text: RECENSIES
  zichzelf. De gereformeerde gemeente had geen enkele zeggenschap over de
  keuze van de predikant. Verrassend is de constatering dat de Bossche
  ambachtsgilden weinig deden aan armenzorg en geen grote fondsen hadden,
  iets wat in andere studies nogal eens naar voren komt. De Amsterdamse gilden
  hadden grote sociale fondsen, maar Amsterdam was (en is) Nederland niet! Ik
  vermoed overigens dat de Bossche middenklasse zijn verantwoordelijkheid
  voor de sociaal zwakkeren op een andere wijze tot uiting bracht namelijk door
  te geven aan de hiervoor al genoemde blokfondsen en aan het in 1778
  opgerichte katholieke burgerweeshuis. Een kort geleden op het IISG aangevangen onderzoek naar het economisch fundament van charitatieve instellingen in
  de Republiek kan op dit punt meer duidelijkheid verschaffen.
  Het proefschrift van Aart Vos is een echte meesterproef waaraan lang en
  hard gewerkt is. Het is ook een belangrijke bijdrage aan de sociale
  geschiedschrijving van de Republiek en brengt heel wat correcties aan op een
  in hoge mate gecanoniseerd beeld dat de historie liefhebbende Bosschenaren
  van hun verleden hebben en dat, zo toont Vos bij herhaling aan, op tal van
  punten grondige revisie behoeft.
  Ton Kappelhof, Instituut voor Nederlandse Geschiedenis
  
  Brunn, G., Neutsch, C. (eds.), Sein Feld war die Welt. Johann Moritz von
  Nassau-Siegen (1604-1679). Von Siegen über die Niederlande und Brasilien
  nach Brandenburg (Studien zur Geschichte und Kultur Nordwesteuropas
  14; Münster, New York, München, Berlijn: Waxmann, 2008, 383 blz.,
  €24,90, ISBN 978 3 8309 1682 6).
   Johan Maurits graaf van Nassau-Siegen behoort samen met de prinsen van
  Oranje tot de bekendste leden van het huis van Nassau. Dit mag opmerkelijk
  heten, want hoewel zijn overgrootvader, Johan de Oude, een broer van Willem
  van Oranje was, waren de vooruitzichten van Johan Maurits bij zijn geboorte
  geenszins gunstig. Hij was een jongere zoon van Johan de Middelste, die op
  zijn beurt weer een jongere zoon van Johan de Oude was. Uitzicht op een
  aanzienlijke vorstelijke status binnen het Heilige Roomse Rijk had hij dan ook
  niet. Zoals zo velen in een vergelijkbare positie zocht hij zijn heil in een
  militaire carrière. De omstandigheid dat twee van zijn ooms stadhouder van
  Friesland waren en zijn neven Maurits en Frederik Hendrik de hoogste
  militaire en politieke functies in de Republiek bekleedden, werkte hierbij in
  zijn voordeel. In 1629, hij was toen pas 25 jaar oud, had hij al de rang van
  kolonel. Toch was Johan Maurits hiermee nog niet tevreden. Zijn streven om
  ‘Ebenbürtig’ te zijn, dat wil zeggen gelijkwaardig, aan de prinsen van Oranje
  en de Friese stadhouders, kon hierdoor niet worden vervuld. Toen hij in 1636
  benoemd werd tot gouverneur van de Braziliaanse bezittingen van de WestIndische Compagnie greep hij deze kans om zichzelf vorstelijke status te geven
  dan ook met beide handen aan. Johan Maurits’ Braziliaanse tijd – 1636-1644 –
  vestigde zijn roem. Na terugkeer in Europa trachtte hij de prestaties van zijn
  275
  
  RECENSIES
  stadhouderschap zowel in druk als in bouwwerken (in het bijzonder het
  Mauritshuis) voor de eeuwigheid te bewaren. Het verstrijken van de tijd heeft
  duidelijk gemaakt dat hij hierin is geslaagd.
   In 2004 vormde Johan Maurits’ vierhonderdste geboortejaar de aanleiding
  voor verscheidene congressen onder andere aan de Universiteit van Siegen
  (Duitsland), waarvan deze bundel de weerslag vormt. De organisatoren in
  Siegen wilden echter voorkomen dat alleen het gouverneur-generaalschap van
  Brazilië op de voorgrond zou staan en zij stelden zich daarom tot doel ‘alle
  Welten des Johann Moritz in den Blick [zu] nehmen’. Deze ambitie hebben zij
  maar ten dele kunnen waarmaken. Van de veertien bijdragen hebben er tien op
  Brazilië betrekking. Van de overige vier geeft er één een overzicht van Johan
  Maurits in de historiografie. De drie laatste artikelen behandelen de laatste drie
  decennia van Johan Maurits’ leven. Hierin staat zijn functioneren als stadhouder (1647-1679) van de keurvorst van Brandenburg in Kleef en als vorst
  (sinds 1652) van Nassau-Siegen centraal. De meeste ruimte voor de jaren ná
  Brazilië is ingeruimd voor een analyse van Johan Maurits’ hofhouding tussen
  1669 en 1679. In feite vormt deze bijdrage een ‘eigen boek’ binnen de bundel,
  want hij telt honderd pagina’s. Het grote gemis in deze publicatie vormt een
  behandeling van Johan Maurits’ rol en prestaties als legeraanvoerder in de
  oorlogen tegen de bisschop van Munster in de jaren 1665 en 1666 en tegen
  Lodewijk XIV in de Hollandse Oorlog (1672-1678). Dat de Republiek er in
  het Rampjaar in slaagde de legers van de Zonnekoning tegen te houden en
  daarna van haar grondgebied te verdrijven, was voor een groot deel te danken
  aan Johan Maurits. De omissie van diens rol als veldmaarschalk is des te
  opmerkelijker omdat niet alleen Johan Maurits zelf daar zeer veel waarde aan
  hechtte, maar de redacteuren van de bundel er blijk van geven dat ook te doen,
  zonder er vervolgens inhoud aan te geven in de vorm van een artikel. Dit is
  jammer, want de bundel is onweersprekelijk het resultaat van gedegen wetenschappelijk onderzoek. Wie de auteurs zijn en wat hun achtergrond is, wordt
  echter nergens uitgelegd en ook een register ontbreekt. Bovendien veronderstelt de ene auteur voorkennis bij de lezer, terwijl een andere auteur daar weer
  niet van uitgaat. Dit is vooral storend bij de behandeling van Caspar van
  Baerle of Barlaeus, die met zijn in 1647 verschenen boek Rerum per octennium
  in Brasilia Johan Maurits op een voetstuk plaatste. Pas op pagina 151 van de
  bundel wordt de relatie tussen Van Baerle en Johan Maurits pas echt duidelijk.
   Welk beeld beklijft er nu van Johan Maurits na het lezen van de
  verschillende bijdragen in deze bundel? Onder de auteurs bestaat consensus
  dat de leidraad voor Johan Maurits’ handelen het streven naar ‘Magnifizenz’
  was: dat wil zeggen het verwerven van vorstelijke status. Het gouverneurgeneraalschap van Brazilië diende hem hiervoor als springplank. Het onderwerpen van tegenstanders, het aanleggen van steden en paleizen, het plannen
  van tuinen, het verzamelen van planten en dieren, kortom het vestigen van een
  eigen ‘Imperium’ had tot doel om Johan Maurits ‘Ebenbürtig’ aan zijn
  stadhouderlijke verwanten en de Duitse rijksvorsten te maken. Na acht jaar
  hadden de WIC-bestuurders echter genoeg van Johan Maurits’ ‘spilzucht’ en
  riepen zij hem terug naar de Republiek. Johan Maurits had de buit toen al
  binnen: zijn roem was gevestigd. Eindelijk kon hij met zijn vorstelijke
  276
  
  RECENSIES
  verwanten op voet van gelijkheid omgaan.
  Olaf van Nimwegen, Rijksuniversiteit Groningen
  
  Knegtmans, P.J., Professoren van de stad. Het Athenaeum Illustre en de
  Universiteit van Amsterdam, 1632-1960 (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2007, 512 blz., €51,-, ISBN 978 90 5356 963 4); Knegtmans, P.J.,
  From Illustrious School to University of Amsterdam (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2007, 288 blz., €29,90, ISBN 978 90 5356 964 1).
   De beoefening van de universiteitsgeschiedenis in Nederland kreeg in 1993
  een enorme stimulans door de benoeming van Peter Jan Knegtmans als
  universiteitshistoricus van de Universiteit van Amsterdam. Van zijn hand
  verschenen en verschijnen allerlei boeken over de geschiedenis van de hoofdstedelijke universiteit (zoals in 1998 Een kwetsbaar centrum van de geest, over
  de UvA tijdens de Duitse bezetting), hij organiseert studiedagen en redigeert
  bundels over verschillende aspecten van de universiteitsgeschiedenis van
  Nederland (zoals de serie ‘Universiteit en maatschappij’, samen met zijn
  Utrechtse collega Leen Dorsman) en hij is voor iedereen die iets specifieks
  over Amsterdam wil weten een geduldige vraagbaak. Maar nu is dan het
  hoofdwerk verschenen, een overzicht van de geschiedenis van het Amsterdamse Athenaeum Illustre en de Universiteit van Amsterdam vanaf de oprichting van het Athenaeum in 1632 tot de financiële overname van de universiteit
  door het rijk in 1960. Knegtmans zal hierna zeker niet stilvallen, maar dit is
  toch wel het werk dat de bestuurders van de UvA indertijd in hun hoofd
  hadden toen ze de auteur aantrokken. (Van het boek is ook een bekorte
  Engelstalige versie verschenen, met een groter accent op de geschiedenis van de
  laatste twee eeuwen, met minder literatuurverwijzingen, maar wel met meer en
  bijzonder fraaie illustraties.)
  De hoofdlijnen van de geschiedenis van de Amsterdamse universiteit zijn
  bekend. Het begon in 1632 met de benoeming van twee tamelijk rekkelijke
  hoogleraren, Vossius en Barlaeus, aan een instelling die wel academisch
  onderwijs verzorgde, maar niet het recht had academische graden te verlenen.
   Formeel bleef dat de positie van het Athenaeum tot 1877, toen de stad gebruik
  maakte van de in de nieuwe wet op het hoger onderwijs geboden mogelijkheid
  om de instelling tot universiteit te verheffen. Hierna volgde een periode van
  ongekende bloei, die echter op den duur de financiële draagkracht van de stad
  Amsterdam te boven ging, met als gevolg dat het rijk in 1960 voor 95 procent
  de financiering van de instelling overnam (later werd dit 100 procent). Deze
  geschiedenis wordt met bewonderenswaardige nauwgezetheid beschreven,
  waarbij de mindere periodes die zowel het Athenaeum als de universiteit
  doormaakte niet minder objectief worden beschreven dan de bloeiperiodes.
  Het is in de regel een van de voordelen van een algemeen overzicht van de
  geschiedenis van een universiteit dat er ook aandacht is voor de perioden
  waarin de instelling kwakkelde of zelfs op de rand van de afgrond bungelde.
   277
  
  RECENSIES
  In thematische of biografische bundels of studies worden doorgaans alleen de
  hoogtepunten behandeld. Het zijn echter vaak de mindere periodes in de
  geschiedenis van een universiteit die haar karakter het beste onthullen, niet de
  bloeiperiodes. Die bloeiperiodes worden natuurlijk hier niet verwaarloosd,
  maar omdat de ruimte toch beperkt was, is de bespreking van die hoogtepunten verhoudingsgewijs wat vluchtiger en daardoor ook wat fletser geworden dan gebruikelijk. De kracht van dit boek ligt dus in de beschrijving
  van de mindere periodes, die ook Amsterdam heeft gekend (in het eerste kwart
  van de achttiende eeuw was er bijna geen hoogleraar meer over en ook rond
  1860 zag het er somber uit). Knegtmans weet daarbij de verleiding te weerstaan
  om schamper te doen over de gebrekkige prestaties van tal van hoogleraren en
  hij heeft zich evenmin uitgeput in de evocatie van de meer bizarre kanten van
  het professorenbestaan. Die zelfbeheersing siert hem en maakt het boek zoals
  het er ligt zonder meer een knappe prestatie.
   Door het feit dat de instelling waarvan Knegtmans de geschiedenis
  beschrijft een stedelijke instelling was, vertoont zij op tal van punten een
  geheel eigen karakter. Omdat de bestuurlijke lijnen kort waren, kon men in
  Amsterdam snel inspelen op nieuwe ontwikkelingen in de wetenschap. Ook
  was de bestuurlijke structuur van het Athenaeum en later de universiteit anders
  dan bij de ‘gewone’ universiteiten. Al voordat de rijksuniversiteiten een
  College van Bestuur kregen, had de UvA een geprofessionaliseerd presidium
  waarin fulltime bestuurders zitting hadden. Omdat de benoemingen uiteindelijk gedaan werden door het stadsbestuur, ging het bij de aanstelling van
  nieuwe docenten ook vaak anders toe dan in andere steden. Dat had voor- en
  nadelen. Als er onder de burgemeesters liefhebbers van de wetenschap zaten,
  zoals aan het eind van de zeventiende eeuw Johannes Hudde en Nicolaas
  Witsen, kon het Athenaeum daarvan meteen profiteren, maar als in de
  gemeenteraad de partijpolitieke tegenstellingen tussen bijvoorbeeld communisten en sociaal-democraten hoog opliepen, konden de benoemingen daar onder
  lijden, zoals Jan Romein in 1938 moest meemaken. Die partijpolitieke
  bemoeienis met nieuwe benoemingen heeft Amsterdam in de twintigste eeuw
  zelfs een lange tijd een minder goede naam bezorgd. Verder was ook
  inhoudelijk te merken dat Athenaeum en universiteit primair stedelijke instellingen van hoger onderwijs waren. Om duidelijk te maken dat de instelling het
  geld waard was dat de gemeente elk jaar voor haar vrijmaakte, moest de
  instelling ook wel eens activiteiten opzetten die vooral haar nut voor de stad
  moesten bewijzen. Zo had de aanstelling in 1877 van een kunstkenner als
  Allard Pierson niets te maken met de professionalisering van de kunstgeschiedenis, maar met de wens de universiteit ook een centrum van smaak en
  beschaving te laten zijn, ten dienste van de burgerij die zich voor enkele lessen
  bij de universiteit kon melden. Ook kreeg Amsterdam al vroeg, in 1922, een
  zesde faculteit voor de handelswetenschappen, want Amsterdam was ten slotte
  een handelsstad die op dat punt extra voorlichting goed kon gebruiken (dat het
  nut van die nieuwe faculteit tegenviel is overigens een ander verhaal). Ten
  slotte werd er in Amsterdam regelmatig gerept van een ‘andere sfeer’ die aan
  de instelling zou heersen en die haar zou doen verschillen van de rijksuniversiteiten. Of die sfeer wel anders was en zo ja, waaruit dat dan zou
  278.
  