text: Hiermee hangt samen de zeer geliefde en in allerlei talen aan te
  treffen negatieve herhaling van een uitspraak of mededeling die zich
  bijzonder graag in de directe rede manifesteert27). Men vindt zeerweinig-omvangrijke voorbeelden: Jav. (Sor. 1, 12) ksaya tan teman
  ,,krachteloos en zwak" — vaak in carmen-stijl: Bar. pekunana, ne mankuku ,,sper de mond open, houd hem niet gesloten", en uitvoerige
  tautologieen als Mai. (Boma p. 22) karena baginda itu radja besar pada
  zaman ini, seorangpun radja-radja didalam alam ini tiada ada bandingannja daripada kebesaran baginda itu serta kesaktiannja dan beraninja. Men treft motiverende negaties als (Boma p. 69) setengahnja
  itu undur tiada berani bertahan lagi, uitweidende die releverende zin
  schijnen te hebben: Oud-Javaans (Hariv. 12, 2) wruh ri manah nira »
  katuridan kinekSs in ati tan wintihyak&n ,,ze begreep dat ze in haar hart
  door liefde was getroffen, al verborg ze het bij zichzelf, en maakte ze
  het niet openbaar", negaties die de spreker nodig vindt om iets onverwachts goed te laten doordringen: (T. Pangg. p. 89) dumSlin mart wuta
  ,,ze ziet eh is niet meer blind", naast af sluitende en als aanknopingspunt
  dienende voor het volgende r (Naw. p. 32 P.) maUr inon anoda-oda, tan
  tumurun, nimitta ninon dadi yaksa „ . . . . terwijl ik op mijn gemak
  bleef zitten met afhangende benen; ik daalde niet af, en dat is de reden
  waarom ik in een yaksa veranderde".
  Negatie treedt ook vaak op in de litotes — en een deel van de
  gevallen van negatieve herhaling kan men ook in verband met deze
  ,figuur' bezien, figuur, waarover nog al eens misverstand bestaat en
  Hierover binnenkort elders.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  196
  
  UNIVEESELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  waarvan zeker meer te zeggeti valt dan Marouzeau's def initie zou doen
  denken: ..Expression volontairement attenuee par laquelle on fait entendre plus qu'on ne dit, par exemple en suggerant une idee par la
  negation du contraire: pas ntal = bien" 2 8 ). Men heeft de litotes wel
  uitsluitend vanuit de sociale gezichtshoek willen bezien 2 9 ) : sprachliche
  Abschwa.ch.ung des Gemeinten wegens soziale Riicksichtnahme of uit
  bescheidenheid. Inderdaad kan de spreker door deze wending een bescheiden tint aan zijn uitlatingen geven: zo bv. Cicero die zichzelf
  tegenover de doctus hovno Cornificius een turn indoctus noemde, of
  zoals sommigen bij ons die graag zeggen: ik heb het niet zonder enige
  verbasing gelesen. Hier zegt men bewust minder dan men bedoelt, en
  al is met zonder theoretisch gelijk aan met) de gevoelswaarde van de
  litotes is een andere dan die van de positieve wending. Maar de figuur
  kan in een bepaalde aanwending mode worden, mechaniseren en dan
  zijn bjjzondere aroma verliezen. Tal van negatief omschnjvende termen
  zijn uit de omgangstaal bij verschillende volkeren in de standaard-schrijftaal opgenomen, zonder dat iemand meer aan hun oorspronkelijke
  karakter denkt: Lat. inhnicus ,,vijand", oorspr. een ,,niet-vriend", Skt.
  avadya- ,,iets berispelijks, gebrek; berisping", wat zelfs tot anavadya(met tweemaal het privatieve praefix) aanleiding gaf: ,,onberispelijk".
   Alleen al het f requente gebruik van hetzelf de type litotes verzwakt zijn
  oorspronkelijke uitdrukkingswaarde. Het gebruik van de figuur kan,
  uit reserve en voorzichtigheid, bescheidenheid en egard voor de hoorder,
  maar ook uit een neiging tot omslachtigheid een gewoonte worden:
  men denke bv. aan de vele door na ingeleide met ati- ,,(al) te zeer" beginnende composita bij bepaalde Oud-Indische auteurs: ncttivismayakara- ,,geen zeer grote verwondering teweeg brengend"; n&tiviprakrsta,,niet zeer ver verwijderd". Over stereotype Oud-Javaanse gevallen als
  tan wihan ,,niet weigeren", d.i. ,,bereidwillig toestaan'^ parallel met
  Skr. na -f- abhinand- voor ,,weigeren" etc., spraken we al elders 30 ).
  In Jav. tansah ,,zonder ophouden, steeds door" (Oud-Javaans tan ,,niet"
  en sah ,,afgebroken, gescheiden") en tansipi ,,uitermate" (Oud-Javaans
  sipi ,,een beetje, gering") zijn zelfstandige woorden ontstaan. Uitdrukkingen als Mai. kurang adjar voor ,,vlegelachtig" en wat daaraan
  elders beantwoordt dienen eveneens in dit verband bestudeerd te worden.
  In deze samenhang is ook te wijzen op de voorliefde voor de zg.
  etymologische figuur in dergelijke milieus. Natuurlijk laat het zich niet
  38
  
  ) J. Marouzeau, Lexique de la tertninologie linguistique (Parijs 1933), p. 114.
  ») Havers, Handbuch, p. 190 f.
  •°) Zie verder Bijdr. 105, p. 46 vlgg.
  H
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  197
  
  ontkennen dat de herhaling met een stamverwant woord van het door
  het werkwoord uitgedrukte begrip in het object een uitermate geschikt
  middel tot versterking van de uitdrukking is: Horn. II. IS, 414 aXXoi
  d' b.[i<p SXkr\oi /idxfjv i.jjAypvxo vieaaiv, en eveneens tegemoet komt aan
  de primitieve tendenzen tot spanningsontlading en klankherhaling, en
  vandaar in affectieve uitingen telkens weer opduikt: Lat. (Plaut. Amph.
   815) qua istaec dicta dicantur mihi, en door dichters in emotionele, vaak
  pathetische of nadrukkelijke stijl graag wordt aangewend: (Vondel)
  yhy eischt een' swaren eysch, daarnaast zich al vroeg in bepaalde formules of geijkte wendingen vastzet: Lat. (XII tab.) si servos furtum
  faxit noxiamve noxit; Ned. een swore gang gaan, — daarnaast is het
  procede in bv. de Oud-Indische literatuur zo frequent, dat we ook in
  dit geval aan een literaire neerslag van een klaarblijkelijk in bepaalde
  fasen van cultuur geliefde wijze zich uit te drukken mogen denken. Een
  uitvoerige verzameling van Indonesische voorbeelden zou, ook na de al
  gemaakte opmerkingen 31 ), ons inzicht in dit verschijnsel zonder twijfel
  kunnen verdiepen. Soms vinden we de f igura etymologica — om deze
  traditionele naam te behouden — in plechtstatige passages als OudJavaans (Kunj. p. 55) anren'6 pwa ya yon bhatara sri W. mandarmaken
  darma ri watek dewata kabaih, dan weer in volkomen gemechaniseerde
  wendingen als Mai. memakai pakaian laki-laki, soms in een min of meer
  emfatische uiting: (pantun) sahaja tidak pandai menari / sebarang tari
  sahaja tarikan, elders weer( tegelijkertijd, om een nadere bepaling van
  het proces toe te voegen: (Isk.) menangis dengam, tangis jang amat
  samgat. Het laatstgenoemde verschijnsel dient soms in verband gezien
  te worden met de IN voorkeur voor nominate wendingen in gevallen
  als (Pamuntjak, Pert. I, p. 85) keluhnja seperti orang kesakitm, of met
  de relatieve armoede aan adverbia zoals wij die gebruiken: (Isk.)
  . . . . dan kepada segala machluk engkau beta dengan sempwrna beta
  — parallel aan tal van voorbeelden in talen van andere familie: Skt.
  (Nala) ajnatavasam nyavasat; (Ram.) tapas tepe sudarunam —, soms
  stuit men echter ook op gevallen die zich minder gemakkelijk laten
  beoordelen.
   Periodenbouw treft men in de taal van de milieus waarover wij hier
  spreken weinig of niet aan. Een afkeer van overspanningen, van vooruitzien bij het formuleren der gedachten, van zo beknopt en nauwkeurig
  mogelijk onder woorden brengen van heldere en goed geordende geal
  ) B. J. Bijleveld, Herhalingsfiguren in het Maleisch, Javaansch en Soendaasch, Dias. Utrecht 1943, p 79 vlgg.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  198
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
   dachtegangen leidt niet tot ingewikkelde complexen van samengestelde
  zinnen, maar eerder tot parataxis met verschillende typen van herhalingsfiguren, van concatenaties en recapitulaties. Buitengewoon frequent is bv. de koppeling van twee hoofdzinnen met een aanloopje, dat
  bestaat in de herhaling van het door het werkwoord (resp. praedicaat)
  uitgedrukte begrip uit de eerste zin. Welbekend uit Herodotus en
  andere auteurs die aan het begin van een bepaalde literaire vormgeving
  staan: (1, 8) Deze Kandaules nu werd verliefd op zijn eigen vroww,
  en verliefd geworden sijnde meende hij dat hij verreweg de mooiste van
  alle vrouwen had. Duizenden malen in Vedisch, episch en ander
  Sanskrit: (Nala 21, 3) tarn rathmirghosam Naldsvas tatra susruvuh /
  srutva tu samahrsyanta „
  hoorden het gedruis; toen ze het gehoord
  hadden verheugden ze zich", en niet ,,hoorden het g.t waarop ze zich
  verheugden" of ,,verheugden zich, omdat (of: nadat) ze het g. gehoord
  hadden"32). Deze recapitulatie geeft spreker en hoorder gelegenheid
  een mededeling die te uitgebreid is voor een korte zelf standige zin te
  doen en in zich op te nemen, gelegenheid om alle schakels van het
  betoog goed te volgen. Hoe vaak vervallen ook ten onzent niet alleen
  eenvoudigen van geest, maar ook onderwijzers en opvoeders niet in
  deze trant: we gaan eerst slapen. en als we dan geslapen hebben, mag
  je . ... Het aantal gevallen van deze recapitulerend-anaforische bouw
  in Indonesische talen is legio: Mai. (Pand. lima) maka lalu santaplah,
  sudah santap maka lalu kata sang prabu; Oud-Javaans (Adip. p. 137)
  manSmbah ta san Drona, manaji sarwSstra nira. Telas nira manaji, mara
  ta siren P.; (Calon Arang 120) lagi pwa ya ginansal ikan s&stra. Ri
  huwusnya gumansal ikan ISpihan . . . . (met herhalingj in gevarieerde
  woofdkeus van het object); Nias (Steinhart, VBG 73, 12, 19 vlg.)
  laboldgo tOu ba danb . . . . ; tebolo afonu newdli ,,men spreidde (het
  
  weefsel) uit op de grond; toen het uitgespreid was, was het dorpsplein
  bedekt". Waarbij men, de IN idiomatische voorkeur voor nominate
  wendingen in bepaalde gevallen in aanmerking nemende, ook voorbeelden als het volgende mag betrekken: Min. (Rambun Dj, p. 6) saki'
  lah cando N.C. / saki'nyo saki' basalin. Proza, tnetrische tekst of
  carmen-vorm, overal is dit uit de normale omgangstaal stammende procede te vinden.
   In tegenstelling tot de geschoolde spreker, en vooral schrijver, die
  graag naar een anaforisch pronomen grijpt( herhaalt de meer primi8S
  ) Uiteraard is het hier besproken type zinsverbinding niet het enige dat in
  dergelijke teksten te vinden is.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
  199
  
  tieve taal in het algemeen vaak letterlijk elementen van de vorige zin,
  al kent ook het taalgebruik van eerstgenoemde kategorie (die ook haar
  primitieve momenten heeft) deze neiging. Waarbij het onder vele omstandigheden stilistisch niet onverschillig is of de ene of de andere
  mogelijkheid wordt gerealiseerd. Als de politie aan de misdadigerswerdd
  bekend maakt.... dan is de eerste slag een daalder waard en de eerste
  slag geven in so'n geval wij, heeft het herhalen van de eerste slag boven
  een mogelijk die een releverend-waarschuwende betekenis en in concreetheid, aanschouwelijkheid staat een pronomen al gauw ten achter
  bij iedere meer volledige herhaling: Skt. (Nala 10, 5 vlg.) Vaidarbhya
  sahito rajs nisasada mahitale / / sa vai vivastro . . . . Damayantyd saha
  srdntah susvapa dharanitale ,ipv.' tatra). De verhalende prozastijl in
  bepaalde perioden van literaire ontwikkeling is dan ook, aanzienlijk meer
  dan het moderne zakelijke proza, door dergelijke repetities, rust- en
  concentratiepunten in het betoog, gekenmerkt: Mai. (H. Tuah p. 294)
  .... lalu rebah tertidur, terlaiu njedar. Setelah dilihat oleh L. pendjurit
  itu tidur terlaiu njedar, maka L. pun bangun. Door een zakelijk ,,daarna"
  zouden hier negen andere woorden kunnen worden vervangen. En zo
  zouden wij in het volgende voorbeeld de woorden sareng nmgali rame
  ning prang met ,,toen hij dat zag" moeten weergeven: Jav. (Babad T.
   Dj. p. 203 n. ed.) . . . . balanipun taksih sami prang rame. Sang prabu
  Mangku-Rat, sareng ningali rame ning prang, sakelangkung eram . . ..
  Het zou intussen gewenst zijn het gebruik van dit procede tot in de
  allerjongste tijd grondig te bestuderen en het niet alleen uit het oogpunt
  van syntaxis maar ook vanuit dat der -stilistiek te waarderen. Al staat
  een geval als de herhaling van het woord berutamg in de volgende Maleise zin naar de vorm gelijk met dergelijke repetitie in overeenkomstige
  nadrukkelijke betogen in onze taal, het yerschil ten aanzien van het
  gebruik van een zelfstandig anaforisch pronomen (,,dat") in beide
  talen brengt, in het algemeen gesproken, een verschil in waardering met
  zich mee (Pamuntjak, Pertemuan I, p. 75) . . . . apa sebabnja engkau
  mau djuga membeli barang-barang dengan berutang. Berutang memang
  mudah, Chamisah, tetapi membajarnja sukar. Deze voorliefde voor
  woordherhaling speelt, syntaktisch gezien, een belangrijke rol. Het zou
  bv. een interessant punt van onderzoek zijn na te gaan in hoeverre
  verschillende talen onze relatieve pronomina .letterlijk' kunnen weergeven, wanneer ze zich laten ontleden in een demonstratief element en
  een conjunctie. Waar wij zouden kunnen hebben — maar in een
  sprookje niet zouden zeggen —: hij sag een duif op de grond liggen
  welke hij in een kooi wierp bezigt het Sanskrit de besproken recapituDownloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  200
  
  UNIVERSELE TENDENZEN IN DE INDONESISCHE SYNTAXIS.
   lerende construotie: dadarsa . . . . kapotim: drstva sa tarn panjarake
  'ksipat. Zo ook irt het Maleis: ditengah djalan itu ada suatu lobang, maka
  didalam lobang itu ada seekor ular, wat aequivalent is aan ons ,,in die
  weg was een gat waarin (== en daarin) zich een slang ophield". En zo
  stuit men herhaaldelijk op zinsconstructies als de door Walbeehm 33 )
  geciteerde Javaanse: watune ditibakake; nanging olehe nibakake iku ora
  ana kang weruh ,,hij liet de steen vallen, wat echter niemand opmerkte".
  Waarbij dan vaak nog de abundantie ten aanzien van het gebruik van
  conjuncties opvalt: Mai. (Kron. v. Koetai p. 153 M.) telah sudah lalu
  berlangirlah Adji itu, telah sudah berlangir lalu mandUah Adji Uu> telah
  sudah mandi maka naiktah kerumah, serta datang lalu duduk . . . . Al
  kan dat lalu in dienst gesteld worden van het streven naar andere
  wendingen dan de woordrijke recapitulerende concatenaties: (Boma p.
  31) maka M. B. pun marah ...., maka Mm ditikamnja dada P. Dj. itu
  terus kebelakangnja lalu maii.
  J. GONDA.
  « ) A. H. J. G. Walbeehm, De woorden als zindeelen (Leiden 1897), § 530.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:59:02AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0.
  