text: PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University
  Nijmegen
  
  The following full text is a publisher's version.
  For additional information about this publication click this link.
  https://hdl.handle.net/2066/228894
  
  Please be advised that this information was generated on 2024-07-13 and may be subject to
  change.
  Dit artikel uit Recht der Werkelijkheid is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Rechtspleging in Recht der Werkelijkheid
  Popper is niet blij, maar het is feest*
  Leny de Groot-van Leeuwen
  Een bescheiden oogmerk
  Recht der Werkelijkheid is voortgekomen uit de behoefte aan een wetenschappelijk
  forum voor het vakgebied van de sociaalwetenschappelijke bestudering van het
  recht. Daarbij werd gedacht aan de rechtssociologie, rechtsantropologie en rechts‐
  psychologie, aldus de redactie in 1986.1 Een forumfunctie voor eigen kring, dat
  was het bescheiden oogmerk. Het tijdschrift zou een ‘bundeling van de belang‐
  rijkste resultaten uit de drie genoemde disciplines’ moeten bieden.2 In de loop van
  de tijd werd deze ambitie uitgebreid; meer deeldisciplines zouden moeten worden
  vertegenwoordigd en meer bijdragen gericht op een internationaal publiek
  zouden moeten worden opgenomen.
  Zijn deze ambities waargemaakt op het gebied van rechtspleging? In Recht der
  Werkelijkheid van de afgelopen vier decennia, van 1980 tot 2020, verschenen
  meer dan dertig artikelen op dit aandachtsgebied, de boekbesprekingen en
  overige bijdragen niet meegerekend. Onderstaand worden enkele bijdragen over
  rechtspleging bezien in vogelvlucht. Het accent ligt op de forumfunctie van het
  tijdschrift, waarbij de belangrijke thema’s die gedurende die tijd aan de orde zijn
  geweest worden aangestipt.
  Deze lezer, voormalig redactielid, redactiesecretaris en redactieraadvoorzitter van
  Recht der Werkelijkheid en auteur van deze bijdrage, heeft door de jaren heen veel
  profijt gehad van de artikelen en zeker ook van de in het algemeen in wetenschap‐
  pelijke kring ondergewaardeerde boekbesprekingen en inleidende bijdragen van
  de redactie.
   Recht en taal
  Van meet af aan treffen we in het tijdschrift artikelen en besprekingen aan over
  de relatie tussen recht en taal. Peter Bal bespreekt in 1988 de dissertatie van Bax
  over de conversie van rechtshandelingen, de omzetting door de rechter van een
  nietige rechtshandeling in een geldige rechtshandeling. Het juridisch discours
  wordt geanalyseerd waarbij Bax het constructieproces laat zien waarin ‘levens’feiten worden omgezet in rechtsfeiten aan de hand van een proces-verbaal van
  een zitting. Deze teksttransformaties zijn, zijns inziens, niet specifiek voor deze
  *
  1
  2
  
  De auteur wil graag Anita Böcker bedanken voor haar wijze opmerkingen bij een eerdere versie
  van deze bijdrage.
  Redactioneel, 1986, p. 2.
  Redactioneel, 1986, p. 3.
  Recht der Werkelijkheid 2020 (41) 2
  doi: 10.5553/RdW/138064242020041002009
  
  105
  
  Dit artikel uit Recht der Werkelijkheid is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Leny de Groot-van Leeuwen
  
  rechtsfiguur; conversie is niet bijzonder, maar de gewone gang van zaken in
  rechtsvinding. Bax beperkt zich niet tot het wetenschappelijk publiek, maar richt
  zich ook tot rechters, zoals blijkt uit de aanbeveling dat zij meer oog dienen te
  hebben voor de in alledaagse taal gestelde verhalen en dat zij met minder vanzelf‐
  sprekendheid de betekenis van die verhalen slechts aan de hand van de juridische
  vertaling ervan dienen vast te stellen.3 Zijn tekstanalyse van het proces van recht‐
  spraak laat zien dat veronderstellingen over de afbeeldingsrelatie van rechtsfeiten
  en werkelijkheid in de praktijk van de rechtsvinding niet opgaan. Bal schreef een
  genuanceerde en rijke recensie. Hij helpt daarmee ook de op het gebied van de
  taalanalyse niet geïnformeerde lezer op weg en ontsluit in zijn bespreking de
  nationale en internationale, filosofische en sociologische literatuur, waarbij hij
  onder meer verbanden legt met het werk van Bennet en Feldman (1981), Haber‐
  mas (1981) en Alexy (1978).
   Een kritische bespreking van de dissertatie en klassieker van Peter Bal, Dwang‐
  kommunikatie in de rechtszaal, verscheen in 1991.4 De bespreking biedt een helder
  overzicht van het boek. Hierin staat de verbale interactie tussen rechter en
  verdachte tijdens een politierechterzitting centraal, die bepaald wordt door de
  machtsongelijkheid. Het is de rechter die het verloop en de uitkomst van de zit‐
  ting bepaalt. Bal analyseert de transcripten van elf politierechterzaken en beziet
  de gang van zaken in confrontatie met de ideale gesprekssituatie van Habermas’
  communicatietheorie.
  En in hetzelfde tijdschriftnummer borduurt Martha Komter in haar artikel ‘De
  Verdeling van kennis in de rechtszaal’ op haar beurt voort op het gedachtegoed
  van Bal. Ook bij haar staat de macht van de rechter om de gebeurtenissen in de
  rechtszaal te sturen centraal.5 Zij gebruikte (31) transcripties van strafrechtsza‐
  ken, hetzelfde materiaal dat de basis vormde voor haar proefschrift uit 1998.6
  Machtsongelijkheid en taaltransformaties zijn eveneens thema’s in het artikel
  van Doornbos over het snelrecht in asielzaken uit 1999, waarbij zij gebruikmaakt
  van observatieonderzoek en panels bestaande uit rechters, advocaten en INDmedewerkers. Hier is de context echter niet de rechtszaal, maar gaat het om de
  besluitvorming in een aanmeldcentrum en de rol van de asielzoeker hierin.
   Duidelijk wordt uit de genoemde bijdragen hoe zowel juridische feiten als dossiers
  en processen-verbaal worden geconstrueerd en hoe die informatie uiteindelijk
  leidt tot beslissingen. De theoretische inzichten worden veelal gebruikt om een
  specifieke, nog niet eerder empirisch onderzochte context te beschrijven. Aan al
  deze publicaties liggen gedegen onderzoek en zorgvuldige analyses ten grondslag,
  kenbaar door gedetailleerde beschrijvingen van observaties, teksten en gesprek‐
  ken. Daarin spelen niet alleen (rechts)sociologische methoden en theorieën een
  rol, maar ook die van de psychologie, taalfilosofie en taaltheorie. Herhaaldelijk
  komen we dezelfde auteurs uit binnen- en buitenland als inspiratiebron tegen, die
  worden aangevuld met nieuwkomers uit de vakliteratuur.
  3
  4
  5
  6
  
  106
  
  Bal 1988.
  Van den Hoven 1991.
  Komter 1991, p. 3-18.
  Zie de bespreking van Van den Bergh 2001.
   Recht der Werkelijkheid 2020 (41) 2
  doi: 10.5553/RdW/138064242020041002009
  
  Dit artikel uit Recht der Werkelijkheid is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Rechtspleging in Recht der Werkelijkheid
  
  De consumenten van het recht
  Door de jaren heen verschenen meerdere artikelen over het gebruik en de bele‐
  ving van rechtspleging door de consumenten van het recht; op drie daarvan ga ik
  nader in.7
  De bijdrage van Delanoeij, Van Loon en Wouters uit 1992 over het verloop van
  civiele geschillen, is een fraai voorbeeld van hoe voortgebouwd wordt op theorie
  en resultaten van andermans onderzoek, in dit geval van Galanter, Felstiner, Fitz‐
  gerald, Miller en Sarat alsook van Blankenburg en Verwoerd, die we overigens
  vele malen tegenkomen in recensies, artikelen of met eigen bijdragen in Recht der
  Werkelijkheid.8 Delanoeij c.s. bekijken onder welke voorwaarden het recht in
  Vlaanderen gemobiliseerd wordt en maken een vergelijking met de Verenigde
  Staten en Australië. In hun bijdrage besteden zij aandacht aan geschilbeslech‐
  tingsmogelijkheden naast overheidsrechtspraak; een thema dat nog altijd actueel
  is. Hiermee staan zij in een traditie die tot op vandaag voortduurt.
   In 2000 doen Bruinsma en Schillemans verslag van hun onderzoek naar tien korte
  gedingen in hoger beroep om de relatie tussen de proceservaringen van partijen
  en hun vertrouwen in de rechtspraak te onderzoeken. Zij doen dat in het licht van
  de attributietheorie. Deze theorie richt zich niet op het begin van een rechtsge‐
  schil, maar juist op de uitkomst van de procedure: een gunstig resultaat wordt
  veelal toegeschreven aan eigen inspanningen en als de zaak verloren is, dan ligt
  het aan de ander, in casu de andere partij of de rechter. Deze psychologische en
  sociologische theorie dient twee jaar later eveneens als zoeklicht in een artikel
  over de procesbeleving in het civiele recht door Minekus.9 Daarnaast passeren in
  dit artikel tal van theorieën en studies de revue, zoals empirisch onderzoek naar
  procedurele rechtvaardigheid, klantwaarderingsonderzoek en de cognitieve disso‐
  nantietheorie. En wederom zijn daarbij vele bekende publicaties en auteurs
  (Bruinsma, Crombag, Schuyt, Genn, Thibaut & Walker, Conley & O’Bar) uit ons
  forum aanwezig.
   Verkruisen en Doornbos verhalen in 2014 op basis van dossieronderzoek, partici‐
  perende observatie en interviews over de ervaringen van rechtzoekenden en rech‐
  ters met de behandeling van zaken in het bestuursrecht.10 Zij laten zien dat deze,
  nieuwe, behandeling mede is ingegeven door allerlei psychologische en
  sociologische inzichten en daarmee meer dan voorheen is gericht op procedurele
  rechtvaardigheid, waardoor, zo is de verwachting, partijen meer geneigd zullen
  zijn de verplichtingen die voortvloeien uit de procedure te accepteren en wellicht
  dus ook zullen naleven.11 In ‘Voorbij procedurele rechtvaardigheid’ (2017) maakt
  Doornbos melding van de kanttekeningen die in de literatuur bij de theorie van
  procedurele rechtvaardigheid zijn geplaatst.12 Zij stelt vast dat de theorie van pro‐
  cedurele rechtvaardigheid in onderzoek en praktijk geliefd is en dat deze zeker zin
  7
  8
  9
  10
  11
  12
  
  Zie o.a. diverse bijdragen in de specials van Recht der Werkelijkeid uit 2002 en 2017.
  Delanoeije, Van Loon & Wouters 1992.
  Minekus 2002.
  Verkruisen & Doornbos 2014.
  Eshuis 2010.
  Doornbos 2017.
  Recht der Werkelijkheid 2020 (41) 2
  doi: 10.5553/RdW/138064242020041002009
  
  107
  
  Dit artikel uit Recht der Werkelijkheid is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Leny de Groot-van Leeuwen
  
  heeft gehad. Zij heeft echter aarzelingen bij het steeds weer – in haar ogen al te
  enthousiast – beroep erop doen, waardoor het zicht op grote maatschappelijke
  problemen wordt ontnomen.
   De dienaren van het recht
  In 1989 worden maar liefst vier boeken, zeer kritisch, besproken over de Hoge
  Raad: twee dissertaties en twee bundels over deze opperdienaar van het recht.13
  Boeken en auteurs – Van Koppen & Ten Kate, Bruinsma, Blankenburg en Schuyt –
  die alom de belangstelling hebben getrokken. Auteurs wier werk door de veertig
  jaar heen in Recht der Werkelijkheid besproken is en die ook op hun beurt artikelen
  en recensies daarin publiceerden, maar die ook langs andere paden met hun werk
  naar buiten traden en zo een breed publiek bereikten.
  Het zijn niet alleen de leden van de Hoge Raad die in deze jaren onze belangstel‐
  ling kregen. Publicaties verschenen over het Openbaar Ministerie, over de Duitse
  rechters gedurende de Tweede Wereldoorlog, over het privaatrechtelijk beslis‐
  singsgedrag van lagere rechters en over de executie van de gedurende een jaar
  gewezen eindvonnissen van de rechtbanken.14 En hierin zijn niet alleen
  sociologische en psychologische invloeden traceerbaar, maar ook economische en
  historische. In het veelbesproken themanummer Het Recht van de Geschiedenis
  bijvoorbeeld,15 waarin Roel Pieterman aan de hand van zijn proefschrift over de
  plaats van de rechter laat zien hoe een historische invalshoek het mogelijk maakt
  de theorievorming over het verband tussen macht en rationaliteit te verfijnen.16
  Aldus wil hij, met behulp van aan Max Weber ontleende begrippen, een model
  bieden voor onderzoek.
   In 2017, ten slotte, verschijnt het artikel ‘De Civiele rechter als problem solver’
  van Van Rossum en Verschoof, dat een voorpublicatie is van hun boek Geschikt of
  niet geschikt? Schikkende rechters onder de loep.17 Naast de interventies van de rech‐
  ters ter zitting en de effecten daarvan op de afloop van de zaak, stellen zij aan de
  orde of partijen deze interventies als procedureel rechtvaardig ervaren. Zij conclu‐
  deren dat het gros van de rechtzoekenden in termen van procedurele rechtvaar‐
  digheid tevreden is over de zitting. Dat boek is op zijn beurt weer besproken door
  Eshuis.18 Doordat Eshuis expliciet kritiek uit en nauwgezet uiteenzet welke verbe‐
  terpunten er zijn, leren de lezers van deze bespreking veel over de vereisten voor
  het doen van goed onderzoek. Als eerste voorafgaand aan het onderzoek de hele
  opzet goed doordenken, de formulering van de onderzoeksvragen en de operatio‐
  
  13
  14
  15
  
  16
  17
  18
  
  108
  
  Griffiths 1989.
  Venema 2001, Van Koppen & Ten Kate 1983, Ten Kate 1989.
  Een themanummer waarover in NRC Handelsblad werd opgemerkt dat in de meeste artikelen er
  sprake is van puur historisch onderzoek waarbij gebruik wordt gemaakt van sociaalwetenschap‐
  pelijke methoden (Mark Kuiper 16 april 1994). Zie ook de boekbesprekingen in Mens en Maat‐
  schappij door d’Anjou (1995) en in het Tijdschrift voor Sociologie van Meulders (1994).
  Pieterman 1993.
  Van Rossum & Verschoof 2017.
  Eshuis 2019.
  Recht der Werkelijkheid 2020 (41) 2
  doi: 10.5553/RdW/138064242020041002009
  
  Dit artikel uit Recht der Werkelijkheid is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Rechtspleging in Recht der Werkelijkheid
  
  nalisering ervan, het ontwikkelen van de onderzoeksinstrumenten, de wijze
  waarop de data verwerkt zullen gaan worden enzovoort.
   Hoewel Recht der Werkelijkheid geen tijdschrift voor methoden en technieken van
  de sociale wetenschappen is, leert de lezer gaande de jaargangen veel over onder‐
  zoek doen; dat gaat ook op voor alle hier besproken bijdragen over de drie
  thema’s. Nieuwkomers en gevestigden in het vak kunnen hier hun voordeel mee
  doen.
  So what?
  De bevindingen van sociaalwetenschappelijk onderzoek van het recht hebben
  onmiskenbaar een plaats gevonden in de samenleving. Zo ook op het terrein van
  de rechtspleging. Is dit mede te danken aan Recht der Werkelijkheid? Vele bijdra‐
  gen in het tijdschrift zijn een voorbode van latere publicaties in boek- of rapport‐
  vorm, worden in bewerkte vorm in een vaktijdschrift gepubliceerd of grijpen juist
  terug op eerdere publicaties. Daardoor alleen al is het moeilijk om de impact van
  een publicatie in het tijdschrift te bepalen; de onderzoeksresultaten kunnen
  immers net zo goed langs deze als langs andere, al dan niet oorspronkelijke, weg
  bij de buitenwereld terechtkomen. Het aantoonbaar gebruik door de samenleving
  van de bevindingen kan heel groot zijn, maar of het tijdschrift waarin daarvan
  gewag wordt gemaakt of andere bronnen daarin een doorslaggevende rol hebben
  gespeeld, blijft veelal onduidelijk.19 Het lijkt vrij waarschijnlijk dat een publicatie
  over hetzelfde empirische onderzoek in het Nederlands Juristenblad meer lezers
  trekt dan in Recht der Werkelijkheid.
   Het veronderstelde bereik van het tijdschrift zorgde voor heftige discussies
  tussen vakgenoten die zich voor alles op de theorie en de ontwikkeling daarvan
  wierpen, en zich daarmee richtten op het wetenschappelijke forum, en degenen
  die zich primair richtten op beleidsonderzoek voor de rechtspraktijk. De laatsten
  waarschuwden voor navelstaren, hokjesgeest en zien ‘een in zichzelf gekeerd
  wereldje dat zich heeft afgewend van de maatschappij’.20 ‘De gerichtheid op
  theorie zou vrijwel niets relevants voor de praktijk te berde hebben gebracht
  doordat de auteurs zich terugtrekken op de eigen eilandjes van de wetenschappe‐
  lijke rationaliteit.’
  Maar was dit tijdelijk terugtrekken niet juist het primaire doel van het tijdschrift?
  Zou het niet een forum dienen te zijn voor de beoefenaren van de
  sociaalwetenschappelijke bestudering van het recht: ‘ruimte bieden voor debat en
  uitwisselen van ideeën tussen vakgenoten’.21 Wellicht mag vooral van Recht der
  Werkelijkheid invloed op de eigen kring verwacht worden, opdat van daaruit de
  buitenwereld wordt bereikt.
  19
  
  20
  21
  
  Zie voor beoordelingscriteria wetenschappelijke kwaliteit en maatschappelijke relevantie van
  sociaalwetenschappelijk onderzoek, Naar een raamwerk voor de kwaliteitsbeoordeling van sociaalwe‐
  tenschappelijk onderzoek, Amsterdam: KNAW 2013.
  Huls 2001, p. 37.
  De Groot-van Leeuwen & Strijbosch 1997, p. 1.
   Recht der Werkelijkheid 2020 (41) 2
  doi: 10.5553/RdW/138064242020041002009
  
  109
  
  Dit artikel uit Recht der Werkelijkheid is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Leny de Groot-van Leeuwen
  
  Bescheidenheid is uit de mode, maar ik denk dat de bescheiden ambities van
  Recht der Werkelijkheid niet zo slecht zijn uitgepakt: zij hebben geleid tot adequate
  uitwisseling van gedachten over onderzoeksaanpak en onderzoeksbevindingen
  tussen vakgenoten. Zoals uit de vorige paragrafen bleek, bood het tijdschrift
  plaats aan bijdragen uit de hele breedte van het onderzoeksveld van de
  sociaalwetenschappelijke bestudering van het recht, in het Nederlands of Engels,
  alwaar de vaak niet malse kritiek op elkaars werk tot uiting kon komen en die
  daardoor ook veilig kon worden ontvangen, zelfs door nieuwkomers in ons veld.
  Het Nederlands Juristenblad, Rechtsgeleerd Magazijn Themis, het Tijdschrift voor de
  Rechterlijke Macht en al die andere juridische vakbladen zijn daar mijns inziens
  minder geschikt voor. Door de auteurs wordt aantoonbaar gebruikgemaakt van
  elkaars onderzoekswerk.
  De ambitie waargemaakt
  Recht der Werkelijkheid heeft zijn sporen nagelaten binnen eigen kring en zo de
  empirische wetenschapsbeoefening, ook op het gebied van de rechtspleging, ver‐
  rijkt. De forumfunctie is gerealiseerd: het tijdschrift biedt een forum voor geves‐
  tigden en nieuwkomers in het empirisch onderzoek. Dat heeft het ook mij gebo‐
  den: het was de springplank die ik nodig had om, ook in onze internationale, soci‐
  aalwetenschappelijk-juridische kring, een plek te veroveren. Een betekenis die het
  niet alleen voor mij heeft gehad. Van het begin af aan zijn al Engelstalige artikelen
  opgenomen, waardoor ook langs directe weg de niet-Nederlandstalige weten‐
  schappelijke wereld is bereikt,22 terwijl tevens een goed beeld is gepresenteerd
  van de belangrijkste thema’s en bevindingen van het sociaalwetenschappelijk
  onderzoek naar het recht.
   Bovendien laat het tijdschrift in de artikelen, boekbesprekingen en forumbijdra‐
  gen zien dat het onderzoek in eigen kring serieus wordt genomen. Soms wordt in
  kritische beschouwingen een harde noot gekraakt over elkaars werk, ook dienen
  de bevindingen van de deelnemers aan het forum als inspiratiebron voor nieuw
  onderzoek, maar hypotheses worden er niet veel gefalsifieerd. Popper draait zich
  wellicht niet blij om in zijn graf, doch ik zie een feest van (h)erkenning.
  Referenties
  Anjou, L. d’, Boekbespreking van Van den Bergh, G., C. Lorenz & R. Pieterman (red.), Het
  recht van de geschiedenis; historische dimensies in sociaal-wetenschappelijk onderzoek van
  het recht, Special van Recht der Werkelijkheid, 1993-14(2), Mens en Maatschappij, 1995
  (70), p. 89-91.
  22
  
  Sommige themanummers zijn geheel in het Engels verschenen, bijvoorbeeld: Von BendaBeckmann 1991, Bruinsma & Nelken 2007, Arnoldussen e.a. 2016. Zelfs al in de voorganger van
  Recht der Werkelijkheid, de Nieuwsbrief voor Nederlandstalige Rechtssociologen, treffen we
  Engelstalige artikelen aan (Snyder 1983). Zie voor Engelstalige bijdragen omtrent rechtspleging,
  o.a. Van Koppen & Ten Kate 1983 en Hofmann 2018.
  110
  
  Recht der Werkelijkheid 2020 (41) 2
  doi: 10.5553/RdW/138064242020041002009
  
  Dit artikel uit Recht der Werkelijkheid is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Rechtspleging in Recht der Werkelijkheid
  
  Arnoldussen, T., R. Knegt & R. Schwitters (red.), ‘Social Theoy and Legal Practices’, Special
  van Recht der Werkelijkheid 2016-37(3).
  Bal, P., ‘Taal en recht’, Recht der Werkelijkheid 1988-9(1), p. 113-120.
  Benda-Beckmann, F. von (red.), Living Law in the Low Countries, Special van Recht der Wer‐
  kelijkheid 1991-12(1).
  Bergh, G. van den, ‘Communicatie in het strafproces’, Recht der Werkelijkheid 2001-22(1),
  p. 77-82.
  Bruinsma & Nelken (red.), Explorations in Legal Cultures. Special van Recht der Werkelijkheid,
  2007-28(3).
   Delanoeije, E., F. van Loon & Y. Wouters, ‘Conflictbehandeling in Vlaanderen. Een empi‐
  risch onderzoek naar het verloop van burgerrechtelijk geschillen’, Recht der Werkelijk‐
  heid, 1992-13(1), p. 79-97.
  Doornbos, N., ‘De toepassing van snelrecht in asielzaken: “werkelijkheid” en reconstructie’,
  Recht der Werkelijkheid 1999-20(2), p. 1-22.
  Doornbos, N., ‘Voorbij procedurele rechtvaardigheid’, Recht der Werkelijkheid 2017-38(2),
  p. 99-119.
  Eshuis, R., ‘Een verliezer is geen winnaar’, Recht der Werkelijkheid 2010-31(2), p. 6-20.
  Eshuis, R., ‘Schikkende rechters onder de loep, Bespreking van R.J. Verschoof & W. van
  Rossum, Geschikt of niet geschikt?’, Recht der Werkelijkheid 2019-40(3), p. 65-68.
  Griffiths, J., ‘Het interessante van de Hoge Raad’, Recht der Werkelijkheid 1989-10(1),
  p. 81-99.
  Groot-van Leeuwen, L. de & F. Strijbosch, ‘Van de redactie’, Recht der Werkelijkheid
  1997-18(1), p. 1.
  Hofmann, A., ‘A bottom-up approach to litigation before the European Court of Justice’,
  Recht der Werkelijkheid 2018-39(3), p. 70-74.
  Hoven, P. van den, ‘Bent u gelukkig?, Bespreking van P. Bal, Dwangkommunikatie in de
  rechtszaal. Een onderzoek naar de verbale interaktie tussen rechter en verdachte tijdens de
  strafzitting van de politierechter’, Recht der Werkelijkheid 1991-12(2), p. 73-78.
  Huls, N., Zonder recht geen rechtssociologie, Recht der Werkelijkheid 2001-16(2), p. 35-41.
  Kate, J. ten, ‘Schikkingen tijdens civielrechtelijke geschillen; enige psychologische kantte‐
  keningen bij het gedrag van onderhandelaars’, Recht der Werkelijkheid 1989-10(1),
  p. 63-80.
  Komter, M., ‘De verdeling van kennis in de rechtszaal’, Recht der Werkelijkheid 1991-12(2),
  p. 3-19.
  Koppen, P.J. van & J. ten Kate, ‘Use of information by the private law judge: An attributio‐
  nal model of judicial decision making’, Recht der Werkelijkheid 1983-4(2), p. 262-282.
  Malsch, M. (red.), ‘De burger in de rechtspraak, ervaringen van niet-professionele proces‐
  deelnemers’, Special van Recht der Werkelijkheid, 2002-23(3).
  Kuiper, M., ‘Socio-historie’ NRC Handelsblad, Boeken, p. 3, 16 april 1994.
   Meulders, C., Boekbespreking van Van den Bergh, G., C. Lorenz & R. Pieterman (red.), Het
  recht van de geschiedenis; historische dimensies in sociaal-wetenschappelijk onderzoek van
  het recht, Special van Recht der Werkelijkheid, 1993-14(2), Tijdschrift voor sociologie,
  1994-15(2), p. 93-94.
  Minekus, W., ‘Over verliezers en zonebokken: procesbeleving en attributietheorie in het
  civiele recht’, in: M. Malsch (red.), De burger in de rechtspraak, ervaringen en percepties
  van niet-professionele procesdeelnemers, Special van Recht der Werkelijkheid, 2002-23(3),
  p. 13-40.
  Pieterman, R., ‘De plaats van de rechter macht en rationaliteit’, in: G. van den Bergh, C.
  Lorenz & R. Pieterman (red.), Het Recht van de Geschiedenis, Historische dimensies in
  
  Recht der Werkelijkheid 2020 (41) 2
  doi: 10.5553/RdW/138064242020041002009
  
  111
  
  Dit artikel uit Recht der Werkelijkheid is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor Radboud University Nijmegen
  
  Leny de Groot-van Leeuwen
  
  sociaal-wetenschappelijk onderzoek van het recht, Special van Recht der Werkelijkheid,
  1993-14(2), p. 29-50.
  Rossum, W. van & R. Verschoof, ‘De civiele rechter als problem solver’, in: H. Grootelaar,
  P. Mascini & W. van Rossum (red.), Recht als probleemoplossing, Special van Recht der
  Werkelijkheid, 2017-38(2), p. 51-75.
  Snyder, F., ‘Three Paradigms in the Anthropology of Law’, de Nieuwsbrief voor Nederlands‐
  talige Rechtssociologen (NNR) 1983-4(1), p. 2-16.
  Venema, D., ‘Duitse rechters in Nederland 1940-1945’, Recht der Werkelijkheid 2001-22(2),
  p. 87-90.
  112
  
  Recht der Werkelijkheid 2020 (41) 2
  doi: 10.5553/RdW/138064242020041002009.
  