text: BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 127-2 (2012) | review 22
  
  Bernard Woelderink, Geschiedenis van de Thesaurie. Twee eeuwen Thesaurie en
  thesauriers van het huis Oranje-Nassau, 1775-1975 (Hilversum: Verloren, 2010, 256 p., ISBN
  978 90 8704 209 7).
  Het vermogen van de Oranjes, of beter gezegd van het Huis Oranje-Nassau, is vaak
  onderwerp van speculatie. Niet alleen de bekende roddelbladen, die alom bekend staan
  om hun fact-free journalism, maar ook zakenbladen als Forbes en Quote publiceren met
  regelmaat de meest wilde schattingen van het ‘vorstelijke’ familievermogen. Met zijn
  boek over de geschiedenis van de koninklijke Thesaurie brengt Bernard Woelderink, ouddirecteur van de Thesaurie, meer klaarheid over de vermogenspositie van het
  Nederlandse koningshuis.
  De publicatie van Woelderink, geschreven in opdracht van de huidige thesaurier
  van het Koninklijk Huis, Joop Baars, behandelt grosso modo drie thema’s: de organisatie
  van de Thesaurie en haar plaats binnen de koninklijke hofhouding, de organisatie van de
  hofhouding – met bijzondere aandacht voor de verschillende hofcommissies die onder
  meer belast waren met het beheer en de verdeling van de nalatenschappen –, én de
  financiën en het financieel beheer van de Oranjes. Het fraai vormgegeven en rijk
  geïllustreerde boek is chronologisch opgebouwd en behandelt grofweg de geschiedenis
  van het vermogensbeheer van stadhouder Willem V tot en met dat van koningin Juliana.
  Het boek eindigt met de invoering van de Wet Financieel Statuut van 1972, die sindsdien
  de financiële verhouding tussen de Staat en de Koning regelt. De tekst is gelardeerd met
  beknopte biografieën van de thesauriers uit de periode 1775 tot 1975.
   Over het algemeen putten de Oranjes uit twee grote bronnen van inkomsten: de
  middelen die op basis van de Grondwet worden uitgekeerd en de inkomsten uit
  particulier vermogen. Het private eigendom bestaat uit twee bestanddelen:
  waardepapieren en onroerende goederen. Roerende goederen – waaronder meubilair en
  sieraden – behoren ook tot het totale vermogen, maar die kosten doorgaans alleen maar
  geld en leveren zelden iets op. In zijn boek maakt Woelderink duidelijk dat het vermogen
  van de Oranjes door de eeuwen heen sterk aan schommelingen onderhevig is geweest.
  Onder de regeerperiodes van koning Willem I (1814-1840) en koning Willem III
  (1849-1890) is het particuliere vermogen van de Oranjes toegenomen. Willem III heeft zijn
  energie vooral gestoken in het verwerven van (woeste) gronden in de buurt van
  Apeldoorn. Daarnaast kocht de koning twee landgoederen aan: Bronbeek en Grunsfoort.
  © 2012 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
  Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
  URN:NBN:NL:UI:10-1-109796 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505
  
  In 1882 verwierf hij uit de nalatenschap van prins Hendrik het domein en paleis Soestdijk.
  Een bijzondere positie in het vermogensbeheer van de Oranjes neemt koning Willem I in,
  die met talloze investeringen heeft getracht de vaderlandse economie te moderniseren.
  Naar mijn mening besteedt Woelderink te weinig aandacht aan de (risicovolle)
  beleggingspolitiek van de koning-koopman, die hem desondanks geen windeieren heeft
  gelegd. Ook vermeldt Woelderink niet dat Willem I de schilderijenverzameling van de
  stadhouderlijke familie in 1816 heeft overgedragen aan de Staat, die sindsdien de
  grondslag vormt voor de collecties van het Mauritshuis en het Rijksmuseum. Voor deze
  kunstinstellingen heeft Willem I ook nog belangwekkende aankopen gedaan, waaronder
  Vermeers Gezicht op Delft en De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp van Rembrandt.
   In tegenstelling tot Willem I en Willem III moesten koning Willem II en koningin
  Wilhelmina fors op hun vermogen interen. Koning Willem II (1840-1849) leefde boven zijn
  stand. Niet alleen gaf hij grof geld uit aan de aankoop van patriciërshuizen,
  buitenplaatsen en landgoederen die doorgaans waren belast met hypotheken, ook
  vervulde hij met verve de rol van mecenas. De koning financierde bijvoorbeeld de Haagse
  schouwburg en bouwde een hoogwaardige schilderijen- en tekeningencollectie op, die op
  de staat van de nalatenschap voor 1,5 miljoen gulden te boek stond. Bij zijn vroegtijdige
  overlijden in 1849 liet Willem II veel schulden na en rustten op zijn boedel grote
  verplichtingen. Tot zijn schulden behoorde een bedrag van één miljoen gulden, dat zijn
  zwager tsaar Nicolaas I in 1848 aan hem had geleend. Om deze lening af te lossen, zagen
  de erven zich jammer genoeg genoodzaakt om de fraaie kunstverzameling van Willem II
  te veilen. Al met al heeft de verdeling van Willems boedel veel voeten in de aarde gehad.
  Niet voor niets ruimt Woelderink een hoofdstuk in om het beheer en de vereffening van
  Willems nalatenschap, waarvoor een tweetal hofcommissies in het leven waren geroepen,
  uit de doeken te doen.
  Onder koningin Wilhelmina (1898-1948) is er kapitaal verdampt door waardedaling
  van het effectenbezit. Traditioneel belegden de Oranjes overwegend in vastrentende
  waarden in binnen- en buitenland. Een vierde tot een derde deel van de
  effectenportefeuille bestond rond 1900 uit Russische waardepapieren. Ondanks de
  politieke verwikkelingen in Rusland, die uiteindelijk resulteerden in de revolutie in 1917,
  besloot men om het bestaande pakket aan effecten niet substantieel te verkleinen.
   Daarvoor betaalde het Nederlandse koningshuis tol. De Russische obligaties, evenals de
  beleggingen in Duitsland en Oostenrijk, verloren na 1917 hun waarde, waardoor een kwart
  van het belegde Oranje-vermogen vervloog. Deze ervaring leidde volgens Woelderink tot
  een verandering van de beleggingspolitiek. Vanaf 1925 ging de koninklijke Thesaurie over
  tot de aankoop van aandelen, met name van Amerikaanse spoorwegmaatschappijen en
  enkele grote Nederlandse en Indische ondernemingen. In 1922 was bij
  grondwetswijziging het rijksinkomen al verhoogd van 600 duizend naar 1,2 miljoen gulden
  op jaarbasis, terwijl het bedrag voor onderhoud van de ter beschikking gestelde
  rijkspaleizen werd verdubbeld naar 100.000 gulden.
  Een apart hoofdstuk wijdt Woelderink aan de oorlogsjaren 1940-1945, toen de
  bezittingen van de Oranjes werden geconfisqueerd door de Duitse bezetter. Die besloot
  om het vermogen in geld te waarderen. De uitkomsten voldeden bepaald niet aan de
  verwachtingen: 13 miljoen gulden, waarvan 2,5 miljoen aan effecten, een kleine 9 miljoen
  aan onroerende goederen en ruim 1,5 miljoen aan roerende goederen. Aan
  waardepapieren heeft koningin Wilhelmina 3 miljoen gulden meegenomen naar het
  buitenland.
  Met zijn nuchtere feitenrelaas heeft Woelderink stellig de wind uit de zeilen
  genomen van de dilettanten die zonder veel kennis van zaken uitspraken doen over de
  rijkdom van de Oranjes. Of de speculatie daarmee tot een einde is gebracht, lijkt
  overigens niet erg waarschijnlijk. Daarvoor brengen de koninklijke geldzaken teveel
  publiciteit op, en daarmee goede verkoopcijfers aan de kiosk.
  Tom Pfeil, Nijmegen.
  