text: Onder het thema duurzaamheid valt ook de ontwikkeling van duurzame chemie
  en het duurzame gebruik van grondstoffen. Het gaat in dit geval niet alleen om
  het gebruik en substitutie van fysische grondstoffen, maar ook om het gebruik
  van biogrondstoffen. Dit bijvoorbeeld mede in het licht van het stimuleren van
  innovatieve ontwikkelingen van efficiënte systemen voor het nabootsen van
  plantencelsynthese met behulp van biotechnologie.
  ontwikkelingen op het gebied van de life sciences
  
  De verschillende nota’s en actieplannen betreffen in feite allemaal mogelijke
  bijdragen van ontwikkelingen binnen de sectoren gezondheid, geneeskunde,
  landbouw en voeding aan potentiële economische groei. Het accent ligt daarbij
  voornamelijk op de kwaliteit van leven van de burger in de geïndustrialiseerde
  westerse samenleving. Er wordt ook aandacht besteed aan ict-gefaciliteerde
  samenwerkingsverbanden en aan het betrekken van verschillende maatschappelijk belanghebbende partijen bij beleidsontwikkeling en het creëren van draagvlak. Verder worden de ontwikkelingen wel in mondiaal perspectief geplaatst
  voor wat betreft het concurrerend vermogen van de Nederlandse economische
  bedrijvigheid, maar een eveneens in mondiaal perspectief te plaatsen en daaraan
  gerelateerde gedachteontwikkeling over de consequenties van biotechnologische
  ontwikkelingen voor de Noord-Zuid verhoudingen krijgt nauwelijks aandacht.
   Mondialisering van de economie zou ook mondialisering van medeverantwoordelijkheid voor daaraan gerelateerde internationale ontwikkelingen moeten
  impliceren. In nota’s zoals De winst van waarden (ser 2000), Ontwikkelingsbeleid en goed bestuur (wrr 2001) en in de Guidelines for Multinational Enterprises (oecd 2000) komen dergelijke aspecten wel aan de orde, in de in het voorgaande aangehaalde nota’s over wetenschap- en technologieontwikkeling echter
  niet. Dat is jammer, omdat er met name in de fase van technologieontwikkeling
  ook sprake zou moeten zijn van aandacht voor de bij duurzaam ondernemen
  gepropageerde Triple P bottom line (ser 2000):
  1. Profit: de voortbrenging van goederen en diensten; winst als maatstaf voor de
  maatschappelijke waardering daarvan;
  2. People: de gevolgen voor mensen binnen en buiten de onderneming;
  3. Planet: de effecten op het natuurlijke leefmilieu.
  Ook in nota’s en plannen die meer specifiek gericht zijn op milieu en duurzame
  ontwikkeling blijven de potentiële bijdragen van biotechnologische innovaties
  aan een verduurzaming van het industrieel productiesysteem meestal onderbelicht.
  Op Europees niveau komen de levenswetenschappen aan de orde binnen het
  programma Quality of Life and Management of Living Resources, een van de vier
  thematische programma’s van het Vijfde Kader Programma (1998-2002). Daarbij
  worden de volgende zeven Key Actions onderscheiden:
  1. food and health;
  2. the control of infectious diseases;
  3. the Cell Factory;
  4. environment;
  5. sustainable agriculture;
  6. fisheries and forestry;
  7. the ageing population and disabilities.
  In het Zesde Kader Programma (2003-2007) zullen de levenswetenschappen en
  nanotechnologie met budgetten van respectievelijk 2,3 en 1,3 miljard euro
  opnieuw een prominente plaats innemen.
   255
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  In beleidsplannen gericht op milieu en duurzame ontwikkeling zoals het Nationaal Milieubeleidsplan 4 (Ministerie van vrom 2001), A Sustainable Europe for a
  Better World: A European Union Strategy for Sustainable Development (Europese
  Commissie 2001) en de Environmental Strategy for the First Decade of the 21st
  Century (oecd 2001a) wordt in grote lijnen uitgegaan van de noodzaak te
  denken in termen van gezonde ecosystemen, van de complexiteit van duurzaamheidsvraagstukken, en van een (langdurige) transitieperiode waarin technologische, economische, sociaal-culturele en institutionele veranderingen in onderlinge wisselwerking evolueren. Operationalisering gebeurt aan de hand van
  probleemgebieden zoals klimaatverandering, verlies aan biodiversiteit, beheer
  van natuurlijke hulpbronnen, energiegebruik, beschikbaarheid van water, transport, aantasting van de leefomgeving, bedreiging van de volksgezondheid, onbeheersbare risico’s en armoede. Het accent ligt echter op beleidsinstrumenten
  zoals regelgeving, heffingen en belastingen. Het belang van schonere technologie
  wordt wel aangeduid, maar er worden nauwelijks concrete suggesties voor technologische innovaties gegeven.
  256
  
  Het gebruik van biotechnologie binnen industriële productie lijkt dus nog maar
  moeizaam op gang te komen. Dit is niet slechts een Nederlands verschijnsel.
  Ook de oecd (2001b) concludeert dat het opmerkelijk kan worden genoemd dat
  biotechnologie nog niet op grotere schaal wordt toegepast. Immers, biotechnologie wordt gebruikt binnen de chemische industrie (vooral de fijnchemie en de
  farmaceutische industrie), bij het produceren van pulp en papier, textiel en leer,
  voedselbewerking (inclusief veevoeders), bewerking van metalen en mineralen
  en in de energiesector, en heeft in deze sectoren veel bijgedragen aan de verbetering van de milieuprestaties. Als mogelijke redenen hiervoor worden genoemd
  r&d- en ontwikkelkosten, maar daar staat tegenover dat incorporatie binnen de
  bestaande productie-installaties vaak mogelijk zal zijn en veel technische mogelijkheden overwonnen kunnen worden door nieuwe (bio)reactorontwerpen.
   Een tweede reden waarom de biotechnologie niet sneller doordringt in de industriële productie kan gelegen zijn in het feit dat procesingenieurs en industrieel
  ontwerpers tijdens hun opleiding niet of nauwelijks met biologische processen in
  aanraking komen.
  literatuur bijlage 1
  
  liter atuur
  awt (Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid) (1999) Vitaliteit en kritische massa, Den Haag: awt.
  awt (2001a) Maatschappelijke aspecten van ontwikkelingen in de humane genetica, Den
  Haag: awt.
  awt (2001b) Verlangen naar de eindeloze zee, Rapportage Verkenningscommissie Kennis
  voor de Netwerkeconomie, Den Haag: awt.
  Dool, P. van den, Geurts J. (2000) Bèta/techniek uit balans. Een beeld van huidige knelpunten tussen aanbod en vraag en mogelijke oplossingen, Axis, Nationaal platform
  voor Natuur en Techniek in onderwijs en arbeidsmarkt & LDC, Expertisecentrum voor Loopbaanvraagstukken.
  Europese Commissie (2001) Commission’s proposal to the Gothenburg European Council,
  15 and 16 June 2001, A Sustainable Europe for a Better World: A European Union
  Strategy for Sustainable Development, Brussel, 15 May 2001, COM(2001)264
  final.
  Hofman, A., de Jong, U., van Leeuwen, M., van den Berg, M., de Boom, J., de Graaf D.,
  Roeleveld, J. (2001) Studentenmonitor 2000, Ministerie van oc&w, Den Haag.
  ict-taskforce (1999) Deltawerkers voor de digitale delta, Den Haag.
  knaw (Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen) (1999) Bio-exact.
  Mondiale trends en nationale positie in biochemie en biofysica, Verkenningen,
  Amsterdam: knaw.
  Ministerie van ez (Economische Zaken) (2000a) Internationale ict-toets, Den Haag.
  Ministerie van ez (2000b) Het Actieplan Life Sciences 200-2004. Ontsnappen aan het
  peloton, Den Haag.
  Ministerie van ez (2000c) De Digitale Delta: e-Europe voorbij, Den Haag.
  Ministerie van ez, coördinatie, (2000) Strategisch Actieplan Genomics. Innovatie en
  versterking van de kennisinfrastructuur in Nederland, Den Haag.
  Ministerie van ez (2001) Dreamstart, Strategisch actieplan nanotechnologie, Den Haag.
  Ministerie van oc&w (Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen) (2000) Hoger Onderwijs
  en Onderzoekplan 2000, Den Haag.
   Ministerie van vrom (Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer) (2000)
  Integrale nota biotechnologie, Den Haag: Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (Tweede Kamer 2000-2001, 27428).
  Ministerie van vrom (2001) Nationaal Milieubeleidsplan 4 Een wereld en een wil: werken
  aan duurzaamheid, Den Haag.
  Ministerie van vws (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (2000) De toepassing van genetica in de gezondheidszorg, Den Haag.
  Ministeries van ez en oc&w (2000) Concurreren met ict-competenties: Kennis en Innovatie voor De Digitale Delta, Den Haag.
  nwo (Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek) (2001) nwo strategienota 2002-2005 Thema’s met Talent, Den Haag.
  nwo/ew en ipn (Exacte Wetenschappen en Informaticaonderzoek Platform Nederland)
  (2000) Nationale OnderzoeksAgenda Informatica, Den Haag.
  257
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  oecd (2000) The oecd Guidelines for Multinational Enterprises, Parijs,
  http://www.oecd.org/.
  oecd (2001a) Environmental Strategy for the First Decade of the 21st Century, oecd
  Milieu Ministers, 16 mei 2001, 2001, http://www.oecd.org/env/.
  oecd (2001b) The application of biotechnology to industrial sustainability, Working Party
  on Biotechnology, Parijs.
  Overleg Chemie Nederland (2000) Chemie in nieuw perspectief, chemie-opleidingen van
  middelbare school tot arbeidsmarkt.
  Regeringsnota (1999) DeDigitale Delta: Nederland oNLine.
  ser (Sociaal Economische Raad) (2000), De winst van waarden, Sociaal Economische
  Raad, Advies nr. 2000/11, Den Haag: Sociaal Economische Raad.
  Tijdelijke Adviescommissie Kennisinfrastructuur Genomics (Commissie Wijffels) (2001)
  Advies van de Tijdelijke Adviescommissie Kennisinfrastructuur Genomics, Den
  Haag: http://www.genomics.rug.nl/Genomics_Advies_Wijffels_110401.pdf.
  tno (2000) Inventarisatie van Nederlands onderzoek op het terrein van de maatschappelijke aspecten van het Human Genome Project, Delft.
  tno-stb (2000) Voorstudie iop genomics, Delft.
  wrr (2001) Ontwikkelingsbeleid en goed bestuur, Rapporten aan de Regering nr. 58, Den
  Haag: Sdu Uitgevers.
   258
  
  biotechnologie en nationale innovatiesystemen
  
  bijl age 2: biotechnologie en nationale
  innovatiesystemen
  De ontwikkeling van de moderne biotechnologie is in een stroomversnelling
  geraakt. Het ontwikkelingstraject is zeker niet gelijkmatig geweest en er zijn
  aanzienlijke verschillen tussen landen. Een belangrijke doorbraak was de identificatie in 1953 van de moleculaire structuur van eiwitten door Watson en Crick,
  het zogenaamde dubbele spiraalmodel. Al in 1966 werd door de oecd (1966)
  opgemerkt dat biotechnologie een sleutel voor economische ontwikkeling zou
  kunnen worden. Toch heeft het nog relatief lang geduurd voordat deze verwachting zich ook in de praktijk realiseerde. In 1973 slaagden Boyer en Cohen
  – uitgaande van het model van Watson en Crick – er in, voor het eerst een gen te
  klonen en hiermee werd een nieuwe genetische technologie, recombinant-dna,
  een feit. Deze ontwikkeling werd spoedig daarop gevolgd door een succesvolle
  celfusie in 1975 door Milstein en Kohler. Een jaar later, in 1976, werd het eerste
  bedrijf gesticht, namelijk Genentech, dat op basis van deze nieuwe technologische ontwikkeling de recombinant-dna-technologie ging commercialiseren.
  De definitieve doorbraak in de Verenigde Staten kwam in 1980 door een
  uitspraak van de Hoge Raad (Supreme Court) in de zaak Diamond VS.
  Chakrabarty, waarin werd vastgelegd dat het onder de bestaande wetgeving
  mogelijk was op micro-organismen patent aan te vragen (Fransman en Tanaka
  1995, p.16). Hiermee werden de productietechniek en de producten wettelijk
  beschermd en de weg vrijgemaakt voor de registratie en wettelijke bescherming
  van ontdekkingen op het terrein van de moderne biotechnologie. Tevens werd de
  weg vrijgemaakt voor het economisch benutten van ideeën en uitvindingen, die
  in wetenschappelijke universitaire onderzoekcentra tot ontwikkeling kwamen.
   De Bayh-Dole Act van 1980 en de daarop volgende herzieningen maakten de weg
  vrij voor commerciële exploitatie van het onderzoek van universitaire instituten
  (Giesecke 2000, p. 214). In hetzelfde jaar werd ook het patent voor de recombinant-dna-techniek van Boyer en Cohen geregistreerd. Binnen een jaar tijd, eind
  1981, waren er al 80 nieuwe bedrijven op het gebied van de biotechnologie opgericht en investeerde Dupont, het grootste Amerikaanse chemieconcern, $120
  miljoen voor r&d in de levenswetenschappen. Monsanto, het derde chemiebedrijf wat omvang betreft, investeerde een vergelijkbaar bedrag.
  Uit deze korte schets komt een aantal aspecten naar voren, die van belang zijn bij
  de analyse van de biotechnologie als bedrijfstak. Allereerst betreft dit de aard van
  de technologie zelf (zie ook Bartholomew 1997).
  Biotechnologie is:
  1. een bedrijfstak, die gekenmerkt wordt door procesinnovaties en niet zozeer
  door productinnovaties, waarbij het onderscheid tussen proces en product
  niet langer scherp te definiëren valt;
  2. een zogenaamde laddertechnologie, dat wil zeggen dat het proces dominant is
  en de toepassingen in de vorm van nieuwe producten een zeer breed veld
  bestrijken, zoals geneesmiddelen en voedingsproducten, landbouwgewassen.
  259
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  Bij dit laatste voorbeeld kan zowel het product als het proces een rol spelen.
  Ook is er een grote afhankelijkheid van onderzoek op het terrein van de moleculaire biotechnologie;
  3. een bedrijfstak die, gelet op de beperkte ervaringen met laddertechnologie,
  gekenmerkt wordt door een grote mate van onzekerheid. Deze roept ook
  maatschappelijk weerstanden op.
  Het gevolg hiervan is dat er een relatief sterke integratie is tussen fundamenteel
  onderzoek en de toepassingen, waardoor er een sterkere relatie is tussen onderzoeksinstellingen en bedrijven, dan dat er kennisuitwisseling binnen een bedrijf
  plaatsvindt. Het is dan van belang onderscheid te maken tussen de kennisopbouw binnen een bedrijf en de kennisuitwisseling tussen bedrijven.
   260
  
  Als tweede belangrijk aspect komt de relatie tussen kennisinstellingen, bedrijven
  en overheid naar voren. Hierbij gaat het zowel om de relatie tussen deze drie
  actoren, als om hun rol in het innovatieproces zelf. Dit betreft niet alleen de
  verhouding tussen fundamenteel en toegepast onderzoek en de financiering
  ervan, in de zin van publiek - privaat, maar ook het innovatie- en kennisbeleid
  dat door de overheid gevoerd wordt, het institutionele kader waarbinnen onderzoek verricht wordt, de verhouding tussen grote en kleine ondernemingen, etc.
  (vgl. nsf 1987). Wanneer naar de ontwikkeling en toepassing van biotechnologie
  in de verschillende sectoren gekeken wordt, dan constateert het ota (1987) dat
  hier vooral de farmaceutische en chemische industrie dominant zijn, gezien het
  aantal patenten, en in mindere mate voedingsmiddelenindustrie, landbouw en
  milieu. Ondanks de sterke toename van biotechnologie in al deze sectoren is in
  de onderlinge verhouding op dit moment nog niet veel veranderd.
  Als derde aspect komt de vraag naar voren hoe de ontwikkeling van biotechnologie in de verschillende landen is verlopen en of er sprake is van grote overeenkomsten of verschillen hierin. In aansluiting hierop rijst de vraag of, in het geval
  van verschillen in ontwikkeling, deze slechts tijdelijk van aard zijn of dat deze
  verschillen een meer structureel karakter hebben. Toonaangevend op dit moment
  zijn de geïndustrialiseerde landen en met name de Verenigde Staten, Japan en
  Europa. Binnen Europa gaat het vooral om ontwikkelingen binnen Duitsland,
  Engeland en Frankrijk. In deze studie gaat het vooral om de organisatorische en
  institutionele aspecten van de ontwikkeling van biotechnologie en in het bijzonder om de rol die deze in de onderscheiden landen spelen en gespeeld hebben.
   biotechnologie en nationale innovatiesystemen
  
  Foreign
  knowledge
  
  History
  
  Linkages with foreign
  research institutions
  National tradition of
  scientific education
  
  Stock of
  knowledge in
  research
  institutions
  
  National funding
  of basic research
  National
  Institutional
  Context
  
  Commercial orientation
  of research institutions
  Labour mobility
  Venture capital market
  
  Flow of
  knowledge
  
  National path of
  biotechnology
  development
  
  Government role in
  technology diffusion
  Technological
  accumulation in
  related sectors
  
  Collobaration with
  research institutions
  Institutionalized
  Patterns of
  Firm Behaviour
  
  Interfirm R&D
  cooperation
  
  261
  
  Stock of
  knowledge in
  industry
  
  Utilization of
  foreign technology
  Foreign
  knowledge
  
  Bron: Bartholomew (1997, p.247)
  
  Hierbij gaat het de beschikbaarheid van risicokapitaal, de processen van kennisoverdracht en het op biotechnologie gerichte innovatiebeleid van de overheid.
  De bovenstaande figuur geeft een schets van de onderlinge samenhang van de
  verschillende factoren.
  de rol van risicokapitaal
  De beschikbaarheid van risicokapitaal is in verschillende fasen van het innovatieproces van betekenis. Hierbij moet een onderscheid gemaakt worden tussen kapitaal ten behoeve van onderzoek en ontwikkeling (r&d) en voor het opzetten van
  een bedrijf met als doel het vermarkten van procestechnologieën en producten
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  (durfkapitaal). Van belang hierbij is dat naar de totale bedrijfskolom gekeken
  wordt en niet alleen naar het begin ervan, want de inzet van kapitaal ten behoeve
  van r&d vindt niet alleen in de eerste fase plaats, maar maakt onderdeel uit van
  het gehele productieproces. Innovatie is geen lineair proces, maar wordt gekenmerkt door een groot aantal terugkoppelingen in de loop van de ontwikkeling
  van het proces of product. In dit licht bezien ligt het voor de hand dat vooral in de
  beginfase van een innovatie het accent meer op fundamenteel onderzoek zal
  liggen, maar niet noodzakelijk op het begin van de keten.
   262
  
  Investeringen in r&d
  De omvang van r&d-uitgaven wordt vaak gezien als een indicatie van technische
  verandering. Het gaat hier om een vrij grove indicatie. Allereerst omdat r&dinput indicatoren zijn en patenten daarentegen als outputindicatoren kunnen
  worden beschouwd (Soete en Verspagen 1991). Hierbij moet wel opgemerkt
  worden dat er een aanzienlijke variatie binnen en tussen bedrijfstakken bestaat in
  de relatie tussen het aantal aangevraagde en toegekende patenten en de productiviteitsgroei als gevolg van r&d-investeringen. Daarnaast moet ook bedacht
  worden dat de omvang van het aantal patenten voor een deel ook samenhangt
  met de perceptie van de innovator van het imitatierisico van de betreffende
  vinding.
  Het is niet alleen de variatie binnen en tussen bedrijfstakken die bij de beoordeling van de economische effecten van r&d van belang is, maar ook de variatie
  naar bedrijfsomvang. Zo geldt in het algemeen dat grote bedrijven in verhouding
  meer uitgeven aan r&d dan kleine, waarbij juist kleine bedrijven een belangrijker
  gedeelte van hun activiteiten besteden aan r&d gemeten in mensjaren dan grote
  bedrijven. Hierbij worden ook informele r&d-activiteiten meegenomen, die
  buiten de officiële afdelingen plaatsvinden (Kleinknecht 1987). Uit een aantal
  studies blijkt (zie o.a. Pavitt et al. 1987) dat, hoewel bedrijven met minder dan
  1000 werknemers slechts 3 procent van de totale uitgaven aan r&d voor hun
  rekening nemen, deze meer dan 30 procent van de innovaties genereren.
   Wanneer we met deze kanttekeningen in gedachten naar de ontwikkeling van
  r&d in de afgelopen dertig jaar kijken, dan kan toch een aantal algemene conclusies getrokken worden. Sinds de jaren zeventig is er in de meeste oecd-landen
  een toename te zien van r&d gemeten als percentage van de industriële productie. Deze toename is hoofdzakelijk het gevolg van een groei van de private investeringen en niet van een verhoging van de overheidsuitgaven voor dit doel. Met
  name voor Duitsland en Japan is deze stijging zeer aanzienlijk en in mindere mate
  is dit het geval voor de Verenigde Staten. De groei in Japan is het sterkst vooral in
  de jaren 80 en kan niet alleen toegeschreven worden aan een inhaaleffect, maar
  hangt vooral samen met een technologisch haasje over, waarmee een versnelling
  in de ontwikkeling gerealiseerd wordt.
  Ondanks deze verschuivingen blijven er aanzienlijke nationale verschillen in het
  aandeel van de overheid in de totale r&d-uitgaven. In 1990 waren de uitgaven,
  
  biotechnologie en nationale innovatiesystemen
  
  exclusief die voor militaire doeleinden, het laagst voor Japan, namelijk 18,6
  procent tegenover Frankrijk met 33,9 procent. Duitsland (29,9%) en de vs
  (25,8%) daarentegen namen een middenpositie in. Gerelateerd aan patenten in
  specifieke sectoren in deze periode valt op, niet verrassend met de kennis van nu,
  dat de uitgaven voor r&d zich concentreren rond telecommunicatie, micro-elektronica en biotechnologie. Uitgedrukt in relatieve technologische voorsprong
  blijkt dat met name Japan het sterkst is in de eerste twee sectoren en de vs in
  biotechnologie. Nederland heeft een sterke positie op het gebied van telecommunicatie en halfgeleiderelektronica en een gemiddelde positie ten aanzien van
  biotechnologie (Soete en Verspagen 1991, p.266).
   Vormen van risicokapitaal
  Naast kennis en toegang tot informatie is de beschikbaarheid van kapitaal een van
  de dragende elementen van de innovatieinfrastructuur. Afhankelijk van de fase
  van ontwikkeling neemt de aard en beschikbaarheid van risicokapitaal verschillende vormen aan.
  Hierbij kan een onderscheid gemaakt worden naar:
  1. overheidssubsidies ten behoeve van fundamenteel onderzoek;
  2. samenwerkingsverbanden op het terrein van r&d tussen grote ondernemingen;
  3. deelnemingen, vaak minderheidsdeelname, via gewone aandelen (Venturekapitaal).
  Overheidssubsidies
  Overheidssubsidies kunnen verschillende vormen aannemen via directe subsidiëring van universitaire instellingen en laboratoria, de oprichting van een apart
  onderzoekscentrum of subsidiëring op basis van speciale programma’s. Als gevolg
  van de reeds eerder genoemde wetswijzingen in 1980 zijn in de vs veel oprichters
  van biotechnologiebedrijven, veelal fulltime, verbonden gebleven aan universiteiten of aan de universiteit gelieerde instellingen. Als voorbeeld hiervan kunnen
  bedrijven als Genentech, Biogen, Genetics, Systemics en Immulogic genoemd
  worden. Hierdoor werd een klimaat geschapen waarin, op basis van geldende
  gedragsregels van wetenschappelijk onderzoek, kennisuitwisseling tot stand
  kwam en facultair ondernemerschap bevorderd werd (Powell et al., 2002). De
  aanlooprisico’s en het inkomensverlies in de beginjaren werden hiermee voor een
  deel afgedekt.
  Samenwerkingsverbanden
  Samenwerkingsverbanden met grote bedrijven hangen vaak samen met een
  andere innovatiestrategieën in deze bedrijven, bijvoorbeeld in vergelijking met
  de kleine biotechnologiebedrijven, die zich in een bepaald proces of product
  specialiseren en daarmee een niche in de markt hebben gekregen. Grote bedrijven
  besteden een relatief groot aandeel van hun r&d-budget aan incrementele innovaties en een beperkt deel aan het meer risicovolle grensverleggende onderzoek.
  Het meest extreem is dit het geval Japan, waar de verhouding tussen incrementeel (D) en grensverleggend onderzoek (R) 90:10 is (Fransman en Tanaka, 1995).
   263
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  De kleine ondernemingen profiteren vooral van de kennis en vaardigheden van
  het lagere en middenkader dat in de grotere ondernemingen aanwezig is en waar
  de kleine bedrijven juist een tekort aan hebben (Owen-Smith et al., 2002).
  De grote bedrijven daarentegen kunnen hun portfolio versterken door de kennisoverdracht te internaliseren en deel te nemen in de vindingen van de kleine
  ondernemingen.
  Het uitsluitend benadrukken van de relatie tussen grote en kleine bedrijven zou
  een verkeerd beeld schetsen van de aard en de feitelijke ontwikkeling van de
  biotechnologieindustrie in de vs. Het zijn juist de samenwerkingsrelatie tussen
  de kleine op een product gerichte ondernemingen en de publieke onderzoeksinstellingen en laboratoria, die het beeld in het midden van de jaren 80 bepaalden. Dit blijkt onder andere uit het feit dat meer dan 55 procent van al het
  ontwikkelingswerk van het innovatieve onderzoek uit deze instellingen door de
  kleine gespecialiseerde bedrijven wordt uitgevoerd.
   264
  
  Een geheel ander beeld van de industriële structuur ontstaat wanneer er een
  vergelijking gemaakt wordt met de structuur van de samenwerkingsrelaties
  binnen Europa en tussen Europese en Amerikaanse bedrijven. Binnen Europa
  zijn het vooral de nationale kaders die het beeld bepalen. Dit geldt zowel voor de
  sectorale ontwikkeling als voor de beschikbaarheid van fondsen, die zich sterk
  langs nationale lijnen heeft voltrokken. Dit laatste heeft enerzijds geleid tot
  aanzienlijke verschillen in benadering tussen de verschillende landen en anderzijds tot een probleem voor de kleinere landen, juist door het ontbreken van een
  kritische massa die nodig is om ontwikkelingen op gang te brengen. Vooral voor
  de wat kleinere landen zien we een verdeling van de beschikbare middelen over
  een groot aantal kleine centra of juist een concentratie in een of twee centers of
  excellence. In tegenstelling tot de ontwikkeling in de vs zien we op het terrein
  van het moleculair biologisch onderzoek een sterke concentratie en specialisatie
  binnen universitaire onderzoeksinstellingen en laboratoria en veel minder een
  samenwerking met het bedrijfsleven (Morange 1998). Om de kennisuitwisseling
  te verbeteren hebben in de jaren 80 veel Europese overheden de totstandkoming
  van wetenschaps- en technologieparken nagestreefd als onderdeel van een innovatiebevorderend industriebeleid (vgl. Hall en Castells 1998 en Sternberg 1995).
   Het ontwikkelen van dit type locaties heeft in veel gevallen eerder geleid tot het
  vergroten van de afstand tussen het fundamenteel wetenschappelijk onderzoek
  en het bedrijfsleven dan tot intensieve samenwerkingsvormen. Door het ontbreken van kleinschalige innovatieve bedrijvigheid in de farmaceutische industrie in
  Europa zien we dat juist de grote Europese ondernemingen samenwerking
  hebben gezocht met kleine gespecialiseerde bedrijven in de Verenigde Staten. Als
  gevolg hiervan is een geheel andere netwerkstructuur ontstaan voor het onderzoek en ontwikkelingswerk in Europa dan in de vs het geval is (zie tabel 1). De
  gegevens in deze tabel zijn afkomstig uit een grote gegevensbank van de universiteit van Sienna waarin 4358 samenwerkingsprojecten voor r&d binnen de
  farmaceutische industrie en met andere partners zijn beschreven.
  biotechnologie en nationale innovatiesystemen
  
  Tabel 1
  
  Bedrijfsrelatie en de ontwikkeling van innovatieprojecten uit overheidsinstellingen
  
  Type relatie
  
  Aantal
  
  Euro W.O. – Euro partner
  Totaal
  
  Type onderneming (in procenten)
  Farmaceutisch bedrijf
  
  Wetenschappelijke
  
  Groot
  
  Klein
  
  onderzoekinstelling (W.O.)
  
  23,9
  
  42,9
  
  33,2
  
  13,9
  
  46,6
  
  39,5
  
  48,7
  
  33,7
  
  17,6
  
  669
  
  Euro W.O. – Euro partner
  Binnen één land
  
  476
  
  Euro W.O. – Euro partner
  Tussen Europese landen
  
  193
  
  Euro W. O.– V. S. partner
  
  243
  
  22,6
  
  49,4
  
  28,0
  
  V. S. W.O. – Europartner
  
  719
  
  66,2
  
  25,9
  
  7,1
  
  V.S. W.O. – V. S. partner
  
  2727
  
  17,6
  
  54,4
  
  28,0
  
  Aantal bedrijven naar type
  
  4358
  
  1170
  
  2078
  
  1110
  
  Bron: Owen-Smith et al. (2002, p.10)
  
  Binnen Europa is wel sprake van samenwerkingsrelaties tussen wetenschappelijke instellingen en kleine gespecialiseerde ondernemingen gericht op ontwikkelingswerk (46,6%). Tussen de landen daarentegen spelen de grote concerns een
  belangrijke rol (48,7%), die nog sterker wordt wanneer het een relatie met een
  Amerikaanse wetenschappelijke instelling betreft (66,2%). Al met al komt de
  dominantie van de vs duidelijk naar voren, zowel kwantitatief als naar de aard
  van de relatie.
   Ook tussen de kleinere en startende ondernemingen bestaan aanzienlijke verschillen tussen Europa en de vs. Allereerst is er een sterk accent op de productie
  van geneesmiddelen. Zo’n 40 procent van alle Europese biotechnologiebedrijven
  zijn hierin gespecialiseerd. Daarnaast richt ruim 20 procent zich op zogenaamde
  platformtechnologieën. Dit zijn technologieën die gebaseerd zijn op de combinatie van en integratie van technologie en principes uit de proceschemie, biologie,
  genomics en andere relevante technologieën. Platformtechnologieën vormen een
  goede uitgangspositie voor verder ontwikkelingswerk op het terrein van de
  biotechnologie. Binnen Europa zien we dat Duitsland een afwijkende positie
  inneemt met een relatieve specialisatie van 15 procent op geneesmiddelenonderzoek en ruim 33 procent op platformtechnologieën (Ernst en Young 1998).
  Deelnemingen
  De beschikbaarheid van risicokapitaal betekent een belangrijke stimulans voor
  startende innovatieve ondernemingen om te kunnen investeren in onderzoek ten
  behoeve van proces- of productontwikkeling. Risicokapitaal komt echter niet zo
  maar ter beschikking. Het betreft hier een specifieke vorm van bedrijfsfinanciering,
  die geheel eigen kenmerken heeft en ook een hiermee samenhangende institutionele structuur. Het gaat meestal om jonge startende bedrijven, die een hoge
  groeipotentie hebben en niet op de beurs genoteerd staan. De financiële instelling
  die het kapitaal verstrekt verkrijgt hiermee in veel gevallen tevens aandelen of
  een minderheidsbelang in het startende bedrijf (vgl. Mason en Harrison 1999).
  265
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  Wanneer de ontwikkeling succesvol verloopt, kan het bedrijf naar de beurs gaan
  om, via het aanbieden van aandelen kapitaal te verwerven voor verdere groei,
  zoals Genentech dit in 1980 gedaan heeft, of om dit via een overname te realiseren. Gemiddeld genomen gaat het om een periode van 4,7 jaar voordat een bedrijf
  op de markt komt (vgl. Powell et al. 2002). Dit is het moment waarop de verstrekker van risicokapitaal zijn winst incasseert.
   Het hoge risico en de grote mate van onzekerheid over een succesvol verloop
  van de ontwikkeling zijn kenmerkend voor deze vorm van financiering.
  Enerzijds blijkt dit uit het zeer hoge aandeel van afgewezen financieringsaanvragen. Deze worden door Sahlman (1990) zelfs op 99 procent geschat.
  Anderzijds volgt dit uit het feit dat de ondernemingen die risicokapitaal verstrekken ook op andere wijze nog bij jonge ondernemingen betrokken zijn. Met name
  is dit het geval voor bedrijven die actief zijn op het terrein van de levenswetenschappen en hoogwaardige technologie. Deze bemoeienis strekt zich uit tot
  bemiddeling in het aantrekken van hooggeschoolde stafmedewerkers, veelzijdige
  managementondersteuning in de bedrijfsvoering, bijvoorbeeld gerelateerd aan
  wetgeving en financiële administratie en het opzetten van samenwerkingsverbanden.
  266
  
  Veelal zijn de oprichters van biotechnologiebedrijven ondernemende academici
  die nog weinig kennis en inzicht hebben van bedrijfsvoering (Powell et al. 2002).
  De veelzijdige betrokkenheid op allerlei terreinen, die van belang is voor een
  verdere ontwikkeling, leidt tot het onderhouden van informele contacten om
  over de noodzakelijke kennis en informatie, zowel inhoudelijk als bedrijfsmatig,
  te kunnen beschikken. Ruim 54 procent van de startende biotechnologiebedrijven in de vs ontving op enigerlei wijze plaatselijke ondersteuning gedurende hun
  ontwikkeling en 50 procent risicokapitaal van ter plekke gevestigde financiële
  instellingen. Het zal duidelijk zijn dat deze aandelen variëren in de tijd en mede
  afhankelijk zijn van de ontwikkeling binnen de bedrijfstak zelf. Zo was dit
  33 procent in 1988, 62 procent in het midden van de jaren 90 en 48 procent in
  1999. Het resultaat hiervan is dat de jonge bedrijven en de verstrekkers van
  risicokapitaal vaak dicht bij elkaar gevestigd zijn.
   Naast kapitaal is er ook behoefte aan kennis om specifieke problemen op te lossen
  die men in de ontwikkelingsfase tegenkomt. De kennis van de processen is nog
  niet gestandaardiseerd en sterk in ontwikkeling en is daardoor in belangrijke
  mate ervaringskennis, die alleen in direct persoonlijk contact overgedragen kan
  worden. Het delen en gemeenschappelijk oplossen van problemen is kenmerkend voor een academische werksfeer en behoort tot de habitus van deze onderzoekers/ondernemers. Het resultaat hiervan is dat de combinatie van de beschikbaarheid van risicokapitaal en de mogelijkheden tot kennisdeling in de eerste fase
  van de ontwikkeling van groot belang zijn en leiden tot een sterke lokale en
  regionale clustering. In de Verenigde Staten zijn op basis hiervan drie regionale
  clusters ontstaan waarbinnen ruim 48 procent van alle jonge biotechnologiebedrijven gevestigd zijn, namelijk Noord-Californië (rond de baai van San
  
  biotechnologie en nationale innovatiesystemen
  
  Francisco), in het zuiden het gebied rond San Diego en aan de oostkust in en rond
  Boston en New York. Samen met zes kleinere clusters zijn hierbinnen 72 procent
  van alle jonge biotechnologiebedrijven gelokaliseerd.
  Het belang van deze combinatie van factoren van kennis en kapitaal blijkt wel uit
  het volgende voorbeeld van een startende ondernemer in Atlanta (Georgia). Hier
  bevindt zich een vooraanstaand onderzoekscentrum op het gebied van ziektepreventie en is een academisch ziekenhuis gevestigd dat tot de nationale top behoort.
  De wetenschapper/ondernemer kon alleen maar risicokapitaal krijgen als hij zijn
  bedrijf in Californië vestigde (Powell 1996).
   De rol en betekenis van lokale clustering zijn vooral groot in de eerste fasen van
  het ontwikkelingsproces. Dit verandert wanneer het bedrijf zich op productontwikkeling en productie gaat richten. De ontwikkelingen in het gebied rond
  Boston laten dit duidelijk zien (Owen-Smith et al. 2002). Was er in 1988 nog
  sprake van sterke lokale bindingen (voor ruim 40 procent van alle relaties)
  tussen kleine gespecialiseerde bedrijven, in 1998 was dit afgenomen tot slechts
  8 procent. Deze verandering is het gevolg van twee samenvallende ontwikkelingen, namelijk een schaalvergroting van de bedrijven als gevolg van de groei van
  de onderneming en daarmee samenhangend de ontwikkeling van een nationaal
  netwerk. In het algemeen kunnen in de loop van de levenscyclus van de onderneming vier ontwikkelingstrajecten geïdentificeerd worden:
  1. ontwikkeling van lokale en regionale netwerken;
  2. versterken van relaties met andere kerngebieden in het land;
  3. het totstandkomen van bedrijfsrelaties met ondernemingen die buiten de
  kerngebieden gevestigd zijn;
  4. de groei van een nationaal netwerk van samenwerkingsrelaties tussen alle
  gebieden.
  In de vs zijn het vooral de kleine gespecialiseerde ondernemingen die een
  centrale rol vervullen in het proces van netwerkontwikkeling (zie ook tabel 1).
  Het voorbeeld van Boston laat ook duidelijk zien dat in de jaren 90 de biotechnologie als bedrijfstak volwassen geworden is. Het accent in de ontwikkeling van
  de bedrijfsrelaties ligt dan ook nu op de tweede fase met een aanzet tot overgangen naar de derde fase.
   Institutionele context
  De beschikbaarheid van particulier risicokapitaal is geen vanzelfsprekendheid,
  zeker gelet op de grote mate van onzekerheid voor de kapitaalverschaffer of hij
  het geïnvesteerde kapitaal weer terugziet. Omdat commerciële financiële instellingen het benodigde kapitaal aantrekken van institutionele beleggers en particulieren heeft de overheid in veel geïndustrialiseerde landen met behulp van wetgeving waarborgen ingebouwd ter zekerheidsstelling van de kapitaalverschaffers
  aan de financiële instellingen. Tussen de verschillende landen zijn grote verschillen in het tijdstip waarop instellingen die risicokapitaal verstrekken ontstaan zijn.
  Daarnaast zijn er verschillen in de aard en omvang van de beschikbaarstelling.
  267
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  Deze verschillen zijn van groot belang voor het ondernemersklimaat en daarmee
  de mogelijkheden voor de ontwikkeling van een biotechnologie-industrie.
  De eerste commerciële instelling in de vs die risicokapitaal verschafte was de
  American Research and Development Corporation, die in 1946 werd opgericht.
   Deze ontwikkeling werd in 1958 gevolgd door de Small Business Administration
  Investment Act, die het in ruimere mate mogelijk maakte risicokapitaal te
  verschaffen aan kleine en middelgrote ondernemingen. In de vs wordt op dit
  moment ongeveer eenderde van het risicokapitaal geïnvesteerd in startende en
  jonge ondernemingen in de high tech sfeer, vooral in sectoren als computerhardware, software en biotechnologie. In Duitsland is dit slechts 7 procent voor
  nieuwe technologie (Giesecke 2000). Het grootste gedeelte gaat risicomijdend
  naar traditionele technologieën en diensten. Kleine biotechnologiebedrijven
  bestaan er nauwelijks en het moderne onderzoek vindt vooral binnen grote
  farmaceutische concerns plaats. Voor innovatief onderzoek op het terrein van de
  biotechnologie is dit echter verwaarloosbaar. Durfkapitaal voor startende ondernemingen is slechts beperkt beschikbaar, mede als gevolg van wettelijke bepalingen die het kapitaalverkeer binnen de financiële sector reguleren. Pas in de
  tweede helft van de jaren 90 treed er een verruiming op van de mogelijkheden en
  zien we ook een toename van risicokapitaal in de biotechnologiesector.
  268
  
  Het huidige Nederlandse monetaire systeem gaat terug tot het eind van de jaren
  ’40. In 1948 kreeg de Nederlandse Bank de taak om de ontwikkelingen op de
  geldmarkt te sturen, wat onder andere inhield dat de centrale bank verantwoordelijkheid droeg voor de liquiditeit, solvabiliteit en kredietbewaking van de
  andere banken en hiervoor ook richtlijnen uitvaardigde (Bosman 1986). Een
  belangrijk onderdeel van dit beleid was de zogenaamde structurele supervisie.
  Dit hield onder andere in dat niet alleen een concentratie van financiële macht,
  maar ook van risico’s voorkomen moest worden. Het gevolg hiervan was een
  strikte scheiding tussen financiële instellingen als banken, verzekeringsmaatschappijen, pensioenfondsen en zakenbanken en hun taken.
   Onder invloed van de recessie in het begin van de jaren ’80 werden deze richtlijnen aangepast. Nieuwe wetgeving maakt het mogelijk op commerciële basis
  risicokapitaal te verschaffen. Hierdoor werd het maximale risico van de kapitaalverschaffer 50 procent (Van Geenhuizen en Van der Knaap 1998). Dit leidde tot
  een sterke uitbreiding van de financiële diensten in dit marktsegment, getuige het
  oprichten van gespecialiseerde vestigingen door bestaande banken en nieuwe
  toetreders. Vrij snel groeide deze markt tot ruim 100 gespecialiseerde instellingen
  met meer dan 1800 deelnemingen in 1991. In 1990 kwam er, onder invloed van
  vergelijkbare ontwikkelingen in de andere landen van de Europese Unie, een eind
  aan de nog overgebleven beperkingen (vgl. Martin 1989). Dit werd mede ingegeven door het feit dat er in veel gevallen sprake was van een aanzienlijk geringere
  beperking. Dit betekent echter niet dat in alle landen in gelijke mate kapitaal
  beschikbaar was en verkregen kon worden.
  biotechnologie en nationale innovatiesystemen
  
  In Duitsland bijvoorbeeld is pas zeer recent een begin gemaakt met een commerciële markt voor risicokapitaal. Ook het aantal startende en jonge biotechnologiebedrijven is nog zeer gering. In 1997 waren er niet meer dan 197 bedrijven met
  3 tot 15 werknemers en 90 procent van de bedrijven had een omzet van een paar
  100.000 dm (Giesecke 2000). Ook de beurs in Europa, waar bedrijven door het
  aanbieden van aandelen kapitaal konden verwerven, bleef lange tijd achter.
  In Londen ging de beurs pas in 1993 noteringen verrichten voor biotechnologieondernemingen. Voor die tijd was dit alleen mogelijk op de beurs van New York
  (Nasdaq). De Duitse beurs in Frankfurt opende voor technologieaandelen in 1997
  de zogenaamde neue Markt. In 1999 waren hier 86 fondsen geregistreerd, slechts
  drie hiervan waren biotechnologiebedrijven.
   Ook in Japan bestond er geen afzonderlijke kapitaalmarkt voor het verstrekken
  van risicokapitaal. Dit kan enerzijds verklaard worden door de ondernemingsstructuur in Japan, namelijk de keiretsu. De keiretsu is een conglomeraat van
  bedrijven waarbinnen ook financiële instellingen als banken vallen. Veel kapitaal
  voor ontwikkelingen worden dan ook intern, dat wil zeggen binnen de keiretsu
  gegenereerd. Daarnaast echter bestaat er geen ondernemingscultuur waarbinnen
  het verstrekken van risicokapitaal gebruikelijk is, waardoor er ondanks het grote
  aantal kleine ondernemingen niet een klimaat is waarbinnen nieuwe typen van
  risicodragende innovaties tot ontwikkeling komen.
  Om de ontwikkeling van de particuliere kapitaalmarkt voor risicokapitaal te
  stimuleren heeft de Japanse overheid in 1996 een fonds gesticht, waaraan ministeries, prefecturen en lokale overheden hebben bijgedragen. Op dit fonds kan
  voor dit doel een beroep worden gedaan. Desondanks is hier maar op heel
  beperkte schaal gebruik van gemaakt. In aansluiting hierop werd in 1997 wetgeving voorbereid om de samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven te bevorderen, met name om deelname van universitair personeel van de
  nationale universiteiten in risicodragende bedrijfsactiviteiten mogelijk te maken
  (Hemmert en Oberlander 1998).
  De voorlopige conclusie is dan ook dat in de Amerikaanse situatie de institutionele arrangementen voor de ontwikkeling van biotechnologie van dusdanige aard
  waren, dat er een veelheid aan flexibele organisatievormen konden ontstaan.
  Deze maakten het mogelijk dat op korte termijn risicodragende biotechnologiebedrijven tot ontwikkeling konden komen. Het is niet alleen de kapitaalmarkt die
  van belang is. Het zijn ook de verschillende institutionele vormen en structuren
  waarbinnen kennisoverdracht mogelijk wordt. Deze hebben te maken met
  samenwerkingsrelaties tussen overheidsinstellingen en bedrijfsleven en het
  innovatiebeleid dat ter zake door de verschillende overheden gevoerd wordt.
  269
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  kennisoverdr acht en innovatiebeleid voor
  biotechnologie
  
  270
  
  Kennisoverdracht is een complex proces en hangt met veel factoren samen.
   De aard, richting en effectiviteit hiervan wordt in belangrijke mate bepaald door
  de kenmerken van de aanwezige innovatie-infrastructuur. Het industrieel innovatiebeleid van de overheid richt zich zowel op de ontwikkeling van deze infrastructuur, als op het scheppen van voorwaarden om kennisoverdracht te bevorderen. De overheid vanuit zijn voorwaardenscheppende taak, de universiteiten
  als kennisinstellingen en het bedrijfsleven nemen alle hun eigen plaats in dit
  proces in. Het is in dit verband van belang onderscheid te maken tussen procesen productinnovaties. Niet alleen omdat procesinnovaties eerder ontwikkeld
  worden dan productinnovaties, maar ook omdat in een succesvol innovatietraject
  het aantal procesinnovaties beperkt is in vergelijking met het aantal productinnovaties. Wanneer we kijken naar de oprichtingsdynamiek van bedrijven op
  het terrein van de biotechnologie, dan zien we dat met name in het begin van de
  jaren tachtig er een sterke groei plaatsvond, die in de tweede helft weer afvlakte.
  In deze fase van de bedrijfslevenscyclus verschuift het accent tevens naar
  productinnovaties. Kennisoverdracht tussen en binnen bedrijven, universiteiten
  en de overheid wordt niet alleen bepaald door de interne organisatie van deze drie
  groepen actoren, maar ook door hun onderlinge relaties. Tussen de verschillende
  landen blijken hierin aanzienlijke verschillen voor te komen, die voor een deel
  verklaard kunnen worden door deze samenhang en daarmee van invloed is voor
  de wijze waarop biotechnologie als bedrijfstak tot ontwikkeling is gekomen.
   Vergelijken we het universitaire systeem in de Verenigde Staten met dat in
  Europa, dan kan als eerste geconstateerd worden dat er in de vs een sterke nadruk
  ligt op het ontwikkelen van toepassingsgerichte kennis. In Europa daarentegen
  ligt het accent op de ontwikkeling van kennis als doel op zich. Daarnaast zijn er
  grote verschillen in de organisatie van het universitaire systeem zelf. In de vs is
  dit een sterk gedecentraliseerd systeem van elite universiteiten, particuliere
  universiteiten en staatsuniversiteiten, met een grote mate van zelfstandigheid in
  het bepalen van de onderzoeksagenda, een jongere leeftijdsopbouw van de staf
  gepaard gaande aan een grote mobiliteit en een sterkere menging van disciplines.
  In Duitsland daarentegen vormen de Max Planck instituten de elite onderzoeksinstituten, die een zeer sterke disciplinaire oriëntatie hebben. De organisatie
  binnen deze instellingen is sterk hiërarchisch (vgl. Owen-Smith 2000).
  Deze opzet is vergelijkbaar met de organisatie van de Franse onderzoekinstituten,
  die bijna alle deel uitmaken van het cnrs (Centre Nationale de Recherches Scientifiques). Ook in Engeland is het verschil met de vs groot. Er is sprake van hoogwaardig fundamenteel onderzoek op drie deelterreinen, namelijk het farmaceutische onderzoek, landbouwkundige onderzoek dat chemisch georiënteerd is en de
  voedingsmiddelenindustrie. Daarentegen is er relatief weinig aandacht voor het
  op de markt brengen van de bevindingen van dit onderzoek, wat samenhangt
  met een zeker dédain voor marktgericht onderzoek (Bartholomew 1997).
  Ook hier is de arbeidsmobiliteit van de wetenschappelijke staf laag te noemen.
  biotechnologie en nationale innovatiesystemen
  
  Naast deze karakteristieken zijn er in Japan nog een aantal specifieke condities in
  het universitaire systeem, waardoor de oorzaak van de verschillen afwijkend is.
   Allereerst moet opgemerkt worden dat van uit de oprichting in de 19e eeuw de
  Japanse universiteiten een sterke oriëntatie kenden op het ontwikkelen van technische kennis, als toegepaste kennis en niet zozeer op het ontwikkelen van
  fundamentele kennis. De omvang van het overheidsbudget voor de ontwikkeling
  van fundamentele kennis is relatief laag in vergelijking met dat van de andere
  landen. Een van de belangrijksten functies van de Japanse universiteiten en
  hoogleraren is het afleveren van goede academici aan het bedrijfsleven, dat zelf
  daarna de verdere opleiding en specialisatie verzorgt (vgl. Fransman en Tanaka
  1995). Dus in Japan is er geen traditie van ondernemende creatieve wetenschappers, maar eerder is daar sprake van een collectivistisch en risicomijdend gedrag.
  Desondanks neemt Japan thans een vooraanstaande plaats in op het gebied van
  de biotechnologie en concurreert het met de vs. Een ontwikkeling die al in 1984
  door ota werd ingeschat. Dit is vooral mogelijk dankzij het grote vermogen om
  externe kennis en technologieën te verwerven en dit sneller te doen dan andere
  landen. Dit laatste in combinatie met een gericht overheidsbeleid om biotechnologische patenten te verwerven en te verspreiden bij geschikte ondernemingen
  (untct 1988).
  271
  
  In alle hier besproken landen is al aan het eind van de jaren ’60 door de onderscheiden overheden het strategische belang van de moderne biotechnologie als
  bedrijfstak onderkend (oecd 1966). Zij het dat op verschillende momenten en op
  verschillende manieren door hen hierop gereageerd is. Hierbij kan gedacht
  worden aan:
  1. het opheffen van belemmeringen, zoals de Bayh-Dole Act van 1980;
  2. het stimuleren en bijdragen aan de ontwikkeling van een innovatieinfrastructuur;
  3. de rol die de verschillende overheidsorganisaties hierin afzonderlijk of gezamenlijk vervullen.
   Ten aanzien van maatregelen ter bevordering van de ontwikkelingen op het
  terrein van de biotechnologie is in het voorgaande al aandacht besteed aan de
  algemene regelgeving van de overheid met betrekking tot de regulering van de
  financiële markten, alsook aan het vermarkten van kennis die binnen universitaire instellingen ontwikkeld is. Het bleek dat er tussen de verschillende landen
  grote verschillen bestaan in de wijze waarop deze regelgeving gestalte heeft
  gekregen. Dit werd ook op het niveau van de Europese Unie onderkend en leidde
  in 1987 tot maatregelen waardoor er meer mogelijkheden ontstonden voor het
  voeren van technologiebeleid en technologische kennisoverdracht.
  Innovatiebeleid
  Het stimuleren van onderzoek en innovatie door de overheid in Japan kent een
  lange traditie. Hierin vervult het Ministry for Trade and Industry (miti) naast de
  Science and Technology Agency (sta) een belangrijke rol. Al in 1973 werd onderkend dat onderzoek op het terrein van de levenswetenschappen gestimuleerd
  moest worden. Na de succesvolle registratie van het Cohen-Boyer patent in 1980
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  in de vs kwam er een reactie in Japan zowel vanuit het bedrijfsleven, als vanuit de
  overheid. Mede onder invloed van de twee oliecrises in de jaren ’70 zagen de
  Japanse chemiebedrijvenhun winsten krimpen en kosten stijgen. Dit leidde tot
  een gemeenschappelijke stap vooruit om gezamenlijk onderzoek te doen op het
  terrein van de moderne biotechnologie. Vijf chemieconcerns vormden in 1980
  het Biotech Forum. De rol van het miti hierbij was het bevorderen van de informatiestromen tussen overheid en bedrijfsleven en het ontwikkelen van een
  aantal gemeenschappelijke onderzoeksprojecten, zoals het bioreactorproject, dat
  zich richtte op de ontwikkeling van minder energieintensieve productieprocessen,
  grootschalige celkweek en de ontwikkeling van recombinant-dna-technieken.
  In de tweede helft van de jaren ’80 groeide het aantal ontwikkelingen sterk.
   272
  
  Opvallend hier is de beleidsconcurrentie tussen de verschillende ministeries, die
  sterk met een specifieke sector verbonden waren, zoals de chemische industrie
  met het miti, de farmaceutische industrie met het ministerie van Gezondheid en
  Welzijn (mhw) en de voedingsmiddelenindustrie met het ministerie van Landbouw, Visserij en Bosbouw (maff). In termen van middelen ter stimulering van
  de verschillende programma’s, die vaak op een 70/30 basis tussen overheid en
  bedrijfsleven gefinancierd werden, was het aandeel in 1991 van het miti het
  grootst met 256 miljard Yen, gevolg door het maff met 74 miljard en het mhw
  met 56 miljard (Fransman en Tanaka 1995). In vergelijking hiermee is het bedrag
  van 936 miljard Yen van het ministerie van Onderwijs voor uitgaven ten behoeve
  van r&d aanzienlijk te noemen, zodat er geen twijfel over is dat dit ministerie in
  deze situatie de centrale speler is.
  Rol van overheidsorganisaties
  Ten aanzien van de rol van de verschillende overheidsorganisaties gaat het niet
  alleen om de algemene regelgeving, maar ook om de beleidssamenhang tussen de
  verschillende overheidsorganisaties zelf. In zijn algemeenheid valt het Amerikaanse beleid op het terrein van biotechnologie te kenschetsen als een reeks van
  institutionele arrangementen, die flexibele vormen van organisatie mogelijk
  maken, waardoor effectief op risicovolle markten geopereerd kan worden (vgl.
   Hollingworth en Boyer 1997). Het technologiebeleid dat hiermee samenhangt is
  een indirect en voorwaardenscheppend beleid, dat niet vanuit een centrale overheidsorganisatie vorm heeft gekregen. Dit was niet zozeer het resultaat van een
  bewuste keuze, maar eerder het gevolg van een gebrek aan overeenstemming
  over de taken en bevoegdheden van zo’n organisatie (Giesecke 2000). Het resultaat hiervan is dat naast het Department of Health and Human Services en de
  hieronder vallende nationale onderzoeksinstituten op het gebied van het gezondheidsonderzoek, ook de National Science Foundation het onderzoek op het
  gebied van de farmaceutische biotechnologie stimuleerde. Beide organisaties
  hadden voldoende kennis in huis om dit op een effectieve manier te doen.
   In Duitsland daarentegen is sprake van een taakverdeling tussen het door de
  overheid centraal gefinancierde fundamentele universitaire onderzoek via de
  Deutsche Forschungs Gemeinschaft (dfg) en de financiering van industrieel
  
  biotechnologie en nationale innovatiesystemen
  
  onderzoek in het technisch gerichte onderwijs met een accent op toepassing en
  commerciële uitbating. Daarnaast is er een grote weerstand bij de universiteiten
  tegen interventies in het onderzoek, zowel vanuit de overheid als vanuit het
  bedrijfsleven. Dit klemt te meer, omdat bij de moderne biotechnologie het
  onderscheid tussen fundamenteel en toegepast onderzoek vervaagt (Giesecke
  2000). Het gevolg hiervan is een institutionele inertie, die onder andere leidt tot
  gebrek aan voldoende kennis bij de dfg ten behoeve van de onderzoeksfinanciering, de bestaande sectoren versterkt en traag reageert op de onderzoeksbehoefte
  van nieuwe technologieën. Hierdoor miste de overheid een goede institutionele
  basis om een op de biotechnologie gericht kennisoverdracht- en innovatiebeleid
  te voeren. Onder invloed van de recessie in de jaren ’70 groeide het inzicht dat
  actieve en directe interventies in het wetenschaps- en technologiebeleid een
  bijdrage konden leveren aan de economische groei. Hiertoe werd een nieuw federaal ministerie opgericht, dat de taken op dit terrein van het ministerie van
  Economische Zaken en het ministerie voor Wetenschapsbeleid in zich verenigde.
  Vanuit dit nieuwe ministerie zijn de afgelopen dertig aanzienlijke bedragen geïnvesteerd in modern biotechnologisch onderzoek.
  In Engeland is veel minder sprake van een centraal gecoördineerd beleid. Dit
  hangt samen met de reeds eerder genoemde voorkeur bij de universiteiten om
  zich op fundamenteel onderzoek te richten. Het gevolg hiervan is dat er niet één
  specifieke overheidsorganisatie is die gericht is op de stimulering van biotechnologisch onderzoek, maar dat dit over een groot aantal ministeries verdeeld is.
  