text: Témoigner. Entre histoire et mémoire
  
  Revue pluridisciplinaire de la Fondation Auschwitz
  132 | 2021
  
  L’Aktion Reinhardt et l’Aktion Erntefest
  
  Hans Citroen. “Auschwitz (en andere verhalen)”
  Johan Strobbe
  
  Édition électronique
  URL : https://journals.openedition.org/temoigner/10049
  DOI : 10.4000/temoigner.10049
  ISSN : 2506-6390
  Éditeur
  Éditions du Centre d'études et de documentation de l'ASBL Mémoire d'Auschwitz
  Édition imprimée
  Date de publication : 2 mai 2021
  Pagination : 148-149
  ISBN : 978-2-930953-14-4
  ISSN : 2031-4183
  Référence électronique
  Johan Strobbe, «Hans Citroen. “Auschwitz (en andere verhalen)”», Témoigner. Entre histoire et mémoire
  [Online], 132 | 2021, Online op 26 janvier 2023, geraadpleegd op 10 février 2023. URL: http://
  journals.openedition.org/temoigner/10049 ; DOI: https://doi.org/10.4000/temoigner.10049
  
  Ce document a été généré automatiquement le 10 février 2023.
  All rights reserved
  
  Hans Citroen. “Auschwitz (en andere verhalen)”
  
  Hans Citroen. “Auschwitz
  (en andere verhalen)”
  Johan Strobbe
  
  RÉFÉRENCE
  Hans Citroen. Auschwitz (en andere verhalen). ALM Publising: Rotterdam, 2020, 156 p.
  Hans Citroen. “Auschwitz (en andere verhalen)”
  
  Témoigner. Entre histoire et mémoire, 132 | 2021
  
  1
  
  Hans Citroen. “Auschwitz (en andere verhalen)”
  
  1
  
  Auschwitz laat de Nederlandse kunstenaar Hans Citroen (Den Haag, 1947) niet los. Met
  zijn partner Barbara Starzynska (+2010), zelf afkomstig uit het Poolse Oswiecim (de
  Poolse benaming voor Auschwitz), schreef hij een decennium terug Auschwitz-Oswiecim
  (2011), een werk over de regionale betekenis van de Auschwitzkampen. Hij werkte mee
  aan radiodocumentaires en televisiefilms rond dit onderwerp, publiceerde Auschwitz, de
  Judenrampe (2016) over een vergeten perron waarop het merendeel van de Joden van
  1942 tot 1944 arriveerde en maakte vorig jaar samen met Christophe Busch de
  tentoonstelling Auschwitz.camp in Kazerne Dossin in Mechelen. In november 2020
  verscheen dan het boekje Auschwitz (en andere verhalen).
   2
  
  “Auschwitz duikt in mijn leven te pas en te onpas op” geeft auteur Hans Citroen zelf toe
  en dit boek is hier de treffende illustratie van. Zijn kennismaking met het Duitse werken vernietigingskamp begon al als kind want zijn opa overleefde Auschwitz en alhoewel
  daar, zoals bij veel oud-gevangenen niet openlijk mocht over gesproken worden, doken
  die oorlogsgebeurtenissen toch voortdurend op. Dat gebeurde op de meest
  onverwachte momenten zoals al uit het openingshoofdstuk blijkt. De kleine Hans
  mocht opa Hartog vergezellen naar de kampioenenmatch van zijn favoriete
  voetbalploeg ADO Den Haag, maar “nog voor de rust zijn we weggegaan. ‘Voor ons zat
  een gevangene uit Auschwitz’, zei hij in de auto.” (p. 7) Dit voorval en de licht
  onderkoelde stijl die de auteur hierbij hanteert, is kenmerkend voor veel van de 42
  hoofdstukjes of – zoals de titel het aangeeft – verhalen in dit werk.
  3
  
  Als beeldend kunstenaar toont Hans Citroen zich vaak kleurrijk en non-conformistisch,
  literair daarentegen uit hij zich eerder minimalistisch. In zijn verhalen – ik zou een
  aantal ervan eerder als cursiefjes bestempelen – staat zelden een woord te veel. Voor
  uitgebreide plaats- of sfeerbeschrijvingen is er geen plaats. Dat stoort niet, integendeel.
   Hij is een kritisch observator, het (ver)oordelen laat hij aan de lezer over. Zo beschrijft
  hij hoe veteranen van de Prinses Irene Brigade aanwezig waren in Normandië op de
  viering van de zeventigste verjaardag van de geallieerde Operation Overlord (6 juni 1944)
  en voegt daar laconiek aan toe dat de Nederlandse brigade pas op 8 augustus 1944 in de
  kunstmatige haven van Arromanches aanmeerde: “Na het verzamelen op de kade
  liepen de mannen naar een veldkeuken op het strand om daar lunchpakketjes in
  ontvangst te nemen”. Vijfhonderd Surinaamse soldaten die zich ook hadden
  aangemeld, werden geweigerd. “Geen nikkertjes in de Irenebrigade”, riep ministerpresident Gerbrandy tijdens de ministerraad van de regering in ballingschap” (p. 11).
  4
  
  Ik som graag nog paar voorbeelden op van de koele, soms cynische zinnen waarmee de
  auteur niet bepaald zuinig is. “Opa’s Joodse afkomst was nooit bijzonder. Dat
  veranderde tijdens de bezetting” (p. 21). “Opa’s thuiskomst was een drama. Zijn bedrijf
  bestond niet meer. Hij kreeg een belastingaanslag over 1944. ‘Antisemitisme is niet het
  monopolie van de Duitsers’, zei opa” (p. 22). Opa Hartog Citroen weigerde consequent
  na zijn terugkeer uit Auschwitz om nog één voet in Duitsland te zetten. Maar de
  kleinzoon is niet te beroerd toe te geven dat grootvader ook heel inconsequent kon
  zijn. Hartog was ervan overtuigd dat alleen de mensen die de kampen hadden
  meegemaakt hem konden begrijpen, maar vermeed vreemd genoeg ieder contact met
  oud-gevangenen, reed rond in een Opel Kaptän en verhandelde Adler kantoormachines.
   5
  
  Na ongeveer een derde van het boek maken de jeugdherinneringen helemaal plaats
  voor de geschiedenis van en de bezoeken aan Auschwitz. De verhalen worden iets
  langer, de toon meer beschrijvend, er komt ruimte voor dialogen. Dat Hans Citroen
  verliefd werd op de in Nederland verblijvende Barbara Starzynska, die uitgerekend in
  
  Témoigner. Entre histoire et mémoire, 132 | 2021
  
  2
  
  Hans Citroen. “Auschwitz (en andere verhalen)”
  
  Oswiecim was opgegroeid, betekende voor hem een in meerdere opzichten gelukkig
  toeval. Nu reisde hij jaarlijks minstens drie keer naar haar Poolse heimat en hij leerde
  er de plaatselijke visie op of versie van het kampverleden kennen via haar familie.
  Dankzij het tolken van zijn vriendin kon hij in gesprek treden met de laatste getuigen
  daar. De Poolse kijk – eerst de communistische, later de Pools-nationalistische – op
  Auschwitz ervaart hij als confronterend. De plaatselijke bevolking spreekt tot zijn
  verbazing steevast over ‘Museum Auschwitz’ en maakt een strikt onderscheid tussen
  kamp en stad.
  6
  
  De gesprekken met oude buurtbewoners – vaak trok enkel de geruststellende
  aanwezigheid van Barbara hen voor een babbel over de streep – behoren tot de
  interessantste bladzijden. Kula bijvoorbeeld werkte als huishoudhulp bij twee Duitse
  families en werd er naar eigen zeggen prima behandeld. Toch koestert ze aversie voor
  de generatie ‘oorlogs-Duitsers’. Of Barbara zelf, die als kind heerlijke familiemomenten
  beleefde op picknick naast de villa van kampcommandant Rudolf Höss: “Villa Höss riep
  een hele prettige sfeer op. Villa Höss betekende zonnen, zwemmen en plezier” (p. 97).
   Of de ontmoeting met een man die als jongen bevriend was met de zoontjes van Höss:
  ”Ik liep toen vaak over de spoorviaduct. Ik stond daar naar de treinen te kijken en dan
  zag je in de verte van die lange rijen mensen met soldaten. Een keer kwam zo’n SS’er
  naar me toe. Hij schreeuwde dat ik door moest lopen. Iedereen wist het. Dat waren de
  Joden. Ze kwamen en ze kwamen. Als jongen wist ik dat ik er niet naar moest vragen”
  (p. 148).
  7
  
  Een bejaarde garagist getuigt hoe zijn familie door de Duitsers uit hun huis werd gezet,
  het afbraken en het materiaal gebruikten voor de bouw van kamp Birkenau. Na de
  oorlog bouwde de familie het huis opnieuw op, met materiaal uit het kamp. Het baart
  de auteur opzien dat de Polen er na de bevrijding schijnbaar achteloos zo snel de draad
  van het gewone leven weer oppakten, de palen van de omheining voortaan gingen
  hergebruiken als doelpalen of om wasdraden aan vast te knopen. Het oorlogsverleden
  werd uit de omgeving gewist en netjes teruggedrongen tot achter de prikkeldraad van
  ‘Museum Auschwitz’. Hans Citroen noemt die tegenstelling tussen het dagelijks leven
  dat er onbekommerd verder gaat en het vreselijke verleden van de site “onwezenlijk”.
  Die tegenstelling doet zich echter voor op alle plekken waar zich een slachtpartij
  voltrok. In Ieper bijvoorbeeld ontspon zich na 1918 een soortgelijke discussie: de
  Britten wilden de puinen van de stad als een monument bewaren voor de eeuwigheid,
  terwijl de terugkerende inwoners tot ontzetting van de Britse militairen en hun
  families zo snel mogelijk have en goed wilden heropbouwen en hun leven als vanouds
  verderzetten.
  8
  
  Hans Citroen richt zich in zijn ‘verhalen’ in de eerste plaats tot een Nederlands publiek.
   De zaak Willem Aantjes, waar hij twee keer een kort essay aan wijdt, de politionele
  acties van 1947-1949 in Indonesië (“oorlogsmisdaden, vergelijkbaar met die van SS”,
  p. 39), de ontmaskering van ‘verzetsdichter’ Jan Campert, dit zijn allemaal thema’s die
  in Nederland veel stof deden opwaaien maar in Vlaanderen of elders weinig tot niet
  bekend zijn. Enkele verhalen hebben zelfs met Auschwitz of de wereldoorlog niets van
  doen en vormen een ietwat vreemde eend in de bijt. Blijft ten slotte de vraag waarom
  zowat de helft van de verhalen al eerder verscheen in zijn boek Auschwitz-Oswiecim
  uit 2011.
  9
  
  Hans Citroen schrijft vlot en aangenaam. Het autobiografische aspect in elk hoofdstuk
  alsook de korte interviews herleiden het onoverzichtelijke kwaad van het
  
  Témoigner. Entre histoire et mémoire, 132 | 2021
  
  3
  
  Hans Citroen. “Auschwitz (en andere verhalen)”
  
  Holocaustgebeuren tot menselijke proporties. Dit boek kan een opstap zijn voor wie
  over Auschwitz-Birkenau meer wil weten of een wetenswaardige aanvulling voor de
  kenners van het onderwerp. Een standaardwerk, zoals de auteur zelf zijn AuschwitzOswiecim uit 2011 meer dan eens benoemt, is dit beslist niet, maar die pretentie heeft
  Auschwitz (en andere verhalen) dan ook helemaal niet.
  Témoigner. Entre histoire et mémoire, 132 | 2021
  
  4.
  