text: E. Wolff (2000), Technology and the demand for skills, in: L. Borghans, en A. de Grip (red.),
  The Overeducated Worker? The Economics of Skill Utilization. Cheltenham: Edward Elgar,
  pp. 27-56.
  6. B. Kriechel (2003), Heterogeneity among Displaced Workers. Proefschrift Universiteit
  Maastricht, Maastricht.
  4
  
  De laatste vorm van competentieveroudering doet zich voor wanneer verschuivingen
  in de werkgelegenheid ervoor zorgen dat die competenties waarover iemand
  beschikt niet meer gevraagd worden. De introductie van de pinautomaat en het
  internetbankieren heeft er bijvoorbeeld voor gezorgd dat de vraag naar bepaalde
  competenties van kasmedewerkers bij banken flink af is genomen. In dat geval
  spreken we van competentieveroudering vanwege verschuivingen in de werkgelegenheidsstructuur.
  Het voorbeeld van de kasmedewerkers illustreert de raakvlakken tussen de
  verschillende vormen van competentieveroudering. Door de introductie van de
  pinautomaat en het internetbankieren worden kasmedewerkers bij banken geconfronteerd met competentieveroudering vanwege verschuivingen in de werkgelegenheidsstructuur. De vraag naar de bij hen aanwezige competenties om geld te
  verstrekken, over te boeken en dergelijke neemt immers sterk af. Zelfs zo sterk dat
  het risico van verlies van werk voor deze groep erg groot wordt. De introductie van
  het internetbankieren zorgt echter ook voor functie-inhoudelijke competentieveroudering bij bijvoorbeeld webmasters van banken of helpdesk medewerkers. Doordat
  de inhoud van hun functies verandert om het internetbankieren goed te laten functioneren, veranderen ook de vereiste competenties. Het toenemend gebruik van
  computers in het werk leidt ten slotte voor grote groepen werkenden tot vormen van
  RSI (Repetitive Strain Injuries). RSI, hoewel zeker niet alleen een gevolg van
  langdurig computerwerk, lijkt zelfs te zijn uitgegroeid tot één van de belangrijkste
  werkgerelateerde oorzaken van ziekteverzuim.7 Reden genoeg om aan te nemen dat
  ontwikkelingen op informatietechnologisch gebied, zoals de toename van het gebruik
  van internet, ook tot technische competentieveroudering in de vorm van slijtage
  kunnen leiden.
   In tabel 1.1 wordt een overzicht gegeven van de verschillende vormen van
  competentieveroudering. Bovendien wordt telkens aangegeven welke factoren het
  risico van competentieveroudering kunnen versterken en wat het karakter van de
  scholing zou moeten zijn die het risico op verlies van werk als gevolg van de
  desbetreffende vorm van competentieveroudering zou kunnen beperken.
  Wanneer competentieveroudering zich voordoet ontstaat ook het risico dat iemand
  zich niet langer op de arbeidsmarkt weet te handhaven. Bij waardevermindering van
  iemands menselijk kapitaal als gevolg van slijtage – een werknemer kan bijvoorbeeld
  geen zware spullen meer tillen – is verandering van de inhoud van het werk of
  aanpassing van de werkplek soms een goed middel om verlies van werk te
  voorkomen. In veel gevallen is een dergelijke aanpassing echter niet goed mogelijk,
  waardoor de werknemer op den duur te kampen krijgt met onherstelbare gezondheidsschade. Bijvoorbeeld als een werknemer door de rug is gegaan en helemaal
  niet meer mag tillen. In dat geval is omscholing naar een ander beroep de enige weg
  
  7. I. Houtman, F. Otten en A. Venema (2003), Kerncijfers arbeid, gezondheid en sociale
  zekerheid, in: I.L.D. Houtman, P.G.W. Smulders en D.J. Klein Hesselink (red.) (2001),
  Trends in Arbeid 2002, TNO Arbeid/Kluwer, pp. 69-101.
  5
  
  Natuurlijk ouderwordingsproces,
  ziekte of letsel (w.o. RSI)
  
  Niet of onvoldoende gebruik
  van competenties
  
  Krimpende werkgelegenheid in
  bepaald beroep of bedrijfssector
  
  Bedrijfssluiting of reorganisatie
  
  Slijtage
  
  Atrofie
  
  Marktontwikkelingen
  
  Bedrijfsspecifiek.
   Bron: ROA
  
  Afschrijving menselijk kapitaal door:
  
  Vorm van competentieveroudering
  
  Flexibel contract
  Hogere leeftijd
  Langere verblijfsduur
  
  -
  
  Hogere leeftijd
  
  Risicoverhogende factoren
  
  Vereiste verandering van bedrijf Langer dienstverband
  
  Vereiste verandering
  van beroep en/of
  bedrijfssector
  
  Vergaande specialisatie
  
  Stank, lawaai, trilling
  Kracht zetten
  Tijdsdruk
  Beeldschermwerk
  
  Oorzaken
  
  Tabel 1.1
  Vormen en oorzaken van competentieveroudering, risicoverhogende factoren en mogelijke remedies
  
  Omscholing
  
  Omscholing
  Bijscholing (als
  beroep
  gelijk blijft)
  
  Herscholing
  
  Omscholing
  
  Mogelijke remedies
  
  om verlies van werk te voorkomen. Omscholing kan dus noodzakelijk zijn wanneer
  slijtage optreedt. Omscholing biedt echter ook uitkomst wanneer iemand als gevolg
  van een krimpende werkgelegenheid zijn of haar baan kwijtraakt, zoals de
  kasmedewerkers en de data-entry medewerkers bij banken. Vaak zijn dan de kansen
  om weer werk te vinden in een soortgelijke functie immers erg klein bij een krimpende werkgelegenheid in de beroepsgroep of sector waarin iemand werkzaam is.
  Atrofie is meestal goed op te lossen door gerichte herscholing of door bijscholing in
  de zin van opfriscursussen. Tijdens de grote arbeidsmarktkrapte van de afgelopen
  jaren is in verschillende sectoren veel aandacht besteed aan het reïntegreren van
  herintreders via speciale herintredercursussen. Dit is een zeer geschikte vorm van
  scholing gericht op het herstellen van de competentieveroudering die is opgetreden
  als gevolg van het langere tijd niet gebruiken van de competenties waarover de
  herintreders vroeger wel beschikten.
  Functie-inhoudelijke competentieveroudering vraagt eerder om bijscholing dan om
  omscholing of herscholing. Bij bijscholing gaat het om het up-to-date houden, c.q.
  uitbouwen van iemands kennis of vaardigheden, waardoor men zich kan handhaven
  in de functie waarin men werkzaam is, of kan overstappen naar een soortgelijke
  functie.
   Opzet van het rapport
  Om een antwoord te kunnen geven op de hoofdvragen van het onderzoek wordt in
  hoofdstuk 2 van dit rapport een actueel overzicht gegeven van de verschillende
  oorzaken van competentieveroudering waarmee werkenden kunnen worden
  geconfronteerd. Daarbij wordt net als in voorgaande jaren de door het ROA
  ontwikkelde typologie van de verschillende mogelijke oorzaken van competentieveroudering als uitgangspunt genomen. In het Observatorium wordt dan ook ingegaan
  op:
  • Belastende arbeidsomstandigheden;
  • Technologische en organisatorische ontwikkelingen;
  • Verschuivingen in de sectorale werkgelegenheidsstructuur.
  De ontwikkelingen in de verschillende risico’s op competentieveroudering en verlies
  van werk worden voor alle bedrijfssectoren in kaart gebracht. Daarbij worden op
  basis van verschillende databestanden geactualiseerde kerngegevens gepresenteerd. Deze informatie wordt telkens aangevuld door binnen de verschillende
  bedrijfssectoren een inventarisatie te maken van de belangrijkste risicogroepen. Dit
  op basis van de risico’s van de desbetreffende vorm van competentieveroudering
  voor werknemers in een bepaalde beroepsgroep, of voor de werknemers met een
  bepaalde opleidingsachtergrond die in de sector werkzaam zijn. Ten slotte wordt in
  hoofdstuk 2 nader ingegaan op het karakter van de verschuivingen in de voor het
  werk in de verschillende bedrijfssectoren en beroepsgroepen vereiste competenties.
  Hierbij wordt zowel gekeken naar de verschuivingen in de gevraagde vakspecifieke
  competenties als naar de verschuivingen in de meer algemene competenties.
   7
  
  Tegenover de risico’s op competentieveroudering staat de deelname aan scholingsactiviteiten van de werkenden in de desbetreffende bedrijfssector. De groepen
  werkenden waarvoor de scholingsparticipatie achter blijft bij de risico’s die men loopt
  op competentieveroudering kunnen beschouwd worden als de potentiële doelgroepen voor het scholingsbeleid gericht op behoud van werk.8 Hoofdstuk 3 is geheel
  gewijd aan scholingsparticipatie. In dit hoofdstuk gaat de aandacht vooral uit naar de
  scholingsparticipatie van werknemers in verschillende beroepen en met verschillende
  opleidingsachtergronden binnen bedrijfssectoren. Daarnaast wordt aandacht besteed
  aan het scholingsaanbod van bedrijven en instellingen in de verschillende bedrijfssectoren. In aanvulling daarop wordt nader ingegaan op de rol die sectorale opleidingsfondsen (O&O of A&O fondsen) spelen in de verschillende bedrijfssectoren. In
  dit kader zal er gekeken worden in hoeverre verschillende bedrijfssectoren beschikken over opleidingsfondsen, over welke middelen deze fondsen beschikken, aan wat
  voor soorten scholing de middelen worden besteed en voor welke groepen de
  middelen worden uitgetrokken. Ten slotte wordt er ook aandacht besteed aan de
  mate waarin er gebruik wordt gemaakt van ESF-subsidies en de manier waarop deze
  subsidies worden ingezet.
   Met behulp van verklarende analyses wordt in hoofdstuk 4 nader ingegaan op de
  effectiviteit van scholing. In eerste instantie wordt onderzocht welke rol scholing
  speelt bij het verwerven van bepaalde competenties. In deze analyse zal er gekeken
  worden naar de relatie tussen verschillende soorten cursussen en het niveau van de
  competenties waarover werknemers beschikken. In de tweede analyse wordt
  gekeken naar de relatie tussen scholing en behoud van werk. Deze relatie wordt
  onderzocht met behulp van verschillende opeenvolgende metingen van het OSA
  Arbeidsaanbodsurvey. Ten slotte wordt in dit hoofdstuk een indicatie gegeven van de
  mate waarin er in de verschillende bedrijfssectoren sprake is van een effectieve
  scholingsdeelname. In hoofdstuk 5 wordt uitgebreid stilgestaan bij de groepen die
  mogelijk een groter risico lopen om zich niet op de arbeidsmarkt te kunnen
  handhaven, of minder vaak participeren in scholingsactiviteiten. Daarbij gaat het om
  de specifieke problematiek van jongeren, ouderen, vrouwen, lager opgeleiden en
  etnische minderheden. In hoofdstuk 6 worden eerst de sectorale risicoprofielen
  gepresenteerd, die een overzicht geven van de risico’s op verlies van werk vanwege
  competentieveroudering in de verschillende bedrijfssectoren. Daarna worden de
  belangrijkste doelgroepen voor het scholingsbeleid in kaart gebracht aan de hand
  van de verschillende risico’s, die de werkende in de verschillende beroepsgroepen
  lopen (hoofdstuk 2) en de scholingsinspanningen die daar tegenover hebben
  gestaan (hoofdstuk 3). Daarna wordt er in dit slothoofdstuk ingegaan op de kansrijke
  scholingstrajecten voor de verschillende risicoberoepen. Deze scholingstrajecten
  hebben als doel mogelijke oplossingen aan te dragen voor de werkenden die
  geconfronteerd worden met competentieveroudering.
  8. Zie ook: J.M.A.F. Sanders, A. de Grip en J.B. van Loo (2003), Scholing in de strijd tegen
  competentieveroudering, Tijdschrift voor HRM, pp. 95-115.
   8
  
  2
  
  2.1
  
  Risicofactoren en verschuivingen in gevraagde
  competenties
  Inleiding
  
  Zoals in het vorige hoofdstuk al naar voren kwam, kan competentieveroudering
  uiteenlopende oorzaken hebben. Om de risico's van competentieveroudering in
  beeld te brengen, wordt er in dit hoofdstuk ingegaan op de belangrijkste risicofactoren:
  • De mate waarin werknemers in hun werk worden geconfronteerd met belastende
  arbeidsomstandigheden.
  • De mate waarin technologische en organisatorische ontwikkelingen het werk
  veranderen.
  • Ontwikkelingen in de structuur van de werkgelegenheid die invloed hebben op het
  voortbestaan van bepaalde functies en banen.
  Op basis van de meest recente informatie wordt er telkens eerst een overzicht
  gegeven van de bedrijfssectoren waarin de arbeidsomstandigheden, technologische
  en organisatorische ontwikkelingen en de sectorale werkgelegenheidsverschuivingen
  in de bedrijfssectoren een rol spelen. Vervolgens wordt er ingegaan op de beroepsgroepen en de werkenden met een bepaalde opleidingsachtergrond, die in een
  bepaalde bedrijfssector het meest geconfronteerd worden met de desbetreffende
  risicofactoren. Op deze manier ontstaat er een beeld van de groepen werkenden
  waarvoor de risico’s op verlies van werk vanwege competentieveroudering het
  grootst zijn. In aanvulling hierop wordt een overzicht gegeven van de opleidingsachtergrond van de mensen die in hun werk het meeste met een bepaald risico
  worden geconfronteerd. Dit geeft een beeld van de doelgroepen waarop het niveau
  en eventueel de richting van de gewenste bij- of omscholing zou moeten worden
  afgestemd.
   De opbouw van dit hoofdstuk is als volgt: In paragraaf 2.1 wordt de aandacht gericht
  op belastende arbeidsomstandigheden. Hierbij zal er achtereenvolgens worden
  ingegaan op de fysieke belasting en psychische belasting (tijdsdruk, sociale
  veiligheid) tijdens het werk en het beeldschermwerk. In paragraaf 2.2 wordt er een
  overzicht gegeven van de mate waarin technologische en organisatorische ontwikkelingen de inhoud van het werk kunnen veranderen, waardoor werkenden geconfronteerd kunnen worden met het verouderd raken van hun competenties. De sectorale verschuivingen in de werkgelegenheid en de mede daaraan gerelateerde
  verschuivingen in de beroepenstructuur van de werkgelegenheid komen in paragraaf
  2.3 aan de orde. Ook wordt in deze paragraaf ingegaan op de voortschrijdende
  upgrading van het op de arbeidsmarkt vereiste opleidingsniveau. In paragraaf 2.4
  wordt er nader ingegaan op de gevolgen die de technologische en organisatorische
  ontwikkelingen in de verschillende bedrijfssectoren en de sectorale verschuivingen in
  de werkgelegenheid kunnen hebben voor de inhoud van het werk in de verschillende
  9
  
  bedrijfssectoren. Deze gevolgen zullen in kaart worden gebracht door een overzicht
  te geven van de verschuivingen in de gevraagde competenties in de verschillende
  bedrijfssectoren. Paragraaf 2.5 sluit het hoofdstuk af met de belangrijkste conclusies.
   2.2
  
  Belastende arbeidsomstandigheden
  
  Ondanks het teruglopende aantal verstrekte WAO uitkeringen in 2003 gaan in
  Nederland gaan nog altijd veel mensen voor de arbeidsmarkt verloren door ziekte en
  arbeidsongeschiktheid. Van Januari 2003 tot en met Oktober 2003 werden zo’n
  56.000 nieuwe WAO uitkeringen verstrekt. Eind 2003 schommelt het totaal aantal
  WAO uitkeringen rond de 790.000.9 Vaak vindt ziekte of arbeidsongeschiktheid haar
  oorzaak op het werk. Voor een deel gaat het daarbij om bedrijfsongevallen. Bedrijven
  moeten de risico’s hierop vanzelfsprekend zoveel mogelijk beperken. Maar misschien nog wel belangrijker zijn de dagelijkse arbeidsomstandigheden. Veel langdurige ziektegevallen worden immers veroorzaakt door regelmatige blootstelling aan
  fysieke of psychische belasting. Werkenden lopen hierdoor het gevaar dat zij op een
  gegeven moment niet langer in staat zijn hun functie uit te oefenen. Men is dan
  gedwongen op zoek te gaan naar andersoortig werk om zich op de arbeidsmarkt te
  kunnen blijven handhaven.
  Arbeidsuitval vanwege ziekte leidt tot productiviteitsverlies of vervangingskosten. De
  kosten van ziekte zijn niet gering en zijn steeds meer voor rekening van werkgevers.
   De Wet Verbetering Poortwachter, die per 1 april 2002 is ingegaan, heeft er
  bijvoorbeeld voor gezorgd dat de werkgever een veel grotere verantwoordelijkheid
  heeft om er samen met de zieke werknemer voor te zorgen dat reïntegratie zo snel
  mogelijk plaatsvindt. Boven op de verplichting van de werkgever om het eerste
  ziektejaar het loon door te betalen komt de verplichting om, indien de werkgever
  tekortschiet in zijn reïntegratie-inspanningen, het loon van de werknemer nog eens
  gedurende maximaal 52 weken door te betalen. De kosten van ziekteverzuim en
  arbeidsongeschiktheid zijn voor de werkgever de laatste jaren flink gestegen en het
  is daarom niet meer dan logisch dat er de afgelopen jaren meer aandacht is
  gekomen voor verzuimbeheersing. Het voorkómen van verzuim neemt daardoor
  intussen een centrale positie in in de bedrijfsvoering van Nederlandse bedrijven en
  instellingen.
  Steeds meer, vooral grotere, bedrijven beschikken over een door een Arbo-dienst
  getoetste risico-inventarisatie en –evaluatie (RI&E) en verzuimbegeleiding vormt
  tegenwoordig een vast onderdeel van 99% van de contracten tussen bedrijven en
  instellingen en Arbo-diensten. Het spreekt voor zich dat vooral bedrijven en
  instellingen waar sprake is van risicovolle situaties, doordat bijvoorbeeld fysiek zwaar
  werk wordt verricht, met giftige stoffen wordt gewerkt of onder hoge tijdsdruk wordt
  gewerkt, de meeste aandacht hebben voor ARBO. De bouw en de industrie zijn
  
  9. Uitvoering Werknemersverzekeringen UWV (2003), Maandoverzicht arbeidsongeschiktheidsuitkeringen januari 2003-oktober 2003, UWV, Amsterdam.
   10
  
  bijvoorbeeld zeer actieve sectoren als het gaat om veilig werken en het voorkomen
  van bedrijfsongevallen.10
  Anders dan in voorgaande jaren wordt er in WSO 2003 niet meer gekeken naar het
  percentage werkenden dat aangeeft wel eens te worden geconfronteerd met een
  belastingsfactor, maar uitsluitend naar het percentage werkenden dat aangeeft
  regelmatig te worden geconfronteerd met een bepaalde fysieke of psychische
  belastingsfactor. Dit omdat met name wanneer iemand regelmatig te maken heeft
  met een bepaalde belastingsfactor het risico op verlies van werk als gevolg van
  slijtage toeneemt.
  Ook wordt er in dit rapport gebruik gemaakt van gemiddelde percentages werkenden
  over de jaren 2001 en 2002. In vorige WSO rapporten is altijd gebruik gemaakt van
  cijfers over één bepaald jaar. Het gebruik van gemiddelden vergroot niet alleen de
  betrouwbaarheid van de gegevens, maar maakt het ook mogeliijk om uitspraken te
  doen over een groter aantal beroepsgroepen en opleidingstypen binnen bedrijfssectoren.
  Fysieke belasting
  Net als in voorgaande edities van het WSO wordt de mate waarin werkenden worden
  geconfronteerd met fysieke belasting bepaald met behulp van een uit drie belastingsfactoren samengestelde indicator, namelijk:
  • Kracht zetten;
  • Werken in een lawaaiige omgeving;
  • Werken met apparaten of voertuigen die lichaamstrilling veroorzaken.
  Kracht zetten kan leiden tot pijnklachten in rug, nek en schouders. Het arbeidsrisico
  speelt in verschillende beroepsgroepen, waarvan van oudsher de bouwvakkers de
  bekendste is. Ook ziekenverzorgenden behoren echter al jaren tot de grootste risicogroepen als het gaat om het risico op arbeidsuitval omdat men tijdens het werk
  regelmatig kracht moet zetten.
   Werken in een lawaaiige omgeving kan onomkeerbare gehoorschade en doofheid tot
  gevolg hebben. Wegwerkers die met lawaaiige apparaten zoals drilboren, schuurmachines en motorzagen werken, productiemedewerkers in lawaaiige fabriekshallen,
  maar ook orkestleden of badmeesters die uren achtereen worden blootgesteld aan
  schadelijke geluidsniveaus zijn bekende risicogroepen als het gaat om het werken in
  een lawaaiige omgeving.
  Het regelmatig tijdens het werk geconfronteerd worden met trillingen kan rugklachten
  en bijvoorbeeld klachten aan ledematen veroorzaken. Werken op bijvoorbeeld landbouwvoertuigen of heftrucks die lichaamstrilling veroorzaken kan voor met name de
  onderrug erg belastend zijn en vormt daarmee een belangrijke risicofactor. Het
  10. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2002), Arbobalans 2002, Den Haag.
  11
  
  werken met kleinere trillende apparaten, zoals boren of zagen veroorzaakt niet
  zozeer problemen aan de rug, als wel problemen met de bloedstoevoer aan hand of
  arm. Bekend is het witte-vingersyndroom: een verstoring van de bloedtoevoer en/of
  afsterving van zenuwen in de vinger.
  Figuur 2.1 laat zien dat de totale fysieke belasting in de bouw het hoogst is. Dat is
  overigens al jaren zo. De metalektro en landbouw en visserij volgen, net als in
  voorgaande jaren, op enige afstand. De afstand tussen deze sectoren is zelfs wat
  gegroeid, omdat de fysieke belasting voor de werkenden in de bouw de laatste paar
  jaren wat is toegenomen, terwijl de metalektro er in geslaagd is de fysieke belasting
  die het werk met zich meebrengt iets te verminderen.
  In de bouwsector hebben werkenden meer dan in andere sectoren te maken met
  trilling. Ook moeten zij vaker kracht zetten. Wat dat laatste betreft is er echter maar
  een klein verschil met de landbouwsector. In de bouw moet 45% van de werknemers
  regelmatig kracht zetten, in de landbouwsector 43%. Werken in een lawaaiige
  omgeving komt het meest voor in de voedingssector, gevolgd door de metalektro.
   Iets meer dan een kwart van de werkenden in deze beide bedrijfssectoren werkt
  regelmatig onder lawaaiige omstandigheden. Opvallend is de toename van de totale
  fysieke belasting in de sector voeding. Hierbij gaat het met name om een aanzienlijke
  toename van het percentage werkenden dat regelmatig kracht moet zetten.
  Figuur 2.1
  Regelmatig fysieke belasting naar bedrijfssector, indexcijfer 2000 en gemiddelde 2001/2002
  Bedrijfssector
  
  Bouw
  Metalektro
  Landbouw en visserij
  Voeding
  Overige industrie
  Chemie
  Energie
  Transport en communicatie
  Handel
  
  2000
  
  Kwartaire diensten
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  
  2001/2002
  
  Overheid en onderwijs
  Bank en verzekering
  0
  
  25
  
  50
  
  75
  
  100
  
  Indexcijfer (100 = maximum in 2000)
  
  Bron: EBB (CBS)
  
  Ten opzichte van andere lidstaten van de Europese Unie doet Nederland het voor
  wat betreft de fysieke belasting overigens opvallend goed. Waar voor de gehele EU
  
  12
  
  de belasting als gevolg van lawaai en/ of trilling licht toeneemt, neemt deze voor
  Nederland juist wat af.11
  Fysieke belasting: Risicoberoepen
  Het zijn vooral de werkenden in de technische beroepen die worden geconfronteerd
  met een hoge fysieke belasting. Dat geldt voor vrijwel alle bedrijfssectoren, maar
  zeker in de bouw, de metalektro, de voedingsindustrie en de landbouwsector. In de
  bouw, maar ook in de metalektro, vormen de bouwvakkers de belangrijkste risicogroep als het gaat om de fysieke belasting tijdens het werk. Andere risicogroepen in
  de bouwsector zijn de weg- en waterbouwkundige arbeiders. In de metalektro zijn
  behalve de bouwvakkers ook de bankwerkers, de lassers en de metaalarbeiders de
  grootste risicogroepen.
  In de sector voeding, de sector met de grootste toename van de fysieke belasting
  (vooral kracht zetten), zijn het vooral de monteurs en de chauffeurs die het fysiek
  zwaar hebben. Vooral lawaai en kracht zetten zorgen voor de belasting.
   Ook verpleeghulpen en ziekenverzorgenden in de kwartaire sector (die voor een
  groot deel betrekking heeft op de gezondheidszorg) behoren tot de grootste
  risicoberoepen voor wat betreft de fysieke belasting tijdens het werk. Echter alleen
  voor wat betreft kracht zetten. Lawaai en trilling zorgen noch voor de verpleeghulpen,
  noch voor de ziekenverzorgenden voor extra belasting. De laatste jaren is de totale
  fysieke belasting voor de verpleeghulpen en ziekenverzorgenden ongeveer gelijk
  gebleven.
  Fysieke belasting: Risico-opleidingen
  Vooral de lager opgeleiden hebben te maken met een hoge fysieke belasting
  gedurende het werk. Zowel in de bouwsector als de metalektro gaat het daarbij
  vooral om werkenden met een VMBO opleiding mechanische techniek. In de
  metalektro worden daarnaast ook MBO’ers met een opleiding werktuigbouw en
  mechanische techniek fysiek zwaar belast. In de bouw vormen de VMBO’ers
  bouwtechniek ook een belangrijke risicogroep.
  Opmerkelijk is dat in de landbouwsector de middelbaar opgeleiden fysiek zwaarder
  worden belast dan de werkenden zonder opleiding of een opleiding op VMBO
  niveau. Vooral de werkenden met een opleiding MBO landbouw en veeteelt of MBO
  milieu en groene ruimte hebben in hun werk met een erg hoge fysieke belasting te
  maken. Ook in de voedingssector zijn het vooral de werkenden met MBO natuur en
  techniek die met zware fysieke belasting worden geconfronteerd. Hoewel deze groep
  werkenden niet op alledrie de belastingsfactoren erg hoog scoort, baart het sterk
  stijgende percentage werkenden met deze opleidingsachtergrond dat regelmatig met
  trilling te maken heeft of kracht moet zetten wel enige zorg.
  11. P. Paoli (2001), Third Survey on the Work Environment 2000. European Foundation for the
  improvement of Living and working conditions. Dublin: Loughlinstown House.
  13
  
  De fysieke belasting van ‘ongeschoolde’ werkenden met alleen basisonderwijs neemt
  de laatste jaren over het algemeen wat af, zowel in de bouwsector als in de metalektro.
   Alleen in de voedingssector neemt de belasting voor wat betreft kracht zetten sterk toe.
  Voor werkenden met een VMBO opleiding in een technische richting neemt de
  belasting in de bouwsector en de metalektro flink toe. In de voedingsindustrie neemt
  de belasting voor deze groep over het algemeen juist wat af. Voor de MBO’ers met
  een technische opleiding neemt de belasting vooral in de voedingssector echter sterk
  toe. In de metalektro is er een lichte toename en in de landbouw en de bouw is de
  belasting voor deze groep werkenden ongeveer gelijk gebleven.
  In de kwartaire dienstensector vormt het regelmatig kracht moeten zetten een
  risicofactor voor werkenden met een MBO opleiding in de richting dienstverlening en
  gezondheidszorg. De helft van de werkenden met deze opleidingsachtergrond moet
  regelmatig kracht zetten. Het gaat hierbij vooral om werkenden met een opleiding MBO
  verzorging, MBO verpleging of MBO horeca. Opvallend is ook het grote aandeel van de
  werkenden met een HBO opleiding radiologie dat regelmatig kracht moet zetten: 50%.
  Voor deze groep is overigens wel sprake van een sterk dalende trend.
   De nog steeds hoge risico’s op verlies van werk vanwege fysiek belastende
  arbeidsomstandigheden van technisch opgeleiden en verpleegkundigen betekenen
  niet alleen dat de kosten van de vroegtijdige arbeidsuitval voor deze groepen
  werkenden hoog zijn. Het zijn opmerkelijk genoeg ook de opleidingscategorieën
  waarvoor de knelpunten op de arbeidsmarkt op MBO niveau structureel het grootst
  zijn. Een toenemende aandacht voor een adequaat ARBO beleid zou derhalve een
  belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het verminderen van de personeelstekorten
  op deze segmenten van de arbeidsmarkt. Hetzelfde geldt voor een adequaat
  scholingsbeleid. Scholingsbeleid is adequaat wanneer het allereerst tot resultaat
  heeft dat werkenden zich langer in hun functie kunnen handhaven doordat zij leren
  om goed om te gaan met belastende arbeidsomstandigheden. Daarnaast levert
  adequaat scholingsbeleid ook een verbetering van het doorstroomperspectief naar
  andere functies op. Niet alleen binnen de eigen organisatie, zoals tot nu toe nog té
  gebruikelijk is12, maar ook daarbuiten. Adequaat scholings- en ARBO beleid zou ook
  de aantrekkingskracht van de technische en verpleegkundige opleidingen kunnen
  vergroten, zodat het beeld wordt weggenomen dat het voor de werkenden op deze
  segmenten van de arbeidsmarkt vanwege de fysiek belastende arbeidsomstandigheden erg moeilijk is om hun employability op de langere termijn op peil te houden.
  Psychische belasting; tijdsdruk
  De psychische belasting waarmee werkenden in de verschillende bedrijfssectoren
  worden geconfronteerd wordt bepaald aan de hand van het percentage werkenden
  dat regelmatig onder hoge tijdsdruk werkt. Het werken onder hoge tijdsdruk verhoogt
  
  12. J.M.A.F. Sanders en A. de Grip (2004), Training, task flexibility and low-skilled workers’
  employability, International Journal of Manpower, 25, pp. 73-89.
   14
  
  de kans op stress en burnout en daarmee de kans op verlies van werk.13 Al sinds
  1990 vormen stress en burnout de oorzaak van ongeveer 30% van de afkeuringen in
  het kader van de WAO.14
  De tijdsdruk is in vrijwel alle sectoren van de economie sinds 2000 wat afgenomen,
  zo blijkt uit figuur 2.2. Een uitzondering is de voedingsindustrie, waar sprake is van
  een kleine toename van het percentage werkenden dat regelmatig onder hoge
  tijdsdruk werkt.
  De tijdsdruk is nog altijd het hoogst in de transportsector en de kwartaire sector.
  Meer dan 30% van de werkenden in deze sectoren werkt regelmatig onder hoge
  tijdsdruk. In het bank en verzekeringswezen is de tijdsdruk gelijk gebleven. Omdat in
  de horeca en zakelijke dienstverlening en in de sector overheid en onderwijs de
  tijdsdruk de laatste paar jaren wat is afgenomen is het bank- en verzekeringswezen
  nu voor wat betreft het risico op verlies van werk als gevolg van het regelmatig
  moeten werken onder hoge tijdsdruk, de derde ‘risico’-sector.
  Psychische belasting: Risicoberoepen
  In de transportsector hebben vooral vliegers, scheepskapiteins en leidinggevenden in
  het transport (vlieg- en vaarschema’s), productieplanners en managers te maken met
  een hoge tijdsdruk. Ongeveer de helft van de werkenden in deze beroepsgroep geeft
  aan regelmatig met een hoge tijdsdruk te worden geconfronteerd.
  In de kwartaire sector hebben vooral journalisten en kunstenaars regelmatig te maken
  met een hoge tijdsdruk. Respectievelijk 70- en 57%. In dezelfde sector werken echter
  ook managers, artsen, afdelingshoofden van zorginstellingen, ziekenverzorgenden,
  hoofden sociaal-cultureel werk en p&o en onderwijskundigen/ pedagogen vaak onder
  hoge tijdsdruk. De situatie waarin de ziekenverzorgenden verkeren vraagt echter nog
  extra aandacht. Zij worden niet alleen regelmatig geconfronteerd met een hoge
  tijdsdruk, maar zij moeten bovendien, zo bleek eerder, zeer regelmatig kracht zetten.
   In het bank- en verzekeringswezen vormen vooral de juristen een belangrijke
  risicogroep voor wat betreft het moeten werken onder hoge tijdsdruk: 62% van de
  juristen in het bank- en verzekeringswezen heeft regelmatig met een hoge tijdsdruk
  te maken, al neemt de tijdsdruk de laatste jaren wel wat af. Juristen die in de zakelijke dienstverlening werkzaam zijn vormen eveneens een belangrijke risicogroep.
  13. J.J.L. Klink, R.W.B. Blonk, A.H. Schene en F.J.H. van Dijk (2001), Short-term outcome of a
  job-stress reducing program conducted by occupational physicians, American Journal of
  Public Health.
  J. de Jonge, I.L.D. Houtman en P.M. Bongers (2000), Linear and nonlinear relations
  between psychosocial job characteristics, subjective outcomes, and sickness absence:
  baseline results from SMASH, Journal of occupational health psychology; p. 5: pp. 256-268.
  14. W.B. Schaufeli (2000), Meten van werkstress, overzicht van methoden, moeilijkheden en
  mogelijkheden, Houten: Bohn/ Stafleu/ van Loghum.
  15
  
  Figuur 2.2
  Regelmatig werken onder hoge tijdsdruk naar bedrijfssector, 2000 en 2001/2002
  Bron: EBB (CBS)
  
  Bedrijfssector
  Transport en communicatie
  Kwartaire diensten
  Bank en verzekering
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Overheid en onderwijs
  Voeding
  Energie
  Chemie
  Metalektro
  Overige industrie
  Bouw
  
  2000
  
  Handel
  
  2001/2002
  
  Landbouw en visserij
  0
  
  10
  
  20
  
  30
  
  40
  
  % regelmatig
  hoge tijdsdruk
  
  Ook managers vormen een belangrijke risicogroep. Dat geldt in eerste instantie voor
  de managers in de metalektro, maar bijvoorbeeld ook voor managers in de sectoren
  overheid en onderwijs, kwartaire diensten en transport en communicatie. Zo’n 60%
  van de managers in deze sectoren werkt regelmatig onder hoge tijdsdruk. Hetzelfde
  geldt ten slotte voor de organisatiedeskundigen in de zakelijke dienstverlening, van
  wie 58% regelmatig met hoge tijdsdruk kampt.
   Psychische belasting: Risico-opleidingen
  Over het algemeen zijn het met name de hoger opgeleiden die vaak te maken
  hebben met een hoge tijdsdruk tijdens hun werk. Dat geldt echter opmerkelijk
  genoeg niet voor de transportsector. In deze sector vormen juist de werkenden met
  een lagere of middelbare opleiding de grootste risicogroepen. Meer specifiek gaat
  het om de werkenden met een opleiding MBO vervoer en logistiek, MBO openbare
  orde en veiligheid of VMBO mechanisch techniek. Zo’n 45% van de werkenden in de
  transportsector met deze opleidingsachtergronden werkt regelmatig onder hoge
  tijdsdruk.
  In de kwartaire sector zijn het wel de werkenden met een hogere opleiding die het
  meest onder hoge tijdsdruk werken. Van de werkenden met een medische opleiding
  16
  
  op universitair niveau werkt bijvoorbeeld zo’n 56% regelmatig onder hoge tijdsdruk.
  De werkenden met HBO verpleegkunde en HBO radiologie volgen op kleine afstand.
  Voor werkenden met HBO radiologie zorgt de combinatie van het werken onder hoge
  tijdsdruk met het veel kracht moeten zetten nog voor extra risico. Behalve de
  werkenden met een medische opleiding staan in de kwartaire dienstensector ook de
  werkenden met een opleiding HBO communicatie en journalistiek (de journalisten),
  HBO personeel en arbeid of HBO uitvoerende en beeldende kunsten (kunstenaars)
  onder erg hoge tijdsdruk.
  In het bank- en verzekeringswezen staan vooral de werkenden met een WO
  opleiding rechten en bestuurskunde (juristen) onder hoge tijdsdruk. De tijdsdruk
  onder de werkenden met deze opleidingsachtergrond neemt de laatste paar jaren
  zelfs enigszins toe.
  De tijdsdruk is het hoogst onder de werkenden met een opleiding accountancy en
  belastingen of rechten en bestuurskunde op WO niveau in de zakelijke
  dienstverlening. Ruim 60% van deze groep werkenden werkt regelmatig onder hoge
  tijdsdruk. Het gaat hierbij vooral om de al eerder genoemde (interim) managers,
  organisatiedeskundigen en juristen.
   Psychische belasting; sociale veiligheid
  Psychische belasting kan ook andere oorzaken hebben dan een hoge tijdsdruk.
  Werknemers kunnen zich eveneens belast voelen wanneer zij in hun ‘sociale
  veiligheid’ worden aangetast. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer werknemers
  tijdens hun werk geconfronteerd worden met intimidatie of bijvoorbeeld ongewenste
  seksuele aandacht. Het gaat daarbij niet alleen om werknemers die tijdens de
  uitvoering van het werk in contact staan met bijvoorbeeld klanten en patiënten.
  Weliswaar komt agressie en intimidatie het vaakst van de kant van de klant of
  patiënt, maar ook collega’s en chefs of leidinggevenden kunnen het werknemers
  lastig maken optimaal te functioneren. In principe zijn er drie uitingsvormen van
  ‘agressief gedrag’ van klanten, collega’s of chefs die voor extra psychische belasting
  kunnen zorgen:
  • Ongewenste seksuele aandacht;
  • Intimidatie (bedreigingen, chantage);
  • Lichamelijk geweld (slaan, schoppen, vastgrijpen).
  De redenen voor het uiten van agressief gedrag zijn verschillend. Meestal gaat het bij
  klanten en patiënten om het afreageren van frustraties. Bij collega’s en chefs gaat
  het eerder om pesterijen of om pogingen iets van iemand gedaan te krijgen. In
  enkele gevallen spelen alcohol of verdovende middelen een rol.
  In figuur 2.3 wordt een overzicht gegeven van de mate waarin de werkenden in de
  verschillende bedrijfssectoren risico’s lopen op verlies van werk, als gevolg van het
  feit dat men tijdens het werk geconfronteerd wordt met agressief gedrag. Hierbij is
  gebruik gemaakt van twee samengestelde indicatoren met betrekking tot (1) het
  17
  
  agressieve gedrag (ongewenst seksuele aandacht, intimidatie en lichamelijk geweld)
  van klanten of patiënten en (2) het agressieve gedrag van chefs of collega’s.
   Figuur 2.3
  ‘Agressief gedrag’ in bedrijfssectoren, 2002
  
  Bedrijfssector
  Kwartaire diensten
  Handel
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Voeding
  Bank en verzekering
  Transport en communicatie
  Overheid en onderwijs
  Chemie
  Overige industrie
  klanten
  
  Metalektro
  
  collega/ chef
  
  Energie
  Landbouw en Visserij
  Bouw
  0
  
  25
  
  50
  
  75
  
  100
  
  Index (100 = Maximum)
  Bron: TAS (TNO)
  
  Intimidatie door klanten of patiënten komt het meest voor. Circa 20% van de
  werknemers heeft hiermee wel eens te maken. Intimidatie door chef of collega’s
  raakt 1 op de 8 werknemers. Ongewenste seksuele aandacht en lichamelijk geweld
  van zowel klanten of patiënten als chefs of collega’s komt heel wat minder vaak voor,
  zij het dat nog altijd zo’n 6% van de werknemers wel eens geconfronteerd wordt met
  ongewenste seksuele aandacht of lichamelijk geweld door klanten of patiënten. Ten
  slotte wordt 3% van de werknemers geconfronteerd met ongewenste seksuele
  aandacht van chef of collega’s en heeft 1% wel eens te maken met lichamelijk
  geweld van de kant van de chef of naaste collega’s.
  Figuur 2.3 laat zien dat voor wat betreft het agressieve gedrag van klanten of
  patiënten de sector kwartaire diensten (w.o. de gezondheidszorg) eruit springt. De
  werkenden in de kwartaire diensten het vaakst geconfronteerd met zowel
  ongewenste seksuele aandacht, als intimidatie of lichamelijk geweld. Dat geldt
  voornamelijk voor de werkenden in (para)medische beroepen, zoals ziekenverzorgenden en verpleeghulpen.
  18
  
  Op enige afstand van de werknemers in de kwartaire sector volgen de mensen die
  werkzaam zijn in de handel. Vooral intimidatie door klanten komt in deze sector
  verhoudingsgewijs veel voor. In de handel worden vooral de werkenden in beroepen
  als verkoper, winkelier of winkelbediende in hun sociale veiligheid aangetast. 40%
  van de werkenden in deze beroepsgroep heeft te maken met intimidatie door
  klanten.
   Ook in de derde risicosector voor wat betreft het agressieve gedrag van klanten, de
  horeca, hebben vooral werkenden in de verzorgende en dienstverlenende beroepen
  relatief vaak te maken met ongewenste seksuele aandacht, intimidatie of zelfs
  lichamelijk geweld. Het gaat daarbij vooral om kelners (serveersters), buffetbedienden en koks. Opvallend is ten slotte vooral het hoge percentage leidinggevenden in de horeca dat met lichamelijk geweld van klanten wordt geconfronteerd.
  Hierbij gaat het waarschijnlijk om eigenaren of uitbaters van uitgaansgelegenheden.
  Agressief gedrag van chefs of collega’s zien we het meest in de chemie en het banken verzekeringswezen. Vooral ongewenste seksuele aandacht komt in deze beide
  sectoren wat vaker voor. In het bank- en verzekeringswezen gaat het vooral om
  verzekeringsagenten en andere tussenpersonen. In de chemie is er geen specifieke
  beroepsgroep als risicogroep aan te wijzen. Wel zien we dat in deze sector vooral de
  hoger opgeleiden wat meer met ongewenste seksuele aandacht van chef of collega’s
  worden geconfronteerd. Intimidatie door chef of collega’s komt het meest voor in de
  transportsector, de voedingssector, de chemie en de metalektro. Opvallend is dat het
  in de transportsector en de metalektro vooral de hoger opgeleiden zijn die met
  intimidatie door chef of collega’s te maken hebben, terwijl in de sectoren voeding en
  chemie vooral de VMBO’ers met deze vorm van agressief gedrag te maken hebben.
   Onderzoek bij Nederlandse gemeenten laat zien dat agressief gedrag van de kant
  van klanten vooral het plezier in het werk vermindert en het functioneren aantast,
  omdat werknemers naar aanleiding van voorvallen nadrukkelijker op hun hoede
  willen zijn voor agressief gedrag in de toekomst. Agressief gedrag van de kant van
  collega’s en chefs komt weliswaar minder vaak voor, maar kan zeer ernstige
  gevolgen hebben voor werknemers. Pesten heeft bijvoorbeeld zeer ernstige
  gevolgen voor de gezondheid. Onderzoek naar de effecten van pesten op het werk
  heeft uitgewezen dat al na enkele dagen psychosomatische klachten optreden,
  zoals: maag- en darmklachten, hoofdpijn, slapeloosheid, transpiratie en gespannenheid. De gevolgen voor het functioneren van werknemers zijn voorspelbaar: verzuim
  en in het ergste geval zelfs arbeidsongeschiktheid. Uit het onderzoek bij de
  gemeenten bleek dat bij 22% van degenen die op hun werk werden gepest en bij 7%
  van de werkenden die geconfronteerd werden met seksuele intimidatie, dit leidde tot
  ziekteverzuim. Pesten op het werk leidt overigens voor hele afdelingen (dus niet
  alleen voor het slachtoffer) tot meer verzuim, meer verloop en een verminderde
  arbeidsvreugde.15 Agressief gedrag, pestgedrag en seksuele intimidatie van klanten
  of collega’s leidt dus tot ziekteverzuim, instroom in de WAO en verloop van
  15. L.K. Middelhoven en H.M.H.M. Driessen (2001), Geweld tegen werknemers in de (semi)
  openbare ruimte, Utrecht.
  19
  
  personeel16 oftewel (gedeeltelijk) verlies van werk. Dat verlies van werk kan voorkomen worden door goede (team)trainingen die werknemers die in hun werk veel te
  maken hebben met agressie, pestgedrag of intimidatie voor de arbeidsmarkt weerbaarder maken, zodat zij langer behouden blijven voor de arbeidsmarkt.
   Beeldschermwerk
  Een van de steeds belangrijker wordende oorzaken van ziekteverzuim en arbeidsmarktuitstroom is RSI. Oorzaken van RSI zijn het langdurig werken in dezelfde houding en het regelmatig maken van dezelfde beweging. Het regelmatig verrichten van
  beeldschermwerk is de laatste jaren een belangrijke veroorzaker van RSI. Werknemers die beeldschermwerk verrichten zitten immers langdurig in dezelfde houding en
  maken vaak dezelfde bewegingen (muisklik, typewerk). Het regelmatig verrichten
  van beeldschermwerk op zichzelf hoeft echter niet schadelijk te zijn. Zolang werkenden voldoende rust kunnen nemen en zij voldoende afwisseling kunnen inbouwen
  door bijvoorbeeld even wat anders te doen wordt het risico op RSI aanzienlijk beperkt. Wanneer echter het regelmatig verrichten van beeldschermwerk wordt gecombineerd met een hoge tijdsdruk wordt het risico op vormen van RSI aanzienlijk verhoogd. De extra spierspanning die het werken onder tijdsdruk met zich meebrengt en
  het gebrek aan rustpauzes die door de hoge tijdsdruk worden overgeslagen maakt
  dat vormen van RSI zich sneller manifesteren. Om deze reden worden in deze paragraaf vooral de werkenden die én regelmatig beeldschermwerk verrichten én onder
  hoge tot zeer hoge tijdsdruk staan tot de risicogroepen gerekend voor wat betreft de
  kans op verlies van werk vanwege slijtage (technische competentieveroudering).
   Uit figuur 2.4 blijkt dat in de sector bank en verzekering nog altijd verreweg het
  meeste beeldschermwerk wordt verricht: 90% van de werkenden in deze sector zit
  regelmatig achter een beeldscherm. Op enige afstand volgen de energiesector met
  iets minder dan 70% en de sectoren horeca en zakelijke dienstverlening en overheid
  en onderwijs, waar zo’n 60% van de werknemers regelmatig beeldschermwerk verricht. Vooral in het bank- en verzekeringswezen, waar naast het vele beeldschermwerk ook onder relatief hoge tijdsdruk wordt gewerkt ontstaat het risico op verlies van
  werk als gevolg van RSI. Werkenden in de sectoren horeca en zakelijke dienstverlening en overheid en onderwijs lopen, zij het in wat mindere mate, hetzelfde
  risico.
  In zowel de transportsector als de landbouwsector is er sprake van een flinke
  toename van het percentage werkenden dat regelmatig beeldschermwerk verricht.
  Vooral voor de transportsector, de sector waar naar verhouding de meeste werkenden regelmatig onder hoge tijdsdruk werken (zie figuur 2.2), duidt dit op een toenemend risico op arbeidsuitval als gevolg van RSI.
  16. J. Zoethout en M. Sloep (2000), Evaluatie Arbowet over seksuele intimidatie, agressie en
  geweld en pesten op het werk, Den Haag: Elsevier.
   20
  
  Figuur 2.4
  Regelmatig beeldschermwerk in bedrijfssectoren, 2000 en 2001/2002
  
  Bedrijfssector
  Bank en verzekering
  Energie
  Horeca en zakelijke dienstverlening
  Overheid en onderwijs
  Chemie
  Transport en communicatie
  Metalektro
  Handel
  Overige industrie
  2000
  
  Kwartaire diensten
  Voeding
  
  2001/2002
  
  Bouw
  Landbouw en visserij
  0
  
  10
  
  20
  
  30
  
  40
  
  50
  
  60
  
  70
  
  80
  
  90
  
  100
  
  % regelmatig beeldschermwerk
  Bron: EBB (CBS)
  
  Beeldschermwerk: Risicoberoepen
  Het spreekt voor zich dat vooral werkenden in de informaticaberoepen regelmatig
  beeldschermwerk verrichten. Van de programmeurs en systeemanalisten bevindt
  zich zo’n 95% regelmatig achter de computer. In de sectoren overige industrie en
  overheid en onderwijs geldt dat zelfs voor praktisch alle programmeurs en
  systeemanalisten. Alleen bij de werkenden in informaticaberoepen in de handel -en
  dan met name de systeemanalisten- is er echter sprake van de risicovolle combinatie
  van regelmatig beeldschermwerk en een erg hoge tijdsdruk.
  Binnen het bank- en verzekeringswezen, de sector waar het meeste beeldschermwerk wordt verricht, zit vrijwel iedereen die in een economisch administratief of
  informaticaberoep werkzaam is regelmatig achter de computer. Van de verzekeringsagenten en juristen verricht zelfs 100% regelmatig beeldschermwerk. Vooral juristen
  vormen op dit punt een risicogroep, omdat zij ook regelmatig onder hoge tijdsdruk
  werken.
  In de energiesector werken vooral de boekhouders en secretaresses regelmatig
  achter de computer: 97% van hen verricht regelmatig beeldschermwerk. Tijdsdruk
  speelt voor hen echter een minder belangrijke rol.
   21
  
  In de zakelijke dienstverlening zijn het, vanwege de combinatie van het regelmatig
  beeldschermwerk verrichten en het werken onder hoge tijdsdruk, met name de
  accountants die een verhoogd risico lopen op arbeidsuitval vanwege RSI. Naast voor
  de hand liggende beroepsgroepen als de programmeurs en de (technische) systeemanalisten verrichten ook elektrotechnici, hoofden van technische diensten, assistent accountants, boekhouders en secretaresses en medewerkers sociaal-cultureel werk en p&o veel beeldschermwerk. Bij al deze groepen is er echter geen sprake van een verhoogd risico vanwege de tijdsdruk waaronder men moet werken.
  In de sector overheid en onderwijs verrichten vooral de bibliothecarissen veel beeldschermwerk. Vrijwel alle werkenden in deze beroepsgroep zitten regelmatig achter
  de computer. Ook hier is er echter geen sprake van een hoog risico op RSI, omdat
  de tijdsdruk waaronder men moet werken niet al te hoog is.
  Twee andere beroepsgroepen die te maken hebben met zowel een hoge tijdsdruk
  als regelmatig beeldschermwerk zijn de journalisten in de grafische industrie en de
  productieplanners in de transportsector. Ook de werkenden in deze beroepsgroepen
  vormen derhalve belangrijke risicogroepen voor wat betreft de arbeidsuitval vanwege
  RSI.
  Beeldschermwerk: Risico-opleidingen
  In het bank- en verzekeringswezen verrichten vooral de werkenden met een
  universitaire opleiding in de wiskunde en natuurwetenschappen, HBO accountancy
  en bedrijfseconomie of MBO automatisering veel beeldschermwerk. De tijdsdruk
  vormt voor deze drie groepen echter geen risicoverhogende factor. Dat is anders
  voor de werkenden met een opleiding HBO informatica. Zij zitten niet alleen vrijwel
  allemaal regelmatig achter de computer, maar zij worden daarbij ook nog
  geconfronteerd met een hoge tijdsdruk. Die tijdsdruk is overigens de laatste jaren wel
  wat aan het afnemen.
   In de energiesector zitten de werkenden met een middelbare of hogere economische
  opleiding het meest achter de computer. Men werkt daarbij echter niet vaak onder
  een hoge tijdsdruk. In de sector horeca en zakelijke dienstverlening komt de
  combinatie van een hoge tijdsdruk en veel computerwerk eveneens niet voor. Wel
  verrichten werkenden met een HBO of WO opleiding in deze sector nagenoeg
  allemaal regelmatig beeldschermwerk, net als de werkenden met een opleiding MBO
  secretariaat.
  2.3
  
  Technologische en organisatorische ontwikkelingen
  
  Technologische en organisatorische ontwikkelingen hebben, vooral in combinatie
  met elkaar, een grote invloed op de inhoud van het werk. In vrijwel elke
  beroepsgroep heeft met name de automatisering de afgelopen 20 jaar het werk en
  de organisatie ervan ingrijpend veranderd. Hierdoor is de werkgelegenheid in
  verschillende beroepsgroepen sterk afgenomen (datatypisten), terwijl andere
  
  22
  
  beroepsgroepen (automatiseringsdeskundigen, programmeurs, callcenter-agents)
  enorm zijn gegroeid.
   Nieuwe machines, nieuwe computersystemen, nieuwe productielijnen en nieuwe
  vormen van communicatie vragen om aanpassingen in de manier van werken,
  veranderingen in de organisatie van het werk én om een actualisering van kennis en
  vaardigheden. Men spreekt in dit verband wel van de halfwaardetijd van kennis. Dat
  is de periode na het afronden van de initiële vakopleiding, waarin iemand door
  veranderingen in de inhoud van het werk nog slechts half zo competent is om zijn of
  haar vak uit te oefenen als direct na het behalen van het vakdiploma.17
  Wanneer er niet voldoende in scholing wordt geïnvesteerd om aan de nieuwe
  kennisbehoefte te voldoen, lopen bedrijven en instellingen het risico de concurrentieslag niet meer aan te kunnen. Werknemers van wie de competenties als gevolg van
  te gebrekkige investering niet meer voldoende waarde hebben voor de organisatie
  krijgen op den duur te maken met een verhoogd risico op verlies van werk. Hun
  competenties zijn dan immers ‘verouderd’ en verliezen geleidelijk hun waarde voor
  de arbeidsmarkt.
  Technologische en organisatorische vernieuwingen spelen niet voor elke sector of
  elke beroepsgroep een even grote rol. Zo heeft onderzoek van den Boer en Hövels
  aangetoond dat de invloed van technologische ontwikkelingen groter is in organisaties waar veel verpleegkundigen of multimedia vormgevers werken.18 Vooral wanneer
  sectoren in een zeer open en dynamische internationale afzetmarkt opereren, is het
  vaak van levensbelang snel en adequaat in te springen op nieuwe technologische
  ontwikkelingen.
   Om per bedrijfssector een beeld te krijgen van de mate waarin technologische en
  organisatorische ontwikkelingen een rol spelen, wordt in dit rapport gebruik gemaakt
  van een indexcijfer waarin een achttal belangrijke technologische en organisatorische ontwikkelingen gecombineerd worden:
  • Ingrijpende vernieuwingen in het product- of dienstenaanbod;
  • Marginale vernieuwingen in het product- of dienstenaanbod;
  • Procesvernieuwingen in bedrijven;
  • Het bereik van deze procesvernieuwingen;
  • Mate van informatisering (gemiddelde 2001/2002);
  • Mate van automatisering (gemiddelde 2000/2001);
  • Interne reorganisaties;
  • Veranderingen van de positie binnen een groter geheel.
  17. Zie A. de Grip (2001), Dynamiek op de arbeidsmarkt en de employability van werkenden,
  Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken, 17, pp. 213-221.
  18. P. den Boer en B. Hövels (2003), Werken en leren in arbeidsorganisaties, OSA Publicatie
  A187, Tilburg.
  23
  
  Veranderingen in het product- of dienstenpakket dat een instelling of bedrijf aanbiedt
  kunnen fors ingrijpen in de functie en het takenpakket van werkenden. Wanneer het
  gaat om kleine veranderingen is een kort bijscholingstraject in de meeste gevallen
  voldoende om werknemers van benodigde nieuwe kennis te voorzien over de
  veranderde producten of diensten. Gaat het om ingrijpende veranderingen, zoals het
  uit het pakket nemen van een product of dienst, dan heeft dat in de meeste gevallen
  ook grotere gevolgen voor de kennisbehoefte van bedrijf of instelling maar ook voor
  de waarde van de competenties van de werkenden die zich met de productie van het
  desbetreffende product bezighielden. Hun specifieke productkennis is dan immers
  verouderd.
  