text: De Forensische zorg
  Citation for published version (APA):
  de Vogel, V. (2023). De Forensische zorg: Een steekje los? Maastricht University.
  https://doi.org/10.26481/spe.20230324vv
  
  Document status and date:
  Published: 24/03/2023
  DOI:
  10.26481/spe.20230324vv
  Document Version:
  Publisher's PDF, also known as Version of record
  
  Please check the document version of this publication:
  • A submitted manuscript is the version of the article upon submission and before peer-review. There can
  be important differences between the submitted version and the official published version of record.
  People interested in the research are advised to contact the author for the final version of the publication,
  or visit the DOI to the publisher's website.
  • The final author version and the galley proof are versions of the publication after peer review.
  • The final published version features the final layout of the paper including the volume, issue and page
  numbers.
  Link to publication
  
  General rights
  Copyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright
  owners and it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these
  rights.
  • Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research.
  • You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain
  • You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal.
  If the publication is distributed under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license above,
  please follow below link for the End User Agreement:
  www.umlib.nl/taverne-license
  Take down policy
  If you believe that this document breaches copyright please contact us at:
  repository@maastrichtuniversity.nl
  providing details and we will investigate your claim.
   Download date: 14 Jul. 2024
  
  Inaugurele rede
  
  Dr. Vivienne de Vogel
  Faculty of Psychology and
  Neuroscience
  De Forensische zorg: Een steekje los?
  
  De Forensische zorg: Een steekje los?
  Vivienne de Vogel
  24 maart 2023
  Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van Bijzonder Hoogleraar Forensische
  Zorg
  Geachte meneer de Pro-rector, leden van het cortège, beste familie, vrienden en collega’s,
  1. De Forensische zorg: Een steekje los?
  2. Om maar meteen met de titel te beginnen: De Forensische zorg: Een steekje los? Aan wie
  zit er eigenlijk een steekje los? Aan de patiënten natuurlijk, dat is aangetoond, zij hebben
  een ernstig delict gepleegd waarvoor ze niet of gedeeltelijk verantwoordelijk zijn gezien
  hun psychiatrische problemen. Misschien zitten er ook wel steekjes los aan de mensen
  die er werken? Volgens de publieke opinie althans wel; je moet wel gek zijn als je daar
  zou willen werken. De beeldvorming is doorgaans niet positief, zeker niet als er
  incidenten in het nieuws komen, dan worden de begeleiders nogal eens weggezet als
  incompetent. Of zit het toch vooral in de processen en de organisatie van de forensische
  zorg? Het systeem zit muurvast kopte de NOS onlangs: er is sprake van
  personeelstekorten, hoge werkdruk, lange wachtlijsten, en het is ingewikkeld om de
  doorstroom goed te regelen en de continuïteit van zorg te waarborgen. Hoe los en hoe
  groot zijn die steken eigenlijk, en zijn ze te herstellen? In de komende 45 minuten ga ik
  jullie meenemen in mijn visie op de forensische zorg; welke steekjes zitten los, bij wie /
  waar en hoe kunnen we die steekjes herstellen, verbinden en verbeteren?
  3. Hierbij ga ik uit van drie perspectieven: Patiënten, Professionals en Processen. Zoals ik zal
  laten zien zijn er meerdere parallelle thema’s te onderscheiden. Ik ben er van overtuigd
  dat een geïntegreerd perspectief nodig is om de kwaliteit van de forensische zorg verder
  te verbeteren.
   4. Patiënten
  5. Ik begin met de patiënten. En wel met Kimberly. 1 Kimberly is opgegroeid in – zoals het in
  de rapportages vaak staat – affectief en pedagogisch verwaarlozende omstandigheden.
  Concreet betekent dat in haar geval dat er veel problemen waren in het gezin waarin ze
  opgroeide: haar vader had een alcoholprobleem en kon agressief worden naar zijn
  gezinsleden als hij dronken was. Haar moeder had psychiatrische problemen waarvoor ze
  meerdere malen werd opgenomen. Ze werkte als prostituee en nam regelmatig klanten
  mee naar huis. Op 13-jarige leeftijd werd Kimberly door een van de vaste klanten
  meerdere malen seksueel misbruikt. Haar moeder greep niet in. Beide ouders waren
  eigenlijk niet in staat voor Kimberly en haar zusje te zorgen. De kinderen zwierven vaak
  tot s ’avonds laat op straat en maakten hun school niet af. Al vanaf jonge leeftijd heeft
  Kimberly geleerd te vluchten, bijvoorbeeld in het gebruik van alcohol en drugs. Ook
  1
  
  Vanwege privacy redenen zijn de naam en details van de besproken casus aangepast.
  1
  
  beschadigde ze zichzelf, hetgeen haar kalmeerde zoals ze zelf zegt. Via een vriendje
  belande Kimberly zelf ook in de prostitutie. In deze periode glijdt ze verder af: ze gebruikt
  steeds meer alcohol en drugs, pleegt vermogensdelicten, steeds vaker ook met geweld.
  Ze raakt zwanger maar ze is niet in staat om voor haar baby te zorgen en het kindje
  wordt bij haar weggehaald. Kimberly toont steeds meer verward en agressief gedrag en
  wordt meerdere malen opgenomen in de psychiatrie, maar ze loopt steeds weg of
  veroorzaakt problemen. Het delict waar ze uiteindelijk voor in de forensische zorg komt
  is dat ze een psychiatrisch verpleegkundige aanviel met een mes, waarna de politie
  kwam en ze een van de agenten ernstig heeft verwond.
   Hoe kunnen we Kimberly helpen om te zorgen dat ze geen delicten meer pleegt en ook
  beter voor zichzelf zorgt? Wat is de rol van haar middelengebruik en wat is de relatie
  tussen agressie naar anderen en naar zichzelf? En hoe kunnen we de professionals die
  dagelijks met haar werken zo goed mogelijk helpen zodat zij hun werk op een veilige en
  prettige manier kunnen volhouden? Hoe verlopen de processen rondom het beslissen; is
  het voor Kimberly eigenlijk wel nodig om in een gesloten tbs-setting te blijven of kan het
  ook elders, en waar is er dan plek voor haar? Hoe kunnen we de forensische zorg verder
  optimaliseren en de samenwerking verbeteren, bijvoorbeeld met jeugdzorg? Dit is van
  groot belang, ook voor eventuele kinderen om de vicieuze cirkel te kunnen doorbreken.
   Trauma
  6. Uit het verhaal van Kimberly moge duidelijk zijn dat trauma een cruciale rol speelde in
  haar ontwikkeling. Een van de belangrijkste zaken die ik heb geleerd in de afgelopen 25
  jaar is de niet te onderschatten impact van trauma. Veel patiënten in de forensische zorg
  hebben forse trauma’s opgelopen in hun jeugd en een aanzienlijk deel van hen ook later
  in hun leven. Seksueel misbruik, emotionele verwaarlozing, mishandeling, en regelmatig
  in combinatie met elkaar en voor langere periodes, oftewel complex trauma. Wat ik mijn
  studenten altijd vertel: dat is geen excuus voor het feit dat ze ernstige delicten hebben
  gepleegd, maar wel een verklaring voor hoe ze zich hebben ontwikkeld. Uit talloze
  onderzoeken is gebleken dat trauma’s of - breder - Adverse Childhood Experiences een
  enorme invloed kunnen hebben op relatievorming, emoties, cognities, gedrag, zelfbeeld
  en gezondheid (zie o.a. Felitti et al., 2019; Hamby et al., 2021). Het is niet verwonderlijk
  dat dit alles kan leiden tot ernstige problemen in de ontwikkeling en relatievorming met
  anderen en daaraan gerelateerd kunnen allerlei stoornissen ontstaan, bijvoorbeeld
  posttraumatische stress stoornis, borderline persoonlijkheidsstoornis en
  verslavingsproblematiek.
   Denk maar aan Kimberly, zij was in haar jeugd getuige van huiselijk geweld, werd fysiek
  en emotioneel verwaarloosd, en ze werd seksueel misbruikt door een klant van haar
  moeder. Op latere leeftijd werd ze mishandeld door haar vriend, had nare ervaringen in
  de prostitutie en verloor haar kind. Al van jongs af aan gebruikte Kimberly alcohol en
  later ook drugs om te ontsnappen uit haar dagelijkse realiteit, maar daardoor
  ontstonden nog meer problemen en was ze niet in staat een opleiding af te maken of
  werk te behouden, wat vervolgens weer leidde tot een nog negatiever zelfbeeld en
  bovendien ernstige gezondheidsproblemen en psychische problemen. Verder was het
  moeilijk voor haar om stabiele relaties op te bouwen met familie of vrienden, en haar
  partnerrelaties konden doorgaans worden getypeerd als ‘gebruikersrelaties’.
  2
  
  Ook tijdens het verblijf in de klinische forensische zorg ligt (her)traumatisering op de
  loer. Het meemaken - of zelf veroorzaken van incidenten, maar ook het getuige zijn van
  ernstige incidenten zoals geweld en zelfbeschadiging van andere patiënten kunnen grote
  impact hebben op patiënten (Verstegen, 2023). Kimberly vertelde daarover dat zij zich
  vaak onveilig voelt en eigenlijk altijd op haar hoede is. Tegelijk kan ze zelf ook agressief
  reageren en brengt ze zichzelf in risicovolle situaties bijvoorbeeld doordat ze wervend
  gedrag naar mannelijke medepatiënten laat zien.
  7. Het meemaken van traumatische gebeurtenissen is van invloed op de (mentale)
  gezondheid en vergroot de kans om opnieuw slachtoffer te worden. Ook is het een
  risicofactor voor meerdere vormen van ongewenst gedrag, zoals het (herhaald) plegen
  van delicten, maar ook voor zelfbeschadigend / zelfdestructief gedrag, seksueel risicovol
  gedrag, of niet goed voor je kinderen kunnen zorgen.
   Deze twee artikelen beschrijven de basis. In een grootschalige onderzoek (bij 9508
  mensen die een routine medisch onderzoek hadden ondergaan) naar Adverse Childhood
  Experiences, oftewel negatieve ervaringen in de kindertijd, door Felitti et al. (2019) werd
  gevonden dat deze negatieve ervaringen sterk gerelateerd waren aan zowel
  psychiatrische stoornissen (bijvoorbeeld depressie, verslaving) als fysieke
  gezondheidsproblemen / ziektes (bijvoorbeeld obesitas, hart en vaatziekten, kanker). Er
  was sprake van een cumulatief effect: hoe meer trauma’s hoe sterker de relatie (zie ook
  het recentere werk van Hamby et al., 2021, zij vonden ook duidelijk bewijs voor
  cumulatief effect, en ook voor een ruimere groep ACE).
  Fritzon et al. (2021) analyseerden de literatuur naar de relatie tussen trauma en
  delictgedrag, volgens het in de forensische zorg veelgebruikte Risk Need Responsivity
  model. Is trauma een directe risicofactor of meer een indirecte factor (bijvoorbeeld,
  doordat trauma leidt tot risicofactoren, zoals middelengebruik)? Ze concluderen dat het
  waarschijnlijk een combinatie van dit alles is, zowel bij het starten van plegen delicten als
  recidive. Ook noemen ze dat trauma-symptomen van invloed zijn op (het effect van)
  interventies. Het is belangrijk beter te begrijpen hoe dit werkt en hier meer onderzoek
  naar te doen. Zo loopt er nu bijvoorbeeld een onderzoek bij seksueel delinquenten naar
  de rol van eigen seksueel misbruik in hun jeugd en latere delictpleging
  (promotieonderzoek Sabine Noom).
  Wat in ieder geval duidelijk is: trauma staat bij veel forensisch psychiatrische patiënten
  aan de kern van hun problemen en daar moet dus iets aan gebeuren. Dat is zeker niet
  eenvoudig en vereist een intensieve en geïntegreerde aanpak. De afgelopen jaren is er
  steeds meer aandacht gekomen voor trauma, zo zijn er veelbelovende
  behandelprogramma’s waar nu onderzoek naar wordt gedaan.
   Trauma-informed care
  8. Het bieden van een zo veilig mogelijke omgeving, gerichtheid op samenwerking en het
  versterken van krachten, gedegen kennis over de relatie tussen trauma en gedrag in het
  heden en daarbij ook rekening houden met diversiteit zijn principes van het traumainformed werken. Vanuit Substance Abuse and Mental Health Services Administration, VS
  3
  
  (Samsha, 2014) zijn principes geformuleerd die wereldwijd, en in verschillende sectoren
  steeds meer worden toegepast, bijvoorbeeld in de reguliere GGZ of op scholen. Dat past
  bij de ontwikkeling van meer op de mens gerichte zorg i.p.v. op de ziekte gerichte zorg.
  Het is belangrijk te realiseren dat dit niet gaat om een specifiek behandelprogramma
  gericht op trauma, maar een alomvattend en continu proces van bewustwording en
  traumasensitiviteit. Voor de komende jaren is het belangrijk om hier onderzoek naar te
  doen: hoe geef je hier goed vorm aan, wat is daarvoor nodig, bijvoorbeeld in het trainen
  van professionals (promotieonderzoek Annabel Simjouw)?
  Zelfbeschadigend gedrag
  9. Ik wil hier ook kort stil staan bij het thema zelfbeschadigend gedrag. Dit komt relatief
  veel voor binnen de forensische zorg en neemt dan vaak ernstige vormen aan. De impact
  op patiënten zelf kan enorm zijn, maar ook op anderen, zoals de professionals, en ook
  medepatiënten die getuige zijn of moeten ingrijpen. Uit onderzoek is een duidelijke
  relatie gebleken tussen trauma en zelfbeschadigend gedrag. Zelfbeschadigend gedrag is
  een risicofactor voor suïcide, maar er is ook een sterke relatie tussen agressie naar
  anderen en naar zichzelf. Dit is een van de bevindingen van Nienke Verstegen die
  binnenkort hoopt te promoveren hier in Maastricht. In haar onderzoek naar incidenten
  tijdens de behandeling bleek zelfbeschadigend gedrag de belangrijkste voorspeller van
  agressie naar anderen, ook wanneer er werd gecontroleerd voor andere variabelen.
   Patiënten die zelfbeschadigend gedrag lieten zien hadden een 9x hogere kans om ook
  agressie naar anderen te vertonen (Verstegen et al., 2020). Hoe zit dit nu precies, wat
  zijn onderliggende factoren en dynamieken? Het beter begrijpen van de relatie
  hiertussen is een belangrijk thema voor de komende jaren. Ook het beter begrijpen van
  de motieven voor dit gedrag is van belang; wat brengt het hen? Er wordt vaak gedacht
  dat het manipulatief gedrag is, maar meestal gaat het om emotieregulatie weten we uit
  onderzoek. Dit was ook het geval bij Kimberly: het was voor haar een manier om zichzelf
  te kalmeren.
  Risicotaxatie
  10. Trauma is dus een belangrijke factor, misschien niet altijd een directe risicofactor, maar
  vooral door de interactie met andere risicofactoren, en tegelijk een gebrek aan
  beschermende factoren. Immers, lang niet alle mensen die een trauma in hun leven
  meemaken gaan over tot het plegen van delicten.
   Dit geldt voor vrijwel alle risicofactoren. Het is maar zelden zo dat een enkele risicofactor
  direct leidt tot gewelddadig gedrag. Meestal gaat het om een ingewikkelde combinatie
  en interactie van risicofactoren en tegelijk een gebrek aan beschermende factoren. Het
  begrijpen en ontrafelen van deze factoren en dynamieken tussen de factoren voor het
  individu is cruciaal. Om goede forensische zorg te kunnen leveren moet je immers
  begrijpen waarom iemand delicten pleegt en wat je moet behandelen om de kansen op
  recidive te verkleinen. Bij ieder individu kan een cluster van factoren worden
  geïdentificeerd, wat behulpzaam kan zijn voor het bepalen en evalueren van
  behandeldoelen. Diagnostiek en risicotaxatie zijn dan ook essentiële onderdelen, niet
  alleen aan het begin van een behandeling maar continu. Bij Kimberly bijvoorbeeld
  kunnen bepaalde risicofactoren worden geclusterd: het opgroeien in een instabiel gezin
  waar geweld plaats vond leidde tot allerlei problemen: vluchten in middelen, niet
  4
  
  geleerd hebben om te praten, wantrouwen naar hulpverleners, ontwikkeling van
  psychiatrische stoornissen. Al deze factoren hebben ook weer invloed op elkaar en
  kunnen dus niet los van elkaar worden gezien.
   11. Risicotaxatie is het onderwerp waarmee ik mijn carrière begon, inmiddels 25 jaar
  geleden. Toen stond dit onderwerp nog in de kinderschoenen, met de allereerste
  implementatie van risicotaxatie in 2001 in de Van der Hoeven kliniek. Inmiddels zijn we wereldwijd - zo’n vierhonderd risicotaxatie-instrumenten verder en een niet meer te
  tellen aantal onderzoeken en publicaties, en is er veel kennis opgebouwd over
  risicofactoren en beschermende factoren. Toch blijven er nog allerlei vraagstukken en
  verbeterpunten over, vooral hoe we deze kennis zo goed mogelijk kunnen vertalen naar
  de dagelijkse praktijk. De belangrijkste uitdagingen zijn de implementatie in de praktijk,
  de vertaling van risicotaxatie naar risicomanagement, verbeteringen voor specifieke
  groepen (bijvoorbeeld vrouwen), het voorkomen van bias (niets menselijks is ons vreemd
  in de forensische zorg) en risicocommunicatie.
  Risicocommunicatie
  12. Een thema waar nog relatief weinig onderzoek naar is gedaan, is hoe over de resultaten
  van een risicotaxatie helder wordt gecommuniceerd naar bijvoorbeeld besluitvormers
  zoals de rechter, maar ook naar collega’s of naar patiënten zelf. Risicocommunicatie
  vormt in feite de schakel tussen risicotaxatie en besluitvorming en het daaropvolgende
  risicomanagement en bepaalt daarmee voor een groot deel de waarde van de
  risicotaxatie voor de praktijk. Het is belangrijk dat er helder over de resultaten van een
  risicotaxatie wordt gecommuniceerd, zodat de besluitvormer de risico’s adequaat kan
  inschatten en hierop diens beslissingen zo goed mogelijk kan afstemmen. Het
  uiteindelijke doel van risicotaxatie is immers niet het voorspellen van recidive, maar het
  bieden van concrete richtlijnen voor risicomanagement om daarmee zoveel mogelijk te
  voorkomen dat iemand terugvalt in delictgedrag.
   Er zijn verschillende manieren van communiceren, bijvoorbeeld in cijfers / percentages
  of in woorden (laag, matig, hoog). Uit internationaal onderzoek is gebleken dat het
  uitmaakt hoe je communiceert over risico’s: het communiceren als 1 of 5 recidiveert
  leidt bijvoorbeeld tot meer aarzeling bij besluitvormers dan 20% recidiveert, net als
  negatieve versus positieve framing (20% kans op recidive versus 80% kans op geen
  recidive). Over het algemeen worden cijfers niet zo goed begrepen en geven zowel
  professionals die de risicotaxatie uitvoeren en de besluitvormers voorkeur aan een
  beschrijvende terugkoppeling (laag, matig, hoog). Hierbij geldt echter dat dit vaak
  grofmazig en abstract blijft. Een recent Nederlands onderzoek door mijn collega Ellen
  van den Broek met vignetten bij 100 Pro Justitia rapporteurs liet zien dat ook in
  Nederland de wijze van communiceren van invloed is. In dit onderzoek werd - net als in
  internationaal onderzoek – gevonden dat een inschatting in woorden als matig of hoog
  en daarbij een risicoscenario leidde tot hogere inschattingen vergeleken met een
  inschatting in percentages of met een verdere verduidelijking van de term matig of hoog.
  Over het algemeen zijn we geneigd risico’s te hoog in te schatten. Meer begrip en
  training in risicocommunicatie is nodig, net als vervolgonderzoek, bijvoorbeeld bij
  rechters, om zo helder mogelijk te communiceren zodat we elkaar goed begrijpen en
  steeds meer dezelfde taal gaan spreken.
  5
  
  Gender
  13. Het beter begrijpen van delictgedrag en inschatten van risico’s is – ondanks de
  uitdagingen die ik net noemde – van grote waarde gebleken in de afgelopen 25 jaar.
   Maar, dit geldt vooral voor mannelijke patiënten in de forensische zorg. Over vrouwen –
  weliswaar een kleine (maar groeiende) groep – is dat veel lastiger te zeggen. Dit geldt
  ook voor behandelmethoden en medicatie, eigenlijk zo’n beetje alles in de forensische
  zorg. Nagenoeg alle instrumenten en methoden die worden gebruikt zijn ontwikkeld of
  onderzocht bij mannen. Op zich is dat logisch, maar het plaatst ons wel voor problemen:
  hoe weten we of het voor vrouwelijke patiënten wel geschikt is?
  Meer in het algemeen zijn gender bias en stereotype beeldvorming hardnekkig. Ik wil
  benadrukken dat dit beide kanten op werkt. Een voorbeeld dat ik regelmatig gebruik is
  een krantenbericht uit 2021 over een 17-jarige jongen die als pizzakoerier werkte en op
  een bezorgadres door twee jonge vrouwen werd aangerand wat tevens werd gefilmd. Dit
  werd door de vrouwen zelf gezien als ‘’de ultieme droom van een pizzakoerier’’.
  Uiteindelijk kregen ze 1 dag cel en een taakstraf en deze vrouwen werden later door een
  mannentijdschrift uitgeroepen tot meest sexy vrouwen van het jaar. Hoe zou het zijn
  geweest als het een 17-jarig meisje was die door twee jonge mannen werd aangerand?
  Hoe zouden de krantenkoppen dan luiden? De stereotypen zijn hardnekkig; het blijft
  lastig om vrouwen als dader te zien, maar ook om mannen als slachtoffer te zien.
  Mannen als slachtoffer worden veel minder herkend en erkend. Als ze er al over
  vertellen worden ze vaak niet serieus genomen en krijgen ze daardoor niet de hulp die ze
  nodig hebben. Ook worden bij mannen psychiatrische problemen als depressie en angst
  lastig herkend. Dat zijn allemaal relevante thema’s waar naar mijn mening meer
  aandacht voor nodig is. In de forensische zorg richt ik mijn aandacht echter vooral op de
  minderheidsgroep vrouwen.
   14. In de afgelopen jaren heb ik - samen met vele anderen - een multicenter project
  uitgevoerd naar vrouwen in de forensische zorg en wat hen kenmerkt in hun delicten,
  achtergrond en risicofactoren. Dit heeft veel nuttige kennis opgeleverd, zoals dat er bij
  hen nagenoeg allemaal sprake is van (complex) trauma en zeer complexe psychische
  problematiek. Ook vonden we dat er - ondanks dat er veel overeenkomsten zijn relevante genderverschillen bestaan in delictpleging, bijvoorbeeld dat het bij vrouwen
  vaker relationeel geweld betreft en maar zelden seksueel geweld. Ook vonden we
  verschillen in diagnoses en behandelbehoeftes (de Vogel et al., 2016; zie voor een
  overzicht de Vogel et al., 2023). In ons onderzoek vonden we dat maar weinig van deze
  vrouwen weer succesvol in de maatschappij terecht kwamen. Van de onderzoeksgroep
  was 18% overleden, op een gemiddelde leeftijd van 44 jaar. Mogelijke verklaringen zijn
  suïcide en ernstig zelfbeschadigend gedrag, geschiedenis van trauma, middelenmisbruik,
  en prostitutieverleden. Verder vonden we dat risicotaxatie-instrumenten bij vrouwen
  aanzienlijk minder goed voorspellen dan bij mannen. Het gebruik van deze instrumenten
  is in Nederland verplicht en van grote invloed op het vervolg van behandeling, maar zijn
  dus eigenlijk bij vrouwen niet erg bruikbaar (de Vogel, 2022).
  In de praktijk zitten we regelmatig met de handen in het haar; de behandeling stagneert
  en het is ingewikkeld om vrouwen succesvol te laten door- of uitstromen. Hoe kunnen
  6
  
  we dit beter doen? Voor hen, en zeker ook voor hun eventuele kinderen. De
  intergenerationele transfer is duidelijk aangetoond in wetenschappelijk onderzoek,
  overigens ook bij vaders, maar bij moeders lijkt dit nog sterker te zijn. Dit pleit ook voor
  veel meer aandacht en onderzoek naar preventie.
   15. Wat ik vooral belangrijk vind voor de komende jaren is hoe de kennis uit de wetenschap
  op de werkvloer landt. Hoe kunnen we wetenschappelijke kennis benutten om de
  behandeling ook daadwerkelijk te verbeteren. Hoe kunnen we gender-responsief werken
  en hoe gaan we bijvoorbeeld om met transgender personen? Niet alleen in de
  forensische zorg waar gemengde behandeling mogelijk is, maar bijvoorbeeld ook in de
  gevangenis waar mannen en vrouwen gescheiden verblijven. Recentelijk is er meer
  aandacht gekomen voor deze thema’s, zoals in de werkgroep Gender in de Van der
  Hoeven Kliniek.
  Wij hebben in een project binnen het programma Kwaliteit Forensische Zorg richtlijnen
  ontwikkeld voor gender-responsief werken met als doel om de behandeling voor
  vrouwen in de forensische zorg te verbeteren (de Vogel et al., 2023). De komende jaren
  gaan we verder onderzoek doen of dit ook daadwerkelijk de behandeling verbetert.
   Effectiviteit behandeling
  16. Meer in het algemeen speelt de vraag: werkt behandeling eigenlijk, wat is nu precies de
  kwaliteit van de forensische zorg? De effectiviteit van behandeling in de forensische zorg
  is niet onomstotelijk bewezen. Vanuit de maatschappij wordt dit wel verlangd en er
  wordt soms met verbazing gereageerd dat we dit nog steeds niet weten. Het is echter
  ontzettend ingewikkeld om dit goed te onderzoeken. Immers, je kunt niet een
  controlegroep samenstellen met dezelfde type delicten en stoornissen, die geen
  behandeling geven, en vervolgens kijken wat er zal gebeuren. Ook is het niet eenvoudig
  om goede uitkomstmaten vast te stellen; recidive als uitkomstmaat ligt voor de hand,
  maar er is meer. Natuurlijk zijn er manieren om het wel te proberen, dat is ook wel
  gebeurd, in kleinere onderzoeken, maar ook multicenter, zoals naar Schema focused
  therapy (Bernstein et al., 2023). In twee recente internationale meta-analyses (McIntosh
  et al., 2021; Papalia et al., 2019) werd onlangs voorzichtig geconcludeerd dat
  behandeling in de forensische zorg tot positieve resultaten leidt, vooral wanneer het om
  multimodale behandeling gaat. Veel onderzoeken hadden echter belangrijke
  beperkingen en meer onderzoek is nodig. In Nederland maakten Nagtegaal et al. (2016)
  een kosten-baten analyse op basis van beschikbare literatuur waaruit ze concluderen dat
  de tbs-maatregel een waardevolle bijdrage levert aan de veiligheid van de maatschappij.
   Dat is veelbelovend, maar wat werkt nu precies, wat helpt onze patiënten, ook op de
  langere termijn, ook als er zich grote veranderingen in hun leven voordoen (bijvoorbeeld
  ontslag of een verbroken relatie) of wanneer de verleidingen van bijvoorbeeld alcohol of
  drugs te groot worden?
  17. Vanuit het EFP project de Lerende Praktijk zijn we momenteel met een groep
  onderzoekers bezig te analyseren wat het onderzoek naar effectiviteit van behandeling
  de afgelopen 15 jaar heeft opgebracht; we bekijken daarvoor ongeveer 60 studies
  verschenen tussen 2005 en 2022. Daarmee kunnen we in kaart brengen wat we nu wel
  weten en vooruitkijken naar wat we nog niet weten en wat nodig is. Wat werkt, voor
  7
  
  wie, wanneer en hoe? Hoe kunnen we dit onderzoek voor de komende jaren zo gedegen
  mogelijk opzetten?
  18. Professionals
  Mentale veerkracht
  19. Er wordt veel verwacht van de professionals die in de forensische zorg werken. Het gaat
  om een complexe doelgroep, de werkdruk is hoog, er is een hoog verloop en er zijn
  hooggespannen verwachtingen vanuit de maatschappij. Het is en blijft mensenwerk, en
  het is dus niet reëel te verwachten dat dit altijd goed gaat. Toch wordt dit vaak wel
  verwacht en als het dan mis gaat wordt al snel gekeken naar de professionals die er
  werken. De meeste professionals die in de forensische zorg werken kiezen bewust voor
  dit vak en zien het als zinvol en belangrijk werk, vooral omdat zij hiermee kunnen
  bijdragen aan herstel van patiënten en voorkomen van recidive en daarmee het veiliger
  maken van de maatschappij. Het is echter niet altijd eenvoudig.
   20. Er is een aantal specifieke aspecten aan het werken in het forensisch sociaal domein die
  een beroep doen op de mentale veerkracht van professionals, namelijk het meemaken
  van incidenten, maar ook mogelijke continue spanningen in het contact met cliënten /
  patiënten. Ten derde kan het werken met cliënten die ernstige delicten hebben gepleegd
  emotioneel belastend of confronterend zijn. Met name het horen of lezen over seksuele
  delicten of ernstige geweldsdelicten, zeker wanneer kinderen slachtoffer waren, kunnen
  veel indruk maken en zelfs leiden tot psychische klachten bij professionals. Er is
  onderzoek uitgevoerd naar professionals bij de jeugdbescherming waaruit blijkt dat de
  constante confrontatie met verhalen van misbruikte kinderen kan leiden tot klachten die
  lijken op die van de getraumatiseerde zelf (Sprang et al., 2011). Dit wordt secundaire of
  indirecte traumatisering genoemd en komt met name voor bij vrouwelijke professionals
  (Branson, 2019). In het forensisch sociale veld hebben veel cliënten zelf trauma's in hun
  voorgeschiedenis, maar bovenal hebben ze trauma’s bij anderen veroorzaakt. Bij
  therapeuten die met seksueel delinquenten werken werd secundaire traumatisering ook
  gevonden (Moulden & Firestone, 2007).
  Soms overstijgt de draagkracht de draaglast en dan kunnen klachten ontstaan,
  bijvoorbeeld PTSS of burn-out. Zowel individuele kenmerken (en de privé situatie) als
  kenmerken van teams en de organisatie kunnen daarbij een rol kunnen spelen, in
  negatieve zin (risicofactoren) maar ook in positieve zin (beschermende factoren).
  Beschermende factoren voor een individu zijn bijvoorbeeld positivisme en geloof in
  eigen kunnen. Voor organisaties zijn bijvoorbeeld een open cultuur, voldoende
  mogelijkheden voor nazorg, oprechte betrokkenheid van leidinggevenden en collega’s en
  transparante communicatie belangrijke beschermende factoren.
   Uit onderzoek is gebleken dat kenmerken van een organisatie een nog sterkere
  voorspeller voor posttraumatische stressklachten zijn dan de gebeurtenis op zichzelf en
  dan kenmerken van de professional. Het is dus belangrijk dat forensische organisaties
  oog hebben voor de cultuur en hun professionals en dat ze aan preventie doen, op
  meerdere niveaus en momenten. Eigenlijk zijn alle principes van trauma-informed care
  die ik eerder besprak ook van belang voor alle professionals.
  8
  
  21. Meer aandacht is dus nodig voor de professionals die in de forensische zorg werken. Hun
  werk is belangrijk en we moeten goed voor hen zorgen en zuinig op hen zijn. Veerkracht
  is een relevant onderzoeksthema, in dit plaatje met een wijsheid, vaak gebruikt door
  mijn collega Anne Koppe, simpel doch doeltreffend weergegeven.
  22. Het forensische veld heeft zich enorm ontwikkeld de afgelopen jaren en er is veel
  opgeleverd om professionals te ondersteunen in hun werk; zie bijvoorbeeld het
  programma forensisch vakmanschap (https://forensischvakmanschap.nl/), de
  forensische leerlijn (https://forensischeleerlijn.nl/), het recent opgeleverde
  kwaliteitskader Forensische Zorg (https://efp.nl/kwaliteitskader-forensische-zorg) en
  natuurlijk het programma Kwaliteit Forensische Zorg (https://kfz.nl/) dat dit jaar 10 jaar
  bestaat (9 november 2023 jubileumcongres). Alles met als doel om professionals
  handvatten te bieden en daarmee de forensische zorg verder te verbeteren.
  In de praktijk is het echter ook zo dat professionals overstelpt worden met tools,
  richtlijnen, kaders, handreikingen, factsheet, routekaarten etc. Hoe vinden ze daarin hun
  weg en hoe kunnen ze die goed benutten en inpassen in hun dagelijkse werk en
  verantwoordelijkheden en hoe zorg je dat het niet weer een verplicht afvinklijstje of
  bureaucratisch ding wordt? Het is in ieder geval belangrijk dat professionals
  meegenomen worden in de keuzes en de implementatie, dat ze voldoende tijd en ruimte
  krijgen en dat het goed geborgd wordt in de processen.
   23. Kortom, meer aandacht is nodig voor de professionals die in de forensische zorg werken
  en hoe zij zo goed mogelijk gefaciliteerd kunnen worden in het uitvoeren van hun
  belangrijke werk. Er zijn diverse thema’s die om meer onderzoek vragen. Binnen het
  lectoraat Werken in Justitieel kader van de Hogeschool Utrecht wordt veel onderzoek
  verricht naar professioneel handelen (zie https://www.hu.nl/onderzoek/werken-injustitieel-kader).
  24. Processen
  Continuïteit van zorg
  25. Continuïteit van zorg / in de justitiële keten is een thema dat de laatste jaren sterk in de
  belangstelling staat. Het is essentieel dat er bij uitstroom een soepele overgang is naar
  eventuele vervolgvoorzieningen en / of maatschappelijke re-integratie middels goede
  huisvesting, werk en sociale inbedding. Continue zorg en begeleiding na een behandeling
  in gedwongen kader is belangrijk om terugval in delicten, (zelf)destructief, of
  overlastgevend gedrag of te voorkomen. De belangen van goede aansluiting en
  samenwerking in de keten zijn dan ook groot voor de maatschappij en de cliënt zelf,
  maar ook voor zijn of haar omgeving en de betrokken professionals. Voor de cliënt /
  patiënt is het belangrijk dat hij of zij zich gezien en gehoord blijft voelen en dat door de
  omgeving en professionals gesignaleerd en geïntervenieerd kan worden mocht het
  onverhoopt niet goed gaan.
   9
  
  Ondanks goede intenties is er nog altijd sprake is van gebrekkige doorstroom en
  discontinuïteit in de keten. Daar is de afgelopen jaren veel aandacht voor geweest en er
  zijn talrijke rapporten en hulpmiddelen verschenen allen met als doel het verbeteren van
  de continuïteit. Wat heeft dat tot nu toe opgeleverd?
  26. Samen met Petra Schaftenaar en Maartje Clercx voerde ik in 2019 een inventariserend
  onderzoek uit naar continuïteit van zorg, Mind the gap, daarin bekeken we alle
  opgeleverde stukken vroegen we professionals zelf waar behoefte aan is. Knelpunten zijn
  grofweg onder te verdelen in problemen op gebied van wet en regelgeving / bekostiging,
  maar vooral in moeilijkheden in (het organiseren van) samenwerking. De behoeft lag
  vooral bij betere samenwerking en elkaar beter kennen. Een duidelijke boodschap was:
  we willen niet nog meer instrumenten, maar vooral betere manieren om samen te
  werken. Verder is het belangrijk om alles wat nu opgeleverd of geïmplementeerd wordt
  goed te evalueren en daar van te leren.
  27. Wat is nodig? Veel valt samen te vatten onder de noemer samenwerking en
  communicatie. We hebben allemaal hetzelfde doel: we willen patiënten of cliënten zo
  goed mogelijk begeleiden / behandelen om terugval te voorkomen en de maatschappij
  zo veilig mogelijk te houden. Goede samenwerking tussen instellingen en zorgvuldige
  overdracht is hierbij essentieel. Van Mind the gap naar Bridge the gap.
  Samenwerking
  28. Voor een goede, prettige samenwerking is het nodig om heldere gezamenlijke doelen op
  te stellen, duidelijke afspraken te maken over samenwerking rondom een client /
  patiënt, een gezamenlijke taal te hebben (bijvoorbeeld wat verstaan we onder termen
  als risico-denken, forensische scherpte, herstel?). Verder moeten natuurlijk de
  randvoorwaarden, financiën, privacy issues etc., op orde zijn. En tot slot, en misschien
  wel de meest genoemde factor voor succes: elkaar kennen en weten te vinden.
   Besluitvorming
  29. Hoe zit het met besluitvormingsprocessen in de forensische zorg? Zorgvuldige
  besluitvorming is van belang, er moeten immers belangrijke beslissingen genomen
  worden. Is het bijvoorbeeld verantwoord om een forensisch psychiatrische patiënt op
  verlof te gaan, wanneer kan er geadviseerd worden om de tbs te beëindigen?
  Risicotaxatie helpt ons daar enorm bij. Zoals ik eerder echter al zei hangt veel ook af hoe
  er over de resultaten van de risicotaxatie wordt gecommuniceerd en wat er vervolgens
  mee gebeurt. Hoe verloopt dat nu?
  Onlangs heb ik samen met Erik Bulten en Wim van Kordelaar data geanalyseerd van het
  Adviescollege Verloftoetsing tbs, het AVT (Bulten et al., 2022). Het AVT is in 2008
  opgericht naar aanleiding van de adviezen van commissie Visser (2006, parlementair
  onderzoek n.a.v. enkele ernstige incidenten met tbs-ers tijdens verlof), en is een
  onafhankelijk college dat verlofaanvragen van tbs-ers geschreven door de klinieken
  inhoudelijk toetst en de Minister voor Rechtsbescherming adviseert over de veiligheid
  betreffende de ingediende verlofaanvragen. Het AVT beoordeelt tussen de 1.300 en
  1.400 verlofaanvragen per jaar en dit verloopt volgens een zorgvuldig proces en is mede
  gebaseerd op wetenschappelijk onderbouwde risicotaxatie uitgevoerd door de klinieken.
  10
  
  In dit onderzoek brachten we alle incidenten van Ongeoorloofde Afwezigheid (OA)
  tussen 2009-2020 in kaart. We keken hierbij naar de positieve adviezen (dat is ongeveer
  90% van het totaal aantal adviezen). Bij 2.5% van de 15.050 verlofaanvragen tussen
  2009-2020 was er sprake van een OA. In bijna driekwart (74%) van de OA’s is de patiënt
  binnen 24 uur weer terug in de instelling en is er ook geen sprake van recidive.
  Vervolgens keken we naar recidive en vonden we dat bij 0.15% van het totaal aantal
  positief bevonden verlofaanvragen er sprake was van een OA met een recidive.
   Daarnaast analyseerden we patiëntkenmerken van 11.525 verlofaanvragen voor eerste
  begeleid verlof tussen 2010 en 2018. Patiënten met een cluster Bpersoonlijkheidsstoornis, een aan middelen gebonden stoornis, stemmingsstoornis,
  aandachtsstoornis, brandstichting of een ernstig geweldsdelict als indexdelict hadden
  een significant hogere kans op een OA. Deze relaties waren echter zeer zwak.
  Kortom, recidive tijdens een OA is - gelukkig - een zeldzame gebeurtenis. Ondanks dat
  enkele patiënt- en delictkenmerken gerelateerd waren aan een OA is het verband zwak
  en het voorspellen van een (recidive tijdens) OA moeilijk. Hieruit kunnen we concluderen
  dat het gehele besluitvormingsproces rondom verlof over het algemeen zorgvuldig
  verloopt; in 99.85% van de positief geadviseerde verlofaanvragen verloopt het verlof
  veilig (geen recidive). Daarbij dient nog vermeld te worden dat we binnen dit onderzoek
  keken naar verlofaanvragen, als we kijken naar het totaal aantal verlofbewegingen (zo’n
  70.000 per jaar) is dit nog lager.
  Uiteraard is iedere recidive er een te veel en moeten we er alles aan doen om het
  voorkomen, maar 100% garantie is een illusie. Dit werd ook helder verwoord door de
  commissie Visser: Geen enkel systeem, geen enkele oplossing kan 100% veiligheid
  garanderen (Visser, 2008, p. 18). Hoe zorgvuldig de wegingen en inschatting ook worden
  gemaakt, zeer incidentele onttrekkingen en recidives zijn onvermijdelijk. Voorkomen
  dient te worden dat incidenten met betrekking tot OA’s en recidives grotendeels het
  beleid gaan bepalen. Ik verwijs daarbij graag naar de tijdlijn van stelselwijzigingen in de
  forensische zorg en de bespreking van de gevolgen ervan naar Van der Wolf et al., 2020.
  Onder meer op p. 60 LES 8: De forensische zorg presteert steeds beter ten aanzien van
  recidivereductie, maar incidenten bepalen grotendeels het beeld en het beleid.
   Drie perspectieven
  30. Terug naar de drie perspectieven. Er zijn een aantal parallelle thema’s: veerkracht (bij
  patiënten - professionals – processen); trauma-informed werken; zorgvuldige
  communicatie; en samenwerking. Dit zijn wat mij betreft de sleutelwoorden voor de
  komende tijd.
  31. Concluderend, er zitten zeker steekjes los, maar er is ook veel potentie, herstel en
  veerkracht. Uiteindelijk hoeft een klein steekje los niet zo erg te zijn, dat maakt het
  uniek, maar te grote steken kunnen er voor zorgen dat alles uit elkaar valt. Als het
  bouwwerk als geheel stevig is kan een klein steekje los best.
  11
  
  Terugkomend op de casus: uiteindelijk ging het met Kimberly niet zo goed, er is een paar
  keer geprobeerd haar te resocialiseren, maar ze viel steeds weer terug in
  middelengebruik en risicovol gedrag. Haar gezondheidsproblemen werden steeds
  ernstiger, ook cognitief had ze problemen, onder meer met haar geheugen. Uiteindelijk
  is ze overgeplaatst naar een longcare afdeling waar de behandeling niet zozeer gericht is
  op terugkeer in de maatschappij, maar op kwaliteit van leven. Positief is dat zij met
  behulp van een forensisch netwerkbegeleider contact kreeg met haar kind, wat voor
  haar heel waardevol was. Daar kon gelukkig toch, ondanks dat er nog genoeg losse
  steekjes bleven, iets gerepareerd worden.
  32. De komende jaren zal ik mij – met vele anderen – gaan richten op de volgende thema’s:
  de rol van trauma en trauma-informed care; de relatie tussen agressie naar zelf en
  anderen; gender-responsief werken; risicocommunicatie en de vertaling van risicotaxatie
  naar risicomanagement; effectiviteit van de forensische behandeling; mentale
  veerkracht van professionals; het ontwikkelen en onderzoeken van gemeenschappelijke
  taal en interdisciplinaire samenwerking.
   Dankwoord
  Het is 2023 en dat betekent dat ik dit jaar 50 ben geworden, en dat ik 25 jaar geleden begon
  met werken in de Van der Hoeven Kliniek. Ik had destijds nooit gedacht dat ik zo lang zou
  blijven, maar ik ben enorm gehecht geraakt aan deze plek en de mensen. Nog een rond
  getal: het is precies 10 jaar geleden dat we hier vanuit de sectie Forensische Psychologie een
  groot internationaal congres organiseerden, in het MECC, namelijk voor de International
  Association of Forensic Mental Health Services. Daar koester ik mooie herinneringen aan,
  ook omdat wij toen, wat uniek was, samen met patiënten uit de Van der Hoeven Kliniek een
  optreden gaven. Als wetenschappers kunnen we mooie onderzoeken uitvoeren, artikelen
  schrijven en presentaties geven, maar theater of andere kunstvormen laten het ‘’echt
  binnen komen’’. Dit kunnen jullie zo dadelijk zelf bij de borrel ook gaan ervaren met een
  optreden van Theater Buiten de Muren.
  Er zijn veel mensen om te bedanken, te veel binnen deze tijd. Toch wil ik er hier een paar
  noemen. Als eerste wil ik het College van toezicht en de Universiteit Maastricht
  bedanken voor het vertrouwen dat zij mij geven en dat zij deze bijzondere leerstoel mogelijk
  maken. Mariette Keijser was als bestuurder van de Forensische Zorgspecialisten vanaf het
  prille begin enorm enthousiast en steunend. En dan natuurlijk Corine de Ruiter; bij wie ik in
  1998 begon als onderzoeksassistente, bij wie ik in 2005 promoveerde en daarna bleef
  samenwerken, inmiddels dus ook al meer dan 25 jaar. Haar bevlogenheid en passie voor het
  forensische vak en voor de wetenschap zijn een blijvende bron van inspiratie. De sectie
  Forensische Psychologie dank ik voor het hartelijke welkom en ik kijk uit naar nieuwe
  samenwerkingen.
   Vanuit de Van der Hoeven Kliniek zijn er velen te bedanken. De Afdeling Onderzoek, Wineke,
  Kasia, Nienke, Annabel, Edwin, Maaike (en ook Eveline, Sabine, Ellen en oud collega’s) staat
  daarbij in het middelpunt, maar ook patiënten, behandelaren, Klinisch Psychologen in
  opleiding, studenten etc. Een naam wil ik hier toch niet onbenoemd laten, Ellen van den
  Broek, mijn klinisch geweten en inmiddels ook onderzoeks-collega.
  12
  
  Sinds 2017 werk ik bij de Hogeschool Utrecht, binnen het lectoraat Werken in Justitieel
  Kader in het Kenniscentrum Sociale Innovatie, waar ik warm werd ontvangen. Het mooie van
  het werken op de Hogeschool vind ik het praktijkgerichte, en de duidelijke koppeling tussen
  onderwijs, onderzoek, en praktijk. Ook hier zijn vele mensen te bedanken, zoals Nico de Vos,
  directeur van het kenniscentrum, en vooral het lectoraat aan wie ik samen met mijn collega
  lector Jacqueline Bosker leiding geef. Ik kan me geen fijnere samenwerking voorstellen dan
  met Jacqueline; integer, slim en de inhoud staat bij haar altijd voorop.
  Verder dank ik alle andere collega’s met wie ik samenwerk, van andere klinieken, bij het
  Adviescollege Verloftoetsing tbs, de reclassering, leden van de programmacommissie
  Kwaliteit Forensische Zorg, het Expertisecentrum Forensische Psychiatrie (EFP), Stichting
  Vrienden van Oldenkotte, en het nieuwe Tijdschrift voor Forensische Psychiatrie en
  Psychologie.
  Tot slot dank aan mijn ouders / broers en partners, schoonzus, vrienden en natuurlijk mijn
  gezin voor alle steun, vertrouwen en bovenal de broodnodige relativeringen. Dat is meteen
  ook de groep aan wie de hamvraag gesteld kan worden: zit er aan mij eigenlijk een steekje
  los? Op zijn minst workalcoholic zou ik zeggen, maar ik hoop toch niet volledig ontspoord.
  Ik heb gezegd.
   Referenties
  Bernstein, D., Keulen-de Vos, M., Clerck, M., Vogel, V. de, Kersten, G. C. M. Lancel, M.,
  Jonkers, P. P., Bogaerts, S., Slaats, M., Broers, N. J., Deenen, T. A. M. & Arntz, A. (2023).
  Schema therapy for violent PD offenders: A randomized clinical trial. Psychological Medicine,
  53(1), 88-102. doi:10.1017/S0033291721001161
  Branson, D. C. (2019). Vicarious trauma, themes in research, and terminology: A review of
  literature. Traumatology, 25(1), 2-10. https://doi.org/10.1037/trm0000161
  Bulten, E., Vogel, V. de, & Kordelaar, W. van (2022). Onttrekkingen en recidive tijdens tbsverlof: De wet van de kleine aantallen. Tijdschrift voor Psychiatrie, 64, 657-662.
  Felitti, V. J., Anda, R. F., Nordenberg, D., Williamson, D. F., Spitz, A. M., Edwards, V., Koss, M.
  P., & Marks, J. S. (2019). Reprint of: Relationship of childhood abuse and household
  dysfunction to many of the leading causes of death in adults: The Adverse Childhood
  Experiences (ACE) study. American Journal of Preventive Medicine, 56(6), 774–786.
  https://doi.org/10.1016/j.amepre.2019.04.001
  Fritzon, K., Miller, S., Bargh, D., Hollows, K., Osborne, A., & Howlett, A. (2021).
  Understanding the relationships between trauma and criminogenic risk using the Risk-NeedResponsivity model. Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma, 30(3), 294-323.
  https://doi.org/10.1080/10926771.2020.1806972
  
  13
  
  Hamby, S., Elm, J. H., Howell, K. H., & Merrick, M. T. (2021). Recognizing the cumulative burden
  of childhood adversities transforms science and practice for trauma and resilience. American
  Psychologist, 76(2), 230-242. https://doi.org/10.1037/amp0000763
  McIntosh, L. G., Janes, S., O'Rourke, S., & Thomson, L. D. (2021). Effectiveness of psychological
  and psychosocial interventions for forensic mental health inpatients: A meta-analysis.
  Aggression and Violent Behavior, 58, 101551. https://doi.org/10.1016/j.avb.2021.101551
  Moulden H. M., & Firestone, P. (2007). Vicarious traumatization: The impact on therapists who
  work with sexual offenders. Trauma, Violence, & Abuse, 8(1), 67–83.
   https://doi.org/10.1057/9780230249165_10
  Nagtegaal, M. H., Goethals, K. R. I. S., & Meynen, G. (2016). De tbs-maatregel: Kosten en baten
  in perspectief. Tijdschrift voor psychiatrie, 58(10), 739-745.
  Papalia, N., Spivak, B., Daffern, M., & Ogloff, J. R. (2019). A meta‐analytic review of the efficacy
  of psychological treatments for violent offenders in correctional and forensic mental health
  settings.
  Clinical
  Psychology:
  Science
  and
  Practice,
  26(2),
  e12282.
  https://doi.org/10.1111/cpsp.12282
  SAMHSA (Substance Abuse and Mental Health Services Administration) (2014). SAMHSA’s
  Concept of Trauma and Guidance for a Trauma-Informed Approach. HHS Publication No.
  (SMA) 14-4884. Substance Abuse and Mental Health Services Administration.
  Verstegen, N. (2023). Hurt people hurt people. Characteristics and impact of
  inpatient aggression in forensic mental health care. Dissertation Maastricht University.
  Verstegen, N., Vogel, V. de, Huitema, A., Didden, R., & Nijman, H. (2020). Physical violence
  during mandatory psychiatric treatment: Prevalence and patient characteristics. Criminal
  Justice & Behavior, 47 (7), 771-789. doi: https://doi.org/10.1177/0093854820924691
  Visser, A.P. (2008). TBS, vandaag over gisteren en morgen. Een inleiding over het
  parlementair onderzoek TBS. Ontmoetingen, voordrachtenreeks van het Lutje P.J.G. 2008;
  14: 1-18.
   Vogel, V. de (2022). Risicotaxatie bij vrouwen. Expertise en Recht, 2022-2, 35-40
  Vogel, V. de, Schaftenaar, P., & Clercx, M. (2019). Mind the gap. Continuïteit in de
  forensische zorgketen. Eindrapportage KFZ. Utrecht: KFZ. Beschikbaar via
  https://kfz.nl/resultaten/mind-the-gap-continuiteit-in-de-forensische-keten-precall-2018-79
  Vogel, V. de, Stam, J., Bouman, Y., Horst, P. ter, & Lancel, M. (2016). Violent women: A
  multicentre study into gender differences in forensic psychiatric patients. The Journal of
  Forensic Psychiatry & Psychology, 27, 145-168. doi: 10.1080/14789949.2015.1102312
  Vogel, V. de, Bruijn, M. de, Klein Haneveld, E., Leong, J., Robbe, E., Steunenberg, D., Verhees,
  M. & Vissers, A. (2023). Behandelen van vrouwen: Een vak apart? Ontwikkeling van een
  14
  
  handreiking voor het behandelen van vrouwen in de klinische forensische zorg. Kwaliteit
  Forensische Zorg (KFZ). Behandelen van vrouwen in forensische klinische zorg: Een vak
  apart? Het ontwikkelen van richtlijnen voor de behandeling van vrouwen in de forensische
  klinische zorg - KFZ
  Wolf, M. J. F. van der, Reef, J., & Wams, A. C. (2020). Wie zijn geschiedenis niet kent…: Een
  overzichtelijke tijdlijn van de stelselwijzigingen in de forensische zorg sinds 1988. Instituut
  voor Strafrecht en Criminologie, Universiteit Leiden.
  https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/11/02/tk-bijlage-rapport-vander-wolf-visie-forensische-zorg
  Informatie over Nederlandse multicenter onderzoek naar genderverschillen in de
  forensische zorg (research gate profiel Vivienne de Vogel):
  https://www.researchgate.net/project/Gender-differences-in-forensic-psychiatric-patients
  
  15
  
  16
  
  17
  
  18
  
  19
  
  20
  
  21.
  