text: 239
  In Memoriam
  
  AUTOMATIE, VERANDERING
  Jean-Luc Nancy (vertaald door Bart Buseyne1)
  Voorliggende tekst van Jean-Luc Nancy werd in Engelse vertaling opgenomen in
  een speciaal nummer van Philosophy Today onder redactie van Yuk Hui dat in
  maart 2021 verscheen met de titel Philosophy after automation.2
  De tekst vertrekt van volgende vraag: Is ‘filosofie na automatie’ een
  thema of een vraag? Men kan hierover twijfelen, omdat men zich kan afvragen of
  de uitdrukking impliceert dat de filosofie na de automatie verdwijnt, of dan toch
  grondig te herzien valt. Men kan de filosofie enerzijds lezen als een historische
  beweging in de richting van zelfbepaling [autodétermination] en, anderzijds, als
  de blootstelling aan / thematisering van de grens van een dergelijk programma
  van archi-autonomie. De Cartesiaanse gebeurtenis (een markant moment in de
  automatie-mutatie) is wezenlijk ambivalent, en de mens die alleen is in de wereld,
  is ongetwijfeld ook degene die op den duur de genoegzaamheid van het auto nog
  slechts kan veranderen. Dit is wat we van nu af aan kunnen beginnen te begrijpen.
  1. ‘De filosofie na de automatie’: dit is het thema dat ter reflectie werd voorgelegd.
  Is het een thema dan wel een vraag? Men kan aarzelen omdat men zich kan
  afvragen of gesuggereerd wordt, of niet, dat de filosofie na de automatie wel eens
  zou kunnen verdwijnen, of toch zeker aan ingrijpende herziening toe zou zijn.
  Laten we zeggen dat het op zijn minst een problematisch thema is. Aangenomen
  wordt dat de filosofie na de automatie met onuitgegeven problemen zal worden
  geconfronteerd, of zich zal moeten richten op tot dusver ongekende
  werkelijkheden.
   Om deze aanname te begrijpen moet men het eens worden over de
  betekenis van ‘automatie’. Dit Anglo-Amerikaanse neologisme3 uit de jaren
  vijftig heeft een wezenlijk extensieve inhoud: het staat voor het niet eng beperkte
  karakter van een programma en/of assemblage van apparaten die qua tendens het
  volledig automatische verloop verzekeren van een geheel, zoals een industrieel
  productiebedrijf. De automatie zou dus niet verwijzen naar de automatisering van
  een verrichting maar van een aaneenschakeling van verrichtingen, die van een
  beginpunt (het ontwerp van het programma) tot een eindpunt (de productie van
  het product) leiden. Zo is gemakkelijk te begrijpen dat de automatie – eveneens
  qua tendens – geprojecteerd kan worden – ter verbeelding of prognose – op
  grotere gehelen, zoals de onderlinge koppeling van de industrieën van eenzelfde
  bedrijfstak of land, dan wel van een nog ruimer verband.
  240
  De idee van automatie drukt in feite tweeërlei zaken uit. Enerzijds
  betekent ze de mogelijkheid van een automatisering, en dus autonomisering van
  de productie- en onderhoudsactiviteiten van compositorische gehelen van virtueel
  onbeperkte omvang en complexiteit; anderzijds stelt ze op heimelijke wijze het
  begin- en eindpunt van dergelijke functionele activiteiten in vraag. Als we het
  hebben over menselijke samenlevingen – inclusief hun interacties met de rest van
  het universum – dan mag duidelijk zijn dat de automatie enkel de correlatie kan
  beogen4 – ter verbeelding of prognose – van een input met een output die beide
  zelf voortkomen uit de zelfbepaling [autodétermination] van de betreffende
  samenlevingen.
  2. Op dit punt zijn twee interpretaties mogelijk:
  a. De menselijke zelfbepaling geeft exact de fundamentele filosofische
  hypothese weer die als programma loopt van Plato tot alle hedendaagse vormen
  van zelfbepaling (individuele vrijheid, zelfbestuur [autogestion], directe
  democratie, enzovoort). Absolute automatie verwerkelijkt het meest eigenlijke
  filosofische verlangen.
   b. De menselijke zelfbepaling geeft exact de limiet weer van de
  mensheid in relatie tot de natuur en tot het goddelijke. Bij onderstelling komt
  alleen aan deze twee andere regimes het vermogen toe van een zelfbepaling die
  haar doel vindt in zichzelf [autotélique]. De techno-sociale automatie kan dan ook
  enkel de ontregelende escalatie [aggravation] met zich brengen van de wijsgerige
  vordering [exigence] – te weten, een duizelingwekkend perspectief op de
  oneindigheid ervan.5
  ‘Na’ de automatie blijkt de filosofie dus onderhevig te zijn [siège] aan
  een even intieme als radicale antinomie. Laten we De wetten (631 c-d) van Plato
  in herinnering brengen:
  “In de rangorde van de goddelijke goederen komt de voorzichtigheid op
  de eerste plaats; op de tweede plaats, daarachter, komt de gematigdheid met
  verstand [intelligence] geregeld; op de derde plaats, de rechtvaardigheid, een
  mengsel van deze deugden met moed; en op de vierde plaats, moed.”6
  Deze ‘goddelijke’ goederen zijn ontegenzeggelijk menselijk. Hoe zou
  het ook anders kunnen, indien het goddelijke voor Plato niet langer gesitueerd kan
  worden in een wereld van personages met een verschillende essentie – de goden
  van de mythologische fabels? Filosofie, in de strikte zin van de in Griekenland
  geïnitieerde traditie, is van meet af aan de autonome uitoefening van de mensheid.
  Het eerste van deze goederen wordt phronesis genoemd: we vertalen het als
  voorzichtigheid [prudence] op grond van een scholastieke betekenis die nu in
  vergetelheid is geraakt. Eigenlijk gaat het om wat we beter weergeven als het
  oordeel (in de zin waarin we in het Frans spreken van ‘avoir du jugement’,
  ‘oordeelszin hebben’ in het Nederlands; hieruit bestaat ook de Urteilskraft van
  Kant…). Dit wil zeggen, het denken in de act van het onderscheiden en evalueren.
   Elders (in de dialoog Phaedrus) prijst Plato dit vermogen, of deze deugd in een
  
  241
  dithyrambische lofspraak die suggereert dat ze ons begeerlijker zou zijn dan de
  schoonheid, althans indien we ze op eenzelfde wijze konden ervaren als de
  schoonheid.
  De stad [als politieke gemeenschap; cité] kan zich slechts verlaten op het
  goede oordeel: op het oordeel van het gerechte [juste] dat een evenwichtige
  (‘getemperde’) en beredeneerde (‘intelligente’) reflectie mogelijk maakt. Het is
  ietwat onbenullig om dit te herhalen, maar het wordt al te gemakkelijk vergeten.
  Het hele westerse bouwwerk is gebouwd op deze menselijke autonomie. Men kan
  zelfs zeggen dat de lijn die het Westen scheidt van de rest van de wereld haar
  verdisconteert: in Aziatische of Afrikaanse vormen van wijsheid speelt er op
  diverse wijzen altijd iets anders dan autonomie. Er is een ‘buiten’ in relatie
  waarmee men moet weten hoe los te laten en te laten gaan. De westerse autonomie
  is om zo te zeggen archi-autonomisch: het auto (het door-zich, van-zich, in-zich,
  voor-zich) vormt de absolute vooronderstelling van haar politiek, haar ethiek,
  haar have en goed [avoir], en zelfs – in zekere zin – haar esthetiek.
  3. In deze zin zou de filosofie na de automatie slechts de verwerkelijking zijn van
  de filosofie. De politiek bestaat dan als de zelfregulering [autorégulation] van een
  compositorisch geheel, dat de volkeren per tendens overstijgt en dat tegelijk de
  context vormt waarbinnen de volkeren en allerlei identitaire (communautaire)
  groeperingen hun autonomie gaan opeisen, desgevallend door het opnieuw
  activeren van religieuze verhoudingswijzen [traits] die in principe vreemd zijn
  aan de autonomie van een democratisch (zelfzelf besturend) volk.
   In feite wordt de vooropgestelde autonomie van het westerse subject
  betwist en overtroffen door de autonomie van het technische en economische
  complex dat voortkomt uit de – sinds vijf eeuwen steeds meer autonome –
  ontwikkeling van de techno-wetenschappelijk en techno-economisch beheersing.
  De filosofie weet zich dan buiten gebruik. De autonomie van het
  betreffende complex – dat tot voor kort ‘vooruitgang’ werd genoemd en tevens
  als ‘emancipatie’ werd aangeduid – voltooit nagenoeg, of qua tendens het
  filosofische programma van de rede [raison]. Dit is inderdaad wat er gebeurt:
  zonder voelbare breuk met de idee zelf van ‘filosofie’ zet zich de validering (zoals
  men vandaag zegt) door van het programma.
  Dit laatste blijft echter programmatisch, wat op zich toch een probleem
  vormt: van wat zo sterk begeerd en nagestreefd werd als Verwirklichung van de
  wijsbegeerte, kan enkel werk gemaakt worden door het weer op gang brengen
  [relance] van het programma. Dat dit programma hier ‘communistisch’ kleurt en
  daar ‘sociaaldemocratisch’, dan wel elders nationaalconservatief wordt, verandert
  weinig aan de bepaling [détermination] van een redelijke en egalitaire
  maatschappij die vrijelijk een rationeel berekend welzijn consumeert.
  In de ontwikkeling van de automatie zit er echter geen schijn van
  redelijkheid, aangezien datgene wat er de beginselen en doeleinden van leek aan
  te geven – onder de namen van de vooruitgang en emancipatie – niet langer valt
  
  242
  onder de aan gang zijnde automaticiteit.
   Elke vooruitgang blijkt tegenwoordig gepaard te gaan met een
  moeilijkheid waarvan de sociale en morele inzet minstens even groot is als de
  verwachte verbetering. Dit geldt voor de vooruitgang op het gebied van de
  gezondheid, de verlenging van het leven, de organisatie van het werk, om nog
  maar te zwijgen van de interne samenhang van de maatschappij (op welke schaal
  dan ook), en van de culturele of – zo u wenst – spirituele kwaliteit van de inhouden
  van zowel de vormings- als de representatiestelsels die overal ter wereld gelden.
  4. Als dat zo is dan wijzigt zich de vraag: is er eigenlijk wel een ‘na’ de automatie,
  en is deze laatste niet bezig met het opzetten van een – alles bijeengenomen –
  aprogrammatisch programma voor een niet-bestemde [indéterminé] groei van
  niet-gedefinieerde uitbreidingen van niet-doordachte verlengingen van de eigen
  zelfgenoegzaamheid [autosuffisance; autarkie], die al evenzeer verstoken is van
  enig aanwijsbaar doel?
  Het is op dit punt dat de indrukwekkende massa zogenaamd
  ‘ecologische’ moeilijkheden een stop gaat opleggen [coup d’arrêt]. Deze stop
  betreft niet langer een sector of een aspect – waarnaar het woord ‘ecologie’ tot nu
  toe verwees – maar de mogelijkheid zelf van de voortzetting van de automatie.
  Minstens één beslissing kan niet automatisch zijn: de beslissing om de automatie
  verder te zetten, dan wel om ze een slag [coup] toe te dienen (of die een stilstand,
  een richtingverandering, dan wel een opschorting inhoudt, valt te bezien…).
  Maar hoe kunnen we spreken van een beslissing? Van waaruit kan de wil
  en/of het verlangen – en dit wil ook zeggen de motiverende energie – voortkomen
  om de automatie een slag toe te dienen? Deze kracht kan enkel ontstaan van
  binnenuit de filosofie, die de zelfbevestiging [autoaffirmation] van de principiële
  autonomie zou opschorten.
   De slag is reeds toegediend, niet in een enkele keer maar in verschillende
  fases die elkaar hebben opgevolgd van Kant tot Derrida. Doorheen deze
  geschiedenis – die loopt via Schelling, Hegel, Nietzsche, Kierkegaard, Heidegger,
  Bataille, Merleau-Ponty – kunnen we de voortgaande weg volgen die voert van
  de bevestiging van het niet-bestaan van een rationeel subject tot de
  onmogelijkheid van een auto dat zichzelf zou voortbrengen [autoproducteur] en
  dat niet noodzakelijkerwijs voorafgegaan zou worden door een archioorspronkelijke verandering die er tevens voor zou zorgen dat het auto zonder
  uiteindelijke vervulling [assomption] blijft.
  Indien het gemakkelijk is om dit wegverloop [tracé] – deze groef, of dit
  nimmer sluitend [toujours à vif] litteken in het filosofische weefsel – te volgen,
  dan is het niet minder onvermijdelijk om een dubbele vaststelling te doen:
  1. Aan dit filosofische wegverloop beantwoordt geen enkele praktische
  (ethische, politieke, spirituele…) respondent. Al keren de thema’s van de ‘ander’
  en het ‘gemene’ [‘commun’] telkens weer terug onder diverse vormen die stuk
  voor stuk ontzag wekken, toch doet er zich in de algemene praxis geen mutatie
  
  243
  voor die vergelijkbaar is met die welke optrad door het ontstaan van het individu
  (van de persoon, van het subject).
  2. Aangezien het wegverloop er weldegelijk is, zichtbaar en leesbaar, moet
  het wel een gebeurtenis, of een proces registreren dat daadwerkelijk heeft
  plaatsgevonden en dat zich verderzet. De filosofie vindt immers niets uit: wanneer
  de avond valt neemt ze de sporen op van de dag, zoals Hegel het had begrepen.
   Wat is er dan gebeurd en wat gebeurt er? Wat is de effectiviteit van de
  dolende automatie van vandaag die bij elk voortgang die ze maakt haar autonomie
  tegelijkertijd versterkt en vernietigt?
  Het is zeker niet de doeltreffendheid van de morele vooruitgang die de
  mensheid zou boeken, zoals de Verlichting had gedacht. Het is eerder de
  effectiviteit van een overdracht van autonomie, van het veronderstelde menselijke
  subject naar het daadwerkelijke subject, en dat is het programma van de automatie
  [le programme automate].
  Nu draagt de filosofie sinds Hegel precies het heftige spoor [trace vive] van
  het ongemak, of zelfs de wonde die deze overdracht teweegbrengt. Als we in
  Freuds termen7 moeten zeggen dat het narcisme is verwond, dan moeten we ook
  zeggen dat deze kwetsuur het ego in de vorm van het auto treft, en niet in de vorm
  van het ego existo. Dit laatste – beschouwd in statu nascendi en niet in de
  uitgewerkte staat van het subject van autonome kennis – is immers niets anders
  dan de bevestiging van het alleen-zijn van de mens in de wereld (want ‘God’ lijdt
  er gezichtsverlies, als Hij er al niet sterft). De Cartesiaanse gebeurtenis (markant
  moment in de automatie-mutatie [mutation automaticienne]) is wezenlijk
  ambivalent, en de mens die alleen is in de wereld is ongetwijfeld ook degene die
  niet anders kan dan op den duur de genoegzaamheid van het auto te veranderen
  [altérer]. Dit is wat we van nu af aan kunnen beginnen te begrijpen.
   ***
  Eén ding is zeker: het is niet mogelijk om de automatie, waarvan het proces door
  alle culturen heen trekt, te amenderen, te modificeren, of te corrigeren, net zomin
  als het mogelijk is om te beslissen over de verandering die de zelfexpansie
  [autoexpansion] ervan zou kunnen verstoren (zelfs al zou deze van elke vorm van
  geldige [recevable] ‘rede’ zijn verstoken). We kunnen ons niet beroepen op een
  goddelijke orde of een multicultureel denkbeeld, of op wat dan ook dat niet eerst
  zou voortkomen uit een zelfverandering [autoaltération] van de zelfexpansie zelf.
  Het is hoe dan ook geen kwestie van keuze en van ‘filosofische’ (theoretische,
  speculatieve) beslissing: het kan zich enkel voordoen in de praktische orde. Zoals
  de vervuiling of de verdwijning van de soorten…
  Een opheldering van de atmosfeer, een inversie van de curve van het
  uitsterven… Of een verandering van de mensen… En misschien is dit het wel dat
  is begonnen en dat ons zo van streek maakt. Daarom moet het onze aandacht
  opeisen – welke de metamorfose of vernietiging ook zij waartoe onze verandering
  
  244
  leidt.
  Noten:
  1 Noot van de vertaler: Ik dank Daniel Ross, voor het bezorgen van de originele versie;
  Francine Devriese en Paul Willemarck, voor hun suggesties en opmerkingen.
  2 Noot van de vertaler: Jean-Luc Nancy, ‘Automation, alteration’, transl. by Daniel
  Ross, Philosophy Today. An International Journal of Contemporary Philosophy 65/2
  (March 2021), Special Issue: Philosophy after Automation, Guest ed.: Yuk Hui, pp.
  235-240, DOI: 10.5840/philtoday2021414396.
   3 Noot van de vertaler: Met Benjamin H. Bratton kunnen we suggereren dat de
  automatie in haar technisch ontwerp staat voor een vorm van automatisering die
  ‘synthetic computation’ als generieke eigenschap heeft: automatie is
  computerverwerkende automatisering (Benjamin H. Bratton, The Stack: On Software
  and Sovereignty, Cambridge (Ma.) & London: Massachusetts Institute of Technology
  (2015), p. 198 en p. 424). Nancy geeft aan de term vooreerst een wijsgerige betekenis,
  als logica van de filosofie.
  4 Noot van de vertaler: Nancy schrijft: ‘l’automation ne peut que tendre vers […] la
  corrélation’; de automatie kan weinig anders beogen dan de correlatie / de automatie
  kan de correlatie enkel beogen.
  5 Noot van de vertaler: In een tekst die op 15 juli 2021 gepubliceerd werd op de site
  van Philosophy-World-Democracy onder de citerende titel “La fin de la philosophie et
  la tâche de la pensée” merkt Nancy op dat ‘de verwerkelijking – van de zin, van het
  zijn, van de beginselen en doeleinden’ het hoofdbegrip vormt van de filosofie, die dan
  ook niet losgekoppeld kan worden van ‘de technogenese die de nieuwe Wereld
  voortbrengt’: ‘Het stichtend en groeibevorderend vermogen van de vordering
  (exigence) heeft geheel exact geleid tot de technische beschaving’
  (https://www.philosophy-world-democracy.org/la-fin-de-la-philosophie). In een
  opstel dat hij schreef naar aanleiding van de publicatie van Heideggers Überlegungen.
  Schwarze Hefte (2014) wijst Nancy erop hoe Heidegger het lotsbestel van het Westen
  duidt in termen van een ‘aggravation de la métaphysique et son devenir technique et
  démocratique’: een intensivering die inbreuk pleegt, een toespitsing die desorganiseert,
  een doorontwikkeling die afbreekt, een continuering die erger maakt (Jean-Luc Nancy,
  Banalité de Heidegger, Parijs: Éditions Galilée (2015), p. 57).
  6 Plato verzameld werk Vierde deel: Phaedrus-De wetten-Epinomis, vertaald door Drs.
   X. de Win, Antwerpen: De Nederlandsche boekhandel (1978), p.103. (Vertaling
  gewijzigd in functie van de vertaling; Nancy citeert zelf uit ‘de oude vertaling van
  Victor Cousin’ omdat hij zich niet wenst te mengen in actuele ‘debatten rond
  vertaalkwesties’.)
  7 Ter herinnering: de drievoudige verwonding (blessure) die door Copernicus, Darwin,
  en Freud zelf zijn toegebracht.
  