text: Woeringen 1288-1988: Brabantse overwinning, maar Keulse triomf *
  Recensieartikel door
  R. VAN UYTVEN
  Sinds de laatste wereldoorlog heeft de politieke geschiedenis bij het grote publiek en bij historici
  veel aan interesse ingeboet, ofschoon de laatste decennia de zo gesmade 'histoire-batailles' aan
  een tegenoffensief schijnt te zijn begonnen, waarbij de militaire gebeurtenissen en de politieke
  feiten nu bij voorkeur in een bredere sociaal-economische en ideologische context worden
  geplaatst '. Het is inderdaad onmiskenbaar dat politiek en oorlogen en de veldslagen die er de
  kristallisatiepunten van zijn, op zeer diverse terreinen van de menselijke samenleving hun
  weerslag hebben. Poitiers 732, Hastings 1066, Bouvines 1214, Kortrijk 1302, Azincourt 1415,
  zij behoren alle tot de chronologische mijlpalen die bepaalde geschiedenishandboekjes, niet
  altijd ten onrechte, uitriepen tot 'dagen die geschiedenis maakten' 2 . In deze reeks hoort ook de
  slag van Woeringen (op de linker-Rijnoever 10 km ten noorden van Keulen) thuis. Alvorens
  gedetailleerd in te gaan op de twee uitgaven die ter herdenking van de slag van Woeringen in
  1988 zijn verschenen, zal eerst een overzicht van de feitelijke gebeurtenissen worden gegeven
  en wordt vervolgens de voorstelling van deze slag in de historiografie belicht.
   Het verloop der gebeurtenissen
  Op 5 juni 1288 werd te Woeringen beslist over de sinds 1283 aanslepende Limburgse
  successieoorlog3. Voor de tijdgenoten was de slag ogenschijnlijk niet veel meer dan een soort
  godsoordeel tussen de mededingers naar het bezit van het hertogdom Limburg, een niet eens zo
  uitgestrekt en bovendien versnipperd gebied ten oosten van de Maas, met slechts enkele
  burchten en kleinere steden, waarvan Limburg op de Vesdre (Vesder of Weser) een van de
  belangrijkste was. Het probleem over de erfenis was gerezen in 1280 bij de dood van hertog
  Waleram IV van Limburg zonder direkte mannelijke erfgenaam. In 1282 bevestigde de weinig
  machtige Rooms-koning Rudolf van Habsburg Walerams erfdochter Irmgarde en haar gemaal
  Reinald, graaf van Gelre, in het bezit van het hertogdom, dat Reinald ook na de dood van zijn
  kinderloze vrouw levenslang in vruchtgebruik zou mogen houden. Bij het overlijden van
  Irmgarde (juni 1283) eiste niettemin Adolf, graaf van Berg en kleinzoon in mannelijke lijn van
  hertog Hendrik van Limburg, de grootvader van Irmgarde, Limburg op. Al vlug beseffend dat
  hij zijn aanspraken niet zou kunnen waarmaken, droeg Adolf van Berg zijn erfrecht op Limburg
  over aan Jan I, hertog van Brabant, die onmiddellijk het hertogdom binnenviel. Meteen kreeg
  * Naar aanleiding van twee herdenkingsuitgaven: Wemer Schäfke, ed., Der Name der Freiheit 12881988. Aspekte Kölner Geschichte von Woningen bis Heute (2 dln.; Keulen: Kölnisches Stadtsmuseum,
  1988, 677+151 blz.) en Wilhelm Janssen, Hugo Stehkämper, ed., Der Tag bei Worringen: 5. Juni 1288
  (Veröffentlichungen der Staatlichen Archive des Landes Nordrhein-Westfalen, Reihe C, Quellen und
  Forschungen, Band XXVII; Düsseldorf: Selbstverlag des Nordrhein-Westfälischen Hauptstaatsarchivs,
  1988, x + 478 blz.), ook versehenen in Mitteilungen aus dem Stadtarchiv von Köln, LXXII. Heft en Blätter
  für deutsche Landesgeschichte, CXXIV (1988) 1 -453. In het vervolg worden zij geciteerd als Name en Tag.
   1 B. Guenée, L' Occident aux XTVe et XVe siècles: Les Etats (Parijs, 1971); Ph. Contamine, La guerre
  au Moyen Age (Parijs, 1980; 2e dr.1986); J. R. Hale, War and Society in Renaissance Europe, 1450-1620
  (Leicester, 1985).
  2 Vgl. Y. Renouard, '1212-1216. Comment les traits durables de l'Europe occidentale moderne se sont
  définis au début du XIIIe siècle', Annales de l'Université de Paris, XXVIII (1958) 5-21 ; De reeks 'Trente
  journées qui ont fait la France' (Gallimard, Parijs, 1964 vlg.).
  3 Hetgeen volgt, steunt, tenzij anders aangegeven, op de twee herdenkingsuitgaven.
  BMGN, 104 (1989) afl. 2,224-233
  
  WOERINGEN 1288 - 1988
  
  de kwestie een ruimere, internationale betekenis. Voor de Brabantse hertog betekende Limburg
  meer dan een territoriale aanwinst. Door deze aanhechting schakelde de hertog van Brabant de
  concurrentie van de hertog van Limburg uit in het gebied tussen Schelde en Rijn, en plaatste zich
  nu als enige met die waardigheid in de traditie van het oude Neder-Lotharingen. Ofschoon deze
  hertogelijke titel niet veel extra gezag verleende, had hij een zeker prestige behouden en kon als
  voorwendsel tot inmenging overal in het gebied dienen. Voor Jan I was dit des te meer welkom
  daar zijn voorgangers en hijzelf allang een bewuste expansie in de richting van de Rijn voerden.
  Deze was niet alleen ingegeven door de wens de landwegen te beheersen tussen de Noordzee
  en de Rijn, waarop het verkeer steeds drukker werd en waarlangs een deel van de handel en de
  lakenexport van de Brabantse steden liep; de hertogen van Brabant wilden zich tevens als
  rijksvorsten en als afstammelingen van de Karolingers manifesteren.
   Siegfried van Westerburg, aartsbisschop van Keulen, kon moeilijk gedogen dat de Brabander
  te veel invloed zou verwerven tussen Maas en Rijn, in het gebied waarin hij een uitgestrekt
  territorium wilde opbouwen en waar hij de kleinere landsheren, zoals de graven van Gulik en
  Mark, aan zijn oppergezag wilde onderwerpen. Hij verbond zich met de graaf van Gelre, die hem
  de stad en burcht Wassenberg als steunpunt afstond. Jan van Brabant en Adolf van Berg konden
  daarom haast automatisch rekenen op de alliantie van de graven van Gulik en Mark en zij waren
  tevens zeker van de steun van de burgerij van de Keulse metropool, die met ongerustheid het
  autocratisch optreden van Siegfried van Westerburg als lands- en stadsheer gadesloeg. De
  Keulenaars ergerden zich bijzonder aan de tolheffingen die hun bisschop de handel oplegde.
  Sinds 1283 waren er her en der, ondermeer rond Maastricht en Valkenburg, vijandelijkheden,
  onderbroken door wapenstilstanden. Omstreeks mei 1288 leek het vredesplan van de stad
  Keulen, om door een algemene landvredebond tussen alle machthebbers uit het gebied de rust
  te herstellen, één moment een kans van slagen te hebben, maar op de vergadering van de
  Gelderse bondgenoten daarover verkocht Reinald van Gelre zijn rechten op Limburg aan
  Hendrik, graaf van Luxemburg, en diens broer Walram van Ligny, kleinzonen in mannelijke lijn
  van Waleram (t 1226), hertog van Limburg, en dus rechtstreekse neven van de laatste Limburgse
  hertog Waleram(† 1280).
   Jan van Brabant viel daarop het prinsbisdom Keulen binnen. De Keulenaars ontmoetten hem
  met instemming van hun bisschop te Brühl om te spreken over de te sluiten landvrede. Inspelend
  op de jongste gebeurtenissen gingen de Brabantse bondgenoten en de Keulenaars de burcht te
  Woeringen, waar de prinsbisschop een tol hief, voor propagandadoeleinden als 'roefhuse'
  voorgesteld, belegeren. Vervolgens vielen de prinsbisschop, de Luxemburgers en de graaf van
  Gelre daar de legers van Jan I en Adolf van Berg en de Keulse burgermilities aan. De slag was
  lang en bloedig door de weinig ridderlijke manier van vechten van het Bergse voetvolk en tevens
  door het voor die tijd hoge aantal deelnemers, mogelijk een vijfduizend ridders en bereden
  knechten en haast evenveel voetknechten. De weerklank van de strijd was groot en de afloop
  voor de verliezers (de graaf van Luxemburg en zijn drie broers sneuvelden; de aartsbisschop van
  Keulen en de graaf van Gelre werden gevangen genomen) was katastrofaal.
  Beeldvorming
  Franse, Engelse, Oostenrijkse en Italiaanse kroniekschrijvers maakten melding van de slag van
  Woeringen, maar er is slechts één uitvoerig relaas van een tijdgenoot bekend. De auteur, volgens
  het enige, late afschrift Jan van Heelu, was niet alleen een tijdgenoot, maar zelfs een ooggetuige.
  De visie van deze overtuigde Brabander en ongeremde bewonderaar van de ridderlijke
  levensstijl is bepaald eenzijdig en onvolledig en meer gestyleerd dan wenselijk is. In dat opzicht
  225
  
  R. V A N U Y T V E N
  
  verschilt de dichter niet veel van zijn jongere Brabantse tijdgenoot Lodewijk van Velthem 4.
  Daarenboven is de enige beschikbare editie van het relaas van Van Heelu niet eens een trouwe
  weergave van het oorspronkelijke dichtwerk5.
   De herdenking van de slag leverde wel een Duitse vertaling van het gedicht op {Name, 106153), maar tot een echt diepgaande, kritische studie van het dichtwerk kwam het niet. Hopelijk
  zal het door P. Avonds aangekondigde onderzoek meer licht brengen6. Een vage suggestie van
  A. E. Cohen 7 volgend, wil Avonds de Brabantse kroniekschrijver zoeken in de kring van de
  heren van Wezemaal. Zij zouden, volgens hem, mede verantwoordelijk zijn voor de informatie
  over en voor de onevenwichtige en ridderlijke visie op het verloop van de veldslag bij Van
  Heelu. Avonds voert tegen Van Heelu een 'expert' in het veld: Ottokar van Stiermarken, die ca.
  1314 een weliswaar beknopte, maar meer genuanceerde versie van de slag heeft neergeschreven. Ottokar zou een specialist in het weergeven van veldslagen zijn geweest. Men kent van hem
  een betrouwbare beschrijving van de slag bij Dürnkrut en Jedenspeigen (1278) en, dichter bij
  ons en chronologisch ook dichter bij hem, een relaas van de slag van Kortrijk (1302), waar hij
  echter de sterk vervormde 'Franse versie' van de veldslag heeft overgenomen8. Het is dringend
  gewenst dat de voorstelling van de slag van Woeringen van de Brabander Jan van Heelu, tijden streekgenoot en mogelijk ooggetuige van het gebeuren en schrijvend voor een publiek dat
  voor een deel bestond uit deelnemers aan de slag, getoetst wordt aan het verhaal van de meer
  dan twintig jaar later schrijvende Oostenrijker. Diens nadruk op de rol van de Bergse boeren,
  die men trouwens ook aantreft in de Gesta Trevirorum 9, steekt wel erg af bij de lauweren
  waarmee Van Heelu Jan I en diens Brabantse ridders omhangt.
   Hoe het ook zij, de overwinning van Woeringen werd een deel van de 'nationale legenden' van
  Brabant. Alle Brabantse kroniekschrijvers tot in de zestiende eeuw, met inbegrip van de eerder
  stedelijk ingestelde Jan van Boendale, zetten het gebeuren dik in de verf. De grote antiBrabantse coalitie die in 1332-1334 tegen het hertogdom in het geweer kwam, werd door een
  Brabants dichter uit die jaren uitdrukkelijk gezien als een wraakpoging door de verslagenen van
  Woeringen 10. Te Leuven werd de slag nog in 1424 in een grootse toneelopvoering op de Grote
  Markt herdacht 11. Brussel gaf enige jaren later opdracht een afschrift van de rijmkroniek van
  Van Heelu te vervaardigen 12 . Meer nog dan het gestegen prestige van de triomferende hertog
  in zijn land en daarbuiten, bleef voor Brabant de aanhechting van het hertogdom Limburg tot
  4 A. L. H. Hage, ' Velthems versie van de Guldensporenslag: waarheid en fictie?', De Nieuwe Taalgids,
  LXXIV (1981) 293-302. Vergelijk daarentegen J. F. Verbruggen, De krijgskunst in West-Europa in de
  middeleeuwen (IXe totheginXIVe eeuw) (Brussel, 1954) 435-456 (Eng. vert. The Art of Warfare in Western
  Europe during the Middle Ages (Amsterdam-New York, 1976) en idem, De slag der guldensporen
  (Antwerpen, 1952) 122-151.
  5 M. K. J. Smeets, 'Is een hernieuwde bestudering van de 'Rymkroniek' van Jan van Heelu gewenst?',
  Handelingen XXIVe Vlaams filologencongres (Leuven, 1961) 345-352.
  6 Zie in afwachting: P. Avonds, 'Van Keulen naar Straatsburg. Jan van Heelu's rijmkroniek over de slag
  bij Woeringen (1288)', Literatuur. Tijdschrift over Nederlandse letterkunde, V (1988) 195-204.
  7 A. E. Cohen 'Grimbergen en Woeronc', in: D. E. H. de Boer, J. W. Marsilje, ed., De Nederlanden
  in de late middeleeuwen (Utrecht, 1987) 24-30.
  8 Verbruggen, De slag der guldensporen, 68-70.
  9 Vgl. Voltmer, Tag, 206-208.
   to P. Avonds, 'Heer Everzwijn. Oorlogspoëzie in Brabant in de veertiende eeuw', Bijdragen tot de
  geschiedenis, LXIII (1980) 17-28.
  11 E. van Even, L'Omgang de Louvain. Dissertation historique et archéologique sur ce célèbre cortège
  communal (Leuven, 1863) 27.
  12 Avonds, 'Van Keulen naar Straatsburg', 199.
  226
  
  W O E R I N G E N 1288 - 1988
  
  aan het einde van het ancien régime belangrijk. De Limburgse en Rijnlandse vazallen van de
  hertogen hebben bij menige gelegenheid hun heren trouwe dienst bewezen, ook in Brabant.
  Jan I, de 'Overwinnaar van Woeringen', werd in de Belgische romantische en nationalistische
  geschiedschrijving een echt kasnummer. Het epos van Van Heelu was het eerste volume dat de
  nieuwe Koninklijke Commissie voor Geschiedenis in 1836 in het licht gaf en plechtig aan de
  koning aanbood 13 . Vóór 1860 hebben ten minste negen auteurs substantiële bijdragen aan
  Jan I gewijd 14. Geen wonder dus dat het schilderij van Nicaise de Keyser over de 'Overwinning
  van Woeringen' in 1839 waardig werd bevonden om naast andere grote historische taferelen uit
  de vaderlandse geschiedenis in het Paleis der Natie te Brussel te worden opgehangen (Name,
  319-326,519).
  De ironie der geschiedenis is bijzonder wrang. Juist in dat jaar zag het parlement van het jonge
  België zich genoodzaakt in te stemmen met het verdrag der XXIV artikelen, waardoor een groot
  deel van de provincie Limburg aan Nederland moest worden afgestaan. Ofschoon die provincie
  in 1814 door een gril van koning Willem I was opgericht en bijna niets gemeen had met het oude
  hertogdom Limburg, moet die overdracht in de oren van velen een sinistere bijklank hebben
  gehad.
   Nog voor Henri Pirenne, de grote en gevierde geschiedschrijver van België, was de slag van
  Woeringen zowat de oostelijke tegenhanger van de Guldensporenslag (1302), die onze
  provincies uit de Franse greep had bevrijd. ' Van politiek standpunt uit beschouwd, bekrachtigde
  de Slag van Woeringen Brabants onafhankelijkheid ten opzichte van het Rijk' 15 . F. L. Ganshof
  al in 1937 en P. Bonenfant in 1950 hebben deze uitspraak van hun meester sterk genuanceerd.
  Van een werkelijke volgzaamheid van de Brabantse hertogen tegenover het Duitse Rijk en zijn
  vorsten was al vóór 1288 niet veel meer te merken, maar daarentegen heeft Woeringen de
  interesse in en betrokkenheid van de Brabantse hertogen bij het Rijnland en het Rijk zichtbaar
  verhoogd16.
  In de Nederlandse historiografie trok Woeringen begrijpelijkerwijs veel minder aandacht,
  tenzij in de regionale geschiedschrijving in het zuiden. Het zal ook wel geen toeval zijn dat daar
  in 1942 een auteur Jan I als een voorloper van de 'wacht aan de Rijn' voorstelde 17.
  Het sterkst was de naleving van Woeringen te Keulen. In 1298 liet de stad de SintBonifaciuskapel inwijden. Elk jaar op 5 juni (Sint-Bonifacius) herdacht een plechtige stadsprocessie er de verjaardag van de slag. In de kronieken en in de ikonografie van Keulen zou
  Woeringen steeds weer opduiken. Het was de stad Keulen die er zich voor heeft beijverd de
  herdenking van de slag van Woeringen onder te brengen in een grootse historische tentoonstel13 J. F. Willems, ed., Chronique en vers de Jean van Heelu ou relation de la bataille de Woeringen.
  Rijmkronijk van Jan van Heelu betreffende den slag van Woeringen (Brussel, 1836); Vgl. La Commission
  Royale d'Histoire 1834-1934. Livre jubilaire (Brussel, 1934) 11, 16-17.
   14 Zie de lijst bij A. Wauters, Le duc Jean 1er et le Brabant sous le règne de ce prince (1267-1294)
  (Brussel, 1862) 411-412, noot 1, daaraan toe te voegen K. F. Stallaert, Geschiedenis van hertog Jan den
  eersten van Brabant en zijn tijdvak (Brussel, 1859).
  15 H. Pirenne, Geschiedenis van België (Brussel, s. a.) I, 163.
  16 F. L. Ganshof, 'Staatkundige geschiedenis Xlle, XIHe, XlVe eeuw', in: Geschiedenis van Vlaanderen
  (Brussel, 1937) II, 34; P. Bonenfant, 'Brabant en Gelre voor en na Woeringen', in: Algemene Geschiedenis
  der Nederlanden (Utrecht-Antwerpen, 1950) II, 266-267. Zie ook: P. Avonds, 'Politieke ontwikkeling
  circa 1100-1400. Brabant en Limburg', in: Algemene Geschiedenis der Nederlanden (Haarlem, 1982)11,
  463-464.
  17 P. C. Boeren, Een Nederlandse wacht aan de Rijn: Jan de eerste, hertog van Brabant (Amsterdam,
  1942).
  227
  
  R. V A N U Y T V E N
  
  ling in 1988 over de groei van de Keulse vrijheid, zodat de herdenking van de slag van
  Woeringen een haast stedelijke aangelegenheid is geworden. De tentoonstelling in het Stedelijk
  Museum te Keulen vond plaats van 29 januari 1988 tot 1 mei 1988; de afdeling over Woeringen
  heeft daarna als reizende expositie enkele Nederlandse en Belgische steden aangedaan.
   De herdenkingsuitgaven
  Van de tentoonstelling is een imposante en rijk geïllustreerde catalogus in twee delen gepubliceerd. Het eerste deel, de eigenlijke catalogus, is onderverdeeld in tien afdelingen, die de Keulse
  geschiedenis vanaf 1074 tot 1988 moeten voorstellen met daarbij als uitgangspunten de
  stedelijke autonomie en de individuele vrijheid. Elk onderdeel begint met een algemene
  historische schets van de periode; daarna volgen de soms zeer uitvoerige notities over de
  tentoonstellingsobjecten, die veelal ook worden afgebeeld. Het tweede deel van de catalogus is
  een bundeling van allerlei opstellen over de vrijheid te Keulen, gaande van de ontdekking van
  het vrijheidsbegrip door de Grieken (!) tot de vrijheid van de radio en de begrenzing van de
  reclamevrijheid, naast meer historisch en wetenschappelijk verantwoorde bijdragen. Men
  ontkomt niet aan de indruk dat in deze stedelijke manifestatie de politieke ideologie, de
  propaganda-doeleinden en de hang naar actualiteitswaarde wel erg de boventoon zijn gaan
  voeren. Zoals Oberbürgermeister N. Burger het uitdrukte: de geschiedenis is hier geworden tot
  'Instrument' om 'die Zukunft bewußter zu gestalten'. Hoe mooi uitgedost ook en in een
  moralistisch kleedje gestoken, Clio wordt er toch wel heel pijnlijk in de rol van dienstmaagd
  gedrongen!
  Door de ietwat imperialistische manier waarop de stad Keulen de Limburgse successieoorlog
  en de slag van Woeringen heeft herleid tot een episode in haar burgerlijke ontvoogdingsstrijd
  tegen de bisschoppelijke stadsheer, wordt de internationale dimensie van Woeringen tekort
  gedaan. Voor de samenstelling van het zeer uitgebreide onderdeel over Woeringen in de
  catalogus (1,33-326), dat terecht de dubbele titel draagt: '1288: Entscheidung im europäischen
  Nordwesten - Freiheit für Köln' is weliswaar een beroep gedaan op een werkgroep bestaande
  uit Duitse, Nederlandse en Belgische historici en in de catalogus zijn zelfs een stuk in het
  Nederlands, een Nederlandse vertaling van de inleiding en samenvattingen in het Nederlands
  van de andere opstellen opgenomen, maar tot een harmonische samenwerking is het toch niet
  gekomen. Dit is wellicht voor een deel te wijten aan de uitgesproken doelstellingen van de
  Keulse organisatoren, maar ongetwijfeld ontbrak het de afstammelingen van de Brabantse
  overwinnaars van 1288 ook aan dadendrang en doorzettingsvermogen!
  Hun afwezigheid valt inderdaad ook op in de groep van twaalf auteurs, die in 1981 door W.
   Janssen en H. Stehkämper zijn aangezocht om de Limburgse successieoorlog en de slag van
  Woeringen vanuit de diverse regionale gezichtshoeken te belichten. Toen de stad Keulen
  besloot tot de herdenkingsmanifestatie van 1988, hebben de beide initiatiefnemers de opzet van
  hun colloquium-bundel daarbij laten aansluiten. Slechts vooreen deel zijn de medewerkers aan
  de colloquium-bundel identiek aan die van de catalogus, zodat men, gezien de lacunes, verplicht
  is beide uitgaven bij gebruik te combineren. Zo raadpleegt men de meest uitgewerkte stamboom
  van de Limburgse erfgenamen het best in Tag (229), de prachtig verzorgde schema's van de slag
  en de territoriale kaarten, samengesteld door de goede zorgen van P. Dingemans (Maastricht),
  in Name.
  De bijdragen in deze twee uitgaven kunnen worden opgesplitst in drie categorieën: algemene
  bijdragen over de Limburgse successieoorlog, studies over de slag van Woeringen zelf en
  opstellen over de diverse betrokken gewesten en partijen vóór en na 1288.
  228
  
  W O E R I N G E N 1288 - 1988
  
  O. Engels beschreef 'Het Duitse Rijk ten tijde van de Slag van Woeringen' (Name, 34-57) zowel
  vanuit politiek als sociaal-economisch standpunt. Zijn ramingen van de bevolking voor een
  aantal steden uit de Nederlanden tijdens de dertiende eeuw (Leuven 45.000, leper 40.000,
  Brussel 30.000) lijken ons echter wat hoog gegrepen. D. Weber, 'Die urkundliche Überlieferung' (Name, 59-82) en de regesten van meer dan tachtig oorkonden van tussen 1276 en 1299,
  die de politieke, juridische en financiële verwikkelingen rond de Limburgse successie en
  Woeringen betreffen, zullen mede door hun precieze verwijzingen naar archiefbewaarplaatsen
  en edities, een nuttig werkinstrument blijven. Even belangwekkend en blijvend is de daarbij
  aansluitende studie, met tal van illustraties opgeluisterd, van T. Diederich, 'Grundzüge des
  Siegelwesens im ausgehenden 13. Jahrhundert' (Name, 83-104).
   Verrassend is wel de aanwezigheid in de catalogus van een integrale Duitse vertaling van de
  Geeste van den Slag van Woeronc, van Jan van Heelu, die bezorgd is door F. W. Heilegers en
  W. Schäfke (Name, 105-153). O. Moorman van Kappen, 'Zu den Lehnfolgerechtlichen
  Aspekten des limburgischen Erbfolgestreits' (Tag, 103-121) is een uiterst heldere en concreet
  gehouden uiteenzetting over de juridische problemen die zich bij de Limburgse successie
  stelden. Duidelijk bedoeld als blikvanger voor de doorsneebezoeker op de tentoonstelling was
  de afdeling 'Kleidung um 1288 im Kölner Raum' (Name, 201-209), verzorgd door G. Jaacks.
   Daarbij wordt dan nog maar even geaffirmeerd dat Jan I door zijn overwinning de grondslag
  voor een zelfstandige ontwikkeling van het huidige Nederland en België heeft gelegd. Zou een
  van de verklede poppen misschien Pirenne geweest zijn?
  Over het verloop van de veldslag zelf is eigenlijk niet zoveel geschreven. Veel nieuws is er na
  de studies van J. F. Verbruggen 18 en van J. Salpeteur 19 wellicht niet meer te bieden. Toch zijn
  de bijdragen van U. Lehnart, die voor de tentoonstelling met tinnen figuurtjes een diorama van
  de slag samenstelde ('Das Zinnfigurendiorama der Schlacht bei Woningen' (Name, 177-178),
  niet onbelangrijk, omdat hij zich daartoe zorgvuldig documenteerde over 'Kampfweise und
  Bewaffnung zur Zeit der Schlacht von Worringen' (Name, 155-176) en over 'Die Wappen der
  Teilnehmer der Schlacht bei Worringen' (Name, 179-193). Deze bijdragen zijn verwerkt in zijn
  'Teilnehmer der Schlacht bei Worringen' (Tag, 135-185). Zijn bibliografie kan worden
  aangevuld met studies van onder anderen A. Wauters en E. van Ermen. Onder de deelnemers
  aan de slag waren vanzelfsprekend vele verwanten van de Keulse aartsbisschop, zowel aan zijn
  kant als in het andere kamp. H. Gensicke, 'Die Verwandten des Erzbischofs Siegfried von
  Westerburg vor, in und nach der Schlacht von Worringen' (Tag, 123-133) tracht ze te situeren.
   Onder de militair-technische bijdragen dienen nog vermeld: H. Budde, 'Die Fahnen in der
  Schlacht bei Worringen' (Name, 195-200) en vooral E. Voltmer, 'Fahnenwagen in der Schlacht
  bei Worringen' (Name, 299-315). Deze laatste bijdrage en meer nog de meer uitgewerkte studie
  van dezelfde auteur 'Standart, Carrocio, Fahnenwagen. Zur Funktion der Feld- und Herschaftszeichen mittelalterlicher Städte am Beispiel der Schlacht von Worringen 1288' (Tag, 187-209)
  zijn niet alleen maar een rechtvaardiging van de reconstructie van de bisschoppelijke standaardwagen op de tentoonstelling, maar zij belichten meer in het algemeen de ideologische en
  taktische functies van een dergelijke wagen. Het dient wel opgemerkt dat de verzen van Jan van
  Heelu (4594 vlg.), waarin hij de Keulse burgers schildert 'onder haren standaert', in tegenstelling met wat de auteur suggereert, geen expliciete verwijzing naar een stedelijke standaardwa18 Vgl. noot 4 en J. F. Verbruggen, 'De slag bij Woeringen (5 juni 1288)', Het Leger - De Natie, V (1950)
  249-254, 303-309.
  19 J. Salpeteur, 'La bataille de Woeringen', Bulletin de la Société Verviétoise d'Archéologie et
  d'Histoire, LI (1964) 164-195.
  229
  
  R. V A N U Y T V E N
  
  gen inhouden. Van Heelu bedoelde duidelijk de ontplooide stadsbannier waaronder de Keulenaars zich schaarden.
   De overwinnaar van Woeringen, hertog Jan I van Brabant, en zijn land komen in beide uitgaven
  slechts voor als toevallige betrokkenen. De bijdrage van P. de Ridder, 'Brabant onder de
  regering van hertog Jan I (1267-1294). Overwinnaar van Woeringen' (Name, 224-232) sterk
  aanleunend, tot in de titel toe, bij de oudere literatuur en eigen publikaties, besteedt veel aandacht
  aan de hertogelijke biografie en aan de interne situatie van het hertogdom. Hij beklemtoont dat
  de hoge hertogelijke uitgaven, onder meer in verband met de Limburgse opvolging, een
  dringend beroep op de beurs van de Brabanders noodzaakten en op die manier edelen en steden
  de kans boden een aantal fundamentele voorrechten te verwerven. Terloops handhaaft De
  Ridder op overtuigende wijze zijn mening over de uitverkiezing van Brussel als hertogelijke
  residentiestad door Jan I ten nadele van Leuven.
   De medestanders van de Brabander komen er in beide uitgaven beter vanaf. W. Janssen, 'Quod
  deinceps libri essent ab archiepiscopo Coloniensi - Der Tag von Worringen und die Grafen von
  Berg und von der Mark' (Tag, 407-453) bespreekt vanuit zijn grondige kennis van de bronnen
  de belangen en verzuchtingen die Adolf IV, graaf van Berg, en Everhard, graaf van Mark, in de
  armen van de Brabantse hertog dreven. Naast allerlei precieze geschilpunten die zij hadden met
  de Keulse aartsbisschop moet men hun vijandig optreden tegen Siegfried van Westerburg vooral
  interpreteren als ingegeven door hun wens de vestiging van een machtig Keuls prinsbisdom, dat
  hun eigen machtsontplooiing zou inperken, te beletten. De gevolgen van 1288 bleken voor beide
  landen nogal verschillend te zijn. Voor het graafschap Mark bracht Woeringen in zekere zin de
  doorbraak en de ontplooiing als staat. De graaf van Berg, die nochtans de bisschop gevangen
  hield, schijnt veel minder baat uit de overwinning te hebben gehaald. Wellicht omdat hij
  droomde van een herstel van de oude banden tussen Berg en het prinsbisdom. D. Lück, 'Die
  Auswirkungen der Schlacht von Worringen auf Berg' (Name, 275-280) schijnt het resultaat
  voor het graafschap Berg toch positiever te beoordelen. J. Kloosterhuis, 'Terra et dominio
  comitis de Marka. Die Auswirkungen der Schlacht bei Worringen auf die Grafschaft Mark'
  (Name, 267-274) bevestigt daarentegen de zeer positieve visie van W. Janssen in verband met
  het graafschap Mark. T. R. Kraus, 'Die Auswirkungen der Schlacht von Worringen auf die
  Entwicklung der Grafschaft Jülich' (Name, 281-287) schetst op knappe wijze de bewogen
  historie van het geslacht van Gulik in de twaalfde-dertiende eeuw. Walram, graaf van Gulik,
  stond te Woeringen weliswaar aan de kant van de overwinnaars, maar zijn voorgangers en hij
  hadden zo vaak van kamp gewisseld en hun geslacht was sinds 1278 zo verzwakt dat 1288
  nauwelijks soelaas kon brengen.
   Het leeuweaandeel in de herdenkingsuitgaven viel ongetwijfeld toe aan het aartsbisschoppelijke
  en burgerlijke Keulen. Zou het meer dan toeval zijn dat de Keulse burgerij zich haar strijd tegen
  de bisschoppelijke stadsheer in de nieuwe tijd graag voorstelde als een kamp van Hercules, in
  een soort burgerplunje, tegen een leeuw? Het sterke Keulse perspectief, dat de hele Limburgse
  successieoorlog en Woeringen in de herdenking gekregen hebben, is wellicht niet alleen een
  gevolg van het gewicht van de Keulenaars en de Rijnlanders in de organisatie, maar misschien
  ook wel het resultaat van de recente dissertatie van F. R. Erkens 20, die op uitvoerige en
  indringende wijze de persoon van aartsbisschop Siegfried van Westerburg, zijn ambitieuze
  20 F. R. Erkens, Siegfried von Westerburg (1274-1297). Die Reichs- und Territorialpolitik eines Kölner
  Erzbischofs im ausgehenden 13. Jahrhundert (Bonn, 1982).
  230
  
  W O E R I N G E N 1288 - 1988
  
  politiek en zijn mislukking te Woeringen heeft bestudeerd. Erkens schreef de notitie 'Die
  Schlacht bei Worringen und der Erzbischof von Köln ' (Name, 211-219) voor de herdenkingscatalogus, waarin de aartsbisschop ook nog aanwezig is in de bijdrage van M. P. Koch, 'Das
  Grab Siegfrieds von Westerburg im Bonner Münster' (Name, 220-223). De beide studies van
  F. R. Erkens vergoeden ruimschoots het ontbreken van een opstel over het prinsbisdom Keulen
  en zijn kerkvorst, dat W. Janssen en H. Stehkämper in hun bundel menen te moeten betreuren.
   Hun uitgave bevat echter twee oorspronkelijke en vernieuwende bijdragen over het prinsbisdom
  Keulen: M. Groten, 'Zur Entwicklung des Kölner Lehnhofes und der kölnischen Ministerialität
  im 13. Jahrhundert' (Tag, 1-50) en U. Höroldt,'Priorenkolleg und Domkapittel von Köln im
  Limburger Erbfolgestreit' (Tag, 51-101). De eerste relativeert heel gevat de betekenis van
  Woeringen voor de definitieve vernietiging van alle aartsbisschoppelijke aanspraken op de
  hegemonie in het Rijnland. In 1267 immers werd bisschop Engelbrecht van Valkenburg
  gevangen genomen door een coalitie van landsheren en van de stad Keulen die in meer dan één
  opzicht herinnert aan de alliantie waarvoor zijn opvolger in 1288 het onderspit zou moeten
  delven. U. Höroldt van zijn kant geeft een verrassend scherp inzicht in de verhoudingen binnen
  de Keulse hoge clerus en in diens relaties tot de bisschop en tot het gravenhuis van Berg.
   Het triomfalisme dat de stad Keulen met betrekking tot 1288 vertoonde en vertoont is op zijn
  zachtst uitgedrukt overtrokken. Keulen had zijn autonomie ten opzichte van de bisschoppelijke
  stads- en landsheer in feite al voordien bevochten. De overwinning van 1288 was trouwens voor
  een deel een Pyrrhus-overwinning. Door haar heer buiten haar muren te drijven beroofde de stad
  zichzelf van een glansrijke rol als residentiestad en als territoriale hoofdstad. In feite ontnam zij
  zichzelf tendele de mogelijkheid het Keulse platteland te beheersen. W. Hernborn, 'Die Stadt
  Köln und die Schlacht von Worringen' (Name, 289-294) slaagt erin in een kort bestek een
  uitgebalanceerd beeld op te hangen van de heel gemengde resultaten van Woeringen voor de
  stad Keulen. Een ongewild neveneffect van de verplaatsing van de bisschoppelijke residentie
  was het stoppen van de muntslag van de beroemde Keulse penning. Voor een meer uitgewerkte
  en sterk gedocumenteerde uiteenzetting van de betrekkingen tussen stad en aartsbisschop kan
  men zich wenden tot H. Stehkämper, 'Die Stadt Köln und die Schlacht bei Worringen' (Tag,
  311-406). Soms krijgt men echter de indruk dat Keuls burgerlijk chauvinisme en antibisschoppelijke gevoelens de wetenschappelijke toon van zijn uiteenzetting dreigen te overstemmen.
   De werkelijke mededinger van hertog Jan I voor het bezit van Limburg was te Woeringen in
  feite de graaf van Luxemburg, die er, samen met zijn broers, sneuvelde. In de tentoonstelling
  blijft hij volledig op de achtergrond. Keulen en de aartsbisschop worden er immers als dé grote
  kampers opgevoerd. C. Dietmar, 'Luxemburg und der Limburger Erbfolgestreit' (Tag, 303310) zet met klem de zaken in dat opzicht in een juister perspectief. Haast paradoxaal, maar
  waarschijnlijk terecht ziet hij in de dramatische uitschakeling van de volwassen leden van het
  Luxemburgse gravengeslacht een kiem van de latere internationale opgang van het huis, mede
  dankzij de bescherming en de sympathie vanwege het Franse hof en de Vlaamse graaf. Voor
  Gelre was het uiteindelijke resultaat van de Limburgse successieoorlog veel ongunstiger. De
  oorspronkelijk aangewezen opvolger in Limburg, Reinald I van Gelre, moest niet alleen zijn
  erfrechten overdragen aan Luxemburg, maar, te Woeringen gevangen genomen, verloor hij alle
  aanzien en de hoop op enige expansie in het zuiden. De oorlog had zijn financiën zo uitgeput
  dat hij zijn graafschap voor jaren aan zijn schoonvader Gewijde van Dampierre, graaf van
  Vlaanderen, moest verpanden. Mede daarom verwierven de ridderschap en de steden van Gelre
  als standen medezeggenschap in het landsbestuur. Met enige overdrijving zou men kunnen
  231
  
  R. V A N U Y T V E N
  
  stellen dat door de mislukking van de zuidelijke expansie in 1288 Gelre een van de gewesten
  van de Nederlanden is gebleven. G. Venner, 'Die Grafschaft Geldern vor und nach Worringen'
  (Name, 251-265 en haast ongewijzigd Tag, 267-288) beschrijft dit alles rechtstreeks vanuit de
  bronnen en de beschikbare Duitse en Nederlandse literatuur. Om een onduidelijke reden
  vermeldt hij daarbij de Gelderse synthesen van W. J. Alberts niet. De banden tussen Vlaanderen
  en Gelre en de rol die Gewijde van Dampierre in de afwikkeling van de Limburgse successieoorlog speelde, zijn behandeld door P. J. L. van Peteghem, 'Die Schlacht von Worringen und ihre
  Folgen für Flandern und Geldern. Vorstufen des Hundertjährigen Krieges aus europäischer
  Sicht' (Tag, 289-302).
   Op de Keulse tentoonstelling was het gewest waarom het allemaal begonnen was, het
  hertogdom Limburg, opvallend afwezig. Gelukkig wordt in deze lacune ten dele voorzien door
  S. Corsten, 'Der limburgische Erbfolgekrieg an Maas und Rur. Das Herzogtum Limburg und
  seine Nachbarn vor und nach der Schlacht bei Worringen' (Tag, 211-266). Vanuit de bronnen
  zelf schetst deze studie de voorgeschiedenis van het hertogdom en beschrijft ze nogal gedetailleerd het hortend verloop van de vijandelijkheden met de diverse kampwisselingen tot en met
  de uiteindelijke confrontatie tussen Jan I van Brabant en Gewijde van Vlaanderen. Ter
  gelegenheid van de presentatie van de tentoonstelling te Maastricht over de slag van Woeringen
  belichtte ook M. K. J. Smeets de historische betekenis van de slag voor Maastricht en voor de
  Limburgse Nederlanders21. Hij gaat daarbij ook in op de ' voortleving ' van het hertogdom in de
  Nederlandse gelijknamige provincie.
  Ondanks alles bieden de twee voorliggende gelegenheidsuitgaven geen afgeronde synthese,
  gesneden brood om zo te zeggen, over de politieke en diplomatieke geschiedenis van het Maasen Rijnland op het einde van de dertiende eeuw. De inmenging van de Franse koning Filips de
  Schone in de Nederlanden en in de aangelegenheden van het Duitse Rijk, onder meer bij de
  uiteindelijke vredesverdragen tussen de Brabantse hertog en zijn tegenstrevers van Gelre en
  Luxemburg, en Filips' pogingen tot bemiddeling tijdens de oorlog zelf, zoals trouwens die van
  de Engelse vorst, worden weliswaar terloops vermeld, nog het meest uitvoerig door P. van
  Peteghem en S. Corsten, maar een echt samenhangend beeld van de gebeurtenissen, dat de
  diverse gewesten overziet, wordt ons niet geboden. Enig gebrek aan coördinatie en samenwerking en het afhaken van bepaalde aangezochte medewerkers zijn daaraan wellicht niet vreemd.
   De weerslag van de internationale politiek op de interne verhoudingen van de betrokken
  gewesten is door een aantal auteurs uitdrukkelijk aan de orde gesteld. De opkomst van de
  inspraak van ridderschap en steden in Brabant en Gelre en natuurlijk de verdere ontvoogding
  van de Keulse burgerij tegenover de bisschoppelijke stadsheer kwamen daarbij goed uit de verf.
  Wij horen ook over de ontplooiing van Düsseldorf en van nieuwe steden in het graafschap Mark
  en terloops van de regeling van de twee-herigheid te Maastricht door de zogenaamde 'Aide
  Caerte' (1284). Dit fundamentele stadscharter dat feitelijk tot 1794debestuursregelsvandestad
  vastlegde, was ontstaan als een vergelijk tussen Jan I van Brabant en de Luikse prinsbisschop
  in het kader van de wens van Jan I om zijn Luikse nabuur tot neutraliteit in het Limburgse geschil
  te bewegen. De ruggesteun die de hertog aan de Luikse steden gaf of zijn afstandelijkheid zijn
  zeker ten dele door de Limburgse kwestie gedicteerd. Het prinsbisdom is echter in de beide
  bundels niet opgenomen onder de gewesten die bij Woeringen betrokken waren. Naast de
  21 M. K. J. Smeets, De slag bij Woeringen 1288 en zijn historische betekenis voor Limburg ([Maastricht]:
  Provincie Limburg, 1988, 16 blz.).
  232
  
  WOERINGEN
  
  1288 -
  
  1988
  
  bijdrage van M. Euler-Schmidt, 'Die 'Schlacht bei Woningen' in der Historiemalerei des 19.
   Jahrhunderts in Deutschland und Belgien' (Name, 319-326), die ons inziens te eng is beperkt
  tot de negentiende eeuw en vooral tot de 'grote historieschildering'22, zou een historiografische
  studie over Woelingen niet hebben misstaan. Zoals reeds vermeld, ontbreekt in het geheel
  eveneens een grondige studie over kroongetuige Jan van Heelu. Een ander probleem van
  historische kritiek had misschien ook meer aandacht verdiend, omdat verschillende auteurs zeer
  sterk steunen op het uitvoerige getuigenverhoor dat in 1290 werd gehouden over de houding van
  de Keulse burgerij tegenover haar bisschoppelijke stadsheer. Terloops is wel de eenzijdige
  selectie van de ondervraagden vermeld, maar geen enkele auteur schijnt er enige moeite mee te
  hebben dat de verklaringen van diverse getuigen soms woordelijke overeenkomsten vertonen!
  Misschien had ook de financiële structuur die deze grote internationale transacties mogelijk
  maakte wat meer aandacht verdiend. Wij denken bijvoorbeeld aan de lombard Willem van 'sHertogenbosch alias Thadeus Cavenzonus die in relatie stond met Jan I van Brabant, Floris V
  van Holland, Reinald I van Gelre, Gewijde van Vlaanderen en Jan, heer van Kuik 23. Soms ook
  staan de verschillende auteurs op detailpunten niet op dezelfde lijn. De uitgevers hebben het
  maar aan de lezer overgelaten uit te zoeken wat hij moet geloven. Op het punt van de chronologie
  is dit bepaald opvallend. Zo wordt het huwelijk van Imngarde van Limburg en Reinald van Gelre
  gesitueerd ergens vóór 29 augustus 1276 (Tag, 220) en elders vóór 11 maart 1274 (Tag, 273).
   Volgens één auteur overleed Waleram van Limburg op 19 februari 1280 (Tag, 224) en volgens
  een ander tussen 11 oktober 1279 en 20 maart 1280 (Tag, 274). Irmgarde stierf nu eens tussen
  midden 1282 en midden 1283 (Tag, 116), dan weer ergens in juni 1283 (Tag, 227) en volgens
  een derde visie na 18 mei 1283 maar vóór 18 juli 1283 (Tag, 280). Gelukkig zijn dit geen echte
  contradicties; des te meer reden dus voor de uitgevers om die schoonheids vlekjes weg te werken.
  De herdenkingen van de slag van Woelingen zijn zeker geen slag in het water geweest. Zij
  kwamen op tijd en zijn ook voor de geschiedenis van de Nederlanden niet zonder belang.
  Voltreffers zijn zij echter vanuit het standpunt der Nederlanden zeker niet24.
  22 Vgl. T. Verschaffet, Beeld en geschiedenis. Het Belgische en Vlaamse verleden in de romantische
  boekillustraties (Turnhout, 1987).
  23 R. van Uytven, 'De Lombarden in Brabant in de middeleeuwen', in: H. F. J. M. van den Eerenbeemt,
  ed., Bankieren in Brabant in de loop der eeuwen (Tilburg, 1987) 21-22.
  24 De Stichting Brabantse regionale geschiedbeoefening gaf ten behoeve van leraren en hun leerlingen
  van 10 tot 15 jaar een brochure met zeven lessen uit: Hertog Jan l (± 1252-1294). De held van Woeringen
  ('s-Hertogenbosch, 1988, 34 blz.). Zij stelt ook een videoband in kleur ter beschikking: 'Toen hertog Jan
  kwam varen ... '.
   Bij het ter perse gaan bereikten ons bovendien twee andere Woeringenuitgaven: De Maasgouw. Tijdschrift
  voor Limburgse geschiedenis en oudheidkunde, CVII (1988) 251-258, 258-264 met korte bedragen van
  W. Janssen, 'Die Schlacht bei Woningen und die Verbündeten des Herzogs von Brabant' en R. van
  Uytven, 'Woningen 1288: Ridderlijke roem en burgerlijke werkelijkheid'; J. Goossens, ed., Woeringen
  en de oriëntatie van het Maasland (Diest, 1988), die naast enkele diabetologische bijdragen drie
  historische opstellen over Woeringen inhoudt, met name J. Goossens, 'De Limburgse successieoorlog in
  de middeleeuwse Nederlandse en Duitse letterkunde' (11-24), J. Molemans, 'Een belangrijke oorkonde
  van 15 oktober 1289' (25-37) en R. Janssen, 'De Slag van Woeringen en zijn gevolgen: een terugblik' (3752).
  233
  
  De 'koele synthese' voltooid en verantwoord *
  Recensieartikel door
  J. A. BORNEWASSER
  Tien jaar nadat De Lage Landen 1780-1940 zijn brede verspreiding begon te vinden — er
  verschenen van dit moderne 'handboek' intussen drie ongewijzigde herdrukken — zag
  bovengenoemde uitgave het licht. Zij behelst allereerst een ongewijzigde herdruk van de
  oorspronkelijk eendelige editie. Daaraan zijn vervolgens toegevoegd: een algemene inleiding
  van een vijfentwintigtal pagina's, een het nieuwe geheel afsluitend 'Nawoord' van twintig
  pagina's en — vanzelfsprekend de belangrijkste uitbreiding van het werk—drie hoofdstukken
  over de periode 1940-1980, samen tweehonderdvijfentwintig bladzijden groot.
   Wie de inhoudsopgave van deel II opslaat, bemerkt terstond dat om wille van de titulaire
  esthetica de vlag iets groter is uitgevallen dan de lading. Het boek reikt niet verder dan tot 1973,
  het jaar van de oliecrisis en de ermee gepaard gaande economische recessie. Over de tijd nadien
  was Kossmann naar eigen zeggen 'niet in staat... het karakter ervan te bepalen' (II, 368). Van
  de auteur die — in mijn recensie van de oorspronkelijke uitgave is er reeds uitvoerig aandacht
  aan besteed 1 — vóór alles heeft willen karakteriseren, vergelijken en beschouwen en die heeft
  gemeend slechts de voor een goed begrip noodzakelijke realia te moeten geven, was begrijpelijkerwijs met het betreden van de jaren zeventig de verst mogelijke stap gezet. Dezelfde 'angst
  louter een chroniqueur te worden' weerhield hem er bovendien van in de nieuwe hoofdstukken
  over de contemporaine geschiedenis 'overbekende en dagelijks in de krant vermelde zaken' in
  zijn verhaal op te nemen (II, 367). De hier te bespreken interpretatieve schets van de jaren sinds
  1940 vertoont dan ook in menig opzicht nog duidelijker de eigenschappen die het boek in zijn.
  beperktere omvang reeds hebben gekenmerkt.
   Om te beginnen heeft de ontwikkeling van Nederland en België als afzonderlijke landen nog wat
  duidelijker een comparatieve behandeling gekregen. Of misschien is het wel juister om vast te
  stellen dat die met meer resultaat kon worden toegepast. Gebeurtenissen en feitelijke omstandigheden kwamen de schrijver te hulp. Vergelijken wordt immers des te succesvoller hoe meer
  er een gemeenschappelijke onder- en achtergrond aanwezig is. Welnu: moest in het verhaal over
  de eerste anderhalve eeuw het anders-zijn boven het eender-zijn overheersen, nu kon, althans
  wat de grote ontwikkelingslijnen betreft, de verhouding omgekeerd zijn. In tegenstelling tot ten
  tijde van de eerste wereldoorlog leden gedurende de tweede wereldoorlog beide landen onder
  vreemde overheersing. Bij alle verschillen in hun reactie op de Duitse bezetting stonden zij voor
  deels dezelfde, deels soortgelijke problemen. Weliswaar kwam vooral ten gevolge van de barre
  hongerwinter 1944-1945 het noorden van de Nederlanden heel wat geschondener uit de oorlog
  tevoorschijn dan het zuiden, maar toch bleken in de naoorlogse jaren de politici, gesteund door
  hun kiezers, zowel in Nederland als in België in overwegend traditionele politiek-maatschappelijke kaders de wederopbouw van hun land ter hand te nemen. De verzuiling nam er voorlopig
  eerder toe dan af, terwijl de door katholieken sinds lang voor de oorlog voorgestane corporatieve
  ordening wettelijke vormen kreeg en aarzelend in praktijk werd gebracht, in Nederland
  overigens wat meer dan in België.
  * E. H. Kossmann, De Lage Landen 1780-1980. Twee eeuwen Nederland en België, 1,1780-19I4, II,
  1914-1980 (Amsterdam-Brussel: Elsevier, 1985, 478 blz., ƒ39,90, ISBN 90 10 06038 1; 1986, 446 blz.,
  ƒ39,90, ISBN 90 10 06039 X).
  1 J. A. Bornewasser, 'Een welgefundeerde, knappe en koele synthese', Bijdragen en mededelingen
  betreffende de geschiedenis der Nederlanden (BMGN), XCII (1977) 451-461.
  BMGN, 104 (1989) afl. 2,234-241.
  