text: JOANNES
  (JAN
  
  ANASTASIUS
  
  GERRITSZ.
  VELUANUS
  
  VERSTEGHE)
  
  DOOR
  Dr. J. LINDEBOOM.
  deze aflevering van het "Archief" onder de
  Wanneer
  oogen der lezers komt, heeft in het kerkgebouw der Hervormde Gemeente te Garderen de onthulling plaats gehad
  van
  van het monument,
  gewijd aan de nagedachtenis
  Joannes Anastasius Yeluanus '). De redactie heeft gemeend
  door eene afbeelding van het gedenkteeken haar bescheiden deel te moeten bijbrengen in de huldiging van dezen
  man, en daarbij eene korte beschrijving te
  merkwaardigen
  van
  zijn levensloop en denkbeelden. De volgende
  geven
  1) Het gedenkteeken bestaat uit marmer en hardsteen. Het geheel
  is in den stijl der Renaissance. De twee fraai gepolijste zuilen zijn van
  marmer ,rouge d'Espagne". De basementen en consoles zijn van wit
  marmer. De zuilen dragen ook wit marmeren Ionische kapiteelen en
  een hoofdgestel met gebogen fronton. De marmeren gedenkplaat, met
  koperen schroeven aan het monument bevestigd, behelst in vergulde
  letters het opschrift. De hoogte van het monument bedraagt 1.75 M.;
  de breedte: 1.08 M. Het is vervaardigd door den bekenden beeldhouwer
  August Falise te Amsterdam (tijdelijk te Wageningen), die ook de gedenkplaat voor H. M. de Koningin-Moederop Oranje-Nassau-oord,het
  monument voor Joh. v. Oldenbarnevelt te Amersfoort,en andere fraaie
  beeldhouwwerkenheeft voortgebracht.
  ....
  214
  bladzijden beoogen niet het toevoegen van nieuwe gegevens aan de reeds bekende, noch het openen van nieuwe
  zij bieden slechts eene korte samenvatting
  gezichtspunten;
  die de lezers in staat moge stellen hunne voorstelling van
  Anastasius
  te verlevendigen.
  Elders kan men
  Joannes
  uitvoeriger beschreven vinden wat hier zoo beknopt mogelijk wordt voorgedragen.
   artikel
  Sedert W. Moll in 1855 met zijn baanbrekend
  van Gelderland de stevige grondover den reformator
  rustig konslagen legde waarop latere geschiedschrijvers
  in
  den voortbouwen, hebben de bekwaamste kerkhistorici
  ons vaderland
  waarbij zich velen uit het buitenland
  - zich met zijne persoon en werken
  zijn komen voegen
  studie biedt een schoon getuigenis
  Hunne
  bezig gehouden.
  kan
  welke schatten eene nauwgezette geschiedbeoefening
  hoe
  een
  kan
  en
  verleden
  onthullen
  dat, tot
  zij
  ontginnen,
  schade der historische waarheid, met den sluier der verbezit het nageslacht
  getelheid lag bedekt. Tegenwoordig
  door den omvangrijken arbeid, dien Dr. F. Pijper in het
  Reformatoria Neerlandica"
  vierde deel der "Bibliotheca
  naast
  waardevolle
  de eigen
  inleidingen
  geleverd heeft,
  dezen ter eere, allen tot
  werken van den Hervormer,
  leering en stichting. De laatste zestig jaren hebben aan
  Joannes Anastasius veel goedgemaakt, wat meer dan twee
  eeuwen van vergetelheid
  tegen hem hadden misdreven.
  in Garderen
  Het gedenkteeken
  opgericht
  moge tevens
  strekken tot eene stille hulde aan hen, die door hun onaan zich hebben
  vermoeid vorschen zijne nagedachtenis
  verplicht
  
  i).
  1) Hier volgt eene bronnenopgave,die, zonder op volledigheidaanspraak te maken, de voornaamste plaatsen vermeldt waar over J. A. V.
   geschreven is:
  W. Moll, Johannes Ânasta8Íus Feluanus en "Der Leken WechWY8er",
  in : Kerkhiatorisch Archief, Amsterdam 1857, DI. I, hlz. 1-134 ;
  Dr. F. Pijper, Bibliothecae Reformatoria Neeriandica, 's-Grav. 1906,
  DI. IV, bla. 81-490; Dr. H. G. Kleyn en Dr. J. I. Doedes,verschillende
  artikelen in de gerkelv?'ka Courant, Jrg. 1891 ; Dr. M. A. Gooszen,Do
  Heuielbergscha Cat8chiBmU8en hot boekje van de broking d4s brood.s,
  Leid. 1892, blz. 342--%7 ; Dr. A. J. van 't Hooft, De theologie t7an
  
  '
  
  -
  
  215
  Gerritsz. Verstege werd omstreeks het jaar 1520
  geboren te Stroe, eene buurtschap, toen gelijk nu behooGarderen. Nog wijst
  rende tot de kerkelijke gemeente
  men daar de hofstede aan, die, zooal niet met zekerheid,
  als zijn geboortedan toch met groote waarschijnlijkheid,
  huis kan worden beschouwd. Zijne familie was niet onbemiddeld ; zij woonde reeds gedurende meerdere geslachten
  op "De Steeg", en n6g wordt de naam in de gemeente
  Waar hij studeerde is geheel onbeGarderen
  gedragen.
  dat
  de
  kend ;
  destijds beroemde inrichting voor hooger
  hij
  te
  heeft bezocht is waarschijnlijk,
  onderwijs
  Harderwijk
  maar niet zeker. Heeft hij inderdaad te Harderwijk gedan ligt het vermoeden voor de hand dat hij
  studeerd,
  denkbeelden
  heeft kennis
  daar met hervormingsgezinde
  toch
  al
  school
  stond
  bedoelde
  vroeg bij de ingemaakt;
  In
  1544
  onder
  werd
  verdenking.
  hij pastoor te
  quisiteurs
  waarheen
  hetzelfde
  Garderen;
  kerkgebouw,
  hij als kind
  tot
  het
  vervullen
  was opgegaan
  zijner godsdienstige plichten, zag hem nu binnen zijne muren de sacramenten
  bedienen en de scharen boeien door zijn woord. Yooral
  van zijne preeken maakte hij veel werk; Sonnius, zijn
  roemt zijne welsprekendheid.
   Dezelfde geeft
  aanklager,
  eveneens hoog op van zijne geleerdheid en noemt hem
  ervaren in Grieksch en Latijn. Dat hij de studie niet
  die later in de
  verzuimde
  blijkt uit de pennevruchten
  pastorie werden in beslag genomen: behalve sermoenen
  een geschrift waarin het pausdom aangevallen, de leer
  van Luther verdedigd werd en dat als een concept van
  moet worden beschouwd.
  zijn "Der Leken Wechwyser"
  Jan
  
  Heinrich Bullinger, Leid. 1888, blz. 13i-145 ; Dr. C. H. Ris Lambers,
  De kerkhervorming op de Yeluwe, Barneveld 1890, pass. ; Ds. P. Bockmdhl, Ad Anastasius Yeluanus, in: Ned. Arch. f1.Ker7cgesch.,n. serie,
  's-Grav. 1908, Dl. V, blz. 130-136 ; dezelfde, Twee verdere stukken
  aangaande J. A. Y., in genoemd Archief, 1909, Dl. VI, bIz. 291-296 ;i
  W. G. Goeters, Waar een der werken van J. A. 3r. gedrukt soerd, ib.,
  blz. 304 vlg. ; Dr. J. S. van Veen, Mededeelingoverde geaangenschapvan
  J. A.
  Hattem, ib., blz. 371 vlg.; P. Bockmdhl, Bine :ozedergefundene Schrift des J. A. V., ib., 1940, DL VII, blz. 337-362 (de
  inhoud van laatstgenoemd artikel vereischt nog nadere bevestiging).
  '
  
  216
  Ook de gemeente maakte h,ij met de nieuwe denkbeelden
  de genoemde
  sermoenen
  vormden straks voor
  bekend;
  Zoo kon het
  een deel den grondslag zijner beschuldiging.
  niet anders of de hervormingsgezinde
  pastoor moest eindelijk de aandacht trekken ook buiten het stille Garderen.
   De inquisiteur
  Sonnius trad, nog v66r zijne officideloaanin Gelderland, tegen den van
  stelling als kettermeester
  ketterij verdachte op, en den len Januari 1550 werd deze
  door twee gerechtsdienaars
  van het Hof van Gelderland
  en naar Arnhem gevoerd. Wat nu
  gevangengenomen
  volgt vormt de donkerste
  bladzijde in des reformator
  27en
  den
  Januari
  beleed hij openlijk zijne
  levensloop:
  eener
  ten
  aanhoore
  ,,dwalingen"
  groote schare, waaronder
  er waren uit zijne omgeving. Het voegt ons niet een hard,
  afkeurend oordeel over deze verloochening uit te spreken ;
  groot zal de moreele pijniging zijn geweest die de inquisiteurs Sonnius en Gruwel op hem hebben toegepast.
  Nooit vergat hij de kwellingen die Sonnius hem had aanwederroip", later
  gedaan, maar evenmin den ,sundigen
  zoo diep betreurd.
  De herroeping zijner ,dwalingen" bracht hem de vrijheid
  niet; hij werd tot levenslange gevangenisstraf .veroordeeld.
  Toch waren de kettermeesters
  betrekkelijk zachtmoedig
  geweest in hun vonnis; voor eene persoonlijke herroeping
  vanaf den Garderschen kansel bleef hij gespaard, en eene
  vond niet plaats. - Het kasteel te Hatboekverbranding
  tem werd zijne gevangenis, een vertrek in een der torens
  van het bouwvallige gebouw zijne verblijfplaats. De slotvoogd ontving twee stuivers daags voor zijn onderhoud;
  drie dagen van de week bestond zijne voeding uit water
  en brood! Daarbij was hem de verplichting
  opgelegd een
  samen
  te
  stellen
  van
  gescbrift
  gelijken omvang als het te
  Garderen in beslag genomene; het moest eene verdediging
  behelzen van het pausdom; een dergelijk werk heeft echter
  nimmer de Hattemschen torenkamer verlaten. Ondertusschen
  deden zijne vrienden moeite voor zijne invrijheidstelling;
  ook hij zelf requestreerde, maar vruchteloos;
  de afgevaaroordeelde
  den
  Sonnius
  van
  digde
  gevangene te weinig.
  '
  
  217
  van het jaar 1553
  Eindelijk, op Pinksterdag
  boetvaardig.
   van de landvoogdes
  werd hij losgelaten na tusschenkomst
  Maria en op voorwaarden door Sonnius te bepalen. Deze
  van vierhonderd gulden zou
  eischte dat een borgtocht
  worden gesteld, en dat de gewezen pastoor zich binnen
  veertien dagen te Leuven moest bevinden om daar onder
  toezicht der geestelijke heeren den kerkdienst
  waar te
  drie jaren de ,pausselicke theonemen en ondertusschen
  logy" te studeeren.
  waar hij de aanbevelingsbrieven
  .Over Arnhem van
  Sonnius aan de heeren in Leuven in ontvangst nam reisde de ontslagen gevangene naar de beroemde universiteitsstad. Onderweg echter bezweek hij voor de begeerte
  den inhoud dier brieven te kennen; hij opende ze, en ....
  zoozeer benauwde hem het vooruitzicht ook ginds onder
  macht van Sonnius te blijven, dat hij, na
  de indirecte
  drie dagen in het geheim te Leuven te hebben vertoefd,
  de vlucht nam. In Januari van het volgend jaar kwam,
  na informatie bij Tapper, zijn verdwijnen uit; de borgen de grootvader
  en een vriend - hebben de borgstelling
  voldaan..
  enkele jaren verliezen wij den vluchteling
  Gedurende
  uit het oog; wij vinden hem 12 April 1554 in Straatsburg, waar hij de voorrede onderteekende voor ,Der Leken.
  Dit boekje, zijn meest bekende werk, is
  Wechwyser".
  meer dan eene proeve van studie of handreiking voor zoekende zielen; het is voor den schrijver de belijdenis getrouw aan de gereformeerde
  weest zijner onverzwakte
  van
  het
  en
  bewijs
  opstaan na smadelijken val.
  beginselen
  in
  ook
  het
  licht
  als het werk van "gnadan
  het
  Hij gaf
  z.
  een
  w.
  d.
  een wedergeborene,
  stasius",
  wederopgestane,
  Anastasius
  en noemde
  zich op den titel "Joannes
  Veluanus". Dat hij zich gaarne die landgenooten als lezers
  wenschte onder wie hij vele jaren met zegenrijk gevolg
  had verkeerd, blijkt wel hieruit dat de Veluwenaar zijn
  boek opstelde in Geldersch dialect.
   Waar hij het schreef is niet bekend. Zijne vijanden hebben
  vermoed dat hij ergens in eene schuilplaats op de Veluwe,.
  218
  onder de Geldersche
  bij een zijner vrienden
  edellieden, zijn boek zal hebben voltooid; zelf getuigt hij
  hoe het werd geschreven
  beswernis".
  onder ,vielerley
  is met zekerheid te zeggen waar hij de eerstEvenmin
  volgende jaren heeft vertoefd. Na zijne vlucht ging hij "naar
  niet onwaarschijnlijk
  is hij te Dusseldorp geOostland";
  rector Joannes Monhemius,
  weest bij den Erasmiaanschen
  en heeft hij te Rostock verblijf gehouden.
  Met zekerheid vinden we zijn spoor terug in de Palts.
  Hij is predikant geworden in het schoon gelegen Bacharach
  aan den Rijn. Hij vertoefde hier reeds toen hij in 1557
  een volgend werk ter perse zond: "Yom Nachthial Christi",- I
  onder den schuilnaam
  ,Adamus Christianus". Hij schreef
  het in Luthersche
  omgeving (de Palts was onder Otto
  Lutheranisme
  het
  Heinrich
  toegedaan), als een protest tegen
  en tegen het drijven
  de Luthersche Avondmaalsopvatting
  der Luthersche ijveraars. Was het in 1557 tegenover deze
  laatsten nog geraden niet al te openlijk zijne zuiver gerete verkondigen, in 1561 toen
  formeerde Avondmaalsleer
  von dem waren leib Christi wider
  hij zijn ,Bekantenisz
  die Ihesuijten"
  schreef, was dit bezwaar vervallen. In
  1559 was Frederik III keurvorst van de Palts geworden ;
  hij, de man van den Heidelberger Katechismus, was van
  beginselen genegen en voor
  beginne de gereformeerde
  van Joannes Anastasius brak
  van de richting
  mannen
  een goede tijd aan. In 1561 is hij superintendent (inspektor)
  in het ambt Bacharach. Het ligt voor de hand aan te
  nemen dat hij als zoodanig aandeel zal hebben gehad in
  van den Heidelberger Katechismus.
   de tot standkoming
  van de Palts werden voor
  Immers de superintendenten
  de vaststelling van dien Katechismus herhaaldelijk bijeenAnastasius
  moet hunne vergadering
  geroepen. Joannes
  hebben bijgewoond. De merkwaardige overeenstemming in
  tusschen laatstgenoemd
  boek en ,Der Leken
  opvattingen
  wekt
  het
  Wechwyser"
  gegronde vermoeden, dat de geest
  van Anastasius op den inhoud van den Katechismus een
  invloed heeft gehad.
  belangnjken
  Daar, te Bacharach, aan de heerligke Rignoevers heeft hij
  misschien
  
  219
  rust mogen vinden na zija veelbewogen leven. Hij huwde
  met de dochter . van den geleerden Deventer scholarch
  Lambertus Pithopaeus. Zijn vaderland vergat hij niet; een
  brief aan Bullinger van 1567 toont hoe hij meeleefde met
  de verre geestverwanten
  en hoe diep hem o. a. de dood
  van Egmond en Hoorne heeft getroffen, hoe duidelijk hij
  de ontzettende
  rampen, die onder het drijven van Alva
  over het vaderland zouden losbarsten, heeft zien aankomen.
  Joannes
  Anastasius
  heeft als reformator aanspraak op
  hulde. Niet in de eerste plaats wegens zijne
  Nederland's
  betrekkelijk kortstondige werkzaamheid hier te lande, maar
  omdat hij een der belangrijkste vertegenwoordigers
  is dier
  een
  die
  anderen
  echt Nederlandsch-reformatorische
  richting,
  vaderlander, Erasmus, als haar voornaamsten grondlegger
  kan beschouwen.
   Zij oefende niet alleen kritiek op het
  maar
  trachtte
  nieuw te bouwen op breeden
  bestaande,
  bouwstof
  grondslag,
  puttende uit een voor
  Evangelischen
  maar
  allen toegankelijken
  Bijbel,
  bij alles zich richtende
  van
  naar een regel
  als gevolg
  groote verdraagzaamheid,
  van die liefde welke de voornaamste vrucht des geloofs
  werd geacht. Z66 leerde Joannes Anastasius. Hij kende
  was ruim genoeg van opvatting om
  geen praedestinatie,
  hier de gedachten van Luther, ginds die van Zwingli in
  doet denken aan
  zich op te nemen. Zijne Avondmaalsleer
  die van Cornelis Hoen en de zijnen, en zijn eerbied voor
  der kerk is zoo groot dat hij hooge waarde
  de traditie
  In "Der
  hecht aan de uitspraken der ,alden doktoren". komt dit alles treffend uit. En dat
  Leken Wechwyser"
  het weergaf wat veler harten gevoelden blijkt wel uit de
  reeds
  bestrijding die het van Roomsche zijde ondervond;
  twee jaren na de uitgave verscheen een omvangrijk ver'54 weird het boekje reeds te
  In Augustus
  weerschift.
  het volgende jaar verscheen
  Harderwijk
  gretig gekocht;
  in het Hollandsch taaleigen. Dytenbogaert
  een herdruk
  later dat in den aanvang der reformatie geen
  verklaarde
  Melanchton's geschriften en Bullinger's "Huisnaast
  boek,
  boek" meer gelezen was dan ,Der Leken Wechwyser".
  In den aanvang, wel te verstaan. Erasmus' richting, die
  
  '.
  220
  de kiemen droeg van het ruimste
  algemeenheid
  is
  niet de heerschende geworden,
  aanpassingsvermogen,
  kunnen
  nooit
  ook
  had dat
  zijn. Anastasius zelf heeft een
  in ,Der Leken Wechdoorgemaakt;
  ontwikkelingsgang
  het
  zuiver
  Erasmiaansche
  standpunt reeds
  wyser had hij
  min of meer verlaten, en later is hij steeds meer een verder Zwitsersch-gereformeerde
  richting getegenwoordiger
  voor de kennis dezer evolutie is bijv.
   worden. Eigenaardig
  tusschen
  den eersten druk van ,,Vom
  eene vergelijking
  Nachtmal Christi", van '57, en den tweeden van '64, die
  aan de Zwitsers laat zien. Men
  eene nauwere aansluiting
  denke daarbij aan den invloed der omgeving van den
  Ten onrechte echter noemde
  Paltsischen
  superintendent!
  Moll hem een eclecticus; deze naam toch zou doen verdat mannen als Anastasius heeft
  geten het zelfstandige
  minder eene leidingMoge hunne richting
  gekenmerkt.
  en
  meer
  eene
  gevende zijn geweest,
  onderstrooming hebben
  - welke
  hun
  latitudinarisme
  gevaren het overigevormd,
  - is steeds een werkzaam
  meebracht
  gens
  tegenwicht
  gebleven voor anderzijds te duchten exclusivisme.
  op die Velua licht een arm dorp, ge"In Gelderlandt
  heten Garder, dair heb ik omtrynt 6 jaer gepredikt". Met
  deze tre?ende woorden begint Anastasius' hoofdwerk. Moge
  het een arm dorp zijn geweest, men was er blijkbaar rijk
  voor de hoogere dingen des levens. Nog
  aan belangstelling
  is Garderen een nederig dorpje, maar wie voortaan in de
  kerk van het schoon gelegen plaatsje het gedenkteeken
  van Jan Gerritsz. Versteghe
  bezoekt, zal weten dat in
  Garderen
  die belangstelling
  nog niet is verflauwd. Een
  goed werk deden de kerkelijke besturen toen zij in October
  1911 zich richtten tot allen die genegen zouden zijn den
  te eeren. Het is eene eer voor
  Gelderschen
  Hervormer
  Nederland
  dat door veler ruime bijhet Protestantsche
  - waarbij allereerst die van H. M. de
  dragen
  Koningin,
  van H. M. de Koningin-Moeder
  en Z. K. H. Prins Hendrik
  dit gedenkteeken heeft mogen
  moeten worden genoemd tot stand komen.
  in
  
  hare.
  