text: Angst, identiteit en
  de ruimte
  Auteurs Bruno Meeus, Sarah Meys & Nick Schuermans
  FOTOGRAFIE Bruno Meeus
  
  Zeker nu populisten als Filip Dewinter en Geert Wilders
  teren op een brede maatschappelijke onderstroom van
  angst en xenofobie, moeten we ons afvragen of Roosevelt geen gelijk had toen hij zei dat het enige waar we
  echt bang voor moeten zijn de angst zelf is.
  Elke dag pendelen maar liefst tweehonderdduizend Vlamingen naar
  Brussel. Voor hen wordt de stad herleid tot zijn functie van ‘gebruikersstad’. Dat ze daar ook kunnen wonen, komt niet bij hen op. Velen onder
  
  echter snel bij. “Toen ik nog in het middelbaar zat, had ik altijd een
  beetje schrik om naar Brussel te gaan, maar nu merk ik dat hier van alles
  te beleven valt”, zei één van hen. “In het begin durfden we niet buiten
  te komen”, gaf iemand anders toe, “maar nu hebben we absoluut geen
  probleem om ons in de stad te gaan amuseren.”
  
  In het begin durfden we niet
  buiten te komen.
   hen zeggen zelfs dat ze niet meer naar Brussel zouden gaan als ze er
  niet zouden werken. Anderen zouden enkel nog overdag gaan, en dan
  
  Geen racisme maar angst?
  
  alleen om te winkelen. De hoofdoorzaak van hun afkeer voor de
  
  Om angst op bepaalde plaatsen te verklaren, bestaan er verschillende
  
  hoofdstad van Europa is angst. Voor veel pendelaars is Brussel een
  
  theorieën. Zo vertrekken criminologen dikwijls van de hypothese dat
  
  vieze, vuile en bevreemdende stad die ze zoveel mogelijk proberen te
  
  onveiligheidsgevoelens direct gerelateerd zijn aan de aanwezigheid van
  
  vermijden. In een onderzoek naar onveiligheidsgevoelens bij werkforen-
  
  misdaad of aan de informatie die hierover circuleert. In hun ogen loopt
  
  zen in Wezemaal, een dorp langs de Belgische autosnelweg, vertelde
  
  de geografie van angst samen met de geografie van criminaliteit. Ze
  
  iemand bijvoorbeeld: “Ik werk in het zuiden van Brussel. Dat is heel
  
  gaan ervan uit dat misdaadstatistieken een goede maatstaf zijn om
  
  rustig en mooi tijdens de werkuren, maar om vijf uur stroomt dat
  
  onveiligheidsgevoelens te voorspellen en dat het tegengaan van
  
  instituut leeg en komen daar de hoertjes van de Louizalaan en de
  
  criminaliteit de eerste prioriteit moet zijn in de strijd tegen onveilig-
  
  drugsdealers. Het is dan gevaarlijk tot en met.” Een andere pendelaar
  
  heidsgevoelens.
   was op zijn hoede als hij zijn familie bezocht bij het Brusselse Noordsta-
  
  Binnen architectuur en planologie wordt veel belang gehecht aan de
  
  tion: “Als we daar op bezoek gingen, ging ik wel zeven keer naar mijn
  
  invloed die bepaalde kenmerken van de bebouwde omgeving hebben
  
  auto kijken om te zien of ze niets deden.”
  
  op onveiligheidsgevoelens. Stedenbouwkundigen en planners
  
  Ook jongeren zijn bang voor Brussel. Aan de Europese Hogeschool
  
  benadrukken bijvoorbeeld graag dat mensen doorgaans meer angst
  
  Brussel studeren bijna vierduizend studenten.Veel van hen pendelen
  
  hebben in slecht verlichte steegjes dan op goed verlichte boulevards.
  elke dag van de suburbane rand naar de hoofdstad. Van de zeshonderd
  
  Velen onder hen nemen dan ook aan dat angst ‘weggepland’ kan
  
  studenten die zich aan de Brusselse hogeschool als uitwonend hebben
  
  worden door de straatverlichting te verbeteren of bewakingscamera’s
  
  aangemeld, verblijft bijna de helft in Leuven, dat een half uur verder ligt
  
  op te hangen. Sociologische en antropologische stemmen richten zich
  
  met de trein. De redenen daarvoor zijn divers. In vergelijking met
  
  op hun beurt niet zozeer op de fysieke aspecten van ruimte, maar op
  
  Brussel heeft Leuven een uitgebreider studentenleven, zo wordt
  
  de sociale relaties in een buurt. Zo veronderstellen ze dat gevoelens
  
  gezegd, en de kamers zijn er ook wat goedkoper. Maar het grootste
  
  van onveiligheid en angst samenhangen met een verslechterde binding
  
  bezwaar om in Brussel op kamers te gaan, is de onveiligheid. Studenten
  
  met de buurt, de erosie van het gemeenschapsleven of de neergang
  
  die toch een kamer huren in Brussel, stellen hun beeld van de stad
  
  van de sociale controle.
   4
  
  ANGST
  
  ANGST, IDENTITEIT EN DE RUIMTE
  
  AGORA 2009-4
  
  Geografen als Pete Shirlow en Rachel Pain wijzen er op dat deze drie
  theorieën interessante inzichten opleveren, maar dat ze voorbijgaan aan
  de sociale structuren en de machtsrelaties waarin misdadigers,
  slachtoffers van misdaad en personen met onveiligheidsgevoelens
  zitten. Zij benadrukken dat studies naar angst geplaatst moeten worden
  in een breder kader van machtsrelaties die vervlochten zijn met sociale
  identiteiten. In dit verklaringsmodel staan criminaliteitscijfers, kenmerken van de bebouwde omgeving en sociale relaties binnen een buurt
  niet meer centraal, maar de sociale en culturele constructie van de
  ruimte, de emoties die mensen met plaatsen in verband brengen en de
  manier waarop deze ingebed zitten in sociale machtsverhoudingen.
  Dit wil zeggen dat de angst voor Brussel niet enkel begrepen moet
  worden vanuit het perspectief dat ontmoetingen met onbekenden
  talrijker zijn in grote steden, dat er meer donkere hoekjes zijn en dat je
  er een groter risico loopt om het slachtoffer van misdaad te worden. In
  het onderzoek naar onveiligheidsgevoelens dat hierboven is aangehaald, werd angst in de stad zelfs zelden of nooit gekaderd in een
  discours van een verloederde fysieke omgeving of een verhoogde kans
  op slachtofferschap. De antistedelijke houding van vele suburbane
  Vlamingen bleek voor een groot stuk ingegeven door hun angst voor
  ‘andersheid’ in het algemeen en voor allochtonen in het bijzonder. Zo
  bekende een zestienjarige jongen dat hij nog nooit alleen in Brussel was
  geweest. “Daar zijn veel Marokkanen en Turken en zo. Ik zou er niet
  graag alleen achtergelaten worden, zeker niet ’s avonds,” zei hij.
  Voor veel geïnterviewden is de stad, of delen ervan, duidelijk verbonden met de aanwezigheid van ‘vreemdelingen’, zelfs in die mate dat
  hun denkbeelden over Brussel enkel nog ‘vreemdelingen’ bevatten.
   Hun verbeelde stad is zo ‘bruin’ en ‘zwart’ dat een autochtoon er zich
  wel een ‘vreemdeling’ moet voelen: “Tijdens schoolreis zaten wij daar in
  Brussel in de metro, en daar zaten zo veel negers en Marokkanen. Die
  vriend komt ook uit Mechelen, dus die was al racistisch. In ene keer zegt
  hij zo tegen mij, maar echt keiluid: ‘Ik voel mij hier echt een vreemdeling.’”
  Internationale studies wijzen uit dat de angst voor ‘vreemdelingen’ het
  grootst is bij mensen die het meest bevooroordeeld of het meest
  racistisch zijn. Ook het vermijden van ‘zwarte’ buurten blijkt samen te
  hangen met de mate van racisme. De gevoelens van onveiligheid die
  de geïnterviewden in Brussel ervoeren kunnen niet los gezien worden
  van het feit dat inwoners van gemeentes met weinig ‘vreemdelingen’
  algemeen gesproken hoger scoren op de ‘racisme-index’ dan die van
  gemeentes met veel ‘vreemdelingen’.
  Hierbij kun je de vraag stellen of dit vermijdingsgedrag het racisme niet
  in stand houdt? Is contact met allochtonen niet noodzakelijk om
  vastgeroeste opvattingen te doorprikken? Is het niet gemakkelijker om
  racistisch te zijn als je nooit de kans krijgt je eigen stereotypes in vraag
  te stellen? Wil dit zeggen dat racisme niet alleen leidt tot angst, maar
  dat angst ook leidt tot racisme?
  Door deze vragen te stellen komt een interessante driehoeksverhouding
  tussen angst, identiteit en de ruimte bloot te liggen. Gevoelens van
  angst worden duidelijk niet alleen bepaald door identiteitsdragers en
  de machtsverhoudingen die daarmee gepaard gaan. Onveiligheidsgevoelens zijn medebepalend voor de instandhouding van sociale
  structuren van in- en uitsluiting. Niet alleen gevoelens van onzekerheid
  
  AGORA 2009-4
  
  ANGST, IDENTITEIT EN DE RUIMTE
  
  ANGST
  
  5
  
  en ongerustheid zijn van invloed op het gedrag individuen, ook de
  
  zich binnen de grenzen van de gemeenschap bevinden.
   kenmerken van de ruimte zijn belangrijk bij de ontwikkeling dit soort
  
  Na deze twee bijdrages volgt een methodologisch artikel van crimino-
  
  gevoelens bij mensen. Hierbij benadrukken we dat we de geografie van
  
  loge Gabry Vanderveen, hierin maakt zij duidelijk waarom onderzoek
  
  misdaad belangrijk vinden, maar dat we de focus in dit themanummer
  
  naar de wisselwerking tussen angst, identiteit en ruimte gebaseerd
  
  van AGORA willen leggen op de sociale en culturele constructie van de
  
  moet zijn op kwalitatief onderzoek. Ze toont aan dat mensen bij de
  
  ruimte. Als je de onveiligheidsgevoelens van suburbane en rurale
  
  beantwoording van vragenlijsten reageren op bepaalde woorden - zoals
  
  Vlamingen in Brussel wil begrijpen, volstaat het immers niet om een blik
  
  onveiligheid, graffiti en hangjongeren – maar dat we nauwelijks weten
  
  te werpen op de misdaadstatistieken of het zwerfvuil in het straatbeeld.
  welke beelden deze woorden oproepen.
  Stereotype beelden over plaatsen, mensen en de wisselwerking
  
  De vier casestudies die volgen, behandelen verschillende vormen van
  
  daartussen, zijn minstens even belangrijk.
  angst op uiteenlopende manieren. In de eerste twee teksten gaan de
  auteurs bijvoorbeeld in op angst bij het uitgaan. Maar terwijl Linda
  
  Misdaadstatistieken volstaan
  niet, stereotype beelden
  over plaatsen en mensen zijn
  even belangrijk.
   Sandberg het heeft over de specifieke bedreiging van een serieverkrachter in een stadje in het noorden van Zweden, behandelen Irina Van
  Aalst, Tim Schwanen en Frank de Beer een brede waaier van onveiligheidsgevoelens op en rond het Caterplein in Apeldoorn. Beide
  artikelen laten zien dat angst niet alleen gevolgen heeft voor vrouwen,
  maar ook voor mannen. En dat stereotypes over autochtonen en
  allochtonen bepalen wie vermoedelijk kwetsbaar is en wie potentieel
  
  Inhoud van dit themanummer
  
  gevaarlijk. Sandberg benadrukt daarbij dat het klakkeloos aannemen
  
  In de sociale en culturele geografie was David Sibley één van de
  
  van deze stereotypes, ook al is dat uit angst voor een aanranding, de
  
  eersten die zich focuste op de driehoeksverhouding tussen angst,
  
  vastgeroeste opvattingen over gender en afkomst alleen maar
  
  identiteit en ruimte. We zijn dan ook vereerd dat hij inging op onze
  
  reproduceert.
  vraag om geïnterviewd te worden. In het interview legt hij uit dat
  
  Sarah Smiley gooit het over een andere boeg. In haar onderzoek naar
  
  gevoelens van onveiligheid, onzekerheid en ongerustheid verbonden
  
  angst bij expats in Dar es Salaam, de grootste stad van Tanzania, focust
  
  moeten worden met de vorming van sociale groepen en met de
  
  ze zich meer op klasse en huidskleur en minder op gender. Ze vergelijkt
  
  segregatie van de ruimte. In zijn zienswijze, die voornamelijk steunt op
  
  de onveiligheidsgevoelens van expats met die van de lokale bevolking.
  psychoanalytische theorieën, vloeit angst voort uit de schending van
  
  Uit die vergelijking blijkt dat westerlingen die tijdelijk in de grootste
  
  grenzen.
   stad van Tanzania verblijven zich veel meer afschermen dan de
  
  In het volgende artikel werken geografen Roos Pijpers en Henk Van
  
  Afrikanen die er al heel hun leven wonen. Zij hebben dan ook het geld
  
  Houtum deze psychoanalytische ideeën verder uit. Net zoals David
  
  om private beveiligingsagenten in te huren en om hun leven te
  
  Sibley benadrukken zij dat de constructie van een sociale identiteit
  
  beperken tot één bepaalde buurt waar winkels hogere prijzen vragen
  
  doorgaans gepaard gaat met de opbouw van een comfortzone en een
  
  dan in de rest van de stad. Voor Smiley is deze zelfgekozen uitsluiting
  
  drempelvrees voor de wereld daarbuiten. De auteurs tonen aan dat dit
  
  significant omdat ze betekenisvolle interactie tussen verschillende
  
  niet alleen noodlottige gevolgen heeft voor degenen aan de overkant
  
  groepen mensen onmogelijk maakt.
  van de grens, maar het kan ook beklemmend werken voor degenen die
  
  David Hamers en Kersten Nabielek richten zich in hun artikel op de
  
  6
  
  ANGST
  
  ANGST, IDENTITEIT EN DE RUIMTE
  
  AGORA 2009-4
  
  groeiende populariteit van afgesloten woondomeinen in Nederland. De
  
  Schuermans@ees.kuleuven.be) zijn doctoraatsstudenten
  
  auteurs betogen dat het verlangen om naar zo’n afgesloten woondo-
  
  verbonden aan de Afdeling Sociale en Economische Geografie
  
  mein te verhuizen gebaseerd is op angst. Ze benadrukken echter dat
  
  van het Departement Aard- en Omgevingswetenschappen van
  
  deze angst veel meer gezien moet worden als een gevoel van onzeker-
  
  de Katholieke Universiteit Leuven. Alle drie zijn ze ook
  
  heid, dan als angst voor misdaad.
  redacteur van AGORA.
  Ondanks de diversiteit aan onderwerpen en de verscheidenheid aan
  
  Literatuurselectie
  
  casestudies, ligt de focus in elk artikel van dit themanummer op de
  
  Devriendt, L., Meeus, B. & Schuermans, N. (2006) De gebruikersstad. Agora
  
  driehoeksverhouding tussen angst, identiteit en de ruimte. Uiteindelijk
  
  22, nr. 4, pp; 4-6.
   zou het duidelijk moeten zijn dat de drie begrippen hierbij zeer breed
  
  Droeven, V. (2005) Jongeren leren stad kennen op Dag van de Student. Het
  
  geïnterpreteerd moeten worden. Angst kan bijvoorbeeld zeer eng
  
  Nieuwsblad 20 oktober 2005.
  opgevat worden als een angst voor een verkrachting, een overval of
  
  Hale, C. (1996) Fear of crime; A review of the literature. International Review of
  
  een inbraak. Deze angst, zo beklemtoonden praktisch alle auteurs, kan
  
  Victimology 4, nr. 1, pp. 79-150.
  echter niet losgekoppeld worden van een breder gevoel van onveilig-
  
  Kesteloot, C. & De Maesschalck, F. (2001) Anti-urbanism in Flanders: the
  
  heid, onzekerheid en ongerustheid dat samenhangt met de afbakening
  
  political and social consequences of a spatial class struggle strategy. Belgeo
  
  van gemeenschappen, identiteiten en comfortzones. Sibley wees er op
  
  2001 nr. 1-2, pp. 41-62.
  dat de ruimte hierbij een belangrijke rol speelt. De casestudies tonen
  
  Pain, R. (2000) Place, social relations and the fear of crime: a review. Progress
  
  aan dat dit het geval is op verschillende schaalniveaus: van het huis met
  
  in Human Geography 24, nr. 3, pp. 365-387.
  een bewaker van Smiley naar de afgesloten woonomgevingen van
  
  Pain, R. & Smith, S.J. (2008) Fear: Critical geopolitics and everyday life.
  Hamers en Nabielek tot de binnengrenzen van de Europese Unie bij
  
  Aldershot: Ashgate.
  Pijpers en Van Houtum.
  Schuermans, N. & De Maesschalck, F. (2007) Extreem-rechts, etnocentrisme en
  
  Net zoals de ruimte niet beperkt kan worden tot één enkele schaal,
  
  onveiligheidsgevoelens op het Vlaamse platteland. Ruimte en Planning 27, nr.
  kunnen sociale identiteiten ook niet verengd worden tot één enkele
  
  2, pp. 10-27.
   identiteitsdrager. Vanderveen laat zien dat sociale identiteiten complex
  
  Shirlow, P. & Pain, R. (2003) The geographies and politics of fear. Capital &
  
  zijn en dat verschillende identiteitsdragers samen een rol spelen bij het
  
  Class 80, pp. 15-26
  
  ontstaan van onveiligheidsgevoelens. Volgens haar komt dit door de
  
  Van Hulle, J. (2006) Studeren in Brussel, op kamers in Leuven. De Standaard
  
  wisselwerking die bestaat tussen leeftijd, afkomst en angst voor
  
  13 februari 2006.
  hangjongeren. Smiley toont op haar beurt dat dit ook te maken heeft
  met de interactie tussen angst, ras en klasse.
  Wat in het themanummer te weinig aan bod komt is de stem van de
  ‘outsider’: de allochtoon, hangjongere, ‘vreemdeling’, voor wie de
  ‘insiders’ bang zijn. Door ook te luisteren naar hen die gevreesd
  worden, komt de nadruk waarschijnlijk sterker te liggen op de onrechtvaardige uitsluiting die onvermijdelijk samengaat met het bestrijden van
  gevoelens van onveiligheid.
   Een andere vraag die grotendeels onbeantwoord blijft in dit nummer, is
  de vraag naar alternatieven. Wat kunnen we doen om angst tegen te
  gaan? Hoe kunnen we de ruimte beter plannen om gevoelens van
  onveiligheid te vermijden? In het artikel van Irina Van Aalst, Tim
  Schwanen en Frank de Beer wordt een eerste aanzet gedaan om deze
  vragen te beantwoorden. In hun besluit stellen zij dat onveiligheidsgevoelens niet alleen bestreden kunnen worden met een fysisch deterministische aanpak die gericht is op zero-tolerance: verhoogd cameratoezicht en een verbeterde straatverlichting. Omdat vooroordelen zo
  belangrijk zijn, pleiten zij voor een meer sociale aanpak die mensen ook
  bewust maakt van hun stereotypes en van stigmatisering. Wij zijn
  benieuwd hoe dit precies uitgewerkt zou kunnen worden. Heeft David
  Sibley immers geen gelijk wanneer hij stelt dat de gedachte dat je een
  veilige omgeving kan creëren door jezelf van andere mensen te
  distantiëren een illusie is, omdat zij door het gebrek aan interactie nog
  meer als een bedreiging zal overkomen?
  Bruno Meeus (Bruno.Meeus@ees.kuleuven.be), Sarah Meys
  (Sarah.Meys@ees.kuleuven.be) en Nick Schuermans (Nick.
  AGORA 2009-4
  
  ANGST, IDENTITEIT EN DE RUIMTE
  
  ANGST
  
  7.
  