text: Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  Was ich noch zu sagen hätte ……
  Prof. Mr. Hans Akveld
  
  1
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  Mijnheer de rector magnificus, dames en heren,
  De titel van de voordracht luidt “Was ich noch zu sagen hätte”. De klemtoon is daarbij
  belangrijk en ligt op sagen en niet op hätte. In dat laatste geval zou vanwege het rijmen op
  die Zigarette uit een bekende melodie de suggestie kunnen zijn, dat deze bijeenkomst maar
  kort duurt. Niets is minder waar. U krijgt meer een Cubaanse sigaar uit mijn doos aangeboden
  dan dat deze bijeenkomst een sigaretje zal duren.
  Dan een enkel woord over wat aan de orde zal komen vanmiddag. Ik heb onderwerpen
  gekozen, die ik al eerder aan de orde stelde en die naar mijn oordeel nog altijd relevant zijn.
  Onderwerpen met een langere houdbaarheidstermijn wat in mijn geval achteraf bezien goed
  uitkwam. Wat ik heb geprobeerd bij mijn keuze is om recht te doen mijn universitaire werk,
  aan de leerstoel en aan de maatschappelijke rollen, die ik mocht vervullen vanuit beide
  hoedanigheden. De volgende onderwerpen zal ik kort bespreken: (1)
  1. autonomie en zelfbeschikking
  2. verantwoordelijkheid, verantwoording en juridische vormgeving
  3. donorwerving
  
  Autonomie en zelfbeschikking (3)
  Leenen koos zelfbeschikking als één van de normatieve beginselen voor het
  gezondheidsrecht. 1 De huidige patiëntenregelgeving is daar in belangrijke mate op geënt.
   Zelfbeschikking betekent, dat burgers hun leven kunnen en mogen inrichten naar eigen
  inzichten, ook wanneer zij bijvoorbeeld met de gezondheidszorg te maken krijgen of daarin
  verdwalen. Zelfbeschikking betekent autonomie. Zelfbeschikking houdt tevens een
  afweerrecht in tegen derden waaronder de overheid en is schier onbeperkt, zij het dat
  genoemd recht niet zonder enige beperking is. Omdat het zelfbeschikkingsrecht iedere burger
  toekomt betekent dit, dat het zijn grens in ieder geval kent waar het recht van de een raakt aan
  het van anderen. Zelfbeschikking brengt daarmee ook een zekere duldplicht in. Daarin
  verschilt het niet van bijvoorbeeld het eigendomsrecht of het burenrecht. Dat dit tot
  
  1
  
  H.J.J. Leenen, Rechten van mensen in de gezondheidszorg, 1978, blz. 24-36.
  2
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  dilemma´s en botsing van belangen kan leiden moge duidelijk zijn.2 Zelfbeschikking is in de
  gezondheidszorg van groot belang, omdat voor kwetsbare mensen de mogelijkheid naar eigen
  inzicht te handelen daar onder druk kan komen te staan3. De aandacht voor zelfbeschikking is
  ontstaan in een tijd, waarin over rechten van mensen en over rechten van de patiënt beduidend
  anders werd gedacht door hulpverleners dan vandaag. Doctor knows best was meer dan alleen
  een Engels zinnetje. Voor de ontwikkeling van het denken over zelfbeschikking en
  patiëntenrechten zijn de Leidse hoogleraar Rang en de Amsterdamse hoogleraar Leenen van
  doorslaggevende betekenis geweest. Recentelijk heeft zelfbeschikking in een aantal
  rechterlijke uitspraken erkenning gekregen.
   Zelfbeschikking en bescherming zijn sterk gericht op ontplooiing van het individu.4 Het zijn
  rechten waar rekening mee moet worden gehouden maar al te dogmatische toepassing ervan
  dient kritisch beoordeeld te worden. Het gaat bij rechten en regels om doel, uitleg en
  toepassing ervan; regels kunnen niet bedoeld zijn als korset of dwangbuis en het adagium
  “regels zijn regels” is op zich wat mij betreft geen gecodificeerde regel. Ik zal wat ik hiermee
  bedoel proberen duidelijk te maken aan de hand van een enkel voorbeeld:
  1. anoniem onderzoek naar de verspreiding van het HIV virus
  2. testen op seropositiviteit
  3. behandeling van BOPZ patiënten
  
  Anoniem onderzoek naar de verspreiding van het HIV virus (4)
  Eind tachtiger jaren vond discussie plaats over de vraag of anoniem onderzoek naar de
  verspreiding van het HIV virus 5 mocht worden uitgevoerd zonder dat door betrokkenen
  toestemming was gegeven. Aanleiding vormde een advies van de Permanente Commissie
  AIDS van de Gezondheidsraad. Een meerderheid van voornamelijk medici uit de commissie
  pleitte vòòr toelaatbaarheid van dergelijk onderzoek, een minderheid van vooral niet-medici
  was niet overtuigd van de noodzaak van dergelijk onderzoek.6 Met o.a. mijn Rotterdamse
  2
  
  A. Hendriks, In beginsel. De gezondheidsrechtelijke beginselen uitgediept, Leiden 2006, blz. 5
  H.J.J. Leenen, Handboek gezondheidsrecht deel I, Rechten van mensen in de gezondheidszorg, Houten 2000,
  blz. 32.
  4
  Aart Hendriks, In beginsel. De gezondheidsrechtelijke beginselen uitgediept, Leiden 2006, blz. 6.
  5
  Hiv is een virus dat de afweer bij mensen verzwakt.
  6
  Gezondheidsraad, Onderzoek naar de verspreiding van HIV-infectie in Nederland, Den Haag 1989.
   3
  
  3
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  collega Bert Hermans en een aantal epidemiologen verrichtten wij over dit onderwerp een
  studie voor de Amsterdamse GG & GD. Deze had namelijk het voornemen anoniem
  epidemiologisch onderzoek naar de verspreiding van het HIV virus uit te voeren onder
  jongeren om er op die manier achter te komen, of het virus zich onder nieuwe groepen van de
  bevolking verspreidde. Voor het uitvoeren van het onderzoek zou gebruik worden gemaakt
  van beschikbare bloedbestanden. Het was geen onderzoek uit alleen maar ongepaste
  nieuwsgierigheid; de bedoeling was om, mochten er nieuwe risicogroepen blijken te zijn,
  gericht preventief en voorlichtend op te treden. Bekend is, dat gerichte voorlichting
  effectiever is dan voorlichting voor een breed publiek. De Amsterdamse GG & GD wilde
  weten, of het onderzoek juridisch toegestaan was. Wij kwamen in afwijking van de destijds
  heersende mening tot de conclusie, dat er voldoende argumenten waren om dergelijk
  onderzoek toelaatbaar te achten.7 Wij betrokken in ons onderzoek het spanningsveld tussen
  sociale en klassieke grondrechten. Onze eerste conclusie was, dat artikel 22 lid 1 GW
  weliswaar niet de plicht schept voor de overheid om dergelijk onderzoek uit te voeren, maar
  dat het (doen) verrichten van dit type onderzoek, mits blijvend binnen de grenzen van het
  recht, zeker past binnen de grondwettelijke taak van de overheid. Dus vervolgens gekeken
  naar “de rest” van het recht. Van strijd met privacy regels was naar ons oordeel geen sprake,
  alleen al omdat het om geanonimiseerd onderzoek ging. De vraag of er sprake was van
  aantasting van de individuele integriteit beantwoordden wij eveneens ontkennend, alleen al
  omdat uitsluitend van beschikbare bloedmonsters gebruik zou worden gemaakt. Kijkend naar
  doel van het onderzoek waren wij van oordeel, dat de belangen van de samenleving voor
  mochten gaan. Ons advies was overigens het onderzoek toe te staan tenzij betrokkene
  bezwaar maakte, een benaderingswijze die ik allengs als mijn persoonlijk huismerk
  beschouw. Onze argumenten destijds verschilden nauwelijks van de overwegingen enkele
  jaren later van wederom de Gezondheidsraad (1994)8, die in een rapport van wijder strekking
  over deze kwestie opmerkte, dat het in de kern om een moreel dilemma ging waarbij respect
  voor strikte individuele autonomie afgewogen moest worden tegen het belang van het
  verkrijgen van relevante gegevens, die de samenleving als geheel ten goede zouden komen.
   Met een zekere tevredenheid constateerden wij nog weer enkele jaren later, dat de wetgever
  onze keuze volgde en anoniem gebruik van lichaamsmateriaal voor medisch statistisch en
  ander medisch wetenschappelijk onderzoek mogelijk maakte wanneer betrokkene geen
  7
  
  J.E.M. Akveld, H.E.G.M. Hermans e.a., Aids en anoniem onderzoek. Juridische en epidemiologische aspecten,
  Lelystad 1990.
  8
  Gezondheidsraad, Naar goed gebruik. Lichaamsmateriaal in de gezondheidszorg, Den Haag 1994.
  4
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  bezwaar kenbaar heeft gemaakt. Een uitkomst die aanspreekt, die in de praktijk nauwelijks tot
  het maken van bezwaar leidt, die geen basisrechten van burgers schendt en bovenal recht doet
  aan het feit dat ieder individu deel uitmaakt van een collectiviteit. In de Memorie van
  Toelichting bij de WGBO is destijds aangegeven, dat gekozen werd voor een pragmatische en
  niet voor een dogmatische oplossing. Iets dat een Rotterdams jurist aanspreekt.
   Testen op seropositiviteit (5)
  Vergelijkbare vragen van integriteit en zelfbeschikking spelen wanneer een HIV test wordt
  gevraagd in verband met een chirurgische ingreep. Het gaat in die gevallen niet om het belang
  van een individu (de patiënt) tegenover het collectief, maar om een botsing van belangen van
  patiënt en behandelaar. Artsen en andere werkers in de zorg kunnen in het geval van een
  prikaccident, waarbij zij ongewild bloedcontact hebben gehad, baat hebben bij kennis van de
  serostatus van een patiënt omdat tijdens een operatie of andere medische interventie
  bloedcontact niet uitgesloten is. Via bloedcontact kan het HIV virus worden overgedragen
  ook al is de kans klein en in uitzonderlijke situaties kan er sprake zijn van een verhoogd
  besmettingsrisico wanneer de patiënt AIDS heeft. Na een prikaccident moet daarom snel
  bekend zijn of de patiënt met HIV is besmet. Niet altijd zal de uitslag van de test afgewacht
  kunnen worden. De medewerker moet zo spoedig mogelijk worden behandeld teneinde een
  infectie te voorkomen. Dat is een zware kuur met bijwerkingen. Het onnodig starten van een
  dergelijke kuur moet waar mogelijk vermeden worden.
  Betoogd is, dat een HIV test zonder toestemming van de patiënt in strijd is met artikel 11
  GW. Mogelijk is dat zo, maar het gaat zeker niet uitsluitend om die vraag. Waar het vooral
  om gaat is, dat aan de belangen van alle betrokken partijen op een evenwichtige wijze recht
  wordt gedaan. Kennis van de HIV status van een patiënt kan van belang zijn voor de
  behandelaar. Deze kennis kan ook van belang zijn voor de patiënt in verband met een
  eventueel in te stellen noodzakelijke behandeling wanneer complicaties optreden. Er is met
  andere woorden wel degelijk ook een belang aan de zijde van de patiënt.
   Wat wel eens uit het oog verloren dreigt te worden is, dat het er bij bescherming van de
  integriteit om gaat, dat een patiënt geen nadelen ondervindt van de kennis bij anderen over
  zijn serostatus. Dat betekent dat de informatie niet zo maar aan derden verstrekt mag worden
  en dat een ingreep niet geweigerd mag worden omdat er sprake is van seropositiviteit.
  Overigens zou men in het kader van serieuze gelijkwaardigheid tussen partijen ook nog wel
  kunnen betogen, dat patiënt en hulpverlener over en weer een zekere zorgplicht hebben.
  5
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  Dat het zelfbeschikkingsrecht soms gerelativeerd moet worden blijkt inmiddels uit een aantal
  rechterlijke uitspraken van o.a. de president van de rechtbank Alkmaar, die een patiënt van
  een chirurg van het Medisch Centrum Alkmaar verplichtte een aidstest te ondergaan toen de
  patiënt niet vrijwillig wilde meewerken aan de aidstest nadat de chirurg zichzelf in de vinger
  gesneden tijdens het opereren van de patiënt en bang was daardoor met HIV te zijn besmet.
  De rechtbankpresident was van oordeel, dat in dit geval de rechten van de arts zwaarder
  wogen dan die van de patiënt.
  Of wetswijziging nodig is om testen voor een operatie mogelijk te maken betwijfel ik.
  Immers op basis van bestaande wetgeving valt heel goed te verdedigen, dat een test
  geïndiceerd is met het oog op de behandeling van de patiënt en om voorbereid te zijn in geval
  van complicaties. Mocht toch tot wijziging van de WGBO worden overgegaan, dan zou een
  bezwaarregeling overwogen moeten worden zoals deze wel geldt ten aanzien van
  wetenschappelijk onderzoek en zoals deze ook geldt waar bij het testen van zwangere
  vrouwen op HIV met het oog op het belang van het ongeboren kind.
   Dat vaak wat moeizaam over deze dilemma´s gesproken is heeft er zonder twijfel mee te
  maken dat in de aanvangsfase HIV/AIDS meestal in verband werd gebracht met homofilie.
  Standpunten innemen op dit HIV/AIDS terrein ontlokte vaak de reactie, dat men zich keerde
  tegen homofilie. Daarnaast heeft zeker vrees voor het zich op een hellend vlak begeven
  meegespeeld.
  Behandeling van BOPZ patiënten (6)
  Zo één wet er op gericht is de zelfbeschikking van het individu te waarborgen, dan is het de
  BOPZ. Deze wet regelt onder meer de onvrijwillige opname van psychiatrische patiënten en
  geeft aan wat de rechtspositie van de patiënt is gedurende een gedwongen opname. De BOPZ
  is ontstaan in een tijd waarin de beelden uit de film “One flew over the cuckoos nest” nog
  vers op het netvlies stonden. Het was de tijd van “Wie is van hout” en de antipsychiatrie.
   Uitgangspunt van de wetgever bij de totstandbrenging van de wet was dat slechts onder zeer
  nauwkeurig gedefinieerde omstandigheden ingrijpen in de vrijheidssfeer van burgers mogelijk
  gemaakt mocht worden. In de praktijk is gevaar voor zichzelf of voor anderen het
  belangrijkste ingrijp criterium. Dit gevaar kan de persoon zelf betreffen en bestaan uit de
  kans, dat iemand zich van het leven berooft, maatschappelijk te gronde gaat of bijvoorbeeld
  
  6
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  door hinderlijk gedrag agressie van anderen oproept. Het gevaar kan zich ook tegen anderen
  keren. Dit alles gebeurt dan uiteraard onder invloed van een stoornis. Onvrijwillige opname
  strekt tot vrijheidsbeneming en betekent niet, dat iemand vervolgens behandeld mag worden
  ook al is een psychische stoornis de onderliggende oorzaak van het gevaar en de reden voor
  gedwongen opname. Het is slechts toegestaan tegen iemands wil na opname een behandeling
  (dwangmedicatie) of maatregel toe te passen wanneer het gevaar niet op een andere manier
  kan worden afgewend. Voor patiënten geldt dat er een keerzijde zit aan dit respect voor
  zelfbeschikking. Deze is dat een patiënt zonder diens toestemming geen behandeling krijgt die
  op zich gewenst zou kunnen zijn. Dit wellicht niet beoogde gevolg heeft te maken met het
  bijna mythische karakter, dat het recht op zelfbeschikking is toegedicht, zoals Legemaate9 dit
  noemde. De drempel voor behandeling en opname is met de BOPZ verhoogd.
   Veel kritiek op de wet komt van behandelaars. Zij vinden de BOPZ een opnamewet,
  behandeling is geen doel op zich, eerder het tegendeel. De BOPZ biedt geen bescherming aan
  de patiënt maar tegen de behandelaar. Een en ander leidt eerder tot onderbehandeling dan tot
  overbehandeling. Het gevolg is met regelmaat, dat opgenomen patiënten na verloop van tijd
  zonder enige vorm van behandeling gekregen te hebben worden ontslagen uit de instelling en
  anderzijds, dat patiënten op een veel te laat moment een behandeling krijgen. Vergelijkbare
  geluiden komen overigens ook van patiëntenorganisaties. 10 Gepleit is door alle belangrijke
  partijen op dit terrein voor een deskundigencommissie, die zou moeten adviseren over een
  nieuwe wettelijke regeling.11 De minister van VWS lijkt weinig te voelen voor een dergelijke
  commissie en daarmee voor een grondige herziening van de BOPZ. Wel heeft hij inmiddels
  een evaluatiecommissie doen instellen, die als taak heeft te evalueren of de BOPZ na de
  9
  
  Ypsilon Nieuws december 1994.
  10
  
  Manifest wet BOPZ, 17 maart 2005.
  11
  
  Ypsilon, vereniging voor familieleden van mensen met schizofrenie of een psychose
  Anoiksis, vereniging voor mensen met schizofrenie
  GGZ Nederland
  Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst
  Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie
  GGD Nederland
  NVZ Vereniging van Ziekenhuizen
  VNG Vereniging van Nederlandse Gemeenten
  
  7
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  verschillende inmiddels ingevoerde aanpassingen van de wet adequaat functioneert en of
  nadere wijzigingen van de BOPZ noodzakelijk zijn. De wetgeving in andere landen moet
  nadrukkelijk mee in de evaluatie betrokken worden. De taakopdracht, maar ook de
  samenstelling van de commissie scheppen enige verwachtingen ten aanzien van het advies,
  dat uitgebracht zal worden.
   Conclusie (7)
  Zelfbeschikking is van groot belang. Dit neemt niet weg, dat overwaardering ervan en het
  onvoldoende oog hebben voor collectieve belangen van anderen of voor het belang van een
  ander individu ertoe kunnen leiden, dat het individuele zelfbeschikkingsrecht wel heel sterk
  de boventoon voert ten koste van andere belangen. In zijn inaugurele rede heeft Hendriks12 op
  dit risico gewezen.
  Ik merk nog op dat de impliciete vrees voor het hellend vlak, vaak ingezet door ethici en
  juristen als somber toekomstperspectief, geen goede raadgever is voor rationele beslissingen.
  Het meest hellende aan het hellend vlak als argument is, dat het vaak een zinnige discussie
  blokkeert. In zoverre is er veel overeenkomst met het te pas en te onpas inzetten van het recht
  op privacy als argument om bepaalde ontwikkelingen tegen te gaan. Een hellend vlak
  betekent niet automatisch dat dit leidt tot een diepe val zoals iedere bergbewoner en menig
  skiër kan vertellen.
  Verantwoordelijkheid, verantwoording en juridische omgeving (8)
  Mensen zijn persoonlijk voor hun daden verantwoordelijk; dat geldt ook in de
  gezondheidszorg. Dat is een helder en voor hulpverlener en patiënt bruikbaar uitgangspunt
  zolang een patiënt één hulpverlener heeft die de totale behandeling voor zijn rekening neemt.
  Maar dat type zorg is eerder uitzondering dan regel geworden. Beroepsbeoefenaren werken
  doorgaans in grotere verbanden. Patiënten worden voor een ziekte of aandoening op
  verschillende momenten door telkens andere beroepsbeoefenaren en disciplines gezien,
  beoordeeld en behandeld. Daardoor worden meer mensen verantwoordelijk voor een patiënt
  
  12
  
  A. Hendriks, In beginsel. De gezondheidsrechtelijke beginselen uitgediept, Leiden 2006, blz. 11.
   8
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  en zijn zij allen voor hun stukje van de behandeling aan te spreken op het resultaat.13 Dat
  geldt
  
  niet
  
  alleen
  
  voor
  
  de
  
  specialistische
  
  praktijk,
  
  waar
  
  na
  
  en
  
  naast
  
  elkaar
  
  eindverantwoordelijke opleiders, artsen in opleiding, artsen niet in opleiding, coassistenten en
  vele anderen bij de zorg voor een patiënt betrokken zijn zonder dat duidelijk is wie waarvoor
  verantwoordelijk en aan te spreken is.14 Samenwerking komen we ook op andere plaatsen
  tegen zoals in de huisartsenpraktijk. De huisarts, ooit de familie vertrouwenspersoon, is in
  toenemende mate één van de deelnemers in een web van dienstroosters, waarneming,
  waarneemgroepen, gezondheidscentra en andere deskundigen. De relatie tussen patiënt en
  hulpverlener heeft hiermee een wezenlijk ander karakter gekregen. De mogelijke effecten van
  deze samenwerking werden recentelijk in Medisch Contact beeldend geschetst aan de hand
  van het volgende vrij weergegeven voorbeeld15: Je zit in een kring en fluistert een zin in het
  oor van degene naast je. Deze fluistert de woordenreeks weer in het oor van zijn buurman of –
  vrouw en ga zo maar door. Het is een bekend kinderspelletje, dat met grote hilariteit gepaard
  gaat wanneer blijkt hoe verminkt de oorspronkelijke zin uiteindelijk weer bij nummer één in
  de kring arriveert. Het lachen vergaat je echter als de ´kinderkring´een tegenwoordig veel
  gepropageerd systeem van ketenzorg is. En wanneer de ´door te geven zin`een hulpvraag van
  een patiënt blijkt te zijn. Waar het toe kan leiden is recentelijk pijnlijk naar buiten gekomen
  op de hartafdeling van het UMC Sint Radboud. In de kern ging het in Nijmegen om
  onduidelijke verantwoordelijkheden en slechte communicatie of, zoals een nabestaande van
  een overleden patiënt het formuleerde. “Je weet …überhaupt niet hoe de persoon met wie je
  spreekt heet. … Je praat bij wijze van spreken om de vijf minuten met iemand anders. Ik ben
  op een gegeven moment een lijst gaan maken van wie we allemaal hebben gezien in het
  ziekenhuis. Die lijst heb ik niet afgemaakt, maar ik zat al op zeventien.  13
  
  J.W. van der Kouwe, E.H.C. Bastiaanssen, A.F. van der Meulen & T.R. van Althuis, Richtlijn
  Gegevensuitwisseling Huisarts en Centrale Huisartsenpost (CHP), Utrecht: NHG 2005, Leidschendam: NICTIZ
  2005.
  14
  Recentelijk maakte ik het persoonlijk aan den lijve mee ook al ging het in mijn geval goed.
  15
  MC 24 maart 2006, 61 nr. 12.
  16
  Volkskrant Magazine 27 mei 2006, blz. 21.
  17
  Staatstoezicht op de volksgezondheid, HI/CG/08-2006-15864.
   9
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  De wet
  De WGBO vormt met de Wet beroepen individuele gezondheidszorg (BIG) een belangrijk
  wettelijk kader voor de hulpverlener. De wet BIG gaat uit van één op één zorg en houdt geen
  rekening met ketenzorg. In 1983 besteedden collega Otten en ik18 aandacht aan de mogelijke
  betekenis van samenwerking van artsen in maatschapsverband voor de gezamenlijke
  civielrechtelijke aansprakelijkheid van de afzonderlijke maten. De geldende opvatting was
  dat, wanneer er bij een behandeling fouten gemaakt worden door een of meer van die artsen,
  dit niet leidt tot aansprakelijkheid van alle artsen en/of van de maatschap. Die opvatting was
  vooral gebaseerd op het karakter van het beroep dat meebrengt, dat slechts een relatie tot
  stand komt tussen de handelend arts en de patiënt. Wij waren het 20 jaar geleden met die
  uitleg en de consequenties ervan niet eens en zagen ons gesteund door o.a. Slagter. Ter
  onderbouwing van ons afwijkend standpunt kozen wij het voorbeeld van een maatschap van
  gynaecologen waarbij een patiënte maanden lang poliklinisch door de toevallige gynaecoloog
  van dienst gezien wordt en vervolgens bij de bevalling, waarbij het fout gaat, met weer een
  andere gynaecoloog te maken krijgt. Onduidelijk was aan het handelen van welke
  gynaecoloog of gynaecologen de fout was toe te schrijven. Wij hebben ervoor gepleit dat alle
  artsen in zo´n geval medeverbonden zijn voor de verbintenissen van de maatschap en dat allen
  aansprakelijk zouden zijn, al dan niet voor gelijke delen, voor schade die ontstaat ten gevolge
  van een toerekenbare medische fout door een van de leden van de maatschap. Een dergelijke
  oplossing zou én meer recht doen aan de wijze van praktijkvoering en de
  verantwoordelijkheid daarvoor én de patiënten het een stuk eenvoudiger maken verhaal te
  nemen.
   Of invoering van de nieuwe titel 7.13 van het Burgerlijk Wetboek inzake vennootschappen de
  voor patiënten bestaande weinig aantrekkelijke situatie zal verbeteren is nog maar de vraag.
  Artsen die onder het huidig recht een stille maatschap vormen zullen onder het nieuwe recht
  automatisch een niet-openbare vennootschap vormen. De Memorie van Toelichting geeft aan,
  dat de deelnemer (lees: artsen) van zo´n vennootschap bevoegd zijn tot het verrichten van
  rechtshandelingen die, gelet op het doel van de vennootschap, tot haar normale
  werkzaamheden behoren. Het lijkt niet voor betwisting vatbaar, dat medische handelingen,
  
  18
  
  J.E.M. Akveld en A.C. Otten, De openbare vennootschap naar O.N.B.W. en het onderscheid beroep en
  bedrijf, WPNR 5644, blz. 169-174.
  10
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  verricht binnen een vennootschap van artsen, tot de normale werkzaamheden behoren.
  Dergelijke handelingen komen dan dus in ieder geval voor rekening van de gezamenlijke
  vennoten. Of een patiënt zich vervolgens, wanneer schade is ontstaan voor vergoeding ervan
  kan verhalen op elk van de afzonderlijke artsen/vennoten is een geheel andere vraag. Hoewel
  de wetgever niet expliciet is geweest op dit punt lijkt mij dit een verdedigbare en vooral een
  wenselijke uitleg, die de consequentie is van een modern samenwerkingsverband en die ook
  past in opvattingen omtrent de versterking van de rechtspositie van de patiënt. Voor de
  betrokken artsen zal deze consequentie een stimulans zijn om zorgvuldig degenen uit te
  kiezen, met wie een vennootschap gevormd wordt.
  Het medisch tuchtrecht lijkt op dit punt weg te wijzen gezien een uitspraak van het Centraal
  College voor de Gezondheidszorg (CTG) in 200419. De kern van de klacht was, dat door een
  reeks van hele en halve beoordelingsfouten een klaagster aanmerkelijke schade heeft geleden.
   Het Centraal College acht de organisatie van de diensten binnen de maatschap waartoe de arts
  behoort van groot belang en bepalend voor de tuchtrechtelijke aansprakelijkheid. Het
  overweegt dat wanneer een maatschap van artsen de praktijkvoering inricht op de wijze zoals
  in
  
  de
  
  voorliggende
  
  casus,
  
  waarbij
  
  niet
  
  één
  
  arts
  
  als
  
  (hoofd)behandelaar
  
  de
  
  verantwoordelijkheid draagt voor het beleid ten aanzien van een patiënt maar de
  verantwoordelijkheid in feite collectief wordt gedragen, iedere arts binnen die maatschap in
  beginsel verantwoordelijk is voor de wijze van praktijkvoering en daarmee voor het ten
  aanzien van een patiënt gevoerde beleid en daarop is aan te spreken.
  In de literatuur is verdeeld gereageerd.20 Geschreven is, dat dit een voor klagers bevredigende
  uitspraak is vooral ook omdat voorheen vaak te gemakkelijk leden van een collectief
  gemakkelijk wegkwamen wanneer tuchtrechtelijke toetsing plaatsvond. Die opvatting deel ik
  hartgrondig. Ik ben het niet eens met de stelling, dat de uitspraak voor leden van een
  samenwerkingsverband minder bevredigend is, omdat deze uitspraak betekent, dat kiezen
  voor bevordering van kwaliteit en continuïteit van zorg door middel van gemeenschappelijke
  verantwoordelijkheid voor het behandelbeleid van patiënten tevens meebrengt dat fouten van
  het collectief ook het individu worden aangerekend. Vanzelfsprekend zou ik denken. Het zijn
  immers de hulpverleners die kiezen voor samenwerking, niet de patiënten. Dan zou het wel
  erg wrang zijn wanneer de rekening voor fouten eenzijdig bij de patiënten zou terechtkomen
  19
  
  Centraal College voor de Gezondheidszorg 4 maart 2004, TvGr 2004/30.
  E.W.M. Meulemans, Collectieve verantwoordelijkheid en (individuele) tuchtrechtelijke aansprakelijkheid,
  TvGr, 28 (2004), blz. 259-260.
  20
  
  11
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  en niet bij de hulpverleners. Het zou voor de hand liggen dat deze uitspraak ook betekenis
  krijgt voor civiele procedures tegen artsen, die in vennootschapsverband samenwerken.
   Overigens was het ontbreken van centrale aansprakelijkheid geen onbekend verschijnsel in de
  zorg zoals het oude Nuboer arrest 21 leert. De casus betrof een ingewikkelde open hart
  operatie, uitgevoerd door een team van artsen en verpleegkundigen van een academisch
  ziekenhuis, waarbij een naald in de borstholte van de patiënte achterbleef. In drie instanties
  slaagde haar advocaat er niet in wie dan ook van de betrokkenen tot schadevergoeding
  veroordeeld te krijgen. Inmiddels is het Nuboer trauma door de wetgever gecorrigeerd via de
  WGBO. Voortaan is een ziekenhuis naast de behandelaars contractueel aansprakelijk voor
  verwijtbare fouten. Dat is met name van belang wanneer niet eenvoudig valt vast te stellen
  wie een verwijtbare fout gemaakt heeft en daarvoor aansprakelijk te houden is. Het is
  overigens niet of/of maar en/en, ziekenhuis en fouten veroorzaker zijn beiden aan te spreken.
   Een enigszins vergelijkbare oplossing kende vroeger het medisch tuchtrecht ten aanzien van
  arts-directeuren van ziekenhuizen. Zij hadden een eigen tuchtrechtelijke verantwoordelijkheid
  voor de kwaliteit van de zorg binnen hun instelling.22 Zo kreeg in 1990 een arts directeur
  patiëntenzorg een waarschuwing door de tuchtrechter opgelegd vanwege het ontbreken in zijn
  ziekenhuis van heldere instructies voor arts assistenten hoe bij een bepaalde groep instabiele
  patiënten gehandeld moest worden. Inmiddels geeft het CTG een andere uitleg aan artikel 47
  Wet BIG23 en bepaalde in een uitspraak uit 2001, dat de taken van een voorzitter van de Raad
  van bestuur of een Directeur patiëntenzorg van een ziekenhuis op het gebied van organisatie
  en management in beginsel noch onder de omschrijving van handelingen op het gebied van de
  individuele gezondheidszorg, noch onder de werkingssfeer van de tuchtnormen vallen. Een
  uitspraak van 20 januari 200524 bevestigt deze zienswijze van het CTG. Het college oordeelde
  dat een directeur patiëntenzorg van een ziekenhuis wel in de sfeer van de gezondheidszorg
  werkzaam is maar slechts onderworpen is aan tuchtrechtspraak als hij zich in de hoedanigheid
  van arts begeeft op het werkgebied van de individuele gezondheidszorg. Daarvan was in het
  onderhavige geval geen sprake.
  21
  
  HR HR 31 mei 1968, NJ 1968, 323
  MT Zwolle 3 november 1990, TvGr 1991/36.
  23
  CTG 18 december 2001, MC 2002, 57 nr. 11.
  24
  CTG 20 januari 2005, MC 2002, 60 nr. 11.
   22
  
  12
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  Er is veel kritiek gekomen op de koerswijziging van het CTG25. Betoogd is dat de uitleg van
  het CTG niet in overeenstemming is met de parlementaire geschiedenis waarin uitdrukkelijk
  wordt vermeld dat handelen in strijd met het belang van de individuele gezondheidszorg
  tuchtrechtelijk getoetst kan worden, ook als er geen rechtstreekse relatie is met een bepaalde
  patiënt. Ook de evaluatiecommissie Wet BIG26 en de KNMG27 hebben twijfels uitgesproken
  over de door het CTG gevolgde lijn. Ik kan het van harte met de critici eens.
  Conclusie (9)
  De ontwikkelingen van de laatste jaren zijn er op gericht geweest de positie van de patiënt te
  versterken. Op het punt van de civielrechtelijke aansprakelijkheid zou de wijze waarop de
  zorg aangeboden wordt uitgangspunt moeten zijn voor de toerekening van fouten, uiteraard
  onder handhaving van de mogelijkheid de individuele hulpverlener aansprakelijk te stellen. In
  lijn met de gevolgde redenering ligt het absoluut niet voor de hand de tuchtrechtelijke
  aansprakelijkheid van de directeur-geneesheer als regel uit te sluiten. In het tuchtrecht gaat het
  er toch om gaat de kwaliteit van het zorgproduct te toetsen. Wanneer het product beschouwd
  kan worden als product van een instelling, dan ligt het voor de hand ook de medisch
  eindverantwoordelijke te kunnen toetsen. Dit zou de gelaedeerde patiënt tot voordeel strekken
  en beroepsbeoefenaars kunnen nopen tot betere samenwerking. In het moderne marktdenken
  noemen we de tuchtrechtelijke aansprakelijkheid dan een incentive voor de instelling, die tot
  een win-win situatie leidt.
   Donorwetgeving (10)
  Door toeval koos ik begin jaren tachtig transplantatie en wetgeving als onderwerp voor mijn
  dissertatie. Gelukkig toeval zeg ik achteraf. Ik kon niet voorzien, dat ik zelf jaren later
  intensief en met veel plezier op het praktische en organisatorische terrein van donorwerving
  werkzaam zou mogen zijn in een voor mij inspirerende en nieuwe omgeving en met creatieve
  bevlogen mensen, die mij lief geworden zijn. Daarbij aarzel ik niet Nierstichting Nederland en
  25
  
  B.V.M. Crul & W.P. Rijksen, ‘Bestuurders en managers niet meer tuchtrechtelijk aansprakelijk’, Medisch
  Contact 2002, 57 nr. 11; R.M.S. Doppegieter, ‘Een nieuwe ontwikkeling in de huisartsenzorg: de
  huisartsendienstenstructuur. Een aantal juridische aspecten’, Tijdschrift voor Gezondheidsrecht 3-2005, p. 216;
  W.R. Kastelein, ‘De onbegrijpelijke interpretatie van de artikelen 1 en 47 Wet BIG: herbezinning noodzakelijk’,
  Tijdschrift voor Gezondheidsrecht 3-2005, p. 227.
  26
  ZonMw, Evaluatie. Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg, Den Haag: ZonMw 2002.
  13
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  de Nederlandse Transplantatiestichting te noemen als organisaties die mij gastvrij onderdak
  boden.
   Vanaf het allereerste begin ging het er in het publieke debat om hoe het donoraanbod
  verhoogd en de wachtlijsten verkort konden worden. In mijn dissertatie heb ik aangegeven,
  dat één van de voorwaarden voor de oplossing van het donortekort een wettelijke regeling op
  basis van een bezwaarsysteem was en overigens nog altijd is. Daarnaast moest een aantal
  praktische problemen aangepakt worden. De vergoedingen voor artsen en ziekenhuizen zijn
  geregeld,
  
  veel
  
  is
  
  geïnvesteerd
  
  in
  
  voorlichting
  
  van
  
  publiek
  
  en
  
  professionals,
  
  transplantatiecoördinatoren werden aangesteld en een internationale organisatie is opgezet
  voor de uitwisseling van postmortale donororganen. De acties hebben stuk voor stuk tot
  kleine tijdelijke verbeteringen van het donoraanbod geleid28, tot een structurele toename van
  het orgaandonoraanbod is het niet gekomen. De wachtlijsten groeiden en hebben geleid tot
  vele doden op de wachtlijst, zoals patiëntenverenigingen niet ophouden enigszins
  demagogisch maar wel naar waarheid te benadrukken. Zij mogen dat. De in 1998 in werking
  getreden Wet op de orgaandonatie heeft het probleem van het tekort niet kunnen oplossen ook
  al zette de toenmalige minister van volksgezondheid daar zwaar op in en werd zelfs toegezegd
  dat wetswijziging zou worden overwogen bij tegenvallende resultaten. Een toezegging die
  noch de toenmalige minister noch haar opvolger serieus gestand is gedaan, maar dat lijkt bij
  politieke toezeggingen en politieke opportuniteit te horen.
  Vanwege de teleurstellende resultaten heeft de Nierstichting eind jaren negentig het initiatief
  genomen tot het aanstellen van donatiefunctionarissen in ziekenhuizen. Aanvankelijk kregen
  6 en later, toen het ministerie van VWS zich bij het initiatief van de NSN aansloot nog eens 6
  ziekenhuizen een donatiefunctionaris. Hun taak was het om ziekenhuizen donatiebewust te
  maken, voorlichting over donatie te geven en artsen te wijzen op hun plichten.
   Opeenvolgende evaluaties van hun werk toonde aan dat de resultaten van de donorwerving in
  ziekenhuizen verbeterden. Dat was aanleiding voor VWS om in de meeste ziekenhuizen
  donatiefunctionarissen aan te stellen. Resultaten werden geboekt. Het aantal raadplegingen
  van het donorregister (11) en het aantal gerealiseerde weefseldonaties steeg aanzienlijk; het
  aantal orgaandonoren steeg marginaal maar het aantal gemiste donoren daalde aanzienlijk.
  Vastgesteld kan worden dat het project binnen de ziekenhuizen tot een omslag in het denken
  en handelen van artsen heeft geleid. Dit was te danken aan de inzet, toewijding en het
  27
  
  KNMG, Standpunt KNMG inzake resultaten evaluatie Wet BIG, Utrecht: KNMG 2002.
  14
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  enthousiasme van de donatiefunctionarissen. Zij hebben hun blijvende waarde en
  onmisbaarheid bewezen. Binnenkort zal de effectiviteit van hun werk weer worden
  onderzocht of zoals dat in het jargon heet geëvalueerd. Evaluatie is altijd goed maar heeft in
  dit geval veel weg van een controle of de aarde rond is. Ik durf het wel aan de
  donatiefunctionarissen de turbomotor van de donorwerving te noemen. Helaas is deze motor
  ingebouwd in een transplantatiewet die de rijeigenschappen van een oude DAF vertoont. Het
  is die ongelukkige combinatie die niet matcht.
  Dit komt het meest pijnlijk tot uitdrukking bij de vele weigeringen door nabestaanden
  wanneer zij over een donatie moeten beslissen. Weigering door nabestaanden doet zich vooral
  voor wanneer een overledene zelf tijdens zijn leven geen keus gemaakt heeft. 60% van de
  burgers heeft niet gekozen en van 60% van de overledenen is dus geen laatste wil bekend;
  weigeringspercentages van gemiddeld 70% en oplopend tot 90% doen zich in die situatie
  vervolgens voor wanneer om een orgaandonatie gevraagd wordt aan de nabestaanden(12).
   Daar kunnen ook donatiefunctionarissen niet veel aan veranderen. Jaar na jaar zien we, dat
  van de nieuwe 18 jarigen ook niet meer dan 40% zich registreert. Permanent ontbreekt dus
  registratie van 60% van de registreerbare bevolking. Dit is ingebakken in het systeem van de
  wet en kan alleen maar met een ander wetgevingssysteem worden opgelost.
  Dat neemt niet weg, dat nieuwe initiatieven, zoals het experiment met de uitgifte van
  donorformulieren bij het afhalen van een paspoort, positief beoordeeld moeten worden. De
  evaluatie van dit experiment geeft aan, dat landelijke invoering van deze procedure jaarlijks
  tot tussen 13000 en 65000 nieuwe registraties zal leiden. Zelfs het meest optimistische
  scenario levert niet meer op dan een druppel op een gloeiende plaat. Er zijn anno 2006
  ongeveer 5 miljoen Nederlanders geregistreerd, van 7 miljoen mensen is er geen registratie en
  weten we dus niet, wat zij in geval van overlijden zouden willen. In het scenario van de
  minister duurt het nog tussen de 50 tot ruim meer dan 100 jaar voordat nog eens 2,5 miljoen
  mensen zich geregistreerd hebben terwijl non-registratie nu juist het kernprobleem is van de
  donorwerving. De vraag is of we dit nieuwe initiatief actie van de minister als lange termijn
  beleid moeten zien of toch meer als op de lange baan schuiven. Zelf neig ik tot de laatste
  uitleg.
   Het valt te begrijpen, dat patiënten en artsen alle wegen beproeven die kunnen leiden tot een
  oplossing voor het probleem van de schaarste. De laatsten worden keer op keer
  28
  
  statistiek uit dissertatie op blz. 20
  
  15
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  geconfronteerd met het probleem, waar hun patiënten mee te maken hebben. De cross over
  transplantatie, waarbij organen worden uitgewisseld tussen stellen die niet direct aan elkaar
  kunnen doneren, is een goed voorbeeld van creatief medisch denken waar de wetgever het laat
  afweten. (13) Een geslaagd cross over programma is in Rotterdam ontwikkeld en vele extra
  niertransplantaties worden uitgevoerd. Bij dit programma, bij het doneren tijdens leven en na
  overlijden in het algemeen kunnen uit een oogpunt van zelfbeschikking nog wel enkele
  kanttekeningen worden geplaatst.
  Het argument dat een geen bezwaarwet de vrijheid van burgers en hun zelfbeschikking
  aantast, een geliefd liberaal thema, gaat niet echt op. Immers er blijft binnen dat systeem voor
  iedere burger te kiezen. De burger wordt slechts aangesproken op zijn verantwoordelijkheid
  als lid van deze samenleving. Opmerkelijk is dat koestering van deze zelfbeschikking
  dezelfde zorgzame overheid er niet van weerhoudt donatie bij leven wettelijk mogelijk te
  maken. Dat betekent impliciet, dat de overheid wel accepteert dat verwanten van patiënten in
  een situatie komen, waarin zij moeten kiezen voor iets dat niet zonder persoonlijk risico is.
   Neemt de wetgever dat voor lief, is het all in the game en denkt hij dat een donor werkelijk
  kan kiezen. Er is weinig fantasie voor nodig om te begrijpen dat er niet veel ruimte is voor een
  vrije keus en dus voor zelfbeschikking wanneer mensen een geliefde steeds meer zien
  achteruit gaan. Kennelijk speelt dat niet voor de overheid die belijdt, dat vrije keuze van de
  burger het hoogste doel is, ongeacht of daar risico´s voor diezelfde burger aan verbonden zijn.
  De overheid is dubbelhartig in haar opstelling waar het zelfbeschikking betreft.
  Dat bij deze stoere volharding bij de huidige wet zwaar gesteund wordt op scenario
  berekeningen van NIVEL mag niet onvermeld blijven. NIVEL heeft in opdracht van VWS in
  scenario studies drie wetgevingsmodellen doorgerekend op orgaanopbrengst. Dat leidde tot
  het volgende koffiedik:
  Aantal orgaandonoren: (14)
  Zonder extra maatregelen Met extra maatregelen
  Binnen huidige wet
  
  214
  
  252
  
  ARD systeem
  
  248
  
  264 (actief donor registratie
  systeem)
  
  Geen bezwaar systeem
  
  176
  
  220
  
  16
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  Deze cijfers betekenen, dat een wetenschappelijk instituut de voorspelling aandurft, dat op
  16000000 inwoner, bij 138000 overlijdensgevallen per jaar er in het ene systeem 12 donoren
  meer zullen zijn dan in een ander systeem. Mij dunkt, dat de geluidsoverlast scenario´s van
  Schiphol hierbij vergeleken uiterst precies zijn. Toch is het op basis van dit type scenario dat
  de minister vervolgens beslist, dat een wetgevingsverandering voor per saldo 12 extra
  donoren niet verantwoord is. Alsof deze cijfers ergens voor staan en of er sprake is van enige
  betrouwbaarheid. Het bizarre is vervolgens, dat geen kamerlid een jaar later aan de minister
  vraagt of de werkelijkheid een beetje geklopt heeft met de scenario´s. We weten inmiddels,
  dat de ontwikkelingen niet hoopgevend zijn.
   (15)Wellicht dat deze quasi exacte cijfertabellen opgenomen kunnen worden in het zo aardige
  boekje Sprookjes en feiten over orgaandonatie van het NIGZ. Met die brochure, die door
  minister Hogervorst in ontvangst werd genomen, wil de NIGZ op speelse wijze voorlichting
  aan het publiek geven en het publiek confronteren met veel voorkomende misverstanden over
  orgaan- en weefseldonatie. In dit sprookjesboek moet zeker plaats zijn voor deze
  sprookjesscenario´s of beter nog de spookscenario´s van het NIVEL. Scenario´s die wel
  mede de beslissing legitimeerden om niet over te stappen op andere wetgeving.
  Conclusie(16)
  De wet op de orgaandonatie functioneert matig. Er zijn geen goede juridische argumenten te
  bedenken tegen een bezwaarregeling. Weging enerzijds van het belang van bescherming van
  integriteit en anderzijds het belang en de grondwettelijke taak van de overheid zich in te
  zetten voor goede zorg zou tot een andere wet moeten leiden. De wetgever zou zich moeten
  realiseren dat cross over programma´s, hoe heilzaam ook voor patiënten, de zo gekoesterde
  zelfbeschikking onder zware druk zetten. Mogelijk is dat een argument voor de minister van
  VWS om nog eens na te denken over een andere wettelijke regeling.
  Tot slot
  Ik wil graag met een enkel woord van dank afsluiten. Deze geldt allereerst degenen die het
  initiatief namen voor de vestiging van deze leerstoel, de hooggeleerde en zeer gewaardeerde
  Rob van Delden, Wim van der Mijn en Chris ten Raa. Elk van hen heeft destijds vanuit zijn
  eigen positie enthousiast gewerkt aan de vestiging van deze leerstoel. Dat de onlangs
  overleden Rob van Delden dit afscheid niet meer meemaakt betreur ik meer dan ik kan
  
  17
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  zeggen. Het verheugt mij zeer mevrouw van Delden hier in gedachten aanwezig te weten en
  vanavond live bij het diner.
   Voorts wil ik de Stichtingen die deze leerstoel oprichtten danken. In persoon noem ik
  Constant van Schelven, destijds directeur van de Samenwerkende Rijnmond Ziekenhuizen en
  Samenwerkende Verpleeghuizen Rotterdam en omstreken, thans bestuurslid van Conforte en
  voorzitter van het College van Toezicht bij de leerstoel. Constant, jij was voor mij van meet af
  aan een enthousiast gesprekspartner, een luisterend oor, een inspirerend collega, een gezellige
  mee-eter en een constante en loyale factor onder alle omstandigheden. Mede door jouw
  inspanning kwam de leerstoel er en bleef deze in stand, de laatste periode onder de vlag van
  Conforte. Onze contacten gedurende die vele jaren heb ik zeer gewaardeerd en deze zullen
  naar ik hoop en verwacht blijven.
  Mijn faculteit en in persoon de opeenvolgende decanen hebben mij altijd en zonder
  onderscheid ruimte en vertrouwen gegeven. Dat gebeurde in een geest van grote academische
  vrijheid. Daarvoor ben ik dankbaar. Tegelijkertijd realiseer ik mij dat de vrijheid die ik vanaf
  het begin kreeg en die ik misschien ook wel een beetje nam, er nu minder lijkt te zijn voor
  individuele medewerkers door het knellende korset van onderzoeksscholen, externe
  geldstromen en onderzoeksprogramma´s. Waarschijnlijk zou ik nu niet meer de kans
  gekregen hebben als medewerker van een sectie handels- en ondernemingsrecht mij zo zeer
  op dit niet handelsrechtelijke terrein te ontplooien. Ik realiseer mij dat en voel mij
  bevoorrecht.
   De samenwerking maar vooral de vriendschappelijke contacten met vele collega´s binnen
  maar ook buiten de faculteit waren voor mij meer dan slechts het zout in de pap. Zonder
  anderen tekort te willen doen noem ik mijn collega´s door de jaren heen Albert Otten, Wim
  Dolman, Bert Hermans, Rudi Holzhauer, Daan Dokter, Martin Buijsen en de afgelopen jaren
  Cees Loonstra, Gerdien van de Voet en hun sectie, waar ik als gezondheidsrechtelijk
  allochtoon altijd welkom was. Naast hen noem ik de vele toegewijde student assistenten die
  mijn geheugen, mijn maatjes en mijn hulp in barre computertijden waren. Ook hier zonder
  anderen tekort te willen doen noem ik Frans, Irma, Job, Ruudje en Xandra. Daarnaast zijn mij
  de contacten met mijn al dan niet hooggeleerde gezondheidsrechtelijke collegae altijd dierbaar
  geweest. Tot slot is het geen ceremoniële lippendienst wanneer ik zeg, dat onderwijs en
  contacten met studenten mij altijd veel genoegen hebben gegeven. Zij hebben mij altijd
  
  18
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  geïnspireerd en hun scripties hebben ook de keuze en inhoud van de onderwerpen voor deze
  afscheidsrede mee bepaald.
  Bijzondere waardering wens ik op deze plaats nog eens uit te spreken aan het adres van mijn
  te vroeg overleden promotor Henk Leenen wiens scherpe commentaar en inspirerende
  bemoediging, gevoegd bij zijn joviale vriendschap en bourgondische trekken mij altijd een
  gevoel van warme vriendschap gaven. Reden waarom ik graag bij hem aanmeerde. Aan hem
  en aan de voormalige Leidse hoogleraar J.F. Rang dank ik in hoge mate mijn
  wetenschappelijke vorming ook al zal de laatste zich dat wellicht niet eens gerealiseerd
  hebben.
   Ik
  
  realiseer
  
  mij
  
  volledig,
  
  dat
  
  het
  
  bezetten
  
  van
  
  deze
  
  leerstoel
  
  mij
  
  vele
  
  ontplooiingsmogelijkheden geboden heeft en talrijke deuren deed opengaan. Dat ik daarbij
  niet altijd precies de wegen ging die de instellers van de leerstoel voor ogen hadden sluit ik
  niet uit. Ik waardeer hun generositeit. Dat ik aan de andere kant tot op de dag van vandaag een
  bijdrage heb kunnen leveren aan een aantal activiteiten binnen de instellingen die deze stoel
  vestigden vond ik vanzelfsprekend en inspirerend. Ik heb dat altijd gedaan in de geest van
  voor wat hoort wat en wat chiquer gezegd noblesse oblige. Deze activiteiten brachten mij keer
  op keer van de verheven academische alma mater naar de alledaagse werkelijkheid. De vele
  maatschappelijke activiteiten sloten niet alleen zeer aan bij mijn persoonlijke interessen, zij
  boden mij ruimte voor maatschappelijke dienstverlening van de soort die bij mij paste en
  stelden mij bovendien heel veel beter in staat mijn studenten vanuit een praktische en door- en
  beleefde achtergrond te enthousiasmeren voor het mij zo dierbare vak gezondheidsrecht.
  Het doet mij veel plezier nog enige tijd samen met collega´s van deze faculteit en van de
  BMG leiding te mogen geven aan de voorbereiding van een nieuwe masteropleiding gericht
  op de gezondheidszorg. Ik beschouw deze toekomstige master als een klein kroontje op mijn
  Rotterdamse werk en verheug mij op de toekomst van dit veelbelovende initiatief. Dat
  bovendien de samenwerking tussen JF en BMG vorm begint te krijgen is alleen maar prettig.
  Dat ik niet expliciet Fransje, de kinderen en hun partners heb vermeld doet niets af aan
  datgene wat ik bij de aanvaarding van het hoogleraarschap zei toen ik het vertrouwen
  uitsprak, dat wij een maatschap voor onbepaalde tijd zouden zijn. Deze stille maatschap is
  nog altijd mijn grootste stille kracht.
   19
  
  Onder embargo tot 13 juni 2006 17.00 uur
  Contactpersoon A.C. Berendse, 010-408 97 66
  
  (17) Veel heb ik vandaag gezegd, veel is onbesproken gebleven. Dat geldt niet alleen voor
  vandaag, maar ook voor de achterliggende jaren. Het nodige heb ik aangepakt maar heel wat
  ook niet. Toen ik de leerstoel aanvaardde zei ik met Theodor Fontane29 in alle bescheidenheid
  “Es ist ein zu weites Feld” zonder dit overigens als een excuus te willen gebruiken voor de
  keuzes die ik maakte. Mogelijk zou ik het nu aandurven Goethe na te zeggen „In der
  Beschränkung zeigt sich erst der Meister“30.
  Tot allerslotst zeg ik de Duitse auteur Hans Fallada met een vleugje nostalgie na:
  Kleiner Mann, was nun? (18)
  Ik heb gezegd en dank u wel.
  29
  30
  
  Theodor Fontane, Effi Briest.
  Joh. Wolfgang v. Goethe, „Natur und Kunst“
  
  20.
  