text: TE AHAUS
  
  ANABAPTIBTEN
  
  IN 1549,
  
  DOOR
  R.
  VOS.
  Aan Marten van Rossem, drost te Bredevoort, werd
  December
  1548 door den kanselier van Gelderland
  die
  opdracht gegeven een onderzoek naar "wederdoeperen",
  te Boekholt door een bevelhebber van den bisschop van
  Munster gevangen waren, in te stellen 1). De vragen, die
  aan deze gevangenen zijn gesteld, alsmede hun antwoorden, heeft Dr. J. S. van Veen op 't Arnhemsche rijksarchief ontdekt. Hij stond mij de stukken ter publicatie
  af. De gevangenen, die te Ahaus waren opgesloten, werden ondervraagd:
  over de menschwording,
  het sacrament
  des altaars, de overheid als ordinantie Gods, het huwelijk,
  ook of zij aanhangers waren "des moertbrandtz"
  en of er
  eenige aanslag op touw gezet was. Terwijl de beide eerste
  bekend
  vragen bewijs leveren, dat de geloofsonderzoeker
  was met de kenmerkende
  dogmatische gevoelens der Mennisten, wijzen de overige vragen op Munstersche en Batenburgsche
  gevoelens. Hoe de schrik voor Munster er
  nog in zat! Maar ook welk een bewijs voor de opper12
  
  1) Brieven van 't Ho f van Gelderland met het k:vartier van Zutphen
  ·
  no. 73ien 733 (Rijksarchief te Arnhem).
  258
  vlakkige kennis, die roomsche geloofsonderzoekers bezaten
  van de dogmatische gevoelens der ketters! Natuurlijk valt
  op het punt van het smeden van aanslagen het antwoord
  antwoorgunstig uit. Misschien dat juist de ontkennende
  den op dit vraagpunt, gemaakt hebben, dat alle gevangenen zijn gepijnigd.
  De bekentenissen
  handelen vooral over Adam Pastor
  en Hinrich Ebbinck
  als rondreizende
  oudsten. Er blijkt
  uit, dat de eerste na zijn uitbanning in 1547 op 't con-.
  vent te Goch, wegens zijn anti-trinitarische
  gevoelens, is
  in zijn ambt, want in 1548 doopt hij
  blijven voortgaan
  Hinrich
  Gotschalck.
  komt aII66n in deze stukken voor.
  Misschien is hij dezelfde als Hendrik van Vreeden, die in
  1550 afviel (waarschijnlijk omdat hij voor Pastor partij koos).
   De voornaamste
  persoon is de diaken Frans Wolters
  uit Yreden.
  Jan Schutte is blijkbaar dezelfde als de martelaar Jan
  Schut "gevangen wesende te Vreen", die volgens Van Braght
  in 1561 was onthoofd en van wien een lied voorkomt in
  't ,Lietboecxken
  van den Offer des Heeren". Wij moeten
  dan alleen Schutte's dood tien jaar eerder dan Van Braght
  aangeeft, plaatsen en wel in 15511).
  Het rijksarchief
  te Arnbem bevat nog verdere corresals
  :
  brief
  een
  pondentie
  2) van den kanselier van Gelderland,
  na
  hem
  die
  de
  toegezonden belijdingen der gevangenen
  van Ahaus 3) te hebben gelezen, er op aandringt dezen to
  straffen, alhoewel zij berouw hebben. Want de keizer had
  geenszins gemeend "den wederdoperen eenige remissie to
  Ook hieruit zien wij opnieuw, hoe de Doopergheven".
  schen bij de overige ketters achterstonden,
  blijkbaar als
  werden beschouwd.
  Twee dagen later antgevaarlijker
  woordde? Van Rossem, dat een drietal personen naar wie
  hij een onderzoek ingesteld had, vertrokken was 4). Wat
  1) Zie over hem en andere in deze stukken voorkomendepersonen,
  mijn: Menno Simons, Leiden, 1914.
  2) 7 Maart 1549.
  3) Blijkbaar de hierachter gedrukte bescbeiden.
  4) Brieven aan 't Ho f van Gelderland, no. 78t, 784.
  '
  
  _
  
  259
  de verdere lotgevallen der gevangenen geweest zijn, ligt
  nog steeds in het duister. Schut heeft zijn leven gelaten,
  maar misschien zijn de overigen er met lichter straffen
  De bescheiden
  afgekomen.
  zijn ook hierom van belang,
  omdat wij uit het jaar 1549 zoo goed als geen martelaarsverhooren
  bezitten 6n omdat er overigens zoo goed als
  niets van ketterij-zaken
  uit deze landstreek bekend geworden is. Ook in deze verhooren is opmerkelijk, dat
  onder de Anabaptisten
  zoovele wevers zijn.
  Confessien
  '
  
  van
  
  etzlicken
  
  gevangen
  tot t Ahuys.
  van
  
  wederdoperie
  Erstlich up de artickell ares wedderdoepschen gelovens de
  gefangen to befragen.
  Insonderheit van der menschwordunge Christi.
   Van den Sacramente des altairs.
  Dat de oevericheit Godtz ordenunge sy.
  Van den ehestande.
  Item offt sze oder iemantz oerer anhenger ock des moertbrandtz 1) und der personen, szo den gedaen, schaldich und der
  kenthscafft 2) hebben naemhafftich to maken und war sich deselven untholden.
  Item alle de personen, szo orer secten der wederdope oder
  andern verdampten secten anhengich, bynnen und bueten den
  steden und lande gesetten, der em kundich, by nhamen to
  vermeldenn.
  Item wo starck sze oeres anbanges siin eder tho werden
  verhapenn 3).
  Item wo de nhamen oerer mester und hoefftforer und war
  sich de untholden.
  Item an wath orden und huesern sze oere versamlunge, anslege, predige und bykumpst plegen to holdenn.
  Qfft ock ennyge anslege vurhanden, dardurch sze bedacht
  offt verbunden myt oeren anhanck jennyge stede eder oerter
  in dussem styffte 4) offte nabuerlanden in to nemen, uproir to
  richten und de lande tho bedwyngenn.
  1) Diefstal met moord en brandstichting.
  2) Kennis.
  3) Hopen.
  f
  4) Nl. Münster.
  , _
  
  .-.
  260
  Item offt sze ock by jemantz besonder troest offt nndersloeffe 1)
  und fordernisse gehatt int geheim, sze syen van aedell eder
  oevericheit, und wo de gnant und gesetten.
  Item offt sze sich ock umb eynen anhanck van knechten
  eder houptluden beworven eder in arbeide gewest und we deselven hoeptluden oer nhamen, war de gesetten und wath und
  wae sze dartho geldt wolden hebben upgebracht.
  Dith nabescreven hebben de gevangen wedderdoper ton Ahus, _
  als sze pyenlich gegxamineirt und verhoirt, belyeth up de
  vurs. artickellen und vragestucke, als volget:
  10. Item Werner
  ton Oestendorp,
  eigenhorich der
  abdiss to Vreden, secht up dat erste artickell van der menschwordunge Christi loeve he, dat Christus geboren zy van der
  reyner jufferen, Maigt Marien, fiesch und bloet van oer untfangen 2).
   1110.Thom anderen van den Sacramente des altairs antwurth,
  he gelove, dat sy warafftich flesch und bloeth ?.
  IIIo. Van der oevericheit secht he, de holde he guet und
  van noeden tsiin, wo he allwege gehoirt hebbe, und heb der
  suust lange gehoirsam leestet.
  IVO. Van den eestandt secht he, den holde he vor guet und
  sy van Christo ingesatt.
  VO. Offt sze eder jemantz orer anhenger ock des mortbrantz
  etc.. secht he, dat he dar siin liiff und leven by setten wyll,
  dat he der gyner kenne eder wo se siin offt unthalden hebben, he siin leven lanck van nyemantz gehoirt.
  VIO. Alle de personen, szo urer secten der wedderdoper eder
  ander etc., secht, he en wette nummantz dan de am Gudenstage 3) na Katrine virginis mede ton Ahus weren gewesen, als
  uth Vreden achte personen und bueten Vreden im kerspell
  IHI und uth Statlon twe personen. Frantz Wolters bynnen
  Vreden wer darvan oer oeverete 4) gewest, de um somtidtz
  eyn capittell gelesen hadde. Dar sy he eynmaell mede im
  huese gewesen, dat Avontmaell to etten, und eth sy 't jair in
  1) Ik kan dit woordniet in het Middelnederduitschvinden, maar wel in
  Lexer's Mittelhochdeutsches Handwärterbuch (undersleipf, -slouf,-sluf)
  met de beteekenis van : Versteck, heimlicher Aufenthalt.
  -'
  2) D. i. de gewone Roomsche opvatting.
  '
  3) Woensdag.
  4) Hij was dus een adienaars, zie mijn : Menno Simons, blz. 191.
  261
  der vasten gewezen, dat he gedoept wordt van eynen Hinrich
  Ebbinck, gnant doctor 1) glumpe, und weir geschen up Begevervhoirde an der Berckelle 2). He secht Adam Pastoirs, de
  em dat Nachtmaell in vurgangenen szommmer in vurs. Frantz
  Wolters huese gegeven.
  VIIo. Wo starck oeres anhanges etc., kan he gein wyder
  bericht up daen dan wo vurgeroirt.
   VIIIO. Thom achten, woe die nhamen oerer mester etc.,
  secht, he en wette nummantz tho noemen dan den vurs. Hinrich
  Ebbinck, de em gedoefft und Adam Paitpers, de em dat
  Nachtmaell gegeven, und wae se sich met der wonnong unthalden, sy em unkundich.
  1X0. An wat ordern und husern etc., sachte he, anders
  nergens dan bynnen Vreden in Frantz Wolters huese plegen
  sze des hylgen dages wall sumwyles by eynander tkomen, de
  em eyn capittell dan hadde gelesen.
  XO. 01ft ock jenighe anslege vurhanden etc., secht, he hebbe
  dar nu 3) siin levendage van gehoirt: sze en wern nicht des
  gemoitz.
  XIo. Tom elfften und dem lesten artickell, sy em averall4)
  nicht bewust und em sy ock darvan nicht vorgeholden.
  Item em is ock gevraigt, wo he daran gekommen und we
  em darto gereitzet, dat he ton Ahues uth der kerckenn gewecken und de wedderdope nicht versaken wolde etc. Secht he,
  Frantz Wolters weer de meeste gewesen, de gesacht hedde,
  eth stonde em szo nicht antonemmen.
  Item he secht und bekent, dat siin huesfrouw aver twe jaren
  ock gedoefft sy van Adam Pastoers bynnen Vreden in Frantz
  Wolters huese und sze sy de meeste, de em dartho gereitzet
  hebbe.
  Item Werner vurs. bekent und bydt in pynen 5) genade, wyll
  gerne wedderropen, ock nummermer der wedderdoepe antohangen by eidtzplichten und szalicheit syner szeelenn.
  10. Item Hinrich
  
  ton
  
  Oestendorp,
  
  eigenhorich der
  
  1) Dit behoeft volstrekt niet een titel te zijn. In Groningenis in 1535
  onder de doopers een doctor Neennietken.
  _
  2) Bijna alle hierin voorkomendeplaatsen liggen in Westfalen.
  3) Nooit.
  4) Te eenen male, volstrekt.
  5) Er heeft dus marteling plaats.
  '
  
  262
  abbadissen to Vreden, eyn wever, erstlich secht und bekenth
  up dat artickell van der menschwordunge Christi, woe Werner
  ton Oestendorp.
   IIo. Tom anderen van den Sacramente des altairs etc. secht,
  he en loeve nicht anders dan wo em de cappellaen to Vreden,
  her Evert, gelert hebbe, sy flesch und bloet Christi und synen
  doeth ock verkundigen.
  IIIo. Dat de oevericheit Godtz ordenunge sy ende secht, de
  sy van Godt ingesatt und de sy men schuldich tholden und
  - -..
  gehorsam tsiin in allen stucken.
  imo. Van den eestandt secht he, dem hebbe Godt so ingesatt und he heb on ock siins vertroestens erlich de tidt siins
  levens geholden.
  VO. Offt sze eder jemantz oeres anhanges etc. Secht, he wette
  van den averall nichtz to seggen, kenne orer nicht, hebbe ock
  orer geine kuntschup; darup wyll he den doith wall lyden.
  VIO. Alle de personen, szo erer secten der wedderdoep etc.
  Secht, he en wette nummantz dan de ton Ahus medde in der
  kerckenn weren und noch II mettellen t), de eyne Hermanus,
  geboren van Zuetloen und sy eyn wever, de ander sy eyn
  schomaker van Boickholt geborenn.
  VIIO. Wo starck eres anhanges etc. Secht, des en wette he
  nicht; he en kenne ock nummande dan de vurs. und Hinrich
  Ebbinck, gnant doctor Klumpe, de hebbe em gedoefft in den
  Cleve 2) in unser Gen. Fr. 3) und heren holte uth der Berckell,
  wante he sy eyn hoeder und upseher des holtz 4). Adam Pastoers
  dem kenne he ock wall, dan he en wette nicht, war he wonne,
  dan he sy eyn pastor gewesen to Asschendorpe und he hebbe
  wall van an gehoirt, dat he sich wall plege to unthalden in
  denn lande van Gulich und im stiffte van Colln, overst he en
  wette nicht sekerlich up wat wonnestadt.
  Vino. Wo de nhamen erer mester etc. He en wette anders
  nummantz dan dem doctor Klumpe und Adam Pastoers.
   1X0. An wath ordern und husern sze ore versamlunge etc.
  Secht, dat se plegen wall des hyllgen dages to hope tkomen
  bynnen Yreden in Frantz Wolters hues, ock aver III jaren to
  
  1) D. i. twee uit Metelen.
  2) Gelove(?).
  3) Genadigen Ffrsten.
  4) Hinrich is boschwachter.
  '
  '
  
  263
  Oestendorp in synes broders hues ter predige gewesen by tyden
  Hinrich Ebbinges.
  XO. Offt ock ennige anslege vorhanden etc. Secht he, um
  dem artickell is em averall nicht bewust.
  XIO. und lesten artickelln. Secht, em sy dar nichtz van bewust.
  Item en is ock gevraget, warum dat sze ton Ahues uth der
  kercken gengen und de artickell nicht an en nemen. Secht,
  de andern hedden int gemein gesacht, het stonde on szo nicht
  anthonemen und weren szo alle gewecken : szo were he med_ degegaen.
  _
  Item er bliifft by allen artickelln in der pyne.
  Item D y r i c h ton B e n g e v o i r t h , eigenhorich dem
  probst van Varler eder den erffgenamen van Rhemen ').
  10. Tom ersten gefraigt up den artickell van der menschwurdinge Christi etc. Secht, em sy geleirt van Hinrich Ebbinek,
  anders gnant Klumpe, dat he soil geloven, dat Christus sy Marien, der reyner junckfrauwen, gebaren und sy durch dat wordt
  in oer untfangen und fleisch und bloet geworden. Solde averst
  Christus van Marien flesch und bloeth untfangen hebben, hebbe
  nicht konnen gescheen, nadem Maria van erden geworden. Sulx
  hefft glumpe em uth dem Nyen Testamente bewyset. He weet
  avers nicht myt welckeren capittell. Hier wyll he by blyven,
  het wer sake, he better underrichtet worde 2).
   IIo. Van den Sacramente des altairs etc. Secht he, dat Hinrich
  Ebbinck em aver III jaren ton Oestendorp im kerspell Vreden
  gedoifft, heb ock mytler tidt dat Sacrament des altairs nicht
  genuttet 3). Bekent, dat he II maell dat Nachtmaell geholden,
  eynmaell tho Rhede in Nyenhuseshus, dar met em was Johan
  Wolters Frantz soene; tom andern in Frantz Wolters huese,
  dar mede gewest all, de ton Ahues in der kerck nth Vreden
  weren und woenden ton Ostendorp, und Lubbert ton Spolde;
  averst van den Sacramente des altairs sy em geleirt nichtz to
  holden.
  IIIo. Dat de oevericheit Godtz ordennonge sy etc. Secht he
  und geloevet, dat de overicheit van Godde ingesatt und geor-
  
  1) Rhede (?).
  2) D. i. de gewone menschwordingsleervan Hoffmanen Menno.
  3) Gebruikt.
  ,
  
  -
  
  '.
  264
  dineret sy derselver gehorsam tsiin, szo veren dat Godtsz worde
  nicht toyegen 1).
  IVO. Van den eestande, gelovet; secht ock, em sy nicht
  anders dan siin eeffronw in eere to holden, derselviger ock
  truwe to holden geleirt.
  VO. Offt sze eder jemantz erer anhenger etc. Secht he, dat
  em des moeitbemens gar und all nicht bewust eder der personen gein en kenne offt oeres undersloeffens nicht gehoirt
  off wette.
  Vio. Alle de personen, szo erer secten der wedderdoep etc.
  Bekennt alle, de lestmaell van Vreden ton Ahues gewest, darto
  Johan und Engelbert, Wolters Frantzen szons, und Gerdt Boynck
  Nyenhus und Alheyt Stalknechts, wonnende tho Rhede und II
  van Stadtloen, II van MeteUn, wo dar vorhen van bekant.
  VIIO. Wo starck eres anhanges etc. Secht he, van dusse
  artickell sy em myn dan nicht 2) bewust; heb ock darvan nicht
  gehoirt dan alleine szo he in VI artickelnn benoempt.
  Vino. Wo de nhamen erer mester etc. Secht he: Hinrich
  Ebbinck und Adam Pastoers synnen syne leres 3) gewest.
   1X0. An wath ordern und huesern se ere versamlunge etc.
  Bekent ton Oestendorp vorerst, darna to Frantz Wolters huese,
  und is eynmaell medde gewest to Rhede in Nyenhues huese,
  dar Adam Pastoers dat nachtmaell uthdeelde.
  XO. Offt ock jennige anslege vorhanden etc. Secht he, van
  den artickell sy em gar nicht bewust; secht ock, he wolde des
  duvels wall siin, so em darvan etwas wyttich.
  Item Dirich bekant noch in der pyne, dat II mens weren
  an synen huese gekommen und ein bekant, dat sze to Amstelredam in gefencknisse gesetten, der orsaken em umme eynen
  therpenninck gebeden. Hefft he em 1 Schreckenberger 4) und
  1 stucke broedtz gegeven, darby de twe gesaicht, wanner sze
  to Szoest quemen, weren sze geberget.
  Item van beiden lesten artickelln sy em averall nicht bewust,
  dan he hebbe in annemonge der wedderdoepe gelavet der nummer to versaken, wowall noch willich in der pynen to verlaten
  und nummer an to nemmen.
  1) In stajd met.
  2) Minder dan niets.
  3) Leeraars.
  4) Munt, zoo genoemd naar den Schreckenberg te Meissen, waar zij
  geslagen werd.
  -
  
  '
  
  265
  Item noch als Bengevorth neiget synen wedderroep der gefencknisse up gnaden verlaten, dusse nabescreven wedderdoper
  geapenbairt und bekant: Frantz Wolters huesfrouw, Lange Hermans huesfrouw, des Krebbers huesfrouw, Mens van Munsters
  huesfrouw, und Lenen Hermanss dochter Marryken; noch des
  Herman, und is
  schottellers ') szonne van Wenterswich )
  eyn wever; noch syne suster Stine is der secten anhengich,
  und is em unbewust, offt sze wedderdoept sy eder nicht.
   Item J o h a n S c h u tte bekentupdusse -n-afolgende artickell :
  10. Erstlich van der menschwordunge Christi, also dat He
  untfangen is van den hillgen Geisth und gebaren uth der reinen
  maget Marien aen ') alle beflecknisse der sunde, und dat he is
  Christus, de wara$tige szonne des levendigen Godtz, de uns an
  der galgen des cruces verloeset hefft van den ewigen doeth 4).
  IIo. Tom anderen van den Sacramente des altairs, secht he
  also, dat he darvan nicht hebbe gelesen, dan he helde van den
  nachtmaell Christi also, dahtet sy eyne hoichwerdige gedachtnisse des tobrakennen 3) liiffz und vurgoetten bloetz Christi,
  welcker He vor uns vurgoetten hefft tho vergevonge der sunden.
  Sunst kan he sick nicht des Sacramentz des altairs by sich
  erynneren, het weer dan szake dat men em des myt der schrifft
  des Nyen Testamentz konde underrichten und bewysen.
  nio. Dat de oevericheit Godtz ordennonge sy etc. Bekant he,
  dat de werdige overicheit van Godt verordent sy de boesenn to
  straffen und de guden to bescharmen und in allen guden gehorsam tsynen.
  IUIO. Van den eestandt bekent he, dahtet sy eyne tosamenfogunge twyer personen, als eynes mans und eynes wyves,
  und dat de twe sollen siin eyn vlesch und twe szelen, want
  dar sta gescreven: Wath Godt tsamengevoigt hefft, dat en sall
  gein mensche scheyden.
  VO. Offt sze eder jemantz erer anhenger etc. Secht he, dat
  he van sulchen moetwyllgen boesewichtern, alse moertbrenners
  und alle oevelldeders, nicht en kenne eder ock nicht en weeth
  i) Schntelmaker, -draaier. De eetborden waren destijds bij de mingegoeden van hout.
  2) Winterswijk.
  3) Zonder (Hoogduitschohne).
  4) De menschwordingsleervan Hoffmanen Menno.
  5) Gebroken; van het Middelnederduitschewerkwoord tobreken.
   XL
  iS
  
  266
  und nuwerlde gewetten noch gekant en hebbe; sy ock sulcher
  boeser daet gantz unschuldich und vrigl); wette ock nicht,
  war sioh sulche oveldeder underholden.
  VIO. Alle de personen, so erer secten etc. Noemet he de met
  em eyns geloven synt, int ampthe Ahus: erstlich Frantz Wolthers met synen beyden szonnen Johan und Engelbert, Berndt
  van Bredervoirth, Egbert ter Spencke, Bartholomeus Munster,
  Hinrich van Lunten, Lange Herman 2), Wyllem Pelser, Lubbert
  ten Spolde und de andern, szo met em ton Ahues gefenglich
  siin, deselvige alle bynnen und bueten Vreden wonnaftich; item Gerryt van Breda, eyn lynenwever, Wyllem Zeynen, eyn
  smyt, wonnafftich bynnen Stadtloen, Hermannus ton Torn, eyn
  lynenwever, und plach vorhen eyn scholemester to Vreden
  twesen, und Otto V ysschers, eyn schomaker van Boickholt,
  beyde wonafftich bynnen Metteln ; item de anderen bynnen und
  bueten Boickolt und to Dyngeden 3) und Rede hefft he in syner
  voriger bekantenisse to Ramsdorp genoemet; item to Meyerinck
  by Mengeden in lande van der Marck : de weddefrouw, Mengede
  gnant, de van Bolzwynge 4), des drosten to Lunen siin moder
  und oer suster, de van Galen, selligen Dirichs huesfrouw ; darto
  der vurs. van Bolszwynge dochter, gnant Elizabeth; noch Nella
  van Bervorden, dar ock wonnafftich ; noch eyner, gnant Dirich
  van Alten, eyn scneyder, is vorlopen; weit nicht, war he sich
  ytzont entholt.
  VIIO. Wo starck sze oeres anhenges etc. Secht, he wette nummantz mehr dan wo he in vorigen artickell bekant.
   ,
  Villa. Wo de namen orer mester etc. Nomet vurerst Julius
  van Aken 5), den he in TIn jaren nicht gesehn dan eynmaell
  im lande van der Marcke in der van Galen huese, und Menno
  Symons, sy eyn pastor gewest in Vreislant, hebbe syner
  nu6) gesehn, dan men secht under en, he solde sich oestwerts
  underholden; item Hinrich Ebbinck, den men doctor Klumpe
  noemet, de sich sall untholden in Oestfreslant, up wath stede
  is em unbewust; item Leenhart Munsels 7) uth dem lande van
  1) Vrij..
  2) Op blz. 265 Lenen Herman.
  8) Dingden.
  4) Bodelsohwing.
  5) Gillis van Aken.
  6) Nooil
  7) Waarschijnlijk dezelfdeals Leonard van Ysenbroeck,zie Doopmde Bijdragm, 1909, blz. it 7-118.
  I
  
  267
  Gulich, de alldor eyn scholemester und koster sy gewest; derselve hefft em gedoefft bynnen Boicholt verledden ungeverlich
  VI jaren in Aleken Kockers huess; deselvige sy verlopen; item
  Adam Pastors is degenne, de unns am jungsten geleirt;
  sy ock de leste untfencknisse des Nachtmaels, szo van em in
  bywesen der vurs. jungernn in Meyerinck geschehn; item
  versee 1) sich ock, dat derselve Adam Pastoers den andem
  Vredenschen dat Avontmaell am jungsten gedeilt.
  1X0. An wath ordern und husern sze ere versamlunge etc.
  Darup secht he, dat sze geyne sunderlinge plaitze erer bykumpst
  plegen thebben, dan war de lerer des maels quam, dar plach
  men en 2) dat Evangelium to lesen und leren, dat sze eynen
  idern doen solden als sze van em wolden gerne gedaen hebben ;
  dar en hedden sze geine sonnderlinge stede to.
  XO. Offt ock jennige anslege vurhanden etc. Anthwurt, dat
  sze heimlige anslege offt rotterie solden hebben umme stede in
  to nemmen offt sunst jemantz schaden to doen in kleynen offt
  groten, sy vor Godt nicht gedacht.
   XIO. Offt sze ock by jummantz sunderlingen troest etc. Secht
  he also, dat sze geinen troest eder underholdinge van jennigen
  fursten noch van jemmantz anders int heimlich offt apenbair
  hebben edder wetten.
  Xlio. Offt
  he sich umme eynen anhanck van knechten etc.
  Antwurth he, dat sze geine vertroestunge van houptluden eder
  sunst van jemmantz up der gantzer werlt wetten noch hebben,
  dan Christus sy alleine oer einige troest und toverlaith, de em
  dat ryke synes Vaders uth gnaden belavet hefft. Secht ock,
  wanner einer van orer geseltscup by de lantzknechte begeve,
  dem nhemen sze nicht in oer geselscup wedderumme 3).
  Item em ock gefragt, wath he hoelde van kynderdoep. Darup
  geantwert hebbe in der Schrifft des Nyen Testamentz darvan
  nichtz gelesen; dan kan men em myt der Schrifft bewysen,
  dat sze Christus bevolhen hefft und syne apostelln gebruickt,
  wyll he sze gerne holden und gebruicken; dat he nu de
  wedderdope angenommen, hefft em de Schrifft darto gedrungen,
  dewile gescreven seidt Marci 16: We dar geloevet und gedoefft
  wert, sall salich werden. Sunst hefft em anders gein dynck
  
  1) Vermoedt.
  2) Hun.
  3) Hij staat dus de weerloosheidvoor.
  268
  up erden tho der wedderdoep gedrungen. Hefft ock derhalven
  noch II junge kynder ungedoefft, dat eyne van II jaren, dat
  ander van III verdelljairs 1).
  Item dyt wo vurs. hefft Johan Schutte bekant vor der pyne,
  na der pyne und altoes in der pyne '), wyll ock ditselve
  nummer verandern; darup wyll he leven und stherven.
  Werners szone, eyne
  10. Item J o h a n t o n O s t e n d o r p,
  wever, secht und bekent synes olders XX jair. Van der menschwordunge Christi etc. Bekent, em sy van den artickell nicht.
   geleirt, konne sich des nicht vermitz siin unverstant erynnern,
  dan he secht, Godt sy van Marien gebaren.
  110. Van dem Sacramente des altairs secht he, dat verledden
  Jacobi') III jar verledden dat he van Hinrich Ebbinck tuesschen
  Metelln und Scuttrup 4) im velde sy gedoefft, hebbe mytlertidt
  nicht tom Sacramente des altairs gegangen. Darto hefft he ock
  noch dat Nachtmaell nicht metgeholden: szo konne he van dem
  Sacramente des altairs nicht geloven noch holden.
  Darto is em gevraget, o$tet em noch vrig togelaten worde
  dat Sacramente des altairs to nutten und dat Nachtmaell, wo
  dat de anderen doeperen geholden hebben, achterwegen tlaten;
  oft he ock dan geloeffde, dat in den brode und wyne wara$tich fleisch und bloeth Christi were. Sacht he, des konne he
  nicht geloven.
  mo. Dat de oevericheit Godtz ordennonge sy etc. Bekent ja,
  derselviger gehorsam tsyne, szo ydt nicht tegen Godtz wordt
  sy, evenals Godt selflz.
  IIIIo. Van der eestande. Secht, he gelove, dat eyn man soil
  eyn ee$rouw hebben.
  VO. Offt sze offt jemmantz erer anhenger etc, Secht, em sy
  dusse artickell gantz unbewust.
  VIO. Alle de personen, so erer secten etc. Noemet deselven,
  szo hiirbevorns hynnen Vreden ton Ahus gewest, dar he dat
  maell ungehorsam vehr ind in siins mesters arbeide gebleven.
  VIIo. W 0 starck sze oeres anhanges etc. Antwurth, he wette
  des nicht; en sy dar ock nicht van gesaicht.
  VIIIO. Wo de nhamen erer mesteren etc. Bekent Hinrich
  1) Een kwartjaar.
  2) Hij blijft dus ook tijdens de marteling standvastig.
  3) 25 Juli.
  4) Schuttorf in Hannover.
  -
  
  '
  
  269
  Ebbinck, de em gedoe$t, und Adam Pastoers. Weit nicht, war
  se sich untholden, versueth sich overs 1), dat sze oestwers
  hebben ergeven.
  IXO. An wat ordern und huesern sze ere versamlunge etc.
   Antwurth in Frantz Wolters hues und eyn maell in siins vaders
  hues, dar sy he by gewesen, dar Ebbinck und Adam em Godtz
  wordt geprediget.
  XO. Offt ock jennige anslege vurhanden etc. Secht, van dem
  artickell sy em nicht bewust; dar wyll he siin liift und levent
  _
  by upsetten.
  lio. Tom el$ten und ton lesten artickell-secht, dar sy nichtz
  ann siins wettens.
  Item bekant in pynen, dat er begert gnade und wyll geme
  wedderropen de wedderdope sampt oren anhang und wyll by
  eedesplichte bekennen der wedderdoepe nummer wedder an to
  hangen und gantz und all versaken.
  10. Item Gottschalck
  ton Ostendorp,
  Hinrichz
  olt
  ggIII
  Van
  der
  menschwever,
  szonne, eyn
  ungeverlich.
  jar
  wordunge Christi antwurth, de artickell sy em to hoge to verstaenne, dwyle er nicht kan schriven eder lesen 2), und secht,
  dat er gelove, dat Christus van Marien sy geboernn.
  11°. Van den Sacramente des altairs. Bekent, he holde und
  meyne nicht anders dan dat dar warafftich fleisch und bloet
  Christi durch de kracht Godtz under sy 3).
  1110. Dat de oevericheit Godtz ordennonge etc. Bekent, de
  overicheit van Godt sy ingesatt und Godt derselvigen underworpen to syne geboedden.
  IVO. Van den eestande. Secht, den artickell hebbe Godt selffz
  ingesatt, dat II lyve szollen eyne syne und II szeelen.
  VO. Offt sze eder jemmantz oerer anhengers etc. Bekent, er
  wette van den artickell nicht; wyll darup leven und sterven.
  VIO. Alle de personen, szo erer secten etc. Secht, he en
  wette van nymantz dan van de Vredenschen und Metelschen.
  VIIO. Woe starck sze eres anhanges etc. Dusse artickel sy
  em nicht bewust.
  VIIIo. Whoe de nhamen orer mester etc. Secht, he wette
  1) Evenwel.
  2) Een dergelijke bekentenis komt zelden voor.
   3) De leer der consubstantiatie. Deze opvatting komt anders nooit
  onder de Dooperschenvoor. Is hier Luthersche invloed?
  
  "
  
  '
  
  270
  anders nicht dan Adam Pastoers, de em gedoefft, welck gescheen umbtrent Mey vergangen eyn jair.
  1X0. An wath ordern und huesern sze ere versamlunge etc.
  Antwurth ten Oestendorp im spyker 1) und ock in Frantz Wolters hues.
  XO. Offt ock jemige anslege vorhanden etc. Secht, des artickels
  sy em nicht bewust.
  XIO. Und ton lesten artickell, dessen artickell versaeket he
  "
  gantsch und all.
  Item bekant in der pynen, dat Dirck ton Bengevorth em to.
  der wedderdoep gebracht und gereitzet.
  (Rv?'ksarchie f te Arnhem, Inventari3
  van Spaen, No. 460.)
  Middelatum.
  1) Groote schuur.
  -.
  