text: ZOUTONTGINNING IN DE PRAEHISTORIE
  
  I
  
  DOOR
  
  J,
  
  J. A. E. NENQUIN
  Aspirant bij het N.F.W.O.
  Een gegevea rus Z01# kan men bij cen eerste indruk mlsschien moeilijk
  met geschiedenis of voorgeschiedenis vcrbioden. Inderdaad, hoe kan men
  een zo alledaags en doodgewoon product met archaeologie samea brengen, waar mea hierbij toch gewoonlijk gaat denken aan zaken ais prachIige voorwerpen gevoadea te Vix, aan grafheuvels, oppida, wapens, sieraden en ceramiek? Wanneer wij echtcr nadeaken over het eigenlijke
  en belangrijke doel van de archaeologie, namelijk het reconstmeren van
  het leven tijdens de v66rhistorische periode, dan komt men vanzelf tot
  de condusie dat het in de eerste plaats aodig is zich op de studie van
  de economische activiteitea van de praehistorische mens toe te leggen.
  De wetenscbap, die de archaeologie is, ontgroeit stilaan het noodzakelijke eerste stadium van de typologie. en meer en meer ziet men in dat
  eeo grondige kennis van de grondstoffen en van het gebruik ervan van
  het hoogste belang is voor het onderzoek van de vroegere bcschavingen.
  Als men au ziet hoe groot de col van eea product ais het zout is in de
  tegenwoordige samenleving en hoe noodzakelijk voor het levell zelf,
  dan wordt het beJang van een studie van deze grolldstof in de praehistorie vanzelf duidelijk. Zo is het bvb. ook geen toeval dat een centrum
  als Hallstatt, dat zijn naam heeft geschonken aan een ganse periode uit de
  voorgeschiedenis, tot in de Romeinse tijd cen dec voornaamste zoutproducenten van West-Europa is geweest. Het economisch belang vaa een
  dergelijk knooppunt, gelegen langs de voornaamste handelswegen van
  de praehistorie, kan niet te hoog worden geschat.
   Het zout komt in grote hoeveelheden in de natuur v~~r. De bodem
  zelf bevat zeer djke en uitgestrekte lagen, die het gevolg zijn van de
  verdamping van de geoIogische zeeen en meren. Op bepaalde plaatsen
  in Noord-Afrika komen heuvels voor die volledig uit zout bestaan, zoals
  bvb. de bekende «Rocher-de-sel» in het gebied van OuIed-Nall in
  Algerie .Reeds Herodotos in zijn IV· boek spreekt over een aantal zoutoases in Libye waar de bewoners hun huizen uit zoutbIokken opbouwden.
  Aulus Gellius 1 noemt een zoutberg in Spanje, bij Cardena in de provincie Lerida, en Plinius 2 vermeldt iets dergelijks uit Indie, n1. de
  berg Orornenos die op last van de koning werd uitgebaat en die hem
  grotere rijkdom opleverde dan zijn goud- en parelexploitatie's samen.
  ~--
  
  FOTO I - « Red Hill» langs de kust van Essex (Engeland).
  Wick Marsh, Essex. - Kaart referentie: Ordnance Survey
  TM/036168
  (11Ichtfoto Dr J.K. St. 1oseph),
  
  (1) N .A. II, 22, 29.
  (2) H. N. XXXI, 39.
  1:H~Lo UNIVo l
  
  GENT
  
  ZOUTONTGINNING IN DE PRAEHISTORIE
  
  ,
  
  De oceanen tthtet bevatten werkelijk fabclachtige hoeveclherlen zout.
  Het volume zeewater wordt geschat op ongeveer een milliard 280 millioen
  kubieke kilometu. Daar e6l liter zeewater ongeveer 50 gram zout bevat,
  komen wij tot een totale hoevcelheid van 38 milliard ton. Indien men
  een ogenblik veronderstelt dat dit zout op de bodem van de oceanen zou
  beZinken, dan zou deze bczinkingslaag een dikte bcrciken van 51 meter.
   Moest men nu deze h(X'veelheid over de sanse wereldoppervlakte uniform
  uitspreiden, dan zou men een zoutlaas van 36 meter dikte bekomen J
  Het zout is onmisbaar vocr het physiologische levcn van de mens. Het
  bloed bevat ec ongeveer 5 gram per liter, dus in totaal ongeveer dertig
  gram. Hierbi; moet men voegen het lout in het plasma, de lymphe en
  andere lichaamsvochten, waardoor de tolale hoeveelheid bij een volwassene rond de 100 gram bedeaagt. De-..:e voorraad vermindert «hter be·
  stendig als gevolg van de activiteit van de nieren, de :tweet- en de traanklieren. Zij moet dus evenredig opnieuw worden aangevuld, wat als
  gevolg heeft een conswnptie van ongcveer 8 kg. per jllac per man.
  Al deze cij fers kunnen wellicht wat droog schijnen, maar xii tonen
  aan in welke mate de mens afhankelijk is van cen in zoutgehalte rationele
  vocd ing. In onze Hjd stelt de zoutvooniening aan de privepersoon geen
  speciale problemen. Heel anden «hter was het gesteld vooe de neolitische mens. die van een iagers-vissers diect ovcrging naar een voeding
  die veel meer uit agrarische producten hestond. Inderdaad, de palaeoliti·
  sche mens leefde bijna uitsluitend van hel vlees van dieren die op de
  jamt werden gedood. Oit vices bevaue ecn bepaalde hoeveelheid zout,
  dat door de jager bij het verorbcren van zijn buit merle werd geassimileerd.
   Deze hoeveelheid was voldoende om hem onafhankdijk Ie maken van
  zout in vrije loestand. Oij andere dieren treft men hetzelfde verschijnsel
  aan: vleeseters hebben geen zout nodig, daar zij dit met het vlees van
  hun prooi mede opeten; planteneters daarenlegen zijn steeds op zock
  naar zoule bronnen en zgn . « Iikplaalsen », waat het zout in vrije toestand
  aan de oppervlakte van de aarde voorkomt. Primitieve jagen, in Afrika
  bvb., zijn hiervan op de hoogte en maken er dankbaar gebruik van: op
  <:en bepaalde plaats in het woud wordt waf zout uitgestrooid, en de op
  deze lekkernij afkomende herten en andere planteneters worden aldus
  een gemakkeli jke proai van de handige jager.
  Wanneer nu de neolitisme mens ovctschakelde naar een voeding hoofdzakelijk bestaande uit landbouwproducten, was hij verplicht cen oplos.
  sing te zoeken om aan zijn zouttekort Ie verhelpen. Het is aileen in
  gebieden met een droog klimaat dat de omstandigheden gunstig zijn om
  zout in vrije toestand aan Ie treffen, in diezelfde gcbieden waar oak de
  landbouw haar eersle toepassing heeft scvonden. Wi; durven zelfs be·
  weren dat zonder een voldoende hocveelheid vrij zout ler piaatse, of
  t~ tenminste een overeenkomstige ontwiklceling van de vervoersmogeh,kheden, de landbouw niet een w belangrijke plaats zou bebben ver·
  overd in de economie als dit het geval is geweest. A1s wi; bvb. een
  hoeveelheid van 5 kgr. vrij zout aanvaarden per jaar voor een man met
  (3) ). STOCKEJ., 1.4 511. P.V.P. 19'19, p. 7 d n. I.
   6
  
  ZOUTONTGINN ING IN DE PRAEHISTORI.E
  
  ). A. E. NENQUIN
  
  8~mengde voeding, betekent
  
  dit voor cen millioenenstad als Babylon een
  musa zout die overeenkomt met 10 goederentreinen van elk :;0 wagens!
  H et schijnt ten andere wei dat in de oases aan de Dode Zee, in de m~·
  cassell van de NijldeJta en later aan de benedcnloop van de Indus en In
  de grote bocht van de Gele Rivier in China, landbouw en zoutontginning
  hand in hand zijn gegaan.
  Oat ook in de Oudheid aan het lout ~n belangrijke plaats weed toegckcnd. blijkt ten ovcrvloede uit het {eit dat :towel in Egypte als .in
  Syric en in Rome de zoutontginnlJl8 cen staatsmonopollc was. SommlSc
  bronnen wilzen er zelfs op dat reeds in de XX- eeuw v66r ooze tijdrekening in China een zoutbelasting werd gcheven. Om het overgtate nut
  van het lout ook voor de middeleeuwen aan Ie lonen, is het voldoende te
  duiden op het feit dat onze voorouders geduren.d~, ~ of 6 maanden ~an
  het jaar waren aangewezen op gezouten provlsle s. Zonder dergellJke
  voorraden had zeket geen cnkel zecvaarder het aangedurfd om ook maar
  iets anders dall kustvaart Ie doen, en waren de «grote ontdekkingen» en
  zeereizen een onmogelijkheid gcwecst.
   Zoutwinning gebeurt tegenwoordig volgens dde methodes, afhankclijk
  van de toestand waarin het lout in de natuur voorkomt. De gewone
  t~hniek van mijnbouw met schachten en gangen wordt toegepast, waar
  het sUmZOfll ('sel gemme') io dikke lagen niet t~ diep onder de aardoppervlakte ligt. De steunzuilen van de gangen worden in. dit ~cval dikwijs in het lout zelf uilgespaard. Wannccr het lout tc dlC~p ilgt en de
  lagen niet voldoende dik zijn om op deze manier. cconomisch l'e wor~en
  uitgebaat, wordt van aan de oppervlakte water In de zoullaag geleld;
  het zout wordt opgelost en de loog naar hoven gepompt, waar onder
  de invloed van artificiele warmte het water verdampt wordt en het zout
  krislalliseert. Het aldus verkregen product is ger(lffilleerd ('sel raffin6' of
  'sci ignigcne') . Een IUISle procCd~ gaat uit van het zeewater als ~rond­
  stof. Het water wordt door een sluisinrichting in daartoe vooraf gereedgemaakte ondiepe en uitgestrekte condensatieputten, zgn. «pannen», binnengelatcn. Wind en zon zijn de voornaamsle factoren die bij de verdamping een rol spelen. Volgens de concenlralie van het opgelostc lout
  wordt bet water in verdere putten gchracht, tot tcnslolte in de zgn.
  «tafel» het Ztle- of kJipzollt ('sci marin') sponlaan kristalliseerl en met
  brede sleepschoppen woedt verzamcld. Het spreekt vam~elf dat deze
  laatste werkwijze aileen daar toepasselijk is, waar de zon voldoende warmte
  gedt om het water Ie doco verdampen. Waae een volledige verdamping
  niet mogelijk is, kan de zoutoplossing loch op dele manier tot een bepaalde graad van concenlrat"ie gchracht worden, terwijl in de laatste phase
  de kristallisatie zeU door kunstmatige verwarming wordt bespoedigd.
   Behalve het uitiogen van mineral! zout in de mijnen zelf en het mechanische uitpompen, werden de andere lechnicken r~ds in de praehistorie toegepast. Daarbij kwam nog het uitlogcn van zeezand, :en tech,
  nick die ook in de Middelceuwen weed toegepast Iangs de f<ranse en
  Engclse kusten, en waarop verder wordt teruggekomen.
  Kunnen wij nu archaeologische bewijzen aanhalen, die deze beweringco komen bevesligen?
  
  7
  
  Oak hier kunnen wij twee g rote categorieen onderscheiden: de sporen
  chtergelaten bij de ontginning van mijnzout, en de overblijfselen van
  aoutexploitatie door verdamping van looj:bronnen en zccwater.
  Z Het voornaamste centrum van praehistorische mi;nbolf/u op zout is
  J-/nllJ1atl bij Salzburg in de oostelijke Ir.lpen. Waarschijnlijk weed de
  praehistorische mens voor hel eeest op dele ~Jaats opm~rkzaam gemaa~t
  door de zoutlagen die als gevolg van de speciale geologlsche gesteldheld
  van het terrein op bepaalde plaatsen aan de oppervlakte komen. Een
  betrekkelijke concentratie van neolitische werktuigen die in verband
  kunnen worden gebracht met oppervlakkige zoutonlginning wijS! er op.
  dat reeds in deze vroege periode een beperkte exploitatie plaats greep,
  die waarschijnlijk aileen in het plaatselijk gebruik cen afzet vond. Anders
  wordt het echler in de Metaaltijden, Hallstatt en La Tene, waar de uitb3.ting geschicdde op een schaal die de locale behocften vcr te hoven ging.
   Dc lagen die aan de oppervlakte te voorschijn komen worden met het
  bronzen vleugclhouwcel, en later met het ijzeren spitshouweel losgehakt en tot diep in het berglichaam gevolgd, in Halls!att zeUs tot eeo
  diepte van 390 meter van he~ daglicht. De na~we gangen die $Oms ~et
  cen helJing van ~OO of meet In de berg verdwlJnen, worden op sommlge
  plaalscn breder waar de zoutlagen dit toelaten. Deze «~amers » ..co sommige gangen worden ondersteund door boomstammen dl~. de mlJnwerker
  tesen het instorLen van het gewelI moelen beschermen. nl) het loshakken
  van de zoutblokken gaat de arbeidcr als voigt te werk: een verticale gleuf
  van ±80 em. lang, -+- I ~ cm. breed en ± L ~ em. diep wordl in de wand
  uill~ehouwen . Van de bovenkant van deze groef worden vcrvolgens !wee
  halfcirkelvormige glcuven uitgchouwen, die elkander onder de verticale
  glcuf ontmoeten. Van de verlicale groef uit worden nu de zoulblokken losgewrikt en dezelfde operatie wordt op ceo andere plaats herhaald '. De
  grote zoutblokken worden met stenen hamers, op houten sicien gemonteerd, in kleine stukken geslagen en in lederen rugzakken door dragers
  lings stijghouten aan de oppervlakte gebracht. Deze stijghouten zijn niets
  anders dan boomstammen waadn op regclmatige afstanden treden l ijn
  uitgehakt om het klimmen te vergemakkelijken. Eens aan de oppervlakte
  is het niet uitgesloten dat het ruwe lout werd geraffincerd door cen
  oplossen in water en een herkoken, waarbij de onzuiverhcden achterbleven. De verlichJing in de mijnschachten zelf gebeurde door middel van
  btandende samengebondcn dennenhoutspaanders, die in de wand van
  de schacht werden vastgestoken. H oe precies de "IIer/lJ(hJing gebeurde,
  blijft cen moeilijk te beantwoorden vraag. Het is moselijk dat van aan
  de oppervlakte tocht werd veroorzaakt door het waaieh met gevlochten
  t~kkenschermen , terwijl eveneens door het in verbinding brengcn van
  twee naast elkaar lopende mijnschachten een bepaalde windstroom kon
  worden veroorzaakt. Zo bvb. in de Mittelberg bij Muhlbach-Bischofshofen,
  waar dergelijke paraIJele gangen werden aangetroffen. Een vuur onder-
  
  (4) F. MORTON, Zur PrAll tin GrUbtnArb,iI im HaUl/illn SA f: bngw,,! . Arrh.
   2, 1949, p. 68,7}.
  AIIJlriat"tl
  
  8
  
  ]. A. E. NENQUIN
  
  aan een dezer schachten veroorzaakt een tocht in de andere 5.
  Tot zover de ontginning van mijnlOut, die met minieme variatie's en
  enke1e onderbrekingen - meestal als gevolg van dimatologische omstandigheden - in de streck. van Salzburg voortduurde van ongeveer
  800 v66r onze tijdrekening tot laat in de Middeleeuwen. Dat deze industrie niet weinig winstgevend was, blijkt ten overvloede uit de grote rijkdom van de duizenden graven, die samen de necropool vormen die haar
  naam heeft gegeven aan een ganse praehistorische cultuur.
  De verdamping van het water uit ZOllte bl'ollnen was eveneens een
  techniek die overa! in de praehistorie gretig werd toegepast, waar ook de
  omstandigheden gunstig waren. Zeer bekend is bvb. de passage in Plinius,
  waar hij beschrijft hoe bepaalde Germanenstammen hun zout bereiden
  door het water uit een loogbron ove.r gIoeiende asse te gieten '. Aristoteles
  zegt hoe de boeren in een bepaa!de streek in Umbrie riet en biezen die
  in een zouthoudende beek groeien, afsnijden, deze verbranden en de asse
  in water gooien. Na uitkoken van dit water blijft een betrek.kelijk grote
  hoeveelheid lout over 1. Ook bij moderae primitieve volkeren wordt een
  dergelijke methode soms toegepast
  Op sommige plaatsen, o.a. op de Dammwiese bij HaUstatt, werden
  grote· hoeveeIheden door de actie van het vuur gebarsten stenen aangetroffen in associatie met bepaalde grondsporen die als verdampingspannen kunnen worden uitgelegd 8. Het is mogelijk dat deze gloeiende
  stenen in de geconcentreerde loog werden gegooid om aldus de verdamping te bespoedigen in een klimaat dat wei niet altijd voldoende warm zal
  z,ijn geweest om een natuurlijke evaporatie mogelijk te maken. Een zelfde
  methode weed waarschijnlijk in de vroegste periode ook te Reichenhall
  toegepast, waar eveneens massa's derge1ijke stenen werden gevonden".
   In Halle-Giebichenstein 10 en in Schwabisch-Hall ll werden naast gewone
  stenen ook veel ruw gebakken kleiballen aangetraffen, die waarschijnlijk op dezeIfde wijze werden aangewend. In Schwabisch-Hall werden
  daarenboven zeven grate houten kuipen gevonden, die aan de buitenzijden
  sporen van brand vertoonden. Hoogstwaarschijnlijk werd hierin de 100g
  door gedeeltelijke verdamping geconcentreerd, concentratie die nog verder
  werd doorgedreven door het ingooien van gloeiende stenen en kieiballen.
  Massale hoeveelheden slechtgebakken kleicylinders en stukken van
  uiterst ruw aardewerk werden opgegraven in de Seille-vallei bij Marsal
  (5) O. DAVIES, Roman milles ill Europe, Oxford 1935, p. 24; uit Weltz, BerghUtlenmannische Zeit1mg, 1861, p. 286.
  (6) H.N., XXXI, 82.
  (7) Meleor%gica, II (III) 359 a (25).
  (8) o.a. E. HOFMANN en F. MORTON, Dey pl'ahistol'ische Sa!zbergball auf dem
  Halls/after Salzberg, Wien. Prah. Ztschr. XV, 1928, p. 82-101, va oral p. 86.
  (9) CHLINGENSPERG, M. von, Die romischell Brandgraber bei Reichenhall in
  Oberbayef11, Braunschweig, 1896.
  (10) AGDE H., Eigelltiimliche spalbronzezeit/iche Ske/el1hestal1ullgen um Halle,
  MannuJ, 26, 1934, p. 330 e.v.
  (11) VEECK W., Eine Keltiuhe Solesiederei ill Schwahisch-Hall, lb. d. Hist.
  Vel'. f. Wiir.ttemb. Franken, 1940, p. 112-128.
   IlIld
  
  ZOUTONTGINNING IN DE PRAEHISTORIE
  
  9
  
  en Moyenvic in Frans Lotbaringen 12. Deze cylinders, gewoonlijk « briquetage» genoemd, en die bestaan uit onzuivere klei vermengd met gras
  en stro, zijn zeer onregelmatig en row met de hand gevormd. Zij kunnen
  tot 20 a 30 em. lang zijn en hebben een diameter van:; a 10 em. Allerlei
  hypothesen werden voorgesteld om het gebruik van deze bciquetage
  uit te leggen, maar de meest overtuigende lijkt ons wei de volgende, die
  in de laatste jaren op talrijke plaatsen in Engeland werd geconstateerd,
  en die ook de duizenden kubieke meter afvalproducten verklaart. In een
  vooraf gereedgemaakte kleivloer worden op regeImatige afstanden deze
  kleicylinders rechtop ingedrukt. Op deze steunen worden platte evaporatiepannen uit hetzelfde materiaal geplaatst, gevuld met zee- of zoutwater.
  Tussen de cylindervormige steunen wordt een VLlur gestookt om dit water
  te doen verdampen en het ruwe lOut te laten kristalliseren. Een verdere
  gefractionneerde kristallisatie tot het bekomen van zuiver zout is mogelijk
  door een hernieuwd oplossen in zoet water, en een herkoken. De grote
  massa's overblijfseIen zijn te verklaren als het gevolg van de grate braosen poreusheid van het gebruikte ceramisch materiaa!. Bij het losldoppen
  van het gekristalliseerde zout aan de binnenkant van de evaporatiepotten
  moest immers een belangrijke hoeveeIheid van dit vaatwerk onvermijdeIijk
  worden stukgeslagen, terwijl ook door het aaneenbakken van deze potten
  en de steunen eveneens veeI voor herbruik ongeschikt materiaal moest
  ontstaan. Deze redenen zijn misschien de oorzaak, waarom geen goedgebakken ceramiek bij de lOutbereiding werd gebruikt. Immers, het percentage gebroken goede vaatwerk lOU economisch onverantwoord zijn
  geweest.
   Zoals reeds vraeger werd gezegd, blijft echter de zee de voornaamste
  zoutproducent, en de mens heeft er ten allen tijde dankbaar gebruik van
  gemaakt. Langs de Middellandse Zeekusten werd reeds in de Oudheid
  en wordt nog steeds het lOut met een minimum van moeite gewonnen,
  dank zij de gunstige klimaatsomstandigheden. Langs de Atlantische- en
  Noordzeekusten was het echter niet lo gemakkeIijk om zonder kunstmatige middeIen een wiver eindpraduct te bekomen. Daaram moest men
  beproeven of wei het zeewater in reeds geconcentreer-de toestand te verkrijgen, of wei door artiEi'cieIe verwarming een kristallisatie van het zout
  t~. bereiken. De eerste methode is aIleen mogeIijk waar de zee bij lage
  tI] een uitgestrekte zandvlakte achterlaat, of waar grote hoeveelheden
  turf of aangespoeld zeewier te vinden zijn; de tweede kan met gunstig
  gevolg overal worden toegepast. Bij de eerste methode ging men als
  voigt te werk:
  bij lage tij werd de bovenste laag vochtig zand, doordrongen van een
  hoge concentratie achtergelaten lout, door mi-ddel van brede houten sleepschoppen verzameld. Dit zand werd dan in houten bakken gegooid, waarvan de bodem uit geperst stro bestond, dat als filter diende om het zout
  tegen te houden. Zoet water werd over het zand gegoten, en werd als
  
  /'tcX1e12 Ftl/lde
  ) o.a. Voss A., Die Bl'iq1letage.Fllnde im Seillethal in LOlbl'ingen
  (ihnin der Umgegend
  Halle a.5.
  im Saa!etha/, Zlschr. f. Blhllo/.,
  11.
  X
  . XIII, 1901, p. 538-544.
  Vall
  
  11.
   10
  
  J. A. E. NENQUIN
  
  gcconcentreerde loog onderaan opgevangen. Deze I~g ~erd dan vcrdampt, en als eindproduct bekwam men een betrekkchJk ZUlvcr zout. Hct
  spreekt vaozelf dat in bepaalde gunstige gevallcn he! zand kon vcrvangco
  worden door turf of door algen, die dikwijls cen :teer hoog zoutgehalte
  hadden. Dit procede weed o.a. aangewend in ons land, in Nederland en
  op hepaalde plaalsen van de Noordzeekust van Dcnernarkcn en ~ngeland.
  Op velc plaatsen van de Franse, en voora1 de Engc1se kust vmclt men
  massale ophopingcn van briquetage, die cen omvang van vele duizcnclen
  kubieke meter kunnen bereikcn. Oil zijn de zgn. {( Red Hills » die mcn in
  Engciand overal aantTef! aan de kusten van Sussex, Essex en Lincolnshire.
  Evenals over de briquetagc die zij beyalten, werden ook over de oorsprong
  van dele Red H ills een aanta! hypolhesen vooropgelet. Men metnde er
  o.a. de overbli jfse!en in te herkennen van oude pouenbakkerijen of l eepziederijen. Tegenwoordig is men evenwel bijna unaniem accoord om z.e
  als de plaatsen van oude zoutexploitatie's
  beschouw.~. ~n v~.rsprel ­
  dingskaart van -de Red H ills toont aan da! l lJ gelegen zlJn dlcht bl) zout·
  of brakwaterkreken en aan de mondingen van rivieren en stromen. Langs
  de kust van Essex aileen heeft men cr meer dan 200 Geteld. Het lijn
  lage hcuvelt jes van maximum etn paar meter hoog, maar die soms cen
  lengte van meet dan 100 meter kunnen bereiken. Zij beslaan uit ee~
  opeenstapc1ing van briquetage, dus van zeer ruwe, slecht gebakken klel'
  cylinders, bodem· en wandstukken van platte ruwe pannen, grote massa's
  verpulverde gebakken rode klei, houtskool en asse. Het percentage geedgebakken huishoudceramiek is zeer klein.
   Reeds vrocger had men cen belangrij ke groep briquct3.gesites opge·
  merkt in de omgcving van Spalding, in Zuid-Lincolnshire, d.i. ongeveer
  ~O ken. van de zee verwijderd. Deze omstandigheid was CCfl van de vooc·
  naamste redenen waacom men vroeger mecnde, dat d ie briquetage hier
  niets met zout had te zien : alles lag immers te diep in het binnen land.
  Wi j waren in de gelegenheid deze plaatsen te onderzoeken, en konden
  poUenanalytisch vaststellen niet aileen dat de meeste Red H ills in deze
  streck uit de Romano·Britse tijd moesten dateren, maar ook dat de
  Noord;:.ee in deze periode vee! verder het land in kwam dan dit nu
  het geval is. Ail e briquetagesites waren hier opnieuw langs de oevers
  van 19n. « foss ie1e» waterlopen gclegen. l~ r was dus geen enke!e reden
  om de relatie zout·briquetage te ontkennen.
  Daar wij ons bij dit onderzoek voora! hebben gesteund op lucht· fotografische gegcvens, en opda! deze techniek in ons land zeer nuttig lOU
  kunnen worden tocgepast, is het onze bedoeling hier in het kort de
  wcrkwijze Ie bcsprcken die wij gebruikten en enkele resultaten die wij
  aldus konden bekomen.
  t.:
  
  Onze stud ie is gestcund op:
  l. cen volledig ovenicht van het gebied aan de hand van RA .F. lucht-
  
  foto's en het ondcrzock van deze;
  2. het overbrengen van de gevondell gegevens op de Ordnance Survey~.
  kaarten, 6 inch voor t mijl ;
  vetdwerk en onderzoek tee plaalse.
   ZOUTONTGINN ING IN DE PRAEHISTORIE
  
  II
  
  B et is misschicn niet nutteloos hier even de bctckenis van de luchtfQtografie voor de archacologie te ondcrstrcpcn. Inderclaad, zecr veel
  sporen van oude nederzettinIJen en bebouwing, die bij onderzock op de
  grond zelf allcen door opgravingen kun:lcn worden teruggevonden, djn
  uit het vliegtuig duidclijk zichtbaar. Deze sporen zijn van verschillende
  aard, en kunncn als voigt wordCll ondervcrdeeld:
  1) SrhtttJlIluukening,' tlit ljjn de sporen zichtbaar gemaakt door de
  rcliefverschillen in de bodem op de ptaats van oude grachten, bermen.
  cnz. 2ij zijn voora! duidclijk bij een lage stand van de lon, dus met
  I;tnge slagschaduwcn.
  2) /Jodellliekenillg; bij J>asgeploegde akkers ;:.ijn verschillen in kleur
  waar te nemen !ussen de pll1tgeploegde clammen of bermen en de aangeslibde grachten enerzijds, en de normale onberoerde g rond anderzijcls.
  ~)
  
  Oogsllekenillgi hier is cen onderscheid t'e maken tussen:
  a. de don/ure verkleuring, indicn hcl opschietende gewas boven een
  oude grach! of sloot werd gezaaid. Door de aansJjbbing in die
  grachlen venameld, is zowe! de vochtighcid van de g rond als het
  gehalle aan minerll.le louten op deze plaatsen hoger, met als ge·
  volg <:en grotere vruchlbaarheid, en dus cen meer weelderige
  planlengroei;
  b. de /ichle verkleuring, indien de begroeiing gebeurt boven cen
  begraven muur of vlaer. De vocht igheidsgraad is kleiner en de
  wortclvorming van de planten wordt belcmmerd. Dus is de grond
  op dcze plaatsen minder vruchtbaar, en de planteng roei is schaarscr
  als gevolg van deze ongunslige omstand igheden.
  In heide gevallen is van op een i>-.jlanlde hoogtc een duidelijk klcuren.
  verschil merkbaar, overeenkomstig met deze variatie's in de plantengroei.
  De onderzochte streck (het « Fcn land») is speciaal voor luchtfotogra.
   fisch onderzoek geschikt: de gcgcvens zijn niet onleesbaar gemaakt door
  vroegere bcbouwing, omdat de Romano-Brilsc kolonisatie plaats vond
  op I ~~d dat pas door dc zee was achtcrgelaten . De speciale physische
  cond ltlcs van het land hadden als gevols: CCll kolonisatie met boerderij~n, velden en geassociecrde drainering; dezclfde grondvoorwaarden
  (nteuw land, vochtig) hll.dden een gunstige invloed op de plantengroei,
  Cn wei bijzonder op de plantellgroei in de oude grachten en oude rivicrbedd ingen, zodanig dat de~e, wannccr ~c nu omgeplocgd worden, ecn
  donkere iutfklcur vertoncn op de luchtfoto. Dc streek werd vooral tijdens
  de . Iaatste wereldoorlog intensief bebouwd , zodanig dat ttrl zeer volled lge en duidclijke documentat ie voorhanden is.
  ?p dc kaarten opgcmaakt aan de hand van de luchtfoto's, is leer dui.
  dellJk de aard en de vcrsprciding van de nederzettingskeroen te zien,
  hun relatie tot de waterlopen, de oppervlakte en de manier van aanleggen
  van de velden.
  ]. A. E. NENQUIN
  
  12
  
  Aan de hand van de kaarten en de luchtfoto's werd een analyse van
  de economic gemaakt:
  1.
  Type vall nederzetting,
  
  De enkele gebouwen voldoende geromaniseerd om de term «villa»
  te verdienen zijn alle ge1egen langs de boorden van de Fens. Het aanslibbingsveen (<< silt-fen ») is een gebied waal' alleen gebouwen uit vergankelijk materiaal werden opgetrokken, zonder spoor van metselwerk.
   Moeten de nederzettingen beschouwd worden als dorpen of als afzonderlijke boerderijen? Hun omvang en distributie schijnen op het
  eerste geval te duiden. Wanneer de sites omgeploegd worden, komen
  gewoonlijk een zestal plaatsen voor, soms meer, waar materiele overblijfselen geconcentreerd zijn, in de meeste gevallen elk op een afzonderlijke terreinverhoging en op een honderdtal meter van elkaar. De
  ceramiek toont aan dat de verschillende boerderijen van dezelfde groep
  gelijktijdig werden bewoond. Het was niet altijd precies uit te maken
  of het materiaal verspreid over een bepaalde plaats behoorde tot een
  enkele, dan wel tot twee verschillende groepen boerderijen.
  2.
  Vetden.
  De velden geassocieerd met deze boerderijen behoren tot het «Celtic
  field» - type, zoals dat gekend is uit gans een verspreidingsgebied in
  N.W. Europa, e.g. Denemarken, Nederland en Z. Engeland.
  Het algemene plan en de vorm van de velden zijn zeer sterk beinvloed door de terreinsomstandigheden: in sommige plaatsen is een
  mooi rechthoekig systeem vast te stellen, terwijl in andere veel minder
  regelmatige begrenzingen normaal ziin, nauw te correleren met het !latuurliike beeld van aangeslibde waterlopen en kleiige partiien.
  Veldverhoudin~en zijn zeer verscheiden . De leng te- breedteverhouding
  van «Celtic fields» is gewoonlijk tusscn 1: 1 en 3 : 1. In de onderzochte
  streek komen zeer lange velden groeps,'S ewiis voor in enkele plaatsen,
  waar de verhoudin /5en kunnen gaan van 5: 1 en zelfs in een enkel geval
  tot 10: 1. Deze enkele groepen ge1iiken dus op de middeleeuwse velden
  wat hun verhoudingen aang'aat, maar om daan.iit te besluiten tot het gebruik van de zware ploeg en de zgn. «lange bebouwing» is een te
  gewaa.gde hypothese.
   De velden liggen in afzonderliike groepen die misschien behoren tot
  een boerderij of dorp. De oppervlakte van die groepen is opnieuw zeer
  veranderliik. Zo bvb. is op sommi,ge plaatsen een oppervlakte van ongeveer 4 ha. normaal voor een groep velden geassociecrd met een kern
  langs de rivieren. Daartegenover staat dat groepen van 40 ha. gewoon zijn
  op het aanslibbin/Ss-veen, terwijl concentrati'e's van oneeveer 200 ha. voorkomen in het centrale dee1 van de onderzochte streek.
  Het is belangriik te noteren dat niet al deze velden noodzakelijkerwijze
  bOttwland waren. Zo bvb. zijn sites langs de rivieren dikwijls geassocieerd
  met enke1e kl~ine omheiningen, gegroepeerd op de levees van de rivieren,
  
  ZOUTONTGINNING IN DE PRAEHISTORIE
  
  13
  
  \
  FOTO 2 - Luchtfoto van een dee1 van Crowland, Lincolnshire (O.S. Kaart Lines. C XLVIII S.E.) - Uilgestrekte agglomeratie van Romano-Britse woonplaatsen met geassocieerde
  (Iltchttoto RAP).
  ve1den en site van zoutexploitatie
  
  FIG. 1 -
  
  Gegevens afge1ezen van de luchtfoto 2 en op kaart gebracht.
  14
  
  enkele kleine velden en een netwerk van grachteo, dikwijls doorheen
  omliggende kLeipartijen, en waarschijoJijk aileen dienend als drainering
  van grasland. Het waacschijnlijke echte bouwland is geconcentreerd ,in
  het centrum van 'bet aanslibbingsveen; de meeste veldgroepen zijn betrekkelijk klein, wat landbouw voor eigen gebruik suggereert, eerder dan een
  ellkele grote graangewascultuur.
  3.
  LandbollUJ en veeteelt.
  Een groot aantal dierenbeenderen werd gevonden, evenals een aantal
  voorwerpen (scherven, briquetage) met graanindrukken. Brokstukken van
  molenstenen geven een verdere aanduiding voor de landbouw.
  4.
  Zoflt.
   Zoals vroeger aangeduid, werd, samen met andere sporen van bewoningsactiviteiten, in eeo aantal sites een plaats gevonden met rood gebakken aarde, verpulverde gebakken klei en houtskool en doorspekt met stukken briquetage. Deze overbJijfse!s zijn absoluut identisch met het materiaal
  gevonden in de Red Hills. Hawkes 13 heeft te Runcton Holme aan de
  rand vao het Norfolk Fenland dergeJijke overblijfseJs van zoutindustrie
  opgegraven, in associatie met andere sporen van een bewoning die duurde
  van in de IJzertijd tot in de Romeinse periode, lngoldmells 14 aan de
  andere zijde van de Fens, kan in de IJzertijd worden geplaatst.
  In het onderzochte gebied bevatlen 15 van de 60 nederzettingen ceo
  of meer zoutpannen. Geen cokel kwam voor, Diet in associatie met een
  Romano-Britse woonplaats. Bet is daarom dllidelijk, dat de zoutindustrie
  een der economische activiteiten was van de Romano-Britse bevolking.
  Ceramiek is schaars in de ZOUlp3iUlen, maar wat er van werd gevonden
  is Romallo-Brits, mct ultzondeci.l1g van ecn paar fragmenten van ruw
  aardewerk.
  5.
  ZOUTONTGINNING IN DE PRAEHISTORIE
  
  }. A. E. NENQUIN
  
  Datering.
  Enkele conclusie's kunnen worden getrokken uit een onderzoek van de
  ceramiek.
  Sommige sites aan de Huntingdonshire fen-rand, de Cambridgeshire
  « gravels» en de Norfolk fen-raod tonen een bezetling van de Belgische
  tot de Romano-Britse periode, Andere sites in dezelfde streken, en aan
  de Cambridgeshire fen-rand cn bet Isle of Ely begi onen v66r bet ein.de
  van de I~ eeuw n.c. Zodat op de «gravels» van de fen-rand, de « gravels»
  van de fen-rivieren eo op de « eilanden» in bet turfveen, de toename
  in intensiteit van de nederzettingen en de bebouwing vLoeg begint, en
  (13) HAWKES C, Early settlement at Runcton H olme, Norfolk. Part. II. The
  second oCC1lpation. Proc. preh. Soc. East Anglia 1933, vol. VII, Part II, pp. 231262.
   (14) o.a. S. HAZZLEDINE WARREN, Prehistoric timber strllctllreJ associated with
  a briqlte.lage Jife ill Lincoillshire, Alit . Jnl . XII, 19 32, p. 254-256.
  15
  
  eigenlijk sJechts een voortduren is vall een vroegere e"-"Pansie. Daartegenover staat dat de kolonisatie van het aanslibbingsveen een beweging is
  naar een volledig nieuwe streek, en die pas later begint. Er is zeer weinig
  ceramiek uit de Ie eeuw. De kolonisatie scb.ijnt in feite te zijn begonnen
  rond 100 n. c., met een hoogtepunt in de II en III" eeuwen_ 10 het
  onderzochte gebied van Z. Lines. verlonen een aantal sites een hoog percentage van IVu-eeuwse cerallliek, op andere plaatsen in .hetzelfde gebied
  ontbreekt die helemaal. Daar kan dus een vermindering van. bet aaotal
  bewoningskernen geconstateerd worden in de IVe eeuw. De plaatsen
  waar de bezetting voortduurt zijn gelegen op het boogste en minst vochtige gedeelte van het veen, e.g. nabij de grote waterJopeo.
  6.
  0l'ganisatie.
   Het is onwaarschijnlijk dat de bezetting van de Fens een beweging
  is geweest die spontaan van de landbouwers uitging. Kolonisatie onder
  het Imperium kwam immers niet ten goede aan de landbouwer zelf, maar
  wel aan de eigenaac, d.i. in vele gevallen de staat. II. zijn echter geen
  sporen van villa's die als centrum van een uitbatingsbedrijf kunnen beschouwd worden, boewel er aanduidingen zijn van bewoning door aietboeren aan de rand van de Fens. In bet aanslibbingsveen zijn ceo aantal
  zaken te zien die kunnen duiden op eeo officle1e planificatie, e.g. rechte
  grintwegen, rechtlijnige kanalen die ill verband staan met de nederzettingen, een rechte lijn die de zuidwestelijke grens vowt van de voornaamste kolonisatiestreek, en een aantal andere rechtlijnige en schaakbordvormige sporen. Dit zijn echter sledlts enkele ge'isoleerde zaken in een
  st.reek waar rationele planifkatie verder ontbreekt; het overige beeft een
  volledig il'l.heems aspect en is voUedig afhankelijk van de natuurlijke omstandigheden. Het plan van de Fens stemt overeen met een officieel
  scilema, echter uitgewerkt door groepen landbouwees.
  Het is niet duidelijk waaruit de opbrengst van een dergelijk systeem
  bestond. Het plan en de omvang van de veld en kunnen moeiJijk jets
  anders dan gewone voedings-Iandbouw suggereren. Indien echter eeo
  bandel in graan ontbrak, kon de uitbating interessa."t zijn geweest met
  het oog op de zoutexploitatie of door de opbrengst van ae zuivelproducten.
  Het is eveneeos mogelijk dat het oorspronkelijke kolonisatieplan aiet met
  succes werd bekroond, en dat naarmate bet draineringssysteem mindel
  werd onderbouden, de zaak helemaal in de handen van de boeren overging, tot het officieIe toezicht tenslotte helemaal ontbeale.
  Uit de voorgaande beschrijving kunnen een aantal interessante besluiten worden getrokken.
   In de eerste plaats is bet beJangrijk te noteren, dat wij in bet onderzochte gebied 28 sites van zoutexploitatie aantroffen, gegroepeerd rond
  15 woongroepen, d.i. in 25% van de 60 vastgestelde Romano-Britse beWODiogskernen. Dit aantal mag wellicbt tot 30% opgevoers worden, daar
  o~ . de luchtfoto's aiet aile percelen duidelijke grondsporen vertonen, en
  WI) am verschillende redenen een aantal velden nlet konden onderzoeken.
  Het cljfer is Qochtans voldoende om de omvang van de industrie aan te
  
  ]. A. E. NENQUIN
  
  DE GENTSE SINT·NIKLAASPAROCHIE IN 1681
  
  tonen, te meer daar het waarschijnlijk is dat de bewoners van twee of
  meer afzonderlijke boerderijeo eenzelfde plaats voor hun zoutontginning
  gebruikten. De boeveelheid gewonnen zout is niet bij benadering te
  schatten, maar deze moet zeker hoog zijn geweest gezien de uitgestrektheid van sommige sites - die tot 200 m 2 kan gaan - en het lange gebruik waarvan de ceramiek op sommige plaatsen getuigt, in een paar
  gevallen tot 250 a 300 jaar. Het is zonder meer weI duide1ijk, dat het
  zout een van de be1angrijkste producten was van de economische activiteit
  van de Romaoo-Britse bevolking van het Fenland.
  Er dient opgemerkt, dat a1 de sites van de zoutexploitatie op enige
  afstand van de woonplaatseo zelf zijn gelegen. Dit is begrijpeUjk, daar
  het zout om (edenen van watertoevoer noodzakelijkerwijze dicht bij de
  rivieren werd gewonnen en de «huizen» in de meeste gevallen op minder vochtige plaatsen werden opgetrokken.
   Demografisch· histol'ische stu die
  
  16
  
  Om nu in eeo paar woorden samen te vatten:
  wij hebben vastgesteld dat reeds van in het neolltbicum met een welbewuste ontginning van verscbillende zoutvoorradeo werd begoonen. Deze
  ontginning werd stelselrnatig doorgevoerd en tot een volledige industrie
  opgedreveo in de volgeode perioden. In 'een bepaalde streek altbaos heeft
  deze industrie aanleiding gegeveo tot het verzamelen van belangrijke rijkdommen, wat eens te meer wijst op het noodzakelijke karakter van het
  lout als handelsproduct. OilS onderzoek van het zout in de praehistorie
  is de aanleicling geweest tot het bestuderen van een volledige gemeenschap
  met een gecompliceerde economie. Door bet aanwenden van Dieuwe methodes van prospectie en onderzoek hebben wij een aantal belangwekkende
  resultaten kunnen beeeiken, waartoe men op geen manier door zuiver
  typologische studie had kunnen komen. Wij menen dan ook dat het onderzoek vande economie van de praehistorische mens de beste manier IS om
  betee inzicht in zijn levenswijze te krijgen.
  (
  
  2
  
  STJilL - U N IV.
  Ol!NT.
  