text: Focus
  Een driedelige christologie die te denken blijft geven
  M.J. Kater
  Heinrich Assel, Elementare Christologie. Dl. 1: Versöhnung und neue
  Schöpfung. Dl. 2: Der gegenwärtig erinnerte Jesus. Dl. 3: Inkarnatyion des
  Menschen und Menschwerdung Gottes (Gütersloh: Güthersloher Verlags­
  haus, 2020) 1344 p., € 98,00 (ISBN 978-3-579-08136-6).
  Niemand die onze Duitse theologische collega’s kent zal bij de aanduiding
  ‘elementare’ nog een ABC-boekje verwachten of een soort ‘Christologie voor
  dummies’. Om meteen maar enig reliëf aan dit overzichtswerk van de christologie te geven: wie aan deze christologie begint, maakt een spannende bergtocht. Het eerste deel begint met een vrij steile klim. Daar overvalt je de vraag
  of een gewoon mens nog wel een gezonde, verantwoorde christologie kan
  hebben, zonder alle filosofische, taalsemantische, godsdiensthistorische en
  brede dogmatische kennis, waarbij met name kennis van de bijbelse en systematische theologie van de 19de en 20ste eeuw verondersteld wordt. Naarmate
  de klim vordert, komt er wel wat meer rust in de leestred. Misschien moet de
  lezer ook gewoon wennen aan de Duitse zinsbouw (gekenmerkt door vele
  tussenzinnen als scherpe bochten). Aan het eind van het eerste deel gekomen,
  is in ieder geval één ding glashelder: wie meent dat hij ‘de’ christologie wel in
  de vingers heeft, die late zich door wat hier geschreven is eens even alle (vermeende) zekerheden uit handen slaan. Een veelzeggend citaat om ook even
  te laten proeven van de stijl van theologiseren door de schrijver:
  Insofern ist der Name JESUS CHRISTUS für das Ereignis von Kreuz und Auf­
  erweckung, von Auferweckung und Inkarnation methodisch absolut zu isolieren. Das Ereignis von Kreuz und Auferweckung, das Ereignis der Mensch­
  werdung Gottes ist ins System des Zusammenhangs nich einzuordnen,
  ‘sprengt’ es und ‘bleibt außerhalb’: Einzigkeit Gottes am Ort der Inkarnation
  des Einzigen mit dem Namen JESUS CHRISTUS.
   Diese Mitte der Schrift, Glaubens-Erinnerung durch Texte, des christlichen
  Zeugnisses und des christologischen Orientierungszusammenhangs ist die
  Mitte, die Außen ist; der Grund des Glaubens, der je vollständiger exponiert,
  Theologia Reformata 64/2 (2021), 159-162
  
  DOI: https://doi.org/10.21827/TR.64.2.159-162
  
  160
  
  M.J. Kater
  
  desto schärfer als Grenze hervortritt, was als Geglaubtes noch nicht sagbar,
  geschweige denn aussagbar ist. (I, 47).
  Wie na een korte pauze het tweede deel van de reis aanvaardt, aangetrokken
  door een voor een gereformeerd theoloog soms wat vreemd aandoend landschap, bemerkt dat er in dit tweede deel meer vlakke delen te vinden zijn
  waarop je rustig kunt voortwandelen. Het laatste, derde deel – en dan ben je
  toch bijna duizend bladzijden verder – reikt een overzichtswerk aan in een
  bloemrijk boeket van wat onder de noemer van incarnatiechristologie te berde is gebracht, voor en na Chalcedon. Een zeer nuttige rondleiding. Na een
  uitvoerig en diepgaand gesprek met de Joodse fenomenologisch-filosofische
  theologie of religieus-fenomenologische filosofie van Emanuel Levinas loopt
  het geheel uit op een gedeelte met een prachtig vergezicht: de proloog van het
  Evangelie naar Johannes. Naar de overtuiging van de schrijver, een stem te
  midden van de vele stemmen die getuigenis geven aan de incarnatie, maar
  wel een eigen stem en ook een kritische stem die ook al onze constructies
  onder kritiek blijft stellen. Een ‘christo-poetische Stimme’ zonder welke geen
  ‘christo-logische Stimme’ zou kunnen klinken. De schrijver blijkt te beschikken over een grote sensitiviteit voor taal en teken.
   Voor wie zich afvraagt hoe de gids op deze bergtocht, Heinrich Assel,
  hoogleraar systematische theologie in Greiswald, aan zijn gesprekpartners
  komt, kan te rade gaan bij zijn bibliografie. Zijn habilitatie (Bonn, 1999) heeft
  als titel: Geheimnis und Sakrament. Die Theologie des göttlichen Namens bei
  Kant, Cohen und Rosenzweig. Zo verscheen in 2018 een monografie over
  Cohen im Kontekst en heeft hij zich verdiept in theologie en cultuurgeschiedenis, het leven en werk van Rudolf Hermann (religiefilosofie) en Karl Holl,
  de lutherrenaissance en wat bedoeld wordt met het theologie beoefenen
  Beyond Biblical Theologies. Iets van deze breedte klinkt voortdurend door in
  deze drie banden en dat maakt het niet altijd gemakkelijker om op de hoofdroute te blijven wandelen en te weten waar het heengaat.
   Een korte samenvatting van de drie delen zou als volgt kunnen luiden. In
  het eerste deel na een heel aantal prolegomena – onderdeel van de steile klim
  - een inhoudelijk begin vanuit de verzoeningsleer – ‘Verzoenerleer’ (!) – toegespitst op de kruistheologie. Op die bergtop een vergezicht. In het tweede
  deel gaat Assel in discussie met de bijbelwetenschappen. Dat is overigens heel
  typerend voor dit christologisch ontwerp: voortdurend zijn er de rustplaatsen
  van het luisteren naar de teksten die ons overgeleverd zijn als het getuigenis
  aangaande Jezus van Nazareth. Dan wel op een geheel eigen wijze: in ‘de
  christologie van de herinnerde aardse Jezus’ wordt Jezus’ identiteit geduid
  aan de hand van semiotiek en (dubbele, tegendraadse) verhaalstructuren van
  
  Een driedelige christologie die te denken blijft geven
  
  161
  
  teksteenheden uit het Nieuwe Testament. In het derde deel wordt gaandeweg
  een interpretatie van de incarnatieleer ontwikkeld die recht doet aan verschillende aspecten van de diverse tekstgetuigen, de (zelfs spraak transcenderende) werkingsgeschiedenis van deze teksten en in samenklank met wat diverse
  gesprekspartners naar voren hebben gebracht, waarbij het opvallend is dat
  voortdurend gerefereerd wordt aan opvattingen vanuit de joodse theologie en
  overlevering.
  Voortdurend wordt Christus gezien in het perspectief van ‘der Einzigkeit
  Christi in Bezug zum Vater und Erstheit in Bezug zu den Seinen’.
  Als die prägnanteste Themaregel evangelischer Christologie erweist sich diejenig von H.G. Geyer. In seinem Anfänge zum Begriff der Versöhnung formuliert Geyer als Themaregel die Dialektiek von Einzigkeit und Erstheit, Gottesund Weltbezug Christi im Ereignis von Kreuz und Auferweckung als die
  Konstitutionsgeschichte der Identität Jesu Christi (Dl. 1, 33).
   ‘Kurios is Jezus’! Volgens de auteur staat alles wat in het eerste deel aan de
  orde gesteld wordt ten dienste van deze belijdenis. Om uit te schrijven dat
  Jezus Christus Wort Gottes wordt en is, vergt zelfs alle drie banden. Waarom
  dan zoveel ruimte nodig?
  Es benötigt alle drei Bände der Christologie, um vollständig zu sagen, was
  dann mit Kommunikation gemeint ist und inwiefern Jesus Christus Gottes
  Wort als Kommunikation und Gottes Wort als Jesus Christus als Ereignis von
  Kommunikation ist (Dl. 1, 37).
   Wat is er onderweg allemaal te ontdekken, in zowel kritische besprekingen als
  positieve uiteenzettingen van aspecten van de christologie? Een kleine bloemlezing aan de hand van de (mooie Duitse) hoofdstuktitels van het eerste deel:
  Jesu Tod als Ereignis der Liebe Gottes (symboliek en dialectiek, eniggeboren
  en eerstgeboren, kruistheologie als voornaamste onder en compendium van
  een trinitarische theologie, offer als gave en zoenoffer, Johannes 17: gebed als
  gave en gave als gebed), Jesu Kreuz im Horizont von Ostern – Versöhnung der
  Welt und der Menschheit (concept van plaatsbekleding, zonde en dood),
  Auferweckung und Auferstehung Jesu im Horizont des Kreuzes – Das verborgen Leben und die neue Schöpfung (het oordeel van de Vader, het leven verborgen in Christus, relatie kerk en Christus, rijk van God). In het tweede deel
  wordt ingezet bij de belijdenis van Petrus te Caesarea Filippi; een belijdenis
  die meteen daarna onder spanning staat als Jezus zijn lijden aankondigt en
  Petrus’ woorden een ergernis en aanstoot (skandalon) zijn. Uitvoerig wordt
  
  162
  
  M.J. Kater
  
  ingegaan op Jezus’ namen, narratieve structuren en tekstwerking, geestchristologische aspecten, mogelijke christologische interpretaties van gelijkenissen
  van Jezus, de Bergrede en navolging van Christus, het Onze Vader, de maaltijd van Jezus in het kader van de christologie. In het laatste deel vormt de
  laatste paragraaf over de Proloog de climax. ‘Anders gesagt’, zo vat de auteur
  het samen. Eerlijk gezegd, dacht ik ‘mooier gezegd’.
   Geen van de bestaande tweetallen zoals die van hoge en lage christologie,
  van een christologie ‘van beneden’ en een christologie ‘van boven’, van een
  impliciete en expliciete christologie, kan de schrijver bekoren. Hij neemt
  anderzijds ook afstand van een ‘christologiescepsis’ die hij aantreft in allerlei
  moderne christologieën. Assel is het oneens met hen die een incarnatiechristologie zien als een afgeleide van een opstandingschristologie à la het ontwerp
  van I.U. Dalferth, ook al zet hijzelf in met een christologie van de opgewekt
  Gekruisigde als verzoening en als nieuwe schepping (dl. 1). Dat is volgens
  Assel de horizon van de betekenis van de ‘herinnerde aardse Jezus’ vandaag
  (dl. 2) en het spreken over incarnatie en menswording. Samenvattend kan
  gezegd worden dat deze christologie in ieder geval een stimulans kan zijn om
  het woord mega uit de doxologie van ‘God geopenbaard in het vlees’ (1 Tim.
  3:16) weer te verstaan en te beleven en zo dit mystèrion te aanbidden. Om zo
  ook in de theologische doordenking iets te behouden van ‘den Christus
  praesens im Horizont des Christus absens zu begreifen’ (I, 66).
  Of er geen vragen opgeroepen worden? Zeker wel. Een gesprek over de
  gebruikte hermeneutische uitgangspunten en of we vanuit een gereformeerde
  theologie niet tot dezelfde doxologie kunnen komen. Verder de plaats van een
  ‘wijsheidschristologie’ en de verhouding tussen pro-existentie en pre-existentie van Christus als de ‘in het begin was het Woord en het Woord was op God
  gericht en God was het Woord’. Het uitvoerige gesprek met Levinas over de
  ‘incarnatie van de mens’ en de verbinding met ‘de menswording van God’.
   Deze driedelige christologie doet me echter vooral verlangen naar meer
  verbinding tussen de bijbelse theologie, systematische theologie en historische theologie met de praktische theologie. Vanuit het weg willen blijven bij
  het idee dat praktische theologie slechts een naar de praktijk vertalen is van
  wat de ‘echte’ theologie aanreikt, is er als overtrokken reactie nog altijd koudwatervrees voor een vermenging van deze vier terreinen. Een gereformeerde
  praktische theologie zal vanuit het onderzoek van de geloofs- en ongeloofspraktijken er echter wijs aan doen om het voortdurend gesprek te zoeken met
  deze gesprekpartners en niet slechts met andere wetenschappen die een ander
  facet van de werkelijkheid onderzoeken en vanuit een andere vraagstelling en
  perspectief.
  