text: Ook non-fictie boeken, zoals die van Geert Mak, hebben daartoe bijgedragen.21
  Wär mein Klavier doch ein Pferd, een bloemlezing met uitsluitend vrouwelijke auteurs, lijkt op het eerste gezicht vernieuwing te zoeken. Er wordt de Duitse lezer immers een “Bild der Niederlande, das mehr zeigt als Windmühlen, Tulpen, Deiche und
  Fahrräder”22 beloofd. Daarbij wordt vooral naar historische gebeurtenissen verwezen,
  naar het koloniale verleden van Nederland maar ook naar de Tweede Wereldoorlog en
  de Duitse bezetting. Vervolgens blijkt echter dat de samenstelster “das Besondere der
  vorliegenden Textsammlung” precies ziet in de “Nüchternheit”23, een typering voor Nederlanders, die al decennia lang gebruikt wordt.
  Ook de poëziebundel Polderpoesie sluit in zijn titel bij deze geografische imago’s
  en bij de typische beeldvorming over Nederland aan. ‘Polder’ is hier echter niet (uitsluitend) geografisch maar ook metaforisch bedoeld en verwijst naar ‘nieuw land’ en
  naar een generatie van jonge schrijvers, waarmee 25- tot 40-jarigen zijn bedoeld. Nadrukkelijk wil deze bloemlezing de lezer Neuland doen ontdekken: “die junge Lyrik
  Flanderns und der Niederlande, der Vielfältigkeit, Umtreibigkeit und Dynamik beeindruckt”.24 De bundel VERSschmuggel/VERSsmokkel daarentegen probeert het niet met
  geografische of sociologische eigenschappen, maar beklemtoont de taalverwantschap
  tussen het Duits en het Nederlands. De samenstellers hebben het in hun tweetalige
  bloemlezing over een “fremde Nähe”25 tussen beide talen, die wel iedere Duitser die
  maar iets van de Nederlandse taal afweet, zal herkennen. Dit sluit bovendien ook goed
  aan bij het motto van de Buchmesse in 2016: “Dit is wat we delen/Dies ist, was wir
  teilen”, waarbij op de website www.frankfurt2016.com expliciet naar de gezamenlijke
  taal van Nederland en Vlaanderen wordt verwezen, maar ook naar de Noordzee die de
  drie gebieden delen, en waarbij men op zoek gaat naar verbindingen tussen de buurlanden.
   20 Zinggl, Martin: Amsterdam. Ein Lese-Band über die holländische Metropole, in: Wiener Zeitung Online (15-10-2016), via www.wienerzeitung.at/themen_channel/literatur/buecher_aktu
  ell/850460_Amsterdam.html.
  21 Wilterdink, Nico: De receptie van Nederlandse literatuur in het buitenland: aandacht, interpretatie, waardering, in: Ton Bevers et al. (Hg.): Nederlandse kunst in de wereld. Literatuur,
  architectuur en beeldende kunst 1980–2013, Nijmegen 2015, 87.
  22 Hermanns, Doris: Wär mein Klavier doch ein Pferd, Gräfelfing 2016, 187.
  23 Hermanns mein Klavier, 187.
  24 Wieczorek, Stefan / Wenzel, Christoph: Polderpoesie, Aachen / Berlin 2016, 5.
  25 Aurélie, Maurin / Wohlfahrt, Thomas: VERSschmuggel  /  VERSsmokkel, Poesie aus den Niederlanden & Flandern und Deutschland, Heidelberg 2016, 9.
   “Navigieren in vertrauten und fremden Gewässern”
  
  In deze al bij al weinig verrassende benaderingen springen de twee speciale tijdschriftnummers in het oog. Das Mag valt op door helemaal niet te willen aanknopen
  bij bekende imago’s en door duidelijk in te zetten op informatie over nieuwe auteurs
  en tendensen. Het blad toont zich zoals de uitgeverij zelf ook doet: als jong en hip. Het
  coverdesign (gemaakt door het ontwerpbureau van de uitgeverij zelf) en de zelftypering als “jüngste Stimme der niederländischen Gegenwartsliteratur” gepresenteerd door
  een “brandneues Literaturmagazin” sluiten goed aan bij de opvallend korte en flitsende inleiding. Daarin is vooral sprake van de literatuurfestivals en het “Sommercamp”
  voor aankomende schrijvers, dat elk jaar door Das Mag wordt georganiseerd, en lijkt
  het blad ook op een jong Duits publiek te mikken. In tegenstelling daarmee ziet Bojen
  & Leuchtfeuer, de speciale uitgave van die horen, dat ook in 1993 al een speciaal nummer voor de Buchmesse uitbracht, er veel bedachtzamer uit. Uitgaande van het devies
  “Navigieren in vertrauten und fremden Gewässern”, waarmee zowel naar het bekende imago van de zeehandelsnatie Nederland als naar het boekenbeursmotto van de gedeelde Noordzee wordt verwezen, denkt de samensteller na over het “Vorbildcharakter
  der Lage Landen”.26 Was Nederland lange tijd het gidsland, op politiek gebied (‘poldermodel’) en als zorgzame samenleving bekend, dan zijn de laatste jaren in Nederland
  en Vlaanderen nieuwe maatschappelijke uitdagingen en problemen opgedoken.  27 Wieczorek / Wenzel Polderpoesie, 6.
  28 Wieczorek / Wenzel Polderpoesie, 5.
  29 Wieczorek / Wenzel Polderpoesie, 369.
  431
  
  432
  
  Lut Missinne und Frederike Zindler
  
  CB: Es muss. Und zwar nicht deswegen, weil Flamen wie Niederländer eine sehr ähn­
  liche Sprache sprechen und ihren Auftritt als Gastland der Frankfurter Buchmesse gemeinsam bestreiten, sondern weil die Flamen eine ebenso bedeutende, aber von der niederländischen durchaus verschiedene Literatur haben.“30
  
  In Buchwalds selectie van de honderd mooiste Vlaamse en Nederlandse gedichten is
  de verhouding Vlaamse – Nederlandse dichters één op tien.31 Voorts is er in ons corpus
  van 2016 maar één bundel met uitsluitend werk uit Nederland, namelijk Wär mein Klavier doch ein Pferd. De bloemlezing Amsterdam. Eine Stadt in Geschichten heeft met
  een verhaal van Stefan Hertmans nog net één Vlaming onder de achttien Nederlanders
  binnengesmokkeld.
  Net zo uiteenlopend als de inhoud van de zeven bloemlezingen is ook de informatie
  die in voor- en nawoorden over de Nederlandstalige literatuur wordt gegeven. Daarbij
  kan men een onderscheid maken tussen ‘interne’ informatie over de gekozen auteurs en
  ‘externe’ informatie, die deze keuze motiveert. Zowel in Polderpoesie als in Bojen &
  Leuchtfeuer wil Wieczorek nieuwe ontwikkelingen laten zien, een prospectieve bloemlezing maken: “Die Perspektive ist nach vorn gerichtet, auf Entdeckungen und jüngere Schriftstellerinnen und Schriftsteller”.32 Doris Hermanns lijkt minder de specifieke
  transferfunctie van een vertaalbloemlezing dan een ‘algemeen doel van literatuur’ voor
  ogen te hebben. Ze benadrukt in Wär mein Klavier doch ein Pferd dat het gaat om verhalen over sleutelmomenten van het volwassen worden. Literatuur moet in haar ogen
  oriëntering bieden in een door technologie en migratie veranderende wereld en helpen
  om het vreemde beter te leren kennen (flaptekst).
   De bloemlezingen Wir sind abwechselnd Sonne und Meer en Polderpoesie concentreren zich op de promotie van één bepaald genre en willen vooral “terra incognita”
  van de Nederlandstalige poëzie ontginnen.33 Wieczorek en Wenzel geven vooral ‘externe’ informatie en leggen aan de Duitse lezer uit op welke manier er in Nederland en
  Vlaanderen veel publieke aandacht voor poëzie wordt gegenereerd door festivals, stadsdichterschappen en evenementen als de poëzieweek. In de “Öffentlichkeit für Poesie”
  die Vlaanderen en Nederland tot stand hebben weten te brengen, ligt voor hen het bijzondere kenmerk van deze poëzie, die zij aan het Duitse publiek willen laten zien. 34
  Twee bloemlezingen uit 2016 hebben een extern evenement als directe aanleiding.
  Bij VERSschmuggel/VERSsmokkel is dat het poesiefestival berlin 2015, destijds een
  project met zes Nederlands- en zes Duitstalige dichters, die elkaars werk wederzijds
  hebben vertaald en waarvan de resultaten in dit boek werden verzameld. Het is, niet
  verwonderlijk, de enige tweetalige bloemlezing uit deze groep. In Das einsame Begräbnis is de gedachte dat deze gedichten via vertalingen bij een nieuw Duits publiek
  terechtkomen niet terug te vinden, maar worden de gedichten op zichzelf voorgesteld.
  Ze werden speciaal geschreven ter gelegenheid van een ‘eenzame begrafenis’ in Ant30 Buchwald Sonne und Meer, 148.
  31 Buchwald Sonne und Meer. Op het kaft staat als ondertitel “Die hundert schönsten niederländischen Gedichte”, in het zelfinterview gaat het over “die Arbeit an den hundert schönsten flämischen und niederländischen Gedichten”, 147.
  32 Wieczorek Bojen, 4.
  33 Buchwald Sonne und Meer, 151.
  34 Wieczorek Polderpoesie, 364.
  “Navigieren in vertrauten und fremden Gewässern”
  
  werpen en Amsterdam en voorgelezen aan het graf van een onbekende, iemand bij wie
  geen verwanten of vrienden opdoken. Zo werd aan de overledene met een gedicht een
  laatste eer gebracht.
   In tegenstelling tot die uit 1993 proberen de meeste van de genoemde bloemlezingen uit 2016 expliciet aansluiting te vinden bij de Nederlandse auteurs die het Duitse publiek al kent. Zeker wanneer er een korte biografie of een informatieve inleiding
  per auteur wordt gegeven, mag men ervan uitgaan dat de titels worden vermeld die van
  de betreffende auteur al in het Duits vertaald zijn. Slechts in twee gevallen gaat de samensteller ook met andere (Europese) literaturen verbindingen zoeken. Opvallend zijn
  de vergelijkingen die Victor Schiferli maakt met de Franse literatuur, zoals tussen De
  donkere kamer van Damocles door Willem Frederik Hermans en L’étranger van Albert
  Camus, die volgens hem beide een vergelijkbare status in Nederland en Frankrijk hebben bereikt, of tussen Marga Minco en Patrick Modiano, in wier beider werk de oorlog als een nauwelijks zichtbare schaduw aanwezig is.35 Christoph Buchwald vermeldt
  in zijn inleiding enkele klassieke namen uit de Duitse literatuur, Brentano, Arnim en
  Eichendorff, die volgens hem nooit in Nederland hadden kunnen schrijven omdat het
  vlakke Nederlandse landschap er zich niet toe leent.36 Maar in het gefingeerde zelfinterview van de ironische Buchwald met zijn bijna-naamgenoot Kris van Boekenwoud is
  dit eerder een dwaalweggetje dan een serieus bedoelde brug naar de Duitse lezer.
   Onder de samenstellers van de onderzochte bloemlezingen bevinden zich zowel Nederlanders en Vlamingen alsook Duitsers, zowel ‘transferexperten’ alsook nieuwe namen, soms is de samensteller de vertaler zelf, soms gaat het om een bloemlezing door
  een ander. Het onderscheid tussen een translator’s en een editor’s anthology, dat Frank
  en Eßmann maakten, zou nog verfijnd kunnen worden, omdat de editor (niet-vertaler/
  samensteller) zowel uit het brontaal- als uit het doeltaalgebied afkomstig kan zijn. Als
  we Das einsame Begräbnis en VERSschmuggel buiten beschouwing laten, omdat beide bundels niet werden samengesteld vanuit de gedachte om Duitse lezers een representatieve of illustratieve selectie van Nederlandstalig werk te bieden,37 dan blijven er
  nog zes bloemlezingen uit 2016 over waarvan we nader kunnen bekijken hoe en door
  wie de samenstelling is gebeurd. Buchwald is in dit opzicht een apart geval, omdat hij
  als voormalig Duitse uitgever nu bij de Nederlandse uitgeverij Cossee werkzaam is en
  op die manier twee posities tegelijk bezet, en zowel het ‘binnenlandse’ als ‘buitenlandse’ perspectief kan aannemen. Opvallend ook is de rol van Wieczorek, zelf vertaler en
  literatuurwetenschapper, die twee van de acht bloemlezingen (mee) samenstelde: Bojen
  & Leuchtfeuer en Polderpoesie (en de gedichten in Das einsame Begräbnis vertaalde).
  Zowel Buchwald als Wieczorek, twee Duitsers, verwijzen in hun uitspraken over Nederlandse en Vlaamse poëzie echter naar opvattingen van de Nederlandse dichter Rob
  Schouten, waardoor ook in de teksten van Wieczorek een ‘Duits/Nederlands’ standpunt
  aanwezig is. Das Mag is hier weer een bijzonder geval om een andere reden: er wordt
  geen samensteller genoemd. Wel wordt vermeld dat de Buchmesse-uitgave verscheen in
  35 Schiferli Amsterdam, 13–14.
  36 Buchwald Sonne und Meer, 151.
  37 Thomas Wohlfahrt en de Franse letterkundige Aurélie Maurin van de Literaturwerkstatt Berlin
  zijn ook de samenstellers van een reeks poëziebloemlezingen uit verschillende talen. Ze hebben
  geen specifieke band met Nederland.
   433
  
  434
  
  Lut Missinne und Frederike Zindler
  
  samenwerking met de Mairisch Verlag, die in het voorjaar van 2016 een maand in Amsterdam op bezoek was “um die niederländische Literaturszene kennenzulernen”. Daarvan is verslag te vinden op de blog van de uitgever: ‘mairisch goes Amsterdam!’.38
  Amsterdam van Victor Schiferli, die verantwoordelijk is voor de promotie van Nederlandse literaire fictie bij het Nederlands Letterenfonds, is de bundel met het meest exclusief Nederlandse perspectief.39
  
  5
  
  “Fremde Gewässer”? Bloemlezingen uit het eerste
  Buchmesse-jaar 1993
  
  In vergelijking met de bloemlezingen uit 2016 vertonen die uit 1993 toch wel wat verschillen. Al op het eerste gezicht valt op dat de kaften van de negen bundels er neutraler uitzien, wat natuurlijk met de trends in het boekdesign van de jaren negentig te
  maken kan hebben: veel grafische kaften met strakke lijnen en simpele kleuren. Een
  uitzondering is Großer Himmel, flaches Land. Op het kaft van dat boek prijkt het schilderij ‘Hollands glorie’ van Jan Cremer, dat een bont tulpenveld afbeeldt. De tulpen duiken overigens ook op in de titel van een verhalenbundel van vrouwelijke auteurs, Die
  Farbe der Tulpe. In 2016 waren deze Hollandse bloemen in de promotie nauwelijks
  nog te vinden, hetzij in negatieve zin, op een affiche van dtv: “Ganz ohne Tulpen” (zie
  afb. p. 435)
  Wat bij deze terugblik ook opvalt, is dat het imago van Nederland als zeenatie en
  het beeld van de kust, dat het gastlandschap van 2016 zo sterk leek te domineren, in
  1993 ook al aanwezig was. Zowel de titel Eine Jacke aus Sand als de ondertitel van het
  tijdschriftnummer van die horen, Doppelspiel oder ein Parapluie am Meer, verwijzen
  naar de kust. die horen begint met een tekst van Friedrich Schiller over de strijdvaardigheid en vrijheidsliefde van de Nederlanders in de zestiende eeuw ‒ niet alleen een
  opstapje voor de Duitse lezer via een oude bekende, maar ook een herkenbaar historisch beeld en een allusie op de voorganger van het blad, Die Horen (1795–1797), door
  Schiller uitgegeven. Met een kort verhaal over Kenau Simonstochter Hasselaar sluit
  Die Farbe der Tulpe daarbij aan en verbindt de Hollandse opstandigheid en vrijheidsliefde met de vrouw. Dit is overigens de enige bloemlezing die in 1993 “Nüchternheit
  und unromantische […] Sachlichkeit” als een typisch (calvinistisch) Nederlands kenmerk noemt. Meer dan in het tweede Buchmesse-jaar zijn er in 1993 bundels die uitsluitend Nederlandse auteurs opnemen (Niederländisches Lesebuch).
   Aan verschillen tussen Nederlandse en Vlaamse literatuur wordt er echter weinig
  aandacht besteed. Alleen Herbert Van Uffelen vermeldt kort dat Vlaanderen een sterkere experimentele traditie heeft. Het lijkt in 1993 even vanzelfsprekend dat een bundel
  uitsluitend auteurs uit Nederland opneemt, als dat Boon, Claus, Hertmans en De Martelaere zonder verder commentaar tussen de Nederlanders staan (Die Fähre), net zoals in
  die horen Anna Enquist zusterlijk naast Lanoye en Hertmans is geplaatst.
  38 https://www.mairisch.de/blog/amsterdam-2016/.
  39 Amsterdam fungeert hier “als merknaam” (Wilterdink De receptie van Nederlandse literatuur,
  88).
  “Navigieren in vertrauten und fremden Gewässern”
  
  Afbeelding:
  
  dtv-affiche “Ganz ohne Tulpen!” (foto: Lut Missinne)
  
  De informatie die in de voor- en nawoorden van de bundelingen uit het jaar 1993 wordt
  gegeven, is er duidelijk meer dan in 2016 op gericht het Duits publiek een zo mogelijk compleet beeld van een nieuwe literatuur te geven. De Nederlandse literatuur was
  toen voor de meeste Duitse lezers nog vrij onbekend.40 Een typisch voorbeeld daarvan
  is Die Niederlande erzählen. “Deutsche Leser wissen viel zuwenig über den Stand der
  Literatur in ihrem Nachbarland”, zo stelt de flaptekst, en kondigt aan dat deze anthologie “einige Kenntnislücken” zal proberen te vullen. In het nawoord schrijft samensteller
  Frans de Rover, destijds hoogleraar Nederlandse letterkunde aan de FU Berlijn, dat het
  zijn ambitie is “die Entwicklung der niederländischen Literatur nach 1945 immerhin
  [zu] repräsentieren.”41 Vervolgens stapt hij, beginnende bij Gerard Reve, W.F. Hermans
  40 Zie hierover ook Wilterdink De receptie van Nederlandse literatuur.
  41 Rover, Frans de: Die Niederlande erzählen, Frankfurt am Main 1993, 248.
   435
  
  436
  
  Lut Missinne und Frederike Zindler
  
  en Harry Mulisch, met decenniumsprongen door de naoorlogse Noord-Nederlandse literatuur tot bij de toen ‘neue Generation’ met Willem Melchior. Deze retro­spectieve blik
  verschilt opvallend van de meer ‘prospectieve’ inleidingen uit 2016. Ook twee andere bloemlezingen uit 1993, Noordzuid en Zeitkristalle geven min of meer een overzicht
  van de literatuurgeschiedenis in Nederland en Vlaanderen en beginnen grosso modo bij
  1945. Carel ter Haar stelt immers in Die Fähre eveneens expliciet: “Die vorliegende
  Anthologie möchte einen repräsentativen Überblick über acht Jahrzehnte niederländischer Literatur des 20. Jahrhunderts bieten.”42 Theaterteksten biedt een uitvoerig beeld
  van de geschiedenis van het toneel in de Nederlanden en laat het verhaal zelfs beginnen bij de middeleeuwen, met de Abele spelen en Elckerlyc. De bloemlezing Amsterdam. Ein jüdisches Städtebild is een bijzondere thematische bloemlezing, die het “jüdische Amsterdam” wil laten zien.
   De bloemlezers van 1993 moesten er rekening mee houden dat veel Duitse lezers
  nog nauwelijks iets van de Nederlandse literatuur afwisten. Voorzichtig stelde Martin Mooij in zijn voorwoord “Dialog und waches Gespräch” toen in die horen vast:
  “Das literarische Interesse am poetischen Kosmos flämisch-niederländischer Prägung
  ist merklich gestiegen”, en hij vroeg zich af of nu Hugo Claus, Harry Mulisch dan wel
  Cees Nooteboom daarbij de grootste verdienste toekwam. Toch maar Nooteboom, besloot hij, “die fraglos einen Wendepunkt fixiert” had.43 Ook Die Niederlande erzählen
  en Großer Himmel, flaches Land maakten melding van Nooteboom en diens ‘verovering’ van Duitsland, maar evenzeer doken in 1993 steeds de grote namen van de Nederlandse literatuur op, waarbij de samenstellers er zich duidelijk van bewust toonden dat
  Mulisch, Reve en Hermans in Duitsland toen nog onbekend waren:
  Sie, die zuverlässigen Fährleute unserer je eigenen Literatur, haben viel dazu beigetragen, die niederländische/flämische Poesie und die höchst unterschiedlichen Einsichten
  und Ansichten hiesiger Autoren über die Grenzen hinweg kenntlich werden zu lassen.
  Das kann nicht immer leicht gewesen sein, denn auch für die bekanntesten niederländischen Schriftsteller wie W.F. Hermans und Gerard Reve war es aus meist unerklärlichen Gründen sehr schwierig, in der Bundesrepublik Deutschland, ja, überhaupt im
  deutschsprachigen Raum, festen Fuß zu fassen.
   Für Harry Mulisch wird es leichter gewesen sein (aber ein kontinuierliches Leser­
  echo war auch für ihn aus Deutschland nicht immer zu hören), und auch für Louis Paul
  Boon – viele Jahre hindurch der Nobelpreiskandidat der beiden Länder – gab es größere
  Hürden, die letztlich auch nicht wirklich überwunden werden konnten, sich mit seinen
  bedeutenden Erzählwerken in deutscher Übersetzung durchzusetzen.44
  
  Ook de inleider van Großer Himmel, flaches Land ziet duidelijk een informatieve rol
  voor zich weggelegd en neemt de lezer op een speelse manier bij de hand:
  
  42 Haar, Carel ter: Die Fähre. Moderne niederländische Erzählungen, Frankfurt 1993, 389.
  43 Mooij, Martin: die horen. Doppelspiel, 6.
  44 Mooij, Martin: die horen. Doppelspiel, 5.
   “Navigieren in vertrauten und fremden Gewässern”
  
  Um einen Eindruck vom literarischen Klima im Nachbarland zu bekommen, stellen wir
  uns einen typischen Schriftsteller oder eine Schriftstellerin in spe vor. Aber erst muß
  ein kleines Problem vom Tisch: Wir wollen nicht die ganze Zeit ‘SchrifstellerIn’ lesen
  müssen. Darum werfen wir jetzt ein Guldenstück, um das Geschlecht unseres Autors
  endgültig zu bestimmen.45
  
  De – uiteindelijk mannelijke – auteur had als “Pflichtlektüre zwanzig niederländische
  Romane gründlich lesen müssen” (de leeslijst) en “kennt die Werke von Harry Mulisch,
  Willem Frederik Hermans und Gerard (van het) Reve.”46 Zijn eerste roman wil hij laten
  uitgeven door dé grote Nederlandse uitgever, De Bezige Bij, “von der Struktur her ein
  Autorenverlag, der gegen Kriegsende gegründet wurde. De Bezige Bij ist ein Haus, das
  traditionsgemäß ambitionierte Debütanten willkommen heißt.”47
  Met de traditionele, wat obligatoire historische overzichten lijken vele inleidingen
  bij deze bundels uit 1993 op die van ‘endogene’ bloemlezingen. Ze zijn in de eerste
  plaats informatief en doen vaak nogal schools en opsommend aan. Toch doen veel samenstellers pogingen om aanknopingspunten voor het Duitse publiek te vinden. Zo vergelijkt Van Uffelen in Zeitkristalle Stefan Hertmans met Franz Kafka vanwege diens
  “bizarre, äußerst bemessene und teilweise groteske Prosa”.48 Ton Naaijkens citeert in
  zijn nawoord bij Eine Jacke aus Sand uit het nawoord van Hans Joachim Schädlich
  in diens anthologie Gedichte aus Belgien und den Niederlanden uit 1977. Noordzuid,
  net als Eine Jacke aus Sand tweetalig uitgegeven en de enige bundel met uitsluitend
  Vlaamse dichters, begint met een lang citaat van Nobelprijswinnaar Joseph Brodsky,
  vergelijkt vervolgens Hertmans met Rilke, en de inleiding door Mark Maes besluit met
  de vaststelling dat de dichters in Vlaanderen de ontwikkelingen in het buitenland op de
  voet volgen: “Die landschaftlich-metaphorischen Gedichte von Hugo Claus schließen
  sich nahtlos an die Poesie von Dylan Thomas, Seamus Heany, Paul Celan […] u. a. an.
   Wie Heissenbüttel verwandelt auch Mark Insingel klischeehaftes Sprachmaterial; Paul
  de Vree pflegte internationale Kontakte.”49
  Een ander kenmerk van de meer informatief en representatief beoogde toelichtingen in de bundels uit 1993 is dat ze een breed en gevarieerd palet van auteurs trachten
  voor te stellen: de Nederlandse dichters als “ein vielstimmiger Chor”50 of een “Vielfalt”51 die geen volledigheid toelaat. Dit weerspiegelt zich ook in de macrostructuur
  van deze bloemlezingen, die meestal alfabetisch of simpelweg naar geboortejaar zijn
  geordend, als in een quasi-encyclopedisch overzicht. die horen volgt “– ebenso subjektiv wie simpel – den Jahrgängen der Autoren, hier jeweils kapitelartig zu Dekadenbün-
  
  45 Jonkers, Ronald: Vorwort. Ein niederländischer Schriftsteller von heute – eine Erfolgsstory, in:
  Sybille Mulot / Ronald Jonkers (Hg.): Grosser Himmel, flaches Land, München 1993, 7.
  46 Jonkers Grosser Himmel, 7–8.
  47 Jonkers Grosser Himmel, 8–9.
  48 Uffelen, Herbert Van: Zeitkristalle. Erzählungen aus dem Niederländischen, Hildesheim 1993,
  10.
  49 Maes, Mark: Noordzuid. Hedendaagse dichters uit Vlaanderen, Gent 1993, 29.
  50 Naaijkens, Ton: Ein vielstimmiger Chor, in: Gregor Laschen (Hg.): Eine Jacke aus Sand. Poesie
  aus den Niederlanden, 1993, 183.
  51 Haar Die Fähre, 389; Uffelen Zeitkristalle, 10.
   437
  
  438
  
  Lut Missinne und Frederike Zindler
  
  deln zusammengefaßt und damit auch betonend, wie lebhaft unterschiedlich diese Literatur ist, …”.52
  In 1993 werd vaker dan in 2016 een beroep gedaan op de expertise van Nederlandse en Vlaamse samenstellers. Er waren toen immers ook nog niet zoveel transferexperts
  onder vertalers en uitgevers. De toen in München werkzame germanist Carel ter Haar,
  die zowel Amsterdam. Jüdisches Städtebild als Die Fähre samenstelde en uitleidde, was
  ongetwijfeld een van de actiefste bemiddelaars voor Nederlandse literatuur naar Duitsland. De Duitse schrijfster Sibylle Mulot maakte Großer Himmel, flaches Land samen
  met de Nederlandse vertaler Ronald Jonker. De twee ‘vertalersanthologieën’, die van
  Gerda Meijrink, Die Farbe der Tulpe, en van Jonkers, zijn samengesteld door vertalers van het Duits naar het Nederlands, zodat er voor 1993 slechts één echte ‘translator’s anthology’ (door een vertaler Nederlands-Duits) voorkomt, namelijk Eine Jacke
  aus Sand door Gregor Laschen. Paul Binnerts, Hugo Bousset, Stefan van den Bremt,
  Joke Gerritsen, Mark Maes, Alex Mallems, Martin Mooij, Mark Insingel, Ronald Jonkers, Bart Verschaffel, – allemaal namen die als auteurs van voor- en nawoorden of als
  samensteller voorkomen – zijn docenten, critici, prozaschrijvers, dichters en vertalers
  uit Nederland en Vlaanderen zelf. Met Herbert Van Uffelen en Frans de Rover hebben
  we, net als bij Ter Haar, te maken met twee brugfiguren, een Vlaming en een Nederlander die Nederlandse literatuur aan een Duitse universiteit doceerden.
   6
  
  “Dem Nachwuchs das Kommando geben”
  
  “Dem Nachwuchs das Kommando geben”, zo luidde in 2016 het oordeel over Das Mag
  op de website intellectures en dit lijkt ook hét motto te zijn van het tweede Buchmesse-jaar. In vijf van de zeven bloemlezingen wordt expliciet aangegeven dat er een
  ‘nieuwe’ literatuur wordt gepresenteerd. Dit betekent dat het ofwel gaat om teksten of
  auteurs die voor het eerst in het Duits verschijnen,53 ofwel dat er voornamelijk jonge auteurs werden opgenomen. In het nawoord van Polderpoesie benadrukte Wieczorek dat hij de term ‘generatie’ niet zomaar had gebruikt: “… damit ist mehr gemeint als
  ein zufälliges Altersintervall. Gemein ist ihnen, dass sie ohne eine ostentative Abgrenzung von der Poesie älterer Kollegen auskommen. Hier wird kein radikaler Strich gezogen, keine poetische Revolution angekündigt, sondern recht entspannt werden Traditionslinien aufgegriffen oder liegen gelassen.”54 Ook in Wär mein Klavier doch ein Pferd
  wordt erop gewezen dat niet alleen verhalen uit de 20e eeuw, maar ook uit de “heutige
  Zeit” zijn opgenomen.55 En ook Bojen & Leuchtfeuer heeft “die Perspektive nach vorn
  gerichtet, auf Entdeckungen und jüngere Schriftstellerinnen und Schriftsteller.” In 1993
  was er slechts een bloemlezing, die zich expliciet op de “jüngere[n] Generation” richtte, namelijk Zeitkristalle.56
  
  52 Mooij die horen, 7.
  53 Vgl. Buchwald Sonne und Meer, 152; Hermanns mein Klavier, 187.
  54 Wieczorek Polderpoesie, 370.
  55 Hermanns mein Klavier, 185.
  56 Uffelen Zeitkristalle, 7.
   “Navigieren in vertrauten und fremden Gewässern”
  
  Dit prospectieve karakter is een van de verschillen die een eerste vergelijking van
  bloemlezingen uit 1993 en 2016 aan het licht brengt en aansluit bij de groeiende bekendheid van de Nederlandse literatuur in Duitsland. In het eerste boekenbeursjaar probeerden de bloemlezers een zo breed en gevarieerd mogelijk overzicht te bieden van
  de Nederlandstalige literatuur, met aandacht voor de canon en de recente ontwikkelingen na 1945, terwijl in 2016 de presentatie meer prospectief was gericht en vooral een
  nieuwe, jonge generatie van auteurs werd gepresenteerd. Daarbij probeert men in 2016
  meer moeite te doen om een jonger publiek aan te spreken. Daartegenover lijken de
  bloemlezingen uit 1993 minder duidelijk op een bepaalde publieksgroep te mikken. De
  typische Hollandclichés, waarmee bloemlezingen in 1993 de interesse van de Duitse lezer hoopten te wekken, zijn in 2016 weliswaar niet helemaal verdwenen, maar maken
  toch plaats voor pogingen om trends of karakteristieke eigenschappen van de literatuur zelf aan te wijzen. In de meeste verzamelbundels uit 2016 wordt consequent over
  Vlaanderen en Nederland gesproken en zijn ook auteurs uit Noord en Zuid vertegenwoordigd, terwijl 1993 hollandocentrischer oogde. Ook is de inbreng van Duitse zijde
  de tweede keer sterker dan in ’93. De aandacht voor het vertaalproces zelf komt in de
  bloemlezing VERSschmuggel uit 2016 naar voren. Had Brandt Corstius 2016 nog kunnen meemaken, hij zou allicht niet ontevreden zijn geweest.
   439
  
  Tabula gratulatoria
  Carolin Aldick
  Nastaran Amin
  Ulrich Ammon
  Julia Amslinger
  Julia Augart
  Pia Awater
  Arno Barth
  Frank Becker
  Hans Beelen
  Michael Beißwenger
  Amand Berteloot
  Herman L. Beyer
  Ute K. Boonen
  Gabriele Boorsma
  Marion Böving
  Birte Bös
  Stefan Brakensiek
  Rüdiger Brandt
  Arne Braun
  Albert Bremerich-Vos
  Michael Brocke
  Stephanie Bung
  Erika Büttgenbach
  Torsten Caeners
  Katja Cantone-Altintas
  Georg Cornelissen
  Beatrix van Dam
  Robert Damme
  Yvonne Delhey
  Michael Elmentaler
  Stephan Elspaß
  Anja de Feijter
  Thorsten Fischer
  Bernhard Fisseni
  Stefan Flesch
  Amalie Fößel
  Simone Frank
  Ralf-Peter Fuchs
  Guillaume van Gemert
  René Gerritsen
  Dieter Geuenich
  Bernd Gräfrath
  
  Jaap Grave
  Dominik Greifenberg
  Gunter E. Grimm
  Jens Gurr
  Derya Gür-Șeker
  Burkhard Gutleben
  Walter Haeseryn
  Dirk Haferkamp
  Irmgard Hantsche
  Ingeborg Harmes
  Dirk Hartmann
  Ulrike Haß
  Regina Hauses
  Karl Helmer
  Gabriele Hendricks
  Gaby Herchert
  Lea Hochstrat
  Hein Hoebink
  Wilhelm Janssen
  Sabine Jentges
  Werner Jung
  Clemens Kammler
  Nicole Koch
  Manfred Komorowski
  Tina Konrad
  Hannes Krauss
  Ludger Kremer
  Herbert Krey
  Andreas Krogull
  Christian Krumm
  Truus Kruyt
  Bärbel Kuhn
  Thomas Küpper
  Horst Lademacher
  Ted Laros
  Maria-Theresia Leuker
  Jens Lieven
  Limburgs Museum
  Eva Lipkowski
  Wolfgang Löhr
  Simone Loleit
  Clemens von Looz-Corswarem
  
  Tabula gratulatoria
  
  Judith Lorch
  Uwe Ludwig
  Hubertus Lutterbach
  Christoph Marx
  Ann Marynissen
  Hubert Meenen
  Nine Miedema
  Arend Mihm
  Lut Missinne
  Alf Monjour
  Museum Neukirchen-Vluyn
  Hendrik Neukäter
  Johan Oosterman
  Steffen Pappert
  Rolf Parr
  Leo Peters
  Robert Peters
  Alexandra Pontzen
  Ulrich Radtke
  Daniel Reimann
  Ursula Renner-Henke
  Heike Roll
  Friedel Helga Roolfs
  Paul Sars
  Michael Schilling
  Thomas Schilp
  Claudia Schirrmeister
  Corinna Schlicht
  
  Rita Schlusemann
  Ulrich Schmitz
  Ute Schneider
  Helga Scholten
  Rob van de Schoor
  Bernhard Schröder
  Lina Schröder
  Martin Schubert
  Liane Schüller
  Gregor Seferens
  Volker Steinkamp
  Markus Steinmayr
  Bert Thissen
  Markus Tiwald
  Sabine Vahl
  Patrick Voßkamp
  Sabine Wallmann
  Kathrin Weber
  Beate Weidner
  Michael Wentker
  Jörg Wesche
  Marina Wierzchowski
  Jos Wilmots
  Folkart Wittekind
  Marianne Zappen-Thomson
  Evelyn Ziegler
  Ruprecht Ziegler
  Frederike Zindler
  
  441.
  