text: 228
  
  BOEKBESPREKINGEN
  
  integrale visie, een synthese van technologie en religie. Dan volgen twee artikelen over New
  Age (Olav Hammer, Steven Sutcliffe), die weinig nieuws bieden. De bundel wordt afgesloten met een beschouwing van Mikael Pye over een aantal nieuwe NRBs in Oost-Azië en
  een korte bijdrage waarin de recente literatuur over neopaganisme wordt besproken
  (Siân Reid en Shelley Rabinovitch).
  Het Oxford Handbook biedt veel, dat moge uit het voorgaande duidelijk zijn
  geworden. Op bepaalde terreinen, bijvoorbeeld over de cult controversy, zelfs zo veel, dat
  redactioneel ingrijpen op zijn plaats zou zijn geweest om zo de overlappingen enigszins
  te beperken. De gebrekkige redactionele sturing is overigens een probleem dat de hele
  bundel betreft. Nergens wordt aangegeven wat de redacteur voor ogen stond bij het
  samenstellen ervan, noch hoe de selectie van artikelen tot stand is gekomen. Ook het
  onderbrengen van de artikelen in vier grote delen, wordt niet verantwoord. Het geeft de
  indruk, en dat geldt met name voor de laatste twee delen, van vrij willekeurig bij elkaar
  gevoegde opstellen. Verder wordt niet duidelijk gemaakt voor welk publiek deze
  omvangrijke bundel bedoeld is.
  Het doel van de bundel is de state of the art op de verschillende (deel)terreinen weer te
  geven en te wijzen op nieuw veelbelovend onderzoek. Dat gebeurt in sommige artikelen
  inderdaad, in de meeste wordt er niet op ingegaan. Voor iemand die de literatuur over
  NRBs redelijk heeft bijgehouden, biedt het handboek weinig nieuws. Omdat er wel veel
  thema’s aan de orde komen, is het een handig overzicht. Daarom is het vooral als
  eerste kennismaking van belang. De vraag dringt zich dan wel op of het het waard is
  daarvoor 52 pond neer te tellen.
   Lammert G. Jansma
  Veenwouden
  
  Manuel Franzmann, Christel Gärtner, Nicole Köck (Hrsg.) (2006), Religiosität in der
  säkularisierten Welt. Theoretische und empirische Beiträge zur Säkularisierungsdebatte in der
  Religionssoziologie, Wiesbaden: VS Verlag für Sozialwissenschaften, ISBN 3810040398,
  pp. 450, € 39,90.
  In 2003 werd een symposium gewijd aan secularisatie gehouden in Frankfurt a M.
  Een aantal van de bijdragen, soms flink bewerkt en dat zal de kwaliteit ten goede zijn
  gekomen, is gebundeld in Religiosität in der säkularisierten Welt. De opstellen zijn
  voorzien van een Einleitung, die zoals verwacht mag worden gründlich is. Verder is
  opmerkelijk dat daarin duidelijk stelling wordt genomen. De redactie wil de
  seculariseringsthese nog niet in het museum van de gefalsifieerde kennis onder
  brengen: Dass die Zeit aber noch nicht ge-kommen ist, die Säkularisierungsthese zu
  Grabe zu tragen, wie Rodney Stark (1999) dies empfiehlt, zeigt schon der Umstand, dass
  die Debatte über die Säkularisierungsthese in der Religionssoziologie heute wohl
  kontroverser geführt wird als je zuvor (p.12). Heel Weberi-aans stellen zij dat
  secularisering moet worden gezien als een ‘(…) analytisch-wertfreier
  
  Religie & Samenleving, Jrg. 2, nr. 3 (december 2007)
  
  BOEKBESPREKINGEN
  
  229
  
  soziologischer Begriff dat ’den umfassenden Vorgang einer ‘Entzauberung der Welt’, einer
  Verweltlichung bzw. Verdiesseitigung von Weltbildern und Glaubensinhalten als Teil des
  universalhistorischen Rationalisierungsprozesses’ (p. 13) aanduidt.
  De negentien opstellen zijn in vier afdelingen ondergebracht. Allereerst zijn dat de
  theoretische bijdragen, waarin we naast Steve Bruce, David Martin en Roberto Cipriani ook
  de Duitse sociologen Oevermann, Franzmann en Pollack tegenkomen. Bruce, een geharnast tegenstander van Starks opvattingen, belicht zijn theorie over secularisering
  (Bruce 2002) aan de hand van twee inter-acterende elementen, increasing pluralism en
  increasing indivdualism-egalitarianism. Zijn ideeën mogen ondertussen genoegzaam bekend zijn en hoeven verder geen toelichting. Dat geldt ook voor de opvattingen van Martin.
   Hij heeft kort geleden zijn opstellen over secularisering, die meerdere decennia omvatten,
  nog weer eens gebundeld (Martin 2005). Herlezing van een aantal van die met eruditie
  geschreven opstellen deed me weer beseffen hoe belangrijk kennis van de context is voor
  sociologische verklaringen. Die context ‘verklaart’ ook waarom de uitkomsten van universele rationaliseringsprocessen niet overal dezelfde uitkomsten hebben en vaak een
  grote bandbreedte vertonen. Oevermann geeft met Franzmann resultaten van een (kwalitatief) onderzoek naar de vraag wat er voor religie van diegenen die ‘religieus onverschillig’ zijn geworden in de plaats komt. Zo goed als ‘niets’ dus. Detlef Pollack gaat in
  Oost- en Westeuropa na wat de invloed is van de scheiding staat - kerk op de mate waarin
  kerken leden kunnen mobiliseren. Verder wil hij weten wat de invloed van pluralisme op
  de aard van de godsdienst en van de kerken is, en tenslotte vraagt hij zich af wat verder valt
  te zeggen over factoren die het seculariseringsproces beïnvloeden. Ook hij is bezig, met
  enig succes, Stark c.s. frontaal te weerleggen. Cipriani mag over zijn idee van ‘diffused
  religion’ schrijven om de Italiaanse situatie te analyseren. Hij omschrijft godsdienst zo dat
  secularisatie wordt weggedefinieerd. Ja, dat is ook een manier om sociologische vragen te
  beantwoorden.
  In de tweede en derde afdeling, respectievelijk Historische Entwicklung en Säkularisierung und christliche Religionstradition, vinden we een aantal ongelijksoortige bijdragen die
  handelen over de aard van de godsdienstigheid in vroegmodern Europa, het antiklerikalisme en de vrijdenkersbeweging in Duitsland, het ‘totalitaire katholicisme’, (nieuwe)
  godsdienstigheid en secularisatie in Wales, Roemenië, Brazilië en Mexico. Voor deze,
  meest kwalitatieve opstellen geldt dat ze licht werpen op deelaspecten van de godsdienstige
  rationalisering.
   In de laatste afdeling wordt ingegaan op de relatie tussen islam en moderniteit. Zeker
  een actueel en beladen thema. Het eerst opstel handelt over een in Frankrijk geboren
  imam. Die blijkt er bijna calvinistische opvattingen op na te houden: mensen zijn van
  zichzelf geneigd tot weinig goeds, en moeten zich in de samenleving actief inzetten. Niks
  insjallah, aan de slag! Wel houdt hij de traditionele opvattingen over man–vrouw in stand.
   Overigens, met mijn van oorsprong Turkse werkster zou ik willen zegen: wie luistert er nu
  naar de imam? Uit de bijdrage van Kucukcan blijkt dat de Turkse jeugd in Groot-Brittannië
  nauwelijks kennis van de islam heeft. Wel is hun identiteit als Turk islamitisch. Uit eigen
  ervaring weet ik dat dit in Nederland, maar ook in Turkije zelf niet anders is. Dan volgen
  
  Religie & Samenleving, Jrg. 2, nr. 3 (december 2007)
  
  230
  
  BOEKBESPREKINGEN
  
  twee opstellen over de vraag in hoeverre resp. Indonesië en Turkije geseculariseerde staten
  zijn. Volgens Suzanne Schröter gaat het bij de onlusten in Indonesië in de grond van de
  zaak om economische, sociale en politieke conflicten tussen christenen en islamieten. Ze
  bezitten een religieuze dimensie die sinds een aantal jaren wordt versterkt door inmenging
  van ‘buitenaf’ van de militante en gewelddadige Laskar Jihad, Jemaah Islamiyah en Front
  Pembala Islam. Delibas constateert dat het juist de Kemalisten zijn, die de Turken een
  secularisering van bovenaf oplegden en die nu een remmende factor vormen. Mee door de
  ‘vergoddelijking’ van Ataturk en zijn kemalisme, zou ik eraan toe willen voegen. Terwijl
  een ‘religieuze’ partij als de Ak parti, die de secularisering van onderaf zeker niet in de weg
  heeft gestaan momenteel niet alleen meer hervormingsgezind schijnt te zijn maar ook
  minder bedreigend voor burgerlijke vrijheden. Oevermann stel in de slotbijdrage vast dat
  anders dan in het jodendom en het christendom in de in wezen fundamentalistische islam
  vooruitgangsremmende factoren aanwezig zijn. Of en hoe die opgeheven kunnen worden,
  is de vraag.
   Hoe moet deze bundel worden gewaardeerd? If men define situations as real, they are real
  in their consequences, deze uitspraak gaat ook voor sociale wetenschappers op. Sommigen
  zien secularisering en afnemende godsdienstigheid, terwijl een andere groep dat juist niet
  ziet. De oplossing schuilt mogelijk niet in de confrontatie van de uit verschillende theorieën afgeleide hypothesen en empirische onderzoeksuitkomsten. Hoe we het ook wenden
  of keren, in een postindustriële samenleving zijn andere godsbeelden aanwezig dan in
  bijvoorbeeld primitieve tuinbouwsamenlevingen, en de godsdienstigheid van leden van de
  verschillende samenlevingen is navenant anders. Op de aard van veranderende godsbeelden en de godsdienstigheid zou het onderzoek zich moeten richten; – de onderzoekers
  in de bundel voeren in die zin een gedateerd debat. Dergelijk onderzoek kan bijdragen tot
  de kennisvorming van godsdienstige rationaliseringsprocessen.
  Genoemde literatuur
  Bruce, Steve (2002), God is dead. Secularization in the west, Oxford: Blackwell.
  Martin, David (2002), On secularization. Towards a revised general theory, Oxford: Blackwell.
  Durk Hak (als docent verbonden aan de Stichting Pedagogische Opleidingen en de Seniorenacademie, beide te Groningen)
  
  Religie & Samenleving, Jrg. 2, nr. 3 (december 2007).
  