text: RECENSIES
  
  Koch, J., Abraham Kuyper. Een biografie (Amsterdam: Boom, 2006, 672
  blz., €29,50, ISBN 90 8506 248 9).
  Dit boek wil een synthese zijn van een deel van de omvangrijke en nog
  altijd groeiende publicistiek over Abraham Kuyper. Uitgebreid archiefonderzoek ligt er niet aan ten grondslag, ook al wordt naar het Kuyperarchief
  verwezen; als het op bronnen aankomt maakt Koch veel gebruik van onder
  andere de uitgaves van de briefwisselingen van Kuyper met Groen van
  Prinsterer, zijn verloofde Jo, De Savornin Lohman en Idenburg – en natuurlijk
  Kuypers eigen publicaties. Dat is op zichzelf al geen kleinigheid. Sinds 1937
  waagde niemand zich aan een biografie. Bovendien schrijft Koch een
  ‘intellectueel-politieke biografie’ waarin hij Kuypers ideeën begrijpelijk wil
  maken door hen in diens leven en tijd te plaatsen.
  Hij geeft bijvoorbeeld aan hoe in het negentiende-eeuwse West-Europa
  seculariserende stromingen in staat, samenleving en wetenschap zich keerden
  tegen georganiseerd christendom in de openbare ruimte teneinde religie tot
  privé-zaak te reduceren. Maar tegelijkertijd herleefde het christendom en
  reorganiseerde het zich. Dat uitte zich onder andere in massale manifestaties
  van geloof en verzet van de katholieke en orthodox-protestantse kerken tegen
  de hun toegedachte marginalisering. Christendemocratische voormannen formuleerden corporatistische idealen waarmee zij de samenleving radicaal wilden
  reorganiseren en de greep van het geloof op alle terreinen van leven wilden
  herstellen. Op het toekomstige massa-electoraat appelleerden zij met een bij
  die tijd passende populistische politieke stijl. Daarmee waren zij kinderen van
  hun tijd, want ook nationalisme, marxisme en socialisme brachten charismatische leiders voort die opriepen tot ‘strijd’ om de beheersing van heel de
  samenleving, het intellectuele leven en de staat. In Nederland speelde onder
  anderen de gereformeerde voorman Abraham Kuyper die rol; met hem zette
  een sterke politisering van de samenleving in.
   Verder beschrijft de auteur met verve onder andere de dialectiek tussen
  Europese moderniteit en antimoderniteit in het geval-Kuyper. Alleen een
  theoloog die de moderne theologie achter zich gelaten had, kon er een offensief
  tegen bedenken. Dat Kuyper in de strijd tegen de moderniteit zijn eigen
  gedrevenheid, talenten en strijdlust inbracht verhinderde niet dat ook zijn
  integrale verzet een produkt van zijn (moderne) tijd bleef. Zo ziet ook Koch
  zijn held als de Nederlandse exponent van een Europees verschijnsel. Impliciet
  tekent hij de onvermoeibare ideeënman Kuyper als een van de creatiefste
  Nederlandse vertegenwoordigers van de toenmalige moderniteit. Dat alles
  hoort bij de positieve pool in Kochs tweesporige denken over Kuyper en de
  gereformeerden.
  Verdienstelijk maar niet nieuw of origineel is ook, dat Kochs boek impliciet
  toelicht hoe in Kuypers tijd politieke voormannen (omstreeks 1900 waren dat
  naast Kuyper onder anderen Domela Nieuwenhuis, Troelstra, Gladstone, Bebel
  en Lasalle) erin slaagden een specifieke groepsidentiteit voor te stellen als iets
  onvermijdelijks. Alsof bepaalde groepen geen andere keus zouden hebben dan
  WEBPUBLICATIE
  
  1
  
  RECENSIES
  de identiteit te aanvaarden die de leider definieerde en vormgaf – met alle
  wrevel die zo'n vormgeving met zich bracht. Ook Kuyper maakte bittere
  vijanden tijdens zijn loopbaan.
   Wat was dat eigenlijk voor loopbaan? Kuyper was theoloog, journalist,
  kerkhistoricus, partijleider en sociaal hervormer, cultuurfilosoof en internationaal politicus. Daarmee is nog niet alles gezegd. Evenals menig andere
  historische figuur was ook Kuyper een vat vol tegenstrijdigheden. In het spoor
  van de bestaande historiografie tekent Koch zijn held dan ook als een nederige
  gelovige en een onverbiddelijke heerser in zijn kerk, dagblad, universiteit en
  partij. Een strijder voor Christus en een kolossale egoïst, een verheerlijker van
  de calvinistische soberheid die genoot van luxe en comfort, een ambitieuze
  plannenmaker voor grote maatschappelijke hervormingen en een bestuurlijke
  mislukking als het op staatkundige realisatie aankwam. Aan Koch de taak uit
  deze contrasterende beelden een samenhangende synthese te componeren. Het
  is de vraag of deze intellectueel-politieke biografie een geheel bevredigend
  antwoord op deze uitdaging geeft, ondanks de treffende taalvaardigheid van de
  auteur. Afgezien daarvan heeft Kochs afhankelijkheid van andermans onderzoeksverslagen zo zijn eigen nadelen; de historiografie is immers (nooit
  voltooid) werk-in-uitvoering. Zo is onlangs een gerenommeerde kerkhistoricus
  met een publicatie gekomen waarin, op grond van Kuypers Commentatio (d.d.
  1860, in het Kuyper-archief), wordt betoogd dat deze als student (onder
  invloed van Schleiermacher) reeds uitgesproken opvattingen over de aard van
  de kerk koesterde die verder gingen dan Calvijn en a Lasco – opvattingen
  waaraan Kuyper zijn hele leven in grote lijnen trouw bleef. Bij Koch komt
  deze cesuur in Kuypers denken nog niet voor. (zie J. Vree, Kuyper in de kiem.
  De precalvinistische periode van Abraham Kuyper, 1848-1874 (Hilversum,
  2006) hfst.2)
  Kuyper bracht in de periode 1867-1914 maar liefst drie verschillende versies
  van zijn bekering naar buiten (er bestaat zelfs historiografie over een vierde
  bekeringsverslagje uit Kuypers jeugd). Koch onderkent de functie van deze
  bekeringsverhalen als middelen om te appelleren aan Kuypers medestanders.
   Kuypers besef van wedergeboorte moge ‘religieuze inbeelding (...) of een
  hoogst opwindende illusie’ zijn geweest, als geloofswaarheid was het reeël
  genoeg, meent Koch. Kuypers ongekende politisering van zijn persoonlijke
  leven was inderdaad van belang, omdat juist in zijn tijd een politieke leider een
  geloofwaardige gevoelsgemeenschap schiep als hij het persoonlijke politiek
  inzette. Maar het ging mijns inziens om meer: toen Kuyper publiekelijk grote
  aandacht aan zijn persoonlijke leven ging besteden, liep hij mee in de avantgarde van de Nederlandse politieke cultuur. Hij bracht iets volstrekt nieuws.
  Dat Kuyper er niet in slaagde zijn grootse doelen te bereiken schrijft Koch
  (soms in het voetspoor van Idenburgs nabeschouwingen) toe aan bekende
  factoren zoals de kleine omvang van zijn aanhang, Kuypers gebrek aan kennis
  van andere sociale en culturele milieus dan het zijne, de taaiheid van de
  zittende elites en de kracht van het liberale parlementaire stelsel. Daarbij komt
  nog dat Kuyper geen samenhangend theologisch systeem opzette maar,
  improviserend, gedachten opwierp zoals een journalist. Ook was hij geen
  geduldig bestuurder uit de regententradie. Het grote wetenschappelijke systeem
  2
  
  WEBPUBLICATIE
  
  RECENSIES
  dat hij als ideeënman opzette, was aan het eind van zijn leven achterhaald.
  Maar als dat allemaal waar is kan men het niet meer alleen op Kuypers conto
  schrijven dat hij weinig van zijn veelomvattende idealen tot stand bracht, zou
  men zeggen.
  Niet zonder een zweem van instemming stelt Koch verder vast dat van
  Kuypers werk tegenwoordig weinig sporen terug te vinden zijn, terwijl
  Thorbeckes parlementarisme nog overeind staat. Over die observaties valt te
  twisten. En zou Koch de betekenis van andere charismatische voormannen uit
  het begin van de massademocratie zoals Domela, Troelstra, Gladstone en
  Lasalle even anachronistisch weg willen wuiven? Hier zijn wij bij de negatieve
  pool van Kochs tweesporig denken aangeland.
   Het is mijn indruk dat de auteur soms wat weinig geduld met en/of ironie
  jegens zijn held weet op te brengen. Weliswaar volgt Koch in grote lappen
  tekst geduldig en met belangstelling het denken en handelen van zijn held en
  vertelt hij het verhaal van diens strijd tegen al zijn tegenstanders. Dat is een
  werk van abnegatie voor een auteur die qua specialisme niet vertrouwd is met
  de onderhavige confessionele materie. Maar het lukt Koch soms niet zelfs maar
  de toon van de ironische historicus te treffen en zo de distantie aan te houden
  die men bij een intellectueel-historische analyse verwacht. Want sarcastisch
  spreekt hij van ‘het Heidelbergse gesomber’, ‘religieuze tobberijen’, ‘grenzeloze
  morele zelfverheffing’, ‘godgeleerde modes’, ‘geestelijke massage in protestantse
  stijl’, ‘gereformeerde gevoelshuishouding’, ‘tot psalmsterkte aangezwollen
  toon’, ‘met rituele ootmoed omzwachtelde arrogantie.’ Kuyper poogde het
  land ‘naar Gods bestek te vertimmeren’, zo heet het, maar intussen bouwde hij
  nolens volens aan het ‘levensbeschouwelijke ideologisch getto, de gereformeerde zuil’, ‘de circustent van de verzuiling.’ Beschouwt de auteur zijn (soms
  niet onvermakelijke) sarcasmen en negatieve appreciaties niet als guitigheid
  tussen de bedrijven door, maar als integrerend onderdeel van zijn intellectueelpolitieke biografie, dan roept hij de vraag op hoe het desondanks mogelijk was
  dat Kuyper en het gereformeerdendom zoveel in beweging hebben gebracht en
  de stoot hebben kunnen geven tot een omslag in de Nederlandse politieke
  cultuur. Deze negativismen lijken dan een ontkenning te zijn van de opzet van
  de auteur een intellectueel-historische synthese te schrijven. Afgezien van de
  verwarring die deze sarcasmen kunnen oproepen, zal een lezer in deze
  veelomvattende, fraai geschreven studie niet veel vernieuwende intellectueelhistorische analyses van Kuypers denken aantreffen. En hij zal het persoonlijk
  leven van Kuyper er vooral in kunnen traceren voor zover het licht werpt op
  diens openbare leven.
   C.A. Tamse
  
  WEBPUBLICATIE
  
  3
  
  RECENSIES
  
  Barnard, T. R., Van ‘verstoten kind’ tot belijdende kerk. De Remonstrantse
  Broederschap tussen 1850 en 1940 (Dissertatie Leiden 2006, Amsterdam: De
  Bataafsche Leeuw, 2006, 512 blz., €129,-, ISBN 90 6707 608 2).
  Deze Leidse dissertatie verslaat de wederwaardigheden der remonstranten
  van de vooravond van het Modernisme tot het begin van de Tweede Wereldoorlog. In afwijking van een in de remonstrantse historiografie lange tijd
  populaire voorkeur hun geschiedenis na de verbanning uit de Gereformeerde
  Kerk (Synode van Dordrecht 1619) als één harmonieuze, glorierijke ontwikkeling af te schilderen, laat de auteur zien dat tussen 1850 en 1940 breuken de
  identiteit der Remonstrantse Broederschap veranderden. Zijn invalshoek – op
  zoek naar het zelfbeeld der remonstranten – voert ons achter de schermen van
  de interne kerkpolitiek waar het officiële discours werd beïnvloed door het
  officieuze en waar menig beeld dat de avant-garde der Modernen voor hun
  tegenstanders opriep, niet altijd strookte met het doel waarnaar zij streefden.
  Al vraagt de schrijver van de lezer het nodige uithoudingsvermogen om hem
  door deze binnenkamers te volgen, hij slaagt erin processen naar inhoud en
  naar persoonlijke dramatiek geloofwaardig te beschrijven. Menigeen die altijd
  mooie gedachten koesterde bij die verdraagzame remonstranten zal na lezing
  ontnuchterd over zoveel dubbelzinnigheid en manipulatie achterblijven. Het is
  een openhartige verkenning.
   Het had nog erger kunnen zijn wanneer de schrijver in de openingsfase van
  zijn boek voorafgaande veranderingen in de Remonstrantse Broederschap kort
  had gememoreerd. Immers, radicale remonstranten uit de Verlichting als Jan
  Konijnenburg (1758-1831), Paulus van Hemert (1756-1825), Boudewijn van
  Rees (1753-1825) en Johannes Roemer (1769-1838) initieerden met hun bijbel-,
  religie- en maatschappijkritiek een eerste controverse in de Remonstrantse
  Broederschap die tussen 1619 en 1780 een gematigd orthodoxe en irenische
  koers had gevolgd. Sporen van deze ‘voorlopers’ van het Modernisme – die de
  Vijf Artikelen der oude remonstranten (1610) en de Geloofsbelijdenis van
  Episcopius (1621) passé achtten – werden met succes uitgewist door hun
  opvolgers, Abraham des Amorie van der Hoeven (1798-1855) en Joannes
  Tideman (1807-1891) met wie Barnard zijn dissertatie begint. Het faillissement
  na de Napoleontische jaren maakte zelfs koninklijke financiering aanvaardbaar,
  hetgeen het onafhankelijk karakter der Broederschap geheel veranderde. In
  1817 werd Roemers boekje over Jezus als verlichte leraar uit de roulatie
  genomen. Helaas ontkomt de auteur niet aan onderschatting van die doorbraak
  der late Verlichting en van het restauratieve karakter der periode 1815-1860.
  Roessingh ging hem in zijn dissertatie (1914) in die achterhaalde onderwaardering van de achttiende eeuw voor.
  Barnard beschrijft hoe in de eerste periode 1850-1880 de voorman der
  Modernen, Cornelis Petrus Tiele (1830-1902), zijn overtuiging dat het christendom alleen in een vrijzinnige interpretatie toekomst had, bijna rücksichtslos
  volgde. Ondanks de verzekering van Tiele c.s. dat de Broederschap haar
  WEBPUBLICATIE
  
  1.
  