text: Webrecensie BMGN 126:2
  126:2 (2011)
  Nooijen, Annemarie, ‘Unserm grossen Bekker ein Denkmal’? Balthasar Bekkers
  
  Betoverde Weereld in den deutschen Landen zwischen Orthodoxie und
  Aufklärung (Dissertatie Nijmegen 2009, Studien zur Geschichte und Kultur
  Nordeuropas 20; Münster [etc.]: Waxmann, 2009, 514 blz., ISBN 978 3 8309 2225
  6).
  ‘Een aanklacht van toverij dient behoedzaam in behandeling te worden
  genomen. Maar als er voor het aangerichte kwaad werkelijk geen natuurlijke
  oorzaak te vinden is en als de beklaagde kennelijk niet gestoord of zwakzinnig
  is, moet er worden uitgegaan van een pact met de duivel. Omdat er aan die
  voorwaarden voldaan was, is het rechtscollege waar ik deel van uitmaak
  akkoord gegaan met het doodvonnis over een soldaat.’ Zo ongeveer schrijft de
  Pruisische jurist Wilhelm Hiëronymus Brückner (1656-1736) in een studie
  over tovenaars en toverkunsten uit 1712 (232). Hij verdedigt daarin, aldus de
  auteur van het hier besproken boek, een voor die tijd gematigd, ‘verlicht’
  standpunt. Toverij bestaat en dient bestraft te worden, maar eerst moeten alle
  andere mogelijkheden worden uitgesloten. Tegelijkertijd distantieert
  Brückner zich dan ook uitdrukkelijk van de opvatting van ‘de atheïst Bekker’
  en anderen, die de mogelijkheid van toverij en de werking van boze geesten
  geheel uitsloten.
   De uitval van Brückner biedt een duidelijke illustratie van de manier
  waarop er (en niet alleen in Duitsland) gereageerd werd op een van de meest
  geruchtmakende boeken uit de zeventiende eeuw, Balthasar Bekkers De
  Betoverde Weereld (vier delen, 1691-1693). Het boek, recent weer in de
  belangstelling dankzij onder meer de studies van Peter Gay en Jonathan Israel,
  zal hier nauwelijks introductie behoeven. Bekker beoogt niets minder dan de
  volledige uitroeiing van het geloof in heksen en demonen, en bestrijdt het
  door met een overvloed aan argumenten en voorbeelden duidelijk te maken
  dat de duivel en andere boze geesten geen invloed op mensen kunnen
  uitoefenen, en dat ook nooit hebben gedaan. Voor alle ‘duistere’ zaken bestaan
  natuurlijke oorzaken. Ook wat de bijbel zegt over het optreden van geesten en
  engelen kan niet letterlijk genomen worden: de Heilige Geest, zo betoogt
  Bekker, bedient zich in zulke gevallen van beeldspraak om de toenmalige
  lezers tegemoet te komen.
  Bekker stierf al in 1698, maar de echo’s van zijn boek bleven nog lang
  nagalmen, vooral in Duitsland, waar al meteen in 1693 een vertaling
  verscheen. De studie van Nooijen is een zorgvuldig gedocumenteerde analyse
  van de debatten over Bekker die daar tussen 1693 en 1781, toen een tweede
  vertaling verscheen, gevoerd werden. Daarbij gaat het Nooijen niet alleen om
  het registreren van de standpunten van voor- en tegenstanders, maar vooral
  ook om het blootleggen van de denkkaders van waaruit door de betrokken
  partijen werd geredeneerd, wat ons een stuk verder brengt dan het globale en
  algauw wat karikaturale beeld ‘Verlichting’ contra ‘Orthodoxie’. Bekker zelf
  was, zoals tegenwoordig ook wel algemeen wordt erkend, zeker geen atheïst.
  Wat hij en velen van zijn medestanders nastreefden was zuivering van het
  geloof en bevrijding van de gelovigen van vooroordelen.
   Voor Bekker was de ‘nieuwe filosofie’ van Descartes een grote
  inspiratiebron. Het bestrijden van ‘vooroordelen’ stond bij hem centraal. Maar
  wat is een vooroordeel en wat is een geloofswaarheid? Het boeiende van deze
  studie is dat alle visies aan bod komen: die van Bekker zelf, de radicale
  bestrijder van bijgeloof die tegelijk geen ‘radicaal’ wilde zijn, en die van zijn
  mede en tegenstanders, die ook elk hun eigen positie bepaalden ‘tussen
  orthodoxie en Aufklärung’. Waar Bekker elke referentie naar duivel, demonen
  en engelen wilde opvatten als beeldspraak, konden anderen juist dat
  uitgangspunt proberen te ontmaskeren als een voorbeeld van een vooroordeel.
  Alleen al daaraan valt te zien hoe de nieuwe wetenschappelijke methode ook
  binnen de orthodoxie een plaats kon hebben, die dan ook beslist geen
  monolitisch blok vormde. Wel waren de meeste auteurs er direct na het
  verschijnen van Bekkers boek over eens dat zijn opvattingen onacceptabele
  consequenties zouden hebben. Waar Bekker het bestaan van zelfstandig
  opererende geesten praktisch ontkent, bracht hem dat voor velen
  onvermijdelijk in het kamp van ‘materialisten’ als Hobbes, die de geest slechts
  zag als functie van het lichaam, en Spinoza. En als destijds de namen van
  Hobbes en Spinoza vielen, was het verdict ‘atheïsme’ niet ver.
   Zo gold De Betoverde Weereld, in Duitsland net zo goed als in de
  Nederlanden, voor velen als een gevaarlijk boek en kon Bekker worden
  weggezet als ‘duivelsloochenaar’. Het is, zo gezien, niet erg aannemelijk dat
  zijn boek in belangrijke mate heeft bijgedragen aan de verdwijning van de
  heksenprocessen in Duitsland na 1720, maar dat zijn vragen die in deze studie
  eigenlijk buiten beeld blijven. Toen het vanaf ongeveer 1750 opnieuw de
  aandacht trok van verlichte theologen was de situatie heel anders. Het debat
  ging toen niet meer over het gevaar van Bekkers boodschap, maar over wat zijn
  
  boek nog kon betekenen voor een theologie die een modern, verlicht
  christendom voorstond, waar vroomheid was verbonden met rationaliteit en
  waar de duivel werd gezien als het kwaad in de mens. Voor dit meer
  vaktheologische debat bleek De betoverde Weereld nog veel te bieden te
  hebben, en in 1781 verscheen een nieuwe vertaling, nu niet meer als
  ‘schotschrift’, maar als een monument voor een denker die de wereld had
  bevrijd van bijgeloof.
   Dit is een bijzonder rijk boek over geleerden, geleerde discussies en
  geleerdentwisten, bedoeld ook voor een geleerd publiek, dat bijvoorbeeld niet
  terugschrikt voor onvertaalde Latijnse citaten. Wie een helder beeld wil
  krijgen van Bekkers niet geheel onproblematische cartesianisme, en van de
  vaak al even moeizame positiebepaling van voor- en tegenstanders daarvan,
  kan dit boek als een aanwinst beschouwen. De barre realiteit van de
  heksenwaan in de Duitse landen in het begin van de achttiende eeuw, die de
  achtergrond vormde van al die debatten en die ze hun actualteit en felheid gaf,
  blijft daarbij wel goeddeels buiten beeld, net als – ik wees er al op – de
  feitelijke rol die Bekkers boek speelde bij het verdwijnen van de
  heksenprocessen. ‘Duits bijgeloof verdween dankzij Nederlandse dominee’
  lees ik als kop boven een aankondiging van deze studie op de site
  ‘katholieknederland.nl’, maar dat haal ik er toch echt niet uit.
  Ton van Strien, Vrije Universiteit Amsterdam
  
  Webrecensie BMGN – LCHR 126:3 (2011)
  Roon, Marike van, Goud, zilver & zijde. Katholiek textiel in Nederland 1830‐
  1965 (Zutphen: Walburg Pers, 2010, 399 blz., ISBN 978 90 5730 642 6);
  Noordwijk, Bernard van, De erfenis van Kortjakje. 250 Jaar boekjes vol
  zilverwerk (Kampen: Kok, 2009, 223 blz., ISBN 978 90 4351 680 8); Schade
  van Westrum, Lia, Oud‐katholieke kerken. Drie eeuwen verborgen erfgoed
  van een eigenzinnige geloofsgemeenschap (Zutphen: Walburg Pers, 2010,
  192 blz., ISBN 978 90 5730 667 9).
   Terwijl kloosters en kerken sluiten en soms zelfs worden gesloopt – alsof
  de zestiende eeuw is herleefd – raakt het roerend kerkelijk erfgoed op
  drift. Er is regelgeving voor deze situaties, maar op het terrein van de
  liturgische gewaden is er een overvloed aan materiaal. De dissertatie Goud,
  zilver & zijde van Marike van Roon is niet alleen een uitstekende
  chronologische geschiedenis van het katholieke liturgische gewaad van
  1830 tot 1965, het werk kan tevens een leidraad zijn bij de selectie van wat
  bewaard zou moeten worden. Als eerste wetenschapper heeft de
  promovenda de productie van kazuifels, koorkappen, dalmatieken,
  tunieken en andere kledingstukken opgespoord en deze een plek gegeven
  in de ontwikkeling van deze gewaden in Nederland. Zij ging op zoek naar
  de borduurateliers, de firma’s, de ontwerpers, de kunstenaars, de
  wetenschappers en de theoretici. Zij haalde uit de archieven gecombineerd
  met de stilistische vergelijking van de kledingstukken in haar 399 pagina’s
  tellende, rijk geïllustreerde boek op een groot formaat (28,5 x 22,5 cm) vele
  namen te voorschijn. Zo kon zij lijnen trekken.
  Haar onderzoek vangt aan met de eerste helft van de negentiende
  eeuw wanneer de Nederlandse katholieke kerk nog geen bisschoppen
  heeft. De oriëntatie is dan op België en Frankrijk. De stijl is neobarok. Veel
  hoog opgewerkt goudborduursel siert de gewaden voor de eredienst.
   Nadat in 1853 paus Pius IX in Nederland bisschoppen benoemde, zien we
  onder invloed van jonge geestelijken de accenten verschuiven naar
  Duitsland, vooral het Rijnland. Er ontstaan eigen naai‐ en borduurateliers,
  waardoor import van katholieke gewaden zeldzaam wordt. We ontwaren
  dan in de twintigste eeuw een bloeiende tak van rooms‐katholieke
  kunstnijverheid. Ieder kerkgebouw – en er werden er nogal wat gebouwd –
  krijgt hele sets gewaden in de zes liturgische kleuren: wit, rood, paars,
  groen, zwart (en in rijkere kerken roze dat slechts twee keer per jaar werd.
  