text: een nieuwe impuls kreeg. Rümkes in religieuze
  
  religie’. Voor academici dient religie immers geen
  
  kringen respectabele reputatie zorgde ervoor
  
  ‘geheim’ of ‘mysterie’ te zijn, maar een empirische,
  
  dat de godsdienstpsychologie niet meer met
  
  culturele werkelijkheid die grondig onderzocht
  
  argusogen werd gadegeslagen en daardoor een
  
  moet worden (390).
  Na de Tweede Wereldoorlog publiceerde
  Simon Vestdijk (1898-1971) De toekomst van
  
  jacques dane, nationaal
  onderwijsmuseum
  
  de religie (1947), waarin hij religie als projectie
  beschouwt – indertijd was dat vloeken in de
  kerk. Van Belzen noemt Vestdijks werk ‘[…] een
  Kuiper, D.Th., Schutte, G.J. (eds.), Het kabinet-
  
  mengelmoes is van analyses, beschouwingen,
  
  Heemskerk 1908-1913 (Jaarboek voor de
  
  persoonlijke opmerkingen en wensen’ (180).
  geschiedenis van het Nederlands protestantisme
  
  Religieuze projectie (1956) van Fokke Sierksma
  
  na 1800 18; Zoetermeer: Meinema, 2010, 199 blz.,
  
  (1917-1977), een reactie op Vestdijk, is daarentegen
  
  isbn 978 90 211 4278 4).
  in Van Belzens ogen een erudiet boek: deze
  hoogleraar theologie behandelde de kwestie
  
  Na een herdenkingsbundel voor het ‘eerste
  
  op wetenschappelijke wijze. Onnodig te zeggen
  
  christelijke’ kabinet-Mackay (1888-1891) in 1990
  
  dat protestants-christelijke en rooms-katholieke
  
  en een themanummer over het kabinet-Kuyper
  
  tijdgenoten niet te spreken waren over het werk
  
  (1901-1905) in 2001 heeft de redactie van het
  
  van Vestdijk en Sierksma.
   Jaarboek voor de geschiedenis van het Nederlands
  
  Met omtrekkende bewegingen, vergezichten
  
  protestantisme na 1800 onlangs ook het jubilerende
  
  en zoals reeds gezegd tal van onverwachte
  
  kabinet-Heemskerk (1908-1913) in de schijnwerpers
  
  details, plaatst Van Belzen een eeuw godsdienst-
  
  geplaatst. Zoals redacteuren Gerrit Schutte en
  
  psychologie in de geschiedenis van de
  
  Dick Kuiper in hun inleiding opmerken is van de
  
  (inter)nationale psychologie, de religie- en
  
  drie christelijke coalitiekabinetten het kabinet-
  
  cultuurgeschiedenis. In de epiloog van zijn studie
  
  Heemskerk ‘ten onrechte’ het minst bekend. Om
  
  werpt Van Belzen zich ook nog eens op als een
  
  dit recht te zetten hebben zij een tiental historici
  
  Kouweriaanse criticus, die zich erover verbaast, dat
  
  uitgenodigd om in beknopte opstellen over steeds
  
  de oorspronkelijke opdracht van de psychologische
  
  één ministerie of ontwikkeling de betekenis van dit
  
  wetenschap in het algemeen – namelijk: ‘tot
  
  kabinet in kaart te brengen.
  een fundamenteel begrip van de mens te
  
  Nu verdient het kabinet-Heemskerk alleen
  
  geraken’ (393) – tegenwoordig nog maar weinig
  
  al als langst zittend kabinet uit de parlementaire
  
  voorstelt. Psychologen hebben geen oog meer
  
  geschiedenis enige aandacht. Het werd in 1908
  
  voor individuele verschillen, maar kijken slechts
  
  gevormd na de voortijdige val van het liberale
  
  naar statistische gemiddelden en vooral onder
  
  kabinet-De Meester, dat afhankelijk was van
  
  studenten afgenomen steekproeven. Het zijn wat
  
  sociaaldemocratische gedoogsteun. Ook het
  
  dit betreft ook luie wetenschappers, aldus een
  
  kabinet dat de antirevolutionair Th. Heemskerk
  
  geïrriteerde Van Belzen, omdat deze eenvoudig en
  
  met enige hulp van koningin Wilhelmina en zeer
  
  snel verkregen data niet te generaliseren zijn.
   tegen de zin van partijleider Abraham Kuyper tot
  
  De (schrale) winst van een eeuw
  
  stand bracht steunde aanvankelijk niet op een
  
  godsdienstpsychologie is dat wetenschappers na
  
  parlementaire meerderheid. De verzoenende toon
  
  verloop van tijd ‘[…] op een niet-religieuze, niet-
  
  waarmee Heemskerk vervolgens parlement en
  
  theologische wijze (hebben) leren spreken over
  
  volk tegemoet trad, bleek na de antithese van de
  
  ­129
  bmgn-lchr | deel 126 - 3
  
  groots en samenhangend betoog, dat echter een
  
  nieuwste geschiedenis
  
  vernieuwde impuls kreeg.
  recensies
  voorgaande kabinetten echter het juiste recept
  
  diplomatieke politiek. Maar ook in bijvoorbeeld
  
  om tijdens de verkiezingen van 1909 een ruime
  
  de bijdrage van Van Krieken over Talma wordt
  
  meerderheid te verwerven.
  het christelijk karakter van diens wetgeving niet
  
  Achteraf deed vermoedelijk juist deze relatief
  rustige regeerstijl het kabinet-Heemskerk in de
  
  werkelijk gethematiseerd.
  Gezien de rijkdom van de afzonderlijke
  
  schaduw belanden van het extraparlementaire
  
  bijdragen vormt het ontbreken van een
  
  ‘oorlogskabinet’-Cort van der Linden dat hem
  
  overkoepelende vraag geen bezwaar voor wie
  
  in 1913 opvolgde. Hier toont zich nu de waarde
  
  slechts één of enkele aspecten van het kabinet wil
  
  van de voorliggende bundel: de afzonderlijke
  
  zien toegelicht. Wie de verschillende bijdragen
  
  departementen, maar ook de verkiezingsstrijd en
  
  achter elkaar leest moet echter constateren dat
  
  de kabinetsformatie worden in het volle licht gezet.
  door de verschillende benaderingen van de auteurs
  
  Sommige bijdragen borduren daarbij voort op
  
  ook verdubbelingen en nieuwe ‘gaten’ ontstaan. De
  
  eerdere publicaties, zoals de in 2006 verschenen
  
  lezer bijvoorbeeld die in het zowel spannende als
  
  biografie van kabinetsleider Th. Heemskerk, maar
  
  onthullende opstel van De Bruijn heeft gelezen hoe
  
  de bundel biedt ook nieuw bronnenonderzoek.
   Kuyper in 1908 buiten de kabinetsformatie werd
  
  Getoond wordt hoe ook dit kabinet langlopende
  
  gehouden met de belofte dat hij na de verkiezingen
  
  problemen oploste (sociale wetgeving, defensie),
  
  van 1909 wellicht alsnog tot het kabinet kon
  
  ontwikkelingen in gang zette (koloniaal beleid,
  
  toetreden, is teleurgesteld wanneer nergens in de
  
  buitenlandse politiek) en strijd leverde.
  bundel op dit ‘vervolg’ wordt teruggekomen. Ook
  
  De redacteurs van de bundel presenteren het
  
  het in de inleiding aangestipte grondwetsbeleid
  
  kabinet-Heemskerk echter niet alleen als vergeten,
  
  van Heemskerk − dat de weg hielp bereiden voor
  
  maar ook als christelijk kabinet. Opgemerkt wordt
  
  de pacificatie van 1917 − wordt helaas niet verder
  
  hoe Heemskerk, de tot de orthodoxie bekeerde
  
  uitgewerkt.
  zoon van de conservatieve kabinetsleider J.
   Behalve deze soms wat moeizame samenhang
  
  Heemskerk Azn., met zijn kabinet duidelijk
  
  en een enkel schoonheidsfoutje − over de
  
  maakte ‘wat christelijke politiek was: principieel,
  
  volgorde waarin de twee broers Regout tot het
  
  practisch en gouvernementeel’ (17), ondanks zijn
  
  kabinet toetraden worden in de bijdragen van
  
  nadrukkelijk van Kuypers antithese afwijkende
  
  Tanja en Van Kessel uiteenlopende mededelingen
  
  toon en stijl. De verschillende elementen van
  
  gedaan − is vooral de slordige redactie van de
  
  deze christelijke politiek, zoals het christelijk-
  
  inleiding opmerkelijk. Jammer, want dit is zeker
  
  sociale denken achter de sociale wetgeving van
  
  geen maatstaf voor de overige, doorgaans vlot
  
  minister A.S. Talma, de zedelijkheidswetten van
  
  geschreven bijdragen die stuk voor stuk zowel
  
  minister E.R.H. Regout en het koloniaal beleid van
  
  behulpzame als erg leesbare aanmoedigingen
  
  A.W.F. Idenburg, keren terug in de afzonderlijke
  
  vormen tot verder onderzoek naar dit
  
  bijdragen. Toch is daarmee van een duidelijke
  
  onderbelichte kabinet. Juist daarom is het te
  
  rode draad geen sprake. Allereerst laat zich voor
  
  hopen dat de redactie van het jaarboek met het
  
  veel andere beleidsterreinen het ‘christelijk’
  
  voortzetten van deze voorzichtige traditie van
  
  karakter nauwelijks meten: voor het ministerie
  
  kabinetsbundels niet wacht tot in 2025 het eerste
  
  van Buitenlandse Zaken bijvoorbeeld wordt
  
  kabinet-Colijn kan worden herdacht.
  slechts opgemerkt dat hier, anders dan onder
  Kuyper, geen politicus maar een diplomaat werd
  
  karin van leeuwen, huygens instituut
  
  aangezocht. Den Hertog, die deze bijdrage voor
  
  voor nederlandse geschiedenis - knaw
  
  zijn rekening nam, richt zich in de rest van zijn
  opstel dan ook liever op de hervormingen van de
  
  Schuyt, Kees, Het spoor terug. J.B. Charles |
  
  Verzetsman en literator zijn twee van de vijf
  
  W.H. Nagel 1910-1983 (Amsterdam: Balans, 2010,
  
  ‘gezichten’ van Willem Nagel die Kees Schuyt
  
  640 blz., isbn 978 94 600 3240 0).
   in deze indrukwekkende biografie als leidraden
  neemt. Nagel was ook een jurist met een
  
  H. Nagel in 1953 landelijke bekendheid door de
  
  de golven van verhoogde criminaliteit in de jaren
  
  publicatie van zijn Volg het spoor terug. Het was een
  
  dertig in het Oost Brabantse Oss (1949) toonde hij
  
  controversieel maar ook onthullend boek waarin
  
  het belang van onderzoek naar de oorzaken van
  
  hij zich keerde tegen het fascistische kwaad dat
  
  crimineel gedrag aan en werd hij de grondlegger
  
  hij in de oorlog als verzetsman had bevochten
  
  van de Nederlandse criminologie. Later verschoof
  
  en dat volgens hem sedert enige jaren opnieuw
  
  zijn belangstelling naar de relatie tussen dader en
  
  de kop op stak. Met dit boek verzette hij zich
  
  slachtoffer en naar de politieke criminaliteit. Schuyt
  
  tegen het herstel van het vooroorlogse gezag in
  
  is zelf ook jurist (en socioloog) en promoveerde
  
  Nederland dat er onder andere toe geleid had dat
  
  in 1972 bij Nagel. Door uitgebreid in te gaan op
  
  ‘landverraders’ niet of in onvoldoende mate waren
  
  een aantal belangwekkende kwesties in Nagels
  
  bestraft en zelfs opnieuw belangrijke functies
  
  vakgebied en door een scherp beeld te schetsen
  
  bekleedden. In zijn ogen waren in 1940-1945
  
  van Nagels werkwijze als jurist en hoogleraar weet
  
  verzetsmensen de enigen geweest die echt ‘goed’
  
  hij ook deze kant van Nagels bestaan inzichtelijk
  
  waren. De morele maatstaven die de basis van
  
  te maken. Nagel als dichter en stimulerende
  
  de daden van het verzet waren geweest hadden
  
  medewerker van de literaire tijdschriften Podium
  
  dan ook de richtlijnen voor de naoorlogse politiek
  
  en Maatstaf en zijn rol als ‘public intellectual’ in het
  
  en samenleving moeten vormen. Toen dat niet
  
  Nederlandse maatschappelijke debat maken de vijf
  
  gebeurde, ging hij als J.B. Charles (ontleend aan
  
  gezichten compleet. Daarnaast komt ook Nagels
  
  één van zijn namen als verzetsman) opnieuw in
  
  persoonlijke leven, als echtgenoot, vader en vriend
  
  verzet.
   ruimschoots aan bod.
  Volg het spoor terug werd een klassieker in
  
  Schuyt heeft vooral gezocht naar elementen
  
  de Nederlandse literatuur. Het deed met zijn
  
  die eenheid konden aanbrengen in de
  
  controversiële stellingname en zijn aanklacht
  
  ogenschijnlijke onverenigbaarheden van Nagels
  
  tegen ‘misdaden tegen het burgerlijk fatsoen
  
  publieke bestaan. De constatering dat Nagels
  
  en geweten’ veel stof opwaaien. Een run op de
  
  angst voor de terugkeer van het fascisme zijn
  
  boekhandels en talloze herdrukken waren het
  
  naoorlogse leven heeft beheerst is misschien
  
  gevolg. Later, in 1962 kreeg het boek een opvolger
  
  wel het belangrijkste eenheidscheppende
  
  in J.B. Charles’ Van het kleine koude front dat even
  
  element te noemen. In de beschrijving van
  
  onverzoenlijk was waar het de aantasting van de
  
  Nagels maatschappelijke activiteiten en van
  
  morele maatstaven van het verzet in de oorlog
  
  zijn poëzie laat Schuyt keer op keer zien dat de
  
  betrof. Die onverzoenlijkheid gold overigens ook
  
  angst voor het Beest in de mens Charles/Nagel
  
  de ‘weervarkens’, ex-communisten die volgens
  
  nooit meer losliet. Aan die angst ontleende
  
  hem meedraaiden met de wind van de tijd en die
  
  Nagel zijn levenslange boosheid (maar ook zijn
  
  geen eigen overtuiging of moreel besef hadden.
  wankelmoedigheid), zijn weigering compromissen
  
  De artikelen in deze bundel bleken naadloos te
  
  te sluiten ten gunste van politieke doelen, en zijn
  
  voorzien in de behoefte van een jonge generatie
  
  anti-Duitse gezindheid. Om er greep op te krijgen,
  
  Nederlanders aan een scherpe definiëring van goed
  
  schreef hij gedichten en ging hij steeds weer het
  
  en kwaad waarmee ze zich af konden zetten tegen
  
  publieke debat aan over actuele kwesties zoals de
  
  de generatie van hun ouders.
  toelating van fascistisch Spanje tot de navo of de
  
  ­131
  bmgn-lchr | deel 126 - 3
  
  internationale reputatie. Met zijn proefschrift over
  
  nieuwste geschiedenis
  
  Onder het pseudoniem J.B. Charles kreeg Willem.
  