text: 119
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  commissiemisdrijven. Een voorbeeld van een verzuims- of omissiemisdrijf is het
  verzuim hulp te verlenen aan een persoon die in groot gevaar verkeert (art. 422bis
  Sw.). Het misdrijf schuldig verzuim vereist geen causaal verband tussen de nagelaten handeling en de doeltreffendheid ervan. Artikel 422bis Sw. bestraft de bewuste
  en opzettelijke onverschilligheid, de egoïstische weigering om hulp te bieden. Het
  hulpverzuim op zich volstaat om bestraft te worden, ongeacht de gevolgen of het
  bereikte resultaat.71
  21. We kunnen hier alvast wijzen op een belangrijk verschilpunt tussen het strafrecht en het aansprakelijkheidsrecht. Gedragsmisdrijven leiden tot strafbaarheid
  zonder bewijs van enig causaal verband.
  Civielrechtelijke aansprakelijkheid bestaat niet zonder schade. Zonder schade
  geen civielrechtelijke aansprakelijkheid. Tussen een bepaalde aansprakelijkheidsfactor (fout, risico) en die schade moet altijd een causaal verband bestaan. In het
  buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht bestaat dus geen aansprakelijkheid
  zonder schade en zonder causaal verband. Het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht kent m.a.w. geen equivalent van de strafrechtelijke gedragsmisdrijven.
  2
  
  Gevolgmisdrijven
  
  22. De meeste misdrijven vereisen het veroorzaken van een bepaald gevolg, ofwel als
  constitutief bestanddeel ofwel als verzwarende omstandigheid. Hierbij kan gedacht
  worden aan het overlijden van een persoon (art. 418 Sw.), het toebrengen van een letsel (art. 418 Sw.), aanranding van de eerbaarheid (art. 372 Sw.), ziekte of ongeschiktheid tot het verrichten van persoonlijke arbeid (art. 399 Sw.), enz. Men spreekt dan
  van gevolgmisdrijven,72 resultaatsmisdrijven,73 of van materiële delictsomschrijvingen.74 De meeste causaliteitsproblemen doen zich voor bij dit soort misdrijven, nu
  de causaliteit juist in het misdrijf is ingeschreven als constitutief bestanddeel of als
  verzwarende omstandigheid. Daarom wordt het causaal verband en in het bijzonder
  de equivalentietheorie in dit hoofdstuk het meest uitgewerkt.
   71
  
  72
  73
  
  74
  
  120
  
  Cass. 7 november 2012, T.Gez./Rev.dr.santé 2012-2013, 310, noot N. COLETTE-BASECQZ; dit arrest
  vernietigt Brussel 20 april 2012, T.Gez./Rev.dr.santé 2012-2013, 305; A. DE NAUW, Inleiding tot
  het bijzonder strafrecht, Mechelen, Kluwer, 2010, 234; J. ROZIE, ‘Verloren tijd wordt nooit terug­
  gevonden. Een analyse van het healingarrest’, NC 2013, 401.
  C. VAN DEN WYNGAERT, m.m.v. B. DE SMET en S. VANDROMME, Strafrecht en strafprocesrecht in
  hoofdlijnen, Antwerpen, Maklu, 2011, 297.
  F. KUTY, Principes généraux du droit pénal belge. Tome II: l’infration pénale, Brussel, Larcier, 2010,
  76; N. COLETTE-BASECQZ en N. BLAISE, ‘Responsablité civile et responsabilité pénale’, Responsabilité. Traité théorique et pratique, Partie préliminaire, Livre 2, Waterloo, Kluwer, 2012, 77,
  nr. 120.
  L. DUPONT en R. VERSTRAETEN, Handboek Belgisch Strafrecht, Acco, Leuven, 1990, 190.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  2.1
  
  Het bewijs van het causaal verband en de bewijslast
  
  23. Hoewel gevolgmisdrijven zowel opzettelijke als onopzettelijke misdrijven kunnen zijn, doen er zich veel causaliteitsvraagstukken voor m.b.t. de onopzettelijke
  misdrijven waar het gebrek aan voorzorg of voorzichtigheid het moreel bestanddeel uitmaakt. Opdat een gebrek aan voorzorg of voorzichtigheid als oorzaak van
  de schade (lees: het door de strafbepaling beoogde gevolg, dit is de dood, het letsel,
  de ziekte, enz.) kan worden beschouwd, wordt, zoals gezegd, in België een beroep
  gedaan op de equivalentietheorie. Krachtens deze theorie moet elke fout zonder
  dewelke de schade zich niet zou hebben voorgedaan, zoals ze zich in concreto heeft
  gerealiseerd, als oorzaak van de schade worden beschouwd.75 Dit betekent dat elke
  fout die een noodzakelijke voorwaarde is voor de schade, tot aansprakelijkheid leidt.
   Er wordt geen selectie doorgevoerd tussen de fouten die een conditio sine qua non-­
  verband met de schade (overlijden, het letsel) vertonen. Al deze fouten zijn allemaal
  oorzaak, ze zijn gelijkwaardig of ‘equivalent’.76
  Weliswaar kan de eis van het zogenoemd noodzakelijk karakter van de fout in het
  schadegebeuren tot verwarring aanleiding geven. Hiermee wordt niet bedoeld dat
  de schade een noodzakelijk gevolg moet zijn van het schadeverwekkend feit, of
  m.a.w. dat de schade die zich in een concreet geval voordeed zich noodzakelijk had
  moeten voordoen. Er wordt enkel mee bedoeld dat de fout een noodzakelijke voorwaarde moet zijn geweest voor het schadegebeuren.77
  24. Om te kunnen bewijzen dat een fout een noodzakelijke voorwaarde is geweest
  voor de schade, wordt vaak nog een andere vraagstelling toegepast, namelijk de in
  Duitsland ontwikkelde theorie van het rechtmatig alternatief.78 Volgens deze theorie
  moet het verhaal van het schadegeval worden gereconstrueerd waarbij de foutieve
  gedraging niet mag worden weggedacht, maar juist moet worden vervangen door
  een hypothetisch rechtmatig alternatief, in casu zorgvuldig gedrag. Indien schade
  zich ook zou hebben voorgedaan in de hypothese van het rechtmatig alternatief,
  dan blijkt daaruit dat de fout niet in causaal verband staat met de schade.79
  
  75
  76
  77
  78
  79
  
  Zie o.a.: Cass. 30 oktober 1973, Arr.Cass. 1974, 250 en Pas. 1974, I, 239; Cass. 27 maart 1980,
  Arr Cass. 1979-80, 946 en Pas. 1980, I, 931.
  R.O. DALCQ, Traité de la responsabilité civile, in Les Novelles, Droit civil, II, Brussel, Larcier, 1962,
  nr. 2426; M. VAN QUICKENBORNE, De oorzakelijkheid in het recht van de burgerlijke aansprakelijkheid.
  Een methodologisch en positief-rechtelijke analyse, Brussel, Elsevier-Sequoia, 1972, nrs. 341 e.v.
  Cass. 22 december 1947, Arr.Verbr. 1947, 425 en Pas. 1947, I, 555; J. DABIN en A. LAGASSE, ‘Examen
  de jurisprudence (1939-1948). La responsabilité délictuelle et quasi-délictuelle’, RCJB 1949, 87.
   Zie uitvoerig over de verhouding tussen de equivalentietheorie en de theorie van het rechtmatig
  alternatief: DE RIEMAECKER, concl. bij Cass. 25 maart 1997, Pas. 1997, I, 406-416.
  H. VANDENBERGHE, M. VAN QUICKENBORNE en P. HAMELINK, ‘Overzicht van rechtspraak.
  Aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad (1964-1978)’, TPR 1980, 1353; H. BOCKEN, ‘Actuele problemen inzake het oorzakelijk verband’, Recht halen uit aansprakelijkheid, Gent, Mys & Breesch,
  1993, 94.
  121
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  In concreto moet aldus de onrechtmatige daad vervangen worden door een rechtmatige daad, een onrechtmatig nalaten door een rechtmatige handeling die door de
  schadeverwekker gesteld had moeten worden.80
  25. Wel moet bij de toepassing van de theorie van het rechtmatig alternatief de
  reconstructie van het schadeverhaal gebeuren a.d.h.v. dezelfde concrete feiten.
   Zo kan de afwezigheid van een causaal verband tussen een fout en de schade niet
  worden afgeleid uit de overweging dat die schade zich ook had kunnen voordoen in
  een hypothese die vreemd is aan de concrete omstandigheden van de zaak.81
  In een andere zaak betrof het een vrachtwagenchauffeur die een snelheidsovertreding had begaan door 90 km per uur te rijden met een lege vrachtwagen, terwijl hij
  met zijn vrachtwagen maximaal slechts 60 km per uur mag rijden, ongeacht of die
  vrachtwagen geladen is of niet. De correctionele rechtbank te Hasselt meent dat de
  snelheidsovertreding niet in causaal verband staat met de schade, nu een lege en
  tegen een snelheid van 90 km per uur rijdende vrachtwagen geen grotere schade
  veroorzaakt dan een geladen vrachtwagen die tegen 60 km per uur rijdt. Het Hof
  van Cassatie vernietigt het arrest, aangezien de door de rechters aangewende redenering van het rechtmatig alternatief slechts hanteerbaar is met inachtneming van
  dezelfde concrete omstandigheden als deze waarin het ongeval plaatshad.82
  Omgekeerd komt het ook voor dat feitenrechters te veel eerbied vertonen voor de
  concrete omstandigheden en die omstandigheden of de daarbij begane fouten
  niet durven te vervangen door een rechtmatig alternatief, omdat zij vrezen zo de
  concrete omstandigheden te miskennen. Zo besliste de correctionele rechtbank te
  Bergen een autobestuurder voor een aanrijding van verschillende andere wagens
  
  80
  
  81
  
  82
  
  122
  
  I. DURANT, ‘À propos de ce lien qui doit unir la faute au dommage’, in Droit de la responsabilité.
  Morceaux choisis, B. DUBUISSON en P. HENRI (ed.), CUP vol. 68, Brussel, Larcier, 2004, 22-23;
  J.L. FAGNART, La causalité, Waterloo, Kluwer, 2009, nrs. 118 e.v.; zie ook H. BOCKEN, ‘Enkele
  hoofdthema’s van de causaliteitsproblematiek’, TBBR 1988, 273 die erop wijst dat bij een nalaten
  de hypothetische reconstructie moeilijker is.
   Cass. 8 oktober 1996, Arr.Cass. 1996, 881 en Pas. 1996, I, 943 (de afwezigheid van een causaal
  verband tussen een verkeersinbreuk, een witte ononderbroken lijn dwarsen, en het ongeval,
  wordt ten onrechte afgeleid uit de vaststelling dat het ongeval ook zou zijn gebeurd indien een
  andere bestuurder dezelfde verkeersinbreuk zou hebben gedaan, wat die in werkelijkheid niet
  had gedaan); Cass. 28 maart 2001, Arr.Cass. 2001, 514, Pas. 2001, I, 508 en TAVW 2002, 43, noot
  D. VAN TRIMPONT; in casu werd het zicht op de rijbaan beperkt door een onregelmatig geparkeerd voertuig waardoor een verkeersongeval zich voordeed; onjuist is de beslissing die het causaal verband ontkent tussen het onregelmatig geparkeerd voertuig en het verkeersongeval, door
  er simpel op te wijzen dat de zichtbaarheid eveneens beperkt was geweest indien er op dezelfde
  plek bijvoorbeeld een hut of een tent voor straatwerken had gestaan; Cass. 18 december 2008,
  A.R.C.07.0018.F (de afwezigheid van het causaal verband tussen de fout – onwettige bouwvergunningen voor het voetbalstadion te Charleroi te hebben afgeleverd die door de Raad van State
  nietig werden verklaard – en de schade, werd ten onrechte afgeleid uit het feit dat de benadeelden
  niet konden bewijzen dat de schade zich niet had kunnen voordoen indien wettige bouwvergunningen afgeleverd waren geweest).
  Cass. 15 mei 1990, Arr.Cass. 1989-90, 1180, Pas. 1990, I, 1054, Verkeersrecht, 1990, 276 en RW 1992-93,
  758 (verkort).
   Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  aansprakelijk te stellen. Hem werd een te hoog alcoholgehalte, een gebrek aan
  autoverzekering, inschrijving en technische controle van het voertuig verweten. Het
  causaal verband werd enkel afgeleid uit de bewering dat het verkeersongeval niet
  zou zijn gebeurd indien de bestuurder het voertuig niet op de openbare weg in het
  verkeer had gebracht. De feitenrechters weigerden te onderzoeken of de aanrijding
  zich op dezelfde wijze zou hebben voorgedaan, indien de bestuurder nuchter en zijn
  voertuig verzekerd, ingeschreven en regelmatig aan de technische controle onderworpen zou zijn geweest. Het Hof van Cassatie vernietigde het bestreden vonnis en
  verduidelijkte: ‘Ofschoon de rechter bij de beoordeling van het oorzakelijk verband tussen de
  fout en de schade, de omstandigheden niet kan wijzigen waarin deze zich heeft voorgedaan,
  gebeurt dit wel onder voorbehoud dat de fout zelf wordt weggelaten.’83 De feitenrechters konden zich aldus wel afvragen, zonder de concrete toedracht van het ongeval te wijzigen, of het ongeval zich niet op dezelfde wijze zou hebben voorgedaan indien de
  bestuurder nuchter en zijn voertuig tot het verkeer toegelaten zouden zijn geweest.
   26. Bij toepassing van de theorie van het rechtmatig alternatief moet het causaal
  verband worden nagegaan tussen de concrete fout en de schade.84 Het is aldus de concrete fout die moet worden vervangen door een rechtmatig alternatief en niet het
  gehele gedrag dat als foutief kan overkomen.85
  Een voorbeeld kan dit verduidelijken. Een persoon bestuurt een brommer of een
  wagen zonder daarvoor de vereiste leeftijd te hebben bereikt (of zonder in het bezit
  te zijn van een rijbewijs) en raakt betrokken in een verkeersongeval. Hij begaat dus
  zonder twijfel een fout. Op basis van de theorie van het rechtmatig alternatief moet
  het foutief aspect van dit gedrag vervangen worden door een rechtmatig alternatief.
  Aldus moet de feitenrechter zich afvragen of het ongeval zich op dezelfde wijze zou
  hebben voorgedaan indien de bestuurder meerderjarig (of in het bezit van een rij­
  bewijs) zou zijn geweest. Indien het rijgedrag van de bestuurder zorgvuldig was, had
  de leeftijd (of het bezit van een rijbewijs) van de bestuurder blijkbaar geen invloed op
  de totstandkoming van het ongeval. Bijgevolg is er geen causaal verband tussen de
  concrete fout of tussen het foutief aspect van zijn gedrag en de schade.86
  Omgekeerd, indien het schadegeval vermeden had kunnen worden indien de
  bestuurder meer behendigheid en rijvaardigheid had vertoond, waarover personen
  met een rijbewijs of ouder dan 18 jaar doorgaans beschikken, dan kan het rijden
  
  83
  84
  85
  86
  
  Cass. 28 mei 2008, NjW 2009, 80, noot IB en RABG 2009, 655, noot N. VAN DE SYPE.
  H. BOCKEN, ‘Enkele hoofdthema’s van de causaliteitsproblematiek’, TBBR 1988, 282; J.L. FAGNART, La causalité, Waterloo, Kluwer, 2009, nrs. 123-130.
   Vgl. evenwel I. BOONE, ‘Recente ontwikkelingen inzake causaliteit’, in Aansprakelijkheidsrecht,
  Antwerpen, Maklu, 2004, 61 die dit een niet geheel orthodoxe redenering vindt, afwijkend van
  de equivalentietheorie, nu de concrete omstandigheden worden gewijzigd.
  Cass. 11 september 1984, Arr.Cass. 1985, 59 en Pas. 1985, I, 45 (bestuurder van motorfiets nog geen
  18 jaar, begaat geen rijfout en aanwezigheid van duozitster heeft geen invloed gehad op bestuurbaarheid van voertuig); maar vgl. H. BOCKEN, ‘Enkele hoofdthema’s van de causaliteitsproblematiek’, TBBR 1988, 285 die het causaal verband lijkt te aanvaarden, omdat het de bedoeling van
  de wetgever is minderjarige bestuurders zonder meer uit het verkeer te weren.
  123
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  zonder rijbewijs of in de hoedanigheid van minderjarige wel als oorzakelijk met het
  ongeval worden beschouwd.87 Het causaal verband bestaat dan eerder tussen het
  gebrek aan rijervaring (weliswaar te wijten aan de jonge leeftijd) en het ongeval.
  27. Het vermoeden van onschuld dat de beklaagde geniet, houdt in dat hij zijn
  onschuld niet moet bewijzen. Het is daarentegen de vervolgende partij die de bewijslast draagt van de ten laste gelegde feiten,88 daarin begrepen het bewijs van het causaal verband. De vervolgende partij dient het causaal verband te bewijzen tussen de
  fout en de schade zoals die zich in concreto heeft gerealiseerd,89 of hij dient aan te
  tonen dat zonder de fout of een andere aansprakelijkheidsgrond de schade zich niet
  zou hebben voorgedaan, zoals ze zich in concreto heeft gemanifesteerd.
  De vervolgende partij draagt ook het bewijsrisico: slaagt hij er niet in het bewijs van
  het causaal verband te leveren, dan kan de beklaagde niet worden veroordeeld.
   28. Ook de tijd die is verlopen tussen de fout en de manifestatie van de schade, kan
  een hinderpaal vormen om het causaal verband te bewijzen.
  Volgende zaak is daarvan een mooi voorbeeld. Drie jaar nadat hij was gebeten door
  een arrestant, stelt een politieagent vast dat hij besmet is door het hiv-virus. Het is
  dan evenwel onmogelijk na te gaan of de arrestant op het moment van het schadeverwekkend feit drager was van het virus. Daarnaast kan ook niet worden uitgesloten dat de politieagent door andere, professionele of privécontacten, besmet is
  geraakt.90 Aldus kan de beklaagde wegens gebrek aan bewijs van het causaal verband niet worden veroordeeld.
  In Nederland heeft zich een soortgelijke zaak voorgedaan. In de zogenoemde Groninger hiv-zaak organiseerden de verdachten, die drager waren van het hiv-virus
  en dit wisten, seksfeestjes voor homoseksuele mannen. Met het doel onder hiv-­
  besmette mannen onbekommerde seks te kunnen hebben, werden vier mannen
  tegen hun wil en zonder dit te weten geïnjecteerd met het hiv-geïnfecteerde bloed
  van een van de verdachten. Alle vier zijn zij enkele maanden later daadwerkelijk
  met hiv geïnfecteerd geraakt. Het hof te Leeuwarden91 veroordeelde de verdachten wegens zware mishandeling met voorbedachten rade. Wat het causaal verband
  betrof, oordeelde het hof dat niet ieder mogelijk alternatief, in casu een alternatieve
  
  87
  
  88
  89
  90
  91
  
  124
  
  Corr. Bergen 22 maart 1984, De Verz. 1984, 549 (meenemen van passagierster op bromfiets
  beïnvloedt hanteerbaarheid van voertuig); Pol. Dinant 6 juli 1995, T.Vred. 1996, 226 (meenemen
  van duozitster op bromfiets beïnvloedt hanteerbaarheid van voertuig en de aansprakelijkheid,
  evenals het niet dragen van een helm); H. VANDENBERGHE, M. VAN QUICKENBORNE en
  P. HAMELINK, ‘Overzicht van rechtspraak. Aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad (1964-1978)’, TPR
  1980, 1356.
  R. VERSTRAETEN, Handboek strafvordering, Antwerpen, Maklu, 2012, 967.
   Cass. 13 oktober 1995, Arr.Cass. 1995, 886 en Pas. 1996, I, 917.
  Brussel 9 juni 1991, RGAR 1994, nr. 12.287; zie ook Corr. Brussel 26 maart 1993, Rev.dr.pén.1993,
  917, noot.
  Hof Leeuwarden 22 januari 2010, NJ 2010, nr. 90.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  besmettingsroute, behoeft te worden uitgesloten voordat tot een bewezenverklaring kan worden gekomen. Niet geheel uit te sluiten handelingen van derden staan
  het bewijs van het bestaan van het causale verband niet in de weg. De Hoge Raad92
  vernietigde het arrest, omdat er weliswaar wel een vermoeden was dat de verdachten de besmetting hadden veroorzaakt, maar het hof niet heeft vastgesteld dat het
  hoogst onwaarschijnlijk was dat de hiv-besmetting van ieder van de slachtoffers het
  gevolg is van onbeschermde seks met een besmet persoon. Het verwijzingshof te
  Arnhem93 heeft de verdachten dan veroordeeld tot een gevangenisstraf van acht jaar
  wegens poging tot zware mishandeling.
  Hoe dan ook, deze problematiek leidt ons naadloos naar de problematiek van de
  zekerheid van het causaal verband.
   2.2
  
  Het causaal verband moet zeker zijn
  
  2.2.1
  
  Principes
  
  29. Er moet een voldoende graad van zekerheid bestaan over het causaal verband. De
  loutere mogelijkheid van een causaal verband volstaat niet.94 Heeft een fout slechts
  ‘waarschijnlijk’95 of zelfs ‘heel waarschijnlijk’96 de schade veroorzaakt, of bestaat er
  ‘onzekerheid’97 over het oorzakelijk verband tussen de fout en de schade, dan kan
  evenmin tot aansprakelijkheid worden besloten. Twijfel over het causaal verband
  kan ook niet leiden tot een gedeeltelijke aansprakelijkheid.98
  Een treffend voorbeeld is de mogelijke strafrechtelijke aansprakelijkheid n.a.v. het
  neerstorten van een vliegtuig van het Jordaanse stuntteam (de Royal Jordanian Falcons) tijdens een luchtvaartshow op 26 juli 1997 op de luchthaven te Oostende. Het
  vliegtuig vatte vuur en kwam in aanraking met de hulppost van het Rode Kruis.
  Tien personen, onder wie de Jordaanse stuntpiloot, kwamen om en een aanzienlijk
  aantal personen raakte gewond. Twee leden van de organiserende vereniging, de
  vzw Aviation Promotion Team, de vluchtdirecteur en de veiligheidswaarnemer, werden strafrechtelijk vervolgd wegens onopzettelijke doding en onopzettelijke slagen
  en verwondingen. Beiden werden vrijgesproken. De vluchtdirecteur kon weliswaar
  wel fouten worden verweten, nl. het vluchtplan van de piloot niet vooraf te hebben
  opgevraagd en het niet volgen van de piloot tijdens zijn oefening (de ‘display’), maar
  geen van die fouten stond in causaal verband met het ongeval. Het vluchtplan van de
  piloot en de door hem uitgevoerde bewegingen waren niet abnormaal of gevaarlijk,
  
  92
  93
  94
  95
  96
  97
  98
  
  HR 27 maart 2012, NJ 2012, nr. 301, met concl. J. SILVIS en noot N. KEIJZER.
  Hof Arnhem 29 november 2012, NJ 2013, nr. 181.
  Cass. 6 mei 1996, Arr.Cass. 1996, 399 en Pas. 1996, I, 421.
   Cass 28 mei 1951, Arr.Verbr. 1951, 554 en Pas. 1951, I, 645; H.-D. BOSLY en C. DE VALKENEER,
  ‘Les homicides et lésions corporelles non intentionnels’, in Les infractions. Volume 2. Les infractions
  contre les personnes, Brussel, Larcier, 2010, 498.
  Cass. 17 september 1981, Arr.Cass. 1981-82, 95 en Pas. 1982, I, 90.
  Cass. 26 juni 2008, A.R.C.07.0272.N.
  Cass. 6 oktober 1969, Arr.Cass. 1970, 132 en Pas. 1970, I, 115.
  125
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  enkel de uitvoering is foutief gebeurd. Bovendien zou volgens de deskundigen de
  vliegdirecteur, indien hij de bewegingen van de piloot had gevolgd, tussen de 8 à
  20 seconden hebben gehad om te reageren tussen de foutieve beweging en de crash.
  Er was aldus onvoldoende tijd om nog nuttig te reageren. Het hof van beroep oordeelde dan ook dat de fouten niet in causaal verband stonden met het ongeval: ‘Zonder deze fouten zou de schade onvermijdelijk ook ontstaan zijn op dezelfde wijze en met dezelfde
  gevolgen.’99 Op burgerlijk vlak werd het Vlaamse Gewest, als uitbater van de luchthaven van Oostende, objectief aansprakelijk gesteld.100
  2.2.2
  
  Verlies van een kans
  
  30. In verband met de zekerheid van het causaal verband is er wat betreft de
  verlies-­van-een-kans-theorie een belangrijk onderscheid aan te stippen tussen het
  buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht en het strafrecht. In het aansprakelijkheidsrecht wordt algemeen aanvaard dat het verlies van een kans om een bepaald
  voordeel te verwerven of een nadeel te vermijden, als een specifieke schadepost voor
  vergoeding in aanmerking komt.101 In het strafrecht daarentegen wordt het causaal
  verband tussen de fout en het kansverlies als onvoldoende zeker beschouwd voor
  een veroordeling wegens doding of slagen en verwondingen.
   Een voorbeeld kan dit illustreren. Het hof van beroep te Brussel had een gynaecoloog veroordeeld omdat hij op een net bevallen patiënte, slachtoffer van een syncope
  (of aanval van bewustzijnsverlies) en van het daarmee gepaard gaande bloedverlies, niet de specifiek aangewezen behandeling, nl. fibrinolyse, had toegepast. Het
  gebrek aan voorzorg en vooruitzicht stond in een noodzakelijk oorzakelijk verband
  met het overlijden van de patiënte, aangezien de fout van de arts 90% overlevingskansen van de patiënte had teniet gedaan, zo oordeelde het beroepshof. Het Hof
  van Cassatie vernietigde echter deze beslissing, omdat ‘het arrest niet kon beslissen dat er tussen de fout en het overlijden een oorzakelijk verband bestond, zonder erop te wijzen dat onder de omstandigheden van de zaak de ondoeltreffendheid
  van de behandeling in 10% der gevallen moest worden uitgesloten’.102 Het bestaan
  van een causaal verband tussen de fout en het verlies van overlevingskansen, houdt
  
  99
  
  Gent 7 mei 2003, AR 92441, onuitg.; zie ook over dit arrest: P. WAETERINCKX en K. DE
  SCHEPPER, ‘Enkele bedenkingen bij de objectivering van de beoordeling van de strafrechtelijke
  verantwoordelijkheid in het ondernemingsstrafrecht’, in M. FAURE en W. RAUWS (eds.), Recente
  ontwikkelingen in het arbeids-, economisch, straf- en familierecht. Huldeboek voor Mr. Jos Van Goethem,
  Antwerpen, Intersentia, 2009, 159.
  100 Rb. Brugge 16 januari 2006, NjW 2006, 126, noot IB: de aansprakelijkheid werd gebaseerd op
  de wet van 30 juli 1979 betreffende de preventie van brand en ontploffing en betreffende de verplichte verzekering van de burgerlijke aansprakelijkheid in dergelijke gevallen, BS 20 september
  1979.
   101 Cass. 5 juni 2008, RW 2008-2009, 795, noot S. LIERMAN en JT 2009, 28, noot A. PUTZ;
  H. BOCKEN, ‘Geen kans verloren. Causale onzekerheid en de rechtspraak van het Hof van Cassatie over het verlies van een kans’, Postuniversitaire Cyclus Willy Delva. Aansprakelijkheid, aansprakelijkheidsverzekering en andere schadevergoedingssystemen, Mechelen, Kluwer, 2007, 271 e.v.
  102 Cass. 23 september 1974, Arr.Cass. 1975, 97, Pas. 1975, I, 87, RGAR 1976, nr. 9659, noot R.O. DALCQ
  en JCP 1976, II, nr. 18.216, noot R. SAVATIER.
  126
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  dus onvoldoende zekerheid in betreffende het causaal verband tussen de fout en het
  overlijden.103 In zo’n geval van onzeker causaal verband dringt de vrijspraak zich op.
  Uit die strafrechtelijke vrijspraak volgt het verbod voor de burgerlijke rechter om in
  een burgerlijke procedure te beslissen dat de arts de dood van of verwondingen aan
  het slachtoffer heeft veroorzaakt en om schadevergoeding op basis daarvan toe te
  kennen. Het gezag van strafrechtelijk gewijsde verbiedt hem dit. Maar niets belet
  de burgerlijke rechter de arts te veroordelen tot schadevergoeding wegens het verlies van overlevings- of genezingskansen. De strafrechter heeft zich immers enkel
  uitgesproken over (het onzeker) causaal verband tussen de fout en het overlijden/
  slagen en verwondingen. Het strafrechtelijk gezag van gewijsde is daartoe beperkt.
   De burgerlijke rechter is dan ook vrij zich uit te spreken over een ander soort schade,
  nl. het verlies van genezings- of overlevingskansen.104
  2.2.3
  
  De gerechtelijke of menselijke zekerheid
  
  31. Moet uit het voorgaande worden afgeleid dat het strafrecht op het vlak van
  het causaal verband strenger is dan het burgerlijk aansprakelijkheidsrecht en een
  absoluut zeker causaal verband vereist? Sommige auteurs menen inderdaad dat het
  causaliteitsbegrip in strafzaken en burgerlijke zaken essentieel verschilt,105 dat het
  strafrecht strengere eisen stelt aan het causaal verband door uit te gaan van een absolute zekerheid over het causaal verband, gelet op het in dubio pro reo-uitgangspunt.106
  Dit moet o.i. worden gerelativeerd en is eerder in verband te brengen met de verliesvan-een-kans-theorie die wel in het burgerlijk aansprakelijkheidsrecht en niet in het
  strafrecht wordt aanvaard. Het concept van de kansleer is nu eenmaal zo dat het
  eerder geschikt is voor het burgerlijk recht dan voor het strafrecht. In het aansprakelijkheidsrecht is er geen voldoende zekerheid over het causaal verband tussen de fout
  en de integrale schade, dus krijgt men ook geen integrale schadevergoeding, wat
  nochtans de regel is. Maar men kan wel aanspraak maken op een kleinere schadevergoeding, als men kan aantonen dat er een causaal verband bestaat met het verlies
  van een kans de schade te vermijden of een voordeel te bemachtigen. Dit concept
  
  103 H. BOCKEN, ‘Het causaal verband tussen misdrijf en schade’, in A. DE NAUW, J. D’HAENENS
  en M. STORME (eds.), Actuele Problemen van Strafrecht, XIVe Postuniversitaire Cyclus Willy Delva, Antwerpen, Kluwer, 1988, 459; J. DE CODT, ‘L’appréciation de la causalité dans le jugement des
  actions publique et civile’, in M. MANDOUX en O. KLEES (eds.), Actualités de droit pénal et de procédure pénale, Editions de Jeune Barreau de Bruxelles, 2001, 73; A. DE NAUW, Inleiding tot het bijzonder strafrecht, Mechelen, Kluwer, 2010, 221.
   104 T. VANSWEEVELT, De civielrechtelijke aansprakelijkheid van de geneesheer en het ziekenhuis, Antwerpen,
  Maklu, 1992, nr. 543; S. VAN OVERBEKE, ‘De arts in de beklaagdenbank. De medische fout
  deskundig en strafrechtelijk gezondheidszorg(dis)kwalificeerd’, in F. DERUYCK en M. ROZIE
  (eds.), Het strafrecht bedreven. Liber Amicorum Alain De Nauw, Brugge, die Keure, 2011, 928-931.
  105 P. WAETERINCKX en K. DE SCHEPPER, ‘Enkele bedenkingen bij de objectivering van de
  beoordeling van de strafrechtelijke verantwoordelijkheid in het ondernemingsstrafrecht’, in
  M. FAURE en W. RAUWS (eds.), Recente ontwikkelingen in het arbeids-, economisch, straf- en familierecht. Huldeboek voor Mr. Jos Van Goethem, Antwerpen, Intersentia, 2009, 158.
  106 In die zin: M. FAURE en J. VANHEULE, Milieustrafrecht, in APR, Mechelen, Kluwer, 2006, nr. 506:
  ‘Strafrechtelijk wordt gelet op het vermoeden van onschuld en het in dubio pro reo-uitgangspunt in België een
  absolute zekerheid van het causaal verband vereist.’
  
  127
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  van gedeeltelijke schadevergoeding is moeilijk transponeerbaar naar het strafrecht,
  nu een misdrijf ondeelbaar is en men bezwaarlijk veroordeeld kan worden tot een
  gedeeltelijke straf voor het gedeeltelijk veroorzaken van een misdrijf.
  32. Anders dan hierboven door de vermelde auteurs verdedigd, is een absolute
  zekerheid over het bestaan van het causaal verband evenwel niet vereist, noch in het
  buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht, noch in het strafrecht.
   In het buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht volstaat een zogenoemde ‘gerechtelijke zekerheid’, dit is een hoge graad van waarschijnlijkheid zodat de rechter niet
  meer ernstig aan het tegendeel hoeft te denken, hoewel dit theoretisch mogelijk
  blijft.107 Immers, ook hier is er steeds een onzekerheid. De vraag die men stelt, is
  wat er zou zijn gebeurd indien men de fout of de andere aansprakelijkheidsgrond
  wegdenkt en vervangt door een rechtmatig alternatief. Men vraagt zich dus af wat
  zich in die hypothese zou hebben voorgedaan, hoewel dit zich niet in werkelijkheid
  heeft voorgedaan, waardoor er altijd een onzeker element blijft bestaan.
  Wat de vereiste graad van zekerheid betreft, volstaat ook in het strafrecht een
  gerechtelijke zekerheid. In strafzaken beoordeelt de rechter op onaantastbare wijze
  de bewijswaarde van de regelmatig door de partijen overgelegde gegevens waarover de partijen tegenspraak hebben kunnen voeren. Net zoals in burgerlijke zaken
  zal de rechter in strafzaken zich baseren op zijn innerlijke overtuiging of morele
  zekerheid.108 De rechter zal de beklaagde pas veroordelen wanneer hij de menselijke
  zekerheid heeft over en elke redelijke twijfel uitgesloten is nopens de schuld en het
  causaal verband tussen die schuld en de schade (overlijden, letsels).109
  De feitenrechters stellen zich dan ook tevreden met een voldoende zeker causaal
  verband110 of met een aan zekerheid grenzend waarschijnlijk causaal verband.111
  
  107 M. VAN QUICKENBORNE, De oorzakelijkheid in het recht van de burgerlijke aansprakelijkheid. Een
  methodologisch en positief-rechtelijke analyse, Brussel, Elsevier-Sequoia, 1972, nr. 219; H. DE RODE,
  ‘Le lien de causalité’, in Responsabilités. Traité théorique et pratique, Dossier 11, Diegem, Kluwer,
  1998, 9.
  108 P. TRAEST, Het bewijs in strafzaken, Gent, Mys & Breesch, 1992, nrs. 888 e.v.; R. VERSTRAETEN,
  Handboek strafvordering, Antwerpen, Maklu, 2012, nrs. 2005 en 2027.
  109 Cass. 10 november 1992, Arr.Cass. 1991-92, 1294.
   110 Zie bv. Luik 27 januari 1966, Jur.Liège 1965-66, 209 (‘une certitude suffisante’); zie voor een recente
  toepassing van het criterium van de voldoende zekerheid in Nederland, Rb. Den Haag 16 juli
  2014, ECLI:NL:RBDHA:2014:8562; in deze ‘Moeders van Srebrenica’-zaak werd de Nederlandse
  Staat aansprakelijk gesteld voor het overlijden van vluchtelingen die op de compound verbleven,
  wegens de medewerking die Dutchbat had verleend aan de deportatie van mannelijke vluchtelingen door de Bosnische Serviërs; over het causaal verband oordeelde de rechtbank als volgt:
  ‘Naar het oordeel van de rechtbank is voldaan aan het voor aansprakelijkheid van de Staat vereiste van causaal verband, aangezien met voldoende mate van zekerheid vaststaat dat de mannen in weerbare leeftijd die
  op de compound verbleven het er levend zouden hebben afgebracht als Dutchbat niet had meegewerkt aan hun
  deportatie.’
  111 Zie bv. Antwerpen 26 maart 1993, TMR 1993, 239.
   128
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  De twijfel die de beklaagde ten goede moet komen, is trouwens de twijfel van de
  rechter en niet die van een ander persoon zoals een gerechtsdeskundige die slechts
  een advies uitbrengt.112 Zonder de bewijskracht van het deskundigenverslag te miskennen, kan de feitenrechter oordelen dat er een menselijke zekerheid is over het
  causaal verband tussen een fout en een schadegeval, terwijl dit voor de gerechtsdeskundige slechts ‘waarschijnlijk’ of ‘niet voor 100% zeker’ was.113
  De rechter die geen zekerheid heeft dat zonder het gebrek aan voorzorg of voorzichtigheid de letsels zich niet op dezelfde wijze zouden hebben voorgedaan, kan de
  beklaagde niet schuldig verklaren. Daarvoor is evenwel niet vereist dat de rechter dit
  causaal verband moet uitsluiten.114 Het volstaat dat de rechter oordeelt dat niet met
  zekerheid tot het causaal verband tussen de fout en de letsels kan worden besloten.
  2.3
  
  De oorzakelijkheid van een nalaten
  
  33. Het bewijs van de causaliteit van een nalaten brengt soms specifieke problemen
  met zich. Men zal niet alleen moeten aantonen dat de nalatigheid een fout was,
  maar ook dat in de historische reconstructie van het verhaal de verzuimde handeling de schade had kunnen voorkomen. Het is post factum moeilijk met zekerheid aan
  te tonen dat het schadegeval zich niet zou hebben voorgedaan indien de handeling
  wel gesteld was geweest.
   Twee voorbeelden kunnen dit illustreren. Een vrouw belt de politie en krijgt agent
  Janssens aan de lijn aan wie zij in paniek vertelt dat haar ex-geliefde bezig is haar
  lastig te vallen, te bedreigen en geweld pleegt. De politie talmt en komt pas drie uur
  na de oproep langs. Inmiddels heeft de ex-minnaar de vrouw begoten met zwavelzuur.115 Is de politieagent strafrechtelijk aansprakelijk voor het nalaten op te treden? In casu bestaat er geen zekerheid of passende beschermingsmaatregelen van de
  politie de geweldpleging hadden kunnen voorkomen. Zeker bij opzettelijke geweld­
  daden is het nagenoeg onmogelijk te bewijzen dat veiligheidsmaatregelen de schade
  zouden hebben voorkomen.
  Gelijkaardige causaliteitsproblemen doen zich evenwel voor buiten de sfeer van de
  opzettelijke gewelddaden. Wanneer een gynaecoloog een dringende telefonische
  oproep krijgt om zich naar het ziekenhuis te begeven voor een complexe bevalling
  en hij/zij daar niet onmiddellijk gevolg aan geeft, rijst de vraag of een onmiddellijke
  reactie het leven van de moeder en het kind had kunnen redden.116
  
  112 Cass. 25 mei 1994, RW 1994-1995, 1189, noot S. VAN OVERBEKE.
  113 S. VAN OVERBEKE, ‘De arts in de beklaagdenbank. De medische fout deskundig en strafrechtelijk gezondheidszorg(dis)kwalificeerd’, in F. DERUYCK en M. ROZIE (eds.), Het strafrecht bedreven.
  Liber Amicorum Alain De Nauw, Brugge, die Keure, 2011, 927.
  114 Cass. 1 februari 2011, A.R. P.10.1354.N.
  115 Vgl. de feiten in Cass. 1 april 2004, JT 2005, 357, noot N. ESTIENNE, NjW 2005, 628, noot
  S. LIERMAN, RW 2004-05, 106, noot I. BOONE en TBBR 2005, 368, noot C. EYBEN.
  116 T. VANSWEEVELT, ‘Rechtsverhoudingen, aansprakelijkheid en schadevergoeding in de gezondheidszorg’, in T. VANSWEEVELT en F. DEWALLENS (eds.), Handboek Gezondheidsrecht, Volume I,
  Antwerpen, Intersentia, 2014, nrs. 2793 e.v.
   129
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Meer dan eens zal het causaal verband onzeker zijn en zal een veroordeling wegens
  onopzettelijke doding problematisch zijn.
   34. De Nederlandse Hoge Raad heeft aanvaard dit causaliteitsprobleem bij nalaten
  op te lossen door het begrip van de risico- of gevaarsverhoging in te bedden in de
  theorie van de toerekening naar redelijkheid.117 In deze zaak hadden ouders hun
  twee maanden oud kind ernstig verwaarloosd (kind had groot aantal ribben gebroken en breuken in de voorhoofdschedel) en was het kind overleden. Het was niet
  bewezen dat de ouders de letsels opzettelijk hadden toegebracht, maar wel dat zij als
  ouders hadden nagelaten tijdig de arts te waarschuwen, als gevolg waarvan het kind
  was overleden (art. 255118 jo. 257 Nedl. Sr.). Als verweermiddel werd ingeroepen dat
  het causaal verband onzeker was, nu het om een zeer ernstig hersenletsel ging en
  het niet uitgesloten was dat zelfs bij tijdig medisch ingrijpen het kind zou zijn overleden. De Hoge Raad oordeelde evenwel dat het verzuim van de ouders het gevaar
  voor overlijden van het kind in zodanige mate had verhoogd dat het overlijden redelijkerwijze aan de ouders kon worden toegerekend.119
  Naar Belgisch recht heeft het Hof van Cassatie in een soortgelijke zaak deze ‘risicoverhogingstheorie’ afgewezen. Het hof van beroep te Bergen had vastgesteld dat de
  beslissing een persoon te hospitaliseren te laat was genomen en dit met zekerheid de
  risico’s op overlijden van het slachtoffer had verhoogd. Hieruit leidde het beroepshof af dat de fout in een noodzakelijk causaal verband stond met het overlijden. Het
  Hof van Cassatie vernietigde evenwel dit arrest en oordeelde dat men uit een risico­
  verhoging geen causaal verband tussen de fout en een overlijden kan afleiden.120
  35. Weliswaar biedt het Belgische recht wel andere mogelijkheden om deze bewijsproblemen op te vangen.
   Wie, zoals in de aangegeven voorbeelden, verzuimt hulp te verlenen aan een persoon in groot gevaar, kan veroordeeld worden wegens schuldig verzuim (art. 422bis
  Sw.). Het misdrijf schuldig verzuim vervult hier de rol van ‘opvangmisdrijf’ voor dit
  soort situaties, nu het geen causaal verband vereist tussen de nagelaten handeling
  en de doeltreffendheid ervan. Artikel 422bis Sw. bestraft de bewuste en opzettelijke
  onverschilligheid, de egoïstische weigering om hulp te bieden. Het hulpverzuim op
  zich volstaat om bestraft te worden, ongeacht de gevolgen of het bereikte resultaat.
  117 Cf. G. MEIJER, A. SEUTERS en R. TER HAAR, Leerstukken strafrecht, Deventer, Kluwer, 2010, 272.
  118 Art. 255 Nedl. Sr. luidt als volgt: ‘Hij die opzettelijk iemand tot wiens onderhoud, verpleging of verzorging
  hij krachtens wet of overeenkomst verplicht is, in een hulpeloze toestand brengt of laat, wordt gestraft met
  gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of geldboete van de vierde categorie.’
  119 HR 30 september 2013, NJ 2005, nr. 69, met strijdige conclusies van MACHIELSE en noot Kn.; zie
  hierover ook A. MACHIELSE, ‘Oorzakelijkheid’, in Het Wetboek van Strafrecht, Deventer, Kluwer,
  2012, 20, nr. 9.
  120 Cass. 17 september 2003, JT 2004, 95.
   130
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  De graad van doeltreffendheid van de hulp, de onhandigheid of de ontoereikendheid ervan heeft geen belang.121
  Op civielrechtelijk vlak tracht de rechtspraak deze bewijsproblematiek te ondervangen door een beroep te doen op de verlies-van-een-kanstheorie: het verzuim een
  handeling te stellen heeft aan de benadeelde minstens de kans ontnomen op vermijding van de schade of het gevaar.122
  2.4
  
  Pluraliteit van oorzaken
  
  36. Bij pluraliteit van oorzaken, komen verschillende fouten als oorzaak van de
  schade in aanmerking. Voor elke fout afzonderlijk moet dan het conditio sine qua
  non-verband met de schade worden nagegaan.123
  Dit betekent o.m. dat het gebrek aan causaal verband tussen fout A en de schade niet
  kan worden afgeleid uit het enige feit dat de schade zich niet zou hebben voorgedaan zonder fout B.124 Het causaal verband van fout B in het schadegebeuren is dus
  geen voldoende argument om het conditio sine qua non-verband tussen fout A en de
  schade te ontkennen. Het schadegeval kan immers verschillende oorzaken hebben.
  Het gebrek aan causaal verband tussen fout A en de schade kan pas worden aanvaard
  wanneer de rechter vaststelt dat het schadegeval zich ook zou hebben voorgedaan bij
  afwezigheid van fout A.
   Voorbeelden van deze regel vinden we vaak terug in verkeersongevallen. Zo was
  bestuurder A voorrang verschuldigd en had hij de fout begaan op de middelste rijstrook tegen de rijrichting in te rijden. Het hof van beroep te Luik besliste evenwel
  dat de fout van A niet in causaal verband stond met het ongeval, nu A voor autobestuurder B geen onvoorziene hindernis opleverde. Uit de omstandigheid dat
  bestuurder B een fout in causaal verband met het verkeersongeval heeft begaan, kan
  nochtans niet worden afgeleid dat de schade zich zonder de fout van A toch zou hebben voorgedaan, zoals ze zich heeft gerealiseerd.125
  37. Bij pluraliteit van oorzaken worden de causaliteitsvragen wel neteliger, nu de
  ene oorzaak een rechtstreekser verband kan hebben met de schade dan de andere.
  Verschillende problemen doen zich dan voor: moet aan de ene oorzaak een groter
  
  121 Cass. 7 november 2012, T.Gez./Rev.dr.santé 2012-2013, 310, noot N. COLETTE-BASECQZ; dit arrest
  vernietigt Brussel 20 april 2012, T.Gez./Rev.dr.santé 2012-2013, 305; A. DE NAUW, Inleiding tot het
  bijzonder strafrecht, Mechelen, Kluwer, 2010, 234; J. ROZIE, ‘Verloren tijd wordt nooit teruggevonden. Een analyse van het healingarrest’, NC 2013, 401.
  122 Zie ook J. ROZIE, ‘Verloren tijd wordt nooit teruggevonden. Een analyse van het healingarrest’,
  NC 2013, 394.
  123 Cass. 24 maart 2005, Pas. 2005, I, 703.
  124 Zie o.m. Cass 17 april 1975, Arr.Cass. 1975, 908 en Pas. 1975, I, 820; zie ook Cass. 10 maart 1975,
  Arr Cass. 1975, 773 en Pas. 1975, I, 701; R.O. DALCQ en F. GLANSDORFF, ‘Examen de jurisprudence (1973-1979). La responsabilité délictuelle et quasi délictuelle’, RCJB 1981, 108.
  125 Cass. 29 november 1995, Arr.Cass. 1995-96, 1053 en Pas. 1996, I, 1086.
   131
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  belang worden gehecht dan aan de andere; wat indien niet kan worden uitgemaakt
  welke oorzaak juist de schade heeft veroorzaakt, of wat indien de oorzaak denkbeeldig is? Deze vragen worden hierna beantwoord.
  2.4.1
  
  Rechtstreekse en onrechtstreekse oorzaken
  
  38. Het is niet vereist dat een fout de enige oorzaak zou zijn van het schadegeval.126
  Noch moet een fout de rechtstreekse oorzaak zijn van de schade om de aansprakelijkheid van de dader in het gedrang te brengen. Bij pluraliteit van oorzaken geldt
  eveneens de equivalentietheorie: elke fout zonder dewelke de schade zich niet zou
  hebben voorgedaan, zoals ze zich in concreto heeft gerealiseerd, wordt als oorzaak
  van de schade beschouwd. Zowel de fouten die in rechtstreeks als in onrechtstreeks
  verband staan met de schade, komen aldus als oorzaak van de schade in aanmerking.127 Immers, zoals gezegd, alle oorzaken zijn, rechtstreeks of onrechtstreeks,
  gelijkwaardig.
  Dit is ook het officiële standpunt van het Hof van Cassatie. Klassiek luidt de cassatie­
  rechtspraak dan ook dat de artikelen 418-420 Sw. niet alleen strafbaar stellen de
  fout van degene die rechtstreeks de schade (het doden, de slag en de verwonding)
  heeft veroorzaakt, maar ook de fout van hen die door hun toedoen ertoe bijgedragen
  hebben het te veroorzaken.128
  39. Weliswaar is er recente rechtsleer129 die een rechtstreeks causaal verband vereist
  tussen de fout van de dader en het letsel van het slachtoffer. Deze auteurs onderbouwen hun standpunt door te verwijzen naar twee cassatiearresten. Deze arresten
  moeten dus worden geanalyseerd. Op de keper beschouwd vereist het Hof van Cassatie in de aangehaalde arresten evenwel geenszins een rechtstreeks causaal verband.
   In het cassatiearrest van 3 mei 1961130 stelt het Hof van Cassatie enkel vast dat het
  bestreden arrest de veroordeling van de dader wettelijk rechtvaardigt door vast te
  
  126 Cass. 6 oktober 1975, Arr.Cass. 1976, 159 en Pas. 1996, I, 1086 (veroordeling wegens onopzettelijke
  slagen en verwondingen bij samenloop overdreven snelheid autobestuurder en verblinding door
  koplichten niet-geïdentificeerd voertuig); Cass. 14 mei 2008, Arr.Cass. 2008, 1182 (veroordeling
  wegens onopzettelijke slagen en verwondingen bij samenloop fout bestuurder, controleverlies
  over voertuig, en twee onregelmatig geparkeerde voertuigen op baan van stuurloos voertuig);
  Cass. 11 februari 2009, Arr.Cass. 2009, 482.
  127 H. DE PAGE, Traité élémentaire de droit civil belge, II, Brussel, Bruylant, 1964, nr. 960; J.L. FAGNART,
  ‘Petite navigation dans les méandres de la causalité’, RGAR 2006, nr. 14080, randnr. 5.
  128 Cass. 29 oktober 1962, RW 1962-63, 1886; Cass. 16 oktober 1972, Arr.Cass. 1973, 165 en Pas. 1973, I,
  165.
  129 F. VAN VOLSEM, ‘Culpa in het Belgisch strafrecht: een poging tot synthese’, in Preadviezen 2012.
  Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van België en Nederland, Den Haag, Boom Juridische
  uitgevers, 2012, 115; J. DE HERDT, Fysiek persoonlijk geweld. Een onderzoek naar de accuraatheid en coherentie van de strafrechtelijke kwalificaties en instrumenten aangewend als reactie op fysiek interpersoonlijk
  geweld, Antwerpen, Intersentia, 2014, nrs. 108 en 654.
  130 Cass. 3 mei 1961, Pas. 1961, I, 941.
  132
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  stellen dat de dader een fout heeft begaan in een rechtstreeks en noodzakelijk verband met de lichamelijke letsels. Uit het arrest kan niet worden afgeleid dat het Hof
  van Cassatie zelf een rechtstreeks causaal verband vereist.
   In het door een andere auteur aangehaald cassatiearrest van 16 oktober 2008131
  draait het om een verzekeringsovereenkomst die voorzag in een dekking van het
  debetsaldo van een bankrekening in geval van overlijden van de verzekerde dat
  rechtstreeks en uitsluitend te wijten is aan een ongeval. Het opgeworpen juridisch
  probleem was hier in de eerste plaats van verzekeringsrechtelijke aard: is een verkeersongeval de enige en directe doodoorzaak bij een slachtoffer dat ook een
  pathologische voorbeschiktheid vertoonde als gevolg van een aantasting van de
  hartslagaders? Uit een strafrechtelijke veroordeling (van de autobestuurder) wegens
  onopzettelijke doding, kan een burgerlijke rechter niet afleiden dat het overlijden
  van het slachtoffer rechtstreeks en uitsluitend aan het verkeersongeval te wijten is,
  zo oordeelde het Hof van Cassatie. Voor een veroordeling wegens onopzettelijke
  doding moet het overlijden voortvloeien uit een fout, zonder dat vereist is dat die
  fout de enige oorzaak van dat overlijden is. Uit dit cassatiearrest kan dus al evenmin
  worden afgeleid dat het Hof van Cassatie een rechtstreeks causaal verband vereist
  tussen een fout en het letsel of het overlijden.
  Het vereisen van een rechtstreeks causaal verband zou trouwens indruisen tegen
  de essentie van de equivalentietheorie. Ongeacht het rechtstreeks of onrechtstreeks
  karakter van het causaal verband, het volstaat aldus dat een fout een noodzakelijke
  voorwaarde is geweest voor het misdrijf zoals het zich heeft voorgedaan.
   40. De rechtspraak bevat talrijke voorbeelden van aansprakelijkheden voor op
  onrechtstreekse wijze veroorzaakte schade in overeenstemming met de equivalentie­
  theorie. Als regel geldt dat een tussenkomende fout of factor van een derde het causaal verband niet doorbreekt.132 Bijgevolg werkt de tussenkomende fout of factor van
  een derde niet bevrijdend in het raam van de artikelen 418-420 Sw.133
  Zo werd het onrechtstreeks causaal verband aanvaard tussen de fout van de schadeverwekker waardoor een kind om het leven komt en de daaropvolgende zenuw­
  inzinking van de moeder van het overleden kind134 of in een soortgelijke zaak
  tussen de fout die leidt tot de dood van een kind en de zware depressieve toestand
  gevolgd door zelfmoord van de vader van het overleden kind,135 tussen de fout van
  
  131 Cass. 16 oktober 2008, Arr.Cass. 2008, 2246 en NjW 2008, 836, noot GJ.
  132 L. DUPONT en R. VERSTRAETEN, Handboek Belgisch Strafrecht, Acco, Leuven, 1990, 193.
  133 J. DE CODT, ‘L’appréciation de la causalité dans le jugement des actions publique et civile’, in
  M. MANDOUX en O. KLEES (eds.), Actualités de droit pénal et de procédure pénale, Editions de Jeune
  Barreau de Bruxelles, 2001, 72.
  134 Luik 16 april 1991, RGAR 1992, nr. 12.033.
  