 1447 werd Eneas tot bisschop van
  Triest benoemd, en in 1450 werd hij bisschop van Siena.
  De brief, in de uitgave van Ambrosius CCCCXgVIII genummerd, zal wel niet veel later geschreven zijn. Het opschrift van den brief luidt:
  "Commendat fratres beati Francisci
  s Senensis
  Aeneas,
  episcopus
  cardinali
  I Firmano,.
  de observantia".
  s Dominico
  S. P. D.
  Quamvis scribente Caesare, ad negotia fratrum beati Francisci
  de observantia commendante, modestius fuerit me silere; quia
  tamen ob memoriam divi Bernardini, conterranei mei, huic familiae singulariter afficior, nequeo me comprimere, cogor assistere
  sanctae familiae. Neque mea patrocinia his negare possum, qui
  non me solum, sed omnes Christi fideles suis orationibus ac piis
  operibus adjutant. Utinam esset in me auxilii copia et aliquid
  posset patrocinium meum! Profecto nihil his Dei servis denegarem.
  Nametsi I sum
  et iniquitate
  ipse
  peccator
  vitam
  tamen
  circumdatus,
  eos, quorum
  diligo
  castam,
  mundamque
  video;
  quia,
  quanto minus
  est t in me virtutis,
  tanto
  eos
  juvare
  in aperto
  attentius
  debeo,
  quorum
  probitas
  meis
  actibus
  Deo placere,
  est. Et si nequeam
  achorum
  saltem
  commendationibus
  reddar
  ceptus.
   De spati6ering is natuurlijk van mij, en deze brief werd
  in 1450 of 1451 geschreven. Verder gaat Eneas daarin
  voort de Franciscanen
  van de strenge observantie te verdedigen, daar hij vernomen heeft dat Nicolaas de Vde
  tegen hen opgestookt is. De Franciscani observantes staan
  bij hem verre boven de Franciscani conventuales, op welke
  laatste hij nog al wat heeft aan te merken.
  Ja, bekend is het, dat de latere Pius II een zeer bewogen leven heeft geleid v66r hij tot paus werd gekozen,
  en dat hij een man was van zeer zinnelijken aard. De
  B. Platina, die in 1421 werd geboren en
  geschiedschrijver
  
  286
  in 1481 stierf, en die in het jaar 1474 zijne geschiedenis
  der Pausen schreef, was een groot bewonderaar van Pius II,
  wiens gebreken en misslagen hij steeds zoekt te verbergen, te
  bemantelen, of te verontschuldigen ; hij zegt van de gedichten
  door Aeneas Sylvius in zijne jeugd uitgegeven: "praeclara
  po6mata Latina et Hetrusca lingua edidit, ludens credo
  Maar het
  in amorem, quo aetas illa maxime conflictatur".
  ons
  wel
  hoe
  allerduidelijkst
  blijkt
  vurig zinnelijk de aanvan
  was
  uit
  den
  Aeneas
  beruchten l5den brief
  Sylvius
  leg
  die J. C. L. Gieseler in zijn
  uit zijne brievenverzameling,
  der Kirchengeschichte"
  (Dl. II, 4de afdeeling,
  ,Lehrbuch
  blz. 260 in de aanteek.) voor een deel aanhaalt. Die brief
  werd geschreven in het jaar 1443, toen de schrijver dus
  reeds 37 jaar oud was. Ik zal dien brief hier in zijn geheel uit de door mij besproken editie teruggeven. Ten
  van
  eerste toch blijkt uit dien brief de gemoedstoestand
  den lateren paus op mannelijken leeftijd, en in de tweede
  plaats kunnen bezitters van de werken van Pius II dan
  hunnen text met dien van de oude Lyonsche editie vergelijken..
  Epistola
  Eneas
  
  Sylvius
  Sylvio
  
  XY.
   poeta
  genitori
  s a I u t e m.
   suo
  
  Litteris, an doleas quod mihi sobolem Dominus dederit, incertum te scribis, pater. At ego laetitiae causam video, doloris
  non video. Quid enim dulcius in humanis est, quam gignere sui
  similem, tam quam extendere sanguinem, et habere quem post
  te relinquas ? Quid in terris beatius quam natos videre natorum ? Mihi equidem ingens voluptas est, quod semen meum foetificaverit, quodque antequam moriar aliquid de me supersit : gratiasque Domino refero quod partum feminae figuraverit in
  marem, ut apud te patrem, meamque matrem aliquis parvus
  ludat Eneas, et solatia praestet avis, quae debebat pater imQuod si tibi, genitor, gaudio fuit meus ortus,
  pendere. cur filius meus mihi non sit laetitiae? An ne te quoque laetificabit infantuli vultus, cum meam videbis in illo effigiem? Numquid tibi jucundum erit cum parvulus pendebit ex collo Eneas,
  puerilesque blanditias agitabit? - Sed ais forte dolere meum
  
  287
  crimen, quod ex peccato genuerim filium ; nescio quam de me
  tibi finxeris opinionem. Certe nee lapideum nec ferreum genuisti
  filium, cum esses tu carneus. Scio qualis tu gallus fueris! At
  nec ego castratus sum, neque ex frigidorum numero. Nee sum
  hypocrita, ut videri bonus quam esse velim. Fateor ingenue
  meum erratum, quod nec sanctior sum Davide rege, nec Salamone sapientior. Antiquum et vetus est hoc delictum, nee scio
  quis hoc careat. Late patet haec pestis, (si pestis est naturalibus
  uti), quamquam non video cur tantopere damnari coitus debeat,
  cum natura, quae nihil perperam operat, omnibus ingenuerit
  animantibus hanc appetitum, ut genus continueretur humanum. Sed dicis, ut arbitror, certos esse limites,, intra quos hoc liceat;
  nec extra legitimas matrimonii faces progredi debet hic appetitus. Ita est sane; et saepe inter ipsa nuptiarum claustra scelus
  admittitur. Et bibendi quoque, comedendi et loquendi certi sunt
  termini, sed quis servat illos ? Quis tam justus ut septies in
  die non cadat. Loquatur hypocrita, seque nullius culpae scium
  dicat. Ego nullum meritum in me scio, solaque mihi divina
  pietas spem facit Mariae, quae nos labiles scit et ad lasciviam
  proclives, nec nobis, qui patet hominibus, fontem veniae claudet".
   Ik breek hier even het overschrijven van den brief af,
  om er op te wijzen, hoe ook in dezen brief hot vertrouwen
  van Eneas Sylvius op Maria als middelaresse sterk uitkomt, evenals in het vers aan den aanvang dezer studie.
  en geEene wonderlijke vereeniging van godsdienstigheid
  loof met eene zeer sterke wellustige zinnelijkheid vinden
  wij bij dezen begaafden man. Hij oordeelt wel voortdurend
  zich zelven, 7 en vindt niets goeds in zich zelven, maar
  staat dat hij zijn eigen talenten en gaven
  daartegenover
  zeer hoog stelt, en zich vaak daarop verhoovaardigt. Daarbij
  zeer groot; en is hij alles
  is zijne eerzucht en heerschzucht
  behalve kiesch in de middelen om zijne zelfzuchtige doeleinden te bereiken. Hij wil hier geen ,hypocrita"
  zijn ;
  maar als men de brieven leest, waarmede hij zijn geleidelijken overgang van de partij van het Concilie van Basel
  tot paus Eugenius tracht te verdedigen en te rechtvaardigen ; (b.v. den brief aan Johannes Carvagialla, orator
  de 25ste in mijne uitatque jurisconsultus",
  apostolicus
  kan
  men wel niet anders,
  andere
  dan
  en
  vele
  brieven);
  gave,
  
  288.
   dan den schrijver daarvan slim en listig noemen. Wereldsgezind was Eneas Sylvius ook in zeer hooge mate, steeds
  op eigen voordeel en bewondering bedacht. En toch, al
  wilde hij zoo den Mammon dienen, hij had ook behoefte
  aan geloof, en heeft mijn inziens nooit geheel met eene
  gebroken. Nooit heeft hij
  godsdienstige levensbeschouwing
  gezegd, of zou hij hebben kunnen zeggen, wat men aan
  een anderen paus toeschrijft : "iedereen weet hoeveel de
  fabel van Christus ons gebaat heeft". Toch blijft het zeer
  waar wat Archibald Bower neerschrijft in zijne beoordeeling van het karakter van Pius II: "Wanneer de Keizer
  de onzijdigheid omhelsde, deed hij het ook; wanneer deze
  zich genegen toonde om Eugenius tegen het Concilie en
  verklaarde hij zich openlijk
  tegen Felix te begunstigen,
  die
  en
  toen
  beiden;
  hij door Frederik met eenige
  tegen
  naar
  Rome
  voorslagen
  gezonden werd, nam hij die gelegenheid waar, om zijn vorig gedrag te veroordeelen, en Zijne
  Heiligheid te smeeken hem zulks te vergeven, en in zijn
  gunst te willen ontvangen". Niet aII66n aan de zonde van
  wellust en groote buitensporigheid
  staat Eneas Sylvius
  maar
  aan
  die
  van
  ook
  groote oneerlijkheid en geschuldig,
  en
  het
  is
  dus
  veinsdheid,
  geen wonder wanneer wij in
  het vers aan den aanvang dezer studie lezen:
  "Ipse ego, peccati servus, scelerisque minister,
  fractor ubique decem".
  Et mandatorum
  Maar ik ga voort met de copie van den beruchten XYaen
  brief. "Sed de hoc satis. Nunc, quod conjecturas petis ne alienum
  pro meo nutrias, quomodo res se habuerit paucis exponam.
  Nondum anni duo effluxerunt ex eo tempore, quo Argentinae
  gerebam oratoris munus. Quinquagesima tunc currebat, quae
  ante primam praeteritam fluxit. Hic, cum otiosus essem diebus
  pluribus, mulier ex Brittania veniens diversorium meum petens
  in unis aedibus mecum fuit, non invenusta, nec aetate confecta.
   Haec, quae sermonem Italicum egregie noverat, me verbis salutabat Etruscis; quod illa in regione tanto magis placuit, quanto
  rarius erat. - Oblectatus sum facetiis feminae, cujus in ore
  maximus lepor erat. Moxque in mentem venit Cleopatrae facundia,
  quae non solum Antonium, sed Julium quoque Caesarem elo-
  
  289
  Mecumque quis reprehendet, inquam, si
  quentia inescavit.
  faciam
  ego, homuncio,
  quod maximi viri non sunt aspernati.
  Interdum Moysen, interdum Aristotelem, nonnunquam Christianos
  in exemplum sumebam. Quid plura? Vicit cupido, incalui, mulierem arsi, multisque blandimentis adorsus sum. Sed ut asperis
  cautibus unda repellitur freti, sic verba mea contempsit, triduoque suspendit. Erat illi filiola annorum quinque, quam ex mili.
  tibus pater hospiti nostro commendaverat, verebaturque mulier,
  ne quid hospes persentiret, filiamque posthac, quasi moris materni,
  abdicaret. - Instabat nox; sequentique die mulier recessura
  erat. Timeo ne abeat praeda. Rogo in noctem ne ostio camerae
  pessulum obdat. Dico me intempesta nocte venturum. Negat,
  nec spem ullam facit. Insto semper. Idem responsum est. Itur
  dormitum. Mecum ego: quid scio an illa ut jussi fecerit. Recordor Zimae Florentini. Forsitan illius amicam haec imitabitur.
   Tentandum est, inquam. Postquam silentium undique sentio
  thalamum mulieris accedo. Clausum ostium est, sed non obfirmatum. Aperio, ingredior, muliere potior. - Hinc natus est
  filius. Mulier Elisabeth vocatur. Ex Idibus Februarii, usque ad
  alias Idus Novembris menses currunt qui partui dantur. Haec
  mihi dixerat
  mulier, dum Basileae postea erat. Ego, quamvis
  ipsam non pecunia ulla, sed maximis emissem precibus, (ut
  est ars feminarum), credebam haec auri corrogandi causa dici,
  nee verbis praebui fidem. Nunc, quod eam hoc asserere, qua
  nihil imperare a me potest, qua nomen convenit tempusque,
  puerum meum puto; teque, mi pater, rogo ut nepotem suscipias,
  alasque, donec, grandiusculus factus ad me valeat proficisci ; meisque imbui disciplinis. Nec puta feminam divitem mentiri velle in
  filio. - Nunc alia prosequar. Scribis te senio cum matre confectum.
  Hoc, mi pater, tibi sibique jucundum esse debet, quod eos
  annos attigisti quos optabas juvenis, jamque libere et expedite
  potes Deo servire, omnibus spoliatus possessionibus, quae mentes
  juvenum a Deo alienant. Nec mihi dixeris omnia fert aetas
  animumque, ut ex hoc animum perire putes, qui divinus est
  atque immortalis; sed voluit significare aetatis cursu vigorem
  ilium animi tepescere, qui est juvenibus ardens. Sed ille magis
  ad vitia quam ad virtutes inclinat. In senibus purgatus est
  animus, nihil praeter honestum cupiens, qualem tibi et matri
  meae spero esse; quamvis illa nunquam mundanis desideriis
  inhaeserit, sed heroica quadam virtute solum Deo servire beatum
  
  290.
  dixerit. Hoc fit ut senio vestro minus trister. Si enim juvenes
  essetis timerem de vobis magis. - Quod de filiis sororis Landomiae scribis certum est apud me gratumque. Tuum est curare
  ut litteras discant, quae solae homines extollunt super alios.
   Ego, cum statum meum firmiorem videro, alterum mihi asciscam. Jacobus Ptolomaeus frater si ad me scripserit responso non
  carebit; provocari litteris non expectet. Toties enim necessario
  scribo, ut nihil ad libitum vacet. Lectura ejus ordinaria salarioque
  laetatus sum, famamque suam in dies crescere cum laetitia percipio. - Bartholomeo cum presentibus litteras do, nec ejus obliviscor unquam, pro suis erga te matremque meritis, et quod
  Catherinam, matris meae sororem, conjugem suam, unice amat. Matremque tibi commendo, tuaeque fidei, Deumque rogo ut
  patriam petens superstites omnes inveniam. Conventum namque
  cum laetitia celebrabimus. Et quoniam id quod restat vivamus
  spatium ex tuo transigemus arbitrio, nec mihi in te ulla erit
  controversia.
  Johannem et Landomiam uxorem jube ex me salvos esse.
  Filiolum suscipe, et quidquid egeris mihi rescribe.
  Vale.
  brief blijkt ons, vooral ook door de
  vader aanspreekt, en'door de levenzijn
  wijze, waarop hij
  zeer
  plastische beschrijving van zijn eigen wellustig
  dige,
  Aeneas Sylvius buitensporige zinnelijkheid,
  zoowel
  bedrijf,
  Toch vindt men bij dezen
  als zijne groote onbeschaamheid.
  eene
  zekere
  in en
  goedhartige belangstelling
  zelfzuchtige
  voor
  Eene
  zekere
  zijne familiebetrekkingen.
  toegenegenheid
  doet zich vaak voor bij de zinnelijke natugoedhartigheid
  ook anderen wel iets goeds, en willen
  ren. Zij gunnen
  maar het moet
  daartoe ook wel een weinig medewerken;
  hun geen te zwaren strijd, en geen belangrijke opofferingen
  kosten. Yooral als zij in welstand en voorspoed verkeeren,
  als zij zich op hunne wijze wel voelen, betoonen zij zich
  in den omgang wel eens goedhartig, zoodat men soms wel
  zou kunnen twijfelen, als
  eens aan hunne zelfzuchtigheid
  men opmerkt dat soms hun gevoel voor anderen zich op
  in hunne woorden, ja zelfs
  welwillende
  wijze uitspreekt
  Yooral
  Eneas'
  daden.
  in hunne
  bewondering voor de welgemeende vroomheid zijner-moeder is klaarblijkelijk oprecht
  Zeker
  
  uit
  
  dozen.
  291
  in onzen brief bij onzen zeker vaak onoprechten schrijver.
   Wie toch kan gelooven dat hij, die als Aeneas Sylvius
  de rechten van een algemeen concilie, en dus ook van
  het Bazelsche, had verdedigd, aan zulk een concilie hoogere
  macht dan aan den paus had toegekend;
  dat deze man,
  de
  van
  die ook
  den Roomschen stoel in vroegeschiedenis
  gere eeuwen zoo door en door kende, w e r k e 1 ij k een
  overtuigd voorstander van de allergrootste uitbreiding van
  de pauselijke macht is geworden ? Terecht schreef R. Zoepffel
  in Herzog's Real-Encyclopedie,
  over de verandering van
  Aeneas Sylvius, die het machtigst uitkwam, toen hij als
  Pius II op den pauselijken stoel was gezeteld: "Mit dieser
  Bulle "Execrabilis"
  hat Pius II zugleich jedes Streben
  zu ersticken gesucht, obwohl
  nach einer Kirchenreform
  er . als Glied des Baseler Konzils die Reformbedbxftigkeit
  der Kirche besser als irgend ein Rbmischer Pralat kannte.
  Der radicale Bruch Pius' II. mit seiner Vergangenheit
  bewiese allerdings eine dem Papalsystems
  innewohnende
  unwiderstehliche
  Macht, wenn man annehmen
  k6nnte,
  dass Aeneas Sylvius einst aus reinster Begeisterung
  sich
  zum vorwarts drangenden Verfechter der Anspriiche des
  hatte. War aber, wie man
  Baseler Konzils aufgeworfen
  zu behaupten allen Grund hat, die Triebfeder seines Redens,
  Schreibens und Handelns zur Zeit des Baselschen Konzils,
  und auch nachher, die Maxime, unter jeder Flagge zu
  segeln, die ihm Gewinn und Ehren in Aussicht stellte,
  so erscheint dieser Abfall Pius II, von den Theorien des
  Aeneas Sylvius als das Schlussglied in der grossen Kette
  von Gewissenlosigkeiten
  eines an keine festen (?rundsatze
  dem
  nur
  gebundenen,
  Augenblicke und dem Nutzen RechSchmeichlers
  sowie Spielballes der jeweinung tragenden
  Niet
  te
  ligen Zeitstr6mung".
  vergeefs heeft Pius II zoo
  de woorden en
  de
  dat
  latere
  geschiedschrzjver
  gevreesd
  van
  Aneas
  Sylvius tegenover zijne latere bullen,
  geschriften
  en
  handelingen zou stellen.
   rescripten
  Na de bul: "Execrabilis et pristinis temporibus inaudivolgde den
  tus", etc. den 23 Januari 1460 uitgevaardigd,
  waarin hij van
  26sten April 1463 de bulla Retractationum,
  
  '
  
  '
  
  292
  zijner vroegere geschriften zegt: ,Utinam latuissent
  sunt
  edita". Hij getuigt van zichzelven: ,ambulaviquae
  nee
  mus in tenebris, et procul a. vera luce recessimus:
  nobis tantum erravimus,
  alios quoque in praecipitium
  et caecis ducatum praebentes, caeci cum illis
  traximus,
  in foveam recidimus".
  Hij roept uit: "seni magis quam
  nec
  privatum hominem pluris facite quam
  juveni credite,
  Pontificem : Aeneam rejicite, Pium recipite". Maar al dat
  pauselijk gebazuin en getrompetter heeft hem niet geholpen.
  hebben steeds gezegd:
  Oordeelkundige
  geschiedschrijvers
  Pius II heeft in zijn loopbaan zijn eigen voordeel steeds
  in het oog gehouden, als paus heeft hij zich door zijn
  voort laten drijven. Ik geloof dat men zelfs
  heerschzucht
  niet zeggen kan: dat paus Pius zich door zijne heersch,
  zucht heeft laten verblinden.
  vele
  
  Als men niet wist hoeveel kuiperijen van wereldlijke
  zoowel als van geestelijke zijde er soms bij de verkiezingen van pausen zijn voorgevallen; dan zou men kunnen
  vragen: hoe heeft men hem ooit tot paus kunnen verkiezen ? Zijn erkende werkijver en zijne groote talenten waren
  zeker niet te loochenen; maar eene zedelijke persoonlijklijkheid was hij zeker niet; en naar zulk eene persoonlijkheid moeten overtuigd Roomsch-Katholieken
  bij zulk eene
  keuze toch wel allereerst vragen.
   Kan men dan niet van eene bekeering, van een zich
  tot het goede spreken bij paus Pius? Ik getoewenden
  loof dat het door mij aan het begin dezer studie open. baar gemaakte vers daarvan spreekt. Zulk eene verandering
  ten goede is bij hem begonnen, toen hij in 1446 in een
  zijner brieven neerschreef : "hij is wel een ellendig mensch,
  en hem is niets van goddelijke genade ten deel gevallen,
  die niet eindelijk tot zijn beter ik terugkeert, in zichzelven
  inkeert en zijn wandel betert, die er niet over nadenkt,
  wat, na deze wereld in eene andere zich zal voordoen.
  Ik heb genoeg en overgenoeg verkeerds gedaan, reeds keer
  ik tot mij zelven in, o! mocht het niet te laat zijn" !
  Wel lezen wij eenige regels verder (want hij wist aan wien
  hij schreef) : "Doch wat kan deze ernst tusschen u en mij
  
  293.
  helpen ? Ik weet dat ik tevergeefs spreek, dat gij mij niet
  vertrouwt. Gij denkt dat ik met een volle maag het vasten
  aanraad. Ik beken het u, liefste broeder, ik ben vol, ik
  heb er genoeg van, ik heb het tot walging van Venus
  gebracht." Wel zegt de geleerde Zoepffel, na het aanhalen
  dezer woorden: "Dass der tiefste Grund der Abkehr des
  von den sinnlichen Ausschweifungen
  Piccolomini
  nicht,
  und
  Biisse
  Reue ueber dieselben, sondern kdrperliches
  Siechtum war, beweist die hier von ihm abgegebene Erkldrung das seine Sehnen so matt, seine Knochen so
  morsch seien, dass er keinem Weibe mehr zur Lust dienen,
  wel haalt
  und ihm kein Weib mehr Lust bringen
  hij den uitroep aan: "Beim Hercules, an der Keuschheit
  hab ik wenig Verdienst ; denn lasse mir die Warheit sagen,
  die Venus flieht mich mehr, als ich Sie verabscheue".
   Daarop volgt echter zou ik zeggen: "Doch ich danke Gott,
  dass das Begehren nicht grosser ist als das K6nnen". Die
  zin althans spreekt in zijn eenvoud van een begin van
  iets beters in Aeneas Sylvius, in den strijd tegen zijne
  hoofdzonde. Ook
  lichamelijke ellende kan naar iets beters
  doen tasten en zoeken dan naar zinnelijk genot; zij kan
  een der middelen zijn, waardoor God van de zonde doet
  Dat gelooven toch alle Christenen. Er is
  terugschrikken.
  iets in dien brief van ware vriendschap, die den vriend,
  aan wien hij gericht is, ook tot eene meer ernstige levenswil stemmen;
  al weet hij, dat hij aan een
  beschouwing
  vroegeren "socius peccatorum" schrijft.
   0 zeker, Aeneas Sylvius was met dat begin van inkeeren
  in zichzelven nog niet tot eene Christelijke gemoedsgesteldheid gekomen! Altijd is er nog iets van den humanist in
  hem blijven leven. De wereld had hij nog waarlijk niet
  opgegeven. Ook toen hij in 1456 tot Kardinaal was benoemd door paus Calixtus den IIIden, en voortaan in Rome
  omgang
  verblijf hield, had Aeneas steeds vertrouwelijken
  met Rodrigo Borgia, het zedelijk monster, dat als paus
  Alexander VI nog meer zijn waren aard zou toonen, dan
  hij het reeds als kardinaal gedaan had. Met dezen man, die
  later veel heeft medegewerkt om Aeneas tot paus te doen
  
  294
  verkiezen, jaagde hij er naar om begiftigd te worden met
  allerlei prebenden en kerkelijke inkomsten. Zulke prebenden
  trok hij zelfs uit de provincida Mainz, Trier en Keulen
  tot een bedrag van 2000 dukaten. Niet dat hij den rijkdom op zich zelf lief had. Het geld was hem een middel
  om macht te verkrijgen, en om aan zijne litteraire en artistieke behoeften te voldoen: want voor zich zelf leefde
  hij in dien tijd en later zeer matig. De uitgaven voor zijne
  als paus bedroegen slechts van zes tot acht
  huishouding
  dukaten dagelijks, maar hij gaf aanmerkelijke
  sommen uit
  voor het opzoeken en afschrijven van Latijnsche en Grieksche
  Codices, zooals bewezen is door de rekeningen van de
  pauselijke schatkist. De liefde voor de letteren bleef steeds
  leven in het hart van den ouden humanist.
   dit alles meen ik te mogen zeggen,
  Maar niettegenstaande
  ten goede in de laatste jaren van
  dat eene verandering
  paus Pius II zeker valt waar te nemen. Steeds was het
  in zijn gemoed eene wonderbare vermenging van humanisme,
  geloof en bijgeloof geweest. Dat geloof was aanvankelijk
  meer van intellectueelen
  voor
  aard; een rationalistisch
  .waar houden, dat nog geen grooten invloed kon oefenen
  op zijn leven. Meer invloed op zijn gemoed begonnen die
  te oefenen, toen zijne zinnelijke natuur
  geloofsgedachten
  ten gevolge zijner lichamelijke verzwakking daaraan minder
  in den weg stond. De gedachte aan de vroomheid zijner
  moeder, die naar wij uit zijne brieven zagen ook vroeger
  grooten indruk op hem gemaakt had, heeft misschien ook
  medegewerkt ten goede; en dan zou op hem in mindere
  mate toepasselijk zijn wat Ambrosius als troostwoord tot
  moeder richtte: "een zoon van zooveel tranen
  Augustinus'
  en gebeden kan niet verloren gaan". Ik geloof niet dat al
  de ernst, dien Pius in zijn latere jaren deed blijken, gehuicheld was.
   Van zijn ijver om de volken van Europa tot een kruistocht tegen de Turken, die in die dagen alles dreigden te
  op te wekken, zou ik niet willen zeggen,
  overweldigen,
  wat men wel eens gezegd heeft, "dat hij met den vurigen
  Humanist het voorportaal van
  ijver van een Italiaansch
  
  295
  de Grieksche beschaving niet in de handen van Barbaren
  wilde laten". Neen, de Pius, die nooit een ongeloovige
  was, heeft in zijn laatste tien levensjaren, zoowel onder het
  pausschap van Nicolaas V, als onder dat van Calixtus den
  IIIde, steeds op een kruistocht tegen de Turken aangedrongen. Er moge daar iets van politiek, iets van humanistische liefde voor het codices bewarende Konstantinopel
  bijgekomen zijn ; zeker was zijn hart in die dagen niet
  koud voor de belangen van godsdienst en Christendom,
  zooals hij die opvatte en bevorderen wilde. Daarvan gebrief aan Mohammed II, die
  tuigt ook zijn uitvoerige
  moest strekken om dien vorst tot het Christendom te bekeeren. Wat hem hiertoe bracht was zeker het in die dagen
  zich verspreidende
  gerucht, dat Mohammed II eigenlijk
  Mohammedaan
  was. Dit is misschien wel
  geen rechtzinnig
  waar geweest, daar deze sultan een groote, krachtige geest
  was, die zich moeilijk geheel aan de leiding zijner bekrompen geestelijken heeft kunnen onderwerpen. Dat kan
  bij Pius de hoop op mogelijk goed gevolg gewekt hebben,
  toen hij in dien brief aan Mohammed eene uitvoerige onten de gevoelens, die
  wikkeling gaf van de grondleeringen
  in de Roomsche Kerk heerschende waren, met de vermaning daarbij, dat hij als een nieuwe Constantijn de Groote
  tot het Christendom zou overtreden, en de belofte, dat de
  pans hem dan als Keizer over het Oosten en over Griekenland zou erkennen.
   Du Plessis Mornay heeft zich zeer aan den brief des
  pausen geergerd, (zie diens "Mystère d'iniquit6", pag. 542),
  maar de eerlijke Archibald Bower zegt in zijne geschiedenis van de pausen: "dat hij er niets in vinden kon, dat
  een Christen of bisschop onwaardig zou zijn". En dat is
  waarheid. Een paus, die zich gevoelde als een, die geroepen was om het hoofd der Christenheid te zijn, mocht,
  ja moest in die benauwde dagen zoo schrijven. Die brief
  mag, zooals vele andere brieven van Pius, iets hoog-oratorisch, gekunstelds en opgesierds hebben, zooals van een
  humanistisch gevormde in die dagen te verwachten was;
  hij is m. i. een getuigenis, dat Pius zich in vollen ernst
  
  296
  wijdde aan de taak van "pastor orbis terrarum", waartoe
  hij zich in zijne meer ernstige latere jaren geroepen achtte.
  In den brief komt niet alleen eerzucht en grootheidswaan
  aan het woord; neen er straalt ook ware belangstelling in
  het welzijn der Christenheid in door, zooals Pius dat opvatte
  in die dagen, gelijk blijkt uit het vers, dat mij aanleiding
  gaf tot deze studie; en met zijne veroordeeling van zijn
  vroeger leven, dat hij met smarte herdacht, was hij ook
  van zijn vroeger denken
  gekomen tot eene veroordeeling
  en streven. Het is toch wel te begrijpen, dat de nu verouderde man, bij den zoo verwarden toestand van de
  Kerk in Frankrijk, (men denke aan de bewegingen over
  de Pragmatieke
  Sanctie), en in Duitschland 66k, (ik aoem
  slechts de namen van Diether van Isemburg, Sigmund,
  hertog van Tirol, George Podiebrad, Koning van Bohemen,
  en Gregorius van Heimburg), een meer 66nhoofdig en mobestuur der Kerk wenschelijk, ja voor
  narchaal-despotisch
  het oogenblik ten minste onontbeerlijk achtte.
   Dat Pius het in zijne laatste dagen goed meende blijkt
  wel vooral uit de redevoering, die hij tot de Kardinalen
  heeft gehouden, toen hij zich bereid verklaarde zelf mede
  ten kruistocht tegen de Turken te trekken. Met een lichaam
  vol jicht, in die mate, dat hij van den gordel af half verlamd was, besloot hij in persoon mede den aanval te doen
  op het machtige Turksche rijk, om daardoor vernieuwde
  geestdrift te wekken voor het zoo noodige werk van het
  der overweldigende
  Turken. Hij had toen
  terugdringen
  reeds Frederik III en Mathias Corvinus weten te verzoenen,
  opdat zij zouden kunnen samenwerken tot den kruistocht,
  Philips van Bourgondi6 had hem plechtige geloften gedaan
  om ook zijn machtigen steun te verleenen. Door allerlei omLodelijk XI van Frankrijk hield den Bourstandigheden gondi6r terug om zijne geloften getrouw te vervullen, werd de paus op het laatste oogenblik teleurgesteld. Alleen
  Matthias Corvinus, Venetie en de paus zelf bleven als
  werkdadige bondgenooten over. Toch wil Pius doorzetten.
  In zijne rede tot de verzamelde kardinalen kondigt hij zijn
  vast genomen besluit aan om zelf ten kruistocht te trekken,
  
  297
  en hij wekt hen op daaraan ook deel te nemen. Aandoenlijk zijn de navolgende woorden uit die redevoering: ,Sterven moeten wij toch eens....
  Zalig, die sterven in geaan den Heer. Een goede dood verzoent
  hoorzaamheid
  een verkeerd leven. Wj meenen dat het wel met ons is,
  wanneer het Gode zou behagen, dat wij in Zijnen dienst
  onze dagen eindigden".
   "Een goede dood verzoent een verkeerd leven". Ook in die
  woorden spreekt het geweten. Slechts 58 jaar, 9 maanden
  en 27 dagen is Pius als een verzwakt grijsaard gestorven ;
  en hij heeft het gevoeld in zijne laatste dagen, dat hij zelf
  schuld had aan zijn vroeg verouden. Toch ging hij 19 Juni
  1464 op reis naar Ancona om zich ten kruistocht in te
  schepen, en den l5den Augustus stierf hij, nadat hij nog
  vloot op de
  op den 12den dier maand de Venetiaansche
  reede van Ancona had zien aankomen.
  De aangehaalde woorden uit de rede tot de gardinalen
  "Een goede dood verzoent een verkeerd leven" spreken
  van dezelfde wroeging en van hetzelfde berouw, dat Pius
  in zijn zwanenzang de belijdenis ingaf:
  Saepius
  
  ,Fateor, mortalia
  admisi crimina ;...
  septem
  nunc poenitet".
  . Pius'
  zwanenzang zegt ons, dat zelfs een leven als dat
  van dien paus het hoogere in den mensch niet geheel
  ook na een
  kan; en dat een menschenhart,
  vernietigen
  leven in zeer ergerlijke zonde, kan blijven hongeren en
  dorsten naar betere dingen dan aardsche en zinnelijke
  genietingen.
  Groningen.
  ,.
  