text: Prehistorische waternamen II
  door MAURITS GYSSELING
  
  Het eerste deel van deze studie verscheen in de H andelingen 56, 1982, 35-58. Daarin werd betoogd dat de prehistorische hydroniemen meestal tot een van beide betekeniscategorieën "schitterend" of "uitbuigend" behoren. In het
  betekenisveld "schitterend" is de helderheid van het water
  of de witte, gele, rode etc. kleur van de bodem bepalend
  geweest bij de naamgeving. Bij "uitbuigend" worden
  bochten of meanders van de waterloop bedoeld. Daar evenwel "schitterend" en "uitbuigend" nauw samenhangende
  begrippen zijn, met als onderliggende betekenis "energiek",
  zodat vele Oudeuropese wortels beide betekenissen vertonen, is het in concreto bij vele waternamen onmogelijk,
  zich voor een van beide uit te spreken.
  7° w als eerste consonant (aanvulling) :
  
  (a)wej- ,,uitbuigend" : Wiennä > Vienne (52 v. C. kopie
  9de Vienna) aan een bocht van de Rhöne; Viane OV
  (1210 Vienna, 1223 Viana) in een opvallende bocht van
  een beek ; Vianden G H ( 1096 V ienna, 1138 V ianna).
  wei-p- ,,uitbuigend" (cf. Got. bi-waibjan "omwinden") :
  Wipparä > Wupper (ll66 Wippere), kronkelende bijrivier van de Rijn.
  wei-dh- ,,schitterend, uitbuigend" (cf. met nasaalinfix :
  windh- : Oiers find "wit") : Widhä > Wied (857 Wida),
  kronkelende bijrivier van de Rijn, waaraan Altwied RH
  (1092 Wida) in een opvallende bocht. Weidhamä in de
  
  164
  
  MAURITS GYSSELING
  
  nederzettingsnaam W eidhamös > Wijtmen, Zwollerkerspel,
  Overijse! (1212/16 Widmen) in een opvallende bocht van
  een beek.
  widh-to- > wisto- : Wistula > Weichsel (44 kop. lûde
  Vistula).
  (a)wal- ,,uitbuigend, schitterend" (cf. On. val-r "rond",
  Lat. volvere "wentelen") : Ulmina > Ulmen RL (1130
  Ulmina) aan de bron van een krom:r~e beek.
  (a)war-, (a)wer- ,,uitbuigend, schitterend" : (cf. Lat.
   varus ·, ,met kromme benen") : Waros > Var, bochtige
  rivier in Zuidoost-Frankrijk; Wara > Ware waaraan Waardamme (1089 Wara), vrij rechtlijnig. Warika > Warche
  '(915 kop. 13de Warica), · kronkelende bijrivier van de
  Amblève. Warikinna > Warchenne (670 kop. 13de War:chinna), kronkelende bijrivier van de Warche. Warisa >
  Wersbeek onder Molenbeek-Wersbeek B (1192 Warsbech),
  niet bochtig. Uris > Heure (972 kop. 15de Ur), bochtige
  bijrivier van de Samber, waaraan 868 kop. 18de Ur, onbekend. Werawia > Vierves NA (begin 12de kop. 13de Virvia)
  aan de Viroin, een kronkelende bijrivier van de Maas.
  Urawia > Our (767 /68 kop. ± 1222 Uruia), kronkelende
  bijrivier van de Sauer. Warama, blijkbaar lokale naam
  van de Jeker, waaraan Waramion >Waremme:._ Borgworm (1078 kop. 15de Woromes, 1139 kop. 13de Woromia,
  Burch Werme, 1146 Worem, 1220 Waremia); aan een korte
  bijrivier Korsworm = Corswarem LK (1040 Oorworoimon,
  1178 Ohorswerme, 1215 Oorwareme, 1218 Oorswarme) •; vgl.
  Cousolre (1Ode Ourtisalra) .aan een korte Salara. W arama
  in de nederzettingsnaam W aramion > Werm BL ( 1146
  Werme, 1171 kop: 13de Weremmia). Werama in de nederzettingsnaam W ermarition > Waarmaarde WV (1072 kop.
  eind llde Wermarda) aan een meander van de Schelde.
  : ·· wer-t- ,,uitbuigend, schitterend'~ (cf. Lat. vertere "wen-
  
  PREHISTORISCHE WATERNAMEN
  
  165
  
  den", Gr. orthros "ochtend") : Wertön > Virton LX (1181
  Vertun) bij een bocht. Urtä > Ourthe (634 kop. lOde Orto
  flupiolo, 895 kop. 13de Orta), kronkelende bijrivier van de
  Maas. Urtön > Ourton PC (1079 Orton) in een bocht van
  een beek.
   wer-k- ,,uitbuigend, schitterend" (cf. Lat. vergere "buigen'', Nl. wringen) : W erkinä in de nederzettingsnaam
  Werkinion > Verchin PC (1147 Werchin) aan een uitgesproken bocht van de Leie en Ouve-Wirquin en RemillyWirquin PC (1193 kop. 1775 Werchin) aan een bocht van
  de Aa. Werikundhiä > ,verkhoven UT (9de kop. eind llde
  Werken, 1126 Wercunden, 1169 Wercundia) aan een bocht
  van de Kromme Rijn; Werken WV (830 kop. lûde Were·cundia, 1219 Werkine) aan een vrij rechtlijnige beek.
  (a)wam-, (a)wem- : Weminä > Wamme (751/68 kop.
  13de Vemena) waarvan alleen de bovenloop bochtig is.
  Wemariä > Wimbe (943 kop. 13de Wembria), bijrivier van
  de Lesse met bochtige bovenloop. Weminä in de nederzettingsnaam W eminös > Wimmenum onder Egmond NH
  (1083 vals 12de Wimnon). Wamalinä in de nederzettingsnaam W amalinös > Wemmel B (1132 W amblinis) aan een
  rechtlijnige beek. Umarä in de nederzettingsnaam Umarös > Ommeren onder Lienden GL (997 Umeron).
  (a)wem- ofwel (a)wei-m-: Wiminä > Visme (876 Vimina),
  vrij rechtlijnige bijrivier van de Bresle, aan de bron waarvan Vismes, Somme (1183 Vima) ligt en waarnaar de gouw
  Vimeu (7de-8ste Viminao) uit Wiminawon genoemd is.
  8° r als eerste consonant :
  ar- ,,schitterend, uitbuigend" : Arä > Ahr (856 kop.
  ± 920 Ara), bijrivier van de Rijn; Aar (1296 Are), bijrivier van de Rijn. 52 v. C. kop. 9de Arar, oude naam van
  de Saöne. Arakä > Arques PC (828 kop. 961 Araca).
  166
  
  MAURITS GYSSELING
  
  Arantiä > Ernz (876/77 kop. ± 1222 Arantia), bijrivier
  van de Sauer.
  (a)rabh- : Arabhis > Orb, in Hérault. Arbharä > Arbre
  (861 Arbra), bijrivier van de Dender, waaraan Arbre H.
  Variant (a)rap-Arpiä > Erpe (972 kop. llde Arpia), waaraan Erpe OV. Variant erap- in nederzettingsnamen :
  Erpakion > ErpsB (1125 Erpeza), Erpention > Erpent NA
  (1140 Erpenz), Erpruwion > Eprave NA (1050/80 de Erpruuio).
   (a)rat- ,,uitbuigend, schitterend" (cf. Lat. rota "wiel") :
  Artinä in nederzettingsnaam Artinös > Orten onder 's-Hertogenbos NB (815 kop.± 1170 Ortinon). Ertapä > Erp NB
  (1134 Erthepe). Ratanä > Roanne, onder La Gleize LK
  (1107 kop. 13de Rodena) ; Ruesnes N (1079 kop. l 7de
  Rothna); Ronne, bijrivier van de Schelde, waaraan Rhöne
  ( ± 117 5 Bonne) ; ook in de nederzettingsnaam Ratanakon
  (1209 Rosnay, 1220 Ronneka), variant Ratanakion (855/73
  kop. 9de Rotnace, 1214 Rothnais) waaruit Ronse = Renaix
  0. V. Ratawiä > Rèves H (1147 Rotavia, 1148 Roavia).
  Rattä > Rotte, waaraan Rotterdam; ook in de nederzettingsnaam Rattös > Rottum onder Kantens GR (llde
  Rotton). Met lange vocaal röt-: Rötapä > Rorup WF (1047
  kop. 12de Ruothepa).
  Variant (a)radh- (cf. Lat. arduus "hoog", On. redul-l
  ,,stralenkrans", Nl. dageraad): Radhanos > Rhöne (52 v. C.
  kop. 9de Rhodanus). Radhanä, de rivier waarnaar Aardenburg (966 Rodenburgh) en de gouw eromheen genoemd
  zijn (707 kop. 941 in pago Rodaninse). Radhantiä > Rednitz, bijrivier van de Main.
  arak- ,,uitbuigend, schitterend" (cf. Lat. arcus "boog" ;
  Lat. arcuätus "geelzuchtig", Middeliers suairc "stralend,
  schoon") : Arkä > Orque, waaraan Arkiacas > Orchies N
  (llde kop. 12de Orceiis) ; Orcq H (1108 kop. ± 1175 Orcha).
  PREHISTORISCHE WATERNAMEN
  
  167
  
  Arkennä > Arquennes H (1125 kop. ± 1280 Arkenna).
  Arkinä >Archennes= Eerken B (± 1180 Archene, 1225
  Erkene). Arkuntiä > Erkensruhr (1069 Orcuntrura), bijrivier van de Ruhr. Erkanä > Erquennes H (965 vals
  ± 1185 Erchana).
  Variant aragh- (cf. met deaspiratie Gr. argos "wit", Lat.
  argentum "zilver") : Arghantiä > 1125 Argenza, bijrivier
  van de Moezel. Arghubhä in de nederzettingsnaam Arghubhion > Argoules, Somme (844 kop. ± 1088 Argubius).
   (e)rej- ,,uitbuigend" : Reinos > Rijn (52 v. C. kop. 9de
  Rhenus, hier met evolutie ei > ê), denkelijk oorspronkelijk
  het Rijnsegment aan beide Rijnknieën in de streek van
  Wiesbaden, omdat daar in de 8ste-10de eeuw de Rijngouw
  vermeld wordt. Blijkbaar ook een oude naam van de
  Scheldeboog bij Antwerpen, omdat daar later de gouw
  Rien (692 kop. 1191 in pago Renensium, 974 in pago Rien)
  blijkt te liggen. Ook Antwerpen ( lste kwart 8ste kop.
  lOde Andouerpis, Andouerpenses) lijkt naar die Scheldebocht genoemd te zijn : andhe met nasaalinfix bij aclh-,
  variant van ate "hoog > zeer" (cf. de glosse anderitum
  ,,urbem sublimem", dus "hoge burg" bij Sidonius Apollinaris, 5de eeuw) + werb- > werp-, cf. On. verpask "krommen" waarmee ook Nl. werpen "vooruitwerpen" verwant
  is, dus Ande-werpas "zij die aan de grote bocht wonen".
  (e)rew- ,,uitbuigend, schitterend" : Ruwä > Rue, dep.
  Somme (1156 Ruha, 1159 Rua, 1175 Rugua). Ruwiä >
  Rugge (814/40 kop. 941 fluviola Rugge), bijrivier van de
  Schelde te Rugge, Avelgem WV (993 kop. llde Rucga,
  1038 Ruggis); Reie, rivier te Brugge (1198 Roia, 1282
  Reye); Rui, bijrivier van de Schelde te Antwerpen.
  (e)reubh- : Erubhris > Ruwer (370 kop. !Ode Erubris),
  bijrivier van de Moezel, waaraan Ruwer RL (953 Ruvera).
  Variant reup- : Rupilä > Rupel, rechtlijnige bijrivier
  
  168
  
  MAURITS GYSSELING
  
  van de Schelde, met tegenover haar monding Rupelmonde
  OV (1171 Rupelmunda, 1187 Ripelmunda).
  reut- ,,schitterend > rood" (cf. Lat. rutilus "rood", variant reudh- in Oe. reod "rood?') : Rutupia in de nederzettingsnaam Rutupiös, Richborough, Engeland (± 170
  kop. 13de Gr. Routoupiai). Rutina > Rottum, in Haskerland Fr (1132 vals l 3de Ruthne).
   reur- : Rüra > Roer (begin 8ste kop. IOde Rura), bijrivier van de Maas; Ruhr (795 kop. begin l0de Rura),
  kronkelende bijrivier van de Rijn; Rulle, bijrivier van de
  Semois, waaraan Rulles LX (1193 Rure).
  aran- : Arna > Arne, waaraan Arnemuiden ZL (1223
  Arnemuda); Orne (588 kop. 9de Orna), bijrivier van de
  Moezel. Arnapa > Erft (795 kop. begin IOde Arnapa,
  868 kop. 18de Arnafa), bijrivier van de Rijn. Arnawa >
  Orenhofen RL (953 Ornava). Erna > Yerne (midden 12de
  Erna), bijrivier van de Jeker, aan de bron waarvan Yernawe (817 kop. 13de Ernau), uit Ernawon, ligt.
  eram- : Ermentön > Ermeton-sur-Biert NA (932 kop.
  l 8de Ermenton).
  eras- : Rasapa > Rosbach NR (1138/40 Raspen, 1210
  Rospe).
  9° n als eerste consonant :
  
  an- ,,uitbuigend" : Anara > 1057 Andra, vroegere naam
  van Saint-Aubert N, in een opvallende bocht van een beek;
  959 Anara, nu Gelbach, bochtige bijrivier van de Lahn te
  Weinähr. Anila > Elnes PC (1171 kop. ± 1240 Enla), in
  een bocht van de Aa.
  nat-: N attina in de nederzettingsnaam N attinös >Nethen
  B (1172 Nettenes, 1163 Netenes).
  nej- :
  
  PREHISTORISCHE WATERNAMEN
  
  169
  
  nei-dh- ,,schitterend" (cf. Lat. nitëre "schitteren") :
  Nidhä > Nied (8ste kop. 13de Nida), bijrivier van de Saar.
  nei-k- ,,energiek" (cf. Lets naiks "heftig") : Niker >
  Neckar (4de · eeuw Nicer), bijrivier van de Rijn.
  nei-r- : Nirä > Neer, bijrivier van de Maas, waaraan
  Neer NL (1204 Nere). Neirisä > Niers (866 kop. ± 1170
  Nersa), bijrivier van de Maas. Neiriskina > 866 · kop.
  ± 1170 N erschina, bijrivier van de Niers. N eirapiä of
  N irapia > 981 N eropia, bijrivier van de Gete.
   (a)naw-, (a)new-: Nawis > Nahe (370 kop. lûde Navem,
  acc.), bijrivier van de Rijn. Nawia > Naves N (1104
  Navia), aan een vrij rechtlijnige beek. Neupä > Nieppe
  (875 kop. 961 Niopa), bijrivier van de Leie. Neunawiä in
  de nederzettingsnaam Neunawion > Ninove OV (821 kop.
  ± 1300 in Neonifio).
  (a )nar- : N arwä in de nederzettingsnaam N arwation >
  Naarden NH (l0de Naruthi).
  (a)nas-, (a)nes- (cf. Lat. ansa "hengsel", Mnl. nase
  ,,neus") : Nasaniä > Nassogne LX (687 kop. 12de Nasania), aan de bron van een boogvormige beek. N esipä >
  Nispen onder Rozendaal NB (1157 Nisipa) in een bocht
  gevormd door twee samenvloeiende beken.
  10° m als eerste consonant :
  
  am- ,,uitbuigend, schitterend" : Amia > Eem (777 kop.
  eind llde Hemi, midden 12de Emme). Amar, andere naam
  van de Eem (± 800 kop. ewa quae se ad Amorem habet),
  ook in Amersfoort (1225 Amersforden). Amasis > Ems (18
  kop. 12de Amasias, 77 kop. 9de Amisis, ± 115 kop. 9de
  Amisia).
  (a)mat- ,,uitbuigend, schitterend" (cf. Frans motte "heu-
  
  170
  
  MAURITS GYSSELING
  
  veltje" ; Lat. mätütinus "ochtendlijk", mätürus "rijp" :
  rijpe vruchten zijn geel; Oiers math "beer", genoemd naar
  zijn bruine pels) : Matulinghä > 1083 vals l2de Matlinge,
  1162 Madlinge, waterloop bij Ketel ZH. Matilön > ± 365
  kop. 9de Matilone, nu Roomburg onder Leiden ZH. Mattania > Matagne NA (1078 Mathannia). Amattalä > Amastala > Amstel, waaraan Ouder-Amstel ZH (1126 Amestelle)
  uit Amastalion. Matranä > Marne (52 v. C. kop. 9de
  Matrona), bijrivier van de Seine; Mater OV (eind 9de kop.
  941 M aterna) ; nederzettingsnaam M atrinös > Meteren N
  (1164 Meternes). Met nasaalinfix : Manta > Munte in
  Termunten GR (1413 to der Munten), ook in het daarbij
  gelegen schiereilandje l Ode eeuw M ontanhae.
   Variant medh- (cf. mede, naar de gele kleur van de
  honig) : Medhua > Meeuwen onder Eten NB (850 kop.
  eind llde Medua); Meeuwen BL (1146 Mewa). Medhuana > Mayenne, bijrivier van de Loire. Met nasaalinfix
  mandh-: Mandhara > Mande! (791 kop. 941 Mandra), bijrivier van de Leie; Mandern, Moselle (1225 Mandra).
  M andhisia > Manise, bijrivier van de Maas, waaraan Manise onder Fumay, Ardennes (ll31 kop. 15de Mannisia).
  M andhabhila > Modave LK ( 1143 M andavle).
  (a)magh- ,,uitbuigend" : Maghinä in de nederzettingsnaam Maghinös > Megen NB (721/22 kop. 1191 Meginun)
  aan een bocht van de Maas. Variant (a)mak- : Makania >
  Méhaigne (866 Machania), bijrivier van de Maas, waaraan
  Méhaigne NA (868 kop. l8de Mahania).
  (a)maj- ,,uitbuigend, schitterend" : Maia > Maye, in
  Ponthieu (1215 Maia), waaraan Maiukon > Mayoc, onder
  Le Crotoy, Somme (9de Maioc).
  mai-n- (cf. Lat. minium "menie") : Mainis > Main (44
  kop. lOde Moenis, 98 kop. l0de Moenus, met evolutie a > o
  na m), bijrivier van de Rijn. Minios > Minho, Spanje
  
  PREHISTORISCHE WATERNAMEN
  
  171
  
  (7de eeuw Minius ftuvius ... nomen a colore pigmenti
  sumpsit, Isidorus).
  meu-l- ,,schitterend > rood" (cf. Lat. mulleus "rood,
  purper") : M ulanii in nederzettingsnaam M ulanös > Moen
  WV (988 kop. 13de Mulnis).
   (a)mel- ,,schitterend > rood, geel" (cf. Welsh melyn
  "geelachtig',., Lat. mel "honig") : M elapii > Melp, bijrivier
  van de Rijn te Bonn, met okergele bodem volgens Dittmaier, Das apa-Problem, 37. Melinii > Mehlenbach (798
  kop. begin l0de Melanbach), bijrivier van de Rijn, met
  gele bodem volgens Dittmaier, ibid., waaraan Mehlem
  onder Bad Godesberg NR (873 kop. 13de Melina); Mehlenbach (720 kop. ± 1103 Melina, Milina), bijrivier van de
  Prüm; Melle (1038 Mella}, bijrivier van de Leie; Melden
  OV (988 vals ± 1000 Milna, 1116 Melnis); Mil NB (1166
  kop. 14de Millen).
  mel-dh- : M eldharii in nederzettingsnaam M eldharation >
  Meldert-bij-Tienen (830 kop. lOde Meldradium); Meldertbij-Diest BL (1183 Meldert); Meldert-bij-Aalst OV (1168
  Melderd).
  Variant (a)mal- : J.lfalasnii > Geldermalsen GL (850 kop.
  eind llde Malsna, 2de helft llde Malsnon). Malawiii >
  Malèves B (1155 Malavia). Malandhrii > Mallerbach (959
  lJialandra), bijrivier van de Rijn, waaraan Mallendar (1110
  Malendre).
  (a)mar- ,,uitbuigend" of "schitterend" (cf. Oiers miir
  "groot", Lat. merus "zuiver") : Maris > 794 kop. 941
  super ftuvio Maris, te Oostburg en Adegem; Maasbeek te
  Oostkamp WV (888 kop. 961 Marsbeke); Maarslag onder
  Leens GR (945 kop. 12de Marisftiete). Marasnii > Maarsen
  UT (9de kop. eind llde Marsna, 1127 Marsnen); Meersen
  NL (888 kop. ± 1191 Marsna) ; Maren onder Alem NB
  (997 kop. 13de Marsna). Marapii > Morp onder Metz-
  
  172
  
  MAURITS GYSSELING
  
  kausen NR (1144 Marafa). Maralä > Marles-sur-Canèhe
  PC (1079 Marla). Marilä > Merelbeke OV (1108· Merlebecca); Merlebach onder Mersch GH (960 Merelebach).
   Maranä > Marbais B (1125 Marembais); Mare, waterloop
  te Leiden (1083 vals 12de flumen Marne). Maranawiä >
  Marneffe LK (1137 Marneffia). Maritä in nederzettingsnaam Maritös > Mirdum iri Gaasterland FR (1148 Meretha,
  1152 Merthen). Maradhunghä > Marne, waterloop bij Hindelopen FR (2de helft 8ste kop. 12de Mardunga). Marandhiä > 9de kop. eind l lde M arandi, onbekend in Holland.
  Marindhrä > Merendree OV (966 Merendra); nederzettingsnaam M arandharikion > Maredret onder Sosoye NA
  (887 vals 12de in Merendricio).
  mar-k- ,,uitbuigend" (cf. Welsh march "groot") ofwel
  (s)mar-k- ,,moerassig" (cf. Ofra. marquais, marchais "moeras") : .Ll!larkä > Marque (1066 Marca), bijrivier van de
  Deûle, waaraan Marcq-en-Barceul N (1066 Marca); Marke
  (1219 Marka), bijrivier van de Dender, waaraan Marcq H
  (1144 kop. 13de Marka); Marke WV (1195 Marca);
  Maarke OV (1063 Marca); Morken NR (868 kop. 18de
  Marca) ; Marche (1155 kop. ± 1280 Marka), bijrivier van
  de Sennette, waaraan Marche-lez Ecaussines H (1131 kop.
  l 7de Marcha); Marche LX (llde Marca). Markis > Martje,
  bijrivier van de IJzer, waaraan Langemark (1102 Marc)
  en Merkem (869 kop. ± 1191 Marcheim); Mark, rivier in
  Noordbrabant, waaraan Merksplas A (1148 Marxblas) en
  Markemonde (1125 Markemunde). Markisä > Marquise PC
  (877 kop. 961 Merkisa). Markanä > Marconne PC (1123
  Marcona). Markiön > Marquion PC (1110 de Marchione).
  M arkapä > Marbeck WF ( 1Ode M arckapu). N ederzettingsnamen Markion > Marcq PC (961 Merki) en Markös >
  ± 400 kop. 9de Marcis, onbekend aan de kust van Belgica
  Secunda.
  (a)mas- (cf. Gallo-romeinse persoonsnaam Masius) :
  
  PREIDSTORISCHE WATERNAMEN
  
  173
  
  Masä > Maas = Meuse (52 v. C. kop. 9de Mosa, lOde
  Masa). Masaniä > Massogne onder Ciney NA (747 kop.
   l 3de M OS(!,nia). M asikä > Mesch onder Eisden NL =
  Mèhawe uit M asikawon. N ederzettingsnaam M asenkon >
  Mozet NA (953 kop. 13de Mosenc). Met lange vocaal :
  mös- : Mösellä > Moselle = Mosel = Moezel (± 107 kop.
  llde Mosella, 1045 Muosella), bijrivier van de Rijn.
  11 ° s als eerste consonant :
  
  (a)sabh- ,,uitbuigend, schitterend?" : Sabhä > Save,
  bochtige bijrivier van de Rhême. Sabhis > Selle (52 v. C.
  kop. 9de Sabim, acc.), bijrivier van de Schelde, met een
  bochtige bovenloop. Sabhrinä > Severn, in Engeland,
  waarvan de bovenloop een grote bocht beschrijft ; Zeveren
  OV (1146 Severne), aan een gebogen beek. Sabhantiä >
  Zaventem B (1117 Saventa), in een opvallende bocht van
  een beek. Sabhëiä > Savy-Berlette PC(± 1040 Savia), aan
  een bocht van de Scarpe.
  Variant (a)sap- : Asparä > Asper OV (966 Haspera).
  NederzettingsnamenAsparös > Asperen ZH (2de helft llde
  Asporon, 1134 Aspre) en Asparitös > Asperden NR (2de
  helft l lde Asporthon).
  (a)sat- ,,uitbuigend, schitterend?" : Astanä > Asten NB
  (1221 Hastene, Hastenen). Nederzettingsnaam Astanition >
  Essen NR (874 Astnide, 966 Astnithe). Met nasaalinfix :
  anst- : Anstalä > Anstel, beek te Kerkrade NL (1109 kop.
  1157 Anstela). Satis > 977 kop. 12de Satis, bovenloop van
  de Scarpe. Satanis > Zaan, in Holland (1155 kop. ± 1170
  Saden).
  (a)sak- ,,schitterend" : Askä > Asse B (1106/10 Ascha).
  As/cis > Acq PC (1142 Ase); As BL (1140 Asch); Esch
  an der Alzette GH (1182 Asch); Esch an der Salm RL
  (1154 Asch). Nederzettingsnaam Askion > Aix-en-Issart
  
  174
  
  MAURITS GYSSELING
  
  PC (649 kop. 961 Ascio); Aix N (± 1175 Aisc). Askari..tion > Esserden NR (899 kop. ± 1300 Escreda).
  (a)sagh- ,,schitterend, uitbuigend" : Saghinä > Sayn
  (959 Seina), bochtige bijrivier van de Rijn.
   sek-ew- : Sekwanä > Seine (52 v. C. kop. 9de Sequana),
  met gebogen bovenloop.
  (a)sej- ,,uitbuigend, schitterend" :
  sej-egh- > seigh- : Sighä > Sieg (1071 Siga), kronkelende bijrivier van de Rijn, waaraan Siegen ligt.
  sej-es- > seis- : Sisameris > Semois ( ± 644 kop. lOde
  Sesomiris), kronkelende bijrivier van de Maas. Sisamerä >
  Simmer (1072 Simera), kronkelende bijrivier van de Nahe,
  waaraan Simmern Hunsrück RL (721 kop. 1191 Sismere)
  en Simmern unter Dhaun RL (912 Simera). Sisamerëiä >
  666 kop. ± 1300 Sesmereia, beek bij Barisis, Aisne.
  (a)sew- ,,schitterend, uitbuigend" :
  sew-al- (cf. Got. sauil, Lat. söl "zon", On. sül "zuil",
  svalar "balken") : Sülä in nederzettingsnaam Sülös >
  Zuilen UT (1169 Sulen) en Sülen onder Praest NR (2de helft
  llde Sulen). Swalamä > Zwalm, bijrivier van de Maas,
  waaraan in een opvallende bocht Zwalmen NL ( l lde kop.
  1191 de Sualmo); Zwalm (1040 kop. ± 1060 Sualma),
  lichtjes gebogen bijrivier van de Schelde, waaraan Munkzwalm OV (1003 Suualma). Swalanä > Zwolle (1212/16
  Swolle) aan een bocht van de Aa. Sulminä > Sülm RL
  (981 kop. 1215 Sulmana) in een bocht van een beek.
  sew-er- : Sürä > Sauer = Sûre (370 kop. l0de Sura),
  kronkelende bijrivier van de Moezel.
  sew-em-: Sumanä > Somme (± 575 kop. eind 7de Summana), met kronkelende bovenloop. Suminä > Somme
  (959 kop. 13de Sumina), bijrivier van de Ourthe, waaraan
  in een bocht Somme-Leuze. Sumarä in de nederzettings-
  
  PREHISTORISCHE WATERNAMEN
  
  175
  
  naam Sumarös > Zomeren NB in een bocht van een beek.
  Sumandhriä > Semandre (1131 Sumandria), oude naam
  van Saint-Aubert N. Sumarawä in de nederzettingsnaam
  Sumarawion >Sombreffe(± 1070 Sombrefia), aan de bron
  van een kronkelende beek.
   sew-en- (cf. NL. zon) : Suniä of Sunnä > Zeune (1179
  Sonna, 1219 Sonia, 1223 Sona), vrij rechtlijnige bijrivier
  van de Zenne, waaraan Zeune onder Sint-Pieters-Leeuw B
  (1176 Bone); oude naam van de westelijke bovenloop van
  de Zenne blijkens het daaraan gelegen Soignies =· Zinnik
  (begin !Ode kop. llde Soniacas) uit Suniacas. Sunnä > Zon
  NB (1161 Sunna) aan een rechtlijnige beek. Suniä > Zonnebeke WV (1072 Sinnebecche) aan de bron van een vrij
  rechtlijnige beek. Sunarä in de nederzettingsnaam Sunarition > Zundert NB (1157 Sunderda), aan de vrij rechtlijnige Aa. Sunawä > Zonhoven BL (1218 kop. 1292 Sonue)
  aan een rechtlijnige beek. Sunawiä > Seneffe H (llde
  Sonefia), waar de Samme vrij rechtlijnig is.
  sew-es- : Swesarä > Susteren NL, aan een waterloop die
  in 714 kop. 1191 Suestra genoemd wordt en er een boog
  vormt.
  (a)sal- ,,schitterend > rood of uitbuigend" (cf. Lat. salmö
  "zalm", genoemd naar zijn rode kleur) : Saliä > Seille
  (± 576 kop. 9de Salia), kronkelende bijrivier van de Maas
  te Metz. Salarä > Solre, bochtige bijrivier van de Samber,
  waaraan Solre-Saint-Géry H ( 1Ode Salra Sancti Gaugerici)
  en Solre-sur-Sambre H (1093 Solria); Solre, andere bochtige bijrivier van de Samber, waaraan Solre-le-Chateau NA
  (1083 kop. ± 1700 Solre). Salmanä > Salm (370 kop. lOde
  Salmona), kronkelende bijrivier van de Moezel ; Salm,
  bochtige bijrivier van de Amblève, waaraan Vielsalm LX
  (1052 Salmana). Salemaniä > Soumagne (915 kop. 13de
  Solmania), bochtige bijrivier van de Vesder, waaraan Soumagne LK (llde Solimannia).
  176
  
  MAURITS GYSSELING
  
  (a)sar- ,,schitterend > rood of uitbuigend" (cf. Lets sarks
  ,;roodachtig", Lit. sartas "ros") : Sarä > Serre (± 576 kop.
  9de Sara), bijrivier van de Oise. Sarawos > Saar (370 kop.
   lOde Saravus), bijrivier van de Moezel. Saranä > Zarre
  (± 1183 Sarra), rechtlijnige bijrivier van de IJzer, waaraan
  Zarren WV (1089 Sarra); Kirchsahr RL (949/70 kop.
  ± 1103 Sarna) ; Saam onder Mülheim an der Ruhr NR
  (l0de/llde kop. 12de Sarnon, 1193 Sarne). Sarön > Soiron
  LK (1222 Sorûn).
  (a)sam-: Samä > Samme, bochtige oostelijke bovenloop
  van de Zenne (1153 kop. ± 1280 Samia), welke laatste
  in 1159 zelf vermeld wordt als Sama. Samara > Sambre
  (752/68 kop. l0de Sambra, 840 kop; 13de Samera), bijrivier
  van de Maas, waarvan de bovenloop een bocht beschrijft;
  Samarä, oude naam van de Somme blijkens 52 v. C. kop.
  9de Samarobriva "brug over de Samara" = Amiens. Samisä > Zemst B (1181 kop. 14de Semse) aan een bocht
  van de Zenne.
  (a)san- : Saniä > Zenne (1190 Senna), bijrivier van de
  Dijle. Asanapä in de nederzettingsnaam Asanapion > Annappes N (7de/8ste Asenappio).
  (s )pej - ,,slijk" :
  peit- (cf. Lat. pïtuïta "slijm", Oe. pipa "merg") : Pita >
  Pede, bijrivier van de Zenne te Brussel, waaraan Pede
  'onder Schepdaal B (1144 kop. 18de Pethe) en Pedebroek
  onder Anderlecht (1175 kop. 1699 Pithebruc). Met nasaalinfix : Pintön > Piéton, waaraan Piéton H (866 kop. 18de
  Pintun). Pindharä in Vinderhoute OV (966 Vindreholt).
  (s)peir- (cf. Nl. spier "vette klei") : Spirä > Spiere =
  Espierres WV (1165 Spiera). Pira > Peer BL (1161 Pyra).
  Pirinä > Pier NR (922 Pirina).
  (s)pan- ,,slijk" (cf. Got.fani "slijk"): Paniapa > Vennep
  (9de kop. eind llde Fennepa), waaraan Vennep onder Rille-
  
  PREHISTORISCHE WATERNAMEN
  
  177
  
  gom ZH (9de kop. eind llde Vennapan); Venepe, voormalige waterloop bij Veurne (1138/53 Venepe). Paniä >
  Pennebeek te Elsene B (1202 Pennebeke), alwaar ook
  Pennebroek.
  (s)lew- ,,slijk" :
  (s)leur- (cf. Mhd. slier "slijk") : Leurä > Lier (985 kop.
   14de Liora), waterloop die De Lier ZH bespoelt; Lier A
  (1147 Liere); Lières PC (1187 Liera). Nederzettingsnaam
  Leurition > Lierde OV (1034/58 kop. llde Lierda).
  (s)leum- (cf. Gr. luma "vuiligheid") : Luinanä > Lomme
  (687 kop. 12de Lumna), bijrivier van de Lesse, waaraan
  862 Lomna; Lummen BL (1200 Lumna). Lumarä > Lumbres PC (1189 kop. eind 12de Lumera).
  Stamklassen
  1° namen op -r
  Bijzonder archaïsch zijn een aantal hydroniemen op -ar
  of -er : Arar = Saöne, Elawer > Allier, Ligher > Loire,
  Niker > Neckar, Tibher > Tiber. Blijkbaar eveneens Angher > Indre, Amar (genitief in Amersfoort), Weser >
  Vesdre. Sommige zijn later in de klasse op ·-ä opgegaan.
  Dit laat vermoeden dat een aantal namen op -rä oorspronkelijk op -r uitgingen. 8ste kop. l lde Samber naast gelijktijdig Samera en Sambra zou een relict kunnen zijn (met b
  ontstaan in gen. dat. acc.).
  2° namen op -i- (nominatief -is)
  Hydroniemen op -is lijken in prehistorische tijd in Noordwest-Europa niet zeldzaam geweest te zijn, bv. Albhis >
  Elbe en Aube, Alatis > Lot, Amasis > Ems, Arabhis >
  Orb, Dhidhilanis, Dhubhis > Doubs, Erubhris > Ruwer,
  Ghalanis > Glain en Geleen, Ghelbhis > Kyll, Karis >
  
  178
  
  MAURITS GYSSELING
  
  Chiers en Cher, Mainis > Main, Sabhis > Selle, Satis,
  Skaldhis > Schelde, Sisameris > Semois, Tamesis >
  Thames, Taranis > Tarn, W akalis > Waal, W esureghis > Weser.
  In latere tijd zijn ze vaak herkenbaar aan hun uitgangloze nominatief en mannelijk genus (zodat hiertoe ook
  mogen gerekend worden : As, Ron, Heure, Mark, Schijn :
  onzijdig geworden door het stemloos worden van het lidwoord vóór s, Scarpe, Vecht, Zaan), aan de umlaut, aan
  genitieven op -s in composita (bv. Almsvoet, 980 Andresbruggi), aan i vóór suffix (bv. Ghalaniawon > Glains,
  M arkiön, Gheldhiön).
   Onder de pen van klassieke en vroegmiddeleeuwse
  auteurs zijn namen op -is soms tot namen op -(i)us of op
  -(i)os, -(i)as gelatiniseerd of gegraeciseerd. Ook zijn namen
  op -is in latere tijd soms naar de klasse op -(i)ä overgelopen.
  3° namen op -o, Germaans -a (nominatief -os, -as)
  Hydroniemen op -os horen hoofdzakelijk in Zuid-Europa
  thuis. Vooruitgeschoven noordwestelijke voorbeelden ·zijn :
  Reinos > Rijn, Sarawos > Saar, Dhänubhios > Donau,
  Radhanos > Rhöne. In Centraal-Europa zijn vele achteraf
  naar de klasse op -ä overgelopen.
  ·
  4° namen op -ä
  
  Verreweg de meeste hydroniemen in Noordwest-Europa
  behoren tot de klasse op -ä. In Zuid-Europa zijn ze veel
  zeldzamer. Bv. Leiwiä > Leie (met een bij namen op -ä
  uitzonderlijke, archaïsche genitief op -ös : Leiwiös, in
  Lisbourg : 877 kop. 961 Liegesborht), Masä > Maas,
  Sumanä > Somme, M atranä > Marne, Sekwanä > Seine,
  Gharubhnä > Garonne, Sabhrinä > Severn, Wistulä >
  Weichsel, enz.
  PREIDSTORISCHE WATERNAMEN
  
  179
  
  5° namen op -on
  
  Deze zijn relatief jong. Hun oorspronkelijk uitzicht
  hebben ze het best bewaard in het Romaanse taalgebied;
  hier zijn ze mannelijk. Bv. Kriention > Ie Crinchon" Gheldhion > Ie Jodion, Pintön > Ie Piéton. In het Germaanse
  taalgebied zijn ze alleen herkenbaar wanneer zeer vroege
  attestaties tot ons gekomen zijn.
  Wanneer een naam op -ön alleen als nederzettingsnaam
  overgeleverd is, is het doorgaans moeilijk vaststelbaar of
  deze naamvorm primair die van de waternaam was, dan
  wel eerst secundair gecreëerd werd toen uit een kortere
  waternaam de naam van de nederzetting afgeleid werd.
  Dit laatste is bv. het geval bij de naam van de plaats
  Vechten (2de eeuw Fectione), gelegen aan de Vecht. Sommige van de hierna besproken nederzettingsnamen in de
  datief meervoud zouden dan ook reïnterpretaties kunnen
  zijn van namen op -ön.
   Suffixen
  1° -ap-, -up-, -abh-, -ubh-
  
  Hydroniemen op -apa komen vooral in de Nederlanden
  en in Noordwest-Duitsland overvloedig voor , bv. Arnapä > Erft, Kanapä > Hennef, Paniapä > Vennep,
  Venepe. Met suffix -apiä bv. Gheisilapiä > Gileppe, 981
  N eropia. Een verspreidingskaart tekende Heinrich Dittmaier in zijn studie Das apa-Problem, Leuven 1955.
  De variant -abh- is vooral in meer zuidelijke gewesten
  thuis, bv. Arabhis > Orb, Dhanubhios > Donau.
  Een stapelsuffix -ubh-n- treedt op in de naam van de
  Garonne (uit Gharubhna).
  Van namen op -apä worden nederzettingsnamen afgeleid
  door toevoeging hetzij van het suffix -io- (bv. Kanapion >
  
  180
  
  MAURITS GYSSELING
  
  Hannappes : 845 kop. ± 920 Hanapio; Asenapion >Annappes : 7de-8ste Asenappio; zo ook Arghubhion > Argoules), hetzij van de meervoudsuitgang (bv. Pa11riapos >
  Vennep : 9de kop. eind llde Vennapan).
  In het Noordpicardisch en het W.a als ontwikkelde -apiii,
  -apion zich tot -appe in het Westen (bv. Annappes,
  Jemappes, Guémappes, Hannappes), -eppe in het Oosten
  (bv .. Jemeppe, Oteppe, Otreppe); meer zuidwaarts tot
  -ache (bv. Gamaches).
  2° -at-, -ant-, -andh-
  
  Hydroniemen met het suffix -at- of -it- zijn bv. : Skeinitis > Schijn ; K unitii > Honte. In Polleur (898 kop. 13de
  Poleda) is het suffix mogelijk niet -itii maar -idhii.
  Gegermaniseerd werd het suffix in Laghitii > Lagipo :
  nederzettingsnamen Leimuiden (1063 kop . . 12de Leithemuthon) en Leiden (9de kopie eind llde Leithon).
  Met nasaalinfix : -antiii, bv. Arantiii > Ernz, Primantiii > Prims ; -untiii, bv. Arkuntiii > Erkensruhr.
  Variant -andh-, -undh-, bv. 9de kop. llde Marandi,
  W erekundhiii > Werken, Werkhoven. Daaraan beantwoorden namen op -anthos, -inthos, -ynthos in Griekenland,
  -andos in Klein-Azië.
  Stapelsuffix · -ant~r-, bv. Dhabhantrii > Deventer.
  . Stapelsuffix -andh-r-, bv. Malandhrii > Mallerbach,
  Kisindhriii. ·Daaraan beantwoordt -andros in Kleiri-Azië, ·
  bv. M aiandros.
   In de nederzettingsnaam Laghitös > Leiden behoort het
  suffix -it- tot de waternaam. Dat is gewis ook in andere
  nederzettingsnamen op -ation, -atös het geval. Dergelijke
  nederzettingsnamen zijn in de Nederlanden en in Noordwest-Duitsland evenwel zo talrijk, dat men wel moet aannemen dat er een nederzettingssuffix -ation, -atös heeft
  
  181
  
  PREHISTORISCHE WATERNAMEN
  
  bestaan, optredend in van waternamen afgeleide nederzettingsnamen, en dat zich wellicht door verkeerde woordsplitsing heeft ontwikkeld uit waternamen op -ata nederzettingsnaamsuffix -ion resp. meervoudsuitgang. Daaraan
  beantwoordt ook het Germaanse collectiefsuffix -itja-,
  -ipja- (met al dan niet verschoven t).
  Niet gegermaniseerd is het suffix in Platation > 855 kop.
  lûde Flethetti, Ambhitös > Empte.
  Doorgaans is er evenwel verschuiving van de t opgetreden.
  Voorbeelden van -ation, -etion, -ition met verschoven t
  zijn : Askarition > Esserden, Ghalmarcition > Galmaarden,
  Karpation > Herpt, Meldharation > Meldert, Narution >
  Naarden, Wermaration > Waarmaarde. Voorbeelden van
  -atös, -itös (meervoudsuitgang) : Dhubharitös > Deuverden,
  A bharitös > Afferden, Asparitös > Asperden.
  In het Romaans viel -ation, na verschuiving van de t,
  samen met Lat. -aticum : Gammerages, Grosage, Hodeige,
  enz.
  Het stapelsuffix -astr- is denkelijk ontstaan uit -attr-.
  Bv. Bhamastra > Beemster.
  +
  
  3° -ak-, -agh-
  
  Hydroniemen met het suffix -ak-, -ik- zijn
  Holque, Karika > Herk, Warika > Warche.
  Variant -agh- : W esureghis > Weser.
  Kalaka >
  
  Met nasaalinfix : -ank-, -ink- : Bhadhinkos > Bodincus =
  Po, Abharinkos > ± 170 kop. 13de Obrinkos = Vinxtbach.
  Variant -angh-, -ingh-, -ungh- : Matulingha, Maradhungha > Marne, Wa.ningha > 943 kop. 13de Waninga (bijrivier van de Lesse waaraan W enagne).
  Het suffix -ak-, -ik-, -uk- dient ook om nederzettingsnamen af te leiden van waternamen, bv. 52 v. C. kop.
   182
  
  MAURITS GYSSELING
  
  9de Avaricum, oude naam van Bourges, gelegen aan de
  Awarä > Yèvre ; Majukon > Mayoc, gelegen aan de Maye.
  In het Noorden treedt de vorm -akion op, bv. Erpakion >
  Erps, Marandharikion > Maredret. De oude vormen van
  de namen Ronse en Schorisse wijzen op -akion concurrerend
  met -akon. Met nasaalinfix : -ank-, -ink-, bv. Ghand,harankon > Jandrain, Masenkon > Mozet.
  4° -aj-, -ej-
  
  De volle vorm -ej- (waarvan nog niet duidelijk is of
  de e kort of lang is) komt bv. voor in de hydroniemen :
  Altejä > Authie, Dhubhejä > Dovie, Kandhrejä > Hédrée,
  Paulejä = Bocq.
  De verkorte vorm : i, is bijzonder frequent : Lekiä >
  Lesse, Lupiä > Lip,pe, Saliä > Seille, enz.
  5° -aw-
  
  Hydroniemen met· het suffix -aw- zijn : Adhanawä >
  Adenau, Ambhalawä > Amblève, Sarawos > Saar.
  Ook dit suffix dient daarnaast om nederzettingsnamen af
  te leiden van waternamen, bv. Ernawon > Yernawe (817
  kop. 13de Ernau) aan de bron van de Yerne, Ghalaniawon > Glains (720 kop. l 3de Glaniau) aan de bron van
  de Glain, Ledharnawon > Lierneux (670 kop. 13de Ledernao) aan de Lienne. Desgelijks streeknamen als Masawon
  enz.
  Als er geen bijzonder oude vormen voorhanden zijn, is
  het praktisch ondoenlijk om waternamen op -awiä te onderscheiden van nederzettingsnamen op -ion die afgeleid zijn
  van waternamen op -awä.
  In namen op -awiä, -awion, is er, vooral in Wallonië, een
  tweevoudige evolutie geweest.
  Normaal werd in het Romaans -awja tot -aive, bv.
  PREHISTORISCHE WATERNAMEN
  
  183
  
  Malawiä > Malèves. In het Nederlands was de meest voorkomende evolutie -awj- > -auj- > -ooi-, bv. 864 Helsoia,
  966 Elsoia, onbekend in de gouw Mempiscus, uit Alisawiä.
   Daarnaast kon echter in het Nederlands en het Fries
  tussen w en j een overgangsklank ingevoegd worden, hetzij
  g (bv. 1156 Oge, nu Kallensoog, uit awiä > awjo), hetzij h
  (bv. 1019/30 Elisachia, is dezelfde onbekende plaats als
  864 Helsoia; 734 kop. lOde Austrachia > Oostergo, enz.).
  In Wallonië treedt als overgangsklank hop: auhj, waarbij
  de voorafgaande diftong verkort wordt : ahj. Parallel met
  de evolutie -apja > -epja > -eppe (Gileppe etc.) ontstaat
  daaruit in oostelijk Wallonië ehj : 8ste kop. llde Florechia
  (nu Floreffe). Vervolgens evolueert in het Westen -ahja
  tot -affe, in het Oosten -ehja tot -effe, parallel met bv.
  parochia > porofie > poroffe, proffe. Vandaar bv. in het
  Westen Escanaffles (1134 kop. 13de Scalnafia), in het
  Oosten Floreffe (1134 Florefia), Seneffe (llde Sonefia),
  Sombreffe (± 1070 Sombrefia), Marneffe (1137 Marnejfia),
  Boneffe (1149 Bone.tfia), Haneffe (1091 H unafia, 1152
  Huneffe).
  Dezelfde klankevolutie treedt op in de naam Ninove
  (821 kop. ± 1300 in Neonifio), uit Neunawion. Alleen is
  de e hier nog verder vernauwd tot i, precies zoals in de
  Westnederlandse suffixvormen -igge, -schip, enz.
  In Ponterave, Waasmunster, is er evolutie wj > vj, zoals
  in Niwj-alha > Nevele, Leiwiä > Lieve, enz.
  In Wallonië komt in nederzettingsnamen blijkbaar ook
  een meervoudsvorm -awos voor, die hier echter, wanneer
  een l voorafgaat, moeilijk te onderscheiden is van lauk- >
  Germ. lauh- ,,bosje", ,,open plek in een bos".
  6° -al-
  
  Hydroniemen met het suffix -al- zijn: Amastalä > Am-
  
  184
  
  MAURITS GYSSELING
  
  stel, Dhusilä > Düssel, Eisalä > IJsel, Mösellä > Moezel,
  Rupilä > Rupel, Waka~is > Waal.
   7° -ar-
  
  Namen op -ar en -er werden reeds opgesomd in het
  overzicht van de stamklassen. Hydroniemen op -arä zijn :
  Eiparä > Iepere, Eisarä > IJzer, Isarä > Oise, Keunirä > Kuinder, Lisurä > Lieser, Mandharä > Mande!,
  Salarä > Solre, Tamarä > Demer, Tenarä > Dender,
  Wipparä > Wupper.
  Hydroniemen met het stapelsuffix -ar(a)n-, -arin- zijn :
  Adhranä > Eder, Ledharnä > Lienne, Sabhrinä > Severn,
  Stibharnä > Stever.
  8° -an-, -in-
  
  Hydroniemen met het suffix -an-, -in- zijn bijzonder
  talrijk. Enkele voorbeelden : Aghnianä > de Aa, Bhebhranä > Biesme, Elnä > Liane, Ernä > Yerne, Kaghinä > Haine, Kalanä > Calonne, Laughanä > Lahn,
  M atranä > Marne, Radhanos > Rhöne, Salmanä > Salm,
  Sekwanä > Seine, Warikinnä > Warchenne. Vóór n is
  er een tendens a > o; vandaar de naamvormen op -ona.
  Ook -aniä komt voor, bv. Makaniä > Méhaigne.
  Bij nederzettingsnamen die op -inion eindigen en van
  een waternaam afgeleid zijn, is het veelal moeilijk uit te
  maken of -in- tot de waternaam behoort, zodat alleen
  -ia- het nederzettingsnàamsuffix is, dan wel of we een
  stapelsuffix -inio- dienen aan te nemen. Bv. Kaghininion >
  Hainin, gelegen aan de Haine ; Albhalinion, gelegen aan de
  Eau Blanche ; W esarinion > Wizernes.
  9° -am-
  
  Hydroniemen met dit suffix zijn zeldzaam, bv. Kalamä >Kolme.
  PREHISTORISCHE WATERNAMEN
  
  185
  
  10° -as-, -is-
  
  Hydroniemen met. dit suffix zijn : K unusä >Hunze.,
  N eirisä ·> Niers, Plaghisä > Pleis, Tamesis > Thames.
  Met -isiä : Mandhisiä > Manise.
   N ederzettingsnamen uit waternamen
  In prehistorische tijd worden in Noordwest-Duitsland, de
  Nederlanden, Noord-Frank.rijk en Engeland nederzettingsnamen afgeleid van waternamen (alsmede van persoonsnamen, adjectieven en appellatieven) hoofdzakelijk door
  toevoeging hetzij van het suffix -io- (nominatief -ion,
  misschien -iom), hetzij van de meervoudsuitgang. Ook veel
  streek.namen worden op dezelfde wijze gevormd. In het
  geval van pluralisering betreft het primair bewonersnamen :
  zij die aan de Skaldhis, de Schelde wonen zijn de Skaldhiös,
  de Schouwen.
  Beide procédé's blijven productief tot in merovingische
  tijd, zoals bv. blijkt uit nederzettingsnamen afgeleid van
  waternamen op baki "beek" door toevoeging hetzij van het
  suffix -ja-, hetzij van de meervoudsuitgang. Daar in de
  7de-8ste eeuw het suffix -ja- met geminatie van de voorafgaande consonant verschrompelt tot -i, mag aangenomen
  worden dat bedoelde vorming toen onproductief is geworden.
  In meer zuidelijke gewesten worden hydroniemen meestal
  in ongewijzigde vorm tot nederzettingsnamen. Een noordelijk voorbeeld is Tarwannä > Thérouanne, Terenburg.
  Dit laatste is in de Middeleeuwen, dus blijkbaar vanaf
  de 8ste eeuw, ook in het Noorden het geval. De waternaam
  werd hier echter aanvankelijk gedativeerd, bv. lOde eeuw
  Marckapu, is Marbeck WF. Ook hebben in de Middeleeuwen vele van waternamen afgeleide nederzettingsnamen
  opnieuw de vorm van de waternaam aangenomen.
  186
  
  MAURITS GYSSELING
  
  Vele voorbeelden van nederzettingsnamen met suffix -ioof met meervoudsuitgang werden in de loop van dit artikel
  reeds opgegeven. Hier volgen nog enkele voorbeelden uit
  Engeland:
  ± 170 kop. 13de lsourion (Griekse spelling), ± 300 kop.
  8ste 1surium, nu Aldborough, Y orkshire, gelegen aan de
  lsurä > Ure.
  ± 300 kop. 8ste Dubris, 844 at Dobrum, nu Dover,
  gelegen aan de Dhubher, nu Dour.
  ± 170 kop. 13de Routoupiai (Griekse spelling), ± 300
  kop. 8ste Ritupis, ± 400 kop. 9de Rutupis, nu Richborough, Kent.
   Voorbeelden uit Nedersaksen vindt men bij : Reinhold
  Möller, Zur Bildung von Siedlungsnamen aus Gewässernamen in Niedersachsen, in Beiträge zur Namenforschung,
  Neue Folge 16, 1981, 62-83.
  In nederzettingsnamen in het meervoud werd door
  Latijnse auteurs en ook nog in vele Middellatijnse teksten
  de meervoudsuitgang gelatiniseerd tot een ablatief pluralis,
  bv. ± 400 kop. 9de Marcis, ± 365 kop. 13de Tablis,
  707 kop. 941 Afsnis > Afsnee, 877 kop. 961 Furnis >
  Veurne.
  Bij de behandeling van de meervoudsuitgang zijn het
  Romaans en het Germaans verschillende wegen opgegaan.
  Zoals in het Oudengels, zal aanvankelijk ook in het
  Oudnederlands en het Oudhoog- en Oudnederduits zowel
  een nominatief-accusatiefvorm op -as als een datiefvorm
  op -um in gebruik geweest zijn.
  In het Nederlands-Duitse taalgebied is een meervoudsvorm op -s slechts hoogst uitzonderlijk bewaard, bv.
  Appels (707 kop. 941 Àpplonis), Gits (1088 Giddis).
  Normaal staan in het Nederlands en het Duits deze
  nederzettingsnamen in de datief, bv. Brummen (794 kop.
  begin lOde Brimnum), Eiteren (lOde eeuw Aiturnon),
  
  PREHISTORISCHE WATERNAMEN
  
  187
  
  Gahlen (l0de Galnon), Genderen (2de helft llde Ganderon),
  Houten (eind IOde Haltnon), Geldermalsen (2de helft llde
  Malsnon), Megen (721/22 kop. 1191 Meginun), Velzen
  (9de kop. eind llde Felisun), Velpen (begin llde Vellepon),
  Vennep (9de kop. eind llde Vennapan).
  In het Frans daarentegen staan deze nederzettingsnamen normaal in de accusatief meervoud.
  Wanneer een dergelijke nederzettingsnaam door het
  Romaans rechtstreeks overgenomen werd uit de substraattaal, bleef de mannelijke meervoudsvorm accusatief, hoewel
  g~romaniseerd (dus -os, soms -es), bewaard (cf. Ambianos > Amiens, Rëmos > Reims, Atrebates > Arras, enz.),
  bv. Cons (begin 12de kop. 13de Ounis), Glons (12de Gladuns), Harbenchon (1195 kop. 13de Harbenchons), Chevron
  (± 1131 Kevruns).
   Is er integendeel een Germaans tussenstadium of althans
  Germaanse beïnvloeding geweest, dan nam de prehistorische uitgang deel aan de Germaanse evolutie van -os
  resp . .-ans naar -as, dat in het Oudnederlands, evenals in
  het Oudengels en het Vroegoudhoogduits, de uitgang nom.
  acc. meervoud mannelijk was. Dit werd door de Romanen
  gereïnterpreteerd als een vrouwelijk meervoud. Vandaar
  dat in het N oordfrans dergelijke namen in algemene regel
  uitgaan op -es, bv. Glimes (868 kop. 18de Gliminas),
  Tamines (1192 Tamines). Evenwel heeft een grafische -es
  zich later veralgemeend ten koste van andere uitgangen.
  