text: 53. In schriftelijke verklaringen van het hoogste gezag in Raqaypampa wordt steeds opgeroepen tot het conducto regular (de goede weg, de juiste orde der dingen). Dat houdt in
  dat men bij een conflict eerst naar de eigen inheemse dorpenbestuurders behoort te
  gaan, en pas wanneer daar op het hoogste niveau is beslist dat dit een zaak voor de staatsjustitie is, verder te gaan naar de provinciehoofdstad. Het lijkt erop dat dit in de realiteit
  van het leven in R. in overwegende mate ook werkelijk zo gaat. Het is wel voorgekomen
  dat een verdachte zich in de dorpsvergadering verdedigde met een beroep op het illegale
  karakter van de dorpsjustitie en dreigde naar de nationale justitie te gaan, maar dat toch
  niet doorzette. Veel indruk maken dergelijke dreigementen niet omdat ieder wel weet
  dat de dichtstbijzijnde provinciale ambtsdragers weinig belangstelling voor Raqaypampa
  
  40
  
  hebben en zich daar weinig laten zien, behalve als men de kans schoon ziet om de leiders
  van de dorpen eens op hun plaats te zetten.
  54. Er is daar niet sprake van juridisch rechtspluralisme.
   55. We kunnen zeggen dat de secretario aan discours shopping doet. Hij winkelt tussen sterk
  uiteenlopende manieren van redeneren en argumenteren, in dit geval tussen een westerse stijl van concentratie op de zaak zelf, die daardoor goeddeels losgemaakt wordt van de
  sociale verhoudingen waarbinnen het incident gebeurde en de retorische stijl. Dit levert
  in gevallen zoals R. harde botsingen op. Iets verderop in mijn tekst trek ik de vergelijkig
  met de strijd tussen een homerische (westerse) en bijbelse (inheemse) stijl van argumenteren (De Sousa Santos 2002, p. 435). Orellana introduceert de term discourse shopping in navolging van de rechtsantropologische term forum shopping. Dit laatste wil zeggen dat mensen uit diverse formele en informele, zowel eigen als vreemde instanties van
  conflictbehandeling (forums) die instantie kiezen die voor het voorliggende geval het
  beste resultaat belooft. De jonge vrouw uit de film over Togo doet dat bijvoorbeeld.
  Evenzo kan worden gezegd dat de keuze voor de ene of andere instantie ook een keuze
  inhoudt voor een bepaalde stijl van redeneren en beslissen: dan spreken we van discourse
  shopping..
  56. In het voorvoegsel ‘inter’ ligt besloten dat de menging gevolgen heeft, althans in principe kan hebben, in beide richtingen, dus niet alleen vanaf statelijke, dominante justitie en
  recht naar de plaatselijke, inheemse, gemarginaliseerde rechtspleging.
  57. Zie hierover onder meer Sierra (1995) en Orellena (1999). In een onderzoek naar de
  praktijk van vrederechters in Perú (Ardito, 2000) werd dit eveneens vastgesteld.
   58. Ook is het mogelijk dat zij verzet en verandering uitlokken. Deze benadering wordt
  mede gesteund door Merry die meent dat een rechtsorde niet alleen maar ‘a set of rules
  exercising coercive power’ is, maar ook ‘a system of thought by which certain forms of
  relations come to be seen as natural and taken for granted, modes of thought that are inscribed in institutions that exercise some coercion in support of their categories and theories of explanation’ (Merry 1988, p. 889). Ook Franz von Benda-Beckmann (2002, p.
   48) maakt bij de bepaling van een antropologisch rechtsbegrip onderscheid tussen cognitieve en normatieve noties, wat ons helpt in te zien dat recht ook de dimensie van zulke
  cognitieve waarheden en normatieve vanzelfsprekendheden heeft. Men kan ook simpelweg over recht spreken als uitdrukking van een bepaald mens- en maatschappijbeeld. In
  het boek Typen van Legaliteit omschrijven Van Manen en ik (2000, p. 30) deze dimensie als
  het geheel van in de maatschappelijke praktijk van de rechtsorde uitgedrukte en in sociale instituties werkzame overtuigingen omtrent de juiste opbouw van de maatschappij en
  onderdelen ervan. Dorien Pessers (1999, p. 140-143) spreekt over de symbolische orde
  van het recht, het vaak onberedeneerde grondvlak van waarden en zekerheden waarvan
  een functionerende rechtsorde uitgaat
  59. Hiermee is de relatie gelegd tussen de begrippen ‘legaliteit’ en ‘interlegaliteit’. In onze
  studie Typen van Legaliteit (Hoekema & Van Manen 2000) slaat ‘legaliteit’ op een geheel
  
  41
  
  van praktisch vanzelfsprekende waarheden en waarderingen over natuur, mens en orde
  dat beschouwd kan worden als fundament van een (deel van een) werkzame rechtsorde,
  van zijn normen en van zijn praktijk. Zo is de grondslag van ordehandhaving onder de
  Inuit een geheel van waarheden en waarderingen van wat goede verhoudingen zijn, waar
  ze vandaan komen, hoe ze verstoord raken en hoe die storing kan worden opgeheven.
   Westerse rechtsordes zijn op hun beurt gegrond in grondbegrippen als dat van het zelfbepalende individu als grondslag van de maatschappelijke orde. Het kan op dit punt verkeren en daarom construeerden Van Manen en ik verschillende typen die op verschillende momenten, c.q. in verschillende regelingsdomeinen werkzaam zijn. Wij zochten overigens vooral naar typen en zijn niet diep ingegaan op het proces van menging en hebben
  evenmin stelselmatig gezocht naar een verband tussen een type van legaliteit en een bepaalde dragende gemeenschap, functionele groep of netwerk, hoewel op dit verband incidenteel is gewezen.
  60. Agnes Scheiner (2003a) heeft een iets andere visie op de betekenis van het begrip ‘hybride’: ‘a hybrid is composed of two or more phenomena which are already there, but alien
  to each other.’ Ze acht het een koud kunstje om bijvoorbeeld in de architectuur, maar
  ook in de Europese rechtsorde, hybriden te maken: in de bouwkunst ‘a normal constructor or contractor will do’. Iets anders, veel zeldzamers, gebeurt er wanneer een architect niet vreemde elementen aan elkaar plakt maar iets maakt dat totaal nieuw is. In
  mijn visie is een hybride inheemse rechtspleging ook een totaal nieuwe orde. Het is echter niet zo dat hybridisering als het ware de inheemse rechtspleging plus de nationale
  rechtspleging vernietigt en er op die puinhopen iets totaal nieuws opkomt: duidelijke
  eigen contouren van de lokale (en van de nationale) orde blijven namelijk zichtbaar. Er
  ontstaan als het ware twee nieuwe constructies, één altijd nog lokaal gebonden is en één
  nationale.
   61. F. von Benda-Beckmann (2002, p. 69) schreef hierover: dorpsbestuurders en de overige
  gemeenschapsleden ‘may (…) accumulate elements of different systems or compound
  them to create hybrid forms’. Eerder, in 1992, schreef hij vanuit een iets andere gezichtshoek over het begrip symbiose. Tegen die term wierp hij bezwaren op omdat symbiose uitgaat van wederzijds voordeel bij het samenwonen. Ik kan daaraan toevoegen dat
  het ook niet veronderstelt dat de samenlevende delen als zodanig verdwijnen en muteren tot een nieuwe combinatie.
  62. Twining (2003, p. 251) ziet als een van de grote vragen die binnen een rechtspluralistische optiek de aandacht vragen: ‘ if normative orders are permeable and fluid, how is it
  possible to talk of relations between them?’
  63. Goede formule van Assies (2000, p. 18): ‘In many cases (…) no clear distinction (…)
  can be made between juridical ‘systems’ (…). Rather than thinking in terms of coexistence of somehow selfcontained systems, we should acknowledge the existence of a juridical field, constituted through the articulation, intermediation and dissonance among
  different normativities in a context of process and conflict.’ Vroeger bestond de neiging
  
  42
  
  rechtspluralisme te zien als een weerspiegeling van sociaal-cultureel pluralisme. Dit lijkt
  te wijzen op structureel-functionalistisch denken over mechanismen die per eigensoortige gemeenschap of volk een specifiek aangepaste rechtsorde zouden produceren.
   Mensen zouden vrijwel alleen volgens die orde handelen. Tegenwoordig bestaat veel
  meer aandacht voor het feit dat mensen zelf over grenzen heen handelen en niet totaal
  gebonden zijn aan een vermeend typisch eigen recht. Ook wordt een rechtsorde weinig
  meer als een puur weerspiegelende bovenbouw van een bepaalde maatschappelijke orde
  gezien, met als voornaamste functie afwijkend gedrag in te tomen, maar bestaat er oog
  voor de macht van het recht om zelf actief begrippen als ‘maatschappelijke orde’ en ‘beschaafd samenleven’ te definiëren, deze begrippen in de praktijk aan de burgers op te
  leggen en daardoor een specifieke maatschappelijke orde mede te vormen en te doen
  continueren.
  64. Liesbeth Huppes (in Van Manen et al. 2001, p. 40) heeft er terecht op gewezen dat we
  van zo’n grenstrekking met definities van wie en wat wij zijn, niet kunnen verwachten
  dat dit spontaan uit het leven van alledag opkomt en een nieuwe effectieve orde geeft.
  Die nieuwe sociale samenhang of cohesie vergt autoritair uitoefenen van definitiemacht
  door sociale leiders, precies datgene wat de leiders van ons dorp in Bolivia doen.
  65. Dat bestaat vaak uit een bedachte traditie, die vroeger niet eens zó bestond.
  66. Het gaat hier dus niet om het opgraven van de zogenaamde traditionele en eeuwig bestaande tradities, het recuperar la tradición, maar om reconstructies waarin oude en nieuwe elementen gemengd worden tot een geheel waarop men trots is. Het overnemen van
  statelijke procesvormen of van nationale rechtsnormen is onder deze omstandigheden
  geen teken van assimilatie maar een teken van verschil, of liever: van het willen máken
  van verschillen.
  67. Soms doen leiders echter niets of lukt hen niets, komt er ook geen grass roots-beweging
  op en assimileert of versmelt die gemeenschap in of met de dominante samenleving.
   68. Het onderkennen van interlegaliteit als teken van een proces van etnische reconstructie
  is bepaald geen nieuwe benadering. Al lang geleden, ver voordat Barth (1969) en later
  ook Nagel en Snipp (1993) het begrip ethnic reorganization onder de aandacht brachten, ,
  sprak F.D. Holleman in 1935 in zijn oratie bij de aanvaarding van het professoraat in het
  Adatrecht van Nederlandsch-Indië aan de RU te Leiden over veranderingen die de moderne tijd van toen had gebracht in het leven en de instellingen van diverse bevolkingsgroepen in Indonesië. Hij zei toen:‘Ik heb hier niet het oog op die verandering in de vormen, welke min of meer opgedrongen gevolg is van overmachtigen vreemden invloed,
  als bij immigratie van vreemden op beduidende schaal of bij intensieve kerstening of bestuursbemoeienis, maar ik bedoel die verandering van vormen welke plaats heeft, waar
  de bevolkingsgroep – dikwijls ook ondanks overmachtigen invloed – gelegenheid had
  dat vreemde willig te ondergaan en zich eigen te maken, om dan in eigen trant van haar
  veranderde geestelijke gesteldheid spontaan in instituten en rechtsvormen blijk te geven’( p. 9).
  43
  
  69. De tekst van deze fundamental laws plus toelichting, is onder meer te vinden op nativeweb.org/pages/legal/navajo_law.htm. Het is te vinden via de trefwoorden fundamental
  laws + navajo.
  70. Zion (2002, p. 542) citeert dit uit een artikel van Lousie Lamphere, Comments on the Navajo healing project, in 14 Med. Anthrop. Q., 2002, p. 598 en 599, en geeft er zelf ook
  voorbeelden van.
  71. Bij interlegaliteit grijpen niet alleen lokaal en nationaal recht in elkaar, maar ook het internationale en transnationale recht, en zulks in toenemende mate (mensenrechten, intellectuele eigendomsrechten, internationaal ontwikkelde rechten van inheemse volken, enzovoort). Ook omgekeerde interlegaliteit is plausibel: inheemse praktijken
  strekken soms tot voorbeeld aan dat wat in internationale verdragen over biodiversiteit
  wordt geregeld.
   72. Een completere omschrijving van interlegaliteit is:
  De wijze waarop de typische normatieve beginselen en de werkelijkheidsvisies, procedures en redeneer- en werkstijlen van de verschillend geaarde, en uit verschillende bronnen voortkomende, voor
  bepaalde gemeenschappen of situaties geldigheid pretenderende rechtsordes,in de dagelijkse praktijk
  door meer of minder bewuste keuzes van de kant van zowel partijen als officials met elkaar samen- of
  tegen elkaar inwerken,met als resultaat een telkens weer veranderende mengvorm (hybride) voor elk
  van de betrokken rechtsordes.
  73. Von Benda-Beckmann geeft hier in zijn artikel over symbiose van recht een enkel voorbeeld van, zoals wanneer westerse procesregels gaan meespelen in de plaatselijke rechtspleging (1992, p. 312), wat ik ook via de ogen van Orellana in Raqaypampa opmerkte.
  Bij deze bespreking gebruikt hij niet de term interlegaliteit en beperkt hij zich tot de algemene formule: mensen op dorpsniveau vormen ‘their own innovative law out of traditional indigenous, Western and religious normative systems’ (o.c., p. 325). De term
  ‘hybride wetten’ komt al in 1978 bij J.F. Holleman voor zoals F. en K. von Benda-Beckmann en Spiertz (1998, p. 63) opmerken. Naast de term ‘interlegaliteit’ wordt er tegenwoordig ook wel gesproken over over ‘multilegaliteit’ (bijvoorbeeld Zips 2003, p. 30,
  naar aanleiding van een rechtsantropologische bijeenkomst in Halle) en over ‘integrale
  legaliteit’ (Fitzpatrick, 1984).
   74. De Sousa (2002, p. 437) presenteert ‘not the legal pluralism of traditional legal anthropology, in which the different legal orders are conceived as separate entities coexisting in
  the same political space, but rather, the conception of different legal spaces superimposed, interpenetrated, and mixed in our minds, as much as in our actions, either on occasions of qualitative leaps or sweeping crisis in our life trajectories, or in the dull routine
  of eventless everyday life.’ Hij vervolgt: ‘We live in a time of porous legality or of legal
  porosity, multiple networks of legal orders forcing us to constant transitions and trespassing. Our legal life is constituted by an intersection of different legal orders, that is, by
  interlegality.’
  
  44
  
  75. Ook al werd de term ‘interlegaliteit’ vroeger niet gebruikt, naar dit interfereren van
  rechtsordes werd al lange tijd verwezen in de rechtsantropologische literatuur. Poirier
  (1969) behandelt de interferenties van ‘plusieurs ensembles’ van recht in Madagascar.
  76. Fiztpatrick, Merry en Henry deden pionierswerk op dit gebied, maar vooral bij de eerste twee blijft dat steken in bezwerende formules. Merry (1988, p. 884) noemt de kwestie, hoe niet-statelijke ordes het statelijke recht mede vormen ‘particularly unstudied’.
   Deze kwalificatie wordt geregeld geciteerd (Woodman, 1998, p. 51; Anne Griffiths,
  2002, p. 296) maar ik ben een andere mening toegedaan. Merry wijst als zeldzaam voorbeeld van een onderzoek hoe niet-statelijke ordes het statelijke recht vormen, op de studie naar de betekenis van plea bargaining voor de uitkomsten van de statelijke justitie in
  de USA. Maar er veel meer onderzoek van deze trant gedaan, onder andere het onderzoek dat in deel 1 van deze les is genoemd naar de betekenis van interne ambtelijke normen voor de bestuursrechtelijke praktijk alsook, meer in het algemeen, het onderzoek
  naar regulation en naar onderhandelend bestuur. Voor de oudere rechtssociologen sprak
  het vanzelf dat lokale normenstelsels statelijk recht penetreren.
  77. Dit is een uitzonderlijk belangrijke stap in de analyse. Mensen worden niet totaal en exclusief aangestuurd door de zogenaamde voorschriften van de eigen cultuur: zij variëren
  zelf voortdurend op die voorschriften en oriënteren zich geregeld op normen en mogelijkheden die zij buiten de eigen kring waarnemen. Pas wanneer de gedachte van één gemeenschap, één af te bakenen consistente cultuur en één normenpakket waarop mensen
  zich exclusief zouden oriënteren, is afgebroken, kan er aandacht komen voor interlegaliteit.
   78. Van de Sandt (o.a. 2003) toont in zijn onderzoek aan hoezeer dat wat we nu de eigen, typische instellingen van de inheemse wereld in Colombia noemen, tijdelijk resultaat is
  van een onophoudelijke kruisbestuiving met eerst Spaanse en daarna postkoloniale ordeningen. Wat het ene, bijvoorbeeld inheemse recht is, kan alleen maar begrepen worden door te beseffen dat dit eigen karakter altijd mede bepaald wordt door de macht en
  cultuur waartegen dit recht zich in de loop van de geschiedenis heeft afgezet en/of
  waardoor het werd uitgedaagd. Dat is in de oudere rechtsantropologie wel eens buiten
  beschouwing gelaten. Zo wijst Moore erop hoezeer Gluckmann in zijn studies van
  rechtspraak en recht onder de Lozi (Zambia) uit de jaren 1940-1960 er op uit was het
  zuivere Lozi-recht te beschrijven, het recht dat nog onaangeraakt zou zijn door de ook
  toen al evidente ingrijpende veranderingen in die samenleving die veroorzaakt werden
  door de heerschappij van de koloniale machten en door de ook toen al sterke betrokkenheid van de Lozi’s bij de internationale geldeconomie.
  79. Zulke conflictregels komen ook veel voor in de Nederlandse rechtsorde. Bij de behandeling van de videofragmenten is er bij de casus van de alevieten indirect een conflictregel
  genoemd, namelijk dat het een vereniging rechtens is toegestaan een eigen rechtsorde te
  scheppen, mits binnen de grenzen van wet, openbare orde en de eigen statuten. De
  
  45
  
  rechter controleert deze grenzen. Mutatis mutandis komt dit stelsel ook voor bij het kerkelijk recht.
  80. In Nederlandsch-Indië werd gesproken over intergentiel recht. Analyses van de toenmalige koloniale interne conflictregels zijn niet alleen te vinden bij Allott maar ook onder
  meer bij Kollewijn (1955).
   Zulke conflictregels worden in een heel ander verband centraal gesteld door het Amsterdam Centre for International Law. Daar is men thans geïnteresseerd in kwesties omtrent coexistence of multiple legal orders, zoals de nationale, regionale (EU) en internationale rechtsorde. Dit centrum is echter geen rechtsantropologische instelling. Men heeft
  juridisch onderzoek voor ogen, zoals de vraag wat de rechtskracht is van normen en besluiten uit de internationele sfeer waaronder WTO-normen en besluiten. Het gaat om
  onderzoek van juridische aard naar de rechtskracht van uit verscheidene rechtsbronnen
  vloeiend recht, naar de juridische verhoudingen tussen het recht van zulke verschillende
  ook in ons land bindende wetgevende of rechtsprekende organen, en dus naar de ter
  zake ontwikkelde of in ontwikkeling zijnde conflictregels. Dit is onderzoek naar juridisch rechtspluralisme.
  81. Barbara Oomen (2002, p. 29 en 30) onderzocht nog een andere vraag in haar onderzoek
  naar de rol van chiefs in het nieuwe Zuid-Afrika, namelijk: wat is het effect van de formeel erkende eigen jurisdictie van lokale gemeenschappen op de verhoudingen in die
  gemeenschappen zelf? ‘What does statal recognition of customary law and chiefly authority mean locally?’
  82. Zie de interessante casus, besproken door Larry Nesper (2001), over effecten van erkenning van zelfbestuur in handen van de Lac du Flambeau band of Lake Superior Chippewa tribe (Wisconsin, USA).
  83. Zie voor voorbeelden van (voor)ontwerpen van wet (o.a. van Ecuador) tot nadere regeling van het recht van inheemse gemeenschappen op eigen recht en over de grenzen van
  deze officiële jurisdictie, de website van rechtsantropologen: Alertanet.org. In een recent artikel heb ik enkele van deze voorontwerpen nader geanalyseerd in een uitvoerige
  bijlage (Hoekema 2003).
   84. De over het algemeen evenwichtige en intercultureel georiënteerde rechtspraak van het
  Constitutionele Hof van Colombia geeft in een bepaalde zaak te denken (Sentencia T1127 de 2001, 25 de octubre 2001). Een kippendiefstal wordt bij het (omvangrijke) inheemse volk der Paeces doorgaans zwaar opgevat; zoiets wordt gezien als een heel
  ernstige inbreuk op een fundamentele moraal dat men niet neemt van wat anderen door
  hun arbeid geproduceerd hebben. Wie dit doet, schendt de beginselen van wederkerigheid en maakt van zichzelf een persoon die niet in de gemeenschap past en daarmee het
  welbevinden van de gemeenschap als geheel in groot gevaar brengt. Om de dader, een
  jongeman die daar als volwassene wordt beschouwd, te beschermen tegen de dreigende
  reactie van de anderen – in het verleden werden deze dieven wel eens ter dood gebracht –, nam het inheemse gezag de jongen op verzoek van de moeder zelf op een ge-
  
  46
  
  heime plek in bewaring. Ook zij mocht de jong volwassene niet zien, wel schrijven. Er
  werd een bisschop ingeschakeld als go-between – dit alles hangende een procedure van
  verzoening in de gehele gemeenschap. De moeder bedacht zich later en eiste van het Hof
  bescherming in haar recht op persoonlijk contact met haar eigen kind. Het Hof verdiepte zich deze keer, anders dan in verschillende andere zaken, niet in de culturele achtergrond en zei over de band tussen moeder en kind dat deze in ‘superieure culturen’ tot de
  hoogste rechtsgoederen behoort en dat de bescherming hiervan zonder meer moet prevaleren boven het belang van het collectieve welbevinden en van verzoening in de gemeenschap als geheel. Dat het bestuur van dit volk juist de man wilde beschermen tegen
  mogelijk heftige volksreacties en eerst verzoening in de gemeenschap als geheel wilde
  realiseren omdat een dergelijke diefstal, hoe simpel deze in onze westerse en stedelijke
  ogen ook is, een grote schok toebrengt aan de gemeenschap als zodanig, dat zijn allemaal
  zaken waar het Hof niet op inging.. Het Hof beschuldigde de Paez-samenleving er in
  krasse bewoordingen van een despotische samenleving te zijn, omdat hierin het belang
  van het collectief zonder meer boven dat van het individu zou gaan en het individu er alleen maar zou zijn tot glorie van het geheel.  85. Of alleen zolang, en dus eigenlijk omdat, men zo heerlijk traditioneel is. Alleen een gemeenschap van ‘echte indianen’ verdient een vorm van interne soevereiniteit. Zie meer
  in het algemeen over deze beperkingen en het superioriteitsbesef dat daaruit spreekt:
  Carillo (2002) en Perry (2002). Perry (o.c., p. 143) trekt de niet onaardige vergelijking
  met mogelijke clausules in verdragen tussen de USA en andere landen, die er op zouden
  neerkomen dat de USA zich alleen houdt aan de verdragen met Canada, zolang de Canadezen zich aan ijshockey blijven wijden, of met Japan, zolang de Japanners kimono’s blijven dragen. Povinelli (2002) heeft het zelfs over ‘ the cunning of recognition’.
  86. Espeland bespreekt hoe leden van een inheems volk in de USA (eindelijk) bij het onderzoek naar de gevolgen van de aanleg van een dam als belanghebbenden op dezelfde voet
  werden behandeld als andere belanghebbende (grondeigenaren). Dit negeert echter de
  speciale geschiedenis van dit volk en het leed dat zij in de USA hebben geleden, alsook de
  specifieke relatie van dit volk met zijn territoor. In de courante westerse opvatting van
  belanghebbenden inzake grondkwesties wordt die relatie voorgesteld als een verbreekbare en door geld te compenseren juridische relatie. Daarmee staat de identiteit van dit
  volk op het spel, zo blijkt uit de gang van zaken. Men komt hiertegen in verzet. Terwijl
  de leden van dit volk eindelijk volgens de gangbare rechtsbeginselen als gelijken voor de
  wet behandeld worden, beleven zij dit zelf als ongelijke behandeling..
  47
  
  87. Ik haalde reeds eerder in de tekst Hertogh (2002, p. 71) aan die onlangs studies naar
  ambtelijk handelen opnieuw en vanuit een interessante gezichtshoek heeft geanalyseerd.
   Daarbij kwam hij tot een naar mijn mening te drastische scheiding tussen de inhoud en
  de sociale wereld van ambtelijke interne groepsnormen en de inhoud en sociale plaats
  van het geldend recht. Ambtenaren zijn – in Nederlandse verhoudingen – niet van wet
  en recht los. Op p. 93 wijst Hertogh daar zelf ook op, stellende dat het niet zo is dat deze
  ambtelijke praktijk ‘helemaal losstaat van juridische normen’. De werkelijkheid van het
  recht ‘op straat’ is dus feitelijk in vele gevallen een combinatie van de officiële wettelijke
  normering (zoals de inhoud daarvan dogmatisch gezaghebbend wordt vastgesteld) en
  interne ambtelijke normen - typisch een verschijnsel van interlegaliteit.
  88. Dus de schaduw, niet het recht (naar zijn dogmatische gedaante en inhoud) zélf. Dit merken we ook op in Sally Moore’s (1973) bekende analyse van semi-autonome velden, zoals het patroon van bestendige relaties in en rond de kledingindustrie van New York.
  Vakbondsleiders opereren mede op basis van subtiele verwijzingen naar bepaalde bevoegdheden en verplichtingen uit het formele recht: dus semi-autonoom. Het eindproduct, de lokale normen, is dus juist niet puur lokaal maar vormt een combinatie van officiële en informele normen.
  89. Hanne Petersen (1995) heeft op basis van Deens onderzoek laten zien hoe er in bedrijven lokale normen worden ontwikkeld die aan vrouwen de mogelijkheid bieden om
  werk en zorgtaken thuis te combineren. ‘Norms of consideration’ noemt ze die. Deze
  informele normen werken op den duur door in het officiële arbeidsrecht. Zie ook het
  onderzoek van Griffiths (1986a) naar het praktisch handelen van echtscheidingsadvocaten.
   90. Ik kan dit denken in termen van interlegaliteit nog demonstreren, terug in Nederland,
  voor wat betreft de rechtsvinding in dit land (en elders). Het is een bekend inzicht dat in
  de rechterlijke praktijk vaak ook wordt gesteund op andere normen dan de normen die
  volgens formele dogmatische criteria behoren tot de rechtsorde behoren (en die enige
  welbepaaldheid bezitten). Deels is deze overstap naar andere normenpakketten al expliciet bezegeld en erkend in de rechtsorde zelf blijkens het zeer ruime gebruik van open
  begrippen als ‘redelijkheid en billijkheid’ (r&b), zowel in rechtsregels als in rechtspraak.
  Niet alleen bij uitdrukkelijke r&b bepalingen, maar over de hele linie, ook waar deze
  ruimte niet uitdrukkelijk is gegeven, mengen rechters (hun percepties van) geldend
  recht met normen uit bepaalde kringen van de samenleving, aldus Hesselink (2000).
  Rechtsvorming door (onder meer) rechters kan niet geconstrueerd worden als het volgen van zodanige normen resp. beginselen die al deel van het geldend recht genoemd
  kunnen worden, althans al een zodanige welbepaalde inhoud zouden hebben dat alleen
  van toepassing sprake zou zijn. Onder aanroeping van r&b scheppen rechters nieuwe normen, of, vaker, concretiseren, of beperken ze bestaande normen, dan wel vullen ze deze
  aan. Ze bedrijven dus constant interlegaliteit en doen dat niet onder de opperleiding van
  ‘eigenlijk reeds bestaand’ recht. Dogmatische pogingen om dit als ruis te brandmerken
  
  48
  
  en in te dammen binnen een scherp afgegrensd stelsel van rechtsnormen, kunnen we
  zien als een vorm van professional reorganization met als doel het idee van een autonome
  rechtsorde overeind te houden te midden van machtige vijanden.
  91. Ik heb deze titel ontleend aan Van Manen (2002).
   92. Toch moeten ook buiten gevallen van multiculturaliteit de verschillen in interpretatiekaders binnen westerse landen niet onderschat worden, zoals uit het onderzoek van
  Henry (1985) naar voren komt: de (indertijd, jaren 1970) op veel plaatsen opererende
  ‘alternatieve’ groepen en organisaties (woongroepen, bepaalde vormen van arbeiderszelfbestuur, mens- en milieuvriendelijke ondernemingen e.d.) botsen hard op de heersende, kapitalistische economische orde en het bijbehorende mens- en maatschappijbeeld.
  93. Intercultureel, niet multicultureel. ‘Inter’ legt het accent op wederzijdse uitwisseling,
  terwijl multicultureel slaat op het naast elkaar (blijven) bestaan van culturen.
  94. Op een recente jaarvergadering van de Vereniging voor Rechtspraak en in enkele werkgroepen opgezet door de Raad voor de Rechtspraak had ik gelegenheid met leden van de
  rechterlijke macht van gedachten te wisselen over hun aanpak van enkele aan hen voorgelegde, kort getypeerde gevallen van zaken waarin een beroep werd gedaan op een
  eigen culturele achtergrond.
  95. In deze bundel vinden we een vrijwel compleet overzicht van vele rechtsgebieden uit de
  Belgische en Nederlandse rechtspraktijk en analyses van multiculturele rechtspraak en
  wetgeving op die gebieden.
   96. De term komt van Vonken (1998). Ipr betekent: internationaal privaatrecht. In het Ipr
  gaat het om de vraag of in rechtszaken met een internationaal karakter die in Nederland
  plaatsvinden buitenlands statelijk recht toegepast behoort te worden of niet. Het antwoord op de vraag wanneer zulk vreemd recht toegepast kan of moet worden, wordt
  beheerst door een complex van regels die ‘conflictregels’ (ook wel: ‘verwijzingsregels’)
  worden genoemd. Aan dit begrip heb ik mijn eigen antropologisch begrip van conflictregels ontleend. In tweefasen-ipr daarentegen wordt formeel gesproken Nederlands
  recht toegepast, maar wordt al redenerend tevens rekening gehouden met het ‘groepsrecht’ van hier te lande verblijvende minderheden: ‘allerhande religieuze gewoonten en
  culturele achtergronden – zowel van Nederlandse als van buitenlandse herkomst – worden als factor meegewogen in het afwegingsproces dat aan de besluitvorming van de
  rechtstoepasser voorafgaat’ (Vonken, 1998, p. 152).
  97. Zie over deze problematiek: Vonck en Ydema (2002).
  98. Deze uitspraak is ontleend aan (het verslag van) een discussiebijeenkomst over deze
  kwesties met leden van de rechterlijke macht, georganiseerd door de Raad voor de
  Rechtspraak in het jaar 2002.
  99. Een goed voorbeeld van wat er mis kan gaan, is te vinden op de pagina’s 157-160 van
  Wiersinga’s dissertatie. Een recensie van dit werk wordt gegeven in Van Rossum 2003.
  100. Ik denk nu aan de dissertatie van Van Rossum (1998).
  49
  
  101. Zie ook de voorspelling in de Regeringsnota Rechtspositie en sociale integratie (1990/91 22
  138, nr. 2, p. 6) die luidt: ‘De voortgaande ontwikkeling naar een multiculturele samenleving zal er verder toe leiden dat (…) ook ons rechtsstelsel als zodanig de schakering
  van onze samenleving steeds meer gaat reflecteren’ (met dank aan Vonken 1998, p. 99).
   Van daaruit naar wederzijdse beïnvloeding van rechtscultuur is niet ver meer. De geciteerde voorspelling uit 1991 acht ik juist; daar doet de tegenwoordige twijfel aan de
  wenselijkheid en houdbaarheid van een multiculturele samenleving niets aan af omdat
  de huidige gemengde bevokingssamenstelling een onmiskenbaar feit is en de schakering
  in cultuur en rechtsopvattingen zich naar alle verwachting zal handhaven.
  50
  
  Literatuur
  Allott, A., ‘Essays in African Law’, African Law Series, nr. 1, Butterworth & Co. Publishers,
  Londen, 1960
  Ardito Vega, W., ‘Los Jueces de Paz: entre la Ley y la Costumbre’, in: M. Castro Lucic (red.),
  Actas XII Congreso Internacional Derecho consuetudinario y pluralismo legal: desafios en el tercer
  milenio, Commission on Folk Law and Legal Pluralism, Arica/Santiago (Chile), dl 2, p.
  763-772, 2000
  Assies, W.J., A.J.Hoekema, (red.), ‘Indigenous Peoples’ Experiences with Self-Government’, Kopenhagen,/Amsterdam: IWGIA en Universiteit van Amsterdam (IWGIA document nr. 76), 1994
  Assies, W.J., G.van der Haar, A.J.Hoekema, A.J. (red.), The Challenge of Diversity, Thela Publishers (Rozenberg), Amsterdam, 1999
  Assies, W.J., ‘Indigenous peoples and reform of the state in Latin America’, in: W.J. Assies, G.
   van der Haar, A.J. Hoekema, 1999, p. 3-23
  Assies, W.J., ‘La oficialización de lo nr oficial: re-encuentro de dos mundos?’, in: Alteridades,
  11, 21, 2001
  Assies, W.J., ‘Indian Justice in the Andes: Re-rooting or Re-routing?’, in: W.J. Assies, T. Salman, A. Zoomers, (red), Imaging the Andes: Shifting Margins of a Marginal World, Aksant,
  Amsterdam, p. 167-186, 2003
  Barth, F., Ethnic Groups en Boundaries, the social organization of cultural difference, Universitets
  Forlaget, Oslo/Londen , 1969
  Benda-Beckmann, F. von, ‘Rechtsantropologie, rechtssociologie en rechtspluralisme bezien
  vanuit rechtsantropologisch perspectief’, in: Recht der werkelijkheid, 11, 1, p. 47-64, 1990
  Benda-Beckmann, F. von, ‘Symbiosis of Indigenous and western Law in Africa en Asia: An essay in Legal Pluralism’, in: W.J. Mommsen, J.A. de Moor (red.), European Expansion en
  Law:The Encounter of European en Indigenous Laws in 19th en 20th Century Africa en Asia, p. 307325, Berg Publishers, Oxford/New York, 1992.
  Benda-Beckmann, F. Von, ‘Who’s afraid of legal pluralism?’, in Journal of Legal Pluralism, 47, p.
   37-82, 2002
  Benda-Beckmann, F. von, K.von Benda-Beckmann, J. Spiertz.,’Equidad y Pluralismo Legal:
  la Consideración del Derecho Consuetudinario en las Políticas sobre Resursos Naturales’, in: R. Boelens, G. Dávila (red.), Buscando la equidad.Concepciones sobre justicia y equidad en el riego campesino, p. 60-74, Assen, Van Gorcum, 1998
  Benda-Beckmann,, K. von, ‘Forum shopping en shopping forums’, in: Journal of Legal Pluralism, 19, p. 117-159, 1981
  Benda-Beckmann, K. von, The Broken Stairways to Consensus:Village Justice en State Courts in Minangkabau, Foris, Dordrecht, 1984
  
  51
  
  Benda-Beckmann, K. von, Transnationale dimensies van rechtspluralisme, Gouda Quint, Deventer, 1999
  Benda-Beckmann, K. von, ‘The Contexts of Law’, in: R. Pradhan (red.), Legal Pluralism and
  Unoffical Law in Social, Economicand Political Development. Papers of the XIIIth International
  Congress, dl. 3, p. 299-315, Commission on Folk Law and Legal Pluralism, ICNEC, Chiang Mai, 2002
  Benton, L., ‘Beyond Legal Pluralism: Towards a New Approach to Law in the Informal Sector’, in: Social & Legal Studies, 3, 2, p. 223-242, 1994
  Binsbergen, W.M.J. van, ‘Culturen bestaan niet. Het onderzoek van interculturaliteit als een
  openbreken van vanzelfsprekendheden’, RFS, Rotterdam, 1997
  Calliess, G.-P., ‘Reflexive Transnational Law. The Privatisation of Civil Law en the Civilisation of Private Law’, in: Zeitschrift für Rechtssoziologie 23, 2, p. 185-216, Lucius & Lucius,
  Stuttgart, 2002
  Carillo, J., ‘Getting to Survivance: An essay about the Role of Mythologies in Law’, in: PoLAR,
  25, 1, p. 37-47, 2002
  Chiba, M., ‘Legal Pluralism in Mind: A Non-Western View’, in: H. Petersen, H. Zahle
  (red.), Legal Polycentricity: Consequences of Pluralism in Law, p. 71-84, Aldershot, Dartmouth, 1995
  Collier, J.F., ‘Political leadership and legal change in Zinacantan’, in: Law & Society Review,11,
  p. 131-163, 1976
  Eriksen, T.H., ‘Ethnic Identity, National Identity and Intergroup Conflict: The Significance of
  Personal Experiences’, in: R.D. Ashmore, L. Jussim, D. Wilder (red.), Social Identity,
  Intergroup Conflic, and Conflict Reduction, p. 42-70, Oxford University Press, Oxford,
  2001
  Fitzpatrick, P., ‘Law, Plurality en Underdevelopment’, in: D. Sugerman (red.), Legality, Ideology and the State, p. 159-182, Academic Press, Londen, 1983
  Fitzpatrick, P., ‘Law and Societies’, in: Osgoode Hall Law Journal, 22, l 15, 1984
  Greenhouse, C.J., ‘Legal pluralism and cultural difference: What is the difference? A response to Professor Woodman’, in: Journal of Legal Pluralism, 42, p.  61-72, 1998
  Griffiths, J., ‘What is legal pluralism?’, in: Journal of Legal Pluralism, 24, p.1-55, 1986
  Griffiths, J., ‘What do Dutch lawyers actually do in divorce cases?’, in: Law & Society Review,
  20, 1, p. 135-175, 1986a
  Griffiths, A., ‘Legal Pluralism”, in: R.Banakar, M. Travers (red.), An Introduction to Law and Social Theory, p. 289-310, Hart Publishing, Oxford/Portland, 2002
  Henry, S., ‘Community justice, capitalist society, and human agency: the dialectics of collective law in the cooperative’, in: Law & Society Review, 19, 2, p. 303-327, 1985
  Hertogh, M., De levende rechtstaat. Een ander perspectief op recht en openbaar bestuur, Uitgeverij
  Lemma, Utrecht, 2002
  Hesselink, M.W., ‘Wat is recht? Etc. Antwoorden op vragen van Tilburgers over rechtsregels, rechtspraak en rechtsvorming’, in: NJB, 42, p. 2032-2040, 2000
  
  52
  
  Hirvonen, A. (red.), Polycentricity. The Multiple Scenes of Law, Pluto Press, Londen, 1998
  Hoekema, A.J., Rechtsnormen en sociale feiten.Theorie en empirie rond de kleine havendiefstal, Universitaire Pers Rotterdam, Rotterdam, 1973
  Hoekema, A.J., ‘Sinzheimer als rechtssocioloog’, in: A.J. Hoekema et al (red.), Hugo Sinzheimer:rechtsvormer,arbeidsjurist en rechtssocioloog, p. 51-92, Hugo Sinzheimer Instituut, Amsterdam, 1993
  Hoekema, A.J., N.F. van Manen, Typen van legaliteit, Kluwer, Deventer, 2000 (tweede druk)
  Hoekema, A.J., ‘A new beginning of law among indigenous peoples’, in: F.J.M. Feldbrugge
  (red.) The Law’s beginnings, p. 181-220, Martinus Nijhoff Publishers, Leiden/Boston,
  2003
  Holleman, F.D., ‘De commune trek in het Indonesisch Rechtsleven’, Rede ter aanvaarding
  van het buitengewoon hoogleraarschap in het Adatrecht van Nederlandsch-Indië aan de
  Rijksuniversiteit te Leiden, J.B. Wolters’ Uitgevers, Groningen/Batavia, 1935
  Holleman, J.F., ‘Disparities en uncertainties in African law and judicial authority: A Rhodesian case study’, in: African Law Studies 17, p. 1-35, 1978
  Huppes-Cluysenaer, E.A., ‘Gewoontes bestaan niet’, in: N.F. van Manen (red.), De multiculturele samenleving en het recht, p. 77-87, Ars Aequi Libri, Nijmegen, 2002
  Kollewijn, R.D., Intergentiel recht, verzamelde opstellen over intergentiel privaatrecht,
  W. van Hoeve, ’s-Gravenhage, 1955
  Manen, N.F. van, E.A.Huppes-Cluysenaer, A.J.Hoekema, ‘Sociale Cohesie & Rechtspluralisme. Een briefwisseling’, conceptuele studie in het kader van het NWO-programma
  Maatschappelijke Participatie, Binding en Betrokkenheid, Rechtssociologie/PSI, Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit van Amsterdam, 2001
  Manen, N.F. van (red.), De multiculturele samenleving en het recht, Ars Aequi Libri, Nijmegen,
  2002
  Meinzen-Dick, R., R. Pradhan (red.), ‘Legal Pluralism and Dynamic Property Rights’, Capri
  Working Paper, nr. 22, International Food Policy Research Institute, Washington D.C.,
  2002
  Merry, S.E., ‘Legal pluralism’, in: Law & Society Review 22,5, p.  Gluckman (red.), Ideas and procedures in African customary law, p. 97-110, Oxford University Press, Oxford, 1969
  Pool, R., ‘De sociale context van beslissingen rond het levenseinde’, in: J. Fiselier, F. Strijbosch (red.), Cultuur en Delict (boekuitgave van Recht der Werkelijkheid), p. 71-82,
  VUGA Uitgeverij B.V., ’s-Gravenhage, 1992
  Povinelli, E.A., ‘The Cunning of Recognition, Indigenous Alterities en the Making of Australian Multiculturalism’, Duke University Press, Durham/Londen, 2002
  Razzaz, O.M., ‘Contestation and Mutual Adjustment: The Process of Controlling Land in Yajouz, Jordan’, in: Law & Society Review, 28, 1, p. 7-40, 1994.
   Randeria, S., ‘Protecting the Rights of Indigenous Communities in the new Architecture of
  Global Governance: The Interplay of International Institutions and Post-Colonial States’, in: R. Pradhan (red.), Legal Pluralism and Unofficial Law in Social,Economic en Political
  Development, Papers of the XIIIth International Congress, dl. 3, p. 175-190, Commission on
  Folk Law and Legal Pluralism, ICNEC, Chiang Mai, 2002
  Roberts, S., ‘Against legal pluralism: Some reflections on the contemporary enlargement of
  the legal domain’, in: Journal of Legal Pluralism 42, p. 95-106, 1998
  
  54
  
  Rossum, W.M. van, ‘Verschijnen voor de rechter. Hoe het hoort en het ritueel van Turkse
  verdachten in de rechtszaal’, Uitgeverij Duizend & Een, Amsterdam, 1998
  Rossum, W.M. van, ‘Culturele minderhreden in eigen vormen van rechtspleging; een rechtsantropologisch onderzoek naar het rechtspreken van alevitische Turken in Nederland’,
  in: Recht der Werkelijkheid, 20, 2, p. 102-109, 1999
  Rossum, W.M. van, ‘Schoon schip maken als rechtspraak op de alevitische cem’, in: Recht der
  Werkelijkheid, 23, 2, p. 5-19, 2002
  Rossum, W.M. van, ‘De “legal iceberg” opnieuw bekeken. Turks familiegoud in een nauwelijks gewonnen zaak’, in: M. Malsch (red.), De burgers in de rechtspraak. Ervaringen en percepties van niet-professionele procesdeelnemers, p.77-94 (boekuitgave van Recht der Werkelijkheid), Elsevier juridisch, ‘s-Gravenhage, 2002
  Rossum, W.M. van, ‘Cem-rechtspraak als formeel-informele manier van conflictoplossing
  onder alevitische Turken’, in: S. Rutten (rred.), Recht van de Islam.Inpassing van islamitisch
  recht in Europese rechtssystemen, teksten van het op 7 juni 2002 gehouden RIMO-symposium, p. 78-96, RIMO, Maastricht, 2003
  Rossum, W.M. van, ‘Culturele vreemdelingen en de Switch in het Nederlandse strafproces’,
  besprekingsverslag van: Wiersinga, H.C.,’Nuance in benadering. Culturele factoren in
  het strafproces’, Tijdschrift voor Criminologie, 45, 2, p. 213-219, Den Haag, 2003
  Rouveroy van Nieuwaal, E.A.B. van, A la recherche de la justice.Quelques aspects du droit matrimonial et de la justice du Juge de Paix et du Chef Supérieur des Anufòm à Mango dans le Nord du Togo,
  Afrika-Studiecentrum, Leiden, 1976
  Sánchez Botero, E., ‘La aplicación práctica de la política de reconocimiento a la diversidad étnica y
  cultural,protección a niños,niñas y jóvenes indígenas’, dl. 1, Instituto Colombiano de Bienestar Familiar, Bogotá, Colombia, 1999
  Sandt, J. van de, ‘Communal resource tenure and the quest for indigenous autonomy: on state
  law and ethnic reorganization in two Colombian resguardos’, in: Journal of Legal Pluralism, 48, p. 125-160, 2003
  Schreiner, A.T.M., ‘Max Gluckman, een wegbereider voor de sociaal-wetenschappelijke bestudering van het recht’, in: Recht der Werkelijkheid, 20, 1, p. 59-78, 1999
  Schreiner, A.,T.M.  Meijers Instituut, Leiden, 1998
  Wiersinga, H.C., Nuance in benadering. Culturele factoren in het strafproces, E.M. Meijers Instituut Leiden, Boom Juridische Uitgevers, Amsterdam/Meppel, 2002
  Woodman, G.R., ‘Ideological combat and social observation: recent debate about legal pluralism’, in: Journal of legal pluralism, 42, p. 21-60, 1998
  Zion, J.W., ‘Civil rights in Navajo common law’, in: The university of Kansas Law review, 50, 3,
  p. 523-544, 2002
  Zips, W., ‘The Double-bladed Sword. A comparative analysis of the bond between rule of law
  and the concept of justice in Akan legal thought’, in: R. Pradhan (red.), Legal Pluralism
  and Unofficial Law in Social,Economic and Political Development, Papers of the XIIIth International Congress, dl. 3, p. 393-406, Commission on Folk Law and Legal Pluralism, ICNEC,
  Chiang Mai 2002
  Zips, W., ‘Review of the workshop on Mobile Law’, in: M.G. Wiber (red.), International
  Union of anthropological and etnhological sciences, commission on folk law and legal pluralism,
  Newsletter XXXVII, p. 28-32, Max Planck Institute for Social Anthropology, Halle/Salle,
  2003
  
  56.
  