text: MAB
  
  Column
  
  Over ambacht en
  wetenschap
  Sytse Douma
  ’In de middeleeuwen’, zo schreef Pareto1 al in
  1935, ’bouwden meester-metselaars prachtige
  gebouwen door gebruik te maken van vuistre­
  gels, van in de praktijk verkregen kennis, zonder
  dat zij ook maar een flauwe notie hadden van the­
  orieën met betrekking tot de buigweerstand o f de
  draagkracht van bouwmaterialen. Zij realiseerden
  hun meesterwerken alleen door te proberen en
  nog eens te proberen en door vergissingen en
  fouten al doende te herstellen. Maar juist dankzij
  zulke theorieën maken hedendaagse ingenieurs
  niet alleen minder fouten (waardoor zij efficiënter
  kunnen bouwen dan middeleeuwse bouwmees­
  ters), zij verwezenlijken ook gebouwen die door
  meester-metselaars en andere handwerkslieden
  uit vroegere eeuwen onmogelijk gerealiseerd
  hadden kunnen worden.
  Middeleeuwse artsen kenden bepaalde remedies
  die beter werkten dan die van kwakzalvers en
  alchemisten. Maar andere remedies van middel­
  eeuwse artsen hadden geen enkel nut. Heden ten
  dagen zijn de meeste, niet alle, van die vergissin­
  gen geëlimineerd dankzij scheikundige theorieën.
  Bovendien heeft de biologie het mogelijk
  gemaakt de vele nieuwe stoffen die dankzij de
  scheikunde ter beschikking van de geneeskunde
  zijn gekomen effectiever te gebruiken.
   Nog maar een paar jaar geleden was het voor
  iemand die met behulp van een hoogoven ijzer
  wilde maken uit ijzererts verstandiger om te luis­
  teren naar de raadgevingen van een praktijkman
  dan van een wetenschapsman. Maar heden ten
  dage kan een hoogovenbedrijf niet meer werken
  zonder de raadgevingen van chemici en andere
  theoretici.... ’
  De architect kan inderdaad niet meer werken als
  hij niet op een gedegen manier is geschoold. Het­
  zelfde geldt voor de arts en de ontwerper van
  
  476
  
  hoogovens. De scholing van deze beroepsbeoe­
  fenaren berust op een geheel van kennis en erva­
  ring, waartoe wetenschappelijk onderzoek een
  belangrijke bijdrage heeft geleverd. Maar hoe zit
  dat met de manager van deze tijd? Kan een man­
  ager in deze tijd succesvol zijn zonder te zijn
  geschoold in datgene wat de bedrijfsweten­
  schappen (bedrijfseconomie en bedrijfskunde) te
  bieden hebben? Voor degenen die deze vakken
  onderwijzen aan universiteiten en hogescholen
  zou het erg plezierig zijn als deze vraag met een
  ondubbelzinnig nee kon worden beantwoord.
  Maarzo eenvoudig ligt het dunkt mij niet. Het ant­
  woord moet genuanceerder zijn.
  Ik wil de vraag in eerste instantie toespitsen op
  een specifiek onderwerp uit de bedrijfseconomi­
  sche theorie: de theorie inzake investeringsbe­
  slissingen.
  Voor het beoordelen van investeringsprojecten
  zijn erin principe twee typen methoden. In de eer­
  ste plaats boekhoudkundige methoden (zoals de
  methode van de gemiddelde boekhoudkundige
  rentabiliteit) en daarnaast Discounted Cash Flow
  methoden (zoals de methode van de netto con­
  tante waarde en de methode van de interne renta­
  biliteit). Persoonlijk ben ik ervan overtuigd dat
  Discounted Cash Flow methoden verre superieur
  zijn aan boekhoudkundige methoden. Deze
  methoden vergen een (heel klein) beetje meer
  rekenwerk dan boekhoudkundige methoden,
  maar dat kan nauwelijks meer een bezwaar zijn.
   Toch blijkt dat deze methoden in middelgrote
  Nederlandse bedrijven maar weinig worden
  gebruikt. Volgens Bouma en Schipperijn2 worden
  in 10% van de bedrijven met minder dan 250
  Prof. Dr. S. W. Douma is hoogleraar bedrijfseconomie, in
  het bijzonder de organisatie van de onderneming, aan de
  Katholieke Universiteit Brabant, Tilburg.
  novem ber 1990
  
  MAB
  
  werknemers en in 45% van de bedrijven met meer
  dan 250 werknemers DCF-methoden gebruikt.
  Hoe kan men dat nu verklaren? Als DCF-metho­
  den werkelijk zo superieurzijn, dan zouden bedrij­
  ven die deze methoden niet gebruiken de concur­
  rentiestrijd op den duur moeten verliezen. Zij zou­
  den dan immers gemiddeld minder goede inves­
  teringsbeslissingen nemen dan bedrijven die
  deze methoden wel gebruiken. Maarzo eenvou­
  dig ligt het natuurlijk niet. Ondernemingen con­
  curreren op heel veel manieren met elkaar. De
  methode die zij gebruiken voor investeringsselectie is slechts één van die manieren. Wie een min­
  der goede methode gebruikt maar op andere
  punten betere keuzen maakt kan waarschijnlijk
  nog heel lang overleven. Dat 55% van de grotere
  ondernemingen geen DCF-methoden gebruiken
  en desondanks blijven bestaan hoeft dus nog niet
  te betekenen dat boekhoudkundige methoden
  even goed zijn als DCF-methoden.
  Laat ik nog eens een tweede voorbeeld noemen.
  Ik ontleen dat aan een recent artikel van Soeters3.
   Ik citeer eerst Soeters:
  ’Tijdens deze bijeenkomst (Soeters bedoelt een
  studiedag voor managers over theorie en praktijk
  van de organisatiekunde) werden een organisatietheoreticus van internationale faam, Henry
  Mintzberg, en een succesvolle manager met
  elkaar geconfronteerd. De manager was de
  oprichter van een inmiddels ter beurze geno­
  teerde software-firma en gesjeesde wiskundestudent, zoals niet zonder trots door hemzelf ver­
  meld werd. Hij bleek niet onder de indruk van de
  vijf structuurtypen van Mintzberg, zoals die
  momenteel wereldwijd onderwezen worden. Hij
  had zijn succesverhaal en miljoenenvermogen
  weten te verwerven door zijn bedrijf te structure­
  ren volgens een door hemzelf ontwikkeld type,
  voor het gemak maar het zesde structuurtype
  genoemd. Dit organisatiemodel was superieur
  aan de andere structuurschema ’s.
   De uitdaging die in zijn voordracht besloten lag
  was duidelijk en werd door Mintzberg gedeci­
  deerd aanvaard. In een korte, scherpe, maar
  beleefde analyse werd het zesde model als niets
  nieuws ontmaskerd en herleid tot het eerdere the­
  oretische schema van vijf structuurtypen. Tevens
  
  novem ber 1990
  
  werd het inderdaad uitzonderlijke succes van de
  firma gerelativeerd onder verwijzing naar guns­
  tige marktomstandigheden en technologische
  ontwikkelingen. Henry Mintzberg - en dus de
  wetenschap - won op punten. ’
  Of de organisatievorm van BSO (want om die
  software-firma gaat het) nu wel o f niet als een
  nieuw zesde structuurtype moet worden
  beschouwd is op zichzelf een heel interessante
  vraag, maar daar gaat het mij nu niet om. Ik zou er
  op willen wijzen dat Eckart Wintzen, de oprichter
  van BSO en degene die Henri Mintzberg uit­
  daagde, een heel succesvolle organisatievorm
  heeft gekozen zonder dat hij op dat moment de
  theorieën van Mintzberg kende. Hij is te werk
  gegaan als een meester-metselaar en hij heeft
  daarmee veel succes gehad. Veel grote succes­
  volle organisaties zijn tot stand gekomen zoals de
  grote middeleeuwse kathedralen: met vallen en
  opstaan en met aanpassen en herstructureren
  van wat niet doelmatig bleek. Toch ben ik ervan
  overtuigd dat de theorieën van Mintzberg voor
  een organisatiedeskundige onmisbare bagage
  vormen.
   De gereedschapskist van de bedrijfseconoom/
  bedrijfskundige bevat natuurlijk veel meer dan
  alleen DCF-methoden en structuurtypen a la
  Mintzberg. Niet alle gereedschappen zijn even
  praktisch. Sommige worden in de praktijk nog
  weinig gebruikt omdat niet iedereen ermee om
  weet te gaan. Soms worden bestaande gereed­
  schappen door nieuwe, betere vervangen. En
  soms, heel soms, komt er iets prachtigs tot stand
  zonder dat moderne gereedschappen worden
  gebruikt. Maar dat neemt niet weg, dat gebruik
  van die moderne gereedschappen de heden­
  daagse manager in elk geval in staat stelt om effi­
  ciënter te werken. Eenvoudig omdat hij o f zij daar­
  door minder fouten zal maken.
  Noten
  1 Dit citaat van Pareto, dat ik zeer vrij heb vertaald, is te vinden
  in M. C. Jensen, Organization Theory and Methodology, The
  Accounting Review. Vol.57, no.2, april 1983, pp. 319-339.
  2 Bouma, J. L. en J. A. Schipperijn, Investeringsbeslissingen in
  theorie en praktijk, KPMG Klynveld, Amsterdam, 1988.
  3 Soeters, J., De ’praktijk’ als bron van wetenschappelijke
  vooruitgang in de organisatiekunde, Bedrijfskunde, 1990/3.
  477.
  