text: Kleine steden
  en reizende goden
  Auteurs Frederik Lamote
  Fotografie Frederik Lamote
  
  In de schaduw van de grote Afrikaanse metropolen
  
  Tigare in een Londens kantoor. Tigare’s transnationaal traject, van Yipala
  
  groeien honderden kleine steden verspreid over het
  
  over Techiman naar Londen, is geen alleenstaand geval. Techiman
  
  Afrikaanse continent. Gedreven door eigen historische
  
  fungeert als knooppunt van waaruit goden verspreid worden. De
  
  dynamieken, genereren deze kleine steden onzichtbare en
  
  religieuze netwerken die hieruit ontstaan, hebben vertakkingen tot in
  
  verrassende religieuze netwerken die hen verbinden met
  
  grote wereldsteden. Het is echter belangrijk deze netwerken te lezen
  
  Westerse grootsteden. Dit artikel bespreekt de link tussen
  
  vanuit hun specifieke context, met in het achterhoofd het wereldbeeld
  
  globalisering, verstedelijking en religie in Techiman, een
  
  dat dit soort transacties mogelijk maakt.
  kleine Ghanese stad.
  Voor velen, hoofdzakelijk niet-Westerlingen, wordt de zichtbare en
  tastbare wereld voorafgegaan door een onzichtbare wereld. Deze is
  
  Reizende goden
  
  bevolkt door een myriade van spirituele entiteiten, gaande van goede
  
  Techiman is gelegen in Centraal-Ghana en werd gesticht omstreeks de
  
  en slechte goden tot mythische figuren. De onzichtbare geesten en
  
  14de eeuw. Met vallen en opstaan is Techiman uitgegroeid tot een
  
  goden kunnen het leven in de zichtbare wereld beïnvloeden. Beide
  
  bloeiende handelsstad met ongeveer 82.000 inwoners. In en rond de
  
  werelden staan dus met elkaar in verbinding en beïnvloeden elkaar. De
  
  stad liggen vele traditionele tempels. Deze religieuse plaatsen vormen
  
  verbindingen worden gelegd door de priesters en priesteressen die
  
  niet enkel een brug tussen het heden en het verleden, maar ook tussen
  
  bemiddelen tussen beide werelden. Zij kennen het reilen en zeilen van
  
  het lokale en het globale.
   de wispelturige spirituele wezens. Ze weten hoe ze de krachten van de
  
  De traditionele tempels krijgen niet enkel Ghanezen ove de vloer, ook
  
  goden moeten aanwenden om de vragen die de gelovigen hen
  
  buitenlanders komen de goden consulteren. Een man en een vrouw van
  
  voorleggen te beantwoorden. Deze verzoeken variëren van relationele
  
  middelbare leeftijd reisden van Londen naar Techiman. Hij was geboren
  
  conflicten of gezondheidsproblemen tot politieke en economische
  
  in Accra en groeide op in Londen. Zij had Indische roots, bracht haar
  
  kwesties. Wanneer de goden niet langer in staat blijken om een
  
  jeugd door op het eiland Mauritius en migreerde nadien naar Londen.
  antwoord te bieden op de behoeften en verzuchtingen van de
  
  Daar runnen ze samen een internationaal kantoor gespecialiseerd in
  
  gelovigen, wordt op zoek gegaan naar andere, meer daadkrachtige
  
  “Spiritual & Psychic healing for the mind, body and spirit”. Mensen van
  
  goden. De spirituele wereld is dus net als de materiële wereld een
  
  over heel Londen bezoeken hun kantoor op zoek naar hulp in relatio-
  
  dynamische omgeving, gekenmerkt door verandering. Vaak staan
  
  nele, financiële of gezondheidsproblemen. Om hun ‘spirituele mogelijk-
  
  verschuivingen in de spirituele wereld in verband met veranderingen in
  
  heden’ te vergroten, waren de twee naar Techiman gereisd, op zoek
  
  de materiële wereld.
   naar een krachtige god. De priester van de tempel, Nana Yaw Agyie,
  
  Door de geschiedenis van de traditionele tempels in Techiman te
  
  was helemaal niet verbaasd over het bezoek noch over de vraag van
  
  analyseren en door de plaats van herkomst van de verschillende goden
  
  deze buitenlandse gasten. Na het uitvoeren van de nodige rituelen,
  
  na te gaan, kunnen een aantal patronen bloot gelegd worden. Deze
  
  vertrokken de twee Londenaars met het schrijn van een nieuwe god
  
  maken duidelijk hoe de zichtbare en de onzichtbare wereld in elkaar
  
  onder hun arm. De naam van hun nieuwe god was ‘Tigare’. De roots
  
  verweven zijn. Hieronder wordt de groei van de stad gelinkt aan
  
  van deze reizende god liggen echter niet in Techiman maar in Yipala,
  
  religieuze veranderingen. De komst van nieuwe goden hangt samen
  
  een klein dorpje in het noorden van Ghana. Nu prijkt het schrijn van
  
  met veranderingen in de stad.
  AGORA 2011-2
  
  Kleine steden en reizende goden
  
  De Afrikaanse Stad 39
  
  Priesters bezeten door goden uit het noorden.
   Oude goden, oude stad
  
  Noordelijke Goden in een groeiende stad
  
  De oudste goden in Techiman zijn enkele honderden jaren oud. Het zijn
  
  De verstedelijking van Techiman was dus nefast voor de oude Tano-
  
  lokale goden afkomstig uit de bossen, rivieren, rotsen en grotten die de
  
  goden maar zorgde ook voor vernieuwing in de tempels. Priesters
  
  stad omringen. De meest prominente goden waren afkomstig uit de
  
  gingen op zoek naar nieuwe krachtige goden, wiens spirituele kracht
  
  rivier Tano. Deze heilige waterloop ontspringt even buiten Techiman,
  
  onaangetast was door de verstedelijking. Deze vonden ze in het
  
  vloeit dan bijna helemaal rond de stad om vervolgens Techiman te
  
  noorden van Ghana. Tot vandaag leeft in het zuiden van Ghana de
  
  verlaten. Op verschillende plaatsen in de rivier werden goden ‘aan­
  
  perceptie dat het noorden van het land een onontwikkeld gebied is,
  
  getroffen’ en in een schrijn geplaatst. Een schrijn is een toegangspoort
  
  waar de eeuwenoude tradities in stand worden gehouden en waar
  
  tot de spirituele wereld. Het is de manifestatie van het onzichtbare. De
  
  bijgevolg heel wat krachtige goden ronddwalen. Bovendien bestond in
  
  schrijnen van de Tano-goden zijn veelal koperen pannen gevuld met
  
  de jaren dertig het idee dat het noorden van Ghana vrij was van
  
  o.a. goud en klei uit de Tano-rivier. De Tano-goden hebben een
  
  hekserij. Dit motiveerde vele priesters om naar het noorden te reizen en
  
  belangrijke rol gespeeld in de politieke geschiedenis van Techiman en
  
  deze krachtige noordelijke goden naar het zuiden te halen. Door enkele
  
  het roemrijke Bono-koninkrijk dat teloorging in het begin van de 18de
  
  rituele handelingen konden de goden uit het noorden getransfereerd
  
  eeuw. Vandaag spelen de Tano-goden een hoofdzakelijk ceremoniële
  
  worden naar het zuiden. In tegenstelling tot de Tano-goden , konden
  
  rol. Door de sterke groei van de stad zijn de heilige plaatsen in de
  
  de noordijke goden wel een antwoord bieden op de stijgende angst
  
  Tano-rivier verstedelijkt. Hierdoor verloren de Tano-goden hun kracht en
  
  voor hekserij. Dit leidde tot het ontstaan van verschillende religieuze
  
  daalde het vertrouwen in hen. Hun ceremoniële en politieke rol bleef
  
  cultussen rond goden uit het noorden: ‘Nana Tongo’, ‘Mossi’, ‘Kunde’,
  
  behouden, maar hun sociale rol werd langzaam overgenomen door een
  
  ‘Aberewa’, … Vaak werden deze goden vanuit Techiman vespreid over
  
  jongere generatie goden.
   de rest van Ghana. Vandaag nemen de religieuze netwerken die hieruit
  
  wanneer de goden niet
  langer in staat blijken om een
  antwoord te bieden, wordt
  op zoek gegaan naar meer
  daadkrachtige goden
  
  ontstaan zijn een globale dimensie aan. Ook Tigare, de god die de
  twee Londenaars kochten bij Nana Yaw Agyie, behoort tot deze
  generatie van goden.
   De groei van de stad en de schaalvergroting van de lokale economie
  veroorzaakten een nieuwe maatschappelijke context die op haar beurt
  nieuwe goden veronderstelde. Het bezoek van de twee Londenaars
  moet dus bekeken worden vanuit de wisselwerking tussen verstedelijking, globalisatie en religieuze verandering. Sinds het begin van de
  jaren ’90 is Techiman begonnen aan een exponentiële groei. De
  
  De komst van de nieuwe generatie goden hangt nauw samen met de
  
  ondertussen internationale markt, de grootste van West-Afrika volgens
  
  groei van de stad en de economische ontwikkelingen in koloniaal
  
  de inwoners van Techiman, is het kloppende hart van de stad gewor-
  
  Ghana. In 1896 herbouwden de inwoners van Techiman hun stad na een
  
  den. Nationale en internationale banken en bedrijven hebben hun weg
  
  verwoestende burgeroorlog. De heropbouw van Techiman betekende
  
  naar Techiman gevonden. Op twintig jaar is de bevolking bijna
  
  het begin van het huidige verstedelijkingsproces. Door de heropening
  
  verdrievoudigd. Daarmee is Techiman één van de snelst groeiende
  
  van de markt migreerden vele handelaars en boeren uit het noorden
  
  steden in Ghana. De schaalvergroting brengt Techiman meer dan ooit
  
  van Ghana naar Techiman. Ze zorgden voor een gestage groei van de
  
  in contact met de globale wereld. Producten van over de hele wereld
  
  stad. Samen met de stijgende export van cacao, het belangrijkste
  
  zijn verkrijgbaar op de markt in Techiman. Via de handel en de diaspora
  
  export-product van koloniaal Ghana, creëerde de groei van de markt in
  
  stromen nieuwe beelden en ideeën Techiman binnen. Deze vertalen
  
  Techiman heel wat rijkdom. Dit zorgde echter ook voor sociale
  
  zich in een sterk verlangen naar de ‘moderniteit’. Dit verlangen komt
  
  wrijvingen. De rijke handelaars en boeren hadden schrik dat hun
  
  ondermeer tot uiting in een nooit geziene cultus rond een nieuwe,
  
  activiteiten zouden gedwarsboomd worden door heksen, gestuurd door
  
  moderne god, die binnengebracht werd door de ‘blanke man’ en
  
  jaloerse familieleden. De handelaars en boeren zochten bescherming in
  
  afkomstig is uit een ‘Westen’: de Christelijke god.
   de tempels. Echter, de oude goden wisten geen raad met deze nieuwe
  vorm van angst voor ‘economische hekserij’. De priesters moesten dus
  
  Moderne god(en) in een globale stad
  
  op zoek naar nieuwe daadkrachtige goden die een antwoord konden
  
  Hoewel het Christendom al sinds het begin van de 20ste eeuw
  
  bieden op de veranderende spirituele behoeften.
  aanwezig was in Techiman, vond de grote doorbraak pas plaats in de
  
  40 De Afrikaanse Stad
  
  Kleine steden en reizende goden
  
  AGORA 2011-2
  
  Nana Kwaku Bonsam in Amsterdam
  
  jaren ’80 en ’90. Dit had veel te maken met de opkomst van de
  
  geheim, één van de traditionele tempels met deze vragen.
  populaire Pinksterkerken. Deze spirituele kerken onderschrijven het
  
  Geconfronteerd met hun tanende populariteit en de wijzigende
  
  lokale wereldbeeld dat naast de materiële, zichtbare wereld ook een
  
  hulpvragen, gaan de Traditionele priesters op zoek naar nieuwe goden
  
  spirituele, onzichtbare wereld bestaat. Zo kunnen de Pinksterkerken
  
  die overweg kunnen met veranderingen in de zichtbare wereld en een
  
  beter inspelen op de spirituele behoeften dan de ‘klassieke’ Protes-
  
  antwoord hebben op de nieuwe spirituele behoeften. Tijdens een
  
  tantse en Katholieke kerken. De Pinksterbeweging postuleert dat slechts
  
  rituele ceremonie in maart 2009 werd Nana Adankwa, een traditionale
  
  één goede god bestaat, namelijk de Christelijke god die op aarde
  
  priester uit Techiman, bezeten door een god met de naam Frederic
  
  vertegenwoordigd wordt door de ‘heilige geest’. Belangrijk is dat de
  
  Boakye. De god onthulde dat hij afkomstig is uit Accra, de hoofdstad
  
  zeer populaire Pinksterkerken het bestaan van de traditionele goden
  
  van Ghana, en boekhouden studeert aan de ‘University of Ghana’.
   niet ontkennen. Echter, de traditionele goden worden gediaboliseerd
  
  Bovendien sprak de god niet in de lokale taal Bono-Twi maar wel in het
  
  door de Pinksterkerken. Ze worden afgeschilderd als agenten van de
  
  Engels. Enkele maanden later dook een andere Engelstalige god op.
  duivel, als premoderne artefacten uit een donker verleden. Kerken met
  ronkende namen zoals ‘Modern Ministry of God’, ‘Global Evangelist
  Church’, ‘God of Promised Land’ of ‘Christian Life International Centre’
  maken duidelijk dat de Christelijke ‘heilige geest’ een moderne, globale
  en stedelijke god is, in tegenstelling tot de traditionele goden. De
  traditionele religie staat dus onder druk. Mensen durven niet langer
  openlijk een traditionele priester te raadplegen. Bovendien kunnen de
  traditionele goden niet om met de gevolgen van de urbanisatie heen:
  
  de god onthulde dat hij
  afkomstig is uit Accra, de
  hoofdstad van Ghana, en
  boekhouden studeert aan de
  ‘University of Ghana’
  
  de heilige plaatsen worden ingepalmd door de stad, taboes worden
  gebroken en het geloof in de kracht van de traditionale goden daalt. In
  
  De god is afkomstig uit Londen en spreekt Engels met een bijhorende
  
  tegenstelling tot de Christelijke god, weten de noordelijke goden geen
  
  Britse tongval. De priester van deze god, Nana Kwaku Bonsam, is even
  
  raad met de nieuwe uitdagingen van het moderne leven in een
  
  beroemd als berucht in Ghana. Via zijn website (www.kwakubonsam.
   stedelijke en globale context. Bovendien zijn de spirituele behoeften
  
  com) legt hij een link met zijn klanten in de diaspora en speelt hij in op
  
  van de gelovigen gewijzigd. Migranten in Westerse steden contacteren
  
  de nieuwe spirituele behoeften. Ook de tempel van Nana Yaw Agyie,
  
  via telefoon en internet Christelijke én traditionele priesters in Techi-
  
  waar de twee Londenaars een god kwamen kopen, staat in nauw
  
  man. Ze vragen om bescherming tegen transnationale hekserij of
  
  contact met de Westerse wereld. Eén van de muren van Nana Yaw
  
  vragen om spirituele hulp bij de zoektocht achter werk of verblijfspapie-
  
  Agyie’s tempel is volgeschreven met lokale en internationale telefoon-
  
  ren. Ook in Techiman bezoeken vele mensen de kerken of, in het
  
  nummers. Zijn goden, zo stelt Nana yaw Agyie, kunnen in een fractie
  
  AGORA 2011-2
  
  Kleine steden en reizende goden
  
  De Afrikaanse Stad 41
  
  van een seconde naar eender welke plaats ter wereld reizen. In het zog
  
  Frederik Lamote (Frederik.Lamote@soc.kuleuven.be) werkt als
  
  van hun goden reizen ook priesters naar het buitenland. Nana Kwaku
  
  antropoloog aan het Insitute for Anthropological Research on
  
  Bonsam opende in december 2010 een vestiging van zijn schrijn in
  
  Africa, K.U.Leuven. Zijn onderzoek spitst zich toe op de
  
  Amsterdam. Een traditionele priester uit Techiman pendelt geregeld
  
  antropologie van de stad. Hij analyseerde de autohandel
  
  naar de Brusselse wijk Kuregem. In diezelfde wijk openden reeds
  
  tussen de Brusselse wijk Kuregem en Gare Petersen, een
  
  verschillende Afrikaanse Pinksterkerken hun deuren. Regelmatig worden
  
  busstation in Dakar, (Senegal). Begin 2008 begon hij zijn
  
  Afrikaanse priesters uitgenodigd om te preken en om mirakels ten
  
  doctoraatsonderzoek in Techiman, een kleine stad in Centraal-
  
  tonele te brengen.
  Ghana. Dit onderzoek bespreekt de wisselwerking tussen
  verstedelijking, globalisering en religieuze verandering.
   Globalisatie, verstedelijking en religieuze innovatie
  Religieuze netwerken brengen zowel de eeuwenoude traditionale
  
  Literatuurselectie
  
  tempels als de nieuwere Christelijke Pinksterkerken van Techiman in
  
  Allman, Jean, and John Parker (2005) Tongnaab : The History of a West African
  
  directe verbinding met de globale wereld. Het bezoek van de twee
  
  God. Bloomington: Indiana University Press.
  Londenaars aan Nana Yaw Agyie’s tempel kadert binnen dit proces van
  
  De Boeck, Filip, and M. F Plissart (2004) Kinshasa. Tales of the Invisible City.
  verstedelijking, globalisering en religieuze innovatie. Door de groei van
  
  Gent/Tervuren: Ludion/Koninklijk Museum voor Midden-Afrika.
  de stad, globaliseren en verstedelijken de religieuze ruimtes van
  
  Hüwelmeier, Gertrud, and Kristine Krause, eds. (2010) Travelling Spirits:
  
  Techiman. De oude goden zijn afkomstig uit de rivieren rond de stad,
  
  Migrants, Markets and Mobilities. New York: Routledge.
  de nieuw goden komen uit Afrikaanse en Westerse wereldsteden.
  Lamote, Frederik, To be Published,
  
  Kerken en traditionale tempels zijn voor vele inwoners van Techiman de
  
  god?" On Urbanisation, Religious Change and Popular Culture in Techiman,
  
  meest directe toegangspoort tot de Westerse stedelijke moderniteit
  
  Ghana. Africa: Journal of the International Africa Institute.
  geworden. Via de stedelijke en globale god(en) leggen de gelovigen
  
  Silverman, Raymond A. (1987) Historical Dimensions of Tano Worship among
  
  contact met de globale wereld. Langs de andere kant reizen traditionele
  
  the Asante and Bono. In: The Golden Stool: Studies of the Asante wenter and
  
  en Christelijke priesters en goden naar Westerse steden. Techimans
  
  periphery. E. Schildkrout and G. carol, eds, Vol. 65. New York: The american
  
  reizende goden en hun priesters exporteren de stedelijke religiositeit
  
  Museum of Natural History.
  "In a town like this, who is your
  
  naar de Westerse steden. Of hoe Techiman het stedelijk weefsel in
  Brussel en Londen mee vorm geeft. Globalisatie en verstedelijking zijn
  wederkerige processen.
   42 De Afrikaanse Stad
  
  Kleine steden en reizende goden
  
  AGORA 2011-2.
  