text: College bouw zorginsteltingen
  
  Het College bouw zorginstettingen (het Bouwcollege) houdt zich bezig met de huisvesting van de intramurate gezondheidszorg. Daarbij gaat het om zjekenhuizen, verp[eeg- en verzorgingshuizen, jnsteLLingen voor
  
  geestetijke gezondheidszorg en inste[Lingen voor gehandicaptenzorg.
  Het BouwcoL[ege voeLt zich medeverantwoordetijk voor een kwaLitatief optimaLe zorginfrastructuur met
  votdoende capaciteit en een goede prijs-kwatiteitverhouding. Het wiI een maatschappeLijke bijdrage leveren aan het opLossen van kneLpunten in de zorg.
  Vanujt deze verantwoordelijkheid verricht het BouwcoLlege, aLs expertisecentrum voor zorg en bouw, onderzoek naar de meest actuete ontwikkeLingen op het snijvtak van zorg en bouw, in zoweI bjnnen- aLs buítenLand. Bouw is jmmers de ujtkomst van een vaak [angdurig en ingewikkeld proces waarbij vraagprognoses,
  regionaLe omstandigheden, strategievorming, bouwmogeLijkheden en financjën betangrijke ingrediënten
  
  zijn. Met pubLicaties over djt onderzoek wiI het Bouwcotlege de partijen jn het werkveld voorzien van inzichten op de genoemde ingrediënten voor bouw. Daarmee hoopt het bíj te dragen aan de besluitvormende
  di sc u ssies.
  Met de uitgave van good practice cahiers wiL het Bouwcollege nieuwe ontwikkelingen en voorbeetden van
  gebouwen voor de zorg onder de aandacht brengen van de zorginsteLlingen en de andere partijen in de
  
  zorg(bouw).
  Dit cahier bjedt een inLeiding over het kLeinschaLig wonen jn de ouderenzorg en een aantaI concrete voorbeelden van kteinschalige voorzieningen uit de praktijk van het Bouwco[lege. Deze en meer voorbeelden
  zijn in het atgemeen ook te vinden op de websíte van het Bouwcot[ege, www.bouwcoLlege.nL.
   'KLeinschaliq wonen, grote verschiLLen'
  
  good practice cahier 4
  .:r
  
  CoL[ege bouw zorginsteLLingen, 2007
  
  ISBN/EAN : 978-90-8517-098-3
  
  Prijs € 10,00
  
  Kleinschalig wonen,
  grote verschi[[en
  Bouwkundige verschrjni ngsvormen van
  kteinschaLig wonen in de ouderenzorg
  
  Inhoud
  I
  2
  
  Inteiding
  
  5
  
  Analyse praktijkvoorbeelden
  
  15
  
  7
  Kteinschaligheid nader beschouwd
  7
  2.1 Kenmerken kteinschaUgheid
  2.2 Factoren die de mate van kleinschatigheid beinvloeden (en verschijningsvorm) 8
  9
  2.3 Kleinschalige zorg: implicaties voor de woon- en leefomgeving
  
  3.1 Eén of meerdere (eventueel geclusterde) wooneenheden in een wijk
  (stand-alone) (variant A)
  
  16
  
  3.2 Eén of meerdere wooneenheden in de directe nabijheid van een intramurale
  instelUng (variant B)
  
  3.3 Eén of meerdere wooneenheden binnen een intramurate instetling (variant G)
  3.4 Beschouwing
  
  4 Praktijkvoorbeelden
  
  18
  20
  
  2l
  25
  
  4.1 Eén of meerdere (eventueel gectusterde) wooneenheden in een wijk
  (stand-alone) (variant A)
  
  25
  
  4.2 Eén of meerdere wooneenheden in de directe nabijheid van een intramurale
  instetling (variant B)
  
  4.3 Eén of meerdere wooneenheden binnen een intramurale instelling (variant C)
  
  35
  
  42
  
  Bijlage 1: Geraadpleegde Uteratuur
  Bijlage 2: Verantwoording beeldmateriaal
  
  47
  
  Kteinschalig wonen staat binnen de zorg votop in de betangstetting en wordt door velen - inclusief de
  
  overheid - gezien ats de toekomst. Ook het Bouwcottege ziet kteinschatig wonen als een positieve ontwikketing. Kteinschatigheid moet echter geen doel op zich zijn. De keuzemogetijkheid van de ctiënt binnen
  een gevarieerd aanbod is uiteraard ook van betang. De wijze waarop kteinschatig wonen wordt vormgegeven en uitgevoerd in bouw varieert nogat, van een volledig zetfstandig functionerende woning in een wijk
  tot een kleinschalige woongroep binnen een grootschatige setting, en atlerlei vormen daar tussen in.
   Aanteiding voor dit cahier is de betangstetting voor kteinschalig wonen en de behoefte aan het uitwisselen
  van kennis en ervaringen. Het cahier richt zich vooral op de wijze waarop kleinschatige zorg jn diverse
  gebouwde varianten wordt aangetroffen. Benadrukt wordt dat er een duideLijk onderscheid is tussen kleinschatigheid in zorgvertening en kteinschatigheid in huisvesting. Dit betekent dat kteinschatig bouwen niet
  per definitie de enige of meest geschikte bouwkundige optossing is om invulting te kunnen geven aan
  kleinschatige zorg. De bouwkundige vormgeving of íysieke omgeving is wel een betangrijke scheppende
  voorwaarde bij het bieden van kleinschalige zorg.
  In dit cahier zulten diverse bouwkundige verschijningsvormen worden toegelicht, met per variant het type
  ruimten en voorzieningenniveau, de oppervtakte. de groepsgrootte en doelgroep, de locatie (stand-atone
  of anders), e.d.
  Ook wordt aandacht besteed aan de exptoitatie en het functioneren van voorzieningen. Temeer omdat
  exptoitatieprobtemen vaak worden opgevoerd als reden om projecten juist niet (te) kteinschatig te reatiseren.
  In de beschrijvingen wordt primair ingegaan op kteinschatigheid in de ouderenzorg. In de gehandicaptenzorg en de psychiatrie worden aI gedurende [angere tijd veetvutdig kteinschatige voorzieningen gereati-
  
  seerd. Er zijn dan ook her en der voorbeetden uit deze sectoren aangehaatd.
  In een vergetijkende anatyse van voorbeelden uit de praktijk wordt toegeticht en geïttustreerd welke varianten zijn te herkennen en wat de voor- en nadelen per variant zijn. Er is getet op factoren als de locatiegrootte, de mate van zetfstandig functioneren, de relatie tot de (intramurate) instetting, de ruimtelijke
  voorzieningen. de combinatie met andere functies binnen een gebouw en de exptoitatiekosten.
  Met dit cahier en de praktijkvoorbeelden wordt beoogd om zorgaanbieders te stimuteren en te inspireren
  om kteinschatigheid te realiseren, in welke variant dan ook.
   E
  
  I
  
  Kteinschatig wonen is volop in ontwikketing. Zeker in de sector verpleging en verzorging, waar het nog een
  
  relatief nieuw concept is voor - vee[a[ - dementerende ouderen. Het enthousiasme is groot. K[einschatig
  wonen wordt gezien a[s een goede ontwikketing en zou volgens veten zetfs de norm moeten zijn, in ieder
  geva[ als het gaat om dementerende ouderen. Het Bouwcoltege onderschrijft het streven naar kteinschatigheid van harte.
  Er zijn echter ook kritische geluiden. Kteinschatigheid moet geen doe[ op zich zijn. Het is hooguit een
  middet om de kwaliteit van leven te verbeteren. Verder tijkt het er sterk op dat kteinschalig wonen lang
  niet voor a[[e (dementerende) ouderen een geschikte optie is (Kiers, 2007). Omdat sprake kan zijn van
  sterk afwijkend en storend gedrag, maar ook omdat de individuete voorkeur van bewoners uit kan gaan
  naar een meer'traditionete setting'; een woonvorm in de onmiddettijke nabijheid of onder het dak van een
  grotere instetling. Onder andere omdat mensen daar veitigheid, voorzieningen en sociate contacten verwachten te vinden. Dit attes pteit voor variatie in het aanbod en een gevarieerd bouwbeleid (Huijsman,
  Pot, 2007). De huidige prestatie-eisen voor AWBZ-voorzieningen (Cbz, 2007) gaan ook uit van de mogetijkheid tot variatie.
  In het actiepl.an Zorg voor ouderen, kwatiteit van bestaan (VWS, 2OO7) wordt kteinschatig wonen genoemd
  ats één van de speerpunten. Jaartijks moeten er 1.500 ptaatsen bijkomen. 0m k[einschatig wonen in de
  sector verpteging en verzorging verder te stimuleren en te vereenvoudigen wordt het bouwregime (ex
  WTZi) voor zwaar verblijf per 1 januari 2008 opgerekt van 12 naar 24 ptaatsen op één postcode. Voor licht
  verbtijf zal de grens van 25 naar 50 ptaatsen vertegd wordenl. Een en ander vooruit[opend op het afschaffen van het bouwregime en de invoering van integrate tarieven (naar verwachting per 1 januari 2009).
   Verder pteit VWS voor het aanbrengen van keuzevariatie
  
  in het wonen van cliënten. Ctiënten moeten ook
  
  de mogetijkheid btijven houden om in een zorghuis te wonen ats zij dat witten.
  Voor kteinschatige woonvormen getdt momenteel de NZa-beteidsregel Kteinscha[ig wonen. Ook binnen de
  
  WïZi is het mogetijk kleinschalige woonvormen te realiseren.
  De (beteidsmatige) betangstetting voor kteinschatig wonen en de behoefte aan het uitwisseten van kennis
  
  en ervaringen vormen de betangrijkste aanteiding voor dit cahier. Het richt zich op de wijze waarop kteinschatige zorg in diverse gebouwde varianten wordt aangetroffen in de praktijk. Met dit cahier en de praktijkvoorbeeLden (plattegronden en toelichting) beoogt het Bouwcottege zorgaanbieders te stimuleren en te
  inspireren om kleinschatigheid te reatiseren, in wetke variant dan ook.
  2.1
  
  Kenmerken kleinschatigheid
  
  Er is grote overeenstemming over de kenmerken van kteinschatig wonen, zeker ats het gaat om het kteinschatig wonen van mensen met dementie. Het Trimbos-Instituut heeft deze kenmerken expliciet gemaakt
  (zie kader).
  I Zie voor nadere details: VWS. Met zorg ondernemen. Den Haag, 9 juti 2007 (MC-U-2783995) en de beleidsregels ex
  wTzi (Mc-u-2776561).
  3
  
  0pmerketijk is dat de fusieke kenmerken van kteinschalig wonen (de vormgeving van de woonomgeving)
  van ondergeschikt betang bLijken te zijn, of in ieder geval een Lage prioriteit hebben (punt 6). Dit betekent dat een kleinschatige woonvorm niet persé een arche§pisch huis hoeft te zijn (Te Boekhorst, e.a.,
  2007). Er kan ook sprake zijn van kleinschalige zorg ats deze verteend wordt in kleine eenheden binnen
  een grootschatige setting. De mate van kleinschaligheid wordt nametijk voora[ bepaald door de aard van de
  zorgvertening en de attitude van de medewerkers (Van IJperen, 2005). In de votgende paragraaf wordt hier
  verder op ingegaan.
   2.2 Factoren die de mate van kteinschaligheid beïnvtoeden (en verschijningsvorm)
  Ondanks de consensus die er bestaat over de kenmerken van kteinschaligheid, btijkt er in de praktijk een
  
  grote diversiteit te bestaan in de vormgeving en inrichting van projecten voor k[einschatig wonen. Er zijn
  verschi[[en in visie, uitgangspunten, omvang, budget, bouwkundige mogetijkheden en uitwerking van de
  organisatorische aspecten. Zo zijn er bijvoorbeetd wooneenheden met 5 of 6 bewoners in een woonhuis in
  de wijk, maar ook kleine wooneenheden ats onderdeel van een grotere setting zoats een verpleeghuis of
  een verzorgingshuis. Ook de groepsgrootte kan variëren. Soms is de huisarts verantwoordelijk voor de
  medische zorg, in andere projecten doet de verpleeghuisarts zijn ronde. Dit is stechts een greep uit het
  grote aanta[ verschitten.
  Geste[d kan worden dat de verschillende verschijningsvormen een verschittende mate van kteinschaligheid
  
  hebben. Factoren die de mate van kteinschaligheid beïnvtoeden zijn onder te verdeten in drie hoofdfactoren (Van IJperen, 2005):
  
  1. De aard van de zorgverlening
  Kteinschalige zorg is integrate en vraaggerichte zorg. Kort gezegd betekent dit dat de zorg is afgestemd op de behoefte van de bewoners (hun leefritme en wensen) en is georganiseerd conform een
  huishouden: at[e zorg, huishoudetijke activiteiten en ondersteuning gebeurt in de groep, als onderdeel
  
  van het dagetijks [even.
  2. De attitude van de medewerker
  Kteinschatige zorgverlening vraagt om medewerkers met een integra[e, vraag-, persoons- of retatiegerichte attitude.
  3. De fosieke woonomgeving
  De fusieke woonomgeving is op zodanige wijze vormgegeven
  
  dat sprake is van:
  
  - huisetrJkheid en een veitige en vertrouwde omgeving;
  - herkenbaarheid;
  - overzichtetijkheid;
  - een eigen ervaringsweretd;
  - nabootsing van een normate situatie;
  - optimate privacy voor de woongroep.
   Van deze drie factoren btijkt de attítude von de medewerker de doorstaggevende factor te zijn ats het gaat
  
  il
  
  om kteinschatigheid. De wijze waarop de medewerker invutling geeft aan de zorgvertening maakt de zorg
  kteinschatig ofjuist niet. Een medewerker met een integrate, vraag- en persoonsgerichte attitude is in
  staat kteinschatige zorg te vertenen, ook in een minder huiselijke setting.
  De twee andere factoren zijn randvoorwaarden. Hoe beter wordt voldaan aan deze randvoorwaarden, hoe
  gemakketijker het voor de medewerker is om invulling te geven aan kleinschalige zorg. Hoe kleinschatig de
  woonomgeving en de zorgverlening echter ook zijn, ats de medewerker geen invutting geeft aan kteinscha-
  
  tigheid. is van kleinschatige zorgverlening geen sprake. Verder btijkt dat het niet vee[ verschi[ maakt of een
  wooneenheid in een grootschatige of in een kleinschatige setting is ondergebracht. Voorwaarde is wel dat
  de setting zodanig is vormgegeven dat sprake js van de zes genoemde kernwaarden (huisetijkheid, een
  veitige en vertrouwde omgeving, privacy e.d.). Een grootschatige setting vergt echter wel een grotere
  inspanning om de omgeving en de zorg zodanig in te richten dat dejuiste sfeer en attitude worden
  bereikt. Een grootschatige setting biedt meer ruimte voor de medewerker om gedrag te vertonen dat de
  mate van kleinschaligheid negatief kan beïnvtoeden. Er bestaat het risico op het ontstaan van een instet[ingssfeer, waarin medewerkers geneigd zijn 'instetlingsoptossingen'te gebruiken.
  Ook omwitte van vermaatschappetijking, integratie en genormatiseerd wonen
  
  - betangrijke thema's in de
  
  gehandicaptenzorg en de (chronische) psychiatrie - wordt vaak gekozen voor een kleinschatige setting.
  l4obiele orts bezoekt bewoners Ter Reede in Vlissingen met koffer (foto 1, Links); bewoonsters van Woonzorgcentra Westerkwortíer in Leek hangen zelf de wos op (foto 2, rechts).
   Geconc[udeerd kan worden dat de fysieke omgeving niet de belangrijkste factor is ats het gaat om ktein-
  
  schatigheid, maar dat het wel een betangrfke scheppende randvoorwaarde is voor het verlenen van kleinschatige zorg. In dit cahier wordt vooral ingegaan op de fysieke omgeving en in het vertengde daarvan de
  bouwkundige verschijningsvormen.
  2.3
  
  Kleinschalige zorg: implicaties vooÍ de woon- en leefomgeving
  
  Achtereenvolgens worden diverse aspecten beschreven die van belang zijn om een optimale fusieke woonomgeving te realiseren voor kleinschalige zorg. Benadrukt wordt dat deze aspecten voor een groot dee[
  zowe[ bij 'woningen in de wijk'zijn te realiseren ats bij wooneenheden binnen een grootschalige setting.
  Er wordt hier voorat'ingegaan op omgevingsaspecten die samenhangen met kteinschatigheid. Andere essen-
  
  tiëte omgevingsaspecten - die niet voorbehouden zijn aan kteinschatigheid - btijven hier buiten beschouwing. Te denken va[t aan daglichttoetreding, akoest'iek, toegankelijkheid, ktimaatbeheersing e.d.
  Gebouw en Locatíe
  
  Bij kteinschatig wonen wordt vaak geprobeerd om het'oerhuis'zo veel mogelijk te benaderen. Dit kan door
  het gebouw bouwkundig te laten tijken op een normaal huis. In het meest vergaande geval gaat het dan
  om een woning die er net zo uitziet als de omtiggende woningen in de wijk en in niets lijkt op een zorgvoorziening (zie o.a. praktijkvoorbeetd 1). Ook bij situering op het terrein van een zorginstelling wordt
  soms gekozen voor op woningbouw getijkende bouw.
  E
  
  Zeker bij mensen met beperkte bewegingsmogetijkheden of -vrijheid en vanujt het oogpunt van vermaat-
  
  schappetijking wordt vaak gestreefd naar een locatie in de buurt van winkets en dergetijke (zie ook prak-
  
  tijkvoorbeeld 5). Ook een levendig uitzicht (vanuit de woonkamer) geeft mensen zicht op wat er buiten
  gebeurt. Situering op de begane grond biedt de mogeLijkheid op uitzicht en op het reatiseren van een
  beschutte buitenruimte, zodat bewoners zich veilig buiten de wooneenheid kunnen bewegen (Nouws,
  2006).
   j. Sítuering in de wijk, oan woningbouw geLíjkende bouw
  (Dichterbij, MaLden).
  eTq
  
  tr
  
  i-1
  
  +-=l
  _,H l_l
  .@ EA
  
  IJ ffi
  r§G
  
  !
  
  4. Situeing begane grond met vij zicht op Levendige buitenruimte (Maiënhave, Warmond).
  Niet iedereen is getijk en wiI op dezetfde manier zijn of haar oude dag doorbrengen. Het aanbod aan zorgvoorzieningen moet hierop in kunnen spelen. Het gevolg voor de bouw is vooral dat variatje betangrijk is,
  in de zin van het creëren van kleinschalige voorzieningen in diverse verschijningsvormen. Uiteenlopend
  van stand-alone hujzen in de wijk tot kteinschatige eenheden naast of onder het dak van een grotere orga-
  
  nisatie (Huijsman, Pot. 2007).
  Eil
  
  Lay-out
  Niet alleen met de uitertijke vormgeving, maar ook met de indeting (tay-out) van het gebouw kan een huiselijke en herkenbare sfeer worden gecreëerd. Een eenvoudige ptattegrond, zodat bewoners de weg kunnen
  vinden, is met name van betang voor mensen met dementie (zie ook praktijkvoorbeetd 4). Verder maakt
  het voor de huisetijkheid nogal een verschil ofje binnenkomt in een wooneenheid die qua opzet tijkt op
  
  een'normale'woning met een haltetje. een woonkamer, een keuken, een eigen tuin, staapkamers en sanitair (in een privé zone), of datje binnenkomt in een wooneenheid die meer tijkt op een afdeting; met een
  recreatieruimte, lange gangen, een spoetruimte, een centraal getegen kantoorruimte voor personeel, e.d.
  5. Plottegrond (lay-out) groepswoning (Regionale St. Zorgcentra de Kempen, Eersel).
  6. Plottegrond (loy-out) groepswoning (Verpteeghuis de Weerde/Vitolis Zorg Groep, Eindhoven).
   I
  
  Inrichting
  Bij de inrichting van de wooneenheid gaat het om basale dingen zoals een eigen voordeur met be[, een
  kapstok, een eigen tetefoon, een thermostaat en eigen meubets. Ook het materiaat- en kteurgebruik (vtoer,
  muren) is afgestemd op een normate woning. Hiermee wordt een vertrouwde en herkenbare omgeving
  gecreëerd, die bewoners herkenbare prikkets biedt. Zeker omdat deze omgeving uitnodigt tot natuurtijke,
  dagetijkse activiteiten: krant lezen, (af)wassen, tafetdekken met op de achtergrond getuiden en geuren van
  het koken. Dit verhoogt de binding met de reatiteit en biedt bovendien afleiding.
  Voor de inrichting is het van betang aan te sluiten bij het referentiekader van de bewoners. Bijvoorbeetd
  door hen nadrukkel.ijk te betrekken bij de inrichting. Ook zijn er voorbeetden waar de inrichting is afgestemd op de teefstijt van de groep ('Indische woongroep', 'Natuur en buitentui')2.
  7. Interieur foto kleínscholíg wonen (WZH/De Stijp, Den Hoog).
  8. Inteieur foto's kleinscholíg wonen voor Licht verstandelíjk gehandicopte jongeren / LVGj (Amorant,
  Bredo).
  Het btijkt in de praktijk soms lastig om een goed evenwicht te vinden tussen het creëren van een huise-
  
  lijke omgeving en de voorwaarden die er zijn voor het kunnen vertenen van zorg. Door de benodigde afmetingen bij toegangen en in het sanitair bijvoorbeetd of door het gebruik van ptafondtiltiften, kan een
  enigszins institutionete uitstra[ing ontstaan. Hetzetfde geLdt bij luchtbehandeting in wooneenheden, waardoor soms gekozen wordt voor een systeemptafond. Soms zijn er aanvultende (veitigheids)maatregelen
  
  E
  
  2 lt/ZH. Den Haag, De Strijp-Waterhof.
  nodig in verband met heftige gedragsstoornjssen. Dit speelt voora[ in de gehandicaptenzorg en de psychiatrje, maar ook wel jn de ouderenzorg (dementie, syndroom van Korsakov). Dit kan Leiden tot de keuze voor
  een stootvaste en robuuste afwerking (verzwaarde uitvoering).
   Lype rttírnten (voot zíentnqenniveou)
  
  Bij kLeinschaLige zorg vinden atte dagetijkse activiteiten in de wooneenheid ptaats en wordt een gezamenLijk huishouden gesimuteerd. De bewoners beschjkken over een eigen zit-/staapkamer (eventueeI met eigen
  
  sanitair). Keuken, woonkamer, tuin en vaak ook de sanitaire ruimten worden gemeenschappetijk gebruikt.
  Eventueel is er ook een was- en droogruimte aanwezig. De gemeenschappetijke woonkamer is ruim genoeg
  om samen te eten en is ook geschikt voor andere activitejten; bijvoorbeetd in de vorm van meerdere zit-l
  LeefgedeeLten. Dit is van be[ang omdat bewoners (met dementie) hun dag grotendeets in de woonkamer
  doorbrengen. Uit oogpunt van privacy heeft iedere bewoner een eigen kamer en eventueel eigen sanitair.
  Een bewoner kan zjch hierdoor aan de groep onttrekken, bezoek ontvangen, etc.
  Voor mensen met somatische zorgvragen ligt het accent vaak minder op het groepsleven. Zij wiLten over
  
  het aLgemeen de regie in eigen handen houden en hechten veeI waarde aan een (grotere) jndjvidueLe [eefruimte. Het tigt dan voor de hand om meer individuete rujmte beschikbaar te stellen en minder gemeenschappelijke ruimte. Dit kan bijvoorbeetd door naast een eigen woonkamer, ook een eigen slaapkamer,
  sanitair en eventueeI een pantry te reaLiseren. De beschutting van een groep, c.q. het kunnen terugvaLten
  op medebewoners kan gecreëerd worden door verschillende appartementen te ctusteren en tevens een
  gezamenLíjke woonkamer te maken (zíe ook praktijkvoorbeetd 7).
  9. Huiskomer De Winde,
  Deventer (zie ook praktijkvoorbeeLd 12).
  IoonkamerAgukln llaapkamel
  L0. GecLusterde individueLe eenheden díe samen een groep vormen (GGZ
  Noord-HoLLand Noord, HeiLoo, zie ook praktijkvoorbeeLd
  
  1j).
  Gezien het voorgaande kan het daarom raadzaam zijn om naar differentiatie te streven: kleinschatige
  wooneenheden waarin retatief veel in het groepsteven wordt geïnvesteerd en wooneenheden waarin de
  
  eigen regie op de voorgrond staat. Kteinschatige wooneenheden kunnen daarnaast ook gebaseerd zijn op
  verschitlende leefstijlen. zodat mensen met dezetfde achtergrond samenwonen (Te Boekhorst, e.a.,2007).
   Groepsgrootte
  Hoewel de meningen over de optimate groepsgrootte verdeetd zijn. is een groep van zes bewoners een
  gangbare omvang. Het bjedt cHënten een woonptek die ktein genoeg is om vo[doende intimiteit te hebben
  
  en bij dit aantal heeft men niet het idee op een afdeting te wonen. Bij een beperkt aantal bewoners kan
  de begeLeiding een goede relatie met hen opbouwen en anticiperen op hun gedrag. Het aantal van zes
  refereert tot op zekere hoogte aan een gezinsgrootte en is ook in psychotogisch opzicht te overzien. In
  één oogopstag kan men medebewoners in beetd hebben. Hetzetfde getdt voor het personeet. Met zes bewoners kan één persoon goed overzicht houden op de activiteiten van de groep. Bij een groep van acht wordt
  dit a[ een stuk [astiger. Bovendien verschijnen er dan a[ snel twee eettafels, wat ten koste gaat aan de
  'gezinssfeer'en het beeld van een afdeting geeft. Ook zijn er praktische bezwaren voor een groter aantal
  dan zes. Een basaal punt hierbij is dat de maatvoering van pannen om te koken niet meer past. Daarnaast
  moet de begeleider atle bewoners kunnen verzorgen, ook ats hij/zij atteen werkt, wat in de praktijk niet
  attijd is te voorkomen (NIZW 2006).
  Uit oogpunt van efficiëntie of exploitatie wordt overigens vaak gekozen voor acht of zetfs meer bewoners.
  Een mogetijk exptoitatieprobteem is ook te ondervangen door meerdere eenheden (van bijvoorbeeld zes
  bewoners) te ctusteren. Uit oogpunt van privacy van de groep is dan wel van betang dat de wooneenheden
  fysiek van etkaar gescheiden zijn. Een nooddeur tussen twee huiskamers wordt bijvoorbeeld a[ gauw
  gebruikt ats gewone doorgang. Hoe makkelijker een wooneenheid is te betreden, hoe meer kans bestaat
  dat dit veelvutdig wordt gedaan. Een fysieke scheiding betekent o.a. een eigen entree en een eigen 'verkeersgebied' per wooneen heid.
   11. CLustering von meerdere eenheden met een fysíeke scheiding tussen de eenheden (SVRZ Magistrootwijk,
  Middelburg, zíe ook praktijkvoorbeeld 15).
  In het volgende hoofdstuk votgt een ana§se van praktijkvoorbeelden van kteinschatig wonen. De aandacht
  gaat dan vooral uit naar de fysieke omgeving, de bouwkundige uitwerking en de exptoitatie van de kteinschatige voorzieningen.
  g
  
  In dit hoofdstuk worden diverse praktijkvoorbeetden geana§seerd. In paragraaf 3.1 tot en met 3.3 worden
  drie varianten besproken en in paragraaf 3.4 worden de verschillende varianten met e[kaar vergeleken en
  conctusies getrokken.
  Door een aantaI praktijkvoorbeetden van kleinschatige voorzieningen onderting met etkaar te vergelijken,
  ontstaat een beetd hoe kleinschatige woonvormen in de praktijk worden opgezet. Daarnaast kan de invloed
  
  van onder meer schaatgrootte, groepsgrootte en zorginhoudetijke opzet van de voorziening worden geanalyseerd3.
  In totaa[ zijn 24 kteinschalige voorzieningen met elkaar vergeteken, waarvan 16 via de WTZi en 8 in het
  kader van de NZa-beteidsregel Kleinschatig wonen zijn gereatiseerd. Atte geana[yseerde gebouwen zijn
  reeds in gebruik. Het merendee[ betreft voorzieningen voor dementerende ouderen. Verder zijn ter vergetij-
  
  king een voorziening voor somatische zorg, een hospice voor pal[iatieve zorg, een kleinschatige verzor-
  
  gingsunit en een voorziening voor chronisch psychiatrische ctiënten in de anatyse betrokken.
  0p grond van de bouwkundige opzet en de verschijningsvorm zijn in de praktijk grofweg drie varianten van
  kleinscha[ige voorzieningen te onderscheiden:
  
  A Eén of meerdere (eventuee[ geclusterde) wooneenheden in een wijk (stand-a[one)
  B Eén of meerdere wooneenheden in de directe nabijheid van een intramurate instelling
  C Eén of meerdere wooneenheden binnen een intramurate instetting
  
  t------t'---'--t
  
  t!t
  
  i__r
  Uiteraard zijn er ook mengvormen tussen A, B en C en combinaties van kteinschatige woonvormen met
  andersoortige voorzieningen zoats een dagbestedingscentrum, een gezondheidscentrum, e.d. Kleinschalig
  wonen kan ook onderdeel uitmaken van een wijkgericht zorgaanbod.
   In hoofdstuk 4 worden van de verschittende varianten diverse praktijkvoorbeelden getoond. Daaruit btijkt
  de grote variatie in de manier waarop kteinschatige zorg in gebouwen wordt gereatiseerd.
  In de anatyse is per variant gekeken naar de thema's schaatgrootte, groepsgrootte, ruimtelijke opzet,
  oppervtakte, instattatietechniek, persone[e bezetting, exploitatiekosten, kapitaatlasten en de mate van
  zetfstandig functioneren van de voorziening.
  Een kanttekening moet worden geplaatst bij de vottedigheid en ondertinge vergetrJkbaarheid van de aange-
  
  [everde informatie over met name de exploitatiekosten en de personele bezetting. Door het beperkte aan-
  
  tal projecten en de niet attijd even vol.tedige informatie per project heeft de anatyse een beperkte waarde.
  Daarom is naast een rekenkundig gemiddetde vaak ook een bandbreedte aangegeven waarbinnen de geana-
  
  lyseerde projecten zich bevinden.
  In totaal zijn ruim 30 zorgaanbieders met kleinschalige projecten aangeschreven, zoals bekend bij het Bouwcollege en
  de NZa. Als selectiecriteria golden: recent in gebruik genomen, gerealiseerd via de WTZi of via de NZa-beteidsregel
  Kleinschalig wonen. met voldoende ondertnge diversiteit in bouwkundige verschijningsvorm (schaal- en groepsgrootte, relatie met andere voorzieningen, mate van zelfstandig functioneren. e.d.) om een analyse van de diverse verschijningsvormen te kunnen verrichten. Uiteindelijk heeft dit geresulteerd in 24 projecten.
  E
  
  3.1
  
  Eén of meerdere (eventueel geclusterde) wooneenheden in een wijk
  
  (stand-atone) (variant A)
  Variant A stuit gevoetsmatig nog het meest aan bij het beetd dat we hebben van kteinschatig wonen: een
  woning zoats iedere andere, in de wijk en los van een zorginstelling, een zetfstandig functionerende eenheid; oftewel genormaliseerd qua opzet, verschijningsvorm en functioneren (geen instituut). Vaak wordt
  ervoor gekozen meerdere van dergetijke wooneenheden te clusteren. Dit kan een fysieke ctustering zijn
  (meerdere wooneenheden gekoppetd, dan wel gesitueerd in etkaars nabijheid) en/of een clustering op
  organisatieniveau (facilitaire diensten. personeel, e.d.). Exptoitatievoordelen en bezetting gedurende de
  nacht vormen meestal de aanteiding om meerdere wooneenheden te ctusteren.
   Van de geanatyseerde projecten vatten 14 projecten onder deze variant.
  SchaaLgrootte
  De geana§seerde stand-atone voorzieningen in de wijk variëren van 5 tot 30 ptaatsen. De gemiddetde
  
  omvang is 14 ptaatsen. Zeven projecten hebben minder dan 12 en drie projecten meer dan 24 ptaatsen.
  Minder dan 12 ptaatsen
  Meer dan 24 pl.aatsen
  
  Soms vormt de voorziening een onderdeel van een groter geheet, waarbij is aangehaakt
  
  bij huur- en koop-
  
  appartementen waar extramurate zorg wordt geboden. Ook wordt in een enkel geval een combinatie
  gevormd met voorzieningen voor gehandicaptenzorg, buitenschoolse opvang. een kinderdagverbl.ijf of
  openbare voorzieningen ats een bibtiotheek, winkets of een sporthal.
  Groepsgrootte
  Voor zover sprake is van een groepswoning, varieert de groepsgrootte van 5 tot 6 plaatsen. Naast groeps-
  
  woningen is in een enkel geval ook sprake van individueet verbtijf, gectusterd tot een groep van 5 tot 6
  personen op een bouwtaag. Het betreft hier somatische zorg. De groepsgrootte van 6 plaatsen voor kteinschatig groepsverbLijf is niet atteen ingegeven vanuit de prestatie-eisen voor AWBZ-voorzieningen, maar
  stuit aan bij de praktijk en wordt vanuit zorginhoudetijk oogpunt ats een wenselijke omvang gezien (zie
  ook 2.3).
  RuimteLijke opzet
  De gemiddetde groepswoning bestaat uit 6 zit-/staapkamers met a[ dan niet kamergebonden sanitair, een
  
  huiskamer met (open) keuken, een personeelsruimte ('teamposí of kantoorruimte eventueel voorzien van
  een ruimte voor de staapwacht), bergruimten en een personeets-/bezoekerstoitet. Stechts in een enkel
  geval is een logeerkamer, een multifunctionele ruimte, een zorgbadkamer, een snoezelbadkamer of een
  spoetruimte gereatiseerd. ln 57olo van de gevallen is sprake van individueel kamergebonden sanitair. In de
  overige gevatten wordt het sanitair gedeeld door 2 tot 4 bewoners, in feite vergelijkbaar met een normate
  gezinssituatie. In een enkel geval is de gedeetde sanitaire cel rechtstreeks toeganketijk vanuit twee bewonerskamers, hetgeen de privacy niet bevordert.
   verbtijf zijn naast de tweekamerappartementen een muttifunctionete activiteitenruimte c.q. gezamentijke huiskamer, een kantoorruimte (a[ dan niet voorzien van een ruimte voor de
  Waar sprake is van indivjdueel
  
  slaapwacht). een gemeenschappetijke zorgbadkamer, een personeets-/bezoekerstoitet en bergruimte gerealiseerd.
  A[[e voorzieningen zijn rotstoet- dan wel bedtoegankelijk. Er zijn brede gangen gerealiseerd en indien sprake is van meertaagse bouw is een (bedden)tift aangebracht. De meeste voorzieningen kunnen worden aangemerkt ats specifieke bouw. Stechts een enkele voorziening gaat uit van een woningbouwstramien of is
  
  vergelijkbaar met regutiere woningbouw.
  0ppervLokte
  De bruto vloeroppervtakte van de geanalyseerde stand-alone projecten bedraagt gemiddetd 62 m2 per
  ptaats. Voor zover sprake is van een groepswoning. varieert de grootte van de zit-/staapkamer van L6 tot
  22 m2 en bedraagt de gemiddelde kamergrootte 18 m,. Bij individueet verbtijf varieert de appartement-
  
  grootte van 42tot 48 m2 nvo.
  Eil
  
  In vergetijking met de prestatie-eisen voor AWBZ-voorzieningen (Cb2,2007) ligt de gemiddelde nuttige
  vtoeroppervlakte van de bewonerskamers ruim boven het minimum, terwijI de appartementgrootte rond het
  minimum tigt. De gemiddetde bruto vtoeroppervtakte per ptaats is ongeveer getijk aan de rujmtebehoefte
  
  zoa[s vermetd in de prestatie-eisen voor AWBZ-voorzieningen. 0pgemerkt wordt dat niet atte beschikbare
  
  normatjeve oppervtakte wordt ingezet in deze voorzieningen, maar dat er ook ruimte wordt gereserveerd
  voor centra[e voorzieningen (kantoorruimten en andere ondersteuning op bijvoorbeeld de hoofdl.ocatie).
  InstaLlatietech niek
  
  In de geanalyseerde projecten wordt gebruik gemaakt van diverse vormen van domotica en geavanceerde
  i nstattatietechnieken.
  Bij veel. bewoners is sprake van vatgevaar of desoriëntatie in met name de nacht. 0m de bewoners op
  afstand te kunnen 'bewaken'worden vaak uittuistersystemen toegepast. Hierbij wordt de staapwacht in de
  nacht vervangen door een centrale van waaruit men meerdere locaties kan bewaken, Zwerfwachten worden
  aangestuurd door de centrate. In enkete gevatten wordt de bewaking aangevuld met camera's.
   Voor dementerenden zijn voor overdag dwaatdetectje-systemen gangbaar. Hiermee kunnen op subtie[e
  wijze deuren gestoten worden als dat nodig is.
  Toegepaste hutpmiddelen zijn infrarooddetectoren, bewegingsmetders, getuidssensoren en deurstandsigna-
  
  leringen. Hiermee is het mogel.ijk na te gaan of sprake is van een ongewenste situatie.
  Sturing van de vertichting (zogeheten tooptijnvertichting) is gangbaar voor de nacht. In een enkel geval is
  sprake van vertragende lichtschaketaars en van automatische verlichting gekoppetd aan bewegingsmelders.
  Tevens worden vaak schaketingen aangebracht om kookptaten automatisch uit te schaketen of om altes ujt
  
  te schaketen ats de bewoner de woning vertaat.
  In de meeste gevalten eist de brandweer branddetectie door middel van automatische metders. De meest
  efficiënte methode is deze te koppelen aan de toch a[ aanwezige oproepsystemen. Dit gebeurt jn de meeste gevatlen dan ook.
  VeetaI is sprake van een persoonsbeveiligings-, personenzoek-
  
  en/of een zusteroproepsysteem. Een zuster-
  
  oproepsysteem kan het kteinschatige karakter van de voorziening echter in de weg staan en is meer
  
  geschikt voor mensen met somatische probtemen. 0m deze reden worden dergetijke systemen bij sommige
  kleinschalige woonvormen juist bewust niet toegepast.
  De verpteging of verzorging is meestaI uitgerust met tetefoontoestetten met paging (berichten). Dit kunnen DECT-te[efoons zijn voor [okaat gebruik of GSM's bij gebruik op meerdere locaties.
  Soms is sprake van een netwerkverbinding met een op afstand gelegen woonzorgcentrum of zorginstetling.
  0m veil.igheidsredenen zijn warmwaterkranen vee[aI voorzien van temperatuurbegrenzing.
  In een enkel gevaI is topkoeLing of airconditjoning aangebracht.
  De buitendeuren (brJ voorzieningen voor bewoners met psychogeriatrische problematiek) zijn veetaI voorzien van een etektronisch codeslot. zodat mensen zich niet ongewenst in- en uit de wooneenhejd kunnen
  begeven. Het stuiten van binnen- en buitendeuren kan het genormatiseerde karakter van een kl"einschatige
  voorziening echter in de weg staan en te veel doen denken aan een gestoten afdel.ing.
   Personele bezetting
  De personete bezetting van de geanalyseerde stand-alone voorzienjngen omvat gemiddeid 0,96 fte per
  
  ctiënt. De totate formatie verschjtt van 0,76 tot 1,09 fte per cliënt. Naast het personeel van de instetting
  wordt vee[ gebruik gemaakt van vrijwiltigers en mantelzorg.
  In de nacht wordt in een stand-atone voorziening veetal één medewerker ingezet op meerdere groepen of
  wooneenheden. In een reguliere nachtsituatie. waarin van 22.30 uur's avonds tot 07.30 uur's ochtends
  één medewerker aanwezig js, levert dit een (directe) personeetsinzet op jaarbasis van tenminste 2.19 fte
  op voor de gehete voorziening.
  Exp Loitatíekosten
  
  Van slechts zes van de stand-atone voorzieningen is bekend wat de exploitatiekosten zijn.
  De exploitatiekosten vertonen een enorme verscheidenheid en variëren van € 5L3,-- tot € 1.349.-- per m,
  bruto vtoeroppervlakte en € 24.600,-- tot € 70.136,-- per plaats (prijspeiL 2007). De laagste exptoitatiekosten hebben betrekking op een kteinschatig verzorgingshuis, dat gecombineerd is met appartementen
  
  voor zetfstandig wonende ouderen. De voorz'ieningen voor mensen met een intensievere zorgbehoefte kennen een gemiddetd hogere exploitatietast. De gemiddetde exptoitatiekosten voor de groepswoningen,
  zijnde € 1.056,-- per m2 bruto vtoeroppervlakte en € 58.339,-- per ptaats (prijspeit 2007). komen redetijk
  overeen met de in het onderzoek van Huijsman (2007) gevonden gemiddetde waarden.
  Gemjddetd 63% van de exploitatiekosten bestaat uit personeetskosten (satarissen. loonbetasting, sociate
  lasten e.d.), hetgeen nagenoeg overeenkomt met het tandetijk gemiddetde van de gehele verpteeghuissec-
  
  tor (C85, 2003). Gezien de kteinschaligheid zou men hier een hoger percentage verwachten. Mogetijk zijn
  sommige kosten verschitlend toegerekend aan de exploitatie van de overkoepetende organisatie.
  ffi
  
  KapitaaLlasten
  Een deel van de exptoitatiekosten bestaat uit kapitaaltasten. Kapitaaltasten bestaan in geval van eigendom
  van de huisvesting voor een groot deel uit de rente en afschrijving van de investeringskosten. Ook wordt
  in veel gevalten (11 projecten) gehuurd, waarbij sprake is van een kate huur en additionele servicekosten.
   De huur- en investeringskosten van de stand-atone voorzieningen kennen een hoge mate van variatie. De
  naar prijspeiLjanuari 2007 geïndexeerde investeringskosten inctusief grond- en startkosten bedragen
  gemiddel.d € 1,.673,-- per m2, inctusief BTW. en houden het midden tussen de kostennormen voor verbtijf
  in specifieke en a-specifieke bouw volgens de Bouwkostennota 20074. Kate huurpnJzen variëren van
  € 81,-- tot € 199,-- per m2 BVO perjaar, dan wel € 398.-- tot € 940,-- per ptaats per maand (prijspeit
  
  2007). De laagste huurprijzen komen overeen met sociate woningbouwprijzen. De hoogste huurprijzen
  gaan het normatieve kapitaatstastenbudget uit de NZa-beleidsregel Kteinschatig Wonen ver te boven.
  Uiteraard zijn grond- en huurkosten regiogebonden, waardoor deze in bijvoorbeeld de binnenstad van
  Amsterdam hoger uitpakken dan in een buitenwijk van Groningen.
  Zelfsto n diq functioneren
  
  In atle stand-atone groepswoningen wordt gekookt op de groep. In 12 van 14 projecten wordt ook de was
  in de woning zetf gedaan. De stand-alone voorzieningen zijn, voor zover de instetlingen dit hebben aangegeven, verantwoordeLijk voor hun eigen budget.
  3.2
  
  Eén of meerdere wooneenheden in de directe nabijheid van een intramurale
  instelling (variant B)
  
  In de opzet votgens variant B staan de kteinschatige wooneenheden op het terrein van een intramurate
  zorginstelting zoa[s een verpleeghuis (eventueel met een interne verbindingsgang) of in de directe omgeving. op loopafstand (maximaal 500 m). De wooneenheden vormen wetiswaar onderdeel van de'aanpalende'voorziening, maar dat is in het dageLijks functioneren van de eenheid niet/nauwetijks merkbaar voor
  de bewoners. Van de geanatyseerde projecten vatten 8 projecten onder deze variant.
  SchaaLgrootte
  De geana§seerde voorzieningen in de nabijheid van een intramurate instelting variëren van 10 tot 32
  ptaatsen, met een gemiddetde omvang van 20 ptaatsen, iets groter dan de omvang van de geanatyseerde
  
  stand-atone voorzieningen.
   Minder dan 12 ptaatsen
  Meer dan 24 ptaatsen
  
  Groepsgrootte
  Voor zover sprake is van een groepswoning, varieert de groepsgrootte van 6 tot 8 plaatsen. Een in de ana[yse opgenomen hospice voor pattiatief-terminale zorg omvat een groep van L0 plaatsen. Strikt genomen
  
  votdoet een groepsgrootte van meer dan zes bewoners niet meer aan de definitie van een groepswoning
  volgens de prestatie-eisen voor AWBZ-voorzieningen, maar is dan sprake van afdetingsverbtijf. Naast
  groepswoningen is in één project sprake van individueet verbtijf voor chronisch psychiatrische ctiënten.
  0pvattend is dat de groepsgrootte bij de voorzieningen annex een intramura[e instetting, evenats de
  schaatgrootte, iets toeneemt ten opzichte van de geanatyseerde stand-alone voorzieningen in de wijk.
  RuimteLijke opzet
  De gemiddetde groepswoning bestaat uit 6 tot 8 zit-/slaapkamers met veetal kamergebonden sanitair, een
  
  huiskamer met (open) keuken, een rookruimte, een personeetsruimte ('teamposí of kantoorruimte, eventuee[ voorzien van een ruimte voor de staapwacht), bergruimten en een personeets-/bezoekerstoitet. Stechts
  in een enkel geval is een logeerkamer, muttifunctionele ruimte, zorgbadkamer of snoezelbadkamer gereatiseerd. Voor patliatieve zorg wordt voorzien in een familiekamer c.q. stilteruimte en is een spoetruimte
  toegevoegd. In 630/o van de gevatlen is sprake van individueel kamergebonden sanitair. In de overige
  gevatlen wordt het sanitair gedeetd door 2 tot 4 bewoners, in feite vergetijkbaar met een normale gezins-
  
  IT
  
  a De analyse is gebaseerd op 3 projecten. atle overige projecten (11) betroffen huur.
  situatie. In een enkel gevaI is de gedeelde sanitaire cel rechtstreeks toeganketijk vanuit twee bewonerskamers, hetgeen de privacy niet bevordert.
  Waar sprake is van individueet verbtijf wordt naast de tweekamerappartementen een multifunctionele activiteitenrui mte c.q. gezamen lij ke huiskamer gereatiseerd.
   A[te voorzieningen zijn rotstoet- dan wel bedtoegankel"ijk. Er zijn brede gangen gereatiseerd en indien sprake js van meertaagse bouw is een (bedden)tift aangebracht. De meeste voorzieningen kunnen worden aan-
  
  gemerkt ats specifieke bouw. Stechts een enkete voorziening is gestoetd op een woningbouwstramjen.
  0pvattend is dat hier gemiddeLd meer gemeenschappetijke atgemene ruimten (muttifunctionete activiteitenruimten en personeetsruimten) zijn gereatiseerd dan bij de gemiddetde kteinschatige stand-alone voorziening in de wijk, terwijI men voor dit type ruimten zou kunnen aanhaken bij de aanpatende intramurate
  i nsteLLi ng.
  0ppervLakte
  De bruto vtoeroppervtakte van de geanatyseerde projecten in de nabijheid van een intramurale instelling
  bedraagt gemiddel.d 74 mz per ptaats. Hierbij wordt opgemerkt dat de twee projecten met de hoogste bruto
  vtoeroppervtakte per ptaats het hospice voor paltiatieve zorg en de appartementen voor chronisch psychiatrische ctiënten betreffen. De bruto vtoeroppervtakte van de groepswoningen voor dementerende bewoners
  bedraagt gemiddetd 68 m2 per plaats, hetgeen in vergetijking met de stand-alone voorzieningen (qemiddetd 62 m'? BV0) voor deze doetgroep groter is. De toename is voornamelijk toe te schrijven aan het
  gebruik van meer gemeenschappelijke algemene ruimten (zie ook 3.4).
  Voor zover sprake is van een groepswoning, varjeert de grootte van de zit-/staapkamer van 15 tot 24 m2
  
  en bedraagt de gemiddetde kamergrootte 18 m2. De appartementen voor chronisch psychiatrische cliënten
  hebben een nuttige vtoeroppervtakte van circa 50 m2.
  De gereatiseerde oppervlakte overstijgt over het atgemeen de minjma[e (nuttige) oppervtakte volgens de
  prestatie-eisen voor AWBZ-voorzieningen.
  Insta LLotietech ni ek
  De mate van gebruik van domotica en geavanceerde installatietechnieken verschitt niet met de klejnscha[ige stand-atone voorzieningen in de wijk. De toegepaste technieken zijn vergelijkbaar.
   PersoneLe bezetting
  De personele bezetting omvat gemiddetd 0,81 fte per ctiënt5, hetgeen iets lager tigt dan de stand-atone
  voorzieningen (gemiddetd 0,96 fte per ctiënt). Vaak is er een duidel"r'jke samenwerking zowel overdag ats
  's nachts met de annex getegen zorgvoorziening, waardoor meer inzet van personeel aan zorgtaken mogetijk is. Hierbij moet worden opgemerkt dat de groepswoningen voor dementerende bewoners een gemiddeld
  
  hogere formatie kennen dan bijvoorbeeld de voorziening met individueel verbtijvende chronisch psychiatrische cliënten.
  In de nacht wordt, evenals bij een stand-atone voorziening, veetal één medewerker ingezet op meerdere
  groepen of wooneenheden.
  Naast het personeel van de jnstelting wordt veel gebruik gemaakt van vrijwittigers en mantelzorg.
  Exp Loitati ekoste n
  
  Van slechts de hel.ft van de voorzieningen in de nabijheid van een intramurate instel.ting js bekend wat de
  
  exploitatiekosten bedragen. Zoats eerder vermetd moet een kanttekening worden geplaatst bij de voltedigheid en onderlinge vergelijkbaarheid van de aangeteverde informatie van de exptoitatiekosten.
  De exploitatiekosten variëren van € 672,-- tot € 989,-- per m2 bruto vtoeroppervtakte en € 53.992,-- tot
  € 62.125,-- per ptaats (prijspeit 2007). De gemiddetde exptoitatiekosten voor de groepswoningen. zijnde
  €879,-- per mz bruto vtoeroppervtakte en € 58.1,37,-- per ptaats (prijspeit 2007), komen redetijk overeen
  met de in het onderzoek van Huijsman (2007) gevonden gemiddelde waarden.
  Gemiddetd 680/o vdn de exptoitatiekosten bestaat uit personeetskosten (satarissen, [oonbetasting, sociate
  
  lasten e.d.), hetgeen nagenoeg overeenkomt met het tandetijk gemiddetde van de gehele verpteeghuissec-
  
  tor (CBS, 2003). Gezien de kl.einschatigheid zou men hier een hoger percentage verwachten. Mogetijk zijn
  sommige kosten verschi[[end toegerekend aan de exploitatie van het aanpatende verpteeghuis of woonzorgcentrum.
  5 0p basis van vier projecten waarvan de personeelsformatie bekend is. Hiervan is voor het gemiddelde de voorziening voor chronisch psychiatrische cliënten buiten beschouwing gebleven.
   IU
  
  KapitaaLLosten
  Er wordt in tegenstetting tot de stand-atone voorzjeningen retatief meer in eigendom gerealiseerd (zes
  projecten) dan in huur (vier projecten).
  De huur- en investeringskosten van de voorzieningen in de nabijheid van een intramurate instetling ken-
  
  nen een hoge mate van variatie. De naar prijspeiljanuari 2007 geïndexeerde investeringskosten inctusief
  grond- en startkosten. bedragen gemiddetd € 1.845,-- per m2, inctusief BTW, en komen gemiddetd nagenoeg overeen met de kostennormen voor verbtijf in specifieke bouw votgens de Bouwkostennota 20076. De
  gemiddetde huurprrJs (€ 138,-- per m2 BVO perjaar, prijspeit 2007) bedraagt beduidend meer dan de
  gemiddelde huur van stand-atone voorzieningen. De hoogste huurprijzen (€ 7.077,-- per plaats per maand,
  
  prijspeit 2007) gaan het normatieve kapitaatslastenbudget uit de NZa-beleidsregel Kleinschalig Wonen ver
  
  te boven. Het uiteenlopen van deze huurprijzen kan deets worden verktaard uit regiogebonden grond- en
  (markt) huurkosten.
  ZeLfsta ndig fu n ctíoneren
  
  Slechts twee van de acht instettingen geven aan dat er binnen de groepswoningen votledig wordt gekookt
  op de groep. Daarnaast wordt in stechts twee van de acht projecten ook de was (voor een deet) in de
  
  woning zelf gedaan. Drie voorzjeningen zijn (dee[s) verantwoordelijk voor hun eigen budget. Hieruit btijkt
  duidetijk dat de voorzieningen gebruik maken van de nabijgetegen zorgvoorzieningen en in vergetijking
  met de stand-atone voorzieningen mjnder zel.fstandig functioneren. Sprake is van voorzienjngen met een
  meer institutioneel karakter, waarbij jn feite niet wordt votdaan aan het tweede kenmerk van kleinschatigheid. dat 'er een gewoon huishouden gevoerd wordt' (Te Boekhorst, e.a., 2007 , zie paragraaf 2.1).
   3.3
  
  Eén of meerdere wooneenheden binnen een intÍamurale instetling (variant C)
  
  Bij variant C worden kteinschatige eenheden ondergebracht binnen de muren van een intramurate instet-
  
  ting. Dit is een vaak gekozen optie bij renovatieprojecten. Feitel.ijk worden de voordelen van kteinschatigheid voor de kwatjteit van het leefklimaat van cliënten gecombineerd met het voordeel van grootschatigheid voor de beschjkbaarheid en efficiëntie van de zorgorganisatie. 0f in deze opzet sprake is van
  kleinschatige zorg zal sterk afhangen van de mate waarin het personeel de juiste sfeer en attitude kan
  bereiken en niet terugvatt op 'instetlingsoptossingen' die inherent lijken aan een grootschalige context.
  Van de geanatyseerde projecten valten twee projecten onder deze variant.
  SchoaLgrootte
  
  Bij de twee geana§seerde projecten is sprake van nieuwbouw van een compteet verpleeghuis. waarbij de
  capaciteit van de 'kleinscha[ige'groepsverblijven voor dementerende bewoners alleen a[ 78 respectievelijk
  90 ptaatsen omvat.
  Groepsgrootte
  De groepsgrootte is in beide gevalten 6 ptaatsen.
  RuimteLijke opzet
  De groepswoningen bestaan in beide gevalten uit 6 zit-/staapkamers met gedeetd kamergebonden sanitair.
  een huiskamer met (open) keuken, een multifunctionete activiteitenruimte, een personeelsruimte ('teampost'of kantoorru'imte. eventueel voorzien van een ruimte voor de staapwacht), bergruimten en een personeets-/bezoekerstoitet. In één project zijn naast de genoemde ruimten logeer- en famjfiekamers gerealiseerd. In het andere geval is per groep een snoezetbadkamer aanwezig.
  De kamergebonden sanitaire cel wordt gedeetd door twee bewoners, hetgeen de privacy niet bevordert. Er
  
  js in het kader van dit cahier verder geen onderzoek gedaan naar ctiëntsatisfactie.
  Beide voorzieningen zijn ro[stoe[- en bedtoeganketijk en er zijn brede gangen gerealiseerd. De voorzieningen zijn één- en tweelaags. In de tweetaagse bouw zijn meerdere (bedden)tiften aangebracht. Beide voor-
  
  zieningen kunnen worden aangemerkt a[s specifieke bouu
  OpvaLLend is dat gemiddeld meer gemeenschappelijke atgemene ruimten (muttifunctionele activiteitenrujmten en personeetsruimten) worden gereatiseerd dan bij de gemiddetde kLejnschatige stand-atone voorziening in de wijk.
   &n
  
  6 Er zijn zes projecten meegenomen, de overige projecten betroffen huurprojecten (4).
  0ppervLakte
  De bruto vtoeroppervtakte van de twee projecten bedraagt gemiddetd 65 m2 per ptaats. De zit-/staapkamers
  
  zijn gemiddetd stechts L4 m2 en votdoen niet meer aan de huidige prestatie-eisen voor njeuwe AWBZ-voorzieningen. De retatief kteine zit-/staapkamers benadrukken de institutionete setting waarin de klejnschalige groepsverbLijven zijn gesitueerd des te meer.
  InstalLotíetech niek
  De mate van gebruik van domotica en geavanceerde instattatietechnieken verschi[t niet met de kteinscha-
  
  lige stand-atone voorzieningen in de wijk. De toegepaste technieken zijn vergetijkbaar. met dien verstande
  dat men kan aanhaken bij de systemen van de overkoepetende instelting.
  PersoneLe bezetting
  De personete bezetting van de twee voorzieningen is per ct'iënt retatief [aag, hetgeen niet verwonderlijk is
  
  gezien de grootschatige setting en het medegebruik van overkoepetend personee[ van de instetling. De
  aangeleverde informatie over de personele bezetting is echter onvolledig en derhalve onderling niet goed
  vergelijkbaar.
  Exp Loítatiekosten
  
  De exptoitatiekosten van één van de twee projecten van variant C bedragen € 1.058,-- per m2 bruto vloeroppervtakte en € 65.772,-- per plaats (prijspeit 2007). hetgeen in vergetijking tot de overige varianten
  hoog voorkomt. Door het realiseren van grotere clusters of combinatjes met andere voorzieningen zouden
  
  juist voordeten in de exptoitatie kunnen worden behaatd. Djt btUkt niet uit de opgegeven exptoitatiekosten. Mogetijk zijn sommige kosten onevenredig toegerekend aan de exptoitatie van de aanpalende voorzieningen (woonzorgcentrum, winkets en recreatieve voorzieningen). De exploitatiekosten bestaan voor 72olo
  uit personeetskosten (satarissen, loonbetasting, sociate lasten e.d.), hetgeen niet te verwachten vatt
  gezien de retatief lage personeetsbezetting.
   KopítoolLosten
  Beide grote projecten zijn in eigendom gerealiseerd. De kapitaattasten bestaan dan ook voor een groot
  deel ujt de rente en afschrijving van de investeringskosten. De naar prijspeitjanuari 2007 geïndexeerde
  investeringskosten inctusief grond- en startkosten bedragen gemiddetd € 2.035,-- per mz en komen, rekening houdend met diverse toestagen. gemiddetd nagenoeg overeen met de kostennormen voor verbtijf in
  specifieke bouw votgens de Bouwkostennota 2007. Uiteraard zijn grondkosten regiogebonden. De voorzieningen zijn echter niet in de duurste regio's gebouwd.
  Opvattend zijn de retatief hoge investeringskosten, terwijl men juist voordeten zou verwachten vanwege de
  schaatgrootte en het repetitie-effect van de gebouwen.
  ZeLfsto n dig fu nctí oneren
  Er is een sterke koppeting aangebracht tussen de'individuete groepswoningen en de algemene voorzieningen. Deze koppeting vertoopt via een centrate gang. De eigen voordeur is voor bezoekers van buitenaf
  beschikbaar. Maar a[[e interne verplaatsingen vinden via deze centrate gang ptaats. In één voorbeeld kunnen ook alte deuren tussen de groepswoningen worden geopend, zodat één grote groep kan ontstaan, of's
  nachts zonder omtopen tussen groepswoningen kan worden heengetopen. Er wordt slechts ten dete gekookt
  en gewassen op de groep. Uiteraard is bij deze variant van kteinschatig wonen het minst sprake van zetf-
  
  standig functioneren en vormen de wooneenheden een onderdeel van het grotere geheel. In die zin is
  sprake van voorzieningen met een nog enigszins institutjoneel karakter, waarbij in feite njet wordt voldaan
  aan het tweede kenmerk van klejnschatigheid, dat'er een gewoon huishouden gevoerd wordt' (Te Boekhorst, e.a., 2007, zie paragraaf 2.t).
   3.4 Beschouwing
  In de voorgaande paragrafen zijn drie verschiltende typotogieën weergegeven. In deze paragraaf zal gekeken worden wat de verschilten tussen de verschittende typologieën zijn en of hierover in meer atgemene
  zin ook uitspraken kunnen worden gedaan. De vergetijking van de 24 kteinschatige voorzieningen, waarvan
  20 voor groepsverbtijf van dementerende bewoners, op enkete kenmerken is in onderstaande tabel samengevat.
  ru
  
  Aantat ptaatsen
  
  90
  
  27
  
  m2 BVO per plaats
  
  48
  
  106
  
  67
  
  m2 NVO appartement
  
  42
  
  50
  
  47
  
  90
  
  23
  
  52
  
  82
  
  64
  
  199
  
  Kalejaarhuur per m, BVO (2007)
  
  €
  
  81 €
  
  199
  
  €
  
  722 €
  
  81 €
  
  Exptoitatiekosten per m2 BVO
  
  €
  
  513 € 7.349
  
  €
  
  904 €
  
  877 €, 7-349
  
  659o
  
  551o
  
  AandeeI
  
  75%
  
  50olo
  
  VerschiLlen bouwregime ex WTZ|
  
  73olo
  
  €
  
  724
  
  € 1.016
  650lo
  
  - NZo-beleidsregeL
  
  De projecten die via de NZa-beteidsregel Kteinschalig Wonen worden gefinancierd wijken in opzet, afwer-
  
  kingniveau en investeringskosten niet veel af van de binnen het bouwregime ex WTZi opgerichte plannen.
  Bij de voorzieningen in het kader van de NZa-beleidsrege[ is in atte geanatyseerde gevatten sprake van huur,
  terwijt de bouwregime-initiatieven zowel gehuurd worden ats in eigendom zijn van de zorginstettingen.
  De NZa-beteidsregel Kteinschalig wonen is voor de ouderenzorg pas sinds 1 januari 2006 van kracht. De
  meeste in gebruik genomen plannen werden dan ook ontwikketd in de veronderstelting dat deze nog onder
  het bouwregime ex WTZi zouden vatten, wat een reden zou kunnen zijn dat de verschitten in de geana§seerde projecten (nog) beperkt zijn.
   Verschillen tussen de vaionten A, B en C
  De grootste verschitten zijn te vinden tussen de initiatieven die als stand-atone in de wijk fungeren en
  kteinschalige zorgvoorzieningen die annex een grotere intramurate voorziening zijn geplaatst. Altereerst is
  de [ocatiegrootte hierbij van betang. Het aantal ptaatsen dat gemiddetd wordt gebouwd in een stand-alone
  is veel lager dan wanneer kleinschalige zorg ats separate eenheid wordt aangeboden annex een intramurate
  instetting. Wetticht heeft dit te maken met de experimentstatus van de projecten of de idee dat kleinschalige zorg in de wijk ook in aantalten ptaatsen beperkt moet btijven.
  Ats gekeken wordt naar het zetfstandig functioneren (met name het koken en wassen op de groep) btijken
  de stand-alone voorzieningen in de wijk nog het meest te voldoen aan het tweede kenmerk van kteinscha-
  
  tigheid, dat'er een gewoon huishouden gevoerd wordí (Te Boekhorst, e.a., 2007, zie paragraaf 2.1). Deze
  btijken daarmee qua sfeer het meest kteinschatig en het minst institutioneel te zijn.
  AantaI ptaatsen
  Gemiddetde kamergrootte (m2)
  
  Katejaarhuur per mz (p.p. juti 2007)
  
  76
  
  €
  
  81
  
  €
  
  30
  
  74
  
  10
  
  90
  
  32
  
  22
  
  18
  
  74
  
  24
  
  t7
  
  157
  
  € 138
  
  199
  
  €
  
  118
  
  €
  
  720
  
  €
  
  Uit tabet 2 is op te maken dat de varianten B en C gemiddeld genomen iets ruimer van opzet zijn (in bruto
  m, per ptaats). Daarnaast komen de huur- en investeringskosten bij de stand-alone voorzieningen (variant
  A) gemiddetd wat lager uit.
   d
  
  Er wordt bij de varianten B en C meer in eigendom gereatiseerd dan bij stand-atone voorzieningen, waar
  
  weer meer wordt gehuurd. Voor in de woonwijk getegen kleinschatige voorzieningen wordt vaak ruimte
  gehuurd van een woningcorporatie. In deze gevalten maakt het onderdeel zorg deel uit van een groter
  
  project met tal van andere (zorg)geretateerde voorzieningen (reguliere appartementen, zorgsteunpunten,
  buitenschootse opvang of winkets), waardoor naast voordelen in exptoitatie ook een vertaging van een
  deel van de (gemeenschappetijke) bouwkosten kan worden behaatd. Dit tijkt in een aantal projecten aan
  de hand te zijn. Slechts twee projecten zijn ats vottedig zetfstandig gebouw neergezet.
  Eén van de verschitlen tussen de varianten A en B is te vinden door te kijken naar het aanwezige voorzieningenniveau in het gebouw, oftewe[ de gemeenschappetijke voorzieningen en de algemene ruimten die
  aanwezig zijn naast de functie groepsverbtijf (zie tabet 3). Bij variant B worden meer en frequenter dergelijke atgemene voorzieningen gereatiseerd dan bij variant A. Dit is opmerketijk te noemen: bij variant B is
  nametijk een directe retatie te leggen met a[ aanwezige atgemene voorzieningen in het op korte afstand
  getegen instetlingsgebouw. Het realiseren van deze algemene voorzieningen zou juist eerder verwacht worden bij variant A, omdat daar geen terugva[ mogetijk is op een dichtbij getegen gebouw en juist deze voorzieningen dus ontbreken. Voor het kunnen realiseren van sommige voorzieningen (multifunctionete
  
  (activiteiten)ruimten en stittecentra) is wetticht een zekere schaalgrootte benodigd.
  In voorzieningen in de wijk zijn relatief meer personeetsruimten gecombineerd met slaapwachtruimten
  aanwezig, hetgeen niet vreemd is gezien het vereiste 24-uurstoezicht. Dit wordt bij de andere categorie
  voorzieningen meer vanuit de annex getegen zorgvoorziening geregetd en deze personeetsruimten zijn
  daarmee niet noodzaketijk binnen de kteinschalige woongroepen.
   Opvattend is tevens het verschil ats bijvoorbeetd gekeken wordt naar rookruimten. In een nadere toelichting hebben veel zorginstettingen laten weten een strikt niet-roken beleid in de kleinschalige voorzieningen in de wijk toe te passen en geen aparte rookruimte te realiseren. In een genormatiseerde thuisomgeving is doorgaans geen aparte rookruimte te vinden. In een institutionete setting wordt kennetijk door de
  
  instelting met een rookruimte rekening gehouden.
  Rookruimte
  
  0o/o
  
  630lo
  
  630lo
  
  25olo
  
  630lo
  
  389o
  
  33Io
  
  50olo
  
  279o
  
  Sti ltecentrumfa mi lieka mer
  
  0olo
  
  73olo
  
  l3olo
  
  Speciale snoezehadkamer
  
  8Yo
  
  73olo
  
  5olo
  
  Bergruimte(n)
  
  92%
  
  889o
  
  4olo
  
  Tea m post/personeelsrui
  
  mten
  
  Zorgbadkamer
  
  ConcLusies
  
  Uit de projecten en de verschiltende typotogieën komt niet duidetijk naar voren wat de meest gebruiketijke
  vorm of opzet en het meest gebruikelijke voorzieningenniveau zijn voor kteinschatig wonen in de ouderenzorg. Dit sluit wel aan bij de in hoofdstuk 2 benadrukte en gewenste variatie in het aanbod en het bouwbeteid.
  Bij veeL van de voorzieningen die dichtbij of binnen een intramurate zorginstetting zijn getegen is sprake
  van een nog enigszins institutioneel karakter, waarbij in feite niet wordt voldaan aan het tweede kenmerk
  van kteinschaligheid. dat'er een gewoon huishouden gevoerd wordf (Te Boekhorst, e.a., 2007, zie paragraaf 2.1). Ats bijvoorbeetd gekeken wordt naar het koken en wassen op de groep btijken de stand-alone
  voorzieningen in de wijk nog het meest kleinschatig en het minst institutioneel qua sfeer.
  0pmerketijk is de paradox dat de projecten die dicht bij andere zorgvoorzieningen zijn getegen met meer
  gezamenlijke voorzieningen zijn uitgerust dan stand-alone projecten, terwijtjuist gemeenschappelijke
  voorzieningen ats zorgbadkamers, muttifunctionete en activiteitenruimten vaak op korte afstand te vinden
  
  zijn en daarmee wetlicht dubbetop.
  E
  
  Er wordt (ongeacht de variant of typologie) nog opvaltend veel specifiek gebouwd in ptaats van dat
  
  gebruik wordt gemaakt een woningbouwstramjen of van regu[iere al. dan niet bestaande woningbouw.
  