text: STUDITN
  
  OP HET
  
  GEBIED
  
  DER
  
  DRENTSCHE
  
  KERKGESCHIEDENIS,
  DOOR
  Jhr. Mr. B. M. DE JONGE
  
  VAN ELLEMEET.
  Onder bovenstaanden
  titel stel ik mij voor in vervolg
  van tijd een viertal artikelen
  het licht te doen zien,
  welke aldus kunnen
  worden samengevat. Op het thans
  te geven overzicht van gerkelijk Drente v66r de Reforhobben te volgen een behandeling
  matie, zal naderhand
  der Drentsche Reformatie zelf, van de Drentsche Staatskerk in de 18de eeuw en van den rechtstoestand
  der
  het
  stelsel
  van
  Drentsche
  onder
  Hervormde
  gemeenten
  Scheiding van Kerk en Staat.
  De behandeling
  dezer onderwerpen
  juist ten opzichte
  van, een uit geschiedkundig
  oogpunt zoo weinig belangrijke provincie als Drente, moge als volgt eenigermate
  worden gemotiveerd.
  De stof zal v66r alles behandeld
  worden
  in geschiedkundigen,
  doch daarnaast
  ook in
  meerdere
  of mindere mate in kerkrechterlijken
  zin. Een
  in den gewonen zin des woords zal niet
  kerkgeschiedenis
  worden geleverd: ik betwijfel trouwens, of zij voor Drente
  loonend
  te achten zou zijn, waar reeds heel wat bruik-
  
  '
  
  176
  '
  
  baar materiaal
  in de bekende werken van Magnin en
  Romein 1) is bijeengebracht.
  De eerste, thans volgende, studie zal een overzicht
  hebben te geven van kerkelijk Drente v66r de Reformatie,
  die Reformatie
  teneinde
  zelve later juister
  te kunnen
  zal
  de
  valtevens
  zeer
  nadruk
  teekenen;
  daarbij
  bepaald
  len op hetgeen Drente in die periode uit kerkrechterlijk
  oogpunt aan merkwaardigs
  opleverde.
  De Drentsche Reformatie is vooral daarom merkwaardig te achten, omdat zij een bijzonder duidelijk voorbeeld oplevert van Reformatie van overheidswege, en helder doet
  uitkomen, tot welke consequenties
  dergelijk politiek reformeer-systeem leidde.
  Wat eindelijk de beide in de laatste plaats genoemde
  het wil mij voorkomen, dat juist
  onderwerpen
  aangaat:
  die
  terreinen
  tot
  dusverre
  op
  rijkelijk met algemeenheden
  is geschermd
  been dat daarom meer monographische
  En
  nu
  biedt
  ten
  eisch
  is.
   dezen
  handeling
  gebiedende
  juist een -kleine, minder belangrijke provincie als Drente
  het onmiskenbare
  voordeel, dat deze stof - die zoo lichtot
  verleidt - daar al bijzonder overtelijk
  generaliseeren
  is.
  deze
  zichtelijk
  Op
  wijze kan wellicht nuttig materiaal
  worden
  meer
  voor een latere grondige,
  bijeengebracht
  algemeene
  
  _
  
  behandeling.
  ,
  
  I. Kerkelijk.
  Drente
  
  v66r
  
  de Reformatie.
  Drente heeft sinds de vroegste tijden - wij mogen
  deel uitgemaakt
  aannemen
  het einde der 8ste eeuw van het bisdom Utrecht;
  daartoe
  het heeft
  blijven betotdat de bekende nieuwe kerkelijke indeeling van
  hooren,
  1559 Utrecht zelf tot den rang van een aartsbisdom verhief en o. a. een bisdom Groningen cre6erde. Een ge1) J. S. Magnin, Overzigt der gerkelvjke Geschiedenisvan Drenthe,
  Groningen, H. Geertsema Jr., 1855. - T. A. Romein, De Hervormde
  Predilcanttm van Drenthe sedert de Hervorming tot in 1861,Groningen
  J. Oomkens Jzn., 1861.
  177
  zij het ook verre van onberispelijke preciseerde
  van
  den omvang van het nieuwe episcopaat
  omschrijving
  bul
  van
  de
  1561:
  gaf
  paus Pius IV van 7 Augustus
  onder Drente en Coevorden worden daarin - hetgeen
  wel aandacht
  verdient - Avereest, Rouveen, Staphorst
  en ter Apel begrepen 1).
  Van de elf aartsdiakonaten,
  waarin het Utrechtsche
  bisdom verdeeld was, ressorteerde Drente - met de stad
  Groningen, Goorecht, Selwerd, Oost- en West-Stellingwerf,
  het latere kwartier van V ollenhove en de- op den linkeroever der Reest gelegen parochies als een zelfstandig
  dekanaat onder dat van St. Marie 2) : na de invoering der
  nieuwe bisschoppelijke indeeling heeft de proost-aartsdiaken
  van het Utrechtsche
  kapittel plaats
  gemaakt voor den
  aartsdiaken der Groningsche kathedraal3).
  van den deken omvatte in de eerste
  De werkkring.
   der kerkelijke tucht: het toezicht
  de
  plaats
  handhaving
  in zijn ressort. In de Drentsche
  en
  leeken
  op geestelijken
  seendrechten
  worden met name genoemd het verleenen
  van absolutie namens den bisschop, de uitdeeling v4n
  aan de geestelijken na Paschen, de jaarhet sacrament
  van kerken, kerkhoven
  en pastorieen.
  visitatie
  lijksche
  tot het
  wellicht
  functies
  behoorden
  Zijne
  belangrijkste
  terrein
  der
  zoogenaamde geestelijke rechtspraak.
  '
  Omtrent
  den omvang dezer jurisdictie
  zij verwezen
  naar Mr. S. Gratama's "I3ijdrage tot de Rechtsgeschiedeblz. 316 e. v. Wil men haar in bijnis van Drenthe"
  zonderheden
  bepalen, dan zal men Mr. Gratama's condat
  de grens tusschen de decanale en wereldlijke
  clusie,
  '
  1) De bul is afgedrukt bij V(an) H(eussen), Historia Episcopatuum:
  episcopatus Groningensis, p. 4 e. v.
  2) Vgl. Mr. S. Muller Hz., Bronnen voor de Geschiedenisder Iierkelijke Rechtspraak in het Bisdom Utrecht in de Middeleeuwen, le afdeeling, 2e deel, biz. 90. Het daar medegedeeldekan nog in zoo verre
  worden aangevuld, dat in de rekeningen van den officiaalvan den proostaartsdiaken (Inv. St. Marie, no. 453) van 1561/2 (fol. 3v°), 1 562/3(fol.1)
  en 1563/4 (fol. 1 v°) drie afzonderlijke dekens t. w. van Groningenc. a.,
  '
  Drentheen Vollenhovec. a. worden genoemd.
  441.
  no.
  3) V g1..Ärchief-Di7cninge,
  Regest
  
  178
  
  °,
  
  niet met juistheid te trekken is, bezwaarlijk
  rechtspraak
  maar in het algemeen kan men verkunnen
  ontgaan;
  dat
  ter
  van den deken voornamelijk
  klaren,
  berechting
  weduwen of weezen
  stonden zaken waarbij geestelijken,
  betrokken waren, huwelijksaangelegenheden,
  geweldpleging
  in kerken of op kerkhoven, processen over gemortificeerde
  en kerkelijke goederen, zaken van erfrecht, tijns of tiend.
  Over deze geestelijke rechtspraak nog een opmerking.
  Ook wat Drente betreft, krijgt men den indruk, dat de
  geestelijke
  rechtspraak
  superieur was aan de wereldlijke. '
  herhaalde
  Vandaar
  strenge
  ongetwijfeld het meermalen
  verbod om wereldlijke zaken, zelfs door overdracht aan
  een geestelijke, voor den geestelijken rechter te brengen.
   onder het geesHet brengen van "personae miserabiles"
  ' telijk recht zal men bezwaarlijk anders dan als een voorkunnen
  Wanneer
  recht voor die personen
  opvatten.
  kerkmeesters
  van Meppel in 1508 de kerkgoederen
  ten
  behoeve van zekeren Claes Eppinge met een jaarlijksche
  rente bezwaren, wordt uitdrnkkelijk geconditioneerd:
  "ende
  voirscreven ende onse
  weert saeke, dat wy karckmeisters
  nacomelinge Claes voirscreven ende syn erffgenamen desse
  voirscreven pacht jairlix nyet en betaelden, als voirscreven
  ende syn erffgenamen
  is, soe mach Claes voirscreven
  desse voirscreven pacht van ons karckmeisters voirscreven
  ende van onsen nacomelinge inmanen myt den ghiesteliken rechte" 1). Bij andere appreciatie
  der geestelijke
  wordt
  een
  volkomen
  zinneloos.
  . rechtspraak
  dergelijk beding
  Onder het dekanaat ressorteeren de parochi6n. Het eerst
  in een oorkonde van het jaar 1139 2) worden de kerken
  van Anlo, Beilen, Eelde, Norg, Roden, Roderwolde
  en
  Vries genoemd. Natuurlijk voldeed een zoo gering aantal
  bedehuizen over een zo6 uitgestrekt en moeielijk begaanbaar gebied als Drente spoedig niet aan de behoefte, en
  1) Rijksarchieven in Drente, Ker1celijkearchieven Inv., no. 151. Zie ook een soortgelijk beding ten behoeve van de abdij Dikningein de
  oorkonde d.d. 2.1 October 1385 : Oorkondenboek van Groningen en
  Drente, no. 750.
  2) Oorkondenboekvan Groningen en Drente, no. 27.
  '.
  '
  
  179
  
  ,
  
  ,
  
  wij ?kunnen ons de billijkheid indenken der kracht van de
  inwoners
  van Qffelte, Hesselte en Hesselterveen:
  "qui
  ecclesie sue de
  propter nimiam distanciam parrochialis
  Steenwyck et propter difficultatem accessus raro ad eandem
  accedere potuerunt, inter quos etiam infirmi facti propter
  nimiam distanciam
  et longitudinem
  vie sine sacramentis
  decesserunt" 1). Zoo is 'dan ook het aantal parochiekerken
  geregeld toegenomen en had het tegen de Reformatie bijna
  het getal van veertig bereikt.
  _
  Een voorbeeld moge deze parochiestichtingen
  toelichten.
   Ik kies daartoe die van Meppel, daar ons daarvan voldoende
  gegevens ter beschikking staan 2). Meppel ressorteert oorspronkelijk onder Steenwijk, een in die streek ongetwijfeld
  belangrijke
  parochie, welker kerk in 1296 zelfs tot een
  De oorspronkelijke
  kapittelkerk werd verheven.
  parochie
  Steenwijk was van veel grooteren omvang dan de huidige
  burgerlijke gemeente. Buiten Drente ressorteerden aanvankelijk onder haar Holtpade, Oldemarkt, Paasloo, Schaarwolde,
  en Vollenhove, in Drente behalve 1lleppel
  Steenwijkerwold
  ook Havelte, Kolderveen
  en Nijeveen. Havelte (Westerhesselen) wordt in 1310 een zelfstandige parochie; Nijeveen
  wordt weer daarvan afgescheiden in 1477. De- akte van
  der parochie Kolderveen is niet bekend, maar
  oprichting
  aan het feit zelf valt niet te twijfelen : de afscheiding van
  Meppel daarvan volgt in 1422.
  Op de in de Middeleeuwen alleszins gebruikelijke wijze
  wordt de zaak geentameerd : in 1421 weten de Meppelaren
  conzich ten behoeve van hunne "ecclesia vel capella ....
  structa noviter et consecrata"
  van den vicaris-generaal
  van den bisschop een aflaatbrief te verschaffen,
  waarbij
  40 dagen aflaat toegezegd wordt aan hen, die in het geI ) T. a. p., no. 231.
  2) Een andere ook belangrijke fundatie-akte is de - zoo aanstonds
  in den tekst te noemen - parochie-stichting van Nijeveen d.d. 1477,
  afgedrukt bij Magnin, Geschiedkundig Overzigt van de Besturen, D1. I,
  blz. 81, aant., waarvan onlangs door Mr. L. J. van Apeldoorn in zijn
  studie over De Eerkelvjke Goederen in F'riesland, Leeuwarden, Meyer
  en Schaafsma, 1915, Dl. ,I, blz. 8 e. v. gebruik is gemaakt.
  ,
  
  '
  
  180
  
  ,.
  '
  '
  
  bouw godsdienstplichten
  komen vervullen of het met geThans
  kwam het er op aan om
  schenken
  begiftigen 1).
  wiens oblaties, b.v, ten
  den pastoor van Kolderveen van
  de
  der nieuwe parochie ongevolge
  totstandkoming
  zouden
  en diens
  getwijfeld aanzienlijk
  achteruitgaan
  het
  van
  tevreden
  te
  stellen.
   collator,
  kapittel
  Steenwijk,
  akte
  van
  1
  Juli
  1422
  wordt
  een
  Bij
  2)
  dergelijke schikking
  getroffen. Met medeweten van het kapittel stemt de geesene
  telijke erin toe, dat "de buer van Meppelen ....
  hebben
  rechtes
  daerto
  ende
  alles
  kerspelkerke
  moghen
  dat
  Voor
  coneenre
  toehoert".
  deze
  hebben,
  kerspelkerken
  cessie zullen zij hem jaarlijks 10 mud rogge hebben op
  te brengen en "de kerke, kerctune ende wedeme helpen
  tymmeren ende holden tot Coldervene, ghelyc als sy plagen
  to done". Maar ook het kapittel zal van de verandering
  geen nadeel hebben te duchten : "de collacie tot Meppel
  van der kerken vorscreven sal hebben ende holden deken
  ende capittel van Steenwijc vorscreven, want se collatoers
  sijn van der moderkerken tot Coldervene".
  ' Thans bestond ook voor de in dezen hoogste kerkelijke
  autoriteit, den bisschop, geen bezwaar meer tegen de nieuwe
  regeling en bevestigde hij de verhef6ng tot parochiekerk
  bij akte 3) van 4 Augustus van hetzelfde jaar: ,,in eadem"
  - zooals de. akte zeer duidelijk de parochierechten
  omecclesia
  curam
  animarum
  et
  "nova
  parrochiali
  schrijft
  custodiam reliquiarum,
  fontem baptismalem, loca reservacionis eucaristie et sacramentorum,
  cimiterium et liberam
  cum
  ceteris
  et
  sepulturam
  insigniis parrochialibus
  juribus
  de cetero tenendum,
  habendum, gerendum et faciendum
  ibidem concedimus".
  Nog een andere passus in de bisschoppelijke akte verdient de aandacht. De bisschop verklaart ook "bona jam
  ad eandem [sc.: ecclesiam de Meppelen] assignata et amplius pia erogacione largienda et assignanda, fore et esse
  1) Oud-archief Meppel, Inv. no. 387.
  2) T. a. p., no. 388.
  3) Archief Ned. Herv. Kerkvoogdijte Steenwijk : Oartulat-ium vat¡
  '.
  het kapittel, fol. 170.
  ,.
  '
  
  181.
   ecclesiastica decernimus et sub penis ecclesiastice protectionis libertate tuenda", m. a. w. de kerkgoederen
  worden
  onder bescherming
  der geestelijke jurisdictie
  gebracht,
  zullen derhalve het privilege genieten uitsluitend voor den
  geestelijken en niet den wereldlijken rechter in rechte betrokken te kunnen worden.
  Uit deze laatste aanhaling blijkt bovendien, dat, alvorens
  de concessie was aangevraagd, voor behoorlijl?e inkomsten
  was: het bekende adagium trouwens uit
  zorg gedragen
  het kanonieke recht ,patronum
  faciunt dos, fandus, aedificatio", eischte van den aanvang af voldoende voorziening
  der kerkfabriek en van het pastoors-beneficie.
  Op dit punt
  laten de akten betreffende de Meppelsche kerkstichting
  ons
  in den steek: een met de stichting eenigszins gelijktijdige
  ontbreekt. Royaal
  opgaaf van kerk- en pastoriegoederen
  de
  hunnen
  schijnen
  pastoor niet bedacht te
  Meppelaars
  hebben: althans reeds in 1441 achtte de Drentsche deken
  zich verplicht de door de parochianen toegezegde retributibn
  voor toediening van sacramenten enz. te verhoogen 1). Eigen, lijke staten van de onroerende goederen van kerk en pastorie
  afzonderlijk zija eerst uit de 17de eeuw voorhanden 1).
  Kerkfabriek en pastoorsbeneficie vormden dus afzonderen waren in den regel bij iedere
  lijke vermogens-complexen
  niet altijd : pastoralia
  Evenwel
  parochiekerk
  aanwezig.
  wanneer
  deze
  zijn bij een
  ontbreken,
  z.g. geincorporeerd
  Deze
  trok
  dan
  de
  geestelijke stichting.
  pastoralia aan zich
  onder verplichting voor de bezetting der pastorie zorg te
  dragen, voor welke zij in den regel tot wederopzeggens
  toe een vicaris aanwees, die zich dan gewoonlijk met minder
  inkomen
  had te vergenoegen,
  dan de pastorie hem zou
  verschaft hebben.
  In Drente schijnt slechts 66n geval van incorporatie te
  hebben
  bestaan: de pastorie van Ruinen was vrij zeker
  l) Oud-archief Meppel, Inv. no. 390 jO.no. 1. Vergelijk Magnin, De
  voormalige Kloosters in Drenthe, 2e' druk, blz. 144 e. v.
   2) Staten-archievm, no. 365, 2eged.,fol.6 e.v. noemt niet afzonderlijk
  pastoralia; wel is daarvan een opgaaf d.d. 1632 in no. 367: Zie verder:
  Oud-archief Meppel, Inv. no. 429 e. v.
  182
  bij de abdij Dikninge. In een request, dat
  geincorporeerd
  in 1599 richtten tot Willem
  de abdis en conventualen
  wordt
  de
  Lodewijk,
  duidelijk aangevroegere verhouding
  - heet het daarin steeds
  gegeven 1). De abdij placht
  voor het pastoraat aan te wijzen, wien
  een conventuaal
  , zeker onderhoud werd toegewezen : )1ende sulckes tot disvan den convente,
  die den
  positie ende goedtduncken
  conventuale
  soe
  ofte
  veele
  weynich assigneerde,
  pastoren
  als die qualiteitt van den personen vereijschede, ende als
  sye nae die gelegentheyt :van de diensten, die sye over
  dien
  des convents
  beweesen, meriteerden,....
  guederen
  allene voer syn persoen, soe lange als hie solde leven,
  van den convente syn toegelecht, sonenige incompsten
  der dieselve arfflick te appliceren totte pastorie". In 1511
  trouwens
  hadden abt en priores met toestemming van
  't gemeen convent met hun mede-conventuaal
  den pastoor
  te Ruinen
  een akkoord getroffen, waarbij voor den tijd
  van 's mans leven zijne inkomsten precies waren bepaald 2).'
  Het valt dan ook gereedelijk te onderstellen,
  dat onder
  de vrij aanzienlijke goederen, die de abdij onder Ruinen
  bezat, ook wel oorspronkelijk Ruinensche
  pastoralia zullen behoord hebben.
  Alvorens
  nu tot een ander punt over te gaan, is het
  wellicht hier de plaats om een tweetal meer algemeene
  te maken betreffende de Drentsche beneficies,
  opmerkingen
  meer bepaald niet alleen met het oog op de tot dusver
  alleen besproken
  maar ook met het
  pastoors-beneficies,
  de
  zoo
  te behandelen aanstonds
  nader
  oog op
  vicarieen.
  in Friesland en
  Ook in Drente doet zich - evenals
  het
  verschijnsel voor, dat collatieGroningen
  veelvuldig
  zich bevinden in handen van eigenerfden
  rechten
  der
  Dat
  in
  collatierecht
  die gevallen het
  parochie.
   geenszins
  even gewijzigd karakter
  draagt, is onlangs, naar het mij
  voorkomt overtuigend aangetoond 3) : met name, dat zoo% Archief Dikninge, Inv. no. 212.
  2) T. a. p., no. 2tO.
  3) Mr. L. J. van Apeldoorn, t. a. p., bepaaldelijkDl. I, blz. 17-19 en 109.
  '
  
  183
  danig collatierecht de z. g. instituten-theorie
  geenszins teniet doet en dat het wijst op stichting van het beneficie
  door de eigenerfden zelve. De verklaring van het verschijnsel
  zal men voor zooveel Drente aangaat te zoeken hebben
  in de feitelijke omstandigheid,
  dat de eigenerfden
  der
  parochie vaak vrijwel uitsluitend op stichting aangewezen
  en personen van
  waren, bij gebreke van heerlijkheden
  aanzien in het algemeen. Daarentegen
  zijn dan ook in de
  in handen van den
  heerlijkheid Ruinen collatie-rechten
  heer van Ruinen, te Roden in handen van de Van Ewsums,
  die zich bijna het praedicaat van heeren aldaar hadden
  veroverd 1), te Dwingeloo in handen van de invloedrijke
  heeren van Batinge 2).
  Een tweede punt is dit, dat ook in Drente waarschijnlijk
  veel aan de persoonlijke vervulling der aan het beneficie
  verbonden
  diensten zal hebben ontbroken
  en men zich
  veelal zal tevreden gesteld hebben met deze door een vicaris
  te doen waarnemen.
   Uit een opgaaf uit het begin der
  l6de eeuw is bekend, dat de Drentsche kerken voor "officiationes" (waarneming door een ander) 66n, voor "absentia"
  twee gouden schilden jaarlijks hadden op te brengen 3);
  de tarifieering duidt wel op veelvuldig voorkomen van dit
  euvel. Zoo werd dan ook het uiterst karige pastoraat van
  Yeenhuizen
  in 1560 aan den geestelijke Rodolphus Lant
  vergeven, met uitdrukkelijke erkenning, dat hij zijne studien
  niet behoefde te onderbreken,
  zooals trouwens ook zijn
  voorgangers wegens de armelijke inkomsten van het pastoraat reeds geruimen tijd lang nimmer persoonlijk hadden
  geresideerd 4). En van den bekenden Menso Alting blijkt,
  dat hij v66r zijne bekeering tot de nieuwe denkbeelden
  1) Magnin, Geschiedkundig Overzigt van de Besturen, DI. III, st. 1,
  blz. 316 e. v.
  2) Voorbeeldenbetre?ende vicariedn volgen aanstonds; wat de pastoralia betreft: de collatie van de kerk te Zuidwolde berustte van ouds
  bij de beeren van Echten, die van Dwingeloobij de heeren van Batinge
  en Entinge, die van Ruinen en Ruinerwoldniet bij den heer van Ruinen,
  doch bij de abdij Dikninge,welke oudtijds onder Ruinen gevestigdwas.
  3) drchie f kapittel van St. Marie te Utrecht, Ino. no. 466, fol. 6.
  4) T. a. p., no. 452, fol. 3.
  184
  to Keulen studeerde, voorzien van het pastoraat te Sleen
  en de 0. L. V.-vicarie te Haren 1 j. Zoo zal men wellicht
  ook hebben te verklaren:, dat v66r de Reformatie van vervicariedn de geheele of gedeeltelijke inkomsten
  schillende
  ten goede kwamen aan studenten in de theologie 2); de
  na de Reformatie
  voorkomende
  bestemming
  soortgelijke
  das
  zekere
  continuiteit.
  wijst
  op.
  Thans dienen wij stil te staan bij die eigenaardige stichin
  de
  welke
  voor
  parochiekerken,
  tingen
  alle zielszorg
  levenden en dooden beoogden.
   In de eerste plaats de, reeds terloops genoemde, vicarieen :
  fondsen bijeengebracht om daaruit door den aan de vicarie
  verbonden
  vicaris - aan te wijzen door den stichtercollator van het beneficie - missen te doen houden voor de
  afgestorvenen. Hoewel het in het leven roepen eener vicarie
  een vrij kostbare zaak was, treft men ze zij het dan
  ook nergens in grooten getale - in alle Drentsche parochiekerken aan: Meestal ging het initiatief in dezen uit van
  personen van aanzien: zoo stichtten de heer van Batinge,
  Johan de Vos van Steenwijk, en zijn vrouw in 1388 een
  vicarie in de kerk van Dwingeloo, gewijd aan Onze Lieve
  Vrouw 3), de heer van Ruinen in 1375 een vicarie in zijn
  parochiekerk ter eere van St. Catharina 4). De laatstgenoemde
  fundatiebrief
  doet ons met beminnelijke openhartigheid
  de
  motieven van den stichter voor zijn daad kennen : herinne.
  1) Zie: Nederlandsch Archief voor Kerkge3chiedenis, nieuwe serie,
  12e Deel, blz. 349 e.v. - Een analooggevalbiedt een charter in het archief
  van St. Marie d.d. 1547 (3e afd. coll. Phillipps no. 177), waaruit blikt,
  datde pastoor te Oldemarkt met zijn parochianen was overeengekomen,
  dat hij, zoolang hij wegens zijn studie de diensten niet persoonlijk zou
  kunnen waarnemen, deze functie aan een ander zou overdragen, doch
  inmiddels tooh 4 Car.guldens per maand uit het pastoraat zou trekken.
  2) Magnin, Oberxigt der Kerkelijke Geschiedenis van Drenthe, blz.
  98 (Dalen), 109 (Emmen), 116 (Havelte), 12?1(Kolderveen),134 (Roden)
  en 156 (Zuidlaren). De mogelijkheid bestaat natuurlijk ook, dat deze
  bestemming verband hield met bepalingen in den stichtingsbrief, doch
  dergelijke gevallen,zijn mij niet gebleken.
  .3) Huis-archief Batinge, Regest no. 4 ; ontbreekt in het Oorkondenboek van Groningen en Drente.
  4) Oorkondenboe7c,nos. 639 en 648.
  ".
   185
  
  -
  
  rend aan Jezus'
  woord:
  yobis thesaurbs
  "thesaurisate
  in celis, ubi nec erugo nec tinea demolitur",
  spreekt hij
  het stellig vertrouwen
  uit: "cum istis bonis terrenis et
  transitoriis nos posse mercari eterna"! Als voorbeeld kies
  ik echter bij voorkeur een vicarie-stichting
  door de gezamenlijke parochianen.
  In
  1402 1) besluiten de "ghemene buere" van Vledder
  tot stichting
  eener vicarie op het Onze Lieve Vrouwealtaar "daer die kosterye van Vledder mede anhanis"
  in hun parochie-kerk.
  Als jaarlijksche ingende
  komsten in het algemeen worden aangewezen: 8 Groningsche
  mudden winterrogge, waarvan de helft de buren van Vledder,
  die van Doldersum en 1/4 die van Nijesleek zullen
  opbrengen -, "twe ghetide van broode, als woentlick is ..
  in den lande van Drenthe"
  op Witten Donderdag en
  's
  een
  Allerzielen,
  "ghelttyde"
  Maandags na Pinksteren,
  t. w. van elk huis een halve Deventer plak. Maar bovendien verbinden
  zich een aantal met name genoemde
  buren tot het opbrengen van renten of tot afstand van
  stukken land. Voor al die inkomsten zal de vicaris wekelijks drie missen hebben te doen en de kosterie te beheeren. De diensten zal hij persoonlijk hebben waar te
  nemen, de benoodigde win en brood komen voor zijn
  en zoo noodig zal hij den pastoor vervangen.
  rekening
  Wat de begeving van het altaar in geval van vacature
  aangaat, deze zal staan aan de buren, steeds in overleg
  met hun pastoor. De aldus getroffen regeling bevestigt
  de bisschop den daaropvolgenden
  dag: hij verklaart de
  vicarie te verheffen "in titulum beneficii clerici" en de
  te zija "ecclesiastica ....
  et sub ecclesiastica
  goederen
  libertate de cetero fore deferenda".
   de tot de
  Intusschen,
  terwijl dus de stichtingsakte
  vicarie bestemde goederen en de daarmede samenhangende
  kerkelijke diensten aanwees, bestond er geenerlei bezwaar
  <
  tegen in vervolg van tijd de goederen te vermeerderen
  
  1) T. a, p,, noa. 1130 en 1131.
  '
  7
  
  -
  
  '
  
  '
  
  186
  en
  
  andere diensten daaraan toe te voegen. Zoo hooren
  35
  in de kerk te
  jaren, nadat de St. Catharina-vicarie
  wij
  Ruinen gesticht was 1), den vicaris daarvan verklaren,
  dat hij van Everd
  Guezingh nog andere goederen heeft
  waarvoor
  bekomen,
  hij in overleg met zijn collator, den
  heer van Ruinen, zich zelf en zijn opvolgers verbonden
  heeft "ene bernende
  lampe -myt oly to holden, to beende
  wal
  to
  vorwaren
  vor den hilgen sacramente
  , zorgen
  die
  kercke
  to
  , in
  hilge
  Ruene, dages ende nachts to bernde
  ewelic en ommermeer,
  to troeste ende to- genaden zier zelger olderen zielen, vor em zelven, vor juncker Lyzen
  zinen echten wyve vorscreven ende vor zine rechte erfgeende voert onzen lieven Heren truwelike
  to
  namen,
  bydden myt onzen ynnygen gebeede vor dieze vorgescreven, zee zin levendigh of doet" 2).
  De bij "-. het zooeven gegeven voorbeeld
  van vicariedoor dAn
  stichting 'voorkomende akte van bekrachtiging
  van verheffing tot
  bisschop, tevens houdend verklaring
  beneficium ecclesiasticum, is een essentieel vereischte om
  een vicarie te doen ontstaan ; bleef deze solemniteit achter- wege, dan ontstond er niet een vicarie, doch slechts een
  officium. In welke rechtsverhouding
  een dergelijk officium
  verkeerde en welke motieven de fundateurs konden hebben
  tevreden te stellen, mogen de beide
  om. zich daarmede
  toelichten.
  volgende voorbeelden ?
  In het jaar 1510 stichten Schepenen, Gezworenen en
  Meente van Coevorden in hun parochiekerk
  een altaar,
  aan
  het
  Sacrament
  en
  St.
   gewijd
  Anna 4). De
  Heilige
  aan
  wien
  het
  altaar
  zal
  priester,
  vergeven worden, zal
  moeten kunnen orgelspelen, ,want dyt voirscreven altaer
  principalyken daer mede omme gefundeert ys, dat die priester
  up orgaen sal spelen"; binnen twee maanden, nadat men
  °
  1) Zie hierv66r; blz. 184..'
  2) A rchie fDikninge, Inv. no. 242.
  3) Zie ook de stichtingsakte van een officium te Yhorst (Archief
  Dikninge, Inv. no. 208), afgedrukt bij Magnin,De voormaligeKloosters
  in Drenthe, 2e druk, blz. 127 e. v.
  4) Oud-archie f Coevorden,Inv. no. 831.
  '
  
  '.
  ,
  
  187
  het hem zal vergeven hebben, zullen hem minstens twee
  dagwerken hooiland uit de marke toegewezen worden, "die
  tot ewyghen tyden to dat orgaen soelen blyven". De
  priester zal wekelijks drie missen hebben te houden en
  den pastoor hebben te assisteeren.
  ,Oick synnen vorwardie nu tot dessen
  den, dat alle renten ende guederen,
  voirscreven altaren synnen offt in tokomende tyderi daerto
  moeghen gegeven worden, soelen tot ewygen werltlyke
  guedere ende onghemortificeert
  blyven als een officium
  ende nyet als een beneficium,
  ende dat dorch oersaken
  nabescreven.
   Item oft die voirscreven priester dat altair
  vorscreven nyet en bediende als voirscreven ys ende den
  pastoer to Covorden nyet gehoirsam were als voirscreven
  ys, offte dat desse voirscreven priester een ongeboirlick
  leven fuerde ende sick nyet beteren wolde, offte dat desse
  voirscreven
  priester in syns selffs persoen nyet bynnen
  Covorden en tesideerde, offte dat die priester ennyge guealtaer gegeven synt oft
  dere, die in dyt voirscreven
  namaels moeghen gegeven worden, alieneerde, permuteerde,
  verkofte offt ondersloeghe ende verdunckerde,
  datsy heymelick off openbaer, yst sake, dat desse voirscreven priester
  in eynen offt in meerdere desser articulen voirscreven vellich
  worde, dat men hem dan deses altaers ende van deses
  altaers renten ende guederen mach priveren ende geven die
  eynen anderen priester, die dair bequeme to ys dyt voirscreven altaer in vorwarden wo voirscreven to bedienene".
  Er was reeds,te Coevorden een praecedent. In 1478 hadden
  de Brigittijnen te Kampen, de ambtman en twee burgers
  van Coevorden een altaar gesticht ter eere van St. Anthonius
  en dit met verschillende renten gedoteerd, die daartoe bij
  stoklegging waren overgedragen 1). "Yan desen vorscreven
  renthen alle sijn wij eendrachtelfiken. overghecomen, dat
  se alle in eewicheit blijven sullen tot den altaere sancte
  Anthonijs verscreven, niet alss een vicarie oft gheestelyck
  leen, meer als jaerlijx handtrenthe off als een officium off als
  een verdienst, sonder mortificieren, sonder institueren ende
  1) T. a. p., no. 842.
  '
  '
  
  ,'.
  '.
  188
  macht een eewigh besith daerop moeghen to ver.
   werven, want off hem die priester oneerbaerlijcke richtede
  endue sick niet wandelen en wolde, soo sal men hem desse
  renthe vorscreven alle nemen moghen tot allen tijden ende se
  eenen anderen priester gheven". De zaak is dus nu duidelijk :
  door de mortificatie uit te sluiten, was de positie van den
  officiant veel onzekerder, behielden de stichters het recht
  hem desgewenscht eigener autoriteit buiten het geestelijk.
  gezag om te verwijderen, waarom dan ook de solemneele
  institutie achterwege bleef.
  _
  Omtrent de overal voorkomende
  memori6n kan met
  worden
  treft
  ze
  niet alleen aan in
  volstaan:
  men
  weinig
  '
  de parochiekerken,
  maar ook in de kloosters. Zoo schenkt
  b.v. Henrick ' van der Laghe "dyener des convents van
  '
  in 1523 "tot syner zielen salichet" aan de
  Dickenynge"
  die trouwens een eigen kapel bezat - een rente
  abdij van
  gouden Rijns-gulden
  "den heren, jofferen ende
  susteren indt gemeen nae syner doet jaerlix syne memorie
  daervur te holden"
  Een duidelijker voorbeeld evenwel
  is het volgende 2).
  In 1428 schenkt Roloff van Rune "voer my ende voer
  voer Johan Klencken
  myne vrende ende sonderlinghe
  mynen broder" "den preesteren in der tijt to Rune" een.
  akkerland,
  "opdat ic ehde myne vrende, ende sonderJohan Clencke myn broder voerscreven, deelachtich
  ' linghe
  ende
  moghen waerden der missen, vigilibn, memorien
  alder ander gueder werke, die ghescheen' solen in der
  kerken to Rune, ende sonderlinghe
  opdat die preestere
  in der tytt to Rune alle jaer eens bisonderlinghe memorie
  hebben ende holden des Sonnendaghes voer sancte Thomaesdach des apostels, des avendes ene vigilie van neghen
  lexen singhen oft lesen, ende des anderen daghes misse
  singhen oft lesen voer my ende voer myne vrende, ende
  voer Johan mynen broeder voerscreven".
  sonderlinghe
  En laatstelqk
  moge nog een voorbeeld toelichten die
  sonder
  
  1) Archief Dikninge, Inv. no. 8.
   2) T. a. p., no. 236.
  ,.
  i
  
  I.
  189
  voor de Middeleeuwen z66 karakteristieke
  associafie.vorm, r
  die zich in de specifiek kerkelijke gilden, broederschappen
  manifesteert.
  te Meppel schijnen zij levensBepaaldelijk
  vatbaarheid
  gehad te hebben, althans daar blijken. eenige
  te hebben bestaan. Ik kies tot voorbeeld
  broederschappen
  den stichtingsbrief van de Onze Lieve Vrouwe-broederschap
  van het jaar 1516, die een zeer duidelijke voorstelling ?
  der zaak geeft 1). "Omme to vermeren Goidts deenste,
  tot salicheyt der zielen ende allen dengenen, de testamente, renthe, almisse, hulpe ende raet dairto gheven
  ende dairto arbeyden nu ende hyrnamels",
  wordt de
  met
  daaraan
  in
  verbonden
  broederschap
  altaar,
  overleg
  met den pastoor in de kerk gesticht "ter eeren des alGoidts unde to leve der glorioser ende onbemachtigen
  smitter maget Marien, een moder ons Heren Jhesu Christi".
  Aan het hoofd der broederschap zullen twee rekenplichtige
  gildemeesters
  staan, die de inkomsten zullen ' beheeren en
  zullen besteden "tot verbetringe Godes deenstes offte tot
  ornament, syerheyt ende tot almisse der armen". Zij zullen hebben zorg te dragen, dat een priester, door twee
  des Zaterdags
  een -vroegmis
  geestelijken
  geassisteerd,
  celebreert "myt solempniteit des orgels" en des Maandags
  een zielsmis. "Ende in den beyden missen sal de preestercelebrant holden de collect: Deus
  venie
  etc.
   largitor
  ende lesen dat register ende vermanen alle broderen ende
  susteren to lesen een Pater Noster ende Ave Maria voer
  alle degene haire zielen, de uut de broderscap gestorven
  synt, ende voer dengenen, de in den leven synt, ende
  voer. alle degene, de testament, renthe ende hulpe tot de
  die mede
  broderscap gegeven hebben". De gildebroeders,
  kunnen zingen, zullen zulks doen; de anderen zullen voor
  elkaar eens per week een rozenkrans bidden. Bij de intrede
  in de broederschap schenkt men 1 of 11/2 pond was. Ook bij
  overlijden van een der leden wordt 1 pond was gegeven: alle
  leden zullen dan voor de ziel 66n rozenkrans bidden of laten
  bidden. Bovendien wordt de naam in het (memorie)-register
  '1 Oud-archief Xeppel, Inv. no. 426. Zie ook de nos. 409 en 420.
  _.
  190
  veringeschreven en voor de ziel drie jaren lang gebeden;
  dubbeling
  enz. dier storting brengt daaraan evenredige
  termijn mede. ?.lle namen
  verlenging van laatstgenoemden
  zullen ,tot ewigen dagen" in het register blijven staan
  "ende in den beiden missen genoempt worden". Natuurlijk
  kan men al deze voorrechten even goed verwerven voor
  b.v. zijn ouders of vrienden, die dan ook deel krijgen aan
  en in het register
  worden
  ,,dat gebeth der broderschap"
  Behalve
  zal
  deze
  diensten
  daarenboven
  vier
  opgenomen.
   worden met
  maal 's jaars "generael memorie" gehouden
  alle
  missen en vigilign voor alle broeders en zusters:
  leden zullen dan, evenals op Allerzielen, voorzien van waskaarsen ter kerke hebben te komen. Ten slotte ontbreekt
  natuurlijk niet de onmisbare jaarlijksche maaltijd, en dat
  in pieuse
  men daar wel niet al te zeer zou "grubeln"
  dat
  in
  de akte
  der
  overdenking
  afgestorvenen, bewijst w6l,
  de vechterseen boete-bepaling wordt opgenomen tegen
  bazen bij die gelegenheid ! Mochten in vervolg van tijd de
  inkomsten belangrijk toenemen, dan zal men zich een eigen
  priester aanschaffen, die dan tevens den pastoor bij andere
  diensten zal kunnen assisteeren. De akte eindigt met het
  verzoek aan den bisschop om de stichting door -zijn toe.
  stemming te bekrachtigen..
  Besluiten wij thans deze teekening van kerkelijk Drente
  v66r de Reformatie met een eenigszins beknopte beschrijving
  der beide in Drente aanwezige kloosters: de Benedictijnerabdij te Dikninge en die der Cisterci6nsers te Assen.
  De eerste was aanvankelijk te Ruinen gevestigd en wordt
  het eerst in een oorkonde van het jaar 1141 als "ecclesia
  beate Marie Runa" genoemd 1). In 1325 gaf bisschop Jan
  van Diest verlof de abdij te verplaatsen naar het me?r
  dichter
  eenzame Dikninge, daar Ruinen langzamerhand
  bevolkt was geworden en de bisschop oordeelde, "quod
  vita monastica solitaria et tristis esse debeat et cohabitacione hominum
  seorsum sublata" 2). De verplaatsing is
  1) Oorkb. Gron. en Dr., no. 28.
  j) T. a. p., no. 287..
  ,.
  ,
  
  191
  wellicht op bezwaren gestuit: althans nog jaren lang wordt
  in oorkonden gesproken van de abdij te Dikninge 6n Ruinen,
  hetgeen doet verinoeden, dat nog lang op beide plaatsen
  de kloostergebouwen
  in gebruik zijn geweest 1)..
  In verAanvankelijk was de abdij een mannen-convent.
   volg van tijd worden ook vrouwelijke kloosterlingen
  genoemd. Ten slotte bepaalde de aanwezigheid van monniken
  zich vrijwel tot hen, die ter vervulling van de kerkelijke
  diensten
  in de kapel der abdij of in de onder de abdij
  ressorteerende
  kerken onmisbaar waren 2).Ook het getal der kloosterlingen
  heeftlin den loop der
  In
  1382
  achtte bisschop Floris
  tijden wijziging ondergaan.
  van Wevelinkhoven
  zich verplicht met het oog op den
  min gunstigen staat der inkomsten der abdij te bepalen,
  dat het aantal op 24 diende te worden teruggebracht
  en
  dat men zich voor het vervolg met het opnemen van conversen of zusters tot het strikt noodzakelijke zoa bepalen 3).
  Het kostte blijkbaar moeite aan den regel de hand te
  houden, want reeds 17 jaren later had paus Bonifacius IX
  het voorschrift te herhalen : ondanks de reeds bestaande
  "interdum
  bepalingen - heet het in de bul propter
  instantes preces et importunas instancias procerum et nobilium ac potentum illarum parcium filias vel neptes seu
  in monasterio antedicto recipi desiderant" 4).
  consanguineas
  Later - in 1437
  opende Eugenius IV de mogelijkheid
  nog 3 a 4 vrouwen boven het bepaalde aantal op te nemen 5).
  Omtrent de opneming is ons alleen een statuut overgebleven, dat ten jare 1597 door' abdis, jufferen en administrator
  werd vastgesteld
  en dat reeds kennelijk onder
  staat 6). Bij de
  "trubel"
  , invloed van den toenmaligen
  1) T. a. p., nos. 393, 437, 450, 457 en 476. - Op grond van dezegegevens bet bestaan van een dubbel-klooster aan te nemen, lijkt mij niet
  genoegzaamgemotiveerd.
  2) 'Vergelijk:- Mr. J. G. C. Joosting, Het archief der abdij te Dikninge, Inleiding ; Archie f Dikninge, Inv. no. 244.
  3) Oorkb. Gron. en Dr., no. 703.
  4) T. a. p., no. 1045.
  5) Archief Dikninge, Inv. no. 4.
  "
  6) T. a. p., no. 5.
   '
  
  -
  
  192.
  _'
  
  intrede in het klooster heeft de juffer een bed met toebehooren mede te brengen en de zusters te onthalen op wijn,
  wildbraad e. d. De eigenlijke inkleeding kan een jaar later
  - "van kost alles
  volgen: ook dan de onmisbare tractatie
  een
  jufferen bruytlofft"
  inbreng van eenig sergelijck
  van 100 daalders n wie dess juffers
  vies e. d., storting
  eens" en' van 60 goudguldens,
  welke de
  kostpenninck
  andere jufferen onder elkaar mogen verdeelen.
  Ook te
  het
  rechte
  heeft
  der
  wel
  eens
  Dikninge
  gebruik
  preuven
  te wenschen overgelaten : in 1397 althans treft de bisschop maatregelen tegen het misbruik, dat de broeders en zusters
  een deel van het brood en de boter hunner prebenden te
  gelde maken 1).
  Aan het hoofd der abdij staat een abt, later een abdis,
  verder vinden wij zoowel een prior als een priores genoemd
  als ook een "kellener" 2). Het beheer ove! de vele goederen, die de abdij in Drente en Overijsel bezat, wordt althans tegen het einde der 16de eeuw gevoerd door een
  rentmeester 3).
  administrator,
  Tenslotte nog enkele op zich zelf staande gegevens ten
  einde, zooveel nog het onvolledige abdij-archief toelaat,
  haar positie ten opzichte van geestelijke en wereldlijke
  autoriteiten
  te doen uitkomen.
  In 1363 doet de heer van Ruinen "ob spem remuneracionis eterne" afstand "omni jure ac impeticioni" hem toesui singulares
  komend
  "in abbatem seu quascumque
  tam
  in
  eorum quam
  monasterii
  ....
  personis
  personas
  ita quod abbas, qui
  seu immobilibus,
  rebus mobilibus
  pro tempore fuerit, secundum regulam sancti Benedicti de
  suis personis, rebus ac bonis pro utilitate sui monasterii
  absque mea et meorum heredum seu successorum requisiI) Oorkb. Gron. en Dr., no. 943.
   2) Zoo wordt in een proveniersbrief d.d. 1564 (Archief Dikninge,
  Inv, no. 9) naast,den abt Hermannus van der Burcht de vrouwe Kunera Sloets en in een schenkingsakte d. d. 1325 (Oorkb., no. 294) zoowel een prior als een priores genoemd..
  3) Zie 'een overzicht dier goederenbij Magnin,De voormaligeKloosters
  in Drenthe, 2e druk, blz. H 1-112.
  193
  cione potest libere disponere et ordinare pro suo libitu
  voluntatis";
  waarbij men blijkens den verderen inhoud der
  akte kennelijk ook aan jurisdictie-rechten
  heeft te denken 1).
  In 1347 schrijft de bisschop in het algemeen alle geesteaan om bedreigingen,
  ambtenaren
  lijke en wereldlijke
  waaraan de abdij bloot staat, te keer te gaan
  vele jaren
  in 1478 later krijgt de abdij specialen waarborg,
  dat geenerlei onrechtmatige visitatie over haar zal worden
  gehouden 3).
  _
  Ten slotte : wij vernemen' in 1397, dat -de abt en conventualen
  voor zich en hunne goederen den bisschop
  bede hebben opgebracht
  ons ghe"mitter ghiestelicheit
  om
  als
  schuldich
  doen":
  die
  reden
  wordt
  sin
  te
  sy
  stichts,
  of
  sie
  beswaert
  wardaerboven
  verboden,
  "dat
  ghekroed
  den mit weerliker luden schattinghe te ghelden" 4 ).
  Staan wij thans stil bij de Cistercienser-abdij
  te Assen.
  De gegevens betreffende haar geschieaenis zijn nog onvollediger dan die van Dikninge; bovendien was zij ongetwijfeld heel wat minder belangrijk.
  De abdij werd waarschijnlijk in het leven geroepen als
  een zoen voor de nederlaag van den Utrechtschen bisschop
  bij Ante- en was oorspronkelijk bij Coevorden gevestigd.
  in een oorkonde van het jaar 1252 (of '53)
  Het eerst
  wordt melding gemaakt van de "abbatissa conventus sanctae
  Mariae de Campe juxta Covorde Cisterciensis ordinis" 5).
   Reeds toen schijnt de toestand van het convent verre van
  rooskleurig te zijn geweest: geklaagd wordt over den "status
  waarin de abdij verkeert, en die niet het minst
  paupertatis",
  was te wijten aan de ongelukkige ligging; van daar dan
  ook, dat aan de abdis en de conventualen
  toegestaan
  wordt zich naar Balderhaar
  en Sibkeloo te verplaatsen.
  Van die concessie werd geen gebruik gemaakt, daar de abdij
  
  1) Oorkb. Gron. en Dr., no. 525.
  2) T. a. p., not 393.
  3) Archief Di7eninge,Inv, no. 6.
  4) Oorkb. Gron. en Dr., no. 968.
  5) T. a. p., no.
  VTTT.
  ,
  
  ..
  194
  °
  
  nog in 1259 te Coevorden wordt aangetro$en I), doch in
  12?6 - en sindsdien voor goed - is zij gevestigd te Assen 2).
  Ook hier echter schijnt de abdij nimmer tot bloei geraakt
  ...
  te zijn, althans in 1488 ziet zich de commissaris-generaal
  van
  te
  verbieden
  het
  ouds
  der Cistereignser-orde.
  verplicht
  - tenzij de ouders
  aantal
  novicen
  te
  overschrijden
  gestelde
  een volkomen afdoenden inbreng medegaven -, aangezien
  . het convent
  Ook
  "satis tenuiter sit ab origine fundatum".
  hier een zelfde klacht als te Dikninge:
  "nichilominus
  tamen nonnulle persone seculares ....
  vos ad receptionem _.
  suarum
  filiarum ultra numerum
  importunis
  predictum.
  precibus
  quodammodo
  compellere nituntur" 3). En nog
  een eeuw later - in 1570 hooren wij den abt van
  Morimon'd bij zijn visitatie der abdij verklaren : "reppe?imus
  onere paupertatis gravatum" 4).
  ipsum monasterium
  Deze abdij is steeds uitsluitend een vrouwen-convent
  geweest. Aan haar hoofd stond een abdis, bijgestaan door
  een priores, een sub-prioros en een keldersche. Een prior
  nam den dienst waar in de kapel, in verband waarmede.
   de abdij. zich in 1460 in de broederschap
  der orde der
  H. Drievuldigheid
  en den terugkoop van krijgsgevangenen
  '
  had laten opnemen, hetgeen haar o. a. het recht verschafte
  '
  om een eigen biechtvader
  te hebben 5). Op welke ,wijze
  het beheer der goederen oudtijds plaats had, is niet recht
  duidelijk;
  tegen het einde der 16de eeuw was het toeaan een rentmeester 6). Omtrent de opneming
  vertrouwd
  van kloosterlingen.
  is geenerlei statuut meer aanwezig;
  w6l daarentegen
  eenige akten van inbreng door de nieuwe
  zoodat
  dit punt hier met een enkel woord
  kloosterlingen,
  kan worden besproken 1).
  I
  1) T. a. p., no. 128.
  2) T. a,. p.,no. 148.
  3) Archief Abdij Assen, Inv. no. 7.
  5) T. a. p., no. 1.
  4) T. a. p., no. 109.
  6) Vergelijk over dit alles: Magnin, Kloosters, blz. 229-230; een
  overzicht der goederen der abdij : Aldaar, blz. 262-263.
  7) In dit verband zij in het algemeen opgemerkt, dat in Drente van
  ouds het overdragen van onroerend goed aan geestelijke stichtingen
  anders dan bij wijze van preuve verboden was: zie de akte van beves-
  
  '
  )
  
  195
  
  -.
   In de meeste akten van inbreng wordt alle verdere
  aanspraak der conventuale op de nalatenschap harer-bloedverwanten , voor goed uitgesloten ; in een akte van modegave van 1549 b.v. van Johan van Paedtfoert voor zijn
  beide dochters heet het kortweg: "ende hijrmede zollen
  dese twe voersreven kijnderen affghescheijden wesen van
  vaeder ende moeders goederen" 1). Bij gebreke van zoodanig beding bleef het gewone recht van successie gelden,
  hetwelk dan aan de abdij verviel: zoo beschikte zij in
  1504
  over "alle alsodane anpart
  der ,erYnissen ende
  nagelaten guderen, repplick ende onrepplick, bynnen ende
  buten Groningen,
  oeck waer offte waeran dat gelegen
  mach wesen, neet daervan uutgenomen,
  als salige Albert
  ridder nagelaten hevet ende up onse convent van Assen
  onse
  medeovermits
  Gertrud ten Nuell
  vorgenoemt
  conventssuster
  verstorven ende verarvet sint" =). Vordein de
  zelf waren uitgesloten:
  ringen op de conventualen
  uitspraak in een proces tusschen de abdij en Teso Strael
  - die zich voor
  zijn aanspraak had beroepen op bloedmet de abdis - wordt overwogen, "quod
  verwantschap
  layci non debent neque prefatus Teso Strael debuit neque
  de jure potest succedere in patrimonio
  Jesu Christi et
  aut
  sancti Berhardi intuitu sangwinis,
  consangwinitatis
  affinitatis ipsius abbatisse predicte" 3).
  In de abdij werden zoowel mannelijke als vrouwelijke
  werkDe meest uiteenloopende
  proveniers
  opgenomen.
  zaamheden worden bun opgedragen : in de nog aanwezige
  worden met name genoemd portiers,
  proveniersbrieven
  een varkenshoeder,
  een ossenhoeder,
  een schaapherder,
  
  tiging der Drentsche privileges door Karel van Gelder en Karel V d.d.
  1527 en 1537 bij Mr. J. G. C. Joosting, Bronnen voor de Geschiedenis
  der kerkelijke Rechtspraak in het Bisdom Tltrecht, 2e afd., 3e Deel,
  b1Z 549 en 663.
  1) Archief Abqg Assen, Inv. no. 42.
   2) T. a. p., no. 49. - Anders: Costumen en ordonnanti6n van 1572
  § 48 (Mr. S. Gratama, Drenthsche. Rechtsbronnen uit de 14e, 156en 16e
  eeuwen, blz. 117).
  3) T. a. p., no. 44.
  ,
  
  196
  een schoenmaker en een organist
  De
  tuinierster,
  zich
  in
  met
  een
  in
  koopt
  provenier
  praestatie
  geld of
  aan
  de
  verbindt
  zich
  deze
  hem
  abdij
  ;
  goed
  daartegenover
  verder
  leven
  levensonderhoud
  en
  te
  verzijn
  lang
  kleeding
  hem
  in
  van
  ziekte
  te
  en
  na
  schaffen,
  geval
  verplegen
  dood
  voor
  ziel
  in
  te
  bidden.
  ?'anne©r
  later
  zijn
  zijn
  tijd
  - n.l. ten jare 1615 de erfgenamen
  van een provenier van Assen aanspraak
  maken op 's mans nalatenDrost
  en
  het verzoek van de
  schap, wijzen
  Gedeputeerden
  de
  condition
  hand, "terw?len
  provenars op
  .angenoemen sijn, dat t' haerder versterff alle haere oevergewonnen
  penningen ende tilbaere goederen in den convente respective verblijven moeten, die, opten sterffdach bevonden
  worden, twelck tot noch toe in viridi observantia soewel
  in Dickninge
  als Assen geobserveert
  is gewest" 2). Met
  deze bewering had het college zeker gelijk, mits men er
  den nadruk
  op legge, dat de oorspronkelijke
  inbreng in
  ' den regel, maar toch ook niet altijd tot de erfgenamen
  een
  
  '.
  terugkeerde 3).
  Tenslotte betre?ende deze abdij nog een tweetal geheel
  op zich zelf staande opmerkingen.
  Reeds als behoorend tot de Cisterci6nser-orde,
  was de
  met
  hare
  en
  abdij
  "familiares"
  ,servitores",
  kloosterlingen,
  aan de wereldlijke rechtspraak
  onttrokken:
  in dergelijke
  had ook de buitenstaander
  v66r alles recht te
  gevallen
  zoeken bij de geestelijke superieuren ')..
  Als visitator der abdij wordt in de 16de eeuw de abt van
  Aduard genoemd 5), terwijl ten jare 1321 paus Johannes XXII.
  1) T. a. p., no. 15 e. v. - Vergelijk ook voor het hier volgende den
  proveniersbrief betreffende Dikninge,vermeld in Staten-archieven, Regest
  no. 134.
   2) Mr. J. G. C. Joosting, Drentseh Plakkaatboek, DI. I, no. 238.
  3) Zie b.v. Archief-abdij dssen, 2?p. no. 16.
  4) T. a. p., nos. 2, 3 en 44. No. 2 is afgedrukt bij Mr. J. G. C. doosting,
  Bronnen voor de Geschiedeniyder Ker7ceUj7ce
  8echtspraak in het Bisdom Utrecht, 2e afd., 3e deel, biz. 199.
  5) T. a. p., no. 67. Vergelijk ook: Dr. P. J. Blok, Ferslag aangaande
  een Onderzoek in Duitschland naar Archivalia, belangrijk voor de
  Geschiedenis van Nederland, blz. 194-195.
  ,.
  <
  
  °.
  197
  '
  
  ,
  
  de abdij had aangewezen op de bescherming van den abt van
  Klaarkamp 1). Overdracht van goed aan het Galilea-convent te
  Sibculoo - eveneens behoorend tot de Cistercienser-orde
  had in 1416 plaats ,by raede ende consente onses visitatoers ende voert des ghemeynen capittels onser orden" 2).
  Ten laatste, dient hier nog vrijwel pro memorie eraan
  herinnerd
  te worden, dat te Bunne gevestigd was een
  commanderij der Duitsche orde. De stichting schijnt steeds
  een vrij kwijnend bestaan te hebben geleid, getuige o. a.
  een curieus klaagschrift uit de l5de eeuw van een harer
  bewoners aan den landcommandeur,
  die nog maar liever
  naar Pruissen
  of Lijfland wenschte gezonden- te worden,
  dan hier langer te blijven 3). In 1561 werd het huis aan
  den commandeur te Schoten voor den duur van zijn leven.
  afgestaan 4); twee jaren later reeds werd het door den
  landcommandeur
  met alle toebehooren in ruil overgedragen
  aan Johan van Ewsum:
  dat den huijse
  "aenmerckende,
  van Bunne in den lande van Drenthe gheleegen mit
  groete sculden ende lasten belast ende belaeden was ende dat
  old ende
  oeck dhuijsinghe daertoe behoerende ..... seer
  refectie ende
  ruinoes
  waeren
  ende alsoe merckelicke
  van doen hadden, om welcken te owervallen,
  reparatie
  voldoen ende betaelen ick gheenen raedt en wiste" 5).
   , Nog voor de Reformatie dus was aan het bestaan dezer
  stichting een einde gemaakt.
  Zoo was in algemeene trekken bezien de toestand van
  kerkelijk Drente, toen de Reformatie ook daar haar intrede deed.
  '
  As s e n. -
  
  I) T. a. p., no. 28..
  '
  2) Magnin, Kloosters, blz. 182, aant. 74.
  3) Jhr. J. J. de Geer tot Oudegein,Archieven der ridderlijke Duitsche
  dr-de, DI. II, blz. 807.
  4) T. a. p., biz. 809.
  ook
  5) Ewsum-archief (Rijksarchief Groningen),Inv. no.
  Vergelijk
  "
  Magnin, Kloosters, blz. 306 e. v.
  _
  
  ,
  
  '.
  