text: VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHENARCHIPEL.
  DOOR J. KREEMER Jn.
  De behoefte dood den monsch de geneeskunde
  zoeken en vinden.
  (IIlPl'OCRATRS )
  
  De levenswijze der Inlanders in onzen Indischen-Archipel brengt
  mede, dat ze aan allerlei gevaren zijn blootgesteld. Als kinderen
  van het woud worden ze bedreigd door beet- en steekwonden
  van wilde- of vergiftige dieren; door hun tochten langs soms
  gevaarlijke bergpaden en het klimmen in boomen, zijn beenbreuken niet zeldzaam; door het gaan op bloote voeten, dringen
  doorns en andere scherpe voorwerpen hun vaak in het vleesch;
  tal van insecten, die neus- en ooropeningen trachten binnen
  te sluipen, brengen hen voortdurend in gevaar; terwijl de strijd
  met omwonende stammen allerlei pijl- en speerpuntverwondingen
  met zich brengt.
  Het ligt dus wel voor de hand, dat — hoewel hun anatomische
  voorstellingen nog zeer primitief zijn — de nood van het oogenblik hun allerlei middelen heeft aan de hand gedaan, om zich
  in zulke gevallen te redden. Ook hier zijn bij de toegepaste
  middelen verbeelding en werkelijkheid vaak met elkaar verward,
  maar, beter dan bij interne ziekten, heeft hun practische blik
  op de dingen om hen heen — die aan alle Inlanders eigen is —
  hen bij deze uitwendige aandoeningen in de gelegenheid gesteld
  doeltreffende middelen te zoeken en vaak ook te vinden.
  Het schijnt geen nuttelooze arbeid, de voornaamste in tal
  van publicaties verspreide gegevens, welke ons omtrent die
  chirurgische volksmiddelen inlichten, samen te lezen.
   De verschillende operaties, die uitsluitend religieuse of aesthetische doeleinden beoogen — zooals besnijdenis, tatoeage, tandmutilatie en doorboring van neus, oor, lippen en genitaliën —
  gaan we bij ons onderzoek met stilzwijgen voorbij, vooreerst,
  omdat deze verschillende verminkingen van het lichaam geen
  
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  
  Dl. 70. via Open Access. This is an open-access article distributed under the
  1 terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  2
  
  VOLKSHEELKUNDË IN DEN INDISCHEN-ARCHIPËL.
  geneeskundig doel hebben, en in de tweede plaats, omdat zij
  reeds meermalen uitvoerig door anderen zijn behandeld.
  Op volledigheid maken deze «sprokkelingen» geen aanspraak.
   Is het doel van dit opstel eensdeels eene bescheiden poging,
  om aan de hand der ons ter beschikking staande gegevens, in
  ruwen omtrek een beeld te geven van het door ons gekozen
  onderwerp, anderdeels hebben we er mede beoogd, om anderen,
  die daartoe lust hebben en in de gelegenheid zijn, zoo mogelijk
  op te wekken, door nader plaatselijk onderzoek, onze nog zoo
  gebrekkige en zoo onvolledige kennis omtrent een belangrijk
  onderdeel van de nog nimmer beschreven ethnotherapie van
  onzen Archipel te helpen verrijken. Wij hopen, dat dit opstel
  bij den lezer o. a. dezen indruk zal achterlaten, dat de geneeskunde der Inlanders niet slechts is eene schouwplaats van menschelijke dwaasheden, maar dat ze onze belangstelling alleszins
  waard is. Herinneren we eraan, wat de Leidsche hoogleeraar
  Dr. E. C. van Leersum in 1904 bij zijne intreerede zeide:
  «Gaarne vergelijkt men de oude geneeskunde met een gebouw,
  dat op lossen zandbodem zou zijn opgetrokken. Ik zou mij echter
  de opmerking willen veroorloven, dat men beter deed naar
  verborgen pijlers te graven. En wie zich dien arbeid getroosten
  wil, zal ongetwijfeld te eeniger tijd zijn moeite beloond zien.»
  Wat Dr. van Leersum hier zegt van het «verleden» van onze
  eigen therapie, is zeker ook toepasselijk op het «heden» der
  geneeskunde bij onontwikkelde volken, want beide gaan in dit
  opzicht — en ook hierop zullen we in de volgende bladzijden
  meermalen gelegenheid hebben te wijzen —, hand aan hand.
  Gezwellen en zweren laten de Inlanders als regel door pappen
  rijpen; van sommige stammen in den Archipel vinden we echter
  vermeld, dat opening met het mes bij hen niet onbekend is.
   Dit wordt ons bijvoorbeeld door sommige schrijvers van de
  Batak's verteld. Zoo schrijft Dr. Romer, dat abscessen (baro)
  door de Karo-Batak's soms door incisie worden ontlast '. De
  zendeling Simons zegt zelfs: «Nicht nur Geschwiire werden
  aufgeschnitten, sondern es werden auch Einschnitte gemacht,
  • Dr. R. Bomer: Bijdrage tot de geneeskunst der Karo-Batak's. Tijdschr.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  Bat. Gen. dl. 50 (1907) Blz. 268.
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEËLKUNDE IN DEN INDISCHËN-ARCHIPEL.
   3
  
  die unter uns Missionaren kaum jemand wagen würde.» ' Daarentegen wordt ons van de Batak's van Padang-Lawas verzekerd,
  dat abscessen nimmer door snijding worden behandeld, - en
  van de Centrale-Batak's wordt van medische zijde in gelijken
  zin getuigd: «von wirklich chirurgischen Eingriffen habe ich nie
  etwas gehort.» *
  De Ngadjoe-Dajak's passen bij rijpe gezwellen wel insnijding
  toe, dit geschiedt zoodanig, «dass man ein kleines Messer darauf
  halt, und dasselbe dann mit einem Schlage hinein schlagt.» *
  Overigens zijn de berichten omtrent het openen van gezwellen
  bij de andere stammen in den Archipel zeer schaars, wat natuurlijk geen bewijs is, dat deze operatie daar ten eenenmale
  vreemd zou zijn. Alleen van de Alfoeren van Noord-Ceram
  vinden wij nog vermeld, dat als zij aan zweren, puisten of
  gezwellen souffreeren, zij zoo mogelijk een touw ter weerszijden:
  van het gezwel stevig vastbinden en daarna met de punt van
  een scherp mes daarin snijden, opdat de onreine stoffen eruit
  zullen kunnen komen. °
  Bij de Atjehers zouden abscessen, furunkels en dergelijke
  nimmer met een mes worden geopend, doch zoolang met verweekende pappen worden behandeld, tot ze van zelve doorbreken. ' Van de Niassers vinden we opgeteekend: «Incision der
  Abscesse ist nicht gebrauchlich.» ' Ook de Maleische bewoners
  van Midden Soematra willen van incisie van abscessen niets
  weten; de Inlanders daar zijn — naar het heet — veel te bang
  voor het mes. *
  ' G. Simon: Die Heilkunst der Eingeborenen in Sumatra. Berichte d. Rhoin.
  Miss. Gcsellsch. (1902) Blz. 323.
  * J. B. Neumann: Het Pane- en Bila stroomgebied op het eiland Sumatra
  Tijdsohr. v. h. Ned. Aardr. Gen. 2* serie dl. 3 (1887) afd. moer uitg. artt
  Blz. Ö27.
  * Dr. J. Schreiber: Die gesundheitlichen Verhaltnisse unter der Bevülkorung
  von Silindung in Sumatra. Uitgave Bataksch Instituut n° 5 (1.911) Blz. 46.
   * A. Hardeland: Dajacksch-Deutches Wdbk. (1859) i. v. p a p a k Blz. 418 en
  i. v. s i r i Blz. 531.
  * J. Boot: Korte schets der Noordkust van Ceram. Tijdschr. v. h. Ned.
  Aardr. Gen. 2' serie dl. 10 (1893) Blz. 1166.
  ' Dr. J. J. Jacobs: Het familie- on kampongleven op Groot-Atjeh dl. I
  (1894) Blz. 319.
  ' Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde der Niasser (1913) Blz. 107.
  * Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  (1910) Blz. 203.
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  4
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   Men vindt vaak de voorstelling, dat de Inlanders afkeerig zouden
  zijn voor het mes uit vrees voor pijn. Deze meening schijnt ons
  toe met de feiten in tegenspraak te wezen, en het komt daarom svenschelijk voor bij dit punt even stil te staan. Van Hasselt
  verzekert — om ons tot de Maleiers van Centraal-Soematra
  te bepalen — dat zij gehard zijn tegen pijn: «operation bij zware
  verwondingen doorstaan zij met kalmte en vaak zonder geluid te
  geven.» ' Zoo schrijft ook Dr. Breitenstein: «Der Malaie ist gegen
  körperlichen Schmerz geradezu abgestumpft; ich habe hunderte
  und hunderte kleine chirurgische Operationen bei malaiïschen
  Soldaten gemacht, ohne dass diese Schmerzempfindungen auch
  nur ausserten, wahrend europaische Soldaten bei gleichen operativen Eingriffen oft unter Schreien und selbst mit I-liichen
  den Schmerz nicht unterdrücken konnten.» * Van zulke getuigenissen zouden, ook met betrekking tot andere stammen, nog
  verscheidene bij te brengen zijn. Als men slechts bedenkt, hoe
  de Inlanders zich opzettelijk en met totale verachting van elke
  physieke aandoening aan allerlei verminkingen van het lichaam
  onderwerpen, dan moet men wel tot de gevolgtrekking komen,
  ciat zij in het algemeen niet kleinzeerig zijn. Lezen we b.v.
   wat van Hasselt omtrent diezelfde Maleiers aanteekent bij
  zijne beschrijving van het tanden vijlen: «gedurende de geheele
  bewerking ontsnapt den gemartelden patiënt geen kreet van
  smart.» *
  Dat onze bruine broeders over het algemeen bang zijn voor
  het operatiemes onzer chirurgen staat buiten twijfel, maar die
  angst is o. i. niet gesproten uit vrees voor pijn, maar veeleer
  toe te schrijven aan wantrouwen door onbekendheid jegens den
  geneesheer en zijn instrumenten. «Is het vertrouwen eenmaal
  gewonnen» — zóó schrijft Dr. Kohlbrugge o. i. niet onjuist —
  »dan is de Javaan in eens omgekeerd, dan komt hij bij U met
  de vraag: ik verzoek U er in te snijden, ik vraag dit been af
  te zetten, en de man gaat nu met zulk eene kalmte op de
  bank liggen, waar de chloroform zal worden toegediend, dat ik
  menigmaal den indruk kreeg, dat hij sliep door suggestie, vóór
  
  • A. L. van Hasselt: Volksbcschrijving vnn Midden Sumatra (1882) Blz. 39.
  * Dr. H. Breitenstein: Mitteilungen dor Anthropol. Gosellsch. in Wion. Sitzungsbeviehte 1903 Blz. 115.
  » A. L. van Hasselt: t. a. p. Bin. 7.Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  5
  
  de chloroform was begonnen te werken.» ' Tijdens ons verblijf
  in Mandailing zagen wij den zendeling van Pakantan bij de bevolking meermalen kiezen trekken, in welke operatie hij door
  dagelijksche oefening eene bijzondere handigheid bezat, en wij
  verbaasden ons er dan telkens over, welk eene stoicijnsche
  onaandoenlijkheid de betrokkenen daarbij aan den dag legden.
   Ook daar was door het vertrouwen in den /«««Yta de vrees voor
  het instrument geweken. Waar het Dr. Kleiweg de Zwaan op
  zijn medischen onderzoekingstocht in Midden-Soematra bevreemdde, dat geen Inlander zich liet bewegen, een zieken tand
  of kies te doen extraheeren, was die afkeer, naar het ons toeschijnt , dan ook niet toe te schrijven aan vrees voor pijn —
  zooals hij meent — maar aan wantrouwen door onbekendheid
  met zijn persoon. En de door dien schrijver geciteerde mededeeling van Tehupeiorv *, dat de Dajak's zich gewillig door déze
  tanden en kiezen lieten trekken, zonder eenige pijn te toonen,
  behoeft ons op zich zelf dus niet te verwonderen.
  Verder is er nog eene omstandigheid, die we in het oog
  moeten houden , als we ons de vrees der Inlanders voor operaties
  willen verklaren n. 1., dat die vrees, vooral bij de heidensche
  stammen, vaak geworteld is in de godsdienstige volksdenkbeelden. Zoo zijn b. v. de Karo-Batak's doodsbang voor eene buikoperatie, want «dan gaat de adem er uit» en men is dood. *
  Hier wordt dus vrees opgewekt door de animistische opvatting,
  dat de materieel gedachte ziel — waarvan de adem een verschijningsvorm is — niet alleen een bestaanskracht, maar ook
  een bestaansvoorwaarde voor den mensch is en in diens binnenste
  huist. Door het maken van eene buikopening zou het gevaar
  ontstaan, dat de ziel daaruit het lichaam verlaat, waarvan de
  dood het onvermijdelijk gevolg is. *
  * J. H. F. Kohlbrugge: De blanke dokter en zijn bruine patiënt. Geneesk.
  Courant v. h. Kon. der Ned. jg. 1910 Blz. 90.
  2 J. E. Teliupeiory: Onder de Dajaks in Centraal-Borneo (1906) Blz. 22.
   ' J. H- Neumann: De t ë n d i in verband met S i - D a j a n g . Mededeelingen
  Ned. Zend. Gen. 1904 Blz. 127.
  * Van de volksopvatting, dat de ziel door eene wond het lichaam verlaten
  kan, heeft Dr. Wilken eenige voorbeelden bijeengebraoht. Ook van het
  bovenbedoelde goloof dat de ziel in den buik haar zetel heeft. Van het woord
  „njawa", dat in verscheidene indonesische talen „ziel" bcteekent, zou de
  grondbeteekenis „buik" zijn (Dr. G. A. Wilken: Ueber das Haaropfer. Eevue
  Coloniale Internationale 1887 I Blz. 368 vg. of her-editie door Mr. van Ossenbruggen dl. III Blz. 476.)
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  6
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  Met die vrees, dat de ziel zich van het lichaam afscheidt,
  hangt ook samen de heilige angst, dien de Inlanders soms voor
  de narcose onzer medici hebben. De zoo juist genoemde KaroBatak's duiden de narcose aan door « m o e n o e h » (dooden), omdat
  zij meenen, dat zij dan gedood en later door den dokter weer
  worden levend gemaakt. • Deze opvatting omtrent den chloroform-slaap bestaat evenzeer bij sommige Papoea-stammen *. Ook
  de Dajak's gelooven, dat bij de narcose de ziel van den geopereerde diens lichaam verlaat. Van de Land-Dajak's van Sarawak
  wordt ons dit althans verzekerd: «A Dyak had latei)' to undergo a
  dangerous operation, and the doctor put him under chloroform.
  Another Dyak, who witnessed the operation, wishing to explain the
  effect of the chloroform on his friend, said: ««his soul left him»». *.
   Houden we ook in het oog, voor wat de Mohammedaansche
  bevolking betreft, dat, zooals Dr. Kleiweg de Zwaan op gezag van
  Prof. Snouck Hurgronje mededeelt, het willekeurig aanbrengen
  van veranderingen in den natuurlijken lichaamsvorm, zoodra het
  ' J. H. Neumann: De t ë n d i in verband met Si D a j a n g . Mededeelingen
  Ned. Zend. Gen. 15)01 Blz. 127. Analoog hiermede schrijft de zendeling-arts
  Dr. H. Vortisch van Vloten uit zijne medische praktijk onder de Chineezen:
  „So hörte ich von oinem Patiënten, dasz ihin ein chinesischer Arzt sehr
  abgeraten habe, sieh von mir behandeln zu lassen, deun ich könne die Leute
  toten, mioh ihrer Seele bemachtigen (er meinte wohl den Schlaf durch Chloroform!) und sie dann wieder lebendig machen." (Chinesische Patiënten und
  ihre Arzte (1914) Blz. 161 vg.)
  ' G. A. J. Van der Sande: Nova Guinea dl. Ill Ethnography and Anthropology (1907) Blz. 327.
   * H. Ling Roth: The natives of Sarawak and British-North-Borneo dl. I
  (1896) Blz. 263. Iutusschen zij er terloops aan herinnerd, dat pijnverdoovende
  middelen ook bij de Inlanders niet onbekend zijn. Zoo zouden bijv. de
  Javanen de kunst verstaan door samendrukking der groote slagaderen,
  die het bloed naar de hersenen voeren, bij een besnijdenis-operatie bewusteloosheid te weeg te brengen (Dr. L. Steiner: Wie die Javanen narkotisiron. Archiv. f. Sohiffs u. Tropenhygiene dl. V (1901) Blz. 371). Ook kent
  men middelen om plaatselijke anaesthesie op te wekken. Zoo is het bij de
  Mohamm. stammen in den Archipel algemeen gebruikelijk, dat de patiënt
  vóórdat de bosnijdenis wordt verricht een koud bad neemt, of dat de genitaliën gemimen tijd met koud water worden begoten, waardoor eenige mindere
  gevoeligheid ontstaat. Zoo o. a. bij de Javanen (L. Th. Mayer: de Javaan als
  mensch en als lid van het Javaansche huisgezin (1891) Blz. 168 en Dr. C. L.
  van der Burg: De geneesheer in Ned. Indië dl. I (1882) Blz. 79), bij de
  Maleiers van Centraal-Soematra (A. L. van Hasselt: Volksbeschrijving van
  Midden Sumatra (1882) Blz. 65), bij de Lampongers (O. L. Helfrich: Bijdrage
  tot de geographische, geologische en ethnographische kennis der afdeeling
  Kroë. Bijdragen T. L. en Vk. 5= Volgr. dl. IV (1889) Blz. 556), bij de Makassaren
  en Boegineezen (Dr. B. F. Matthes: Bijdragen tot de ethnologie van Zuid-Celebes
  (1875) Blz. 71), bij de Mohamm. Toradja's aan de Tominibocht (N. Adriani
  en Alb. C. Kruyt: Do Barée sprekende
  Toradja's
  dl. I (1912)
  Blz. 319)
  enz.
  Downloaded
  from Brill.com
  06/29/2024
  03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   7
  
  naar verminking gaat gelijken, door den Islam, al naarmate
  van den graad, streng afgekeurd, of bepaald verboden is. *
  Van de Bahaoe-stammen, die het gebied van de Mahakam
  bewonen, lezen we, dat zij het zoover hebben gebracht, dat
  zij eene gescheurde oorlel weer weten te heelen. De oorlellen
  dezer menschen worden namelijk, reeds van jongs af, door zware
  oorringen tot het uiterste uitgerekt en het is zoodoende geen
  zeldzaamheid, dat de dunne huidstrooken scheuren. Hieraan
  weten zij tegemoet te komen, door met een gewoon mes eerst
  elk der huideinden wond te maken en de wondvlakten daarna
  op elkaar te binden, zoodat deze opnieuw kunnen samen
  groeien. * De groote vleeschwonden, die hun vechthanen elkaar
  toebrengen, weten zij met naald en draad te hechten, ze zijn
  echter nog niet op de gedachte gekomen de eigen verwondingen
  op gelijke wijze te behandelen. Dr. Nieuwenhuis vermoedt , dat
  zij tegelijk met de gewoonte van het houden van hanenge^echten
  deze soort wondbehandeling van de Maleiers hebben overgenomen. * Verder verhaalt dezelfde schrijver van eene operatie
  door een Bahaoe-geneeskundige bij granuleuze oogontsteking
  toegepast en die hierin bestond, dat de binnenhuid van het ooglid van den patiënt werd weggesneden, van welke behandeling
  de lijder intusschen niet veel baat had ondervonden. "•
  Ook de Gajo's schijnen, op dezelfde wijze als dit van de
  Bahaoe's werd vermeld, eene uitgescheurde oorlel te kunnen
  genezen, n.l. door die eerst aan weerszijden van de scheur
  schuin af te snijden en daarna, onder het uitspreken van een
  do a (tooverformulier) met garen de beide uiteinden weer aan
  elkaar te binden. *
  Dat de nood den mensch soms tot leermeesteres kan zijn
  blijkt ook uit de mededeeling van Dr. Jacobs, dat, wanneer bij
  schotwonden de kogel hier of daar in het lichaam te voelen is,
  de Atjehers op die plaats insnijden en met een tangetje het
  projectiel trachten te vatten en te voorschijn te brengen, waarna
  ' Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  (1910) Blz. 231.
   • Dr. A. W. Nieuwenhuis: Quer durch Borneo dl. I (1904) Blz. U0. In
  Centraal Borneo dl. I (1900) Blz. 118.
  » Dr. A. W. Nieuwenhuis: Quer durch Borneo dl. I (1904) Blz. 349. In
  Centraal Borneo dl. II (1900) Blz. 313.
  < Dr. A. W. Nieuwenhuis: In Centraal Borneo dl. II (1900) Blz. 33.
  * Dr. G. A. J. Hazeu: Gajosch-Ned. Wdbk. (1907) i. v. s i n g it Biz. 849.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  8
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN 1NDISCHEN-ARCHIPEL.
  de wond met kruiden en omslagen van een of ander infuus
  verbonden wordt. '
  Hierboven vonden wij van de Alfoeren van Noord-Ceram vermeld, dat zij bij gezwellen het aangedane lichaamsdeel soms
  afbinden. Dit afbinden wordt ook wel toegepast om bloedingen
  tot staan te brengen. Bijvoorbeeld bij de Maleiers van MiddenSoematra. Bij ernstige bloedingen — zóó schrijft Dr. Kleiweg
  de Zwaan — plegen zij het gelaedeerde lichaamsdeel peripheer
  en centraal af te binden; zoodra dan de bloeding ophoudt,
  smeert de d o e k o e n op de wond d a m ar of hij legt daarop
  een papje van fijngekauwde sirihbladeren. * Vooral bij beet- en
  steekwonden van vergiftige dieren vindt dit afbinden toepassing.
   Zoo verhaalt Dr. Greiner, dat wanneer op Nias iemand door
  een vergiftige slang gebeten is, men onmiddellijk eenigestrepen
  boven de wond een band legt, dien men zoo sterk mogelijk
  verbindt, hetzelfde geschiedt een en andermaal een handbreed
  hooger. Het vergiftige speeksel is op die wijze van het overige
  gedeelte van het lichaam afgesloten en de terugloop van het
  vocht geweerd. Vervolgens wordt de wond met water, wateren
  zout, of, indien dit laatste ontbreekt, met urine uitgewasschen,
  en blijft in dien toestand eenige uren rusten. Daarna worden de
  banden afgenomen , en het gevaar is verdwenen , ook de zwelling
  is dan spoedig genezen. ' Ook de bevolking der Centrale-Bataklanden past bij slangebeet krachtige omsnoering van het gekwetste lichaamsdeel toe; * de Karo-Batak's zuigen daarna met
  den mond de wond uit. *. Ditzelfde oeroude middel wordt thans
  nog hier en daar in Europa en ook elders wel door het volk
  toegepast. *
  Wondverbanden komen bij de Inlanders in het algemeen niet
  ' Dr. J. Jacobs: Het familie- en kauipongleven op Groot-Atjeh dl. 1(1894)
  Blz. 319.
  * Dr. J. P. Kleiweg do Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  (1910) Blz. 1S7.
  ' Dr. Greiner: Herinneringen uit mijn verblijf inlndiö: Tijdsein-. N. I. 1H72
  dl. II Blz. 255. Vgl. ook: A. H. Thepass in Geneesk. Tijdschr. v. N. I. dl. 9
  (1862) Blz. 578.
  * Dr. J. Schreiber: Die gesundhcitlichen Verbaltnisse unter der Bevölkerung
  ron Silindung in Sumatra. Uitgave Bataksch Instituut n° 5 (1911) Blz. 46.
  * Dr. R. Rijmer: Bijdrage tot de geneeskunst der Karo-Batak's. Tijdschr.
  Bat. Gen. dl. 50 (1907) Blz. 244.
  * Dr. J. F. Osiander: Volksarzneymittcl (1826) Blz. 458 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  9
  
  veel voor; meestal worden de gebezigde wondkruiden gekauwd
  of gekneusd als papje op de wond uitgesmeerd, vaak ook eenvoudig op die plaats vastgekleefd bij wijze van kompres. Van
  de Batak's lezen we b. v., dat wonden door hermetische verkleving vaak worden behandeld en dan bewonderenswaardig
  snel genezen. ' Dr. Greiner geeft de volgende beschrijving van
  een eenvoudig soort kompres, dat hij in Oost-Java bij een doorgedrongen lanswond eens zag toepassen. «Een der nachtwakers
  had op zijn post een verdachten persoon zijn spies in den
  onderbuik gestoken. Men gaf mij daarvan bericht en ik ging
  dadelijk naar den verwonde. Bij mijn komst, vond ik reeds mijn
  Javaschen collega aan het werk om de wond te verbinden. Zooals men mij verzekerde, hing een gedeelte der ingewanden uit
  de wond; zij waren bereids teruggeschoven, en schenen niet
  aangetast te zijn, daar geen onaangename reuk zich verspreidde.
   De heelkundige wilde mij den zieke overgeven, ik verzocht hem
  echter het verband voort te zetten. Hij vroeg mij om een porceleinen potje, dat hij met de opening op de wonde plaatste,
  zoodat de lucht afgesloten werd. Het potje werd op den buik
  met een doek vastgebonden. Dit was alles, wat hij verrichtte,
  en ik begreep het doelmatige daarvan zeer goed. Den volgenden
  dag bevonden wij ons wederom bij den verwonde. De Javasche
  doctor wilde zien of de patiënt geen koortsen had, of de wond
  pijnlijk of gezwollen was. Geen van beiden was het geval, het
  verband bleef derhalve liggen. Dit duurde acht dagen. Toen
  werd het potje weggenomen; de wond was zonder te etteren
  volkomen gesloten.» *
  Hoewel het gansch niet in de bedoeling van dit opstel
  ligt, om eene critische opsomming van al de verschillende
  wond- en bloedstelpingsmiddelen te beproeven — eene onderneming waartoe we trouwens incompetent zouden zijn — zou
  het toch al te onvolledig blijven, indien we daarin niet eenige
  van de meest karakteristieke en algemeen toegepaste methoden
  van wondbehandeling opnamen. We brengen deze methoden tot
  een vijftal groepen terug, die we thans in de ondervolgende
  paragrafen aan de orde stellen.
  ' ö. Simon: Dio Heilkunst dor Eingeborenea in Sumatra. Berichte d. Rhein.
  Miss. Gesellsch. (1902) Blz. 322.
  * Dr. Greiner: Herinneringen uit mijn verblijf in Indië. Tijdachr. N. 1.1872
  dl. II Blz. 256.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  10
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   Wanneer men kennis neemt van de medische voorstellingen en
  praktijken der Inlanders, dan valt het op, dat deze vaak niet
  zoo wonderlijk en onredelijk zijn, als ze bij eene oppervlakkige
  beschouwing wel schijnen; dan blijkt o. a., dat zij zich het
  besmettingsgevaar bij tal van ziekten wel degelijk bewust zijn
  en dat zij ook doeltreffende middelen bezitten , om de besmetting
  te voorkomen, of op te heffen. Wel is waar stellen zij tal van
  kwalen op rekening van machination van allerlei den mensch
  kwaadwillende geesten en machten, maar men vergete hierbij
  niet, dat die bovennatuurlijke machten vaak niet anders zijn,
  dan de personificaties van werkelijk bestaande, het menschelijk
  welzijn bedreigende invloeden.
  In deze neiging, om de eene of andere ziekte te vereenzelvigen
  met een geest, dien men zich als de oorzaak ervan voorstelt,
  hebben we ook o. i. de verklaring te zoeken van het feit, dat
  de antiseptische middelen der Inlanders zoo'n groote plaats
  innemen onder de vele door hen toegepaste afweermiddelen van
  booze geesten. Want heeft de practische ervaring hun eenmaal
  een middel als deugdzaam leeren kennen, tot genezing eener
  aan geesten toegeschreven ziekte, dan is het — wanneer men
  hun geestenleer voor oogen houdt — verklaarbaar, dat zij in
  de genezende werking van het middel een geestenintimideerenden invloed zien en dat zij het daarom ook prophylactisch als
  wapen aanwenden in hun strijd tegen die geesten.
  We zullen thans overgaan om het vorenstaande door voorbeelden toe te lichten.
   De Gajo's denken zich sommige moerassen bewoond door
  geesten (dj in's), die de menschen, wanneer deze langs zulk
  een moeras gaan, bij thuiskomst ziek maken. • Hier ligt de
  veronderstelling wel voor de hand, dat die moeras-dj in's niet
  anders zijn dan de persoonsverbeelding van de malariainfectie,
  waarvan zij ook wel degelijk een «Ahnung» hebben, al weten
  zij niet, dat die door de in die moerassen huizende anopheles
  op den mensch wordt overgebracht.
  De dysenterie denken de Noord-Niassers zich daardoor veroorzaakt, «dass ein böser Geist die Krankheitskeime in 's Wasser
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  ' Dr.viaG.Open
  A. J.
  Hazeu: Gajosch-Ned.
  Wdbk. (1907) i. v. v o o l a h II Blz. 745.
  Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  11
  
  wirft, sodass die Menschen, wenn sie dieses Wasser trinken,
  erkranken mussen,» en de Zuid-Niassers meenen, dat het ook
  een booze geest is, die de menschen longziek maakt n.l. «dass
  er mit dem kalten Wind gegen ihre Brust vveht» ' Ook hier
  blijkt de natuurlijke ziekteoorzaak juist te zijn opgemerkt, maar
  werd ze door eene verkeerde interpretatie van booze machten
  afhankelijk gesteld.
   De pokken worden door meerdere volken in den Archipel
  vereenzelvigd met den pokkengeest (meestal vrouwelijk gedacht),
  die volgens de Atjehers bijvoorbeeld de menschen met kleine
  korrelachtige voorwerpen op het lichaam gooit *, óf — naar
  men op de Oeliassers gelooft — 's nachts rondgaat met een
  mandje, waarin het pokkenzaad zich bevindt, dat ze over de
  huizen uitstrooit om de menschen ziek temaken,* of—zooals
  de Niassers meenen — de ziektekiemen in den vorm van zeer
  kleine diertjes over de menschen uitstrooit. *
  Dat aan deze kinderlijke voorstelling van de pokkenbesmetting
  ook wel degelijk — zij het dan ook min of meer onbewust —
  de vrees voor het contagium ten grondslag ligt, bewijzen allerlei
  prophvlactische maatregelen, zooals het vermijden van den omgang met pokkenlijders, het isoleeren van hen of van hunne
  dorpen, dan wel het ontvluchten van hunne huizen, het verbranden van hunne kleederen, enz. enz., altemaal voorzorgen,
  welke ook bij andere besmettelijke ziekten worden genomen.
  Ook van vele andere middelen, die tot afweer van booze
  invloeden worden toegepast, zooals vuur, water, rook enz. kan
  men o. i. wel als zeker aannemen, dat zij nooit zoo'n ruime
  toepassing in in de geneeskunde der Inlanders zouden hebben
  gevonden, wanneer de ervaring hun ook niet met de reinigende,
  soms antiseptische eigenschappen dier middelen had bekend
  gemaakt. «Es ist sicher kein bloszer Zufall» — aldus lezen we
  in Dr. Höfler's monografie over de volksgeneeskunde in OpperBeieren — «dasz viele Antiseptika früher volksthümliche Pestmittel waren; z. B. der Rauch von Wachholder, der Schaffler' Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde der Niasser (1913) Blz. 86
  en 129.
  » Dr. C. Snouck Hurgronje: De Atjehers dl. I (1893) Blz. 460.
  • Van Schmid: Aanteekeningen nopens de zeden, gewoonten en gebruiken
  enz. Tijdschr. N. I. (1843) dl. II Blz. 612.
   • Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: t. a p. Blz. 92.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  12
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDÏSCIIEN-ARCHIPEL.
  rauch, der VVeihrauch, die Gerbsaure der Lederer und Gerber,
  die Citrone, der Essig, der Alcohol, der Thymian etc.» ' En
  over den citroen in het bijzonder vermeldt dezelfde schrijver:
  «man schrieb früher der damals seltenen Citrone fast zauberhafte
  Wirkungen zu und sie galt auch schon früh als Antiseptikum,
  was die Citronensaure in der That ist, und als Pestmittel». *
  Als voorbehoedmiddel tegen pest bestond de aanwending van
  den citroen hierin, dat men de schil in den mond hield of
  daarop kauwde. *
  Ook bij de Inlanders in den Archipel vervullen de citrus-, of
  juister gezegd limoen-soorten, buiten de vele andere nuttige
  eigenschappen, die men er aan toekent, de drieledige rol van
  daemonenverdrijvend middel, van prophylacticum bij besmettelijke ziekten en van antisepticum bij verwondingen. Intusschen
  is ook hier de onklare voorstelling der Inlanders omtrent het
  wezen der besmetting de reden, dat bij het gebruik van dit
  middel, niet altijd is uit te maken, welke dezer doeleinden wel
  is beoogd. De beteekenis van den citroen (limoen) als afweermiddel zou volgens de Inlanders berusten op zijn zuren smaak,
  waarvoor de booze geesten eene heilige vrees hebben. * Zijne
  toepassing als voorbehoedmiddel tegen besmettelijke ziekten
  kunnen wij door het volgend voorbeeld uit eigen ervaring staven.
   Tijdens ons verblijf als controleur in Mandailing braken onder
  de Oeloeneezen te Moeara Sipongi de pokken uit. Aan elk
  huis in die negorij werd toen door de doekoen's een stukje
  citroen uitgedeeld. Daarna gingen de dorpsbewoners naar de
  rivier om zich te baden en zich vervolgens met citroensap te
  wasschen. Collega van Dongen vertelt van de Koeboe's, dat bij
  epidemiën alle do es o en lieden met citroensap worden ingewreven
  en dat ook de verschillende m a l i m ' s (priesters), die aan eene
  ziektebezweringsseance deelnemen, vooraf een bad nemen en
  hun lichamen daarna met citroensap inwrijven. *
  Wat de groote plaats betreft, die citrus-soorten bij de Inlandsche
  ' Dr. M. Höfler: Volksmedizin und Aberglaube in Oberbayerns Gegenwart
  und Vergangonheifc (LS88) Blz. 181.
  ' Dr. M. Höfler: t. a. p. Blz. 114.
  * Dr. C. E. Dnnicls: De Pest. Eigen haard 1*97 Blz. 198.
  * J. Kroemer Jr.: Bijdrage tot de volksgeneeskunde bij de Maleiers der
  Padangsehe Benodenlanden. Bijdragen ï . L. en Vk. dl. 60 (1908) Blz. 450.
  * G. J. van Dongen: De Koeboes in de onderafd. Kooboestreken. Bijdragen
  T. L. on Vk. dl. 63 (1910) Blz. 218. Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHËELKUNDE IN DEN INDISCHEN-AUCHIPEL.
   13
  
  wondbehandeling innemen , zullen we ons kortheidshalve beperken
  tot eenige voorbeelden, die we ontleenen aan de reeds meer
  aangehaalde medische monografie van Dr. Kleiweg de Zwaan
  nopens de Maleiers van Midden Soematra. Bij beenzweren (t o e k a)
  neemt men b. v. zeven bladen van de limau ketjil (Citrus acida
  Roxb.; C. Medica L.), welke voorzichtig verwarmd worden,
  totdat zij volkomen slap zijn. Deze bladen legt men boven elkaar
  op de zweer. Eiken dag wordt dan het bovenste dier bladen
  verwijderd; is na eene week de aandoening niet genezen, dan
  wordt deze behandeling herhaald. • Als medicament tegen
  Framboesia (poeroe) wordt wel aangewend het sap van de limau
  s o e n d a i (Citrus Medica L.), waaraan men na verwarming ijzerroest toevoegt. Dit moet door roeren innig vermengd worden
  en dan op de zieke huid worden aangebracht. * Een middel
  tegen scabies (koedis) is het sap van verschillende citroensoorten
  als de limau p o e r o e t (Citrus Fapeda Miq.), de limau ketjil en
  de limau t i m o e n , met welk sap de huid wordt ingesmeerd,
  waarna zij terstond met rivierwater wordt afgewasschen. *
  Een nog uitgebreider therapeutische toepassing dan den
  citroenen ten deel viel, geniet de sirih (Piper Betle L.). Vooral
  is dit het geval met betrekking tot de wondbehandeling en het
  is niet twijfelachtig, dat ook hier de door ondervinding verkregen
  kennis van de antiseptische eigenschappen dezer plant den Inlander den weg tot haar gebruik heeft gewezen. De vluchtige
  olie der bladeren bevat eene sterk antiseptisch werkende stof
  «chavicol», die ook in de Europeesche geneeskunde is aanbevolen. * Dat aan de s i r i h , evenals aan den citroen, naast hare
  antiseptische — ook duivelwerende eigenschappen wordt toegeschreven , is overbekend. Men denke slechts aan het schier
  overal in den Archipel bestaand gebruik, om allerlei ziekten,
  die men zich door booze geesten «bezeten» denkt, met belezen
  sirihspog te bespuwen. De sirih kleurt het speeksel bloedrood
  en het is waarschijnlijk ook aan deze eigenschap, dat zij haar
  reputatie als bezweringsmiddel te danken heeft, het rood toch
  is eene door de geesten geschuwde kleur.
   ' Dr. J. P. Kleiweg do Zwaan: De geneeskunde der Mcnangkabau-Maleiers
  (1910) Blz. 26, 200.
  * Dr. J. P. Kleiweg dé Zwaan: t. a. p. Blz. 23 vg.
  • Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: t. a. p. Blz. 21.
  06/29/2024 03:53:01AM
  « Zie art. s i r i h in Ene. N. I. dl. Downloaded
  III (1902) from
  Blz. Brill.com
  G15.
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  14
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN itfDISCHEtf-ARCHIPEL.
  Gaan we thans in het kort het gebruik van de sirih bij de
  Inlanders als wondmiddel na. De Javanen passen als waschvvater
  bij wonden wel een aftreksel van sirihbladeren toe, waaraan
  een weinig aluin is toegevoegd. ' Zulk een aftreksel van sirihbladeren zou ook een goed spoelmiddel zijn bij abscessen in den
  mond. * Soms ook worden de vochtig gemaakte bladeren fijngewreven en dan het uitgeperste sap op de wond gedaan. * Eene
  andere toepassing is nog, dat de bladeren worden gekneusd,
  of fijngemalen met een of ander vet, b. v. kokosvet, waardoor
  een soort zalf verkregen wordt, waarmede men puisten en
  abscessen wel tracht te genezen, of die men bij pasgeboren
  kinderen op de navelwond smeert. * In sommige gevallen worden
  de vochtig gemaakte, fijngewreven bladeren als een papje op
  de wond gelegd, terwijl men het verschuiven ervan belet, door
  over de laag heen eenen lap of pisangblad om het gewonde
  lichaamsdeel te binden. * Een gewoon middel is ook, dat wonden
  en zweren worden bedekt met eene gekauwde sirih pruim, soms
  met goede gevolgen, zooals Dr. van der Burg opmerkt. * Dr.
   Kleiweg de Zwaan vertelt, dat de Maleiers van Midden-Soematra
  ook wel abscessen behandelen, door daarop eene uitgekauwde
  sirih pruim, met kalk vermengd, te smeren, zoodanig, dat het
  centrale deel van het ettergezwel vrijblijft, het absces zou door
  deze behandeling spoediger openbreken. ' De Batak's weten,
  dat het sap van een sirihpruim ook een goed bloedstelpend
  middel is en brengen het als zoodanig in praktijk. «Vaak» —
  aldus de zendeling Meerwaldt — «werden mij vroeger lieden
  ter behandeling gebracht, die bij het houtkappen in het bosch
  verwond waren en tot stelping van het bloed van hun s i r i h speeksel hadden gebruik gemaakt. Daarbij heb ik ook de antiseptische werking van dat vocht ervaren. Aanvankelijk daarmede
  ' Mevr. J. Kloppenburg-Versteegh: Wenken en raadgevingen betreffende
  het gebruik van Indische planten, vruchten enz. (1911) Blz. 310.
  » Mevr. J. Kloppenburg-Vei-steegh: t. a. p. Blz. 126.
  ' H. R. Rookmaker: Bulletin v. h. Kol. Museum te Haarlem n° 32 (1905)
  Blz. 37.
  * A. B. Lucardie: Bulletin v. h. Kol. Museum te Haarlem n° 32 (1905) Blz. 170.
  * H. E. Rookmaker: t. a. p. Blz. 37.
  ' Dr. C. L. van der Burg: De geneesheer in Nederlandsch-Indië dl. II
  (1887) Blz. 420.
  " Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  (1910) Blz.via
  201.Open Access. This is an Downloaded
  open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VÖLKSHEËLKUNDË IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   15
  
  onbekend, vreesde ik steeds met een geïnfecteerde, moeilijk
  genezende wond te doen te krijgen, maar ervoer het tegendeel:
  de wonden bleven geheel aseptisch en genazen onder mijne
  verdere behandeling zeer voorspoedig» ' Ook de Niassers behandelen allerlei wonden met rood si rih speeksel, met wat kalk
  vermengd. * De Inlanders beweren verder, dat het door de
  s i r i h pruim gekleurde speeksel verkoelend en pijnstillend werkt. ^
  Volgens sommige geneesheeren zou het si r i h kauwen wegens
  de bederfwerende eigenschappen van de verschillende stoffen,
  die daarbij in den mond worden fijngemalen, ook eene gunstige
  uitwerking hebben op het gebit. Deze getuigenis geeft Dr. Winkler
  b. v. van de Batak's «Die verschiedenen Bestandteile eines Betelpriemchens, an dem man bis zu einer halben Stunden zu kauen
  pflegt, namlich Betel und Gambirblatter, Kalk und die Nusz
  der Arecapalme-haufig auch etwas Tabak-geben zusammen mit
  dem Speichel einen fade riechenden braunroten Saft mit stark
  adstringierender, daher auch desinfizierender und schmerzstillender Wirkung. Wenn die Bataks trotz Zahnkaries, Zahnstein,
  loser Zahne verhaltnismaszig selten wegen Zahnschmerzen in
  arzliche Behandlung kommen, so erklart sich das wohl namentlich durch das Betelkauen». * Van Hasselt constateerde, dat bij
  de Maleiers der Padangsche Bovenlanden tand- en kiespijn ook
  zelden voorkomen en dit schrijft hij eveneens aan de gewoonte
  van het s i r i h -kauwen toe. *
  Noemden we hierboven twee antiseptische middelen uit het
  rijk der planten, thans hebben we nog even de aandacht te
  vragen voor een paar antiseptica van geheel anderen aard n.l. de
  urine en het speeksel. Vangen we met het eerste dezer lichamelijke
  afscheidingsproducten aan. De zendeling Dr. Alb. C. Kruyt schrijft
  ter zake: «Het gebruik, dat verschillende volken van urine en
  foces maken, bewijst mede ten duidelijkste, dat men zich in deze
  uitwerpselen groote kracht denkt, zielestof van den persoon,
  
  ' J. H. Meerwaldt: Bulletin v. h. Kol. Museum te Haarlem n° 32 (1905)
  Blz. 113 vg.
   * A. Lett: lm Dienst des Evangeliums au f der Westküste von Nias (1901)
  Heft IV Blz. 14.
  " J. H. Meerwaldt: t. a. p. Blz. 113.
  * Dr. J. Winkler: Körperpflege und Hygiene der Kleidung bfii den Bataks.
  Die iirztliche Mission 4= jg. (1909) Downloaded
  Blz. 98. from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  * A. L. van
  Hasselt:
  Volksbeschrijving
  van Midden-Sumatra
  (1882)(CCBlz.
  8.
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial
  3.0 Unported
  BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  16
  
  VOLKSHEELKUNÜE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  van wien die uitwerpselen afkomstig zijn.» ' Hij grondt — dit
  blijkt uit de door hem aangehaalde voorbeelden — ook de
  medische toepassing van de urine uitsluitend op het animisme,
  d. i. de pantheïstische wereldbeschouwing der heidensche volken ,
  die van het principe uitgaat, dat alles wat bestaat ook leeft,
  bezield is. De ziel stelt de natuurmensch zich echter niet geestelijk voor, maar als eene fijne materie (door Kruyt daarom
  «zielestof» genoemd), zij is niet alleen eene bestaanskracht, maar
  ook eene bestaansvoorwaarde, want zonder haar is geen leven
  mogelijk. Alles wat zich sterk en krachtig voordoet, is ook rijk
  voorzien van die levenskracht, die intusschen ook wel verzwakken
  kan en hare mindere werkzaamheid doet dan het lichaam kwijnen.
  In dat geval kan die levenskracht versterkt worden door toevoeging van levenskracht, afkomstig van een anderen mensen,
  dier, plant of voorwerp, bijvoorbeeld door toeëigening (in- of
  uitwendig) van menschelijke excreta of secreta, omdat deze
  geacht worden rijk te zijn aan levensmaterie. Dit alles heeft
  Kruyt uitvoerig en voortreffelijk uiteengezet.
   Wanneer hij echter op zijne bovengeciteerde woorden laat
  volgen dat «vooral van urine veel wordt gebruik gemaakt als
  medicijn, omdat dit niet zoo walgelijk is als faeces», - dan slaat
  hij o. i. de plank mis en veronderstelt hij bij den Inlander te veel
  pruderie en te weinig gezond verstand. Neen; het is o.i. ongetwijfeld
  om eene geheel andere reden, dat deze bij zijne medicaties de urine
  heeft uitverkoren: de ervaring heeft hem namelijk geleerd, dat in
  de urine geneeskrachtige eigenschappen schuilen, en hij ziet daarin
  — zij het dan ten rechte of ten onrechte — antiseptische kracht.
  «Die neueste Medizin» — schrijft Dr. Höfler — «hat in dem
  Urine des Menschen einen betaubenden und einen die Körperwarme erniedrigenden Giftstoff neben vielen anderen toxischen
  Stoffen nachgewiesen ; kein Wunder also, wenn schon die friiheren
  Aerzte und die Volksmedizin den Menschen — und Thier —
  Urin als Heilmittel versuchten und verwendeten.» * Lichten we
  • A. C. Kruyt: Het animisme in den Indischen Archipel (1906) Blz. 17.
  « A. C. Kruyt: t, a. p. Blz. 47.
  • Dr. M. Hotter: Volksmedizin und Aberglaubo in Oberbayerns Gegenwnrt.
  und Vergangenheit (1888) Blz. 107 vg. Elders zegt dezelfde schrijver: „Die
  haufige Verwendung ekelhaftei Heilmittel ist über die ganze Erde verbreitet
  und reicht in die allesten Zeiten zurück. An ihrem Gebrauoho hielt der
  Mensoh mit bosonderer Voiliebe feat. Sio ist cine dor ersten autiparasitaren
  Downloaded
  from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  Methoden". (Janus 1910 Blz. 6s2 nt.
  4).
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN 1>EN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  17
  
  dit thans door een paar voorbeelden nader toe, voor wat de
  wondheelkunde der Inlanders van onzen Archipel betreft.
   Dr. Romer vermeldt, dat de Karo-Batak's de urine wel toepassen als waschwater bij versche wonden. ' Van de Xiassers
  vermeldden wij reeds (Blz. 8), dat zij wonden tengevolge van
  slangebeet soms met urine uitwasschen. Ook de Galelareezen
  op Noord-Halmahera wenden urine aan tegen beten van vergiftige
  dieren. * Kruyt constateerde het gebruik van urine bij kiespijn
  bij Dajak's en Madoereezen; bij laatstgenoemden wrijft men zich
  de pijnlijke plekken met urine in. •' Dr. van Andel vermeldt, dat
  men ook in ons vaderland kies- en tandpijn wel pleegt te doen
  bedaren door den mond met de eigen urine te spoelen * Verder
  wenden de Javanen de urine wel aan bij oogziekten *, en ook
  de Hatak's doen hetzelfde bij oogontstekingen. * Alweer vindt
  men deze therapie ook als volksmiddel in ons eigen land en
  
  ' Dr. R. Romer: Bijdrage tot de geneeskunst der Karo-Batak's. Tijdschr.
  Bat. Gen. dl. 50 (1907) Blz. 212. Dat de zuiverende working van urine op
  wonden reeds van ouds bekend is, blijkt hieruit, dat Galenus (131—j; 200)
  bij wonden wel verbanden toepaste, waarop hij de patiënten voortdurend
  liet urineeren. Zulk een verband word dan niet weggenomen, voor do wond
  zich geheeld had. (Zie Ebn Baithar: Grosse Zusammenstellung über die
  Kriifte der bekannten einfaehen Heil- und Nahrungsmittel enz. Aus dem
  Arabischen übersezt von Dr. J. v. Sontheimer dl. I (1840) Blz. 191).
   " Deze toepassing van urine bij beten van giftige dieren is ook reeds zeer
  oud. Ibn-al-Baitar (13' eeuw) wijst or op, met een beroep op Galonus. In een
  oud veterinair receptenboek uit Opper-Beieren, door Dr. M. Höfler gepubliceerd lezen we: „Wan ein vich von einer sbinnen, storbion, schlangon und
  die gloichen dieren gestoohen oder sehr vergift oder geschwollen were, so
  nim menschenharn und hunzkot und knoblach, mische es durchcinander
  maohs warm und binds den vich auf den sehaten; Es nimbt den gift und
  dio geschwulst yber nacht hin weg und hilft." (Janus 1910 Blz. 682). Van do
  Chinoozen heet het: „Wounds and bruises, and bites of snakes and dogs are
  washed with boys' urine or with that of the patient himself, who is also to
  drink it in order to stop the effusion of blood and heal the wound. For bites
  of snakes and insects, women's urino is preferred, and if old and putrid, it
  is considered to be better than fresh" (J. J. M. de Groot: ï h o religious system
  of China dl. IV Book II (1901) Blz. 400).
  • A. C. Kruyt: Het animisme in don Indischen Archipel (1906) Blz. 48.
  * Dr. M. A. van Andel: Volksgeneeskunst in Nederland (1909) Blz.
  225. Zie voor analogiën hiervan elders ijl Europa: Dr. O. v. Hovorka en
  Di-. A. Kronfeld: Vergleichende Volksmeclizin dl. II (1909) Blz. 825, M2U,8ii2
  on 836.
  ' A. C. Kruyt: t. a. p. Blz. 48.
  " Dr. R. Romer: t, a. p. Blz. 242.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  Dl. 70.
  2
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  18
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  