text: Recensies
  
  99
  
  dat de samenhang altijd even duidelijk is. Met betrekking tot de ‘welgeborenen’ hebben zij mij
  niet kunnen overtuigen.
  G. A. C. Boon
  
  H. van Lengen, R. Driever, W. Kuppers, ed., Die friesische Freiheit des Mittelalters — Leben
  und Legende (Aurich: Ostfriesische Landschaft, 2003, 512 blz., €45,-, ISBN 3 932206 30 4).
  In de zomer van 2003 was in Emden en Aurich een tentoonstelling te bezichtigen van de
  Ostfriesische Landschaft over de middeleeuwse Friese vrijheid. In het kader daarvan werd
  over dit thema een boek gepubliceerd, dat als Begleitungsband bij de tentoonstelling diende.
  Het gaat om een lijvig, fraai geïllustreerd boekwerk, waarin vijftien auteurs aspecten behandelen
  van de Friese vrijheid. Zowel de politieke en sociale werkelijkheid (Leben) als de ideologische
  verwerking, van de Middeleeuwen tot de twintigste eeuw (Legende), komen aan bod. De
  hoofdstukken zijn steeds door erkende specialisten geschreven. De samenstellers hebben hun
  blijkbaar niet gevraagd iets origineels te leveren, gebaseerd op eigen nieuw onderzoek. Een
  groot deel van de inhoud is namelijk al eerder in een andere vorm gepubliceerd. Slechts enkele
  hoofdstukken zijn nieuw en uitvoerig geannoteerd. In de overige wordt volstaan met een
  literatuurlijst.
   Veel aandacht wordt besteed aan de ‘vrije’ Landesgemeinden die in de vroege dertiende
  eeuw in de bronnen verschijnen en dan bestuurd blijken te worden door jaarlijks gekozen
  consules, die geen verantwoording schuldig zijn aan een vorst. In een gedetailleerd en goed
  gedocumenteerd hoofdstuk bespreekt Hajo van Lengen de territoriale indeling van deze landen,
  van Westergo in het westen tot Wursten aan de overzijde van de Weser, waarna hij in een
  volgend en eveneens fraai hoofdstuk de voorstellingen bespreekt die als symbolen van de
  Friese vrijheid op de zegels van de verschillende landen staan afgebeeld. Wel gedetailleerd,
  maar allerminst nieuw is het hoofdstuk van Ehbrecht, die de Friese landen als ‘landvredeverbonden’ schetst, die er echter niet in slaagden het vetewezen in de maatschappij te beteugelen.
  Ehbrecht gaat ook in op het nog steeds wat raadselachtige verschijnsel van de gezworenen van
  de Upstalboom, een soort college van vrederechters die de vrede in tota Frisia moesten bewaren.
  Dit hoofdstuk is grotendeels gebaseerd op oudere publicaties van zijn hand. Ook Heinrich
  Schmidt, die de ideologie van de Friese vrijheid behandelt, doet dat op basis van eigen ouder
  werk, evenals Oebele Vries, die schrijft over de vrijheid als ‘Randproblem’ van het Rijk in de
  vijftiende eeuw.
   Origineler is het stuk van Hans Mol, die het dichte netwerk van kerken en kloosters in Friesland
  in verband brengt met de behoefte aan identificatiepunten bij de lokale elite, die — ook een
  vorm van ‘vrijheid’ — zelf de zeggenschap over personeel en goederen behielden. Wat de
  parochiekerken betreft bleef dat zo in de vijftiende en zestiende eeuw. Het werd zelfs versterkt
  als gevolg van de reformatie, toen de principiële zelfstandigheid van de plaatselijke kerk
  theoretisch werd onderbouwd. Ging men in Friesland daarom zo gretig over naar de nieuwe
  leer? De kloosters waren echter in de vijftiende eeuw sterk ‘ontfriest’ en konden na de reformatie
  zonder veel weerstand worden opgeheven.
  In de laatste hoofdstukken van het boek wordt verteld hoe de Upstalboom in de negentiende
  eeuw uitgroeide tot een belangrijke lieu de mémoire voor Oostfriezen. Frieswijk besluit de
  bundel met een hoofdstuk over de veel kortere geschiedenis van het monument op het Rode
  Klif bij Warns, waar sinds de Tweede Wereldoorlog de overwinning op de Hollanders in 1345
  wordt herdacht.
   100
  
  Recensies
  
  Hoewel een paar hoofdstukken algemene onderwerpen behandelen, zoals landschap en
  bewoning in de vroege Middeleeuwen (Knol), archeologie in Oost-Friesland (Bärenfänger) en
  (laatmiddeleeuwse) vroomheid (Sander), concentreert het boek zich wel degelijk op het thema
  van de ‘Friese vrijheid’. Een probleem is echter dat het begrip ‘vrijheid’ vele inhouden blijkt te
  hebben, en dat het beeld daarvan in het boek niet zeer consistent is. Dat komt niet alleen door
  de ingewikkelde middeleeuwse werkelijkheid, maar ook door interpretatieverschillen tussen
  moderne historici. Sommigen lijken de Friese landen in de twaalfde en dertiende eeuw nog te
  beschouwen als ‘boerenrepublieken’, ongeveer zoals Slicher van Bath ze in 1948 beschreef,
  waarna pas in de veertiende eeuw een kleine elite kwam bovendrijven die bestuur en rechtspraak
  ging monopoliseren, de hoofdelingen. Anderen, zoals Van Lengen en Mol benadrukken juist
  dat de Friese samenleving al vroeg werd gedomineerd door een kleine aristocratie.Van
  ‘boerenvrijheid’ was in hun ogen eigenlijk geen sprake.
  Misschien dat deze meningsverschillen binnen het boek samenhangen met het uitgangspunt
  van de auteurs. Mol concentreert zich op de landen ten westen van de Eems en ook Van Lengen
  laat die in zijn hoofdstukken uitvoerig aan bod komen. Anderen daarentegen baseren zich
  vooral op de Oost-Friese situatie. Het boek is weliswaar een ‘gesamtfriesische’ productie,
  maar niet in alle hoofdstukken heeft men de muur van de Nederlands-Duitse grens echt kunnen
  slechten. Sommige stukken beperken zich eenvoudigweg tot één kant van de grens, in andere
  blijkt men niet goed op de hoogte van relevante publicaties in de andere taal. Opvallend is
  bijvoorbeeld dat Mol wel verwijst naar het werk van Sander, maar Sander niet naar dat van
  Mol. Tota Frisia blijft blijkbaar een moeilijk te verwezenlijken ideaal. Maar de poging op
  zichzelf is wel toe te juichen.
   A. Janse
  
  S. I. Oppenhuis de Jong, ed., De Middelnederlandse Perceval-traditie. Inleiding en editie van
  de bewaarde fragmenten van een Middelnederlandse vertaling van de Perceval of Conte du
  Graal van Chrétien de Troyes, en de Perchevael in de Lancelotcompilatie (Dissertatie Utrecht,
  2003, Middelnederlandse Lancelotromans IX; Hilversum: Verloren, 2003, x + 558 blz., €49,ISBN 90 6550 753 1).
  De Middelnederlandse Perceval-traditie omvat een editie van de nog bewaarde fragmenten
  van een Middelnederlandse vertaling van Chrétien de Troyes’ Perceval en de Perchevael in de
  Haagse Lancelotcompilatie voorafgegaan door een studie over de Middelnederlandse
  Perchevael-traditie. Reeds in 1954 kondigde Maartje Draak een nieuwe editie aan van de
  Perchevael in de Lancelotcompilatie, maar die uitgave is er nooit gekomen. Meer dan dertig
  jaar later (in 1987) overhandigde Draak al het materiaal dat ze rond het onderwerp had verzameld
  aan Oppenhuis de Jong die het als uitgangspunt gebruikte voor haar promotie-onderzoek onder
  leiding van Draaks leerling Wim Gerritsen. De stem van Maartje Draak klinkt nog heel expliciet
  door in het tweede hoofdstuk (43-65) waar Draaks overzicht — doorspekt met haar
  aantekeningen — van Chrétiens Perceval en van het Eerste Vervolg op die tekst werden
  opgenomen.
  Na een beknopt overzicht van de Oudfranse traditie besteedt Oppenhuis de Jong aandacht
  aan de dertiende-eeuwse fragmentarisch overgeleverde Middelnederlandse vertaling van
  Chrétiens Perceval. De resultaten van dit deelonderzoek zijn niet echt verrassend hoewel haar
  observaties wel interessant zijn. De Middelnederlandse Perchevael kan worden beschreven in
  termen als rationalisering en idealisering (cf. onderzoek van Huby in verband met vertaal-.
  