text: R. Kern
  Dedemit. (Met naschrift van Th. Pigeaud)
  In: Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 117 (1961), no: 3, Leiden, 386-387
  
  This PDF-file was downloaded from http://www.kitlv-journals.nl
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 05:12:31AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  386
  
  MEDEDELINGEN.
  PEDEMIT.*) In de afdeling Patjitan (Zuid-Madiun) grenzende aan de residentie
  Surakarta bestond een halve eeuw geleden in enige desa's in het Zuid-Oosten
  va» het toenmalige district Pringkuku, thans Punung geheten, de openbare verering
  van een dëdëmit. In het huis van het dorpshoofd was aan den achterwand een
  vertrek ingericht, van voren open, uitziende op het middenvertrek; het was bestemd
  voor den dëdëmit. Het huis binnentredende had men er, ietwat naar links, het
  gezicht op. Daar lagen een bultzak met hoofdkussen en rolkussen, in minder dan
  normale afmetingen, dit was het rustbed van den dëdëmit. Aan het voeteneinde
  stond een spijsoffer met een lampje en een miniatuur koelkruik. zelfs een miniatuur
  opiumpijp ontbrak niet, zij lag aan het hoofdeneinde, wat inderdaad haar plaats
  was. Een offer was doorlopend aanwezig; het werd regelmatig vernieuwd, de
  vrouw van den bëkël — de naam van het dorpshoofd in deze streken — was met
  de zorg hiervoor belast.
  Het was geen voorouderverering; de voorouders heten luluhur en de geest die
  hier vereerd werd was, als gezegd, dëdëmit. Het Jav. wb. geeft s.v. dëmit als
  verklaring: verborgen, moeilijk te ontdekken; dëdëmit, onzichtbare geest, die ergens
  huist; Pig.: dëmit(an), het verborgene, geheim; (dë)dëmit, geest (buitenmenselijk
  wezen, inz. op één plek thuisbehorende); O-Jav. madcm.it, verborgen, fijn; v. d. T.
   dalan dëmit, heimelijk. De geest die hier vereerd werd, was de eigenaar van den
  grond, 't Is in Indonesië een zeer verbreide mening dat de grond aan de aardgeesten behoort. De grond met alles wat daarop van nature gegroeid is, is van hen.
  Veelal sluit dit recht ook het wild in. Waarschijnlijk is dat altijd het geval en is
  het slechts een onwillekeurig verzuim der berichtgevers als het wild niet genoemd
  wordt. Alles wat boven van de betekenis van dëdëmit gezegd werd is op hen
  toepasselijk, alleen moet er aan toegevoegd worden dat zij eigenaren van den
  grond zijn. De Sundanezen vereren hen ook, maar in de Preanger doet ieder dat
  voor zich, 't is geen plicht der gemeenschap. Dit is historisch te verklaren. De
  desa had bij de Sundanezen oorspronkelijk geen staatsrechtelijk karakter. Zij is
  begonnen als een conglomeraat van buurtschappen die door de overheid onder
  één hoofd werden gesteld, een lurah (in Oost Preanger kuwu), door haar aangewezen. Omstreeks 1860 was zelfs de naam desa nog onbekend. Allengs is zo'n
  kalurahan tot een staatsrechtelijke eenheid uitgegroeid1). Nu nog noemt men vaak
  desa de kampong waar het dorpshoofd woont. De buurtschap heet lëmbur, ook
  een alleenstaande boerenhoeve heet lëmbur. De Sundanese landman nu legt zijn
  offer in een struik of hangt het aan een boom bij zijn huis voor nu boga of
  gewoonlijk, met een hoog woord, nu kagungan, den eigenaar, versta: van den
  grond waarop hij woont en bouwt.
   Wanneer men van Patjitan langs den groten weg naar het Noorden reed, kon
  men op verschillende punten offerspijzen in mandjes zien hangen aan de struiken
  op den berm van den weg. De mandjes hadden een bepaald model, zij waren rond
  en plat met een opengewerkten rand van jong klapperblad vervaardigd. Zij heetten
  pandjang ilang. Blijkbaar zijn zjj ook elders bekend, het Jav. wb. vermeldt s.v.
  pandjang, p. ilang, een van jonge klapa bladen gevlochten pandjang (soort schotel).
  Wij hebben destijds verzuimd na te gaan voor wie de offers bestemd waren; naar
  alle waarschijnlijkheid waren zy hier opgehangen voor de grondgeesten in het
  algemeen, 't Is met dezen namelijk zo gesteld dat zy het den mensen niet al te
  *) Deze korte mededeling van wijlen de Heer Kern berustte sinds jaren in het
  archief der redactie, zij wordt thans geplaatst, voorzien van een naschrift van
  Dr. Pigeaud.
  x
  ) van Marie, Beschrijving eener kaloerahan in het Noorden van Tjiandjoer, Bij dr.
  Kon. Inst. 2, IV, I e.v. (1862).
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 05:12:31AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  MEDEDELINGEN.
  387
  
  moeilijk maken. Zij gedogen dat de mens een stuk grond ontgint en bebouwt mits
  hun eigendomsrecht door middel van offers op zijn tijd wordt erkend.
  't Bijzondere in Pringkuku was nu dat hier de verering uitging van de gemeenschap
  en een doorlopend karakter had. Op den bëkël rustte de plicht den dëdëmit-dienst
  in zijn woning te verzorgen en zijn echtgenote was, ook weer ambtshalve, verplicht
  het vertrek in orde te houden en de offers te verzorgen. Men mag daaruit afleiden
  dat deze dëdëmit de eigenaar was van het gehele dorpsgebied.
   Wij hebben in de Preanger een huis bewoond, een Gouvernementswoning op
  Gouvernementsgrond. Dat woord zei de bevolking natuurlijk niets. Er was enige
  onrust onder de bedienden toen ik er in trok. 't Bleek dat de grondgeest verlangde
  dat er éénmaal per week op een vasten dag een godsdienstige maaltijd werd gehouden (al of niet uitgesproken, ook aan hem opgedragen). Toen dat geschiedde
  was iedereen opgelucht. Niemand stelde zich de vraag hoe dat zo gekomen was;
  't was zo en dus moest het geschieden.
  R. A. KERN
  NASCHRIFT. Het distrikt Punung, Patjitan, bevat verscheidene plekken van verering van chthonische machten. Dit staat vermoedelijk in verband met de daar
  gevonden druipsteen-grotten. De guwa (grot) Kalak (kalak is een boom, Mitrephora)
  zou de laatste woonplaats zijn van den laatsten Bra Widjaja, wiens plan, daar een
  kraton te stichten, nadat hij uit Madjapahit verdreven was, door sunan Kali Djaga
  verijdeld werd. De vorst zou na zijn dood begraven zijn in de desa Kalak; zijn
  beide handen, in een vrij grote waterpot (gëntong) geborgen, liggen in de Sëtana
  (kraton) Gëntong, een heilige plek op een uitstekende rots aan de zuidkust, die
  het voorkomen van een pot heeft, en geldt voor een van de tumbals van Java
  (bezweringsmiddelen, die de mensen tegen de boze geesten moeten beschermen).
  Het is hier niet de plaats om diep in te gaan op deze overlevering. De grote
  betekenis van de Ratu Lara Kidul, de maagdelijke Vorstin van de Zuidzee, in het
  Javaanse volksgeloof is bekend genoeg. Verering van deze Zee- en Doodsgodin
  komt op talrijke plekken lang Java's zuidkust voor. Het lijkt waarschijnlijk dat
  wat de heer Kern in Punung gezien heeft vereringsplaatsen van de Vorstin waren.
   Ook uit andere distrikten zijn wel rustbedden binnenhuis (men denke aan de
  Zuid-Midden-Javaanse krobongan of patanen) gewijd aan hogere machten en met
  name aan de Njahi Kidul gemeld.
  Leiden, december 1960.
  TH. PIGEAUD
  
  DE AUTEUR VAN DE HARSA-WIJAYA. Toen Prof. Berg de 'Kidung HarsaWijaya, Middel-Javaansche Historische Roman', publiceerde in BKI 88/1-2, 1931,
  moest hij op p. 3 opmerken: 'Omtrent de tijd, waarin de Kidung Harsa-Wijaya vervaardigd kan zijn en omtrent den persoon van den schrijver tasten wij geheel in het
  duister. . . . Zoolang niet anders blijkt, mag aangenomen worden, dat het werk
  op Bali ontstaan is.'
  Dezer dagen las ik het hs. van de Gëdong Kirtya (vroeger Kirtya Liefrinck-van
  der Tuuk) No. 273, Babad Sang Brahmana Catur, waarvan de auteur ook dadelijk
  als andere mogelijke titel opgeeft: Brahmakulasargah. Inderdaad vormt de afstamming der 4 voornaamste brahmanengeslachten het grootste deel (lëmpir 6-63)
  van dit geschrift.
  In de eerste 5 lëmpirs staan brokken en flarden van het Brahmanda-purana,
  nu gemakkelijk te identificeren door Prof. Gonda's uitgave in Bibliotheca Javanica
  5/6. De auteur noemt in het begin van zijn geschrift als jaar van vervaardiging
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 05:12:31AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0.
  