text: 20
  
  Eenheid of verscheidenheid
  Het gevolg van dit standpunt is dat men de comparatieve bedrijfskunde
  theoretisch en praktisch slechts kan bedrijven vanuit een grote toleran­
  tie voor verschillende opvattingen over management en organisatie.
  Het werkterrein van dit vak beslaat de vergelijking tussen wat door ons
  voor normaal wordt gehouden en het vreemde, dat gebaseerd is op
  andere persoonlij kheidskarakteristieken, andere organisatorische ge­
  woontes en andere institutionele inbeddingen. Wij moeten ons hoeden
  voor het gevaar van veroordeling van het onbekende, zoals Kundera
  opmerkt, omdat het niet zou passen in een bekend systeem (1994, 152).
  "Maar wie denkt, dient zich niet in te spannen om anderen van ziin
  waarheid te overtuigen; zo zou hij de weg van een systeem bewanaelen; de beklagenswaardige weg van de man-met-vaste-overtuigingen;
  politici noemen zich graag zo; maar wat is een overtuiging? Dat is een
  denken dat tot stilstand is gekomen, verstard is, en de man met vaste
  overtuigingen is een geborneerde man; het experimentele denken wenst
  niet te overtuigen maar te inspireren; te inspireren tot een ander den­
  ken; het denken in beweging te zetten...."
  De lerende organisatie (zie bijv. Senge, 1990, 1994; Van den Broeck
  1994) vormt het snijpunt van twee bewegingen: de ene is gericht op het
  verkrijgen van data/kennis over objectgeoriënteerde zaken, de andere
  op het verzamelen van informatie over meer subjectgeoriënteerde za­
  ken. Wat betekent dat? Objecteeoriënteerd leren betekent niets anders
  dan informatie verzamelen, ordenen en toegankelijk maken over ver­
  schijnselen in de buitenwereld, dus buiten onszelf. Iedere leidinggeven­
  de doet dat omdat hij moet weten wat er buiten hem gebeurt, zowel in
  zijn organisatie als in de wereld daar weer buiten. Hij verwerkt die
  informatie tot handelingsplannen en stelt die bij waar het nodig is.
   Subiectgeoriënteerd leren heeft te maken met het feit dat men zelf ook
  in clat leerproces staat en men dus steeds ook het eigen denkraam moet
  thematiseren. Is in het objectgeoriënteerde leren vooral het directe
  leren aan de orde, in het subjectgeoriënteerde leren gaat het om hoe
  iemand aan het leren is; anderen hebben dat ook wel single en double
  loop learning genoemd. Objectgeoriënteerd leren leidt tot institutievor­
  ming: zo doen wij het hier altijd, zo benaderen wij de werkelijkheid,
  dat zijn onze manieren. Subjectgeoriënteerd leren leidt tot flexibiliteit
  en vernieuwing omdat men zo zijn perspectief kan veranderen. De
  combinatie van beide leervormen kan ons verder helpen.
  21
  
  Eenheid of verscheidenheid
  We hebben al veel bereikt. Op allerlei institutionele terreinen kunnen
  we redelijk efficiënt goederen en diensten produceren. Aan klanten,
  cliënten, studenten enz. bieden we interessante zaken aan. De technolo­
  gische vooruitgang is indrukwekkend. De financiële en sociale onder­
  bouwing van onze organisaties is in vergelijking met het verleden veel
  sterker geworden. Die ontwikkelingen gaan ongetwijfeld verder en zijn
  de moeite van het bestuderen waard.
   Maar in de toekomst liggen ook spanningen op ons te wachten, waarbij
  we belangrijke keuzes zullen moeten maken. Denk aan de spanning
  tussen rendementsverhoging op kapitaal en aan de andere kant het
  rendement van het organiseren voor mensen en de samenleving waarin
  zij wonen; topwinsten bij de bedrijven en afnemende werkgelegenheid;
  toenemende mobiliteit en flexibiliteit en aan de andere kant de zorg
  voor het leefmilieu; de toenemende mondiale vervlechting op minstens
  het economische terrein en aan de andere kant het belang van lokale
  sociale netwerken en daarmee ook geborgenheid van mensen; de om­
  vorming van organisatorische verbanden tot plekken waar het weer
  leuk en uitdagena is om te werken en aan de andere kant de noodzaak
  tot enige centrale sturing en afstemming van maatschappelijke proces­
  sen waarbij niet iedereen altijd zijn zin zal krijgen.
  Juist daarin ligt de uitdaging van het beoefenen van het vak Comparative Management. We moeten wetenschappelijke theorie zien als het
  antwoord op verschuivende praktische problemen. Max Weber heeft
  daar al op gewezen toen hij schreef over de vooruitgang in de weten­
  schap. Zoals in organisaties afspraken tot stand komen omdat men
  bepaalde problemen ervaart in het samenwerken en die voor de nabije
  toekomst wil oplossen, zo ook geldt dat voor de wetenschap en dus
  ook voor de theorie van organisatie en management. En alleen door
  tactisch en tolerant, maar tegelijk ook kritisch èn innovatief te willen
  blijven leren, hebben we kans betere oplossingen te realiseren voor de
  problemen van het organiseren, leidinggeven en samenleven.
  22
  
  Eenheid of verscheidenheid
  
  5. TENSLOTTE
  Aan het einde van mijn oratie wil ik mijn dank betuigen aan het
  College van Bestuur van deze universiteit voor mijn benoeming.
   Vervolgens miin academische vrienden uit de Katholieke Universiteit
  Brabant in Tilburg, de Koninklijke Militaire Academie in Breda en
  elders uit het land: de veelsoortigheid van ervaringen die ik in de afge­
  lopen bijna dertig jaar met u heb gedeeld, stellen mij in staat de mij
  gegeven opdracht tot vergelijking daadwerkelijk waar te maken. Het is
  o o k die veelsoortigheid die mij ertoe heeft gebracht een pleidooi te
  houden voor verscheidenheid van theorievorming over organisatie en
  management om te voorkomen dat het denken daarover tot eenzijdig­
  heid verschraalt.
  Waarde Hofstede: ik heb u leren kennen bij een gloedvol betoog over
  uw cultuurstudies tijdens een EGOS-conferentie in Denemarken in de
  jaren zeventig. Ik heb wat kritiek geformuleerd op uw methodes. Ik
  moet daar meteen bij zeggen dat iK mede door uw boek uit 1991,
  waarin u erkent dat uw eerdere benadering tamelijk gebonden was aan
  de westerse cultuur, ben aangezet tot mijn pleidooi voor tact en tole­
  rantie in de omgang met mensen die op een andere manier denken en
  doen binnen en tussen organisaties.
  Dames en heren collegae van Wagenaar, Hoes en Associés: ik dank u
  voor de mij geboden gelegenheid om dit hoogleraarschap te vervullen
  naast de rijke en overigens vaak nogal snelle ervaringen van het organisatie-adviesvak. Ik zie mijn activiteiten op dat vlak als de kaas op het
  brood of wellicht ook als de kroon op mijn werk van de afgelopen
  dertig jaar.
   Dames en heren van de vakgroep Internationale Bedrijfskunde: ik heb
  velen van u al leren kennen en ben gerust gesteld door de plezierige en
  wetenschappelijke sfeer die u kenmerkt. Een deeltijdse hoogleraar blijft
  altijd een oeetje vreemde eend in de bijt, en deze heeft ook de neiging
  nogal eens uit te vliegen. Ik ben er zeker van dat wij goede en vrucht­
  bare contacten kunnen blijven onderhouden.
  Dames en heren studenten: mijn motto in het begin van deze oratie
  was: je komt nog eens ergens en je hoort nog eens wat. Als ik u dezelf­
  de nieuwsgierigheid kan bijbrengen die mij tot de beoefening van deze
  
  23
  
  Eenheid of verscheidenheid
  tak van wetenschap heeft gebracht ben ik al heel tevreden. Sommigen
  uwer hebben dat al overgenomen: ik kom ze bijvoorbeeld tegen op
  mijn reizen naar Zuid-Afrika.
  Marphy en Meike: datzelfde motto leidt er ook toe dat ik veel van huis
  weg ben voor kortere of langere periodes. Ik dank jullie voor het soms
  zuchtend opgebrachte begrip. Overigens weet ik zeker dat jullie ook
  ondernemend en reislustig zijn. Daarom moeten we elkaar blijven
  zoeken om elkaar zo wijd de wereld strekt te ontmoeten.
  Ik herdenk tenslotte met weemoed mijn zoon Harm die in 1989 overle­
  den is.
  Ik heb gezegd.
   24
  
  Eenheid of verscheidenheid
  
  NOTEN
  1. Max Weber heeft ooit gezegd (Politik als Beruf, Wissenschaft als
  Beruf) dat een intellectueel onderscheid dient te kunnen maken
  tussen de wetenschappelijke en de toegepaste benadering van maat­
  schappelijke verschijnselen. In het eerste gaat het om kennis, in het
  tweede om waarden. Het zijn volgens hem twee gescheiden domei­
  nen. Ik zou daar iets voorzichtiger tegen aan willen kijken. Het gaat
  ook om de vraag hoe men zijn vragen stelt en welke gevolgen men
  aan de antwoorden, maar ook aan het stellen van zulke vragen
  verbindt. De gedachte dat het gebruik van wetenschappelijke taal op
  zich een koloniserende invloed heeft, waarmee de rijKdom van de
  diversiteit van menselijk denken en doen wordt ingeperkt, maant
  ons tot voorzichtigheid. In de wijze waarop men vergelijkingen
  maakt tussen stelsels van management en organisatie moet het re­
  spect doorklinken voor hetgeen die anderen denken en doen. Het
  blijft het eeuwige dilemma van de wetenschap: zodra je iets hebt
  vastgesteld, leg je het daarmee ook vast en ontgaat een derde wel­
  licht het fundamentele van het vaststellingsproces zelf. Het gaat dus
  kennelijk meer om het spel dan de knikkers. En tegelijkertijd vragen
  velen naar die knikkers, al was het alleen maar in ae voortgaande
  rationaliseringsdrift van de universiteit, waarin meetbaarheid van de
  output een soort godsbewijs is geworden.
   Er is bovendien verschil tussen de analytische socioloog en de prescrip­
  tieve organisatiekundige, die zich in een bedrijfskundige opleiding heeft
  genesteld. Deze twee kanten van de medaille zijn academisch te onder­
  scheiden, en daarom in dit verband gepast. Maar men moet zich er wel
  bewust van zijn dat in de werkelijkheid buiten de universitaire studeer­
  kamer deze zaken altijd dooreen lopen en dat het zelfs goed is te weten
  dat het onderscheid wel, maar de scheiding niet gemaakt kan worden,
  al was het alleen maar om zich er buitengewoon van bewust te zijn dat
  maatregelen / activiteiten / beslissingen niet alleen voortkomen uit een
  rationele inzet van middelen, maar altijd ook te doen hebben of gevol­
  gen hebben voor mensen, die dus terecht vragen kunnen en mogen
  stellen bij de ethische component van het organiseren.
  2. Ik ontmoette laatst een naaste medewerker van Mintzberg die mij
  vertelde hoe ze de beroemde vijfdeling van organisatietypen hadden
  bedacht. Ze hadden heel wat bedrijven en instellingen onderzocht,
  direct en via studenten, en wilden die informatie wat gaan ordenen.
  25
  
  Eenheid of verscheidenheid
  De beste oplossing leek een fietsvacantie in Frankrijk. Zuur in de
  benen en wijn in het hoofd waren kennelijk voorwaarden om de
  flits te krijgen dat het coördinatiemechanisme de aardigste basis zou
  vormen. En daarna worden studenten wereldwijd overtuigd van het
  feit dat organisaties nu eenmaal zo in elkaar zitten. Ik heb waarde­
  ring voor het werk van Mintzberg en de ziinen, maar word wat
  onrustig van de gedachte dat iedereen onder net juk daarvan door­
  moet. Dezelfde onrust bekruipt me bij allerlei management- en
  advieshypes als ’total quality management’ en ’business process
  reengineering’. Het gaat er toch om steeds goed te blijven waarne­
  men en voorzichtig te zijn met oordelen.
   3. Ik ben geen historicus, maar wel gefrappeerd door het feit van wat
  men organisatorische beschaving (zie ook Vroom, 1991) zou kunnen
  noemen. Daarin is zeker geen rechtlijnige vooruitgang in te onder­
  kennen, zoals tot op de dag van vandaag blijkt. Wie overigens meer
  wil weten van de typische geschiedenis van de M orisco’s, kan te
  raden gaan bij de dit jaar overleden Spaanse hoogleraar Julio Caro
  Baroja, Los Moriscos del Reino de Granada, Madrid, 1991, en bij
  G.W. Drost, De Moriscos in de publicaties van Staat en Kerk (14921609), 1984. O ok de historicus C.V. Lafeber wijdt in De Nederland­
  se Opstand, 1555-1588, Goirle, 1994 enige passages aan de samen­
  hang der gebeurtenissen in de Nederlanden en Spanje.
  4. Kerr verdedigde reeds in 1960 de these van de convergentie van
  samenlevingen. Omdat er slechts één logica van industrialisering zou
  bestaan, zouden gaandeweg alle landen zich aansluiten bij het model
  van de hoogontwikkelde samenleving (en denk dan vooral aan de
  Verenigde Staten, niet alleen in economisch maar ook in sociaal
  opzicht. Naderhand (1983) heeft hij deze these enigszins verzacht: er
  bestaat minstens een spanning tussen de eisen die industrialisering
  stelt aan landen die nog niet zover zijn en de bestaande economische
  en sociale structuren. De noodzaak tot modernisering is een gevolg
  van de toenemende intensiteit van de internationale concurrentie,
  gemeenschappelijke menselijke behoeften aan voedsel, onderdak,
  vrijheid van verplaatsing, communicatie en meningsuiting, en ook
  van de gedachte dat gemeenschappelijk ervaren problemen noodza­
  kelijk tot gedeelde oplossingen moeten leiden (zie ook Child, 1994).
  26
  
  Eenheid of verscheidenheid
  Z o’n gedachtengang is in strijd met het moderne denken over chaos
  en flexibiliteit, waardoor juist vanuit vrijwel gelijke beginsituaties
  zeer verschillende voorlopige eindstadia kunnen worden bereikt.
   De convergentiethese wordt ook aangevallen door Clegg (1990). Hij
  wijst er terecht op dat er wereldwijd tamelijk verschillende vormen
  voorkomen van succesvol organiseren, zowel in de sector van de over­
  heid als in die van het bedrijfsleven. Hij beargumenteert dat door te
  wijzen op de samenhang tussen concrete maatschappelijke institutionaliseringsprocessen en de vormgeving aan economische en statelijke
  organisaties. Als er geen samenhang tussen beide processen zou bestaan,
  dan zou het pas echt vreemd zijn. Zulke zaken versterken de als nor­
  maal geaccepteerde gang van zaken in samenlevingen èn organisaties.
  Het is juist de moeite waard om je af te vragen hoe en in welke mate
  gewoontes van denken en doen tot stand komen en in stand worden
  gehouden. Daarnaast blijft het de moeite waard om je af te vragen hoe
  machtsvormingsprocessen en machtsspelen verlopen omdat die natuur­
  lijk ook veel met institutievorming rond belangengroepen en dergelijke
  te maken hebben.
  27
  
  Eenheid of verscheidenheid
  
  LITERATUURVERWIJZINGEN
  Andersen, H.Chr., Sprookjes en vertellingen, Utrecht, 1952.
  Broeck, H. van den, Lerend Management, Tielt, 1994.
  Caro Baroja, J., Los Moriscos del Reino de Granada, Madrid, 1991. Child,
  J.S., Managemen t in China during the Age of Reform, Cambridge, 1994.
  Clegg. S.R., Organization Theory and Class Analysis, Berlin, 1990.
  Drost, G.W., De Moriscos in de publicaties van Staat en Kerk (1492-1609%
  1984Hofstede, G., Culture’s Consequences, Beverly Hills, 1984.
  Hofstede, G., Cultures and Organizations: Software o f the Mind, London,
  1991
  Homerus, Odyssee, in de vertaling van A.W. Timmermans, Amsterdam,
  z'l'
  Keuning, D. e.a., Verplatting van organisaties, Assen, 1993.
  Kerr, C., Industrialism and Industrial Man: The Problems of Labor and
  Management in Economic Growth, Cambridge, MA, 1960.
  Kerr. C., The Future of Industrial Societies, Cambridge, MA 1983.
  Kundera, M., Verraden testamenten, Baarn, 1994.
  Lafeber, C.V., De Nederlandse Opstand, 1555-1588, Goirle, 1994.
  Lammers, C.J., Organisaties vergelijkenderwijs, Utrecht, 1983.
   Lammers, C.J., Organiseren van bovenaf en van onderop, Utrecht, 1993.
  Roe, R.A., R. Schalk en F. Zijlstra, Veranderingen in arbeid, consequenties
  voor de arbeids- en organisatiepsychologie, Gedrag en Organisatie, 1995, 8,
  209-220.
  Said, E.W., Representations of the Intellectual, Reith lectures 1993, London,
  1993.
  Senge, P.M., The Fifth Discipline, London, 1990/1993.
  Senge, P.M. e.a., The Fifth Discipline Fieldbook, New York, 1994.
  SofsKy, W., Die Ordnung des Terrors: das Konzentrationslager, Frankfurt
  am Main, 1993; zie ook Buchheim, H. e.a., Anatomie des SS-Staates, Band 1
  en 2, Miinchen, 1984.
  Vroom, C.W., Het cultuurbegrip in de sociale wetenschappen, in Von
  Grumbkow, J. (red), Cultuur in organisaties, Assen, 1991.
  Whitley, R. (ea.), European Business Systems: Firms and Markets in their
  National Context, London, 1992.
  Whitley, R., Business Systems in East As ia: Firms, Markets and Societies,
  London, 1992.
  Weber, M., Methodologische Schriften, Frankfurt am Main, 1968.
  Weber, M., Wissenschaft als Beruf Politik als Beruf Studienausgabe, Tübingen, 1994.
  28.
  