text: Deus ludens?
  
  A.J. Kunz
  
  Daar gaat de Leviathan, die U gevormd hebt om hem erin te laten
  spelen. (Psalm 104:26b, HSV)
  Leviatan huist er, formatie van u, gij kunt ermee spelen
  (Psalm 104:26b, vertaling Ida Gerhardt)
  
  Het themanummer over ‘homo ludens’ leidde voor de meditatie tot een associatie met Psalm 104; vandaar de titel ‘Deus ludens?’ Hij klinkt bijna blasfemisch, alsof de Heilige een huisdier heeft om mee te spelen. Toch raakt hij wel
  aan de bedoeling van Psalm 104, want het staat er: Leviathan is door God
  gemaakt om mee te spelen. Mediteren over deze tekst is een denkoefening
  naar aanleiding van de rafelranden van de Heilige Schrift. Of biedt ‘Deus
  ludens’ juist perspectief voor kernachtig geloven in een chaotische wereld?
  Leviathan; dat klinkt dreigend. Sommige uitleggers maken er een walvis of
  krokodil van. Dat zijn natuurlijk ook dieren die je niet tegen wilt komen.
   Maar op die manier valt er iets van de kosmische dreiging weg. Walvissen en
  krokodillen heb je in soorten en maten, maar Leviathan is een dreigende
  macht van wereldformaat. We komen het dier al eerder tegen in het
  Psalmboek, als een veelkoppig monster dat door JHWH is vermorzeld (Psalm
  74:14). De meest uitvoerige beschrijving vinden we in het bijbelboek Job,
  waar Leviathan wordt getekend als een machtig zeemonster, de koning van de
  jonge dieren (Job 41:25). Hij is zo machtig dat je uit zijn buurt moet blijven:
  ‘Kunt u de Leviathan met een vishaak trekken of zijn tong met een touw neerdrukken?’ (Job 40:20) Leviathan is dus geen dier om mee te spelen: ‘Kunt u
  met hem spelen als met een vogeltje?’ (Job 40:24)
  Ook in Psalm 104 komen we Leviathan tegen. Het gebeurt enigszins overrompelend. De psalm is immers een grote lofzang op Gods grootheid, zoals
  die manifest wordt in de geschapen werkelijkheid. Weliswaar is de psalm
  geen idylle; het gaat immers ook over Gods bestraffing die de watervloed doet
  wijken (vers 6-7) en vooral over zondaars en goddelozen die van de aarde zulTheologia Reformata 65/4 (2022), 333-337
  
  DOI: https://doi.org/10.21827/TR.65.4.333-337
  
  334
  
  A.J. Kunz
  
  len verdwijnen (vers 35). De hoofdlijn van de psalm is echter het uitzeggen
  van de Naam van God. Halleluja! Zo eindigt dit lied, en daarmee is alles
  gezegd.
   Personificatie
  Het gaat in de psalm echter ook over Leviathan. In die naam klinkt iets door
  van de mythologie uit Israëls umwelt. Ugaritische mythen spreken over een
  monsterachtig wezen, Lotan geheten; een naam die qua klank gelijkenis vertoont met Leviathan. Verder is er in de oudoosterse mythologie sprake van de
  strijd tegen de god van de zee (zie ook Psalm 104:6-7). Wat voor dier
  Leviathan ook is geweest, in elk geval is hij een personificatie van chaos, dreiging en angst. Vanuit dat perspectief is de dreigende klank die in deze naam
  doorklinkt begrijpelijk. Leviathan staat voor de macht van het kwaad.
   In Psalm 104 doet die dreigende klank helemaal mee. Toch is de focus hier
  anders dan in de Ugaritische mythologie; en ook anders dan bijvoorbeeld in
  Psalm 74 en Job 40. In Psalm 104 staat niet de strijd op de voorgrond, maar
  het spel. Al raken we hier wel aan een vertaalkwestie. Want wie speelt er nu?
  Speelt Leviathan in de zee (zo Statenvertaling en Herziene Statenvertaling), of
  speelt JHWH met Leviathan (zo Ida Gerhardt, en ook vertalingen als NGB51, De Naardense Bijbel en NBV21)? Erin of ermee, het kan allebei. Het is
  begrijpelijk dat de Statenvertalers niet hebben gekozen voor het laatste. Met
  de gedachte van een spelende God bevinden we ons immers aan de rand van
  ons godsbeeld; of zelfs over de rand. Te meer als JHWH ook nog eens speelt
  met die monsterlijke Leviathan. Toch is er vanuit de context van Psalm 104
  reden om te vertalen dat JHWH met Leviathan speelt. Zoals Hij zich verblijdt
  in zijn werken (vers 31), zo kan Hij ook als Schepper spelen met het zeemonster. In dat geval verandert het subject van de zin ook niet ineens. Daarbij
  komt dat een Leviathan die in de zee speelt, juist een bedreiging zou vormen
  voor de schepen die er varen (vers 26a).
   Toch zijn hiermee bijbels-theologisch nog niet alle bezwaren weg. Want
  kunnen we het verantwoorden om over de spélende God te spreken? Bij het
  beantwoorden van die vraag komt het aan op nauwkeurig formuleren. De
  opvatting dat God een spel (of, erger nog, een spelletje) speelt, is immers
  terecht over de rand van een bijbels verantwoord godsbeeld. De Heilige speelt
  geen spel. Maar als zijn spel nu eens anders is dan ons spel en onze spelletjes?
  Wat als zijn spel met ernst te maken heeft? Zoals we ook van de Wijsheid
  lezen dat Hij, als het Lievelingskind van de Eeuwige, dag aan dag zijn bron
  van blijdschap was, te allen tijde spelend voor zijn aangezicht (Spr. 8:30). Wat
  we ons er ook precies bij voor moeten stellen: er zit in dit spel iets van ontspanning. Noem het heilige ontspanning.
  Deus ludens?
  
  335
  
  Verbinding met tijdgenoten
  Dat is precies waar het bij Gods spel met Leviathan om gaat. We zagen al dat
  de gedachte van een zeemonster als Leviathan ook voorkomt in de oudoosterse mythologie. Monsters als een personificatie van chaos, dreiging en angst.
   Het kwaad als een tegenmacht die moet worden overwonnen. We kunnen
  Leviathan dan opvatten als een verbeelding van een diepgeworteld tragisch
  levensgevoel; ons leven als bedreigd bestaan en deze wereld als strijdtoneel
  van kwade machten. Zelfs in de psalm die Gods heerlijkheid in de geschapen
  werkelijkheid bezingt, is die notie niet afwezig. Ook de dichter van Psalm 104
  weet van beangstigende chaos. Wat dat betreft is Leviathan een herkenbare
  verbinding met het levensgevoel van de volken rondom Israël. Zou dit ons
  ook kunnen helpen om verbinding te maken met het levensgevoel van onze
  tijdgenoten, gelovig én niet-gelovig? Kunnen we met behulp van Leviathan
  taal geven aan een diep besef van chaos, dreiging en angst? Die vraag is urgent,
  want waar kan de bijbelse boodschap het bestaan van de (post)moderne mens
  raken? Weliswaar heeft de verkondiging van het evangelie geen aanknopingspunt nodig, maar wél een insprekingspunt (H. Jonker). Zou het basale gevoel
  van een bedreigd bestaan zo’n punt kunnen zijn?
  Er zijn immers chaos en dreiging. Veel van die chaos is te herleiden tot
  menselijke zonde en schuld. Genesis 1 laat overigens zien dat dreiging in
  Gods schepping nooit ver weg is. Als God de aarde schept, is die woest en leeg
  en ligt er duisternis over de watervloed (Gen. 1:2). Deze dreiging is weliswaar
  geen antigoddelijke macht, maar ze is wel reëel. Als God alles ziet wat Hij
  heeft gemaakt, is het in zijn ogen zeer goed (Gen. 1:31). Maar woestheid,
  ledigheid, duisternis en watervloed zijn er ook. Blijkbaar is Gods goede schepping een kwetsbaar bestaan; ook als we daar in onze theologie doorgaans niet
  goed raad mee weten.
   In Psalm 104 gaat het opnieuw over chaos en dreiging; gepersonifieerd in
  Leviathan. Hij is door God gemaakt. Over schepping gesproken! God schept
  niet alleen zon, maan en sterren, bloemen en bomen, dieren en de mens. Hij
  maakt ook Leviathan. Hoe moeilijk God en chaos ook te verenigen zijn, de
  christelijke theologie heeft altijd ontkend dat er tegenmachten zijn die net zo
  eeuwig zijn als God. Leviathan is door God geschapen. God staat boven de
  machten die zijn schepping bedreigen. Hij speelt er zelfs mee; een teken van
  zijn almacht. Want spelen is ook beheersen: ‘Leviathan huist er, formatie van
  u, gij kunt ermee spelen’.
  Bedreigd bestaan
  Eerst nog terug naar die chaos en dreiging. Al gaat niet alle chaos terug op
  zonde, onze zonde leidt wel tot chaos; en meer dan ooit is ons bestaan
  
  336
  
  A.J. Kunz
  
  bedreigd. Leviathan heeft ook met deze chaos te maken. Zolang JHWH met
  hem speelt, is er geen gevaar. Maar wat als wij het doen? De vraag van Job
  komt terug: ‘Kunt u met hem (Leviathan) spelen als met een vogeltje?’ Zolang
  Leviathan ver weg is, in de zee, aan de rand van ons bestaan, zijn dreiging en
  chaos uit te houden. Maar wat als hij dichtbij komt? Als wij mensen hem met
  een vishaak omhoogtrekken (Job 40:20)? Wij kunnen niet met hem spelen,
  want Leviathan is geen lieverdje.
  Chaos, angst, machten die ons te sterk zijn; ons leven als bedreigd bestaan.
   Het is allemaal herkenbaar. Wat dat betreft kan Leviathan een verbindende
  schakel in het levensgevoel zijn, voor gelovigen en niet-gelovigen. Hij kan taal
  geven aan iets wat we allemaal voelen, of je nu in Ugarit of Israël leefde, of dat
  je vandaag leeft. Krijgt Leviathan vandaag monsterlijke trekken in wrede dictators, in gruwelijk bloedvergieten door zinloze oorlogen, in ontheemde
  vluchtelingen, in kinderen die sterven van honger, in onrust en polarisatie in
  de samenleving? Kunnen we hem gewaarworden in een chaotische wereld,
  waarin de ene crisis zich op de andere stapelt? Blijkbaar zit het monster niet
  ver weg in de zee. We hebben hem aan onze hengel geslagen. De wereld dreigt
  ten onder te gaan aan chaos en angst. Leviathan lijkt een onbeheersbare
  macht. Wij krijgen het kwaad niet weg. De chaos wordt almaar groter.
  Ondanks alle maakbaarheid blijkt het leven onbeheersbaar.
  Terug naar Psalm 104. Als er in de voorstelling van Leviathan nog iets
  doorklinkt van oudoosterse mythologie, dan is het wel heel cultuurkritisch.
   Want anders dan in de mythe gaat het hier niet om de worsteling tussen God
  en eeuwige kwade machten. JHWH is Degene die Leviathan heeft gemaakt!
  Dít zet hem op zijn plek. God wordt niet door de macht van chaos overvallen;
  Hij heeft Leviathan immers zelf gemaakt. Bijna wordt God auteur van de zonde; alsof de chaos in deze wereld voor zijn rekening komt. Maar dan overvragen we de poëzie van Psalm 104. Een bijbelse tekst is niet één op één een
  dogmatische formulering. Waar het om gaat, is dit: het kwaad is geen kosmische tegenmacht. Dat dualisme is de Bijbel vreemd. Waar het vooral om gaat:
  God is tegen Leviathan opgewassen. Met al zijn macht en dreiging is Leviathan
  slechts een speeltje in Gods handen. Waarom JHWH ermee speelt, dat blijft
  voor ons verborgen. Het gebeurt ook in de zee, ver bij de mensenwereld vandaan. Maar in elk geval zit er de boodschap in dat Hij die machten te sterk is.
   Overwinning
  Dit brengt ons terug bij ons eigen bestaan. Want dat JHWH met Leviathan
  speelt, kan nogal wrang klinken. Chaos en angst zijn geen spelletje. Wat moet
  je met de boodschap van een spelende God, als mensen schreeuwen van angst
  in een chaotische wereld? Raak je hiermee het insprekingspunt niet meteen
  
  Deus ludens?
  
  337
  
  weer kwijt? Chaos en angst moeten toch daadkrachtig worden bestreden? Dat
  is natuurlijk ook een kant van het bijbelse spreken over Leviathan. God vermorzelt het veelkoppige monster (Psalm 74). Het beeld van Psalm 104 hebben we echter ook nodig: God die met Leviathan speelt. Hij speelt echter geen
  spelletje; in zijn spel zit ernst. Gods spelen met Leviathan is een garantie dat
  wij niet bang hoeven te zijn voor chaos en dreiging. Hij houdt de machten in
  toom, zodat ze zich tegen zijn wil noch roeren, noch bewegen kunnen. Zonder
  God blijven we nergens; dan komen we om in chaos en schuld. Maar voor
  God is Leviathan geen partij. In Psalm 104 speelt God met hem; teken van
  zijn almacht. Hij kan Leviathan aan, ook als wij mensen door onze zonde
  krachten wakker hebben geroepen die voor ons onbeheersbaar zijn. Ook als
  Leviathan niet alleen diep in de zee zit, maar zich ook in de mensenwereld
  manifesteert.
   Dat God sterker is dan die chaosmacht, blijkt niet alleen in Psalm 104. We
  zien het ook bij Jezus. Hij wandelt op de zee; teken van zijn almacht. Als zijn
  discipelen bang zijn dat ze een spook zien, blijkt zijn bevrijdende woord: ‘Heb
  goede moed, Ik ben het; wees niet bevreesd’ (Mark. 6:50). Ik ben het; opnieuw
  klinkt de Naam van God. Hij is sterker dan de macht van de zee, sterker dan
  zonde en schuld, sterker dan de dood. En als Leviathan in de eindtijd in een
  andere gedaante terugkeert, als het beest dat uit de zee opkomt (Openb. 13),
  dan zal voorgoed blijken dat God alle macht heeft, en dat het Lam heeft overwonnen. Dan zal de zee er niet meer zijn (Openb. 21:1).
  Dan is het gedaan met Leviathan; maar ook met allen die bij hem horen.
  De zondaars zullen immers van de aarde verdwijnen en de goddelozen zullen
  er niet meer zijn (vers 35). Allen die van deze wereld een spelletje maakten en
  God niet serieus namen; allen die vijanden van het kruis van Christus bleven.
  Voor de dichter van Psalm 104 is hun verdwijnen een opluchting: ‘Loof de
  HEERE, mijn ziel! Halleluja!’
  De denkoefening over een rafelrand van de Heilige Schrift brengt toch bij
  de kern: God die sterker is dan chaosmachten. En ze biedt stof tot nadenken
  over common ground met niet-gelovige tijdgenoten: we hoeven de dreiging
  niet te ontkennen, en de chaos evenmin. Maar te midden van alle verwarring
  is er hoop; de spelende God is in Christus de verlossende God.
  A.J. Kunz is hervormd predikant en als docent-onderzoeker verbonden aan
  Driestar educatief te Gouda.
  