text: 40
  In Memoriam
  
  GEORG STEINER (1929–2020)
  Jacques De Visscher
  Op 3 februari 2020 overleed George Steiner in zijn woning in Cambridge. Hij
  was, en blijft ondanks zijn legendarische wijsneuzigheid, een erudiete en
  inspirerende cultuur- en taalfilosoof die in het vlak van de Europese vergelijkende
  literatuurwetenschap verhelderende ontdekkingsreizen ondernam. We kunnen
  hem vergelijken met de helaas wat vergeten Herman Uyttersprot (1909–1967),
  die met een analoge leerstoel, maar dan Duits als hoofdvak, tot 1967 hoogleraar
  in Gent was.1
  Steiner mogen we als een van onze medewerkers beschouwen. We leerden
  hem beter kennen toen we in mei 1989 in Brussel voor de oorspronkelijke
  samenstelling van de essaybundel Heeft waarheid een toekomst? (Baarn, Ambo,
  1991, als dusdanig alleen in het Nederlands verschenen) concrete redactionele
  afspraken maakten. Steiner zocht het vertaald te worden. Zelf was hij prat op zijn
  meertaligheid, hoewel die, naar wat we aan onze universiteiten nog steeds in de
  letterenfaculteiten kunnen aantreffen, toch niet zo uitzonderlijk moeten noemen.
  Aangezien zijn ouders uit het Oostenrijkse Wenen kwamen, was Duits wellicht
  zijn moedertaal. Hij leerde Frans in zijn école primaire – hij is immers in 1929 in
  Parijs geboren – en later Engels, omdat zijn familie, van joodse komaf, om
  veiligheidsredenen net voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog en dus
  voor de Duitse bezetting naar de Verenigde Staten emigreerde. Hij bleef er tot hij
  naar Engeland trok om in Oxford te promoveren. Zijn ingediende werkstuk, later
  herwerkt tot The Death of Tragedy (1961), werd er echter aanvankelijk
  geweigerd. Later haalde hij wel een PhD.
   Na wat rondzwerven vestigde Steiner zich met zijn echtgenote, de historica
  Zara Steiner-Shakow, in Cambridge waar hij een Honorary Fellowship kreeg aan
  Churchill College, een onderzoeksplaats zonder leeropdracht. Zijn belangrijkste
  academische standplaats werd daarentegen de Université de Genève; tot zijn
  emeritaat bekleedde hij er de leerstoel Engels en Vergelijkende Europese
  Literatuur. Daarna volgden talrijke gastcolleges aan tientallen Amerikaanse en
  Europese universiteiten.
  Steiner heeft veel, heel veel gepubliceerd en terecht naam gemaakt als een
  flamboyant cultuurcriticus. Hij schuwde geen boude uitspraken – ‘English is not
  
  41
  a European language’, zei hij in de Vlaamse Academie (4 december 1993) toen
  men hem dwong in het Engels een lezing te geven, terwijl hij de voorkeur gaf aan
  het Frans; tegelijk verontschuldigde hij zich met een in het Nederlands
  uitgesproken zinnetje dat het hem speet dat hij niet meer in het Nederlands kon
  zeggen. Voor generaliseringen was hij niet verlegen. Terecht hamerde hij steeds
  opnieuw op de wezenlijke dimensie van de taal in ’s mensen bestaan en op het
  enorme belang van de leescultuur van de grote literatuur. Hij hekelde de valse
  intellectualiteit die de kwaliteit van alle literatuur of van alle muziek gelijkschakelde. ‘Culturele elite’ was voor hem geen scheldwoord, integendeel. Even
  terecht onderstreepte hij het unieke karakter van de Europese idee en van de
  culturele bijdrage van het joodse erfgoed. Tegelijk had hij de moed om de
  uitzonderlijke literaire en linguïstische betekenis te onderkennen van figuren die
  voor de politieke ‘hypercorrecten’ in ongenade waren gevallen: Pierre Boutang,
  Louis-Ferdinand Céline, Martin Heidegger, Lucien Rabatet.
  Hij was echter niet naïef en geloofde niet dat literaire of muzikale cultuur
  de mens automatisch op een hoger moreel of spiritueel niveau bracht en kon
  vrijwaren van barbarij en perversie. Daarom hield hij zo dikwijls pleidooien voor
  een ethische en dus geen louter esthetische of filologische literatuurwetenschap.
   Hij formuleerde de morele dubbelzinnigheid van de menselijke geaardheid in een
  paar vaak geciteerde en geparafraseerde zinnen: ‘Wij weten nu dat iemand ’s
  avonds Goethe of Rilke kan lezen, Bach en Schubert kan spelen, en ’s ochtends
  naar zijn dagelijks werk in Auschwitz kan gaan.’ In Brussel raakte Steiner, na ons
  zakelijk gesprek, niet over de dubieuze levensloop van Paul de Man (1919-1983)
  uitverteld, wellicht omdat de Leuvense literatuuronderzoeker Ortwin de Graef
  toen nog maar net een aantal bezwarende onthullingen had gepubliceerd. De Man,
  deze in Antwerpen geboren Amerikaanse deconstructionistische literatuurwetenschapper, publiceert als twintiger tijdens de oorlog in Le Soir en in Het
  Vlaemsche Land tientallen anti-Joodse en pronaziartikelen. Na de oorlog laat hij
  vrouw en kinderen achter om in de Verenigde Staten met succes een academische
  carrière uit te bouwen. Daarbij leeft hij alsof er nooit een ideologisch-politieke
  tijd of een gezinsleven geweest is. Zo iemand met een dubbelleven fascineerde
  Steiner mateloos, want in zijn ogen produceert zo iemand moedwillig ‘geheimen’
  die later aardig in een biografie passen. ‘Een spelende mens’, zoals Huizinga die
  heeft beschreven, zo noemde Steiner de Belgische Amerikaan, iemand met een
  masker onder zijn huid, c’est démoniaque, zei hij gebeten en voegde er
  moraliserend aan toe: ‘Heureux l’homme qui n’a rien à cacher’. Maar na dit
  ogenschijnlijk afsluitend zinnetje aarzelde Steiner even en evoceerde vervolgens
  – gemoedelijker en relativerend – een mooi staaltje van ’s mensen ambivalente
  leven, want hij vulde het vorige zinnetje aan met: ‘Heureux l’homme qui a
  beaucoup à cacher.’
  We onthouden graag Steiners hoofdwerk, zoals de ook in het Nederlands
  vertaalde Real Presences (1989), waaraan Wil Derkse en Stefan Hertmans hier
  uitvoerig aandacht schonken (UvM 6–3, 1990). Verder vermelden we Grammars
  
  42
  of Creation (2001) en Lessons of the Masters (2003). Helaas in het Nederlands
  onvertaald gebleven zijn Extraterritorial (1971) After Babel. Aspects of Language
  and Translation (1975), Antigones (1984), No Passion Spent (1996), The Poetry
  of Thought (2011), alsook de uitdagende Dialogues met de al genoemde Pierre
  Boutang (1994).
   In Nederland kreeg Steiner in toenemende mate aandacht na zijn optreden
  in de VPRO-gespreksreeks van Wim Kayzer, Nauwgezet en wanhopig (1989). Hij
  hield er enkele opmerkelijke lezingen, zoals: ‘Woord en rede. Pleidooi voor een
  ethische literatuurbeschouwing’ (Uhlenbeck-lezing, 1985, uitgegeven bij
  Goossens), ‘Door een spiegel, in raadselen’ (Huizinga-lezing 1987, uitgegeven
  bij Bert Bakker), ‘De toekomst van het boek’ (Stichting Collectieve Propaganda
  voor het Nederlandse Boek, 1990) ‘De toekomst van de universiteit?’ (Studium
  Generale Nijmegen, 1997), alsook enkele conferenties voor het Nexus-Instituut,
  onder meer ‘De idee Europa’ (2003) en ‘Universitas’, (2013).
  Toen in 1989 in onze gesprekken De Uil van Minerva ter sprake kwam, was
  hij onmiddellijk vrijgevig met teksten – ‘feel free to translate’, waren zijn
  begeleidende woorden bij wat hij aanbood. Op die manier verscheen hier telkens
  in de vertaling van Sabine Gilleman: ‘Nieuwe bewegingen in de Europese
  cultuur’ (UvM 7–1, 1989), ‘Levinas’ (UvM 7–3, 1991), ‘Kafka’s Proces’ (UvM
  10 – 2, 1993/1994).
  Noten:
  1 Zie: Joris Dedeurwaerder, Herman Uyttersprot. Een biografie. Gent, Liberaal
  Archief/Liberales, 2018.
  