text: BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 127-3 (2012) | review 48
  
  Ute K. Boonen, Die mittelniederländische Urkundensprache in Privaturkunden des 13. und
  14. Jahrhunderts. Vorlagen, Normierung, Sprachgebrauch (Niederlande-Studien 47;
  Münster [etc.]: Waxmann, 2010, 386 pp., ISBN 978 3 8309 2330 5).
  De dissertatie van Ute Boonen is niet alleen interessant voor taalkundigen, maar zeker
  ook voor historici. Hoewel haar nauwkeurige analyse van de werkwoordelijke eindgroep
  in Middelnederlandse oorkonden voor taalkundigen nieuwe inzichten biedt, wil ik hier
  vooral ingaan op de hoofdstukken waarin het proces van verschriftelijking en de invloed
  van het Latijn en Frans op de Middelnederlandse oorkonden centraal staan.
  Tijdens de middeleeuwen wordt Latijn als oorkondetaal door het
  Middelnederlands verdrongen. Ute Boonen laat zien hoe de overgang van Latijn naar
  Middelnederlands in de dertiende en veertiende eeuw heeft plaatsgevonden. Zij maakt
  gebruik van een corpus van circa 2000 Middelnederlandse oorkonden uit 21 schrijfcentra
  (van Groningen tot Brugge) die zij vergelijkt met Latijnse en Franse Vorlagen. Zo vergelijkt
  zij Latijnse en Franse formules met Middelnederlandse en toont aan dat in eerste
  instantie de Middelnederlandse formuleringen vrij letterlijke vertalingen van Latijnse en
  Franse formuleringen zijn, maar dat de formules in de Middelnederlandse oorkonden in
  de loop van de tijd steeds losser van de Latijnse en Franse voorbeelden komen te staan.
  Men vertaalt creatiever, niet meer woord voor woord en men creëert nieuwe
  zinswendingen die niet teruggevoerd kunnen worden op een Latijns of Frans voorbeeld.
  Er ontstaat een eigen Middelnederlandse genormeerde oorkondetaal die per
  schrijfcentrum verschilt.
   Oorkondetaal is sjablonentaal. Dit geldt niet alleen voor de openingszinnen en
  slotformules, maar ook voor de dispositio. Toch kunnen er lexicale en syntactische
  verschillen worden vastgesteld die door het gebruikte schrijfdialect te verklaren zijn. Er is
  sprake van een regionale voorliefde voor bepaalde formules. Ten zuiden van de lijn
  Middelburg-Maastricht hebben in Gent en Brussel vertalingen van notum sit de overhand.
  In Brussel vinden we cont si en in Gent kenlic si. In Brugge is al vroeg doen te wetene
  gestandaardiseerd. Het betreft hier een vertaling van het Franse faire à savoir. Mogelijk
  heeft Brugge invloed uitgeoefend op Utrecht, want ook daar standaardiseert een
  vertaling van faire à savoir: doen verstaen. Ten noorden van de lijn Middelburg-Maastricht
  maken de scribenten voornamelijk gebruik van het Latijnse protestari. Dit vertalen ze als
  
  © 2012 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
  Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
  URN:NBN:NL:UI:10-1-109832 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505
  
  oorkonden of oorkonden ende kennen (in de Hollandse steden en in Brabant) of ze
  gebruiken varianten van (ghe)tughen (Limburg, Gelderland, Overijssel, Groningen). Een
  vertaling van notum facere is vooral te vinden in Mechelen, Zwolle, Den Haag en binnen
  de kanselarij van de graven van Holland.
   De formules standaardiseren al vroeg in Brugge en in de kanselarij van de graven
  van Holland, maar deze schrijfcentra lijken weinig tot geen invloed op elkaar te hebben
  uitgeoefend. De oorkondetaal van de kanselarij van de graven van Holland lijkt op het
  niveau van de spelling (of klank) op die van andere Zuid-Hollandse steden, maar Boonen
  laat zien dat de andere schrijfcentra in Holland de formules van de Hollandse grafelijke
  kanselarij niet overnemen. Ook de oorkonden uit Den Haag zijn niet gebaseerd op de
  oorkonden uit de grafelijke kanselarij. In het noordoosten is de overgang van Latijn naar
  de volkstaal later ingezet dan in het westen en zuiden. Toch nemen schrijfcentra als
  Zutphen, Deventer en Zwolle geen Middelnederlandse oorkonden uit andere gebieden
  tot voorbeeld. Invloed uit het oosten (Nederduits of het Rijn-Maasgebied) is ook niet
  aantoonbaar. In Zutphen, Deventer en Zwolle is aan het einde van de veertiende eeuw de
  standaardisering van de beoorkondiging nog niet volbracht. Deze steden kennen dan
  afzonderlijk nog een grote rijkdom aan verschillende formules. Opvallend is dat een stad
  als Gent, in tegenstelling tot Brugge, nog tot ver in de veertiende eeuw op zoek is naar
  een vast stramien. Maar ook bijvoorbeeld de Hollandse steden maken niet in hetzelfde
  tempo het standaardiseringsproces door. Wel constateert Boonen dat dit proces in
  schepenoorkonden over het algemeen sneller is verlopen dan in oorkonden van andere
  instanties of personen.
   Over een aantal schrijfcentra, vooral in het westen, was ook voor de studie van
  Boonen al veel bekend. De kracht van de studie van Boonen is niet alleen dat zij een groot
  aantal documenten uit veel verschillende schrijfcentra – ook centra, zoals in het
  noordoosten, waar nog weinig onderzoek naar verricht is – geanalyseerd heeft, maar
  vooral ook dat zij de onderlinge verhoudingen tussen deze centra in kaart heeft gebracht.
  Ute Boonen komt met een aantal verrassende inzichten, zoals het gegeven dat de
  schrijfcentra in het noordoosten niet te rade zijn gegaan bij andere schrijfcentra toen in
  het noordoosten het Middelnederlands als oorkondetaal werd ingevoerd en dat een
  belangrijk schrijfcentrum als de Hollandse grafelijke kanselarij weinig invloed heeft gehad
  op de keuze van en het gebruik van formules in de schrijfcentra van de Hollandse steden.
  Door middel van een groot aantal staafdiagrammen, kaarten en grafieken maakt Boonen
  haar resultaten zichtbaar. Het is het jammer dat de staafdiagrammen soms moeilijk
  uitgelezen kunnen worden, omdat er een te geringe nuance is in grijstinten en
  arceringen. In de staart dus toch nog een puntje van kritiek, al vermoed ik dat de uitgever
  hier eerder schuldig aan is dan Ute Boonen.
  Margit Rem, Radboud Universiteit Nijmegen.
  