text: 1959:3). De betrokkene ontving in dat geval een bepaald bedrag aan
  geld uit de verenigingskas, welk bedrag door de andere leden werd
  teruggestort. De informanten bevestigden dat dit inderdaad gebeurde
  en vertelden dat er bovendien geld werd ingezameld bij bepaalde gebeurtenissen. Afgezien hiervan was de Perkumpulan Kawanua uitdrukkelijk bedoeld voor onderlinge hulp in de begintijd in Nederland.
  De leden kwamen maandelijks bijeen. Deze bijeenkomsten en verdere
  activiteiten werden georganiseerd op mapalus-basis, vooral voor wat
  betreft de gezamenlijke maaltijden. Een deel van de leden weigerde
  indertijd om naar de huidige Bond van Minahassers over te gaan, juist
  omdat deze mapalus-gedachte daarbij zou worden opgegeven. Uiteindelijk is uit deze kringen in 1979 een van de huidige - en tevens
  oudste — arisan voortgekomen.
  In 1969 richtten enkele voormalige deelnemers aan de Permestaopstand de Perkumpulan Kekeluargaan Kawanua 'Mapalus' op. Volgens de oprichter was de vereniging werkelijk bedoeld voor onderlinge
  hulp en zeker niet uitsluitend voor de gezelligheid. Om die reden heeft
  men zich ook nooit aangesloten bij de Bond van de Minahassers. Niet
  alleen in de naam maar ook in de statuten en het huishoudelijk reglement van de Perkumpulan is het begrip mapalus opgenomen. Doel van
  de vereniging is de bevordering van de eenheid onder de Minahassers in
  Nederland 'op basis van eensgezindheid, demokratie, en diepe samenwerking (mapalus)' (Statuten 1983:4, art. 3). Men wil dit ondermeer
  bereiken door 'het organiseren van gezamenlijke activiteiten op grond
  van wederzijdse en goede samenwerking (mapalus-gotong royong)'
  (Huishoudelijk Reglement 1983:16, art. 4). Het begrip kekeluargaan,
  'familieverband', heeft men in de naam opgenomen omdat de samenwerking als het ware op basis van verwantschap tussen de Minahassers
  onderling tot stand moest komen. De vereniging heeft een formeel
  bestuur, dat het initiatief neemt maar taken delegeert aan de leden.
   Zonodig wordt er geld ingezameld voor een bepaald doel, zoals financiële steun bij huwelijken of begrafenissen, in ieder geval bij bijzondere
  gelegenheden. Men houdt regelmatig bijeenkomsten, die hetzelfde verloop hebben als bij de overige mapalus. De leden zijn niet meer uitsluitend voormalige Permesta-aanhangers en hun gezinnen, daar ook
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  120
  
  M. Hekker
  
  vrienden en kennissen zich in de loop der tijd hebben aangesloten. Aan
  deze mapalus is een arisan verbonden.
  Diverse eenmalige activiteiten worden door de Minahassers gezamenlijk uitgevoerd, waarbij men de taken onderling verdeelt. Men
  levert een bijdrage in natura of verleent gezamenlijk financiële steun.
  Ook dit noemt men nadrukkelijk mapalus. Met het oog hierop was een
  der informanten van mening dat de 'echte' mapalus, in de zin van de
  grote landbouw-mapö/i«, in Nederland weliswaar niet bestaat, maar dat
  'de geest van de mapalus' hier nog steeds voortleeft, ook al is het begrip
  wat ruimer geworden. Als er iets gebeurt treedt het in werking, vooral
  in geval van nood, zo waren velen van mening. Dit geldt in ieder geval
  voor de traditionele gezamenlijke maaltijd, die van iedere bijeenkomst
  onderdeel vormt en waaraan alle deelnemers hun bijdrage leveren.
   Cultuurherstel
  
  De mapalus van de Minahassers in Nederland verschillen in feite niet
  fundamenteel van die in de Minahasa. Toegegeven, in Nederland worden geen tuinen bewerkt of huizen gebouwd in mapalus-verband, maar
  dat is uit de omstandigheden te verklaren. Detailverschillen zoals het al
  dan niet betalen van rente in een arisan laat ik ook buiten beschouwing,
  omdat het principe van de arisan onaangetast blijft en hier bovendien in
  de Minahasa ook geen vaste regels voor zijn. Er lijkt dus een duidelijke
  culturele parallel te zijn tussen de Minahassers in Minahasa en de
  Minahassers in Nederland. Deze parallel krijgt echter een bijzondere
  betekenis als hij in een historische context wordt geplaatst. Dan blijkt
  namelijk, dat deze mapalus in Nederland een recent verschijnsel zijn.
  Vrijwel alle mapalus zijn in de eerste helft van de jaren tachtig opgericht.
  De informanten kennen geen oudere mapalus en zijn ook niet eerder lid
  van een mapalus geweest. De enige uitzonderingen vormen de Perkumpulan Kawanua en de Perkumpulan Kekeluargaan Kawanua 'Mapalus'. Op mijn vraag waarom men vroeger geen mapalus organiseerde
  werd geantwoord, dat er in Nederland goede sociale voorzieningen zijn
  en dat men vroeger voor een arisan geen geld had. Dat verklaart echter
  niet, waarom men nu opeens wél mapalus organiseert.
  Het plotselinge enthousiasme voor de mapalus past binnen een algemeen streven naar cultuurherstel onder de Minahassers in Nederland.
  Sinds het einde van de jaren zeventig is er een toenemende belangstelling voor de Minahassische cultuur en een streven deze cultuur in Nederland te behouden, zoals de Minahassers zelf althans zeggen. Dit gaat
  soms zo ver, dat men het gevoel heeft dat in Nederland de 'oorspronkelijke' cultuur wordt behouden, in vergelijking met de huidige Minahasa.
   Niet alleen is de Minahassische cultuur voortdurend onderwerp van
  gesprek, men ontplooit ook werkelijk initiatieven in dit kader. De vroegere Bond van Minahassers wordt aangeduid als 'Indisch', wat wil
  zeggen dat het slechts een gezelligheidsvereniging was. Sinds 1980 proDownloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  Cultuurherstel onder Minahassische Immigranten
  
  121
  
  beert men in de Bond echter de Minahassische cultuur nieuw leven in te
  blazen en de Minahasa te steunen. Er worden weer uitvoeringen van
  Minahassische dansen gegeven en er zijn goederen naar de Minahasa
  gezonden. Tegelijkertijd zijn er naast de Bond verschillende formele en
  informele organisaties ontstaan die ook het behoud van de Minahassische cultuur en steun aan de Minahasa tot doel hebben.
  Een verklaring voor dit cultuurherstel moet worden gezocht in de
  koloniale achtergrond van deze immigranten. Zoals gezegd, was men in
  Nederlands-Indië reeds sterk op Nederland georiënteerd. Het Nederlands was vaak de eerste taal en een Nederlandse opleiding of een
  betrekking in Nederlandse dienst was het middel om vooruit te komen.
   In de eerste decennia van het verblijf in Nederland voelde men zich dan
  ook gedwongen om zich zoveel mogelijk aan te passen aan de Nederlandse samenleving. Men wilde niet onderdoen voor de Nederlanders en
  verloochende enigszins de Minahassische afkomst. Tegen het einde van
  de jaren zeventig ontstond een reactie op deze houding. De tweede
  generatie was inmiddels in Nederland volwassen geworden en volgens
  enkele informanten kwam men toen langzamerhand tot het besef dat
  men tussen twee werelden leefde, maar de Indonesische teveel had
  verwaarloosd. In diezelfde tijd zijn betrekkelijk veel mensen teruggeweest in Indonesië, vaak voor de eerste keer. Dat leidde tot een groeiende belangstelling voor de Minahasa en tot het maken van een vergelijking met de Minahassische gemeenschap in Nederland. Een opvallend
  groot aantal mensen is in die tijd lid geworden van de Bond van Minahassers of heeft zich in ieder geval actief ingezet voor de Minahassische
  gemeenschap. Een belangrijke stimulans schijnt te zijn uitgegaan van het
  twintigjarig jubileum van de Bond in 1980, waarbij zeer veel onderlinge
  contacten weer zijn aangehaald.
   In deze context krijgen ook enkele andere kenmerken van de mapalus
  in Nederland meer betekenis. Wordt het gemiddelde aantal leden per
  mapalus op 15 gesteld, wat aan de lage kant is, dan zou het totale aantal
  deelnemers komen op 17 x 15 = 255. De voormalige Perkumpulan
  Kawanua heb ik niet meegeteld, evenmin als de arisan van de Perkumpulan Kekeluargaan Kawanua 'Mapalus', vanwege de dubbeltelling. De leden zijn doorgaans echtparen, zodat dit getal moet worden
  verdubbeld tot 510. Nu is dit een grove schatting, die enigszins te hoog is
  omdat sommigen lid zijn van meerdere mapalus, maar het geeft wel een
  indruk van de reikwijdte van dit netwerk. Het blijkt namelijk, dat de
  meeste leden van deze mapalus een functie hebben in de Bond van
  Minahassers. In drie van de negen rayons van de Bond behoort het
  plaatselijke bestuur geheel of gedeeltelijk tot een arisan. Veel leden van
  mapalus hebben ook functies in de andere organisaties van Minahassers.
  Niet alleen deze organisaties, ook de mapalus zijn vaak opgericht als
  reactie op de Bond, waarin men te weinig belangstelling voor het behoud
  van de Minahassische cultuur vond. Ik kom daarom tot de conclusie, dat
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  122
  
  M. Hekker
  
  de mapalus de sociale basis vormen voor het recente cultuurherstel
  onder de Minahassers in Nederland. Deze mapalus vormen een netwerk, een informeel circuit van die immigranten, die streven naar behoud en herstel van de Minahassische cultuur in Nederland.
   Waarom juist deze mapalus? Daar is een functionele verklaring voor
  te geven. Kenmerkend voor de mapalus is de reciprociteit. Op het eerste
  gezicht is de strikte reciprociteit in Nederland enigszins op de achtergrond geraakt. De mapalus is geen werksysteem meer, de deelname is
  meer vrijwillig en vrijblijvend, terwijl allerlei sancties ontbreken. In
  economische zin is de reciprociteit niet meer belangrijk. De economische waarde' van de arisan is marginaal, de deelnemers hechten meer
  waarde aan het onderling contact dan aan het renteloos krediet. Sociaal
  gezien speelt de reciprociteit echter wel degelijk een rol. De waarde van
  de mapalus ligt in de sociale controle, dat wil zeggen, in de verplichting
  tot intensief onderling contact. Dit geldt bij uitstek voor de arisan,
  waarvan overigens een groter aantal bestaat dan de meer algemene
  mapalus voor onderlinge hulp. De arisan schept een maandelijkse verplichting, die weer aanleiding is voor verder onderling contact. Het
  spaarsysteem houdt op deze wijze de mensen bij elkaar.
  De mapalus wordt door de Minahassers in Nederland beschouwd als
  een typisch Minahassische instelling. Het organiseren van mapalus sluit
  daarom aan bij de behoefte aan behoud van de Minahassische cultuur in
  Nederland. Illustratief in dit verband is het feit, dat men langzamerhand
  geneigd is iedere vorm van samenwerking onder Minahassers in Nederland aan te duiden als mapalus. Men probeert als het ware op Minahassische wijze de emigrantengemeenschap een hechte basis te geven en
  grijpt daarbij terug op een cultuurelement, dat nu weer een duidelijke
  functie kan vervullen. Het gevolg hiervan is, dat er een ontwikkeling op
  gang komt die zichzelf versterkt. Het streven naar cultuurherstel leidt tot
  het organiseren van mapalus, die weer een sociale basis vormen voor het
  herstel van andere Minahassische cultuurelementen.
   Uit dit voorbeeld van de Minahassers in Nederland blijkt, dat een
  emigrantencultuur niet rechtstreeks in het verlengde ligt van de oorspronkelijke cultuur. Jaren na de emigratie kunnen bepaalde cultuurelementen die men had opgegeven weer worden hersteld, al of niet met
  dezelfde vorm en functie als in de oorspronkelijke cultuur. De emigranten her-scheppen in feite hun eigen cultuur volgens hun eigen visie,
  die niet noodzakelijk parallel loopt met de cultuurverandering in de
  samenleving van herkomst. De cultuurelementen die men herstelt zijn
  niet per definitie slechts symbolen van de eigen ethnische identiteit,
  maar kunnen wel degelijk een functie hebben. Wat de Minahassers in
  Nederland betreft, is met de mapalus in ieder geval een context geschapen voor verder herstel van Minahassische cultuurelementen.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  Cultuurherstel onder Minahassische Immigranten
  
  123
  
  NOTEN
  1 Ellemers en Vaillant (1985:83) schrijven echter dat de Bond van Minahassers is
  opgericht '. . . ten dele uit ongenoegen over de in . . . (de) ogen (van de voormalige
  KNIL-militairen) moeizaam verlopen opname in de Koninklijke Landmacht, waarbij
  velen in rang en positie achteruitgingen'. Ik heb dit echter bij mijn onderzoek niet
  kunnen bevestigen.
   2 Ellemers en Vaillant (1985:88-89) schrijven dat het aantal Minahassers in Nederland
  door de Bond van Minahassers wordt geschat op ongeveer 15.000 personen. De
  betrouwbaarheid van deze schatting is twijfelachtig. Op p. 83 schrijven zij dat de Bond
  ongeveer 6000 leden telt, wat dus onjuist is. Ook zou de Bond voornamelijk de
  voormalige KNIL-militairen verenigen, wat eveneens onjuist is. Eerder is het tegendeel
  
  GERAADPLEEGDE LITERATUUR
  Adam, L., 1925, 'Zeden en gewoonten en het daarmee samenhangende adatrecht van het
  Minahassische volk', Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 81, pp. 424-499.
  Barth, F. (ed.), 1969, Ethnic Groups and Boundaries; The Social Organization of Culture
  Difference, Boston.
  Beek, W. J., 1922, 'Mapaloes', Koloniale Studiën 6, pp. 64-68.
  Christoffel, L., e.a., 1959, Undang-undang dari 'Perkumpulan Kawanua', Bussum.
  Cohen, R., 1978, 'Ethnicity; Problem and Focus in Anthropology', Annual Review of
  Anthropology 7, pp. 379-403.
  Cottaar, A., en W. Willems, 1984, Indische Nederlanders; Een onderzoek naar beeldvorming, Den Haag: Moesson.
  De Vos, G., 1975, 'Ethnic Pluralism; Conflict and Accommodation', in: L. RomanucciRoss (ed.), Ethnic Identity, pp. 5-41, Palo Alto.
  Doorn, C. L. van, 1926, 'De mapaloes wang vereenigingen en de credietinstellingen in de
  Minahasa', Blaadje voor het Volkscredietwezen 14, pp. 179-182.
  Eek, R. van, 1882, 'Schetsen uit'het volksleven in Nederlandsch Oost-Indië; de Alfoeren
  in de Minahassa van Manado', Indische Gids 4, pp. 105-130, 566-578, 956-983.
  Ellemers, J. E., en R. E. F. Vaillant, 1985, Indische Nederlanders en Gerepatrieerden,
  Muiderberg: Coutinho.
  Epstein, A. L., 1978, Ethos and Identity; Three Studies in Ethnicity, London.
  Ex, J., 1966, Adjustment after Migration, Den Haag.
  Graafland, G., 1864, 'Fragment eener onuitgegevene beschrijving van de Minahassa'.
  Mededeelingen vanwege het Nederlandsche Zendelinggenootschap 8, pp. 1-23.
  —, 1867, De Minahassa; Haar verleden en haar tegenwoordigen toestand, dl. I, Batavia.
   Herskovits, M. J., 1952, Economie Anthropology; A Study in Comparative Economics,
  New York: Alfred A. Knopf.
  Huishoudelijk Reglement, 1983, Huishoudelijk Reglement van de Perkumpulan Kekeluargaan Kawanua 'Mapalus', Scheveningen.
  Kalangie, N., 1977, 'Orang Minahasa; Beberapa Aspek Kemasyarakatan dan Kebudayaan', Peninjau 4, pp. 3-65.
  Kraak, J. H. (ed.), 1957, De repatriëring uit Indonesië, Den Haag.
  Kroeskamp, H., 1974, Early Schoolmasters in a Developing Country, Assen.
  Lundström-Burghoorn, W., 1981, Minahasan Civilization; A Tradition ofChange, Göteborg.
  'Mapaloes', 1926, 'Mapaloes en tuchtrecht' (1922), Adatrechtbundels 25, pp. 267-269.
  Riedel, J. G. F., 1864, 'De mapalus-vereenigingen in de Minahassa', Tijdschrift voor
  Indische Taal-, Land- en Volkenkunde 13, pp. 190-191.
  Scholte, J., 1931, 'Mapaloes en nieuwe landbouwwerktuigen', Algemeen Landbouwweekblad voor Nederlandsch-Indië 15, pp. 928-929.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  124
  
  M. Hekker
  
  Statuten, 1983, Statuten van de Perkumpulan Kekeluargaan Kawanua 'Mapalus', Scheveningen.
  Supit, A. H. D., 1929,'Mapaloes'(1926),^<terec/!rf>wmtefe31,pp. 1-9.
  Taulu, H. M., 1952, Adat dan Hukum Adat Minahasa, Tomohon.
  Vermeulen, H., 1984, Ethnische groepen en grenzen; Surinamers, Chinezen en Turken,
  Weesp.
  Wenzel, J., 1872, 'De Minahassa in 1825', Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en
  Volkenkunde 18, pp. 458-568. [J. G. F. Riedel, ed.]
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 04:25:54PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0)
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0.
  