text: Afrika Focus, Vol. 7, nr.3, 1991, pp 277-284
  
  PETER FORBATH, "HET WOUD DER SCHADUWEN",
  Bosch & Keuning, Baam, s. d.
  Oorspronkelijke titel: "The Last Hero",
  Simon & Schuster, New York, 1988,
  vertaald door Annet Mons.
  1. lnhoud.
  We schrijven 1885, Zuid-Soedan. Het Britse gamizoen dater de koloniale macht
  van het onmetelijke imperium moet bestendigen, wordt vermorzeld door de troepen
  van Ahmed ben Mohammed, bijgenaamd de "Mahdi", d.w.z. de uitverkorene.
  Kartoem wordt ingenomen en generaal Gordon ter dood gebracht.
  Twee jaar later meldt een boodschapper uit de binnenlanden van Afrika dat nog
  niet alles verloren is: de provincie Equatoria, in het zuiden van Soedan, biedt nog
  weerstand onder leiding van de enigmatische Emin Pasja - alias Eduard Schnitzer die hulp van de Britten hoopt te ontvangen.
  Henry Morton Stanley organiseert in allerijl de "Emin Pasja Reddingsexpeditie" en
  vertrekt vanuit Banana naar Wadelai, dwars door Centraal-Afrika.
  De expeditie redt Emin Pasja en op haar terugtocht doorkruist ze gans Oost-Afrika
  met als eindbestemming Bagamoyo en Zanzibar.
  2. De Auteur.
  Op de achterflap van het boek lezen we: "Peter Forbath is buitenlands correspondent geweest gedurende twintig jaar, waarvan de laatste tien jaar voor Time. Hij
  heeft de research en de produktie verzorgd van vele t.v.-documentaires. Forbath
  heeft gewoond in Oost- en West-Europa, Azie, het Midden-Oosten en Afrika".
  Van een degelijk research-werk i.v.m. zijn boek is er geen sprake! We vinden er
  alle clichematige ingredienten in terug, die eigen zijn aan het genre en die ons doen
  denken aan de literaire produktie - de koloniale roman - van de eerste helft van
  deze eeuw.
   Forbath heeft o.i. de gelegenheid gemist om een groots epos te schrijven over deze
  bladzijde van de l 9de eeuwse geschiedenis. Indien hij zich maar enigszins degelijk
  had gedocumenteerd - we denken vooral aan de etnografie - dan had zijn roman
  
  277
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:27:03AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  een boeiend en meeslepend relaas kunnen worden. De ten tonele gevoerde etnische
  groepen en bepaalde cultuuruitingen komen regelrecht uit Tarzanverhalen en horen
  dus thuis in fabelenland. Forbath geraakt niet verder dan een paar clicbematige
  beschrijvingen, waar etnografie en pseudo-etnografie elkaar kruisen. Racistische
  uitlatingen zijn eveneens niet vreemd.
  3. Kritieken.
  Het doorworstelen van de 796 bladzijden werd door recensent als traumatischer
  ervaren dan de eigenlijke tocht Banana-Bagamoyo via Wadelai...
  Deze slaapverwekkende roman vertelt ons de peripetieen van Stanley, zijn
  companen, de duizend dragers en tweehonderd soldaten die dwars door Afrika
  trekken om Emin Pasja te redden uit de handen van de Mahdi.
  Als er iemand over Afrika schrijft, is bet altijd interessant te vememen wat hij over
  dat continent en zijn bewoners weet, hoe hij erover schrijft en of dat wel allemaal
  met de realiteit klopt.
  Voor deze boekbespreking hebben we drie thema's gekozen: een paar algemeenheden, de pseudo-etnografie en de taalkundige fouten in bet Kiswahili.
  3. 1. Algemeenheden.
   In de meeste passages is de seksualiteit tussen blank en zwart meestal latent
  aanwezig. De lezer kan zicb rijkelijk verbeelden wat er zicb in de harems van de
  gearabiseerde ivoor- en slavenhandelaars had kunnen afspelen. Frappant zijn
  natuurlijk de odalisken die Tippo Tip midden in bet oerwoud onderboudt: meisjes
  met een licbte buidskleur zoals Nubiscbe en Abessijnse meisjes. Als we de auteur
  mogen geloven zou er zelfs een Kirgisiscb meisje aanwezig zijn!
  De beschrijving van de paleizen van Tippo Tip komt regelrecbt uit de "verhalen
  van 1001 Nacbt"! Het oosters aandoende Zanzibar van toen wordt getransfereerd
  naar de oerwouden van bet huidige Zaire.
  Na een telefoniscb gesprek met een zo0loog van bet Koninklijk Museum voor
  Midden-Afrika bestaan er g~ kraanvogels in Neder-Zaire en getn neusbooms in
  bet Itoeri-woud zoals de auteur beweert.
  Een enkele keer wordt beweerd dat de Afrikanen kakkerlakken eten.
  278
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:27:03AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  Emin Pasja's regio wordt natuurlijk beschreven als de voorpost van de "bescbaving". De Mahdi daarentegen is een "cbarismatiscbe, wrede en tirannieke moslim".
  Zijn troepen, door de auteur "derwisjen" genoemd, zijn uitermate bloeddorstig.
  De auteur, of is bet de vertaalster, beeft bet telkens over de "Force Republique"
  (de koloniale weermacbt) i.p.v. de Force Publique.
  Tanganyika en Kinshasa zijn telkens foutief geschreven, behalve op de kaart.
  De auteur beweert dat de bijnaam "Tippo Tip" het geluid nabootst van geweren.
  In werkelijkheid was het omdat de man een faciale tic had.
   De mythe over de moeraskoorts blijkt hier nog eens consistent weergegeven: "Er
  was een moeras ( ... ) waarbij de mannen en ezels tot hun nek in de stinkende
  malariadrab terecbtkwamen". Anno 1988 zou men toch beter moeten weten!
  Tenslotte, de Baburu en Babukwa zijn onbestaande etnische groepen. Misschien
  waren het namen van chefs, lineages of plaatsen die Stanley en C 0 verwarden met
  etnische groepen.
  3.2. Pseudo-etnografie.
  De Haussa soldaten van Stanley gaan in de roman door als "Houssa". De andere
  Soedanese troepen worden gevormd door Dinka, Nuer, Bari "en dergelijke".
  In Lado, een gebucht ergens op de Nijl, ontmoet de karavaan de Loor "een klein,
  gedrongen, ijverig, intelligent maar lelijk volk, dat bij wijze van versiering
  geitehaar door het haar vlecht".
  Een eindje voor bet Albert-meer, ontmoet de karavaan de "Watusi"! In de realiteit
  worden ze Abatutsi genoemd en komen Diet voor in die regio van de Grote Meren.
   Een pseudo-etnologisch profiel mocbt natuurlijk Diet ontbreken, want deze mensen
  van Nilotische origine hebben sinds lang de fantasie van de Europeanen geprikkeld:
  "(... ) een heel ander volk dan de Bantoenegers uit de oerwouden langs de Kongo,
  een nilotisch volk, verwant aan de Galla uit de koninkrijken rondom de meren in
  bet noordoosten. Bet waren afstammelingen van de oude Abessijnen, neven van de
  Zoeloes, en ze waren bijzonder lang - soms meer dan twee meter - stank en
  gespierd, met bijzondere fijne gelaatstrekken: een scherpe adelaarsneus, welgevormde kleine mood, slanke hals, klein boofd en de trotse bouding van jagers,
  krijgers en herders. Ze waren gekleed in tunieken van pracbtige gekleurde buiden
  en droegen speren, grote bogen en ovale schilden met punten in bet midden, zoals
  
  279
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:27:03AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  de schilden van de oude Grieken. Ze tooiden zich met armbanden van ivoor,
  kettingen van leeuwetanden, hoofdtooien van struisvogelveren en het verenkleed
  van adelaars en kwartels". Uit die passage blijkt dat de auteur in staat is tot het
  fabriceren van een etnografische potpourri. Hij verweeft bekend etnografisch
  materiaal met fictie. We krijgen de indruk dat de auteur de Abatutsi verwart met
  de Maasai van Kenya en Tanzania. In alle geval duikt hier de mythe van de
  superieure Hamiet opnieuw op! Volgens Forbath wonen de Abatutsi in dorpen. Dit
  is natuurlijk een nonsens met envergure: zeker in Rwanda en Burundi waren
  dorpen onbekend; de families leefden in een kraal ergens op een heuvel.
   Ook de Pygmeeen ontsnappen niet aan een beschrijving. Deze mensen van het
  Itoeri-woud zouden hutten bouwen van "takken en modder". Dit laatste materiaal
  komt echter nooit voor in de architectuur. Een Pygmee-man wordt als volgt
  beschreven: "Hij is hun toverdokter of opperhoofd of zoiets". Uit die zin blijkt hoe
  weinig de auteur geinteresseerd is in de etnografische realiteit van deze mensen.
  Daar pygmeeen in benden leven en acephaal zijn, kan er nooit sprake zijn van een
  opperhoofd. Ook tovenarij komt zelden voor in deze maatschappij, in tegenstelling
  tot de hen omringende landbouwers. Tenslotte aarzelt de auteur niet om het
  volgende te schrijven: "De blanke wordt begeleid door de hele stam van
  pygmeeen" ...
  Forbath kan het niet laten om ons zelfs te vergasten op de pseudo-etnografie van
  een onbestaande etnische groep: de Basoko. Basoko is een plaatsnaam; de auteur
  had er goed aan gedaan enkele werken van J. Vansina te lezen. lnderdaad, de
  etnische groepen die in die regio leven staan in de etnografie bekend als de volken
  van de Itimbiri-Ngiri. Forbath beschrijft de Basoko als volgt: "De krijgers waren
  met rode oorlogsverf beschilderd en ze droegen hoofdtooien van huiden van wilde
  katten. Ze hadden botjes door hun neusgaten gestoken, hun oren waren grotesk
  uitgerekt door plukjes gras die in gaten langs de randen ervan waren gestoken".
   Verder is er een beschrijving van twee meisjes van de zgn. Basoko die door
  Stanley gevangen werden genomen: "Ze waren ouder dan de jongens, maar nog
  jong en hadden waarschijnlijk nog geen kinderen gebaard, te oordelen naar de
  figuur van hun lichaam, met kleine stevige borsten, gladde, ronde buiken en stevige
  dijbenen, die uit korte rokjes van palmbladeren uitkwamen. Hun kroezige haar was
  tot kort op hun schedel afgeknipt en hun gelaatstrekken waren breed en plat, maar
  op een bepaalde manier toch knap. Hun huidskleur was een tint lichter dan die van
  de bevolking langs de Kongo en hun huid glom door de opgebrachte lagen vet".
  Wederom een mengsel van realiteit en fictie.
  In de streek van Yambuya, een gehucht aan de Aruwimi-rivier, wordt de naamloze
  bevolking, maar die tot de Itimbiri-Ngiri behoort, als volgt beschreven: "Het
  
  280
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:27:03AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  grootste gedeelte van de bevolking - korte, stevig gebouwde mensen die iets lichter
  van huidskleur waren dan die van meer stroomafwaarts, volslagen naakt op wat
  kettinkjes van krokodilletanden en rolrjes van repen bladeren na - stood boven de
  helling te kijken, met speren en schilden in de hand 11 • Dergelijke cliches zijn
  natuurlijk op gans Afrika toepasbaar. Bovendien is bet op te merken dat er altijd
  een polarisatie van de huiskleur gevoerd wordt; de boodschap is duidelijk: hoe
  lichter de huidskleur, hoe humaner de bevolking!
  De prauwen in de streek van de Aruwimi zouden hoge bewerkte boegen hebben.
   Verwart de auteur bier niet met de prauwen van Melanesische culturen?
  Volgens Forbath zou bet Maniema-woud krioelen van de kannibalen. Uit de
  wetenschappelijke literatuur weten we hoe voorzichtig we moeten zijn met dat
  cultureel fenomeen! De Maniema, bekend in de etnografie als de Lese-Komo
  cultuurzone, wordt geassocieerd met een onbestaande etnische groep: de Maniema.
  Ze worden als volgt beschreven: 11 Het waren grote, gemene, lelijke kerels met
  kaalgeschoren hoofden, getatoeerde gezichten en verminkte lippen, kannibalen uit
  de donkere oerwouden 11 •
  Ook de streek van Kabinda wordt geassocieerd met een hele onbestaande etnische
  groep die volgens Forbath door bet leven gaat als de 11 Kabinda's".
   Het vaakst hebben de mensen geen etnische naam. Ze worden eenvoudig aangeduid
  als 11 kaffers 11 en 11 nikkers 11 •
  De entourage van de grote Teke-chef, Ngaliema, wordt door Forbaths pen niet
  gespaard: 11 Duizenden krijgers gingen hem vooraf - grote, soepel gebouwde,
  blauwzwarte bruten van kerels, met gezichten vol woeste littekens en naakte
  bovenlijven, die half wit en half oranje waren geschilderd. Ze droegen rokjes van
  gras, bun haar was gevlochten en ze hadden pijlen en bogen bij zich 11 • De kledij
  van Ngaliema zelf wordt ironisch als volgt beschreven: 11 Hij was minstens een
  meter vijfennegentig tang, met een borst en schouders als van een mammoet, een
  enorme ton van een buik en benen als pilaren. En al dat gigantische, blauwzwarte
  vlees was naakt, op een lendendoekje na. Hij droeg geen veren, huiden, sieraden
  of fetisjen en zijn lichaam was niet beschilderd (... ). Op zijn hoofd droeg hij, als
  kroon, bet halve lijf van een krokodil, met de bek open ( ... ). Spottend, of
  misschien als gebaar van primitieve hoffelijkheid, deed Ngaliema Stanley na, door
  eveneens zijn benen wijd uiteen neer te planten 11 •
  De Wanyamwezi, die eigenlijk niet Zanzibar bewonen zoals de auteur beweert,
  worden beschreven als islamieten van 11 gemengd ras 11 , die door de eeuwen been
  door de Arabieren naar de kust werden gebracht. Zonder blozen beweert Forbath
  
  281
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:27:03AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  dat ze beter zijn dan de andere Afrikanen door bet feit dat ze Arabisch bloed in de
  aderen hebben. We vememen ook dat ze "sterk, intelligent en vredelievend" zijn.
   Ergens in bet ltoeri-woud duiken plotseling ook de "Washenzi" tevoorscbijn. Niet
  verwittigde lezers zouden kunnen denken dat bet bier om een etnische groep gaat.
  In feite is bet een zelfstandig naamwoord in bet Kiswahili en betekent de
  "ongeciviliseerden" t.o.v. van de gearabiseerden die zich Wangwana noemden,
  d. w .z. de geciviliseerden (bet Kiswahili van Zaire wordt trouwens Kingwana
  genoemd).
  In deze roman wordt er een aantal keer verwezen naar de "sprekende trommen".
  Nergens echter valt er een goede uitleg van seintromtaal te bespeuren.Blijkbaar
  verstaat de auteur niets van dat fenomeen, omdat bij ook niets snapt van de
  tonologie van de Afrikaanse talen.
  3.3. Het Kiswahili.
  Doorheen de roman gebruikt de auteur een aantal zinnen in bet Kiswahili, teneinde
  de interactie tussen de protagonisten als authentieker te doen overkomen. O.i. had
  bij die zinnen beter achterwege gelaten, want wie Kiswahili spreekt ergert zich aan
  de kolossale fouten.
  Het is echter zeer eigenaardig dat er op sommige plaatsen bet mooiste Kiswahili Kiunguja eigenlijk - staat afgedrukt; op andere plaatsen doet de taal denken aan bet
  slechtste Kingwana dat de Europeanen konden uitkramen in Zaire. Daardoor toont
  Forbath eigenlijk aan dat bij niets begrijpt van de structuur van de Bantu-talen. Het
  systeem van de prefixen is hem totaal onbekend.
  De auteur heeft bet bv. over "de Buganda et de Bunyoro", maar bedoeld eigenlijk
  de inwoners van die koninkrijken, m.a.w. de Baganda en Banyoro.
  lndien bet Kiswahili nog enigszins als taal wordt aangezien, dan spreken de leden
  van de meeste etnische groepen alleen maar een "dialect".
  Wij geven bier een kort overzicht van de tekorten in bet Kiswabili:
  - Yuko Bula Matari i.p.v. "Iko Bula Matari" (bet is Bula Matari).
   - Waarom telkens "pagazis" in italic plaatsen met een s als meervoud, als men weet
  dat bet meervoud van bet woord drager wapagazi is (enk. mpagazi). Daarentegen
  zet de auteur "askaris" nooit in italic, alsof bet geen Kiswahili was, maar toch
  
  282
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:27:03AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  telkens weer met een s om de meervoudsvorm aan te duiden. Askari, soldaat, is
  onveranderlijk.
  - Het foneem u (oe uitgesproken) varieert nogal eens door bet boek: "Zoeloe" en
  "Buganda".
  - Lazima naenda i.p.v. "Lazima niende" (ik moet nu gaan).
  - Vikoi i.p.v. "kikois" (speciaal kledingsstuk).
  - De prefixen die in bet enkelvoud zouden moeten staan, worden steeds in bet
  meervoud gelaten: "Stanley liet de oude Wanyamwezi los". Eigenlijk moet bet
  Mnyamwezi zijn.
  - Wazungu i.p.v. "Wasungu" (de blanken). Veelal plaatst de auteur, uit onwetendbeid, een dubbele meervoud: de "Wanyamwezi's".
  - Hii meli, bwana i.p.v. "Yeye meli, bwana" (dit is de boot, mijnheer).
  - Asante i.p. v. "Ahsante" (dank u).
  - Wapi. Tunaenda wapi i.p.v. "Wopi. Tunakwanda wopi" (Waar. Waar gaan we
  naartoe).
  - Baraza i.p.v. "Barazan" (ontvangstruimte).
  - Funga mlango i.p.v. "Nifunge mlango" (doe de deur dicbt; bet is een imperatief.
  Nifunge mlango zou juist zijn indien de vertaling als volgt luidde: zal ik de deur
  sluiten).
  - Nafahamu i.p.v. "fahamu" (ik begrijp bet).
  - Enda nyumba i.p.v. "Nenda nyamba" (ga naar buis).
  - Kiongozi i.p.v. "Kirangozi" (gids).
  - Ngoja kidogo i.p.v. "Ngoja kidoga" (wacbt een beetje).
  - Sikilizia i.p. v. "Sikilizio" (luister).
  283
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:27:03AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  - "Posho" wordt beschreven als een kleverig papje. Eigenlijk betekent bet een
  rantsoen.
  - Nimefuraha kuonana nawe i.p.v. "Nimefurahi kuonana nawe" (ik ben blij kennis
  met Ute maken).
  - Mtama i.p.v. "M'tama" (sorghum).
  - Kule ni nini i.p.v. "Kile ni nini" (wat is er ginds).
  - Al is "Rafiki" (vriend) meestal onveranderlijk, bet meervoud kan soms Marafiki
  zijn; echter nooit "Warafiki".
  Bespreking door :
  Patrick WYMEERSCH
  College voor de Ontwikkelingslanden (RUCA)
  Middelheimlaan 1
  2020 Antwerpen.
  284
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 09:27:03AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  