text: Recensies
  
  213
  
  ontstaat, dat door de zwakte van de vraagkant nog festief gebonden blijft en een derde, de
  'moderne', waarin theatrale vermakelijkheden goederen zijn op een markt van vraag en aanbod (los van de festieve kalender en commercieel). Men kan zich dan afvragen of het huidige
  subsidietheater dan per se 'post-modern' is. Geen van de bijdragen uit de Middeleeuwse periode expliciteert de festieve band van het theater (Ten aanzien van functie en ontwikkeling
  geldt het ontbreken van helderheid en structuur—zelfs lang achterhaalde theses als de 'evolutie van het theater vanuit de kerk', de 'ontdekking (!) van het liturgisch drama' en het gebruik
  van professionele 'mimen' in kerkelijk drama duiken weer op in bijdrage 1. Niemand wijst
  erop dat de groei van 'religieuze' theatrale activiteit vanaf de veertiende eeuw samenhangt met
  de implementering van de besluiten van Lateranen-IV in 1215); de noodzaak tot rondreizen
  vanuit de structuur van 'de markt' en de groei van overheidsbemoeienis bij doorzettende
  commercialisering worden niet besproken (Ruitenbeek meent dat in 1813 de censuur is opgeheven die bij Van Gaal pas vanaf 1851 bestaat, 375, 641 — beide mededelingen onjuist: de
  Franse censuurregels blijven, zij het aangepast en niet zo rigide toegepast nog een tijdlang
  gelden, terwijl met de nieuwe gemeentewet van 1851 de censuur alleen opnieuw wordt geregeld); de rol van de toneelgenootschappen bij de 'modernisering' en, soms direct daarmee in
  samenhang, de exploitatie van commercieel theater in 'de provincie' rond 1800, worden schromelijk verwaarloosd; er wordt ternauwernood ingegaan op de functionele differentiatie van de
  'moderne' (zie boven) theatrale infrastructuur (al sinds ca. 1830), mede onder invloed van de
  anti-kermis beweging (Bloms artikel blijft oppervlakkig en anekdotisch, Van Gaal blijkt op het
  gebied van provinciaal theater nauwelijks thuis: zijn bijdrage mist diepgang en historisch perspectief); noch op de effecten van structurele subsidiering en — na de subsidiepolitiek — de
  relatie tussen gesubsidieerde en niet-gesubsidieerde theatervormen. Er is nauwelijks aandacht
  voor wat deze drie types, gezien als wisselende productie-contexten, voor publiek en receptie
  betekenen, etc., etc., etc.
   Ten tweede. Er wordt — en dat is toch wel zeer merkwaardig in een theatergeschiedenis—
  ternauwernood structurele aandacht besteed aan de geschiedenis van het commerciële acteren
  (dus, het spelen voor je dagelijks brood en de vraag of en wanneer dit een professie werd) en
  van het commercieel theaterbedrijf. De belangrijkste stoot daartoe vindt elders in Europa plaats
  van de veertiende tot de zestiende eeuw. Dit gebrek aan professionele historische aandacht
  leidt tot frases als 'De professionals onder hen zullen toch tamelijk allround geweest zijn' (22),
  in een bijdrage die in dit fraai Nederlands opnieuw de abele spelen verbindt met 'professionele
  theatergroepen' op uitsluitend dubieuze tekstkenmerken. Zolang de kwestie van het
  'professionaliseren van het toneel' nog vanuit teksten benaderd wordt en een redactieraad toelaat dat over (beperkte) financiële bronnen elkaar volstrekt tegensprekende en van anachronismen aan elkaar hangende interpretaties aan de lezer worden gepresenteerd zijn we nog ver van
  inzicht op dit punt.
  Ten derde. Tenslotte vraagt men zich niet expliciet af wanneer, door wie en waarom de term
  'Kunst' aan een selecte hoeveelheid theatrale vermakelijkheden is verbonden — oftwel, hoe
  het veld van theatrale vermakelijkheden ook in termen van cultureel kapitaal is gedifferentieerd.
  Henk Gras
  J. C. H. Blom, R. G. Fuks-Mansfeld, I. Schöffer, ed., Geschiedenis van de joden in Nederland
  (Amsterdam: Balans, 1995, x+ 502 blz., ƒ85,-, ISBN 90 5018 296 8).
  Een vooral op literatuur gebaseerd, ook voor een ruimer publiek toegankelijk overzichtswerk.
   Zo wilde het de Commissie voor de geschiedenis en cultuur van de joden in Nederland die in
  
  214
  
  Recensies
  
  1989 het initiatief nam voor deze uitgave. De redactie, onder voorzitterschap van Schöffer, is
  erin geslaagd binnen die formule een boek samen te stellen dat wetenschappelijk van hoge
  kwaliteit is en toch zeer vlot leesbaar. In negen chronologisch geordende hoofdstukken, geschreven door even zovele vakspecialisten, wordt de lezer een verrassend homogeen beeld
  gepresenteerd van de geschiedenis der joden in ons land, van de veertiende eeuw tot heden. De
  auteurs hebben zich in hun bijdragen gehouden aan de centrale vraagstelling die als een rode
  draad de hoofdstukken verbindt: hoe verhielden, door de tijden heen, een joodse minderheid
  en een niet-joodse meerderheid zich tot elkaar? Vandaar dat de lotgevallen der joden in Nederland telkens ook gerelateerd worden aan de situatie in het algemeen. In de inleiding merkt
  Schöffer op dat de redactie niet wenste mee te werken 'aan zogenaamd post-modernistische
  fratsen van ongebreidelde fantasie of ongelimiteerde subjectiviteit'. Daarvoor hoefde ze ook
  niet bang te zijn, gelet op de namen van de door haar aangezochte auteurs. Het boek geeft goed
  weer, welke discussies er in de onderzoekswereld zoal gaande zijn, zowel hier te lande als
  elders. Een zeer uitvoerige beredeneerde bibliografie van elk hoofdstuk apart, te vinden op de
  bladzijden 441 -482, wijst de lezer verder de weg.
   In een mooi geschreven hoofdstuk over 'De Middeleeuwen' vat B. M. J. Speet samen wat er
  eigenlijk bekend is over de vroegste sporen van joodse aanwezigheid in deze contreien. Behalve in het hertogdom Gelre en in de Zuidelijke Nederlanden zijn hier vermoedelijk geen
  joodse vestigingen geweest. Net als elders in het christelijk Europa hadden die hier met discriminatie en vervolging rekening te houden. In zijn bijdrage 'Tussen Middeleeuwen en Gouden
  Eeuw' gaat D. M. Swetschinski in op de groei van de Portugees-joodse kolonie te Amsterdam
  in de jaren na de val van Antwerpen. De sefardim hebben hier de 'joodse traditie' opnieuw
  moeten uitvinden, dit in tegenstelling tot de asjkenazim die vanuit het Duitse Rijk naar Amsterdam kwamen. Deze laatsten waren immers niet tot de doop gedwongen geweest. Ofschoon
  de plaatselijke gezaghebbers de 'joden' (sommigen waren christen geworden) met vertrouwen
  opnamen, bleven die zichzelf toch als een afzonderlijke gemeenschap zien. De bloei van de
  joodse gemeenten ten tijde van de Republiek, vanaf het Twaalfjarig Bestand tot 1750, wordt
  beschreven in twee uit het Engels vertaalde hoofdstukken. J. I. Israel behandelt de demografie
  en de handelsactiviteiten, Y. Kaplan het religieus, cultureel en sociaal leven. Ter sprake komen
  onder meer de tegenstelling tussen sefardim en asjkenazim en de culturele bedrijvigheid, soms
  nauwelijks als 'joods' te herkennen, van de eerstgenoemden. De joden zochten veelal aansluiting bij de Nederlandse traditie.
   Begrippen als assimilatie, acculturatie en integratie, de kapstok waaraan de verhouding tussen minderheid en meerderheid kan worden opgehangen, komen vooral in de vijf laatste hoofdstukken meer uitvoerig aan bod. De twee afzonderlijke bijdragen van R. G. Fuks-Mansfeld
  ('Verlichting en emancipatie omstreeks 1750-1814' en 'Moeizame aanpassing, 1814-1870')
  fungeren daarbij feitelijk als scharnierpunt. Een kleine verlichte bovenlaag zag het nut van
  acculturatie in, de meerderheid van traditionele joden wilde haar eigen vertrouwde cultuur niet
  opgeven. Onder Willem I werden ze echter verder in het emancipatieproces voortgestuwd.
  Eindelijk werd de schrijnende armoede met succes bedwongen. Dat er sinds 1945 een 'omzien
  in wrok' is — de emancipatie zou de joden van hun identiteit hebben beroofd — vindt FuksMansfeld niet terecht. Wel signaleert ze een 'diep stilzwijgen' dat duurt tot 1849, wanneer de
  eerste Nederlandstalige joodse periodieken verschijnen. De omschakeling van Jiddisch op
  Nederlands die via het onderwijs werd afgedwongen, had een generatie lang geduurd.
   Vooral de titel 'Joodse Nederlanders, Nederlandse joden en joden in Nederland', van het door
  Blom en J. J. Cahen geschreven hoofdstuk over de periode 1870-1940, geeft de centrale problematiek van het boek kernachtig weer. Hoe nationaal georiënteerd en hoe geëmancipeerd in
  gedrag ze ook waren, ook als ze dat zelf niet wilden, werden joden meestal wel op een of
  
  Recensies
  
  215
  
  andere wijze als jood herkend en zo op een zekere afstand gehouden. P. Romijn gaat in het
  hoofdstuk 'De oorlog' in op de vraag, hoe het komt dat de joden in Nederland ondanks hun
  inburgering in zeer korte tijd uit de samenleving konden worden weggesneden. Dat het de
  joden hier zoveel slechter is vergaan dan in de omringende landen, lag aan de effectiviteit van
  het bezettingsregime, de traditie van volgzaamheid en gehoorzaamheid aan het gezag, en het
  valse gevoel van veiligheid, ontleend aan assimilatie. In 'Na de tweede wereldoorlog: van
  kerkgenootschap naar culturele minderheid' behandelt F. C. Brasz in twee sub-hoofdstukken
  de periode kort na de oorlog en vervolgens de jaren tot omstreeks 1990. Ook haar bijdrage
  staaft de conclusie dat we hier te maken hebben met een onvervangbaar standaardwerk.
  A. W. F. M. van de Sande
  
  P. van Rooden, Religieuze regimes. Over godsdienst en maatschappij in Nederland 1570-1990
  (Amsterdam: Bert Bakker, 1996,250 blz., ISBN 90 351 1710 7).
   Het was Ter Braak die sprak van Nederland als domineesland, terwijl Gerard Brom de dominee herkende in de literatuur. Onder historici bestaat echter vanouds meer aandacht voor de
  koopman dan voor de predikant. Behoudens de periode van de Opstand zijn kerk en godsdienst in de grote overzichtswerken verbannen naar de zijlijn van het culturele leven. En in
  weerwil van de moderne verzuiling (die dan ook lang als een sociaal emancipatieproces is
  verstaan) is religie door velen beschouwd als iets waarvan de betekenis afneemt naarmate men
  dichter bij huis komt. Het is de beroemde secularisatiethese die als een grand narrative het
  geschiedverhaal zo vanzelfsprekend maakt dat ze niet meer behoeft te worden aangetoond en
  uitgelegd. Dat juist deze impliciete veronderstelling tot zeer bedrieglijke uitkomsten heeft geleid wordt echter op een heldere wijze uiteengezet in dit breed gedocumenteerde boek van de
  kerkhistoricus Peter van Rooden, dat bepaald meer biedt dan enkel een bundeling van eerder
  gepubliceerde artikelen. Weliswaar dateren de eerste scheuren in dit paradigmatisch bastion al
  weer van enige jaren geleden, toen in het werk van historici meer nadruk werd gelegd op de
  culturele praktijk van de Reformatie, het religieuze karakter van de Nederlandse Verlichting,
  de kerkpolitiek van Willem I, en het primaat van de religie in het proces van verzuiling. Maar
  Van Rooden weet deze nieuwe opvattingen te integreren binnen een schema dat heel de periode omvat van de Republiek tot heden. Kort samengevat komt het erop neer dat in Nederland
  geen sprake was van secularisering, maar van een veranderde 'lokalisering' van de godsdienst
  binnen de samenleving. Onder het Ancien Régime was religie via de publieke kerk gelokaliseerd in de zichtbare orde, in de achttiende eeuw werd godsdienst als bron van nationale deugden gelokaliseerd in het innerlijk, en met de verzuilde mobilisering van de massa na circa 1870
  werd het geloof gelokaliseerd binnen de zogenaamde volksdelen.
   De betekenis van deze benadering ligt niet zozeer in deze drietrapsraket die in de grond niet
  zoveel afwijkt van wat we al weten, maar in de wijze waarop dit schema als kapstok dient om
  moderne historische benaderingen als de begripsgeschiedenis aan op te hangen. Het accent ligt
  hier op de protestantse kerkgeschiedenis. De katholieken ontbreken nagenoeg in het verhaal,
  maar daar staat tegenover dat Van Roodens interpretaties rijk zijn voorzien van een politiekculturele context. Geheel in de traditie der verlichters gaat de meeste aandacht in dit boek uit
  naar cesuren en breukpunten, en wel in het bijzonder naar de grote omslag rond 1800, getuige
  de interessante bijdragen over de verandering van het begrip vaderland in de landelijke bedes
  onder de Republiek, de professionalisering van de hervormde predikantenstand, en het nieuwe
  bekeringsvertoog der zendingsgenootschappen. Zo wordt duidelijk dat het predikantentekort
  in het laatste kwart van de achttiende eeuw niets te maken had met een geringere waardering.
  