text: Macht en causaliteit
  Marianne Vlietinck
  
  1
  InIeiding
  Sommige auteurs zijn van mening dat het equivalent dat de machtsrelatie
  het best benadert de causale relatie is.·In deze optiek kan men de bevestiging
  'a heeft macht over b' vervangen door 'a's gedrag veroorzaakt b's gedrag'.
  .AJs men de causale relatie kan bepalen kan men bijgevolg invloed, macht,
  gezag bepalen en omgekeerd (Simon 1957, p. 5). Dit impliceert dat de analyses van causaliteit ook relevant zijn voor de machtsanalyse en weI voornamelijk met betrekking tot volgende aspecten:
  - Conceptvorming naar analogie van causaliteit;
  - De bepaling van de voorwaarden voor de machtsrelatie kunnen afgeleid worden uit de voorwaarden die causaliteit bepalen nl. asymmetrie,
  existentifHe prioriteit, ruimtelijk verband;
  - De noodzakelijk-voldoende voorwaarde problematiek stelt zich ook met
  betrekking tot de machtsrelatie, ill. het probleem of a macht heeft over b
  als a's acties een noodzakelijke voorwaarde zijn voor b's responsen, of een
  voldoende voorwaarde, of beide.
  Het is de bedoeling van dit artikel te onderscheiden in hoeverre deze vergelijking tussen de causale relatie en de machtsrelatie opgaat. Daarvoor
  dient ook nagegaan te worden welke eigenschappen equivalent zijn voor de
  causale relatie en de machtsrelatie.
  Wat het eerste punt betreft zullen we eerst dienen aan te geven wat we verstaan onder causaliteit en onder macht. Deze behandeling zal kort zijn orodat het bepalen van deze begrippen een afzonderlijke studie vergt. We kunnen hier derhalve vertrekken van een werkdefinitie van causaliteit en macht.
   Hierbij dient echter opgemerkt te worden, dat er met betrekking tot de
  definiering niet alleen tegenstrijdigheid bestaat over een exacte eenduidige
  bepaling van macht, maar tevens· van causaliteit, en dat de gestelde analogie bepaald wordt door de aard van de definitie. Dit is een beperking die
  mede het gevolg is van het feit dat beide begrippen deel uitmaken van een
  teorie waarover nog geenszins algemene consensus bestaat.
  Vertrekkende van deze definities zullen we dan in de volgende hoofdstuk85
  
  ken het verband tussen de voorwaarden en de eigenschappen van causaliteit en deze van macht situeren en tevens de noodzakelijk-voldoende voorwaarde problematiek bespreken. Ook hier zijn we er ons van bewust dat met
  betrekking tot de verschillende eigenschappen van causaliteit er geen eenstemmigheid is tussen de verschillende auteurs en dat de mate van overeenkomst tussen beide concepten afhankelijk is .van wat de auteur als karakteriserende eigenschappen van causaliteit en macht beschouwt. In het
  laatste deel zullen we trachten enkele tentatieve besluiten te trekken in
  verband met de specifieke relatie tussen de causale relatie en de machtsrelatie.
   2
  Definiering
  2.1 Bepaling van causaliteit
  De meeste bepalingen komen hierin overeen dat ze causaliteit beschouwen
  als een produktierelatie m.a.w. de oorzaak brengt het gevolg voort. Zo bepaalt Bunge (1959, p. 47) causaliteit als voIgt: 'If C happens then (and only
  then) E is always produced by it'. Deze eigenschap van produktie onderscheidt causaliteit van regelmatige associatie van gebeurtenissen, want een
  regelmatige associatie van een gegeven serie A van gebeurtenissen of omstandigheden in het verleden en een andere serle B in de toekomst houdt
  nog niet noodzakelijkerwijze in dat A de oorzaak van B is. Integendeel kan
  zulk een associatie inhouden dat A en B uitsluitend samenhangen omdat
  zij beide resultaten zijn van een andere serle gemeenschappelijke oorzaken
  C, die zowel aan A als aan B voorafgaat. Het begrip causale relatie houdt
  dus meer in dan aIleen maar een regelmatige associatie waarin de ene serle
  de andere voorafgaat in de tijd nl. dat de toekomstige gevolgen ontstaan
  uit voorbije zaken.
  2.2 Bepaling van macht
  Zoals in de inleiding vermeld wordt de machtsrelatie door verschillende
  auteurs opgevat als een deelverzameling van de causale relatie. Laten we
  in dit hoofdstuk nagaan in hoeverre deze vergelijking opgaat.
  Macht is zoals Van Doorn (1966, p. 3) het uitdrukt: ' ... een veelgebruikte
  term die alles bezit om tot slagwoord te worden en nagenoeg niets om als
  wetenschappelijk werktuig te dienen'. Inderdaad worden we bij het lezen
  van enkele sociologische, politicologische werken gekonfronteerd met een
  onoverzichtelijk aantal begrippen en teorlen en met een gebrek aan systematisering. We kunnen hier uiteraard niet verder op ingaan, maar zuIlen,
  een definitie als werkhypothese opstellen.
  De bepaling is gebaseerd op het argument dat de andere bepalingen ofweI
  herleidbaar zijn tot deze definitie, ofweI niet rigoreus genoeg zijn, zodat
  omzetting in operationele termen niet mogelijk blijkt.
   86
  
  Ben andere beperking uit praktisch oogpunt is dat de definitie betrekking
  heeft op sociale macht m;a.w. machtsrelaties die een deelverzameling zijn
  van sociale relaties - terwijl macht in de brede betekenis zich ook uitbreidt
  over niet-menselijke objecten (bv. in de fysische sfeer) -.
  Onder macht nu verstaan we de relatie waardoor een bepaalde persoon of
  groep (machthebber(s) a) op een bepaald ogenblik (t) de mogelijkheid heeft
  om door bepaalde acties (d) het aantal gedragsaltematieven (c) van een
  andere persoon of groep (machtssubject(en) b) te bepalen. We hebben hier
  dus te maken met een multipolaire relatie.
  Wat kunnen wij nu afleiden uit de definities gegeven in 2.1 en 2.2?
  - Terwijl causaliteit in 2.1 bepaald wordt als een bipolaire relatie (aRb)
  is de machtsrelatie een betrekking tussen vijf elementen R(a,b,c,d,t).
  - Causaliteit werd bepaald als een produktierelatie, waarin de klemtoon
  wordt gelegd op de asymmetrie van a en b. Br is nu weI een tendens om
  deze eigenschap van produktiviteit te loochenen, wat dan zijn uitdrukking
  vindt in analyses die causaliteit gelijkstellen met concommitante variatie:
  'a is oorzaak van b, als een wijziging in een zekere richting van a steeds
  gepaard gaat met een wijziging in dezelfde richting van b'.
  In hoofdstuk 3 zullen we nagaan in hoeverre asymmetrie een wezenlijk
  kenmerk is van de machtsrelatie. De tweede teorie lijkt ons minder aan te
  sluiten bij de machtsdefinitie, daar een wijziging in een zekere richting van
  a, door machtsacties evengoed een wijziging in de tegengestelde richting
  van b kan impliceren naargelang de wens van a, (vb. a minder werk, tegenover b meer werk).
  3
  
  Voorwaarden voor bet bestaan van een causale relatie en een
  macbtsrelatie
  In dit hoofdstuk zullen de verschillende criteria die causaliteit bepalen nl.
   asymmetrie, existenti~He prioriteit en ruimtelijk verband bij de verschillende auteurs besproken worden en zal nagegaan worden in hoeverre deze
  ook bepalend zijn voor de machtsrelatie.
  Vooraf dienen enkele opmerkingen gemaakt te worden met betrekking tot
  de gebruikte symbolen:
  - M11 (a,b,x) betekent dat a macht heeft over b met betrekking tot activiteit x op tijdstip 11;
  - M11 (a,b,x) kan ook geschreven worden als aMb b(x).
  3.1 Asymmetrie
  3.1.1 Asymmetrie bij de causale relatie
  a) Ben eerste criterium voor het onderscheiden van een causale relatie en
  een funktionele relatie is dat de eerste een asymmetrische - een ordenende
  - relatie is, terwijl de tweede een symmetrische relatie is.
  87
  
  Simon (1957, p. 11) stelt deze eis expliciet: 'For in ordinary speech and
  writing the causal relation is conceived to be an asymmetrical one - an
  ordening - while functional relationship and interdependance are generally conceived as entirely symmetrical'.
  Simon (1957, p. 50) definiert asymmetrie als voIgt: 'We shall require that
  the causal relation be an asymmetrical one - that 'A causes B' be incompatible with 'B causes A'. Our requirement will be even somewhat
  stronger. We shall so define the relation that 'A causes B' is incompatible
  with 'not-B causes not-A'.
   b) Andere auteurs definieren de causale relatie ook als asymmetrisch, maar
  niet in de strenge betekenis van Simon. Zo stelt March in het artikel An
  introduction to the theory and measurement of influence (in Bell, Edwards
  & Wagner, 1969, p. 169): 'Both relations are asymmetrical. That is the
  statement that A causes B excludes the possibility that B causes A', maar
  geeft geen verdere explicatie over de negatie van deze relatie. Ook Bunge
  (1959, p. 244) en Russell (1951, p. 219) stellen asymmetrie als essentiele
  voorwaarde voor causaliteit, nl. die eigenschap waarvoor geldt dat xRy
  altijd yRx uitsluit. Overeenkomstig worden die relaties waarvoor geldt dat
  xRy altijd yRx impliceert, symmetrische relaties genoemd, en de relaties
  waarvoor deze eigenschap niet geldt non-symmetrische relaties.
  3.1.2 Asymmetrie bij de macbtsrelatie
  Laten we deze voorwaarde nagaan voor de machtsrelatie.
  a) Onderstellen we dat de machtsrelatie symmetrisch is. Daaruit zou volgen dat als a macht heeft over b met betrekking tot c, dit noodzakelijk impliceert·· dat b in dezelfde mate macht heeft over a met betrekking tot c
  (zodat de terminologie van machthebber en machtssubject overbodig
  blijkt), wat we volgens voorgaande bepaling van Simon een funktionele
  relatie noemen. Hieronder zouden we bepaalde gevallen van vrije verbintenissen kunnen klasseren. In de realiteit is het echter vooral zo dat ofwel
  a, ofwel b zich in een betere positie zal bevinden zodat de voorwaarden
  vooral door·a of door b zullen bepaald worden. Men kan dus zelfs met betrekking tot cooperatieve macht niet als algemene regel stellen dat in aIle
  gevallen a en b dezelfde macht hebben met betrekking tot c. Integendeel
  stellen wij voor dat vele funktionele relaties herleidbaar zijn tot asymmetrische relaties met betrekking tot verschillende tijdstippen.
  b) Onderstellen we dat de machtsrelatie noodzakelijk asymmetrisch is. Dan
  zou volgende stelling gelden: aMb(c) > bMa(c).
   Laat ons een concreet voorbeeld nemen. De macht van een diktator met
  betrekking tot bepaalde beslissingen is unilateraal, m.a.w. zijn bepalingen
  bepalen volledig het gedrag van de machtssubjecten. Hier kan men als bebezwaar tegen inbrengen dat dit een limietgeval is en wij bijna nooit ge-
  
  konfronte.erd worden. met situaties' die unilaterale macht in dezeextreme
  betekenis impliceren, maar dat er altijd een zekere feedback is van het
  machtssubject b naar de machthebber.
  Hierop reageert het funktionalisme (interactionalisme) met het argument
  dat tengevolge van het feit dat het effect altijd terugreageert op de input
  - tenzij deze laatste ophoudt te bestaan - causaliteit slechts een goede
  benadering is in gevallen van extreme asymmetrie van de oorzaak en het
  effekt met een te verwaarlozen reaktie van de output op de input. Wij verkiezen .echter causaliteit niet te beperken tot die relaties waarin er een
  extreme asymmetrie bestaat tussen oorzaak en effekt met betrekking tot de
  machtsrelatie tussen de machthebber en het machtssubjekt en dit voor
  volgende redenen:
  - Wij menen dat het een tekortkoming is van de strikte doktrine van causaliteit, dat het ontkent dat zeUs als het effekt terugreageert op de oorzaak,
  deze laatste toch een voorsprong heeft op het effekt: '. . . for the simple
  reason that material objects are in a state of flux, so that generally the action has over the reaction the definite advantage- to use an anthropomorphic expression - of priority in time', (Bunge, 1959, p. 67).
   - Ook voor de machtsrelatie menen wij dat, zeUs in aanwezigheid van
  feedback van de machtssubjekten kunnen spreken van een asymmetrische
  machtsrelatie, omdat de machthebber zich nog steeds in een betere positie
  bevindt dan het machtssubjekt zodat de stelling aMb(c) > bMa(c) blijft
  gelden. Bevestiging hiervan vinden we bij Simon (1957, p. 66), die verder
  aanhaalt dat· met deze stelling belangrijke problemen van observatie en
  meting verbonden zijn nl. door de feedback als gevolg van de aanwezigheid
  van de machtssubjekten en van de verwachtingen die de -machthebber van
  hun reakties heeft. Als oplossing voor het eerste probleem stelt Simon
  voot: 'This difficulty can be handled is either two ways: (1) we can give
  up theidea that the relation is asymmetrical, (2) or we can add an asym...;
  metrical relation operating in the opposite direction from the first. If the
  processes of influence take time and particularly if the time lags associated
  with the two asymmetrical relations are different there is at least the possibility that we can make separate empirical observations of the two rei ations'.
  Deze visie op de sociale struktuur als een netwerk van asymmetrische' relaties impliceert tevens dat men moet specifieren of we met macht van eeri
  specifiek individu in een sociaal systeem bedoelen, de macht als onafhankelijk element, met ontkenning van alle feedbacks, of als we de netto-macht
  bedoelen van het element wat aIle recipoke relaties op dit element iri1pli~
  ceert.
   Algemeen kunnen we besluiten dat we de macht evenals de causaliteit beschouwen als een asymmetrische relatie, echter niet in de extreme betekems
  89
  
  van asymmetrie zonder feedback van de output, maar in de betekenis dat
  de macht van a over b met betrekking tot c groter blijft dan deze van b over
  a met betrekking tot c. Waar aMb(c) = bMa(c) wordt de relatie symmetrisch en bepalen we deze als funktioneel.
  Verder kunnen we ons aansluiten bij de betekenis van asymmetrie gegeven
  door Simon (1957, p. 50) en dit om volgende reden: de causale relatie
  in deze zin gedefinieerd sluit met betrekking tot de machtsrelatie het dichtst
  aan bij het natuurlijk taalgebruik en b~j de interpretatie die eraan wordt
  gegeven in de sociale realiteit. Inderdaad als we stellen dat a macht heeft
  over b, kan men daaruit niet afleiden dat als b geen macht heeft over a,
  dan a ook geen macht heeft over b.
  3.2 Existentiele prioriteit
  Het hierboven gegeven kriterium definieert causale ordening in termen van
  asymmetrie, van oorzaak en gevolg, maar baseert de asymmetrie niet op
  de temporale sekwentie. Het stelt niet als eis dat de oorzaak het gevolg
  moet voorafgaan.
   Tegenover dit kriterium zijn twee reakties:
  a) Sommige auteurs o.a. Dahl definH5ren de oorzaak-gevolg relatie als een
  funktionele relatie met tijdssekwentie, m.a.w. als a en b funktioneel gerelateerd zijn en als a, b voorafgaat dan is a de oorzaak van b. Vooral in
  dynamische teorien wordt verondersteld dat de toestand van een systeem
  op 11 (causaal) gedetermineerd wordt door de toestand van het systeem op
  to. Dahl (in Lerner, 1965, p. 95) sluit zich aan bij deze betekenis en bepaalt oorzaak in de zin van Braithwaite: 'Braithwaite and others say that
  if anything it means a regular sequence of a particular kind namely, one
  in which there is a temporal precedence'.
  Ook Russell (1951, p. 477) bevestigt de stelling dat causaliteit een tijdsinterval tussen oorzaak en gevolg impliceert: 'A causal connection then
  asserts that the existence of A at anyone time implies the existence of B
  after an interval which is independent of the particular time at which A
  existed. In other words, we assert: 'There is an interval t such that A's
  existence et any time 11 implies B's existence at a time 11. + t'.
  b) Andere auteurs stellen dat de tijdssekwentie inderdaad dikwijls een basis
  is voor causaliteit tussen a en b, maar dat de asymmetrie het belangrijkste
  is en niet de tijdssekwentie. Simon (1957, p. 51): 'We shall avoid the usual
  assumption that the asymmetry of cause and effect has something to do with
  sequence in time. From the proposition that A causes B it will not be
  possible to draw any inference as to time sequence of the events denoted
  by A and B respectively. The reason is that in many instances where the
  scientist speaks of cause (e.g. 'force causes acceleration') no time sequence
  is involved'.
   90
  
  Wij verkiezen eveneens de tijdssekwentie niet als voorwaarde voor causaliteit te stellen, niet alleen voor de reden aangehaald door Simon, nl. dat
  de oorzaak en het effekt zich gelijktijdig kunnen voordoen, maar omdat
  een funktionele relatie tussen a en b, waarin a, b voorafgaat nog niet noodzakelijkerwijze inhoudt dat a de oorzaak is van b. Integendeel kan zulk
  een associatie inhouden dat a en b uitsluitend samenhangen, omdat zij
  beide resultaten zijn van een of andere gemeenschappelijke serie oorzaken
  c, die zowel aan a als aan b voorafgaan. Daarom verkiezen wij als alternatief de hypothese van Bunge (1959, p. 67) nl. dat een voorwaarde voor
  causaliteit is existentiele prioriteit van de oorzaak over het effekt d.i. de
  oorzaak moet zich noodzakelijk voordoen wil het effekt zich voordoen
  maar impliceert geen opeenvolging in de tijd.
  c) Is het criterium van existentiele prioriteit ook aanwezig voor het bestaan
  van een machtsrelatie of dienen we onze eis te beperken tot die situaties
  waarin a's acties, b's responsen voorafgaan?
  Wij menen dat deze voorwaarde niet opgaat voor alle gevallen van machtsuitoefening, zeker niet in de gevallen waar b's responsen bepaald worden
  door zijn anticipaties van a's mogelijke acties. Daarom is het ook hier te
  verkiezen, analoog met de causale relatie, de existenW:Sle prioriteit van a's
  acties over b's responsen als voorwaarde voor de machtrelatie te stellen
  en doen hierbij geen uitspraak over de antecedentie van a's acties.
  3.3 Ruimtelijk verband
  Indien causaliteit zo gedefinieerd wordt dat het contiguiteit impliceert, dan
  impliceert het causaal principe tevens het principe van 'nearby action' als in het geval van Hume's definitie van oorzaak en gevolg -.
   De algemene formuleringen van het causaal principe in de laatste eeuw
  tonen aan dat causaliteit en actie door contact, twee logische onafhankelijke categorien zijn; causaliteit is inderdaad niet in strijd met 'actie op een
  afstand'. Het principe van 'actie door contact' is daarenboven inconsistent
  met het empirisme, vermits het niet direkt testbaar is door een experiment.
  Hoe vruchtbaar het principe van 'nearby action' ook geweest is in het
  domein van de fysika, in andere onderzoekingsvelden verliest dit principe
  alle betekenis. Daarom stellen wij dat zowel voor de causale relatie als voor
  de machtsrelatie, contiguiteit consistent is voor beide relaties, maar deze
  niet noodzakelijk impliceert.
  3.4 Universaliteit
  a) Met betrekking tot een relatie zijn er volgende mogelijkheden:
  - dat de relatie zich soms voordoet (in een bepaald percentage van de gevallen),
  - of dat de relatie zich altijd voordoet, nl. voor alle waarden van de va91
  
  riabelen.
  Het causaal principe wordt veelal geinterpreteerd, consistent met het laatste
  altematief, m.a.w. het causaal verb and wordt verondersteld zich universeel
  voor te doen, nl. dat E zich altijd voordoet als C (oorzaak) zich voordoet,
  zonder uitzondering. Bunge (1959, p. 38) dtukt deze voorwaarde uit in volgende formule: 'If C, then E always' of wat equivalent is 'For all C and
  E, if C is the case, then E is the case'. De term altijd impliceert dat als C
  zich voordoet, E zich invariabel zal voordoen. Deze bepaling stelt niet dat
  het bestaan van C het bestaan van E to1' gevolg kan hebben, het stelt dat
  het verband invariabel geldt.
   b) N aast de eigenschap dat causaliteit tussen oorzaak en gevolg invariabel
  is in ruimte en tijd, stelt Bunge (1959, p. 41) ook de eis van een-eenduidigheid: ' ... the relation between C and E, is such that there is a single E
  for every C and vice versa. The existence of E follows (not necessarily in
  time) in an unique or unambiguos way from the existence of C; or again,
  E is a single-valued function of C'.
  Vit de voorwaarden voor causaliteit, invariabiliteit en een-eenduidigheid
  voIgt volgens Bunge (1959, p. 8) de voorwaarde van noodzakelijkheid.
  c) In de voorwaarde van universaliteit wordt gesteld dat de causale reltltie
  opgaat onafgezien de omstandigheden waaronder deze zich voordoet. Wij
  menen echter dat deze voorwaarde gerelativeerd dient te worden. Nemen
  we bv. de wet dat eep. voorwerp, losgelaten binnen het veld van de zwaartekracht van de aarde, naar de aarde zal vallen. Deze eigenschap gaat
  inderdaad op onder een grote varieteit van omstandigheden, maar is niet
  absoluut. Veronderstel dat het voorwerp een stukje papier is, en dat er op
  het ogenblik dat je het laat vallen een sterke bries staat, dan kan het voorwerp weI eens omhoog gaan. Daarom menen wij te mogen constateren dat
  ook de causale wetten aan bepaalde voorwaarden moeten voldoen, zodat
  de bepaling van Bunge van de causale relatie gerelativeerd dient te worden
  nl. 'Als C, dan onder dezelfde voorwaarden altijd E'. Deoorzakelijkheidsrelatie wordt hier dus niet als noodzakelijk gedefinieerd, maar binnen een
  zekere ruimte en tijdsinterval.
   d) Wat nu de machtsrelatie betreft is het nogal duidelijk dat de eigenschap
  van universaliteit niet opgaat voor deze relatie. Integendeel is het zo dat
  machtsrelaties varieren naargelang het systeem (omgeving en de tijd,
  m.a.w. dat machtsrelaties gebonden zijn aan hetsocio-economisch en politiek klimaat dat op het ogenblik heerst. Deze faktoren vormen de voorwaarden waaronder bepaalde machtsacties van a oorzaak zijn van b's responsen. Demachtsrelatie wordt hier dus -evenals de causale relatie niet bepaald als· een noodzakelijk relatie, maar in de betekenis gegeven door
  Mackie! nl. dat bepaalde acties van a zullen resulteren in responsen van b
  als andere voorwaarden (positieve en negatieve) eveneens aanwezig zijn.
  92
  
  Samenvattend kunnen we besluiten dat bepaalde voorwaarden voor causaliteit nl. asymmetrie, existentiele prioriteit en de !NUS voorwaarde ook als
  voorwaarden voor de machtsrelatie kunnen gesteld worden.
  4
  De noodzakelijke - voldoende voorwaarde problematiek
  Een volgende reeks problemen houdt verb and met de interpretatie van de
  'als ... dan' relatie. Er zijn drie vormen te onderscheiden:
  A is oorzaak van B als
  - A een noodzakelijke voorwaarde is voor B m.a.w. B zal zich nooit voordoen, tenzij A zich voordoet;
  - A een voldoende voorwaarde is voor B m.a.w. telkens als A zich voordoet voIgt daaruit dat B zich voordoet;
  - A een noodzakelijke en voldoende voorwaarde is voor B m.a.w. B zal
  zich nooit voordoen, tenzij A zich voordoet, en steeds als A zich voor doet
  zal B zich ook voordoen, anders gezegd er bestaan geen situaties waarin
  ofweI A, ofweI B zich voordoen.
   Het ligt hier niet in onze bevoegdheid, noch is het onze bedoeling om op
  deze problemen dieper in te gaan (elke vorm is consistent binnen een bepaalde teorie). We willen het hier enkel aanhalen omdat deze controverse
  ook een probleem is in de sociale wetenschappen en wij er niet kunnen aan
  voorbijgaan in de analyse van macht.
  In hetgeen voIgt worden verschillende auteurs aangehaald die een standpunt innemen t.a.v. dat probleem - anderen schuiven het gewoon terzijde.
  a) Sommige auteurs o.a. Simon, March en Dahl, stellen expliciet of impliciet dat machtsrelaties betekenen dat bepaalde acties van A noodzakelijk
  zijn voor B's responsen.
  b) Oppenheim (1961, p. 41) argumenteert daarentegen datzulke stellingen
  niet opgaan in de sociale realiteit. Hij stelt enkel als eis dat A's acties
  voldoende zijn om B's responsen te veroorzaken.
  c) Blalock in zijn 'Causal inferences in non-experimental research' heeft
  echter aangetoond dat het definieren van oorzaak in termen van noodzakelijke en voldoende voorwaarden leidt tot grote praktische moeilijkheden in
  research. 'In real-life situations we seldom encounter instances where B
  is present only if A is also present' (1964, p. 30), en 'The use of necessary
  and sufficient terminology may work well for the logicien but not for the
  social scientist' (p. 34).
  d) Riker in zijn artikel 'Some ambiguities in the notion of power' in Bell,
  Edwards, Wagner (1969, pp. 110-122) beweert dat een definitie van macht
  de noodzakelijk en voldoende voorwaardeteorie van oorzaak impliceert:
  'Beyond that I suggest that the customary definition of power be revised
  1 De INUS voorwaarde zal in het volgende hoofdstuk bepaald worden.
  93
  
  in the ego-oriented direction to reflect the necessary-and-sufficient condition theory of causality' (p. 118).
   e) Andere auteurs stellen dat gebeurtenissen slechts onvolledig gedetermineerd zijn door hun oorzaken en formaliseringen van zulke teorieen
  tonen de causale relaties aan tussen de probabiliteitsdistributie van gegebeurtenissen in plaats van tussen de individuele gebeurtenissen.
  Selltiz, lahoda, Deutsch en Cook (1962, p. 81) zeggen dat de feiten uit de
  sociale wetenschappen vooral dienen verklaard te worden in termen van
  'contributory, contingent, alternative conditions all of which he will expect
  to find operating to make the occurence of the event probable but not
  certain'.
  Deze termen worden verder geexpliciteerd (p. 82):
  - 'A contributory condition is one that increases the likelihood that a given
  phenomenon will occur, but does not make it certain';
  - The conditions under which a given variable is a contributory cause of
  a given phenomenon are called contingent conditions;
  - 'Awareness of the multiplicity of contributory causes leads also to an
  interest in alternative conditions that may make the occurence of a phenomenon more likely' {ofwei ... ofwei).
  Hieruit voIgt dat, alhoewel er grote verschillen bestaan, de probabilistische
  teorien niet in strijd zijn met het concept van causale ordening; Simon
  (1957, p. 11): ' ... we can replace the causal ordening of the variables in
  the deterministic model by the assumption that the realized values of certain variables at one point or period in time determine the probability
  distribution of certain variables at later points or periods'.
  f) Een belangrijke relativeling wordt ook gegeven door Mackie's 'INUS
  condition' (oktober 1965, p.245) die een belangrijke modificatie aanbracht
  aan de notie oorzaak als een noodzakelijke en voldoende voorwaarde voor
  een gevolg.
   Mackie gaat uit van volgend voorbeeld. Onderstel dat een brand uitgebroken is in een huis. Experten stellen vast dat de oorzaaK van de brand een
  kortsluiting was:
  - Is kortsluiting een noodzakelijke voorwaarde voor de brand?
  Neen, wat andere oorzaken kunnen ook de brand veroorzaken.
  - Is kortsluiting een voldoende voorwaarde voor de brand?
  Neen, want het huis zou geen brand gevat hebben als andere voorwaarden
  niet vervuld waren, zoals b.v. de aanwezigheid van ontvlambaar materiaal,
  afwezigheid van blusapparaten ...
  Kortsluiting is dus noch de noodzakelijke, noch de voldoende voorwaarde
  voor de brand. In welke betekenis is kortsluiting dan weI de oorzaak?
  Er bestaat een verzameling van voorwaarden - positieve en negatieve waaronder de aanwezigheid van ontvlambaar materiaal, de afwezigheid
  94
  
  van blusapparaten, en nog andere, die gecombineerd met de kortsluiting
  een complexe voorwaarde uitmaken, dat voldoende was voor de brand, voldoende maar niet noodzakelijk - daar de brand op een andere manier
  kan ontstaan zijn -. Van deze complexe voorwaarde was de kortsluiting
  een noodzakelijk deel: de andere elementen van deze voorwaarde, in afwezigheid van de kortsluiting zou geen brand veroorzaakt hebben. De kortsluiting welke als oorzaak van de brand aangeduid werd is dus een noodzakelijk element van een complexe voldoende (maar niet noodzakelijke)
  voorwaarde van de brand. In dit geval wordt gezegd dat de oorzaak is:
  een onvoldoende (insufficient) maar noodzakelijk (necessary) deel van een
  voorwaarde die zelf niet noodzakelijk (unnecessary) maar voldoende (sufficient is voor het resultaat. Een dergelijke oorzaak wordt INUS condition
  genoemd.
  Mackie geeft verder een formele analyse van de stelling dat iets een INUS
  voorwaarde is.
   Onderstel dat: A de INUS voorwaarde voorstelt (in ons voorbeeld: kortsluiting),
  - B (positieve) en C (negatieve) voorwaarden, die gecombineerd met A een voldoende voorwaarde voor de brand
  uitmaken (vb.: B: aanwezigheid van ontvlambaar materiaal
  C: afwezigheid van blusapparaat).
  - ABC een voldoende voorwaarde voor voor de brand
  Dan stelt:
  en een dat geen redundante faktoren bevat, m.a.w. ABC is
  een minimaal voldoende voonvaarde;
  - DEF, GHI, ... , alle andere minimaal voldoende voorwaarden voor de brand.
  Wanneer we nu stellen dat er een noodzakelijk en voldoende voorwaarde
  is voor het resultaat, dan is de disjunktie van alle minimaal voldoende VOOl'waarden een noodzakelijk en voldoende voorwaarde. Dat is, de formule
  'ABC of DEF of GHI of ... ' is noodzakelijk en voldoende voor de brand
  en elk van de combinatie van elementen als by. ABC stelt een minimaal
  voldoende voorwaarde voor, en elk element in by. ABC stelt een INUS
  voorwaarde voor.
  Voor simplifikatie en generalisatie, worden volgende symbol en ingevoerd:
  Als de conjunktie van termen verbonden met A (hier BC) vervangen wordt
  door X en de formule die de disjunktie van aIle andere minimaal voldoende voorwaarden voorstelt (hier DEF of GHI of .. ) vervangen wordt door
  Y dan definieert Mackie (p. 246) INUS voorwaarde als voIgt: 'A is an
  INUS condition of a result P if and only if,for some X and for some Y
  (AX or Y) is a necessary and sufficient condition of P, but A is not a sufficient condition of P, and X is not a sufficient condition of P'.
  Deze INUS voorwaarde is van bijzonder belang voor de machtsanalyse.
   95
  
  Inderdaad als we stellen dat bepaalde machtsacties van A oorzaak zijri van
  B's responsen dan wordt met oorzaak hier meestal Inus voorwaarde bedoeld, nl. bepaalde acties van A zullen resulteren in responsen van B als
  andere voorwaarden .(positieve en negatieve) eveneens aanwezig zijn. In
  de realiteit zullen we inderdaad nooit situaties ontmoeten waarbij een enkele factor nl. de aktie van A noodzakelijk en/of voldoende is om een bepaald effekt nl. respons van B te produceren. Integendeel hebben we altijd
  te maken met situaties waarbij een geheel van faktoren de respons van B
  bepalen.
  5
  Formele eigenschappen van de causale relatie en de machtsrelatie
  Vit ons spraakgebruik is al duidelijk gebleken dat wij macht als een relationee1 begrip beschouwen. In dit hoofdstuk zullen we nagaan in hoeverre
  de formele eigenschappen van de causale relatie geld en voor de machtsrelatie, teneinde de verhouding tussen beide relaties te bepalen. Voor de indeling van de betrekkingen en voor de definitie ervan volgen we de bepalingen
  gegeven door Apostel (1968, pp. 91-98). Apostel klaseert de betrekkingen
  volgens een aantal eigenschappen waardoor aIle betrekkingen in twee, drie,
  vier klassen kunnen ingedeeld worden.
  5.1 Asymmetrie
  Deze eigenschap werd in hoofdstuk 3.1 uitvoerig besproken. We beperken
  ons hier tot het besluit van wat we aldaar besproken hebben nl. dat de
  causale relatie en de machtsrelatie noodzakelijk asymmetrisch zijn.
  5.2 Transitiviteit
  Apostel (1968, p. 94) onderscheidt met betrekking tot de transitiviteit drie
  gevallen:
  a) Ben betrekking R is transitiej, als zodra aRb en bRc waar is aRc ook
  waar is.
  b) Ben betrekking R is anti-transitiej, als zodra aRb en bRc waar is, aRc
  zeker niet waar is.
  c) Ben betrekking R is a-transitiej als zodra aRb en bRc waar is, nu eens
  aRc waar is, dan weer niet.
   Op basis van deze bepalingen - die overeenstemmen met deze gegeven
  door Bunge en Russell, blijkt dat decausale relatie noodzakelijk transitiej
  is m.a.w. als a oorzaak is van b,en b oorzaak van c, dan is a altijd oorzaak
  van c. Bevestiging van deze stelling vinden we bij Bunge (1959, p. 244):
  ... (3) It is transitive (chainlike), that is, (x,y,z) (xRy). (yRz) :::::> xRz.
  Ook Simon (1957, p. 22) bepaalt oorzakelijkheid als transitief: 'x:::::> J (x
  is een oorzaak van J) als ill, b2 . . . bk bestaat zodat x -+ bl -+ b2 ~ ...
  bk -+ II.
  96
  
  Als we deze eigenschappen nu migaan voor de machtsrelatie, dan menen
  wij dat de machtsrelatie niet noodzakelijk transitief· of anti-transitief is;
  van beide eigenschappen kunnen we voorbeelden aanhalen.
  - Ben direkteur kan macht uitoefenen over zijn sekretaresse met betrekking tot bv. het doen van overuren - aMb(x) - die op haar beurt kan
  macht uitoefenen over haar man, eveneens met betrekking tot het overwerkert - bMc(x) - zonder dat de· direkteur macht uitoefent over de
  sekretaresse's man m.b.t. (x). In dit geval is de machtsrelatie anti-transitief.
  Br moet echter opgemerkt worden, dat zelfs onder deze voorwaarden macht
  kan overgedragen worden van a naar c via b, zonder dat a instaat is c
  direkt te beYnvloeden (dus in dit geval eerder a-transitief dan anti-transitief).
  - In bepaalde sociale strukturen kunnen de machtsrelaties transitief zijn
  ill. in specifieke hierarchische organisaties waar elke persoon op een hoger
  niveau direkt macht kan uitoefenen op eell persoon op een lager niveau.
  De transitiviteit van de machtsrelatie impliceert het probleem van de
  machtsdelegatie.
  Hieruit kunnen we besluiten dat als aMb(x) en bMc(x) er situaties zijn
  waar aMc(x) geldt en situaties waar aMc(x) niet geldt m.a.w. de machtsrelatie is dus a-transitief.
   Deze stelling geldt eveneens voor de beYnvloeding: March (ib., p. 193):
  'On the one hand it is impossible to show that in the most general case,
  transitivity does not necessarily follow from the criteria we have used, and
  a counter-example can be established. Consequently we cannot say that we
  are assured of transitivity in every case. On the other hand, transitivity is
  a necessary consequence in a number of specific cases'.
  5.3 Reflexiviteit
  Met betrekking tot dat probleem kunnen we weer drie mogelijkheden onderscheiden; Apostel (1968, p. 93):
  a) Ben betrekking R is reflexief als voor elke a, b steeds geldt aRb, bRb.
  b) Ben betrekking R is anti-reflexief, als aRa, bRb zich nooit voordoet,
  voor geen enkel element.
  c) Ben betrekking is a-reflexief, als voor sommige elementen vb. a, aRa
  zich voordoet en voor andere elementen vb. b bRb zich niet voordoet. In
  causale termen zou reflexiviteit betekenen dat alles oorzaak van zichzelf
  is'. Wij menen echter dat dit een tegenstrijdigheid is. Inderdaad is het zo
  dat niets zomaar uit niets ontstaat, zonder antecedenten te hebben die reeds
  eerder bestonden en eveneens dat niets boit aailleiding geeft tot het bestaan
  van absoluut niets op een later tijdstip. Dit algemeen kenmerk kan uitgednikt worden in de eigenschap van anti-re/lexiviteit ill. dat aIle dingen hun
  oorzaak vinden in iets anders en de ooorzaak (oorsprong) zijn van iets;
  
  97
  
  of nog: 'niets is oorzaak van zichzelf'. Bunge (1959, p. 244) drukt deze
  eigenschap van de causale relatie als voIgt uit: ' ... it is irreflexive, that is
  (x) r-' (xRx) - which can be read nihil est causa sui'.
   Met betrekking tot de machtsrelatie kunnen we ons nu afvragen of het
  zinvol is te spreken van a heeft macht over zichzelf; macht hebben om zichzelf iets op te leggen. In het aIledaagse spraakgebruik komt het woord 'zelfkontrole' frekwent voor. Daar wij macht als een relatie beschouwen zouden dergelijke noties in deze kontext moeten verwijzen naar intra-individuele relaties tussen substrukturen van hetzelfde individu, vb. naar relaties
  tussen ego en super-ego. Tegen een dergelijk concept kunnen volgende bezwaren ingebracht worden:
  - Het is mogelijk dat scbijnbare gevallen van reflexieve macht bij nadere
  analyse in feite relaties zijn tussen individuele personen; vb. het individu
  ondergaat onbewust allerlei invloeden van zijn sociale omgeving, identificeert zich met vele autoriteiten, waaruit bepaalde aktiviteiten resulteren.
  Het blijkt echter dat het zeer moeilijk is de macht van verschillende machthebbers op een bepaald individu te isoleren van reflexieve macht.
  - Conceptueel is het weI zinvol te spreken van reflexieve macht in die zin
  dat de persoon zelf bepaalde preferenties kan wijzigen, maar deze notie
  schept enorme methodologische problemen. Een mogelijkbeid of reflexieve macht op te sporen zou zijn, na te gaan in hoeverre een bepaalde persoon
  bepaalde beslissingen autonoom neemt of genomen heeft, en deze in acties
  kan omzetten. In hoeverre deze beslissingen zelf genomen zijn of door anderen belnvloed zijn is opnieuw moeilijk na te gaan.
  We zouden bier verkiezen macht als a-reflexief te beschouwen waardoor
  dus principieel de mogelijkbeid niet uitgeschakeld wordt dat macht ook
  reflexief kan zijn, maar beklemtonen de methodologische problemen in dat
  verb and.
   5.4 Een-meerduidige relaties, meer-eenduidige relaties
  Als DR het domein is van de relatie aRb (de klasse van aIle a's) en KR het
  kodomein van de relatie aRb (de klasse van aIle b's), dan kan men de betrekkingen van deze twee klassen op 4 manieren onderscheiden (Apostel,
  1968, p. 94):
  a - E'en betrekking is een-eenduidig als hierdoor een element van DR
  met juist een element van KR inverband gebracht wordt en omgekeerd.
  b - E~n betrekking is een-meerduidig als minstens een element van DR
  met verschillende elementen van DR in verb and gebracht wordt, maar elk
  element van het kodomein met hoogstens een element van het domein in
  verb and staat.
  c - Een betrekking is meer-eenduidig zodra minstens een element van KR
  met verschillende elementen van DR in verabnd gebracht wordt, maar elk
  98
  
  element van DR met hoogstens een element van KR. in verband staat.
  d - Een betrekking is meer-meerduidig als een element van DR met meerdere elementen van KR in verband staat en omgekeerd.
  Met betrekking tot de causale relatie kunnen we eveneens verschillende
  van deze relaties onderscheiden. Een-eenduidege causale relaties impliceren
  een enkele oorzaak C en een enke1 effekt E als produkt van C. Alhoewel
  deze formulering overeenkomt met deze van de meeste auteurs, denken wij
  toch dat een-eenduidige causale relaties een isolatie inhouden van andere
  determinerende faktoren. In refHe situaties is het slechts zelden mogelijk alle significante oorzaken te bespreken, zelfs in goed omschreven omstandigheden, waarin de voorwaarden niet waameembaar veranderen.
   Meestal zijn we slechts in staat enkele significante oorzaken te beschouwen. Ret is daarom een algemene eigenschap, van causale relaties, dat zij
  in werkelijkheid toekomstige gevolgen niet eenduidig bepalen, maar dat
  slechts een-veel overeenstemming tussen oorzaak en gevolg mogelijk is
  d.w.z. dat een specificatie van bepaalde oorzaken in het algemeen het gevolg binnen zekere grenzen zal bepalen.
  Ret feit dat causale relaties gevolgen niet eenduidig bepalen, betekent echter niet dat deze gevolgen onbepaalbaar zijn. In werkelijkheid hangt een
  nauwkeurige bepaling van het gevolg veelal af van oorzaken buiten het
  oorzakelijk verband. Een nauwkeurige bepaling hangt dus af van een nauwkeurige bepaling van aIle determinerende faktoren. Een ander soort relaties
  zijn de causale meer-eenduidige relaties, nl. die relaties waarbij verschillende soorten oorzaken tot principieel hetzelfde gevolg leiden. Uit de bepaling van de INUS voorwaarde blijkt inderdaad dat een gegeven gebeurtenis verschillende oorzaken kan hebben m.a.w. de voldoende voorwaarde
  kan verschillende duidelijk geisoleerde noodzakelijke voorwaarden hebben.
  Dit sluit echter niet uit dat bepaalde oorzaken het effekt in zekere aspecten kunnen beinvloeden.
  Rieruit kunnen we besluiten dat de causale relaties kunnen ingedeeld worden in een-meerduidige en meer-eenduidige relaties (waarbij we de een-eenduidige relatie als een idealisatie beschouwen).
  Als we deze eigenschappen toepassen op de machtsrelatie, dan blijkt dat
  we deze niet kunnen specifieren door een van deze vier bovengenoemde
  kenmerken. Evenals voor de causale relatie is de een-eenduidige machtsrelatie een limietbegrip m.a.w. er doen zich in het algemeen geen situaties
  voor waarin een machthebber macht heeft over een machtssubjekt, terwijl
  deze laatste slechts onderworpen is aan de macht van deze ene persoon.
   Integendeel he eft men op sociaal niveau vooral dat elke a macht heeft
  over verschillende b's en is elke b onderworpen aan de macht van verschillende a's. Ais men de macht van a('s) beschouwt over b('s) m.b.t. een
  bepaald domein van machtsacties kan men dus zowel een-meerduidige als
  
  99
  
  meer-eenduidig relaties onderscheiden.
  6
  Besluit
  We zijn in dit artikel uitgegaan van de stelling dat er tussen een causale
  relatie en een machtsrelatie een formele overeenkomst bestaat. Daartoe
  hebben wij de voorwaarden en de formele eigenschappen van beide relaties onderzocht. Vit de voorwaarden VQor een causale relatie, kunnen wij
  volgende voorwaarden aan de machtsrelatie stellen:
  - Ben machtsrelatie is noodzakelijk asymmetrisch.
  - Existentiele prioriteit van a's acties over b's responsen.
  - Machtsrelaties gelden binnen een bepaalde omgeving.
  Naast de gemeenschappelijke formele eigenschappen nl. asymmetrie en
  een-meerduidigheid, meer-eenduidigheid van beide relaties, hebben we verder aangetoond dat terwijl de causale relatie transitief en anti-reflexief is,
  de machtsrelatie a-transitief en a-reflexief is. In het kort kunnen we zeggen
  dat er aangetoond is· dat causale relaties voldoen aan formele eigenschappen die algemener zijn dan deze van de machtsrelaties (grotere multipliciteit van de causale relatie) m.a.w. dat machtsrelaties slechts in bepaalde
  situaties formeel equivalent zijn aan causale relaties.
  Bibliografie
  Apostel L., lnleiding tot de elementaire logika. Gent, 1968.
  Blalock H. M. Jr, Causal inferences in non-experimental research. Chapel Hill,
  Univ. of North Carolina Press, 1964.
  Bunge M., Causality, the place of the causal principle in modern science. Harvard
  University Press, 1959.
  Dahl R. A., The concept of power. In Bell R., Edwards D. V. & Wagner R. H. (eds)
  1969, Political power. The Free Press, New York, pp. 79-93.
  Lerner D. (ed.), Cause and effect. New York, The Free Press, 1965.
   Mackie J L., Causes and conditions. In: Rescher N. (ed.), Americal Philosophical
  Quarterly. Pittsburgh, Vol. 2, nr. 4, oktober 1965, pp. 245-264.
  March, J. G., An introduction to the theory and measurement of influence. In:
  Bell R., Edwards D. V. & Wagner R. H. (eds.), 1969, pp. 166-180
  March J. G. Measurement concepts in the theory of influence. In: Bell R., Edwards
  D. V. & Wagner R. H. (eds), 1969, pp. 181-193.
  Oppenheim F. E., Dimensions of freedom. London, MacMillan & Co., 1961.
  Riker W. H., Some ambiguities in the notion of power? In: Bell R., Edwards D. V.
  & Wagner R. H (eds.), 1969, pp. 110-119.
  Russell B., The principles of mathematics. London, Georg Allen & Unwin ltd. 1951.
  Selltiz C., J ahoda M., Deutsch M., & Cook S. W., Research methods in social relations. New York, Holt, Rinehart en Winston, 1962.
  Simon H. A., Models of man: social and rational. New York, John Wiley & Sons,
  1957
  Van Doorn J. A. A., Organisatie en maatschappij. Leiden, Stenfert Kroese N.V.,
  1966.
  100.
  