text: GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR
  IN SURINAME
  DOOR
  
  A. REYNE
  
  (Fervo/g)
  I V . CULTUUR, OOGST EN BEREIDING
  
  3. £V ze>mfen gem scAai«w&oowe« g£/>/antf. Geèrat^ van
  In bijna alle cacao-verbouwende landen wordt de cacao
  gekweekt onder schaduwboomen; zoo bijv. in Suriname
  onderkoffiemama (Erythrina glauca Willd); in enkelelanden, bijv. Grenada en Brazilië, kweekt men de cacao ook
  zonder blijvende schaduw; echter gebruikt men in de eerste jaren daar wel hulpschaduw (bananen enz.) voor de
  jonge cacaoplanten; gedeeltelijk geschiedt dit ook met het
  doel om iets van den grond te halen, zoolang de cacao-aanplanting nog niet produceert.
  De cultuurwijze van Grenada zonder schaduw, die van
  vrij recenten datum is *), verschilt zeer van die op Trinidad
  met schaduw. Omstreeks 1900 en later is er over het schaduwvraagstuk in Britsch West-Indië veel gestreden*). Als
  voordeel van de cultuurwijze van Grenada wordt aangenomen, dat de cacaoboomen eerder produceeren en meer
  vruchten geven. Vele planters op Trinidad zijn echter van
  oordeel dat op hun eiland het niet voordeelig of zelfs oni) Van omstreeks 1895 (W. I. bull. VI, p. 75).
  *) Zie P. Preuss-Expedition nach Central- und Süd-Amerika 1901, p.
  186. W. I. buil. VI (1906), p. 74—78. Agric. News IV (1905) p. 162, XVI
  (1917), p. 33. J. H. Hart, Cacao (1900), p. 11, (1911), p. 44/9.v. Proc. Agr.
  Soc. of Trinidad, verschillende plaatsen.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  108 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  mogelijk zou zijn om cacao zonder schaduw te planten.
  Met deze discussiën rees de vraag: welke beteekenis hebben de schaduwboomen bij de cacaocultuur ?
  Een uitvoerige beschouwing over dit onderwerp gaf Dr.
   C. J. J. van Hall in buil. 7 van de Inspectie van den Landbouw in West-Indië (Paramaribo 1906). Van Hall *) komt
  tot de volgende conclusies:
  1. De cacaoboom kan zeer goed het volle zonlicht verdragen en is hiervoor zelfs dankbaar, zooals blijkt uit grootere productiviteit.
  2. Het nut van den schaduwboom is gelegen in de grondverbetering, die hij tot stand brengt door het koel houden
  van den bodem en het tegengaan van de vertering van
  den humus, voorts in het aanbrengen van humus door
  bladafval, in het losmaken van den bodem door zijn wortelgestel en in het verrijken van den bodem met stikstof.
  Ook als windbreker bewijst de schaduwboom dienst.
  3. Wil men de cacao zonder schaduw kweeken, dan zullen in het algemeen de opgenoemde nuttige uitwerkingen
  op andere wijze bereikt moeten worden; dit kan geschieden zooals op Grenada door zware bemesting en dergelijke
  grondbewerking of door tusschenplanting van een laagblijvend gewas, zooals dat in onze proef velden plaats
  vindt 2).
  4. Op deze wijze zal de cacaocultuur zonder schaduwboomen altijd een veel intensievere cultuur zijn, die hoogere kosten met zich meebrengt maar ook hoogere opbrengsten geeft.
  5. Of zulk een intensievere cacaocultuur practisch uitvoerbaar is, hangt van locale omstandigheden af."
  Hart *) meende, dat in het geaccidenteerde terrein op
  Grenada de bergen zelf als schaduwgevers optraden;
  Preuss ontkent dit en meent dat de grootere vochtigheid
  van de lucht en de sterkere bewolking op Grenada de
  schaduwboomen overbodig maken in tegenstelling met
  Trinidad.
  *) Vergl. ook C. J. J. van Hall. Cocoa, London 1914, p. 148—152.
  *) Daarvoor werd Cajanus indicus (wandoe, pigeonpea) gebruikt.
  ») J. H. Hart. Cacao, London 1911 (Port of Spain 1900).
   Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 109
  
  J. B. Harrison (Br. Guiana) is van oordeel dat de schaduwboomen alleen noodig zijn voor windbrekers en dat de
  schaduw ter wille van de productie tot een minimum gereduceerd moet worden (Timehri, 1918, p. LVIII e. v.).
  Van Hall daarentegen is van meening, dat het voorvoornaamste nut van de schaduwboomen gelegen is in den
  gunstigen invloed, die ze op den bodem uitoefenen. Dat
  deze opvatting voor de tegenwoordige Surinaamsche plantages juist is, hebben de ervaringen, die men later heeft
  opgedaan met koffieaanplantingen onder Hevea-schaduw, zeer waarschijnlijk gemaakt. Liberia-koffie groeit
  onder Hevea-schaduw zeer slecht, terwijl de schaduw, die
  de Hevea aan de koffie geeft, slechts weinig verschilt met
  die der koffiemama (Erythrina glauca), waar onder de Liberia-koffie zeer goed groeit. Treffend was in vele gevallen
  de verandering ten goede, die in de koffievelden optrad,
  toen de Hevea's door koffiemama's vervangen werden.
  In verband met het bovenstaande, kan als een der voornaamste resultaten dezer historische studie zeker gelden,
  dat de cacao in Suriname 1 £ eeuw lang zonder schaduwboomen gekweekt is (evenals de koffie).
  Teenstra (1834) vermeldt in zijn beschrijving van de cacaocultuur in Suriname, dat men in Caracas de cacaoboomen plant onder de schaduw van reeds vroeger geplante
  boomen. „De jonge kakauplant (wordt) eerstelijk overschaduwd door bananenboomen, en grooter geworden,
  roeit men de bananen uit, en laat den om de andere rij geplanten koraalboom (ery/Anwg) tusschen de kakau staan.
   De Spanjaarden planten twee soorten van «ry/Anwe-boomen, op Java dadap *) geheeten.... Men kent dezelve in
  Suriname beter onder den naam van &o//y mama of zani£o£ers, wordende hier een zware boom."
  Hieruit moet men opmaken, dat het planten van koffiemama tusschen de cacao in Swmame niet plaats vond. Ook
  in Teenstra's beschrijving van de koffiecultuur wordt ner*) Erythrina lithosperma BI. en andere.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  110 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  gens gewag gemaakt van het planten dezer boomen in de
  koffiestukken.
  Wel teekent hij aan, dat de bananenplant dient om de koffie tegen zon
  en wind te beschutten, zoodat ze in Suriname de plaats vervangt van de op
  Java tusschen de koffie groeiende „dadap". Teenstra, die te voren.een ige
  jaren op Java in den landbouw werkzaam was, kende waarschijnlijk den
  „dadap" (Erythrina sp.) uit eigen aanschouwing. Hij houdt den „dadap"
  voor een beter schaduwboom, omdat deze zijn bladeren op den juisten tijd
  afwerpt.
  Bij zijn beschrijving der houtsoorten teekent Teenstra over den postentrie (Hura crepitans L.) aan, „Sommigen beweren, dat deze Pasfewfrie een
  soort van Erythrine is, welke de Spanjaarden van Caracas Bucare anaveo *) heeten.
  Anderen verwarren de itTo//ymama of den OrenoAAeèoom •) met den
  .Posfe»<n>; echter heeft de eerste meer overeenkomst met den Z)adfa^> der
  Javanen."
  De beschrijving, die T. echter van „den Surinaamsche Postentrie" geeft,
  bewijst, dat het werkelijk een Erythrina, waarschijnlijk de tegenwoordige
  koffiemama is, welke hij op het oog heeft. De bladeren vallen aan het einde
  van den drogen tijd af; de bladerlooze boom draagt dan roode bloemen.
   Het onderste gedeelte van de bloem bestaat uit een oranjekleurige „bladsleuf", daarop volgen twee bleekgele blaadjes met purperkleurige punten,
  waarboven twee andere „sleufvormige blaadjes" staan, waaruit 10—12
  meeklraden komen.
  De beschrijving, die dan volgt van de vrucht (8-hoekig geribd zaad, bekend als „zandkoker" 3) en van het zeer giftige melksap en de geschiktheid
  voor „vlieringplanken" slaat echter wèl op den postentrie (Hura crepitans
  L.).
  Nog tegenwoordig wordt in het district Nickerie de koffiemana, Erythrina glauca Willd, aangeduid als „sandbox", hoewel die naam aan H. crepitans toekomt (vanwege het gebruik der vruchten).
  Ook in Noord-Brazilië hebben Hura crepitans L. (assacü) en Erythrina
  glauca Willd (assacü rana of assacü) denzelfden naam *).
  Inderdaadvertoonendebeide boomen uiterlijk eenige overeenkomst, wat
  den stekeligen stam betreft, zoodat bij oppervlakkige beschouwing verwarring mogelijk is. De koffiemama bevat echter geen melksap, de postentrie
  heeft geen roode bloemen en staat in den drogen tijd niet kaal.
  Volgens Teenstra vond men in Matappica een groote hoeveelheid „postentrie" wftfr de koffiestukken, tot bescherming tegen de „schrale zeewinden". Wanneer men aanneemt, dat dit koffiemama geweest is en dat men
  *) = Bucare anauco = Erythrina umbrosa, ook tegenwoordig nog in
  Venezuela en Trinidad als schaduwboom voor cacao gebruikt. (Vergl. R.
  de Grosourdy, El Medico botanico 1864, dl. II, p. 452).
  *) In Br. Guiana, waar Erythrina glauca Willd gebruikt wordt als in Suriname, heet deze nog thans „Oronoque tree".
  *) Met den naam zandkoker wordt bij Nepveu, Hartsinck en Blom, Hura crepitans L. bedoeld (vergl. Eng. „sandbox", Fr. „sablier".).
  *) J. Huber. Arboretum Amazonicum 1900, pi. 14. Boletim do Museu
  Goeldidl. VI (1909) p. 183.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 1 1 1
  deze oorspronkelijk als windbrekers gebruikte voor de koffieplantages is de
  oorsprong van den naam „koffiemama" ook verklaard.
  Voor zoover mij bekend is, komt die naam in de uitvoerige Surinaamsche
  litteratuur vóór Teenstra nergens voor.
  Wel vindt men bij Aublet (1775) den naam „mamam cacao"; zoo noemden de inwoners van Cayenne Hura Crepitans L. (de vrucht echter „sablier"). Misschien diende die boom in Cayenne tot windbreker voor de cacao. Volgens H. Jumelle (Le cacaoyer, Paris 1900) wordt hij nog wel als
  zoodanig gebruikt. Op Trinidad dient Hura soms als schaduw voor cacao.
  Erythrina heet bij Barrère (1734) en Aublet „immortel", welke naam thans
  nog in gebruik is.
  De veronderstelling, dat de koffiemama eerst tegen het midden der 19de
  eeuw bij de koffiecultuur is ingevoerd en wel oorspronkelijk als windbreker, laat zich nader bevestigen.
  H. C. Focke, die met de flora van Suriname goed bekend was, schrijft in
  1855 i) in zijn Neger-Engelsch woordenboek bij het woord „koffiemama":
  „een hooge boom van dien naam, die, wora/ aan a«w zeeAan*. in de koffiestukken geplant wordt, om den koffy-heester tegen «ware tftnrfen te beschermen (Erythrina glauca G. F. W. Meyer).
  H. W. Lans (1829) zegt, dat in Matappica-, Warappa-, en Motkreek
  vroeger de beste koffielanden waren, maar dat de oogsten er sterk achteruit gegaan zijn, volgens het gevoelen der beste planters, omdat na de ontwikkeling der katoenteelt aan de monding der kreeken de bosschen aan
  zee, „die de koffielanden als een gordijn beschermden tegen de zeewinden"
  zijn opgeruimd. Waar het bosch gebleven is, als in de Commewijne en Cottica, zijn de oogsten nog goed.
   De groote hoeveelheid „postentrie" (blijkbaar koffiemama), die volgens
  Teenstra later aanwezig was tot bescherming tegen de schrale zeewinden
  vóór de koffiestukken in Matappica, is wellicht geplant om dit euvel te verhelpen.
  Wat de aanleiding is geweest om dezen windbreker later in de koffiestukken te gaan planten, zooals Focke (1855) meedeelt, is niet bekend.
  In de voormalige koffievelden (Surinaamsche koffie) der plantages aan
  de Commewijne en Suriname schijnt men zelfs nooit koffiemama geplant te
  hebben. In een inventaris der koffieplantage Jagtlust van 1850 vindt men
  bij de beschrijving der koffiestukken steeds de uitdrukking: „ . . . . koffieboomen met de bananen geplant in het verband", ook voor velden waar de
  koffie reeds 30 jaar en ouder was. Hieruit en uit andere gegevens blijkt, dat
  op deze plantage de Surinaamsche koffie niet alleen in de jonge maar ook
  in de oude velden een tusschenplanting van bananen had. Eerst omstreeks
  1870 toen deze plantage in een cacaoplantage werd omgezet, werden alle
  velden met koffiemama beplant (de stekken daarvoor werden uit de kapoewerie gehaald. Met welk doel was daar vroeger koffiemama geplant ?).
  i) Bij C. A. van Sypesteyn: Over Surinaamsche houtsoorten, West-Indië, dl. I, blz. 176 (1856): Koffy-mama, Erythrina corallodendron L., E.
  glauca Wil. Zelden wordt dit hout gebruikt, dat ook slechts in kleine afmetingen voorkomt. De boom tree/a/ aawge£/an< /o/fcescAej-ming'der ;onge Ao//ie&
  In H. C. Focke, I ,ijst der planten, welke in de kolonie Suriname geAa.e«A<
  worden. (Tijdschrift voor de Wis- en Natuurkundige Wetenschappen
  1848) wordt de koffiemama, E. glauca, G. F. W. Meyer, ook genoemd.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  1 12 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTÜUR IN SURINAME
  Een bejaard inwoner van Paramaribo deelde mij mee, dat hij zich de
  koffieplantage Killenstein uit het jaar 1862 herinnerde. Ook daar vond
  men in de oude koffievelden geen koffiemama, maax een tusschenplanting
  van bananen.
  Nu is het ook beprijpelijk waarom Teenstra (1835) zegt, dat in Suriname
  de banaan de plaats vervangt van de op Java tusschen de koffie groeiende
  „dadap".
  Als bewijs dat vóór Teenstra de koffie in Suriname steeds zonder schaduwboomen geplant is, moge nog gelden dat door geen der oudere schrijvers die uitvoerig over de koffiecultuur spreken (Handschrift 1740, Nepveu
  1770. Blom ») 1787, Guizan 1788, Verhandelingen 1804) over het planten
  van schaduwboomen gerept wordt. F. W. Hostmann, die sedert 1818 in Suriname was, schrijft in een in 1850 gepubliceerd boek (Over de beschaving
  van negers in Amerika enz.), dat naar zijn oordeel de koffieboom, ten minste in de vlakten, niet zonder schaduw behoort op te groeien, in Suriname
  echter „laat men hem in het open veld opgroeijen, veel meer aan de zon
  bloot staande, dan dit gewas kan verdragen".
  In de opstellen over koffiecultuur in het tijdschrift: de Kolonist (Paramaribo 1839) p. 227—232, 264—278, 291—295: wordt nergens over schaduwboomen gesproken, in het laatste opstel wordt zelfs gezegd, dat de koffieboom de volle zon en veel lucht behoeft. Van Raders en Wolfson deelen
  in hun reisverslag (Paramaribo 1846) mee, dat de koffie op Grenada onder
  een beschermenden boom geplant wordt. In Suriname geschiedde dat dus
  blijkbaar niet.
  In de Spaansche landen zijn schaduwboomen voor cacao („madre de cacao") van ouds in gebruik geweest (vergel. G. Benzoni midden 16de eeuw, D. Ch. de Rochefort
  midden 17de eeuw, Pertinente beschrijvinghe van Guiana, 1676).
   Erythrina werd omstreeks 1800 zeker reeds gebruikt
  als schaduwboom voor cacao in de Spaansche landen
  (vergl. B. Edwards, History British Colonies in the West
  i) Blom acht het in een latere publicatie (1801) niet ondienstig om op
  schrale gronden, waar de middagzon en wind voor de koffie nadeelig is, deze licht te beschaduwen door tusschenplanting met „boschpapaijen" (Cecropia peltata) op 40—60 voet afstand.
  Op Victoria (bov. Suriname) bijv. waar de grond zeer los en spongieus
  was, meende Blom, dat het zeer goed zou zijn om de jonge koffie en cacao
  te beschaduwen óf met boschpapaja's (opgegroeid tot 16 voet lengte 50—
  60 voet plantwijdte) óf met bananen (20—50 voet plantwijdte). De boschpapajas moesten tegelijk met koffie en cacao geplant worden.
  In de verhandelingen der plantersvereeniging „De Eensgezindheid"
  (1804) wordt daarentegen protest aangeteekend tegen de meening, dat de
  bananen op de koffie nuttig werken door de schaduw die ze geven: „het
  strijdt tegen de natuur en gezonde reden, dat de eene boom of plant onder
  de ander niet behoorlijk groeien en zich uitzetten kan, maar onderdrukt
  wordt, en zulks daarom nooit moet geschieden".
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  113
  
  Indies vol. II. G. A. Porter, Tropical Agriculturist 1833;
  Guizan 1825, p. 396^W2.
  Geen der beschrijvingen voor Suriname van vóór 1830*)
  spreekt echter over het planten van schaduwboomen in
  cacaostukken. (Verhandelingen plantersvereeniging „de
  Eensgezindheid" 1804, Blom 1801, Blom 1787, Guizan
  1788, Nepveu 1770, handschrift planter 1740—1747). Het
  zou zeker toevallig zijn als al deze schrijvers, die ervaring
  hadden van de cacaocultuur in Suriname en ze vrij gedetailleerd beschrijven, juist dit punt vergeten hadden.
   Als een duidelijk bewijs dat de cacao zonder blijvende
  schaduwboomen geplant werd, kan de volgende plaats
  bij Blom (1786) gelden.
  Men heeft hier op de plantage Tourtonne de proef genomen m'rf a/feen w^ row^ora ^e s£w&&en, maar oo& tnrfes/w&fott, langs de kleine trenzen, gemeen waterhout") te planten, en men ziet niet alleen dat ^£S2£//s sc&aiwz£> aa« de cacaoèoom me/ /w'nier/t)'^ Ï'S, maar integendeel staan dezelve
  onder deeze boomen zelfs zeer voordeelig en geven overvloed van vrucht".
  Deze mededeeling wordt gedaan naar aanleiding van het
  bericht, dat de Spanjaarden de cacao „te midden van hooge bosschen" planten.
  ') Bij Guizan komt een rapport voor over de cacaocultuur in Venezuela,
  uitgebracht door iemand die in 1824 door den gouverneur van Cayenne
  daarheen gezonden was. Deze rapporteur beschrijft de cultuur onder Erythrina's en merkt op, dat men dien boom op de fransche Antillen niet zou
  kunnen gebruiken vanwege de orkanen, maar in Cayenne zou het best
  gaan.
  Van Raders en Wolfson (Verslag eener reis naar Demerary, Grenada
  en Guadeloupe, Paramaribo 1846) berichten, dat op Grenada de cacao
  geheel anders geteelt wordt als in Suriname.
  Zeciteeren dan Edwards, History Br. Colonies in the West Indies, 4 ed.
  1807, o.a. „Het wordt ook raadzaam geacht om den eenen of anderen boom
  (de erythrina of beantree neemt men gewoonlijk hier voor) ten Zuid Westen van de cacaoplant te planten, welke tegelijk met dezelve opgroeit en
  haar beschermt." Ook deelen zij mee, dat de koffie op Grenada onder een
  beschermenden boom geplant wordt. Deze heeren (zeeofficieren) schenen
  dus een tusschenplanting van schaduwboomen in koffie- en cacaovelden in
  Suriname niet te kennen.
  *) Onder dezen naam staat tegenwoordig een Acanthacee, Trichanthera
  gigantea H. B. K. bekend, die nog wel eens als windbreker gebruikt wordt,
  daar ze zeer gemakkelijk en snel groeit.
   8
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  1 14 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  Blom teekent over het aanleggen van cacaovelden nog
  aan: „Men kan ook wel eenige wilde boomen, mits die
  hoog van stam zijn, op zekeren afstand laten staan om
  schaduw aan de Cacao te geven; terwijl die onder de schaduw, die echter niet bekrompen, maar ruim moet zijn,
  zeer wel tiert. Echter is dit geen noodzakelijkheid, want
  t'n <fe o/>£« /MCM, iw goedtf 2tt>aar£ grora&w geplant zijnde,
  groettf 20 2££r we/., en zoo groot dat de een de ander tot
  schaduw kan strekken."
  De mededeeling uit de jaren 1740—1747, dat men de
  bananen kan laten staan tot de cacao zijn kroon gevormd
  heeft, en „zoo veel kragte ontvangen heeft dat hij sig van
  andere Hulpe niet van noode heeft te bedienen", wijst er
  ook duidelijk op dat geen blijvende schaduwboomen geplant werden.
  Uit het bovenstaande blijkt voldoende dat tusschenplanting van Erythrina's in cacao- en koffievelden in de
  18de eeuw in Suriname niet in gebruik was. Erythrina
  glauca komt voor zoover mij bekend is, in Suriname niet
  in iïê{ wild voor; in de zwampen achter de plantages in
  Nickerie is ze waarschijnlijk verwilderd *) en afkomstig
  van die plantages zelf. Toch schijnt men vroeger (voor andere doeleinden) wel Erythrina aangeplant te hebben.
   M. S. Merian (1726) geeft een duidelijke afbeelding van
  een Erythrina .waarschijnlijk glauca, op plaat 11 van
  haar verhandeling over Surinaamsche insecten. Ze beeldt
  daarbij dezelfde rups (ook de vlinder) af, die nog heden
  ten dage koffiemama-rups genoemd wordt (Arsenura erythrinae Fabr.) en vaak de koffiemama's kaal vreet, wanneer ze na hun bloei in den grooten drogen tijd, weer in
  blad gekomen zijn.
  De aan de plaat toegevoegde beschrijving van de „pallisade" berust blijkbaar op een vergissing en slaat op den
  pallisade-palm (Euterpe oleracea), niet op Erythrina.
  Waarvoor deze boom gebruikt werd in de 18de eeuw is mij
  *) J. W. Gonggrijp (houtvester in Suriname) meent dat deze boomen
  wild zijn. Hij zag ze op dezelfde wijze groeien langs de beneden-Orinoco.
  Ook trof hij den boom aan op Baviaan-eiland in de Corantijn.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 115
  
  niet bekend, mogelijk als laanboom, zooals Hura crepitans (vergel. Hartsinck, dl. I, p. 73). VanE.inermisAublet
  werd in Cayenne een dergelijk gebruik gemaakt (NoyerForets vierges, 1827).
  Aublet, die 1762 in Fr. Guiana kwam, beschrijft 2 Erythrina's. Eén vond hij in de vlakte van l'ïle de France; de
  wortels en bloemen daarvan golden als geneeskrachtig,
  over een ander gebruik wordt niets gezegd. (Hist, des
  Plantes de la Guiane Francaise. Tom. II, 1775, p. 760).
  Reeds eerder wordt een „immortel" beschreven door P.
  Barrère, die 1722—1725 in Fr. Guiana was, in zijn „Essai
  sur l'histoire naturelle de la France équinoxiale".
  Voor Suriname wordt Erythrina crista galli. (Mangonie?) genoemd in J. Alm, Plantae Surinamenses, Upsala 1775.
   Andere berichten over het voorkomen van Erythrina in
  de Guiana's heb ik in de mij ter beschikking staande 18de
  eeuwsche litteratuur niet gevonden.
  Door G. F. W. Meyer (Primitiae Florae Essequeboensis
  1818) wordt Erythrina glauca Willd. beschreven als een
  wilde boom en niet onder de gekweekte genoemd. Richard Schomburgk (Reisen in Br. Guiana 1848, dl. III, p.
  856) noemt Erythrina Corallodendron L. als geïmporteerden boom, die evenals Erythrina speciosa Andr. vanwege
  de fraaie bloemen in tuinen gekweekt wordt, echter E.
  glauca Willd als wilden boom uit het savanna-gebied, dl.
  III, p. 1203).
  Robert Schomburgk noemt bij zijn beschrijving van de
  Berbiceeengrooten „Orenocoboom" (Erythrina spec.?).
  Van het begin der cultuur af is men er in Suriname van
  doordrongen geweest dat de cacao tegen den wind moet
  beschermd worden.
  De onder 2 aangehaalde memorie van 1735 geeft aan,
  dat de aanplanting omgeven moet worden dooreen dubbele rij bananen of „waterwilligen" tot bescherming tegen
  den wind.
  Het handschrift uit de jaren 1740—1747, teekent aan,
  „De kakaauw vereyscht wel ter eerster Instantie, dat hij
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  1 16 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  niet zooveel voor de son, als wel £n'ncï£aa/;yc& wor ie
  )
  
  Nepveu (1770) geeft aan, dat de cacao, vooral als ze
  jong is, niet tegen wind kan. Daarom is een aan den windkant door bosch of boomen beschutte plaats het beste.
   Blom (1787) klaagt ook over de windschade, „zelfs wanneer een boom in het midden van een stuk komt te sterven, moet men aanstonds, al is het van gemeen hout, zorgen, dat de ledige plaats vervuld wordt, anders sterven de
  naast gelegen boomen mede weg, en men loopt gevaar van
  een gantsch stuk te verliezen". Het is dan ook zeer aannemelijk, dat men in dergelijke cacaovelden zonder tusschenplanting met schaduwboomen voor windschade zeer op
  zijn hoede moest zijn.
  Guizan (1788) beveelt het planten van windbrekers
  aan de N. en O. zijde der cacaostukken aan; eerst neemt
  men bananen en later plant men vruchtboomen daartusschen; goed is het ook eenige van die windbrekende heggen rondom de stukken te brengen.
  Ludwig (1789) zegt, dat men bij een cacao plantage altijd veel nieuwe boomen moet naplanten, omdat er vaak
  door den wind bedorven worden.
  In een latere publicatie (1805) raadt Blom aan om als
  windbrekers aan de N. en O. zij van de cacaostukken bamboe te planten.
  Ten slot te mag er nog op gewezen worden, dat de cacaoboom welke zonder schaduw gekweekt wordt, een andere
  habitus heeft dan de beschaduwde. De vorm is meer gedrongen. In de plantage Margarethenburg, waar indertijd
  verschillende cacaovelden zonder schaduw aangelegd wa') Ook Labat (1728) en de Quélus (1720), die een nauwkeurige beschrijving van de cacaocultuur op de Fransche Antillen leverden, spreken van
  windbrekers nl. 3 rijen bananen; Labat noemt ook een heg van „immortellen" (Erythrina) als zoodanig.
   M. Buc'Hoz (1787) die zijn inlichtingen over de cultuur vooral dankt
  aan een artikel van Artur (Cayenne) zegt: „On dit que l'ardeur du soleil
  pouvait nuire aux cacaoyers, surtout dans les terres argileuses, et dans celle ou Ie sable domine. „Le vent est bien plus dangereux pour les cacaoyers
  que le soleil". Een laag windbrekers rondom het terrein meestal bestaande
  uit bananen of bacoven is noodzakelijk.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 1 17
  
  ren *), maar omstreeks 1915 alle stukken weer beplant zijn
  met koffiemama, herkent men de vroeger schaduwlooze
  stukken nog duidelijk aan de gedrongen lage vertakte
  boomen.
  Dat de zonder schaduw opgegroeide cacao een geheel
  andere habitus had dan de tegenwoordige onder schaduw
  gekweekte, blijkt o.a. uit de volgende beschrijving van
  Blom (1786):
  Boom tot 10 voet hoog ^). Naarmate de boom groeit,
  buigen de takken zich meer en meer naar den grond, zoodat de onderste den grond raken; ten slotte sluiten de takken aan elkaar en bedekken den grond geheel, (plantwijdte 16—18 voet). De stam is 2 voet hoog. Wanner het lang
  droog was, vielen de bladeren soms af, maar met den regen liepen de boomen opnieuw uit.
  Guizan (1788) zegt van den cacaoboom: „il a toujours
  une grande partie de ses branches dont les sommités sont
  mortes. Il offre assez souvent l'apparence d'un arbre qui a
  été grêlé ou battu de l'orage *).
  Zooiets vertoon en gezonde beschaduwde boomen niet,
  maar wordt in het droge seizoen niet zelden waargenomen
  bij boomen, die in de volle zon staan.
  4. Swoeiew, wï'eitfw ew
  
  Over deze onderwerpen zijn weinig gegevens te vinden.
   Hoewel de meeste auteurs er op wijzen, dat het zeer moeilijk is om de jonge cacao op te kweeken, geven allen toe,
  dat wanneer eenmaal de cacao volwassen is, ze zeer weinig
  arbeid meer eischt. Men krijgt den indruk, dat aan de volwassen cacao zeer weinig gedaan werd.
  Merian (1727) merkt op, dat de cacao-doppen dienen
  als mest.
  Ook de reeds meer genoemde planter, uit de jaren 1740
  •) Zie van Hall (1907).
  *) Hartsinck (1770) 11—12 voet.
  ') de Quélus (1720) schrijft dat op de Fransche eilanden, de cacao (ook
  zonder schaduw geteeld) vaak veel dood hout, vooral aan de uiteinden der
  takken, heeft.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  118 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  —1747,, zegt, dat de schillen der cacao gebruikt worden
  om ze rondom de zieke en magere boomen te leggen. Verder: „De kakauw heeft van de Natuur de begaaftheydt,
  dat hij gelijk men segt, geslooten sijnde, geen wiet of gras
  omtrent hem laat groeyen, en dat hij sig met zijn eygene
  afgevalle blaaden voeyt en mest". Aan onderhoud*) werd
  dus blijkbaar niet veel gedaan (1 slaaf verzorgde 2000 boomen) . Wel wordt gezegd, dat cacao evenals koffie licht
  overwoekerd en verstikt wordt door patatten-ranken ^).
  Het is dus zeer aannemelijk, dat die tijdig verwijderd werden. De zonder schaduwboomen geteelde koffie en cacao
  zal er zeker meer door hebben te lijden gehad dan beschaduwde.
  Nepveu (1770) zegt: „Men moet in de cacoboom so wynig mogelijk kappen, alleen het drooge hout en de takken,
  die vermolmen wegnemen, ook de waterlooten".
   De cacao is volgens hem gemakkelijker te onderhouden
  dan de koffie en geeft als ze eens groot is, minder wiedwerk, omdat er geen onkruid onder groeit.
  Blom (1787) geeft op, dat onderaan eenige takken weggesnoeid werden om in de stukken te kunnen komen bij het
  oogsten; merkt echter in een later geschrift (1801) op dat
  det afsnijden van takken bij de cacao heel slecht is, de
  groei en productie benadeelt en bederf en kanker veroorzaakt.
  De cacao geeft weinig wiedwerk. Men moet gedurig de
  bladen uit de „trenzen" halen, anders wordt de „loozing"
  belemmerd. Het schoon maken van de groote en de kleine
  trenzen moet in het regenseizoen om de 3, uiterlijk 4 weken geschieden, alle onkruid (als sarre sarre, pannekoeken, watergras e.d.), die de loozing belemmeren, moeten
  er uit gehaald worden. „De goede afwatering is zeer nuttig
  voor alle gewassen; men kan nooit te oplettend met het
  i) Bij Labat (1725) en de Quélus (1720) wordt meegedeeld, dat men op
  de Fransche Antillen het doode hout meest liet zitten: De Spanjaarden
  („hoewel zeer lui en traag") lieten nooit na het tijdig weg te snoeien. Gewied werd tot de jonge cacao den grond bedekte en het onkruid onderdrukte, daarna achtte men 1 maal per maand wieden voldoende.
  *) Ipomoea sp., is nog steeds een zeer lastig onkruid.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 1 19
  
  schoon maken van trensen, en eene behoorlijke bedelving
  zijn".
  Ludwig (1789) merkt op, dat het z. i. evenveel werk
  geeft om een cacaoplantage te snoeien en schoon te houden als een koffieplantage.
   In de Verhandelingen der plantersvereeniging: „De
  Eensgezindheid" (1804) wordt aangeraden cacao slechts
  licht te snoeien, het dorre hout en de waterloten weg te nemen; de cacao moet heel anders gesnoeid worden als de
  koffie en katoen. Ook moet men de „vogelkaka" verwijderen en de worm onder de bast.
  Guizan (1788) houdt het mos voor schadelijk; het houdt
  het regenwater vast en bederft bloemen en vruchten. Men
  reinigt de boomen daarom als ze weinig bloemen hebben.
  Teenstra schrijft (1835): „De kakau boom moet ligt gesnoeid worden, vooral daar hij zijne vrucht niet in het jonge- maar oude vaste hout draagt.... men neme dus alleen
  de zuigers (waterloten), het hinderlijke en vooral het doode hout weg.
  Anderen snoeyen de stam tot 4 voet hoogte op, en laten
  de kruin op 3 takken groeven" (de overtollige takken worden op 2 vinger breedte van den stam afgesneden).
  Onder het onkruid zijn het zg. klimop *) en de paruiken,
  die op de takken uit het „vogelkaka" ^) groeven, het ergste, welke men beide bij de snoeying wegnemen laat; ook
  is het zeer nuttig, stam en takken, bij regenachtig weer,
  door middel van een houten mes, van het daar aan groeijende mos te laten zuiveren."
  Aan grondbewerking en bemesting voor oude cacao
  werd blijkbaar niet gedaan (wel voor de jonge planten;
  zie onder 2).
  Wat de „bedelving" betreft, het volgende:
  De planter van (1740) beschrijft de kleine trenzen als 3
  voet breed en 2 voet diep. De bedden zijn voor koffie
  (waarschijnlijk ook cacao) 30—33 voet breed.
  Nepveu (1770) deelt mee, dat de meeste cacao- en koffie
  plantages 30 ketting breed zijn en door paden in 3 vakken
  i) Blijkbaar wordt de genoemde Ipomoea bedoelt.
  *) = Phthirusa e.a. Loranthaceëen.
   Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  120 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  verdeeld zijn. Meestal is er om de 10 ketting een dwarspad waarlangs een trekker. De bedden zijn voor koffie
  (waarschijnlijk ook cacao) 33 voet breed, de kleine trenzen
  3 voet breed en 3 schop diep.
  Volgens Blom (1787 is de verdeeling in bedden bij cacao dezelfde als bij koffie, de kleine trenzen zijn 2 voet 3
  duim breed, 2 schop diep (1 schop = 9 duim). De oude
  trenzen moeten om de 3—4 jaren worden uitgediept ; 20
  duim is een voldoende diepte. De trekkers zijn 4—5 voet
  breed, 3—4 schop diep.
  Als afmeting der kleine trenzen geldt tegenwoordig
  meestal 2£ voet breed, bij 2 voet diep voor de trekkers 5
  voet breed bij 2$—3 voet diep (d. i. iets dieper dan de kl.
  trenzen, de breedte der bedden is gewoonlijk 30 voet; een
  en ander is, al naar gelang van plaatselijke omstandigheden, aan geringe wijzigingen onderhevig.
  5. Prorfttc<mte#
  Daar cacao zonder blijvende schaduw over het algemeen eerder in volle vruchtdracht komt, meer produceert,
  maar van korter duur is dan beschaduwde boomen, zijn
  de gegevens over dit onderwep van belang.
  In aanmerking moet echter genomen worden, dat men
  in het begin der 18de eeuw voornl. Criollo plantte, welke
  minder draagt en later in productie komt dan de tegenwoordige Amelonadotypen.
  De planter van 1740 rekent de gem. productie per boom
  op 3 pond. Daar hij 185 boomen per akker rekent, was dus
  de gem. productie per akker volgens hem ongeveer 555
  pond.
   Volgens Nepveu (1770) geven de boomen dikwijls tot 5
  pond per jaar door elkaar gerekend en enkele boomen tot
  12 en 15 pond (plantwijdte 12 vt.). De ordinaire cacao
  (waarschijnlijk de oude Criollo zie II) draagt gewoonlijk
  maar 12—18 jaar, de Caracas (waarschijnlijk een Forastero), wel eens zoo lang,, draagt echter minder vruchten. De
  bovengenoemde planter merkt dat ook op en stelt 30
  goede vruchten aan een „Carakische" tegen 50 aan een
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  121
  
  „Surinaamschen", echter zijn de vruchten van de eerste
  grooter, zoodat de productie vrijwel gelijk staat.
  Blom (1787) rekent dat de boom in het 4de jaar*) in
  productie komt, in het 8ste jaar in volle dracht is en dan
  3 pond levert. Op vele suiker-en koffieplantages werden
  eenige boomen voor eigen gebruik geplant; „sommige
  van deze boomen zijn wel 50 a 60 jaaren oud, staan zeer
  fleurig en geeven nog hunne volle revenue".
  In de begrootingen wordt ook 3 pond per boom aangenomen (250 boomen per akker).
  In een latere publicatie (1801) rekent hij ook 3 pond per
  boom per jaar (plantwijdte 16—18 vt.) In vruchtbaren
  grond wordt de boom tot 60 jaar oud, maar na 40 jaar begint hij achteruit te gaan.
  Volgens Guizan (1788) heeft men in Suriname gedurende jaren de productie opgenomen en rekent men als de
  boom in volle dracht is (9—10 jaar) 4—8 pond cacao per
  jaar. Wanneer men boomen van verschillenden leeftijd
  naast elkaar heeft, wordt 3 pond per boom aangenomen.
   In Suriname plant men slechts 275 boomen per akker
  en haalt niet meer dan 825 pond per akker. Guizan meent,
  dat er wel 450 boomen op een akker kunnen staan en dat
  dan ook op 3 pond per boom kan gerekend worden ^). In
  goed laag land duurt de cacao volgens hem tot 40 jaar en
  gaat dan achteruit. Echter kan men de boomen dan op 6
  duim boven den grond kappen en de 2 beste loten aanhouden (dat kappen geschiedt bij voorkeur in Nov. of anders
  in Febr.). De aldus verjongde cacao kan dan nog weer 15
  —20 jaar mee; hoe lang is nog niet juist bekend.
  Volgens Ludwig (1789) beginnen de boomen te bloeien
  als ze 2£ jaar oud zijn en zijn ze na 6 jaar op volle kracht.
  De opbrengst kan niet worden opgegeven, daar die van
  vele toevalligheden afhangt. Er zijn boomen die 200—300
  vruchten dragen. Dit geeft elke vrucht op 20—25 pitten
  i) Vgl. noot 1, p. 61.
  *) Volgens hem heeft men vele jaren lang proeven genomen met dicht en
  wijder planten en vond men geen verschil, zoodat men het er nog niet over
  eens is of op 10—12 of 8—9 voet moet geplant worden.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  122 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  gerekend en ongeveer 300 droge pitten in een pond, 24
  pond cacao.
  De Verhandelingen van 1804 stellen, dat de cacao eerst
  in het 6de en 7de jaar productief is.
   Als gemiddelde productie van goed onderhouden cacao
  (onder schaduw) wordt tegenwoordig in Suriname aangenomen 200 K.G., hoogstens 250 K.G., per akker van 180
  boomen, dus 1.1—1.4 K.G. per boom. De duur van een
  aanplanting wordt gesteld op 50 jaar. Men rekent dat ongeveer in het 4de jaar de eerste vruchten geoogst worden
  en dat de boom in het 8ste jaar in volle dracht is.
  Gaan we nu na, of de schaduwlooze cacao eer in productie kwam, meer produceerde en korter duurde dan de
  onder schaduw gekweekte, dan komt slechts de meerdere
  productie uit.
  Blom en Guizan komen tot resp. 750 en 825 pond per
  akker, wat bijna het dubbele is van de tegenwoordige productie. Allen nemen minstens 3 pond per boom aan.
  Het is aanemeHjk, dat desc.haduwJcvcze cacac weJ #p ?2
  voet afstand had geplant kunnen worden, zooals Nepveu
  en Guizan aangeven. De duur der productiviteit kan blijkens de opgaven van Nepveu en Blom op 30—40 jaar gesteld worden *), bij de oude Surinaamsche Criollo was het
  de helft minder (Nepveu). De opgaven van Blom betreffende het in productie komen, in volle dracht zijn der cacao komen met de tegenwoordige gegevens overeen.
  6. Oogtf £w foraimg
  Merian (1727) deelt over de bereiding slechts mee, dat
  men de zaden of boonen in de schaduw laat drogen, voor
  ze uit het land gezonden worden.
  Volgens den planter uit de jaren 1740—1747 worden de
  rijpe vruchten geplukt of met een s^cwfll daarvoor gem a a l yzgr afgestooten, in manden gedaan, opengesneden
  en naar huis gebracht, daar in bakken gelegd en in koude
  i) Ze hebben blijkbaar de vruchtbare alluviale gronden der benedenrivieren op het oog.
   Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 123
  
  gewenteld en vervolgens door de zon gedroogd. Bij
  regen werden ze toegedekt.
  Een speciale fermentatie werd dus waarschijnlijk nog
  niet toegepast, wat voor de Criollo dan ook veel minder
  noodig is als voor de Forastero-cacao. Wellicht werd de
  cacao des avonds op een hoop gehaald en toegedekt, zoodat daardoor toch licht gefermenteerd werd *).
  Nepveu (1770) schrijft „als de vrugt rijp is, hetgeen men
  aan zijn geele koleur siet, wort se afgehaalt met een krom
  snoeymes, de koker doorgesneede, en de pitten in een
  mand gedaan en dus na de loos gedragen, daar men ze op
  een hoop needer gooit en met bannanneblaaden of anders
  toedeckt en 24 ««ren £aa£ sopten, om de rinssoete slijm die
  er om sit los te maaken, en dan word se met ascfo of sawi
  bestrooit en geroert en vervolgens gedroogt. Als de cacao
  tusschen de vingers gedrukt wel breekt en open gaat dan
  is ze goed om te inbaleeren, ter versending hetzij in vaaten of in baaien".
  In een later (blijkbaar verbeterd) afschrift zijner „Annotatiën" wordt de cacao 2 maal 24 uur gefermenteerd,
  daarna wordt ze, „w^ asscAe 0/ gerfroogife, gestook ewgezt/fe ^/ey-aatt/tf bestrooyt en geroert, vervolgens gedroogt
  dog niet in sterke Sonneschijn, maar meest in de Wind".
   Uitvoerig wordt de bereiding door Blom (1787) besproken. De vruchten worden in het veld opengekapt, (sommigen laten ze eerst een dag liggen) en de pitten naar huis gebracht. Daar legt men ze op hoopen van ± 300 pond, dekt
  ze met bananen-bladeren toe en legt er planken op, zoodat
  de bladeren niet wegwaaien. Men laat ze zoo 6—7 dagen
  frroeiew, maar roert ze eiken morgen om. Het slijm verdwijnt. Na het fermenteeren neemt men fijn gezeefde
  i) Dat is than- nog in Venezuela en Ecuador in gebruik.
  D.Quélus (1720) en Labat (1725) (de laatste wordt door onzen planter geciteerd) geven op, dat op de Fransche Antillen 4—5 dagen gefermenteerd
  werd. Volgens Labat kwam de cacao in groote houten bakken, die met bladeren en matten werden toegedekt en geperst met planken en steenen.De
  gistende cacaoboonen werden eiken morgen gekeerd.
  Volgens D. Quélus werd de cacao op een hoop geworpen met paloeloebladeren toegedekt en dagelijks gekeerd. Na 4 dagen was ze gereed, wat
  herkend werd aan de kleur („beaucoup plus foncée et tout a fait rousse").
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  124 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  asch, of gewasschen klei, die gedroogd, gestampt en gezeefd wordt en wentelt de cacao daarin terwijl ze nog nat
  is, spreidt ze vervolgens op den zolder van de loods dun uit
  keert ze dagelijks om, om ze gelijkmatig te doen drogen.
  Na 4—5 weken is de cacao gereed om afgeleverd te worden; men verzendt ze in balen van 140 pond of in vaten
  van 300 pond. Ze wordt tusschendeks geladen in schepen
  met suiker, waardoor de smaak verbetert.
   Volgens Blom bederft de cacao als men ze in den zon
  droogt; ook Nepveu schijnt de sterke zonneschijn voor
  schadelijk te houden. Welke reden men daarvoor had is
  mij niet duidelijk. Opmerkelijk is dat bij Blom zooveel
  langer gefermenteerd wordt als bij Nepveu.
  Wanneer men aanneemt dat de herleefde cacaocultuur
  na 1760 vooral met forastero gedreven werd, is zeker een
  fermentatie van ongeveer 1 week noodig geweest.
  Guizan (1788) geeft de volgende beschrijving:
  Geoogst wordt met een gesteeld snoeimes op een langen
  stok. De vruchten worden in het veld opengekapt. In Suriname laat men de cacao fermenteeren op hoopen. In
  plaats van ze te keeren verplaatst men ze eiken dag. Beter
  is in houten bakken te fermenteeren (steenen bakken zijn
  minder goed) zooals de Spanjaarden doen. Het eenige nut
  van het fermenteeren is, dat men de zurigheid wegneemt
  en dat men water onttrekt. Als men te lang fermenteert
  wordt de cacao slecht, men moet ze daarom alle dagen
  ('s morgens en s'avonds) keeren. Fermenteeren en drogen
  nemen ongeveer 15—18 dagen in beslag.
  Als de cacao gereed is, moet men ze zoo spoedig mogelijk verschepen, omdat ze anders door de insecten bedorven wordt. Men beweert, dat men die insectenschade deels
  kan voorkomen door er tijdens het fermenteeren asch of
  kalkmelk door te mengen, zooals van ouds in de Hollandsche kolonies is toegepast.
  Cacao, die niet lang genoeg gefermenteerd heeft („cuve
  rouge") ziet er mooier uit en weegt zwaarder dan de goed
  gefermenteerde („cuve brun"), maar de chocolade is
  scherp; de handel prefereert ze echter.
  Ook Ludwig (1789) spreekt van het op hoopen f er men-
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  125
  
  teeren onder bananenbladeren in de koffieloods. Na eenige dagen werden de pitten met asch gewreven om ze van
  het slijm te ontdoen en onder vlijtig keeren aan de lucht of
  zon gedroogd.
  Volgens de Verhandelingen der plantersvereeniging
  „De Eensgezindheid" (1804) kan men op 2 manieren fermenteeren:
  1) op hoopen, met persenningen of bananenbladeren bedekt.
  2) in kisten of bakken.
  De eerste methode is de beste omdat men de pitten beter kan keeren en ze beter doen uitwasemen. Ze worden
  dagelijks gekeerd, liefst 2 maal per dag; hoe losser de cacao ligt hoe beter. Het fermenteeren gebeurde op de drogerij of als op de loods geen plaats meer was in de open
  lucht. Zoodra de pitten op breuk een „egale paarsche of
  violetkleur" vertoonden (meestal na 8—12 dagen) werd
  de fermentatie voldoende geacht. Daarna werd de cacao
  uitgespreid en strooide men er asch of gedroogde fijne kleiaarde op en keerde de cacao terdege met de handen, opdat
  de asch of fijne aarde goed aan de nog kleverige pitten
  hechtte. Dan werd het product in de zon gelegd om te drogen en nu en dan met de handen gekeerd, tot de asch of
  klei er vast aan zat en de cacao droog was.
  Daarna kwam ze in de loods om verder te drogen en
  werd later nog eenige dagen in den zon gelegd opdat ze
  geheel droog zou zijn. De slechte boonen werden uitgezocht, de rest in vaten of zakken gepakt. Asch werd voor
  beter gehouden dan klei, omdat de cacao sneller droogde
  en beter bestand was tegen de „mijt" *), waardoor het
  product veel leed.
   Teenstra (1835), laat de vruchten ook in het veld openen (in de lengte opensnijden). In de koffieloods (de meeste cacao in Suriname werd op de koffieplantages verbouwd) werd de cacao op een hoop geworpen en begoten
  met water daarna met bananenbladeren of geteerd zeildoek bedekt. Een maal per dag werd gekeerd. Bij regen
  i) Waarschijnlijk wordt de cacaomot (Ephestia sp.) bedoeld.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  126 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  weer moet de cacao wel 5—6 dagen langer „zweeten" dan
  in den drogen tijd. De boonen nemen een donkerroode en
  violette kleur aan.
  Vervolgens worden ze op matten of schuifbakken in de
  zon gedroogd en met asch of fijn gezeefde klei bestrooid,
  waardoor ze spoedig drogen en voorde mijt gevrijwaard
  worden. Bij goed weer gebeurt dit in 3 dagen. Als de cacao niet goed gedroogd is, gaat ze broeien en bederft ze;
  als ze te sterk gedroogd is, vergruist ze. Voor regenachtig
  weer zou Teenstra het goed achten de cacao door middel
  van over de zolder gelegde kachelpij pen te drogen *) en
  droog te houden. De cacao werd verpakt in koffiezakken,
  die 200 pond koffie en ongeveer 170 pond cacao konden
  bevatten. Ook werd de cacao wel eens in vaten verpakt,
  die 4 zakken bevatten (600—700 pond).
  i) Droogoven- schenen in Cayenne wel in gebruik te zijn. (Zie Guizan,
  p. 396—402). Gemetselde haarden om koffie te drogen werden in Suriname reeds in 1740 gebruikt (zie Handschrift 1740), maar in Holland keurde
  JD«D dar ai.
   Downloaded from Brill.com 07/14/2024 10:16:14PM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  