text: Recensies
  
  399
  
  van de verschuiving van bevoegdheden naar een ondoorzichtige Europese elite, die ondanks het
  ontbreken van tirannie en een Bartholomeusnacht (sic) Hotmans ideeën ook nu nog actueel
  zouden maken. Liever had ik echter iets vernomen over de politieke implicatie van de stelling
  dat de antithese en bijgevolg heel de antirevolutionaire staatkunde en christendemocratische
  coalitiepolitiek die op dit fundament zijn gebouwd, van aanvang af berustte op een 'vals
  dilemma'.
  R. van der Laarse
  
  E. Nehlsen, Wilhelmus von Nassauen. Studien zur Rezeption eines niederländischen Liedes im
  deutschsprachigen Raum vom 16. bis 20. Jahrhundert (Niederlande-Studien IV; Münster:
  Zentrum für Niederlande-Studien,. Amsterdam: P. J. Meertens-instituut, 1993,524 blz., ƒ98,50
  (te bestellen bij het P. J. Meertens-instituut), ISBN 3 89473 744 1).
  Geen land ter wereld heeft het alleenrecht op de tekst of melodie van zijn volkslied, is de droge
  constatering waarmee E. Nehlsen Wilhelmus von Nassauen begint. 'Ons' Wilhelmus, een
  geuzenlied over Willem van Oranje, werd in 1932 het officiële Nederlandse volkslied, maar was
  sinds de zestiende eeuw ook steeds in Duitsland in gebruik. Zo kon het gebeuren dat het
  Wilhelmus in Nederland tijdens de bezetting 1940-1945 het symbool werd van verzet en
  opstand, terwijl aan de andere kant van de grens op dezelfde melodie Duitse liederen gezongen
  werden. Nehlsen geeft in Wilhelmus von Nassauen, een bewerking van zijn dissertatie uit 1992,
  een zo compleet mogelijk overzicht van alle ontleningen aan het Wilhelmus in Duitsland in de
  vier eeuwen vanaf het ontstaan van het lied. Door zijn speurwerk zijn talloze gevallen van Duits
  gebruik van wijs of liedtekst boven water gekomen. Er blijkt ook invloed vanuit Duitsland op
  onze omgang met het Wilhelmus geweest te zijn: door een uitgave van de Duitse componist en
  dirigent Eduard Kremser uit 1877 is in Nederland Valerius' melodie van het Wilhelmus opnieuw
  ingeburgerd.
   Belangstelling voor het Wilhelmus was er van Duitse zijde van 1573 tot ongeveer 1700 en van
  1800 tot nu. Over achttiende-eeuwse ontleningen is niets bekend. Mogelijk bestonden die ook
  niet. Toen Duitse historici rond 1800 weer over het Wilhelmus gingen schrijven, leken ze in
  ieder geval van het bestaan van oudere versies in hun moedertaal niet op de hoogte. Toch was
  het lied in de zestiende en zeventiende eeuw erg bekend: het werd in hoog- en nederduitse
  liedboeken opgenomen, als liedblad verspreid en diende als wijsaanduiding bij andere liederen.
  Na een eeuw stilte groeide de interesse voor het Wilhelmus weer. Mede door toedoen van de
  enthousiaste keizer Wilhelm II beleefde het lied in Duitsland een tweede bloeitijd.
  Nehlsen heeft tijdens zijn onderzoek veel nieuw materiaal gevonden. Zijn belangrijkste vondst
  is wel die van een pamflet uit 1573 met de oudste vertaling van het Wilhelmus in het Duits. Aan
  deze pamflet-uitgave is te zien dat de oorspronkelijke tekst van het geuzenlied van meet af aan
  aangepast werd aan de interesse van het Duitse publiek. De specifiek op de Nederlandse situatie
  toegesneden strofen werden aangevuld met drie coupletten over het beleg van Haarlem. Uit
  andere bronnen heeft Nehlsen op kunnen maken dat men in Duitsland op dat moment de
  ontwikkeling rond de Hollandse stad met veel interesse volgde. Nieuw is tevens de nauwkeurige
  schets die Nehlsen geeft van alle Duitse contrafacten (liedteksten geschreven op bestaande
  melodieën) van het Wilhelmus. Op deze manier is door hem veel over de verspreiding en de
  bekendheid van het Wilhelmus achterhaald.
   Nehlsen geeft in Wilhelmus von Nassauen een goede indicatie van de mogelijkheden en
  
  400
  
  Recensies
  
  uitkomsten van receptieonderzoek. De verschuivingen in waardering en connotaties van het
  Wilhelmus worden door hem zichtbaar en verklaarbaar gemaakt. Iedere generatie vond, al naar
  gelang de omstandigheden wisselden, in de tekst en melodie van het lied iets van waarde.
  Sommigen werden het meest aangesproken door die strofen van het Wilhelmus die betrekking
  hebben op het geloof of het nationale gevoel; anderen concentreerden zich op de krijgshaftige
  elementen in het geuzenlied. Duidelijk is dat niet alleen de smaak van een publiek, maar ook
  initiatieven van individuen bepalend zijn geweest voor de overlevingskansen van het Wilhelmus. Het historische lied, verbonden met één bepaalde gebeurtenis in het verleden, heeft de tand
  des tijds kunnen doorstaan dankzij bijvoorbeeld de reeds genoemde componist E. Kremser.
  In Wilhelmus von Nassauen is niet alleen Nehlsens buitengewoon goed gedocumenteerde en
  uitgebreid verslag van de receptie van het Wilhelmus in Duitsland te vinden. En passant geeft
  hij tevens een aantal opmerkingen over bijvoorbeeld de nog steeds niet opgeloste vraag wie de
  auteur van het geuzenlied geweest kan zijn. Terecht constateert hij dat zonder nieuwe bewijzen
  daarover niets definitiefs te zeggen valt.
  Er is dus veel te lezen in Wilhelmus von Nassauen. Nehlsen leverde met deze studie een
  boeiende en uiterst waardevolle bijdrage aan het onderzoek naar het Wilhelmus, dat, te zien aan
  het recente overzicht van A. Maljaars en S. J. Lens, Het Wilhelmus: een bibliografie ( 's-Gravenhage, 1993), nog steeds intrigeert.
  Els Stronks
  
  P. Reinders, e. a., Koffie in Nederland. Vier eeuwen cultuurgeschiedenis (Zutphen: Walburg
  pers, Delft: Gemeente musea Delft, 1994, 223 blz., ISBN 90 6011 877 4).
   In dit boek, dat is verschenen ter gelegenheid van de gelijknamige tentoonstelling in drie musea
  te Delft, wordt vanuit een cultuurhistorische benadering in elf chronologisch-thematisch
  geordende hoofdstukken de geschiedenis van de koffie in Nederland behandeld. De produktie
  van, de handel in en het gebruik van koffie door de eeuwen heen komen aan de orde.
   Uit het boek blijkt dat de ontwikkeling van koffie tot volksdrank nummer één weliswaar een
  langdurig proces was, maar eenmaal op gang, niet was te stuiten. Aandacht wordt besteed aan
  de rol van de VOC, die aanvankelijk niet was geïnteresseerd in koffie als handelsprodukt. Doch
  dit veranderde in het begin van de achttiende eeuw, toen zij zich ook met de produktie van koffie
  ging bezighouden. Dit had tot gevolg dat de Republiek tot 1750, de hegemonie had in de
  koffiehandel. Op de thuismarkt droegen de koffiehuizen, die hier sedert 1650 verschenen, bij
  aan de inburgering van het koffiegebruik. In het midden van de zeventiende eeuw beschikte
  driekwart van de gewone burgers over koffie- en theegoed en daarmee was koffie niet langer een
  statussymbool. Sedertdien was koffie niet meer uit het dagelijks leven weg te denken. Weliswaar
  bepaalden allerlei (internationale) ontwikkelingen de omvang van de koffiehandel en -produktie; zo lezen we dat oorlog en verval aan het einde van de achttiende eeuw een einde maakten
  aan de bloei van de Surinaamse koffiecultuur en met de introduktie van het cultuurstelsel in
  Nederlands-Indië in 1830 Amsterdam weer korte tijd het centrum van de wereld koffiehandel
  werd; doch op de vaste plaats van koffie in het consumptiegedrag hadden deze ontwikkelingen
  in feite geen invloed. Thuis en in gelegenheden buitenshuis dronken de Nederlanders trouw hun
  kopjes koffie. In de twintigste eeuw lagen de ontwikkelingen met name op het terrein van
  industrialisatie en de opkomst van de grote koffiebranderijen. Uitgebreid wordt stilgestaan bij.
  