text: Recensies
  
  317
  
  standpunt bezien,’ zoals Lancken medio 1915 schreef. (136) Een zo mogelijk nog onaangenamer
  factor was kardinaal Mercier, van wie de herderlijke brieven de bezettende macht categorisch
  elk legitiem gezag ontzegden. Het conflict tussen Mercier en de bezetter, dat zoals Amara en
  Roland terecht schrijven, vooral ideologisch van aard was, (27) vormt de hoofdmoot in het
  tweede domein, dat van de kerkelijke politiek. Het derde domein was dat van de taalkwesties,
  meer bepaald van de Flamenpolitik, het beleid waarmee de bezetter althans in het Vlaamse
  landsgedeelte aan legitimiteit hoopte te winnen. De hoofdwapens in deze strijd waren een
  Vlaamsvriendelijk taal- en benoemingsbeleid, het vakkundig uitsturen van ‘vertrouwensmannen’
  (Lancken was, als beroepsdiplomaat, zeer geporteerd voor de persoonlijke aanpak) en, vooral
  in de tweede helft van de bezetting, een dieptebombardement van Vlaams-Duits discours —
  een half miljoen brochures tussen augustus 1917 en januari 1918 alleen al. (327) Het bewerken
  van de publieke opinie via de pers vormde het vierde domein van de activiteit van de PA. Bij
  de aanvang van het bezettingsregime had bijna de gehele Belgische pers, uit protest tegen de
  censuur, het verschijnen gestaakt. Dit liet het terrein vrij voor bezettingsvriendelijker bladen,
  die bij de geringste overtreding tot de orde werden geroepen, en die door Lanckens
  informatiediensten werden voorzien van uitgebreide documentatie — over malversaties bij
  het NC, over het succes van de Duitse oorlogsleningen, en andere ‘gepaste’ thema’s.
   Zoals Amara en Roland onderstrepen in hun uitgebreide en uitstekende inleiding, vertellen
  Lanckens rapporten niet het hele verhaal. Lanckens geheime besprekingen met Mercier over
  een mogelijke compromisvrede (september 1916) komen er uiteraard niet in voor; de
  Flamenpolitik wordt, onterecht, als een groot succes voorgesteld; en de ‘patriottische’
  gedachtenstroming krijgt nauwelijks aandacht — zo zegt Lancken haast niets over de welig
  tierende verzetspers. Maar Lanckens rapporten bieden wel een uniek overzicht van de
  veelvuldige activiteit van een cruciale tak van een bezettingsregime in 1914-1918. Amara en
  Roland omkaderen de rapporten feilloos: hun inleiding biedt context en kritiek, en het
  doorwrochte notenapparaat laat weinig feitelijke vragen onbeantwoord. Om financiële redenen
  werd afgezien van een tweetalige publicatie: het boek biedt een (door de bezorgers gecontroleerde) vertaling in het Frans door wijlen de Brusselse hoogleraar Willequet. Her en der zou
  men graag Lanckens eigen termen lezen (de term völkisch blijft tenslotte ten enen male
  onvertaalbaar), maar gegeven de zakelijke stijl van de rapporten, gaat er bij de vertaling weinig
  verloren. In het kader van de nieuwe belangstelling voor de niet-militaire ervaring in de Eerste
  Wereldoorlog, én voor deze oorlog als een ‘moreel’ conflict — een oorlog om legitimiteit — is
  de zo vakkundige publicatie van deze bron toe te juichen.
  Sophie de Schaepdrijver
  
  B. Dietz, H. Gabel, U. Tiedau, ed., Griff nach dem Westen. Die ‘Westforschung’ der völkischnationalen Wissenschaften zum nordwesteuropäischen Raum (1919-1960) (Studien zur
  Geschichte und Kultur Nordwesteuropas VI; Münster, New York: Waxmann, 2003, 2 dln.,
  1320 blz., €71,-, ISBN 3 8309 1144 0).
  Het begrip Westforschung staat voor het wetenschappelijk onderzoek dat tijdens het interbellum
  en de oorlogsjaren vanuit Duitsland werd verricht naar Raum, Kultur en Volk van zowel Duitsland
  als de aangrenzende naties in West-Europa, alsmede voor de primair politieke motivatie ervan.
   Het begrip is relatief nieuw. Het ontstond in het laatste decennium van de twintigste eeuw, in
  reactie op — en naar analogie van — M. Burleigh’s Germany turns Eastwards. A study of
  
  318
  
  Recensies
  
  ‘Ostforschung’ in the Third Reich. In deze in 1988 verschenen studie werd het verband tussen
  het Duitse Oost-Europa-onderzoek en de Oost-Europese expansie van het nationaalsocialistische Duitsland — inclusief de moorddadige bevolkingspolitiek aldaar — op
  overtuigende wijze beschreven. In de loop van de jaren negentig werd vervolgens door historici
  als Karl Ditt, Willi Oberkrome, Michael Fahlbusch en Peter Schöttler aangetoond dat een
  dergelijk verband ook in West-Europa heeft bestaan. Terwijl de Westforschung ten tijde van de
  Weimar Republiek nog in hoofdzaak defensief was geweest — de Abwehrkampf tegen Frankrijk
  — ging het tijdens het Derde Rijk steeds meer, zo bleek, om het etnisch-raciaal legitimeren
  van de Duitse expansie in westelijke richting. Dit betekende dat ook de Lage Landen tot het
  objectgebied van de Westforschung gingen behoren. In de hier te bespreken bundel staat deze
  op de Lage Landen betrekking hebbende Westforschung centraal.
   De Westforschung vond plaats in samenwerking tussen verschillende geesteswetenschappelijke
  disciplines: pre- en protohistorische archeologie, volkskunde, geschiedenis, germanistiek,
  fysische antropologie, sociologie, kunst-, religie- en muziekgeschiedenis. Er was dan ook een
  groot aantal wetenschappers bij betrokken. Het type wetenschapper, dat men tegenwoordig
  aanduidt als ‘zelfstandig’ was rijk vertegenwoordigd. Een bekend voorbeeld is de historicusarchivaris Robert Paul Oszwald. Zijn in 1937 verschenen boek Deutsch-Niederländische
  Symphonie, waarin hij de Nederduitse Kulturverbundenheit in elf hoofdstukken weergaf, werd
  door velen gelezen en in 1938 door Pieter Geyl een ‘doordachte eenheid’ genoemd. Andere
  Westforscher werkten bij nieuwe, nationaal-socialistische wetenschappelijke instellingen. De
  historicus Christoph Stedings was bijvoorbeeld verbonden aan het in 1935 opgerichte
  Reichsinstitut für Geschichte des neuen Deutschlands van Walter Frank. Stedings, van wie is
  gezegd dat hij de geschiedenis niet met de pen maar met de hamer schreef, werd bekend door
  zijn in 1938 verschenen boek Das Reich und die Krankheit der europäischen Kultur. Het bevatte
  een analyse van de Reichsfeindlichkeit van de Germaanse Randstaaten (in het bijzonder
  Zwitserland, de Scandinavische landen en Nederland). Westforschung werd echter ook vanuit
  de universiteiten verricht. Zo was de gerenommeerde mediëvist Franz Petri, bekend door zijn
  Habilitationsschrift uit 1935 over Germanisches Volkserbe in Wallonië en Noord-Frankrijk,
  verbonden aan de Universiteit Keulen. Aan die universiteit bevond zich ook het gezaghebbende
  Deutsch-Niederländische Forschungsinstitut. Andere invloedrijke universitaire Westforschungcentra waren de Technische Hochschule — ook wel Grenzlandhochschule genoemd — in Aken
  en het Institut für geschichtliche Landeskunde der Rheinlande van de Universiteit Bonn.
  Westforschung werd bovendien bevorderd door overkoepelende organisaties als de Deutsche
  Forschungsgemeinschaft, de Westdeutsche Forschungsgemeinschaft en het Provinzialverband
  der Rheinprovinz.
   De individuen, instituties en organisaties die gezamenlijk het Westforschungsnetwerk vormden,
  worden in de bundel Griff nach dem Westen. Die ‘Westforschung’ der völkisch-nationalen
  Wissenschaften zum nordwesteuropäischen Raum (1919-1960), dat ruim veertig hoofdstukken
  van vrijwel evenveel auteurs uit Duitsland, België en Nederland bevat, uitputtend behandeld.
   Dat de Westforschung een politieke motivatie had, is in de bundel met vele voorbeelden
  geïllustreerd. Dit gebeurt bijvoorbeeld in het stuk van de Duitse historicus-socioloog Thomas
  Müller over de privaat-docent Hermann Overbeck uit Aken. Als geopolitiek specialist en
  geograaf was deze betrokken bij de productie van de Saar-Atlas (1934), waarin voorafgaande
  aan de volksstemming van 1935 met 171 kaarten (onder andere met geologische, taalkundige,
  volkskundige, historische, economische en volkskundige gegevens) de terugkeer van het
  Saarland in het Derde Rijk werd gepropageerd. Soms is in de hoofdstukken de politieke motivatie
  minder eenvoudig te traceren. In Horst Lademachers bijdrage over de ontwikkeling van de
  
  Recensies
  
  319
  
  Kulturraumforschung in de twintigste eeuw wordt de periode van het Derde Rijk vrijwel geheel
  overgeslagen. In plaats van historisch te analyseren wordt door Lademacher slechts en passant
  op moraliserende toon gesproken over het misbruik van de Kulturraumforschung door de
  nationaal-socialisten. In de bijdrage van de Duitse filologe Martina Pitz wordt op een andere
  wijze vrijwel geheel voorbij gegaan aan de politieke dimensie van de Westforschung. Zij
  bespreekt Petri’s Habilitationsschrift vanuit een vakinhoudelijk perspectief, waardoor zij zich
  kan beperken tot het benoemen van wetenschappelijke verdiensten en tekortkomingen. Petri’s
  politieke beweegredenen worden wél gereconstrueerd door Karl Ditt. Hij laat zien dat Petri
  een wetenschapper was die geheel conform de nationaal-socialistische wetenschapsopvattingen
  de Gegenwartsbezogenheit van zijn werk zowel onderkende als uitdroeg. Nadat hij in mei
  1940 in België was benoemd tot Kulturreferent kon hij zich dan ook, gesteund door zijn
  wetenschappelijke kennis, met hart en ziel inzetten voor de germanisering van België. Dat
  betekende echter niet dat hij de wetenschappelijke werkelijkheid aan de politieke werkelijkheid
  aanpaste. Verhelderend en tegelijkertijd intrigerend is in dit kader een constatering van de
  Belgische historicus Marnix Beyen. In zijn schets van de receptie van het werk van Petri in
  Wallonië merkt hij op dat Petri de Waalse wetenschappers reeds in de tweede helft van de jaren
  dertig ‘sensibel’ had gemaakt voor de irredentistische ‘subtekst’ van de Duitse Westforschung.
   Niettemin werd door de Waalse critici uitsluitend gewezen op vakinhoudelijke fouten in het
  werk van Petri.
  Dat het werk van de Westforscher in Nederland, België en Luxemburg over het algemeen
  serieus werd genomen, blijkt uit verschillende bijdragen aan Griff nach dem Westen. Het
  Westforschungsnetwerk stimuleerde een wetenschappelijke uitwisseling, die het mogelijk
  maakte culturele verschijnselen vanuit een grensoverschrijdend perspectief te bestuderen. Het
  axioma dat bepaalde karakteristieke culturele verschijnselen etnisch verklaard konden worden,
  was hierbij het uitgangspunt. Culturele identiteit werd destijds dan ook nog niet — zoals
  hedentendage gebruikelijk — beschouwd als het product van invented traditions of imagined
  communities. De verschillen van mening betroffen daardoor de invulling van het axioma (welke
  etniciteit hoort bij welke cultuur?) en niet het axioma zelf (kunnen etniciteit en cultuur aan
  elkaar worden gekoppeld?). Dit laatste zou overigens duidelijker naar voren zijn gekomen
  indien de samenstellers van de bundel ook aandacht hadden besteed aan de op Frankrijk gerichte
  Westforschung. Want terwijl de Germaanse invloed op Nederland (en grote delen van België)
  hier te lande door vrijwel niemand ter discussie werd gesteld, werd in Frankrijk de idee dat
  bepaalde Franse gebieden een Germaanse oorsprong hadden fel bestreden. Als alternatief werd
  het Romaans-Gallisch verleden op de voorgrond geplaatst. Wellicht zal hierover in de toekomst
  meer duidelijkheid ontstaan dankzij een bundel over de Westforschung en Frankrijk, die door
  Dietz, Gabel en Tiedau in hun inleiding wordt aangekondigd.
   Ook al is de kwaliteit van de afzonderlijke bijdragen aan Griff nach dem Westen over het
  algemeen buiten kijf, als gevolg van een weinig consequente ordening van deze bijdragen en
  een overvloed aan gegevens is het boek in zijn geheel nogal ontoegankelijk. Debet hieraan is
  vooral het streven van de initiatiefnemers om niet alleen te kijken naar het functioneren van de
  Westforschung ten tijde van de Weimar Republiek en het Derde Rijk, maar ook naar de personele
  en vakinhoudelijke continuïteiten na 1945. Weliswaar is deze verbreding van tijdsperspectief
  zeer lovenswaardig, gezien de krampachtige wijze waarop het debat over wetenschap en
  nationaal-socialisme in het naoorlogse Duitsland is gevoerd. Maar toch is overduidelijk dat de
  dubbele doelstelling heeft geresulteerd in een moeilijk te ontwarren vermenging van
  benaderingswijzen. Het boek is daardoor ongewild een interessante casus voor wetenschapstheoretische analyse geworden. Dat laatste geldt in het bijzonder voor het verschil in appreciatie
  
  320
  
  Recensies
  
  van het werk van de Nederlandse socioloog Hans Derks. Van diens hand verscheen in 2001 de
  studie Deutsche Westforschung. Ideologie und Praxis im 20. Jahrhundert. In Nederland werd
  dit emotioneel getoonzette en onzorgvuldig onderbouwde boek door de officiële
  geschiedschrijving vrijwel genegeerd. In Duitsland riep het daarentegen veel, tegenstrijdige
  — waaronder ook lovende — reacties op, die deels zijn terug te vinden in Griff nach dem
  Westen. Waar Fahlbusch in zijn bijdrage over de Westdeutsche Forschungsgemeinschaft
  constateert dat Derks de Nederlandse wetenschappelijke collaboratie in de context van de
  Westforschung duidelijk heeft aangetoond, noemen Dietz, Gabel en Tiedau diens boek een
  Streitschrift. Zij doen dit mede vanwege de introductie van het begrip Neo-Westforscher,
  waarmee Derks personen aanduidt, die betrokkenen waren bij de na-oorlogse wetenschappelijke
  uitwisseling tussen Nederland en Duitsland. In reactie op Derks’ werk, hopende een heuse
  ‘Derks-Kontroverse’ te voorkomen, schrijven Dietz, Gabel en Tiedau bovendien te hebben
  afgezien van een ‘Gesamtbild in Thesenform’; dit vanuit de overtuiging dat Derks’ werk beter
  beoordeeld kan worden op basis van detailstudies. Niet alleen is dit een nogal empiricistisch
  standpunt, maar bovendien wordt zo — op indirecte wijze — wel heel erg veel waarde gehecht
  aan het boek van Derks.
   Ondanks de combinatie van een overvloed aan gegevens en de afwezigheid van redactionele
  resumés en standpunten is Griff nach dem Westen een belangrijk boek. Er is voor het eerst
  aangetoond dat de Westforschung een grootschalig en professioneel opgezet wetenschappelijk
  project is geweest, waarvan het effect — zowel in Duitsland als in de aangrenzende landen van
  West-Europa — niet onderschat dient te worden. De 1320 pagina’s zijn dan ook eerder de
  opmaat dan het slotakkoord van de discussie over de Westforschung.
  Martijn Eickhoff
  T. J. Rinsema, Joden in Meppel 1940-1945 (Zutphen: Walburg pers, 2004, 564 blz., €29,95,
  ISBN 90 5730 287 X).
  Het boek opent met de volgende woorden: ‘Veel is geschreven over het lot der joden in de
  Tweede Wereldoorlog.’ Ongetwijfeld is dit waar. Het blijft wellicht discutabel of er niet reeds
  voldoende is gepubliceerd over dit onderwerp. Maar in de vorm van dit boek is er een bijzonder
  hoofdstuk aan toegevoegd: namelijk de geschiedenis van de joden in Meppel in de Tweede
  Wereldoorlog. In de loop van het boek wordt duidelijk gemaakt waarom hun geschiedenis in
  Meppel uitzonderlijk is. Centraal staan de lotgevallen van de joodse families in Meppel (een
  middelgrote plaats in Nederland) en zo komt de geschiedenis van de jodenvervolging in
  Nederland dichterbij de lezer, die zich daarmee gemakkelijker kan identificeren.
   Er lijkt sprake te zijn van collectief geheugenverlies bij de inwoners van Meppel, als het gaat
  om 3 oktober 1942. Op die dag werd het overgrote deel van de 250 joodse burgers die woonachtig
  waren te Meppel weggevoerd. De auteur geeft op duidelijke wijze antwoord op de vraag hoe
  de deportatie van de joodse inwoners van Meppel en wat daaraan vooraf ging, heeft kunnen
  geschieden. Dit heeft zeker niet onopgemerkt kunnen gebeuren, want de maatregelen tegen de
  joden werden niet bepaald onopvallend uitgevoerd. Registratie, isolatie en roof gevolgd door
  deportatie en liquidatie waren stappen die onderdeel uitmaakten van een vooropgezet plan.
  Wat betreft het percentage vermoorde joden ontstijgt Meppel het landelijke en provinciale
  gemiddelde van 80% met een globale 90%.
  Het boek is opgebouwd uit twee delen. Het eerste deel bestaat uit biografieën van alle joden uit.
  