text: Tectander
  
  Adolphus
  
  Venator
  
  DOOR
  J. DE VRIES
  
  Az.
  9DER de predikanten,
  die in 't begin onzer Gouden Eeuw
  in de godsdiensttwisten
  een niet onbelangrijken
  rol
  hebben gespeeld, behoort zonder twijfel ook ADOLF DE
  JAGER, die zich zelf naar de mode dier dagen zijn naam
  verlatijnschend noemde: ADOLPHUS TECTANDER VENATOR.
  Daar tot nog toe geen levensbeschrijving
  van hem
  is verschenen,
  hoewel reeds voor jaren SEPP 1) daartoe
  en
  
  ander
  
  predikant,
  uitsprak,
  
  heeft aangedrongen,
  is het misschien niet ondienstig een
  uit het veelbewogen
  leven van dezen Alkmaarschen
  en "denkbeelden
  die "vrijzinniger
  was dan de latere Remonstranten"
  mede
  
  te
  
  deelen
  
  die vrij wat verder gingen dan die van ARMINIUS" 2).
  Dat ik dit heb kunnen doen, dank ik in de eerste plaats
  
  aan de groote
  van Ds. P. J. GLASZ te Utrecht,
  die zich geruimen
  tijd met de
  en die al het na langdurig
  en
  studie over VENATOR heeft bezig gehouden
  te mijner beschikking
  stelde.
  onderzoek
  verzamelde
  feitenmateriaal
  nauwgezet
  dank.
  Daarvoor breng ik hem hierbij mijn diepgevoelden
  
  welwillendheid.
  1) SEPP. Met Sta2tstoezicht op de Godsdienstige letterkunde in de Noordelijke Nederlanden.
  Leiden 1871. Bl. 5 e. v. v.
  WTTENBOGAERT
  en zijn tijd. Dl. I bl. 322.
  2) DR. H. C. ROGGE.JOHANNES
  
  125
  1577 te Duisburg
  school aldaar en
  Latijnsche
  niet bekend.
  In
  
  ontving VENATOR zijn opleiding
  geboren,
  Aan welke universiteit
  werd daarna student.
  aan de
  is ons
  
  zijn broeder JOHANNES VENATOR in 1586 predikant te 's-Heerenberg
  was geworden, ging de jongere ADOLF met hem mee en werd eenigen tijd daarna
  Nadat zijn arbeid
  bij GERHARD VOETH, den kanselier van Gelderland.
  onderwijzer
  Toen
  
  daar
  
  voltooid
  
  was, vatte hij het plan op "om eenighe
  te besoecken". 1)
  
  hooge scholen en Academien
  
  noch verder
  Zich beschikbaar
  
  stellen om beroepen te worden, wilde hij niet en zoo vinden
  te
  Herborn
  als student ingeschreven.
   Juli 1597
  Lang verbleef hij daar niet, want de pest brak uit te Tiegen en meerdere
  
  we hem 4
  plaatsen
  
  in Duitschland,
  waardoor de studeerende
  deze gevaarlijke
  jongelingschap
  ontvluchtte en onder hen bevond zich ook VENATOR, die naar Nijmegen
  
  plaatsen
  trok, waar zijn broeder sinds 1592 predikant was.
  aldaar ontmoette hij er de gedeputeerden
  van den AlkBij zijn aankomst
  die
  kwamen
  aan
  maarschen
  te
  Kerkeraad,
  LOMANNUS, eertijds predikant
  vragen
  hunnent, of wellicht GERARD VERSTEGHEN te Arnhem genegen zou zijn een beroep
  ze te dien opzichte
  hun gemeente aan te nemen. Waarschijnlijk
  ontvingen
  weinig hoop en heeft LOMAN hun aandacht gevestigd op den jongen VENATOR, die
  
  naar
  
  houdt, welke zoo goed bevalt, dat zij hem vragen,
  op hun verzoek een proefpreek
  zich aan geen gemeente te wien verbinden voor zij hun rapport hebben uitgebracht.
  Kort daarop ontving hij bericht zoo spoedig mogelijk naar Alkmaar te komen, om
  te prediken en toen ook deze leerrede zeer in den smaak was gevallen, beriepen
  hem de lidmaten tot predikant, welke keuze door den Magistraat werd goedgekeurd.
  classis was geëxamineerd
  en geconfirmeerd
  hij door de Nijmeegsche
  den 26en October zijn intrede in Alkmaar, waar behalve hem
  deed de twintigjarige
  twee
  werkzaam
  waren en wel PIETER CORNELISZ en CORNELIS VAN
  collega's
  nog
  Nadat
  
  HIL of HILLEI?TIUS.
  Al zeer spoedig
  
  ontstond
  
  tusschen
  
  eerstgenoemde
  
  en VENATOR verwijdering,
  
  op raad van HILLENIUS had de jonge predikant zich in 't huwelijk begeven
  ANNA CORNELISD. SPONT, terwijl PIETER CORNELISZ een dochter had, die
  gehuwd had gezien.
  hij graag met zijn jongen ambtsbroeder
  deze
  te vergelijken
  was
  niet
  met die, welke tusschen
  Dan,
  verwijdering
  
  want
  met
  
  VENATOR en VAN HIL ontstond.
   maar
  
  streng
  
  gereformeerd
  
  VAN HIL was zonder twijfel een geleerd man,
  en waar ons VENATOR zelf meedeelt, "HILLENIUS wilde
  
  1) Nootv-endigh Historisch Verhael van allen Swaricheyden,verschillen ende Proceduren (soowel
  ?ierckelijcken?als Politijckensaken, etlyclceJaren herwaerts,binnen der Stadt Alckmaervoorghevallen,blz. 33-
  
  _
  
  126
  genen gelijcken ende ADOLPHUS genen boven sich lijden" i), daar is het te begrijpen
  dat het weldra tusschen die twee naturen tot een botsing moest komen. Al oordeelde VAN HIL, dat VENATOR met zijn "vremder gesten ende uijterlijcke maniebij seer veelen in een cleijn aensien ende gelijck een spot"2) was, toch kon
  niet
  dat na VENATORS komst de gemeente zeer in bloei was toeontkennen,
  hij
  Wel waren er onaangenaamheden
  tusschen de beide vrouwen voorgegenomen.
  en was VAN HIL
  vallen, wel was er een zekere jaloezie tusschen de ambtgenooten
  ren
  
  met VENATOR steeds de lijdende partij, maar de voornaamste
  in zijn debatten
  was gelegen in VENATORS godsdienstige
  oorzaak der verwijdering
  opvattingen.
  als gezegd streng gereformeerd,
  De beide oudere predikanten,
  hingen met hart en
  en ook een groot deel der gemeente was deze richting
  ziel aan den catechismus
  toegedaan.
  Waar
  
  af
  opvattingen
  blijken gaf, door zijn vrijzinnige
  te wijken van dat, wat zij het ware geloof achtten, daar trok dat de aandacht, zoo
  hield.
  zelfs, dat HILLENIUS spoedig van al die afwijkende meeningen aanteekening
  Nog geen jaar was VENATOR in Alkmaar of VAN HIL bestreed op den
  nu VENATOR weldra
  
  VENATOR'S opvatting over het bidden. Deze had n. 1. beweerd dat het
  predikstoel
  gebed al naar de stemming kort of lang mocht zijn en men niet mocht meenen
  door veelheid van woorden te zullen worden verhoord. Van dergelijke ,Iibertijnerij"
  was VAN HIL niet gediend, gelijk hij dan ook openlijk getuigde.
  Op raad van HARK JANSZ. VAN HOUTEN, Secretaris van Alkmaar
  de aangevallene
  niet op de uitdaging.
   antwoordde
  
  en ouderling,
  
  Zien we dus al spoedig een magistraatspersoon
  op de hand van VENATOR
  in 1598, toen de pest in Alkmaar uitbrak, bleek nog duidelijker, hoe hij gewaaraan levensdeerd werd. Hij gevoelde n. 1. niet veel lust zich door ziekenbezoek
  broeder
  reeds
  de
  ziekte
  bloot
  te
  stellen
  was
  aan
  gevaar
  (zijn
  vreeselijke
  bezweken)
  Geheel de Kerkeraad
  uit zijn ambt te worden ontslagen.
  (been
  de
  is
  daar
  verklaren
  krankenliever
  een
  HILLENIUS)
  tegen
  Burgemeesters
  bezoeker te zullen benoemen,
  dan te gedoogen, dat hij om deze reden heen gaat.
  en verzocht
  
  daarom
  
  halve
  
  En werkelijk wordt zoo'n beambte aangesteld.
  Toch, hoe mooi dit alles ook moge lijken, in werkelijkheid werd steeds de toestand meer gespannen, omdat een groot deel der gemeente overtuigd raakt in VENATOR
  een grooten ketter te hebben binnengehaald.
  Hij predikte zoo geheel anders!
  en apostelen,
  dan op BEzA;
  zich meer op de evangelisten
  Hij beroept
  is
  en
  de
  ketters
  ten
  LUTHER ; tegen
  CALVIJN
  zijn prediking mild,
  gevolge waarvan hij voor een papist, mennist of neutralist
  wordt uitgekreten.
  In de preek, die
  _
  
  1) Historisch Vàhael. Bl. 37.
  2) Provisiomle Ontdeckingeeeniger ?iiissla,,henenz. Bl. 74.
   127
  hij, "dat het niet ghenoech is om versekert te
  hij 13 Aug. 1600 hield, verkondigde
  des
  lichaems
  een
  litmaet
  van
  te
  wesen
  CHRISTI, dat men in een Ghemeynte
  zijn
  de Sacramenten
  bedient, ende de discipline
  is, daer 't woort suyver ghepredict,
  wort, maer dat elck voor sich selven moet ghetuijghenis zijns ghemoets
  vragen of in hem blijven gheloof, hope, liefde, daervan de grootste ende meeste
  der Christenen
  en der Kercke
  de liefde is; dat dit de rechte merckteijckenen
  Gods zijn". 1)
  Dat was ongehoorde
  en zuivere ketterij en de starre rechtzinnigen,
  zich
  blind starend op Catechismus
  en Confessie, ze verhieven hun stemmen tegen zulk
  ten gevolge waarvan drie ouderlingen
  VENATOR opzochten en de
  een prediking,
  onderhouden
  
  kwamen
  
  klachten
  
  overbrengen.
  HILLENIUS CORNELIS WIGGERTSZ uit Hoorn (de "groote stokebrand
  wil beletten in
  in de Hollandsche
  door middel van Burgemeesteren
  Kerken" 2)
  Als
  
  Alkmaar
  
  een preekbeurt te vervullen, verzet zich VENATOR heftig tegen dezen: "Geen als een
  dwanck, een nieuw ketterdooden,
  tyrannye der conscientie",
  lidmaat
  zich bij hem beklaagt, dat hij als prediker de ceremonien te gering acht,
  te veel, van den
  wordt hem toegevoegd:
  "dat men van d'uijterlijcke
  ceremonijen
  waren Godsdienst te weijnich houdt". s)
  Geen wonder, dat door zulke uitspraken de gemoederen steeds meer ontroerd
  neefschen
  
  "in 't saksken der armen d' eene en d' andere pasquillen"
  vindt ,,in welcken ADOLPHUS seer schamperlijck
  en worde gecalomnieert:
  Nu
  dat hij was een Liberteijn,
  nu een DAVID JORIST, dan een
  dan een vrijgheest;
  nu een Mennist, dan een Neutralist;
  nu een valsch Leeraer, dan een verPapist;
  worden
  
  en dat
  
  men
  
  leijder etc. alle Sondaghen een versche." 4) Zelfs wordt een Nieuwjaarslied
  verspreid,
  waarin "vinnigh op ADOLPHUS wort gesteken".
  te weeg
  Daar behoefde dus maar weinig bij te komen, om een uitbarsting
  te brengen en dat weinige kwam.
   VENATOR, zeer ervaren in Grieksch en Latijn, had op hun verzoek eenige
  predikanten
  
  der
  
  classis
  
  daarin
  
  onderwezen
  
  en toen zijn schoonouders
  met nog enkele andere personen
  weigerde VENATOR dit niet.
  BICKER uit Amsterdam
  
  burgemeester
  wijs voor hun kinderen vroegen,
  HILLENIUS en den kerkeraad
  
  staat
  
  benevens
  dit onder-
  
  dit niet aan, ja 24 Maart verlangt de
  wat VENATOR weigert, immers,
  
  zal wegzenden,
  laatste, dat hij zijn kostleerlingen
  waarom kan hij zijn overigen tijd niet besteden
  
  aan "nuttelijke
  
  oefeningh
  
  1) Historiscf4 Tlerlaael,blz. 40.
  2) Prof. Dr. W. J. KÜHLER.Het Silcianismein Nederland. Leiden SIJTHOF,blz. 52.
  3) Historiuh Vtrhae!, blz. 48.
  4 j Idem biz. 49.
  ende
  
  128
  bloemkens"
  
  levendige
  
  ende
  
  marcktganghen
  besorgen?"
  De
  
  leerlingen
  VENATOR de Andria
  uitgenoodigd
  Zoodra
  
  "den tijt besteden, d'een om alle
  zijn ambtsbroeders
  waar
  te
  nemen, d'ander met den bloemhof te
  Huyszaken
  waar
  
  bleven
  
  en voerden
  
  op ao
  
  van TERENTIUS op, waarbij
  
  en 21i Feb.
  1603 ten huize van
  de ouders en nog enkele anderen
  
  waren.
  bekend
  dit ongehoord
  vermeten
  werd, vroeg CORNELIS THIJSZ.
  SCi3AGEN in den kerkeraad of het een predikant geoorloofd was comedien te laten
  dat dit verboden is door alle concilien en
  opvoeren, waarop VAN HIL antwoordt,
  
  VENATOR verdedigt zich, wenscht inzage van al de bezwaren
  synoden.
  maar "de Kercke
  't
  ingebracht
  opdat hij ze kan weerleggen,
  comediespelen
  tegen
  Evenwel VENATOR boog niet, ook niet voor de classis
  handelt niet schriftelijck".
  en daardoor kwam de zaak voor de synode, die 14 Juni 1603 te Enkhuizen werd
  't gebeurde en de synode besluit:
  classis rapporteert
  gehouden. 1) De Alkmaarsche
  verscheidene
  
  zijn doen streed teghen Godes Woordt, teghen de eerbaerheydt ende Godende tegen de Acten der Synoden ........
   daer uijtdruckelijck
  was
  saligheijdt,
  en
  der
  Heidenschen
  Comedien
  den
  dat
  het
  besloten,
  Schriftuijrlijcken
  ghebruijck
  ,,Dewijl
  
  Schoolmeesteren
  
  van een ijeder Kercke daerse sijn of in gebruijck mogen komen,
  worden, ende dat hij daeromme ghehouden was, hem aen het besluijdt
  
  sal gheweert
  des Kercken-raedts
  
  te onderwerpen".
  2)
  de
  door
  aangewezen
  synode
  Vijf predikanten,
  
  om de zaak in Alkmaar te onderen in 't reine te brengen, konden VENATOR niet tot onderwerping
  brengen,
  overtuigd als hij was in geen enkel opzicht te hebben gezondigd tegen Gods woord.
  Steeds scherper treedt VAN HIL op: de sleutels van 't kastje, waarin de
  
  zoeken
  
  worden VENATOR geweigerd
  en als Burgeworden bewaard,
  papieren
  der
  daer
  de
  vierschaer,
  Vijanden
  Waerheijt
  (,,de Politijcke
  sitten") geverdat ook VENATOR een sleutel moet bezitten, zijn de boeken ......
  '
  
  kerkelijke
  meesteren
  lasten,
  dwenen !
  
  om eens een
  dat de tijd was gekomen,
  Magistraat,
  voor Burgemeesteren
  ontwoordje mee te spreken en werden de drie predikanten
  voortaen
  met
  malcanderen
  in
  ruste
  en
  vrede
  die
  hun
  "dat sii
  boden,
  aanzegden:
  dat waarom het hier
  sullen leven". VAN HIL en PIETER CORNELISZ. meenden,
  Toen
  
  oordeelde
  
  de
  
  Zij zetten
  ging ecn zaak was van classis en synode en niet van de Vroedschap.
  door
  hun gevoelen uiteen in een remonstrantie,
  die op last van de Vroedschap
  VENATOR wordt beantwoord.
  Resultaat
  om
  had dit niet, zelfs niet toen VENA'rUR zijn plan meedeelde,
  REITSMA
  en VAN VEEN,Acta der provinciale en particuliere sploden. D1.I bl. 338.
  KerckelijckeGesehidenissen.Dl. III bl. 492.
  2) TRIGLAND.
   129
  van de zijde van
  naar huis te zenden. Schuldbekenning
  in Mei al zijn kostleerlingen
  en
  vrede
  daarom
  VENATOR kon alleen den gewenschten
  gelastten Burgemeestebrengen
  ren hem den 16 Feb. '04 de volgende bekentenis voor den kerkeraad uit te spreken:
  ,,Alhoewel ick ADOLPHUM VENATOR in mijn ghemoed ende conscientie niet
  en ghevoel misdaen te hebben mettet spelen van de comedie TERENTII, Andria
  ende 't schoolhouden,
  Nochtans
  dat vele soo
  dewijle ick bemercke,
  ghenaemt,
  daerinne gheergert
  binnen als buijten de Ghemeijnte,
  sijn, zo is mijn leedt, dat ick
  gedaen hebbe, ende belove gheen comedien
  cipelen te houden in meerder ghetale als Magistraat
  vinden. Ende is mede verstaen dat de Kerckenraedt
  sulcks
  
  meer te doen ageren ofte disende Kerckenraedt
  sullen goetdaermede
  
  sal nemen
  
  conten-
  
  tement".
  na eenig tegenstreven
  nam met deze verklaringen
  genoegen
  met handtastinghe
  en den I ?en April werd "de versoeningh
  bevestigt".
  Toch duurde de vrede maar heel kort, want einde i 603 had VENATOR bij
  der Wijsen in haer wel-lust
  Redenvreucht,
  JACOB DE MEESTER laten drukken:
  Ende Belachen der dwasen quellust In 't lachen Democriti door Persoon tooningh".
  De kerkeraad
  
  Reeds
  
  het motto
  
  op het titelblad
  
  geeft te denken :
  
  macht heeft nae zijnen wil
  ,,Als onverstandt
  verstandt
  recht-hebbend
  moet
  ,,Soo
  swijghen stil."
  Dit "een werckvan
  
  anderhalven
  
  als om te doen drucken, int ghewoel
  verwekte groot opzien en veel ergernis.
  der zinnen
  ververschinge
  dagh meer tot .....
  van alle occupatien haestelijck ontworpen," i)
  Vooreerst meenden HILLENIUS en meerderen,
  
  dat zij er onder "bedecter name" in werden doorgehaald,
  aanstoot.
   denkbeelden
  gaven de godsdienstige
  
  maar in detweede
  
  plaats
  
  Reeds
  
  een hoofdgedachte:
  hoogste van alles, 't welck men moet met alien vlijt
  tot allen tijdt,
  en beneerstighen
  ,,Naejaghen
  ,,'t Self acht ick te sijn der Sielen rust."2)
  
  ,,Het
  
  is niet
  
  zuiver
  
  ceremonien,
  
  in de leer, maar erger nog wordt het als Democritus
  noch devote manieren, God behagen en dat
  
  ,,So Godt belieft ijet van den Mensch t'ontfaen
  "Ick acht Godt neemt een wys' en heijlghe Siele aren."8)
  en naar Socinianisme
  
  zweemt:
  
  1) Historisch Verhael, B1. 67.
  2) Act II sc. III.
  3) Act II sc. VI.
  beweert,
  
  dat
  
  130
  ,,uyt licht ghelooven, het bedrieghen
  rijst
  ,,Ghelooft dan niet, eer ghij siet, dat her met reden
  - ------------
  
  stemt.
  Het volck ghelooft en soo ghij vraegt waerom
  ,,Weten geen reden." 1)
  Hoeveel beroering
  de Redenvreught
  ook moge hebben verwekt, het haalt
  niet bij de oFspraak ontstaan door een Bruiloitsdicht,
  dat door V. was vervaardigd,
  waarin
  
  hij "eenige dertele ende oneerbare dingen ghestelt hadde." Z)
  Ongeveer te zelfder tijd werd door VENATOR aan alle classes een geschrift
  van 20g artikelen
  rond gezonden
  "inde welcke sommige eerlijcke Godvruchtige
  soo buijten als binnen 'slants schamperlijck
  leeraren
  deurgestreecken
  worden."3)
  en de 20g artikelen werden door HILLENIUS
  Tooneelspel,
  bruiloftsgedicht
  in kerkeraad en classis gebracht en er werd besloten, dat VENATOR voor de beide
  eerste
  
  een schuldbekentenis
  
  van af den preekstoel
  van 'tschrijven
  der 20g artikelen.
  naar aanleiding
  De bewoordingen,
  
  doen en in de classis een
  
  dat zou moeten
  
  waarin
  
  aan het
  VENATOR onmogelijk
  ,,ende daerinne sich verclaeren
  te hebben." 4).
   moest
  
  bevel
  
  kan
  
  niet quaets
  
  geschieden, zijn van dien aard, dat
  voldoen, wel wil hij een preek houden
  met de ghemelde Boeckskens ghemeijnt
  
  naar als de bedoelde preek naar HILLENIUS' oordeel 1
  aangegaan,
  is geweest,
  dringt deze er op aan bij kerkeraad en classis, dat
  de beslissing aan de Synode zal komen, die werd gehouden 14 J uni i6oq. te Edam. 5)
  Daar werd besloten twee afgevaardigden
  naar Alkmaar te zenden, om te
  een middel te vinden, dat beide partijen bevredigde en waardoor de
  probeeren
  Dit werd
  
  niet
  
  voldoende
  
  rust in de stad
  
  zou wederkeeren.
  Tevens
  
  moesten zij den magistraat verzoeken
  te
  zenden
  de
  naar Edam
  "om te sien en te aenhooren
  eenige gecommitteerden
  die tusschen de partijen sullen worden gehouden." 6)
  proceduren,
  en
  van den kerkeraad
  Twee Alkmaarsche
  burgemeesters,
  afgevaardigden
  VENATOR gingen naar Edam en de synode, over welke VENATOR bitter slecht te
  twee formulieren
  van verzoening,
  waarvan 't eene in de
  was, ontwierp
  spreken
  Hoe ook van vele
  synode 't andere in Alkmaar zou moeten worden voorgelezen.
  toe
  te
  VENATOR
  was
  niet
  te
  bewegen en daarop sprak
  geven,
  zijden aangespoord
  de synode
  
  de sententie
  
  uit, dat VENATOR verplicht
  
  1) Act IV, sc. IV.
  DI. 2, bl. 492.
  2) TRIGLAND.
  bl. 492.
  3) TRIGLAND,
  4) Hist. Ve,-hael,bi. 64.
  5) Zie REITSMAen VANVEEN.Acta I 3$9-360.
  6) Ibid. 34s.
  was openlijk.
   schuld te bekennen
  
  voor synode en gemeente,
  "dat hij van des Heeren avontmael van nu aen gesusen
  mocht
  willen
  sal
  geen schuldbekentenis
  hij binnen 2 maanden
  pendeert
  sijn"
  ende
  doen, "van den dienst tot Alckmaer gesuspendeert
  opgeschort sal sijn."
  en doet beroep op de nationale synode. 1)
  Toen de twee maanden verloopen waren, gingen 3 Sept. gedeputeerden
  der
  te
  en
  naar
  om
  een
  laatste
  mocht
  die
  Alkmaar,
  poging
  wagen
  mislukken,
  synode
  VENATOR protesteert
  
  werden gehouden, maar
  om de suspensie uit te spreken. Verschillende besprekingen
  VENATOR verkoos zich niet aan de synode te onderwerpen
  zonder resultaat;
  en
  waarvan Burgemeesteren
  dies weird den 7 en Sept. de suspensie uitgesproken,
  bericht
  werd gedaan.
  Een groot deel der gemeente alsook Burgemeesteren
  stond de schorsing niet
  een request indienden, om niet
  VENATOR'S geestverwanten
  i Sept.
  die
  niet wordt gesuspendeerd
  van
  een
  door
  leeraar,
  schorsing
  besluit de Vroedschap
  hen, die hem hebben aangesteld,
  nog dien zelfden dag een
  te ontwerpen,
  beide
  schuldbekentenis
  kunnen hebben.
  waarbij
  partijen genoegen
  VENATOR'S schuldbelijdenis
  Den igen dier maand las een der gedeputeerden
  aan en toen
  te berusten
  
  in de
  
  de verzoende partijen een gastmaal aan
  voor, des avonds boden Burgemeesteren
  en men had goede hoop, dat nu eindelijk aan 't eeuwigdurend
  een
  geharrewar
  einde zou komen.
  Maar, hoe bedroog men zich! De strenge Calvinisten namen geen genoegen
  met VENATORS milde prediking; als hij Avondmaal vierde bleven verschillende leden
  weg. Ouderlingen wilden met hem geen huisbezoek doen, liedjes en pasquillen werden
  druk verspreid,
  onder zijn preeken werden geregeld
  aanteekeningen
  gemaakt en
  daarom
  
  is 't wel verwonderlijk,
  VENATOR deed, blijkbaar
  niet
  Controversiarum
  
  lettende
  nauwkeurig
  op al wat
  lette op de uitgave van een boekje: "Enchiridion
  nostri temporis circa Religiorum".
   2) Voor dit werkje,
  dat
  
  men
  
  steeds
  
  praecipuarum
  door VENATORS broeder JOHANNES, had ADOLF de voorrede geschreven,
  geschreven
  waarin o.m. voorkomt "mijn broeder wilde geenszins ....
  ook maar het minste
  aan
  de
  de
  Schrift onttrekken,
  daar toch deze is en blijft
  toetssteen, waaraan
  gezag
  alle meeningen worden beproefd, maar wel wil hij de voortdurende
  overeenstemming
  aanwijzen tusschen
  de Schrift."
  
  onze
  
  zienswijze
  
  en die der Orthodoxe
  
  Kerk
  
  in uitlegging
  
  van
  
  Het gansche werkje ademt verder geheel ADOLF'S geest en toch laat men
  't onbesproken!
  Wel was 't in 't latijn geschreven
  en dus voor de groote massa
  maar
  zeer
  zeker
  had
  VAN
  indien
  onbereikbaar,
  HIL,
  hij er munt uit had willen
  slaan, hier materiaal voor 't grijpen en echter hij deed het niet.
  1) REITSMAen VAN VEEN.Acta I 354-360.
  2) Zie hierover: Ned. 4rehief voor l?erkgeschiedenis.'s-Hage, NIJHOFF1907. DI. IV bl. 19.
  17*
  
  132
  Dat hij 't naliet, omdat pas de verzoening was tot stand gekomen, is ook
  moeilijk aan te nemen, want waarlijk HILLENIUS was op dit punt niet teergevoelig.
   Heeft hij misschien gemeend, dat gauw genoeg de strijd weer zou uitbarsten,
  want in Nov. 1607 hield VENATOR
  dan heeft zijn voorgevoel hem niet bedrogen,
  die zoozeer het misnoegen wekt van PIETER
  een preek over den Catechismus,
  zich
  dat
  deze
  er
  den
  CORNELISZ,
  tegen te velde trekt. Beklaagt
  op
  spreekstoel
  daarover
  
  VENATOR bij den Kerkeraad,
  der waerheyt
  een linie
  vercondighen
  
  dan bidt deze den predicanten,
  willen
  
  trecken
  
  dat zij "in 't
  
  de
  
  dolyngen
  getrouwelyck
  aenwi,jsen en goede eenicheyd willen houden."
  VENATOR geNu, van dat "een linie trecken" was, weinig te bespeuren:
  't
  uit
  steeds
  't
  en
  door al
  zich
  verzet,
  scherper en de kloof,
  prikkeld
  geschimp
  die hem van zijn tegenstanders
  scheidde, werd gedurig breeder, en toen 27 April
  oordeel
  1608 door VENATOR een preek werd gehouden, dit naar 's kerkeraads
  alle perken te buiten ging, vond men krachtiger optreden noodzakelijk.
  In de vergadering,
  waarvan VENATOR zelf voorzitter was, besloot men "dat
  ADOLPH VENATOR in eenige articulen der leere anders schijnt te gevoelen en te
  leeren,
  
  dan de leere
  
  der kercke
  
  met Gods woord overeenstemmende,
  schriftelijck
  over te leveren."
  stellen ende 't zelve den Kerckeraat
  
  belijdenisse
  (had) te
  verzoek werden de vragen schriftelijk gesteld en hem werd
  VENATOR'S
  Op
  ook schriftelijk hierop te antwoorden.
  een week tijds gegeven
  hoezeer
  De vragen door VAN HIL opgesteld, zouden duidelijk aantoonen,
  
  zijn
  
  kerk afweek.
  VENATOR van de gereformeerde
  Maar hoe hij zich bedroog!
  een reeks van tekster,
  vraag was door VENATOR beantwoord met....
  vileyne Acte" 1).
  volgens TRIGLAND "een spottelijcke,
  E6n voorbeeld slechts : op de vraag: "Wat (VENATOR) ghevoelt van de aengeledere
  
  naemheijt der wercken ende deuchden der Heijdenen voor God buijten of sonder kennisse
  JESU CHRISTI", haalde hij aan Yob r : I: "daer was een in den lande Uz, die hiet HIOB,
  ende vermijdende het quaet", of Hand.
   deselve was slecht ende recht, Godtvreesende
  Io : 34, "nu verneme ic in der waerheijt, dat God geen uijtnemer der pprsoonen is".
  was niet mogelijk en daarom werd
  Hierop een veroordeeling
  uitspreken
  VENATOR andermaal gelast namens kerkeraad en classis; niet wederom in teksten
  2 weken,
  te antwoorden,
  maar binnen
  "zonder
  eenigen schroom ende achterhoudinghe, rondelijck in schrift".
  Toen de 14 dagen verloopen waren, was VENATOR ziek en kwam hersteld
  den 27
  October voor 't eerst weer in de classisvergadering.
  Daar er op dat
  oogenblik
  
  veel te behandelen
  
  was en VENATOR haast
  
  1) TRIGLAND,
  Kerckelycke Geschiedenissen.DI. III, bl. 495.
  had,
  
  omdat
  
  hij nog moest
  
  133
  preeken,
  trachten
  
  iets kwah1. Twee predikanten
  vertrok hij, zonder dat er van beantwoordir.g
  hem nog te zoeken, maar vonden hem niet.
  ,,Den lien Nov., nae dat hij van twee Predicanten
  gesocht ende naegheghaen
  
  heeft hij niet
  gekomen .....
  ..... eijndelijck
  ende Classis vol
  veel min 't versoeck des Kerckenraedts
  rondelijck gheantwoordt,
  niet
  te
  oock
  sullen
  voor dat de
  daen" 1). Den 4 en Dec..,seijde
  antwoorden,
  (hij)
  Kercke hem beschuldigde"
  2).
  Van de nadere beantwoording
  is niets gekomen, omdat er iets anders was,
  
  zijnde
  
  de glipper
  
  ende
  
  de schuiler
  
  had gedrongen
  en door VENATOR wordt genoemd
  dat deze op den achtergrond
  een
  leste
  die
  door
  nae
  HILLENIUS
  ,,de op
  uijt den koker wordt gehaelt" 3).
  1'ijl,
  Den
  
  I 2en Dec.
   1608
  
  toch
  
  had VAN HIL op de classisvergadering,
  aanwezig was, door weten te drijven,
  
  hoewel
  
  dat aan
  i/a deel der leden
  Alkmaarsche
  zou
  worden
  catechismus
  en
  alle predikanten
  de
  classis
  van
  gezonden
  confessie, samen in een boekje, waarbij gevoegd een acte, die door de leden moest
  worden onderteekend,
  waarbij zij betuigden, "dat de gemelde schriften in alles overniet meer
  
  dan
  
  eenkomen
  
  met het Heilige Woord Gods, ende dien volgende met het fundament
  en al wat daer
  belovende
  deselve leere t'onderhouden
  der salicheyt,
  
  der
  
  Leere
  
  strijdt te verwerpen en naer vermogen tegen te staen" 4).
  Dit deed volgens TRIGLAND opkomen : "de eerste noordwester
  bui, die uit
  Kerk is losgebroken, gewelde arminiaansche
  libertijnerij tegen de Gereformeerde
  dat
  kort
  de
  Kerk vooral in Holland en
  bode
  van
  't
  daarna
  dige
  groote onweer,
  Zeeland op 't punt heeft gebracht van te vergaan".
  De onderteekenic?g
  dezer acte werd geweigerd
  door ADRIAAN JANSZOON
  
  tegen
  
  VAN RAAPHORST te Bergen en Schoorl, WILHELMUS LOMANNUS te Haringhuizen
  (leerling van ARMINIUS), ARIS VOLKERTSZ te Oudorp en Oterleek en JAN EVERTSZ
  te Egmond (de beide laatsten waren leerlingen van VENATOR). Met den jongsten
  van
  
  't viertal, LOMAN, maakte de classis korte metten: hij werd oogenblikkelijk
  en den anderen werd een bedenktijd toegestaan.
  Toen ze naar verloop
  geschorst
  van dien termijn bij hun weigering volhardden,
  trof hun 't zelfde lot : schorsing en
  wering uit de classisvergadering,
  Oct. werd bevestigd.
  welke
  
  straf
  
  door de synode
  
  van Hoorn
  
  den 28en
  
  Toen
  
  nu VENATOR na zijn ziekte ter vergadering kwam en hem werd gelast
  te teekenen,
  was
  vroeg hij, alsof hij onkundig was van wat met zijn ambtsbroeders
  wat
  er
  te
  teekenen
  vicl.
  hem
  't
  stuk
  Als
  wordt
  terhand
  geschied,
  daarop
  gesteld,
  Di. III bl. 495 e. v. v.
  1) TKIGLAND,
  KerckelyckeGeschiedemissen.
  Ibid.
  3) Historisch Verhae!,b1. 76.
  Rérckelijke,Historie hI. 454.
   4) Pravisianeele ontdeckingen, bi. 52. Zie ook W'1TENBOGAERT.
  134
  lezend en herhalend;
  zet hij zich op zijn gemak alles bedachtzaam
  immers, zegt
  is
  't
  overlesen
  een
  som
  van
  hoe
  niet dat de
  waert,
  gelts
  "een
  cleijne
  obligatie
  hij
  bereid
  zou
  niet
  den
  Dat
  catechismus
  conscientie
  "een
  hij
  dadelijk
  zijn
  obligeert".
  die anders buijten den wegh souden willen treden
  van de predicanten,
  muylbant
  ende van de suijverheijt
  afwijcken" 1) te onderteekenen,
  lag voor de hand en er
  dat zes uur aan een stuk duurde en eindigde
  weldra een twistgesprek,
  met het verleenen van zes weken uitstel aan VENATOR.
  meende VENATOR 't zelfde spel
  Als op 3 December deze tijd is verstreken
  weer te spelen, maar 't zou niet gaan. Nauwelijks binnen gekomen geeft HILLENIUS,
  de Voorzitter, hem 't boekje en gelast te teekenen of te weigeren. Toen VENATOR
  't laatste deed, barstte de praeses uit: "Wij sullen teghen ADOLPHUM procedeeren
  al ware het schoon de Duyvel, die 't ons beletten wil" 2). Den volgenden dag werd
  ontstond
  
  en namens de Classis dit aan Burgemeesteren
  bericht.
  uitgesproken
  suspensie
  Doch ook VENATOR had zich reeds tot hen gewend, er den nadruk op leggende,
  dat zij, die hem niet hadden benoemd, geen recht hadden hem te schorsen. Burgemeesteren
  moesten, voor zij beslisten, de vroedschap hooren, tot zoolang waren de
  
  de
  
  Dec. VENATOR de avondbeurt had te vervullen,
  vrij, en toen Zondag 7
  partijen
  in de consistoriekamer.
  was hij met zijn beide ambtsbroeders
  Als nu de laatsttoch
  wil
  hoe
  VENATOR
  deelen
  vernemen,
  gaan preeken,
  genoemden
  zij hem mede,
  en zij de Kerk zullen verlaten.
  dat alsdan de Kerkeraad
  VENATOR liet zich hierdoor niet afschrikken en zoo zag men op dien bewusten,
  schouwspel, dat, toen VENATOR
  Zondagavond, het zeer stichtelijk en aller-christelijkst
  vertrokken.
   Edoch, zegt
  zijn beide collega's en de Kerkeraad
  de
  waren
  hier
  als
  Herders
  en
  niet"
  VENATOR, "de Schapen
  wijzer
  volgen
  3).
  De vergadering
  der Vroedschap werd gehouden op. g Dec. en in dit college
  den
  
  kansel
  
  zaten
  
  wel
  
  PIETER
  werd
  
  beklom
  
  van VENATOR, o. a. CORN. MATTHYSZ. SCHAGEN en
  vijanden
  HARMENSZ. VAN PERSIJN, maar toch was 't meerendeel
  op zijn hand en
  bittere
  
  er beslist,
  
  dat VENATOR, "bij provisie in sijn dienst
  sal sijn ghedisponeert".
  provinciael
  
  sal continueeren,
  
  bij de synode
  Zoo iets was niet naar den zin van HILLEItIUS, die moet
  ,,Ten gaet gheen Burgemeesteren,
  gheen Vroedschappen,
  gheen
  Predicanten
  af en aen te setten" 4).
  der
  
  hebben
  
  gezegd:
  aen
  
  Overheyden
  
  De vroedschap
  zal geen lust hebben gehad in te gaan tegen
  Staten, waarbij de suspensie der vier eerstgenoemde
  predicanten
  1) Historisch Verhael,bl. S32) Ibid., bl. 87.
  3) Ibid., bl. 89.
  4) Ibid., bl. 94.
  totdat
  
  de resolutie
  van nul en
  
  135
  geener waarde werd verklaard en men kon een dergeinke beschikking verwachten
  ten opzichte van VENATOR.
  in de gemeente
  door 't besluit der Vroedschap
  De opgewondenheid
  reeds
  zeer
  
  aan, toen in de stad zich het gerucht
  afmetingen
  bedenkelijke
  dat VENATOR zich had schuldig gemaakt aan oneerbare handelingen
  en wel bij name met MARIA JANSZ, de huisvrouw van PIETER HARMENSZ
  nam
  
  groot,
  
  verspreidde,
  
  bij vrouwen
  VAN PERSIJN.
  Wel had de naam PERSIJN de beschuldigers tot voorzichtigheid
  moeten nopen,
  elk middel welkom, waarmee
  maar, waar het VENATOR betrof was den tegenstander
  
  zij hem konden treffen. Aan P. CORNELISZ. VAN HIL en den ouderling JURRIAEN
  de zaak te onderzoeken.
   HERMANSZ werd opgedragen
  dat de verstandhouding
  tusschen PERSIJN en zijn
  (Vooraf zij meegedeeld,
  vrouw niet de beste was en de laatste wel eens de hulp van VENATOR had ingeom alles in orde te maken. Daarna is hij meer in dit huis geweest, dan
  roepen,
  was en hadden laster en achterklap vrij spel. Van deze praatjes verneemt
  verstandig
  PERSIJN; hij wil van zijn vrouw de waarheid weten en hoort na lang en herdat VENATOR eenmaal heeft geprobeerd
  haald aandringen,
  zijn hand onder haar
  te steken, welcke hand zij ruw had weggeduwd.
  VENATOR ontkent
  ,,schortelaken"
  maar niet met onreine bedoelingen).
  niet haar te hebben aangeraakt,
  De commissie
  
  van
  
  onderzoek
  
  vernam
  
  van
  
  voorstellen
  
  aan
  
  tot
  
  uitechtbreuk,
  Delft te reizen en dit
  
  de vrouw, om met hem (VENATOR) naar
  PERSIJN en zijn vrouw, zoowel als HARCK CORNSZ. SCHAGEN, op
  vrouw
  VENATOR het ook gemunt had, en zijn echtgenoote
  bereid onder
  wiens
  Groot was de droefheid onder de broeders over ,z.ooveel vereede te bevestigen.
  noodigingen
  alles waren
  
  dorvenheid
  
  in een predicant en VENATOR werd ter verantwoording
  geroepen. Maar
  aan de uitspraak van zulke partijdige
  hij verklaarde zich niet te zullen onderwerpen
  die
  van
  wel
  aan
  rechters,
  Burgemeesteren.
  en de kerkeraad weet er niet anders op,
  Daarop verlaat hij de vergadering
  die begin 160g wordt gehouden,
  dan de zaak voor de Classisvergadering,
  te
  brengen.
  wordt
  
  Daarop
  werpen
  houden
  leven
  wie
  
  eerst
  
  VENATORS weigering
  
  om zich aan de suspensie
  
  te onder-
  
  maar hij blijft bij zijn eerst aangenomen
  houding en wil zich
  besproken,
  aan 't besluit van de Vroedschap.
  Wat de geruchten omtrent zijn slecht
  stelt hij voor, die te laten onderzoeken
  door onpartijdige
  rechters,
  aangaat,
  
  dit dan
  
  ook mogen zijn, maar
  en rechter beide.
   beschuldiger
  Vonnis werd er niet geveld,
  gezonden,
  
  met
  
  't doel
  
  deze
  
  niet door de Classis,
  
  die tegelijk
  
  maar wel werd een commissie
  
  te overtuigen
  
  optreedt
  
  als
  
  naar de Vroedschap
  iets wat
  
  van VENATORS verdorvenheid,
  
  136
  haar kwalijk gelukte, hoewel de commissie geen middel onbeproefd liet. PLANCIUS
  toch beweerde, dat VENATOR best kon heulen met de Jesuieten, want iemand, die
  te onderteekenen,
  was tot alles in staat.
  weigerde de Cathechismus
  VENATOR voor de Vroedschap
  ontboden, wist te bewerken, dat men hem
  in zijn
  
  dienst
  
  zou laten,
  waren daarmee
  
  vaardigden
  HILLENIUS en
  Staten.
  uitstort
  
  hij schuldig zou zijn bevonden. De synodale afgeallerminst content en zoo vinden we PLANCIUS, ROGGIUS,
  
  tot
  
  der Heeren
  PIETER JANSZ den 16en Jan. 160g in de vergadering
  PLANCIUS houdt hier een rede, waarin hij alle mogelijke venijn over VENATOR
  van eerbied en gehoorzaamheid.
  en eindigt met de vleiendste
  betuigingen
  
  En dat alles om de Staten
  en classis
  
  voor zich te winnen,
  
  opdat
  
  de sententie
  
  van kerkeraad
  
  zou worden
  
  bevestigd.
  De Staten verklaarden
  met blijdschap te hebben gehoord, dat de kerkelijken
  het gezag van de overheid erkenden, ofschoon 't wenschelijker
  ware, die gehoorzaamheid in daden te toonen dan in woorden. 1)
  VENATORS geestverwanten :
  JAN EVERTSZ., en ARIS VOLKERTSZ. met betrekking tot hun schorsing in den Haag aanwezig, nemen 't voor den afwezige
  en leugens
  verklaren
  de beweringen
  van PLANCIUS voor verdachtmakingen
  vragen,
  
  om VENATOR niet onverhoord
  
  op,
  en
  
  te vonnissen.
  Mr. ROMBOUT HOOGERBEETS en JOHAN VAN
  den
  SANTEN, leden van
  Hoogen Raad, werden naar Alkmaar gezonden om aan de
  Vroedschap te verzoeken de zaak van VENATOR voor den Hoogen Raad te brengen,
  te bewegen
  de suspensie tegen de beide
  terwijl zij de classis moesten trachten
  Zoo besloten
  
  ook de Staten.
   liefde en eensgezindheid te
  leven". De
  predicanten
  op te heffen en "in onderlinge
  zich
  classis ontving de commissie niet zeer welwillend en op haar waarschuwing
  dat
  naar de bevelen der Staten te schikken werd zonder omwegen geantwoord,
  men dit niet van plan was te doen, ja sterker nog na de sententie van den Hoogen
  beginnen van nieus te procederen".
  en verhooren, bracht de commissie rapport uit en de Hooge
  Raad deed 21 Juli 160g uitspraak.
  Daarbij werd erkend: "de voorsz. informatien
  crimineel oft
  ende verificatien
  insuffisant (waren) omme daerop eenige proceduren
  te
  institueren".
  van
  den
  vsz.
  VENATOR
  tot
  laste
  civijl
  in 't kamp
  Toen deze uitspraak bekend werd, was er groote ontevredenheid
  wel
  kan
  der Hillenisten.
  TRIGLAND oordeelde:
  "Iemant
  insuffisantelyk voor den
  ende volgens voor soo veel geabsolveert
  Rechter beschuldigt
  worden, die daerom
  Raad
  
  "sal de classis
  Na onderzoek
  
  soude mogen erkent worden. Want
  voor geen stichtelijck Predicant
  Christen sich moet wachten voor allen schijn des quaets i Thess.
  1) ROGGE.Joh. Wttenbogaerten zijn tijd, blz- 322 e.v.v.
  soo een yeder
  4 : 22 hoeveel
  
  137
  1) En een vroedschapslid
  voorlezen der uitspraak uit: "'t Is maer peck in 't vier."
  Ras bleek, dat deze spreker gelijk had.
  een
  
  te meer
  
  maar
  
  Herder
  
  van
  
  de kudde
  
  Christi".
  riep na 't
  
  van g Dec. 1608 was VENATOR in dienst gebleven,
  Na 't vroedschapsbesluit
  om hem het leven zoo zuur
  deden
  al het mogelijke,
  ambtsbroeders
  zijn
  
  en
  mogelijk te maken: ze kwamen niet onder zijn gehoor, diakenen collecteerden
  vertrokken
  weer uit de kerk, het huwelijksboek
  werd hem niet gegeven, geen
  predicant teekende met VENATOR de attestatien, of wilde personen aannemen, door
  hem aangeboden.
   geen hulp werd hem bij 't doopen verleend, en meende VENATOR
  deze
  cercmonie
  als helper te moeten optreden, dan had HILLENIUS 't doopbij
  bekken
  libellen"
  
  verstopt en kon de plechtigheid dus niet plaats vinden, pasquillen en "fameuse
  werden ruimschoots verspreid, zoo zelfs, dat een keur daartegen werd uit-
  
  gevaardigd. Moest VENATOR doopen en hielpen hem daarbij VOLKERTSZ. en LOMAN,
  dan werden ze op straat nagejouwd.
  Wel mocht dus VENATOR uitroepen : "O,
  liefde."
  christelijcke
  En ja, na de uitspraak van den Hoogen
  te bespeuren,
  dan ooit te voren.
  Raad was van die liefde nog minder
  
  De
  
  classis, zich stellend op geen gering voetstuk, vraagt aan den Hoogen
  Raad alle stukken op de procedure betrekking
  hebbend te mogen inzien, om dan
  zelf de zaak nog cens te onderzoeken.
  in den Lande onder curateele van de gereforAlzoo 't hoogste rechtscollege
  Ja, ze durfden ! Dat de Hooge Raad de stukken niet afgaf, sprak van zelf.
  Nadat VENATOR een ,,particulier
  vertoogiz'' aan de Staten had gezonden,
  werd het dezen duidelijk te moeten ingrijpen en werd der classis bericht de gein haar midden op te nemen en dat de Staten "bij gebreecke
  schorste predikanten
  meerden !
  
  dien genoodsaeckt
  sullen wesen, daerinne bij andere middelen te voorsien".
  als de classis niet g.auw genoeg toegeeft, wordt 16 Sept. een resolutie
  aan,,dat sij souden bewilligen in het houden van een provinciale synode ,
  genomen :
  indien een seecker bewijs komt, dat de classe van Alckmaer heeft naergekomen
  in de voldoende iterative bevelen van haer Edel lklog.".
  Dat was een handige zet van de Staten, want even vurig als men wenschte
  van
  
  En
  
  de geschorsten
  te weren, even vurig begeerde men de synode. Daarom werd besloten onder zekere voorwaarden
  de vier uitgeslotenen
  weer aan te nemen, doch
  in geey2 geval VENATOR.
   Daarvan
  had begeven,
  
  werd kennisgegeven
  om zich te verdedigen
  
  1) ?TRIGLAND,
  A't'?????'
  
  aan de Staten, tot wie zich bereids VENATOR
  en in "een langhe
  oratie, wel twee uren
  
  dl. III, bl. 495Geschietleiiissen,
  
  '
  
  138
  der classis en werd i Oct. '09 bedurende",
  weerlegde
  hij de beschuldigingen
  sloten, dat ook hij moest worden toegelaten.
  De vier andere geschorsten
  hadden een remontrantie
  ingediend aangaande
  de voorwaarden
  tot hun toelating
  en na lezing daarvan besloten de Staten bij
  besluit van 6 Oct. op hun beslissing van i Oct. in zoo verre terug te komen, dat
  van Alkmaar verzochten enkele der meest geschikte predikanten
  zij Burgemeesteren
  naar den Haag te willen zenden, ten einde met VENATOR en de zijnen te worden
  gehoord.
  VAN HIL werd gelast deze opdracht te vervullen, maar deze had niet veel
  met ULYSSE liever thuys blijven, als naer Troyen ten strijde gaen". Ziet
  lust "wil
  echter
  geen kans om vrij te komen, dan heeft hij van de bijeengeroepen
  hij
  classis
  te laten
  
  een geschrift bij zich, waarin
  aan de beloofde provinciale
  
  de Staten
  
  worden
  
  verzocht
  
  de schorsing
  
  over
  
  synode.
  i5en October staan beide partijen voor de Staten en overhandigt VAN
  dat kerkelijke zaken door de Kerk zullen
  HIL zijn missieve, daarbij verzoekende,
  een opvatting
  worden
  die door V. werd bestreden en ook de Staten
  behandeld,
  Den
  
  niet konden
  Toen
  
  gedoogen.
  nu de zaak zou worden
  
  besproken, wenschte HILLENIUS zich te houden
  de opdracht der classis, om hierover niet met de Staten
  te delibereeren
  en
  wat moeite men ook deed, VAN HIL zweeg immer, zelfs na een schitterende
  verdediging van VENATOR.
  aan
  
  de Staten,
  Daarop gelastten
  eenighe conditien in haren dienste"
  ro dagen
  voorsien".
  de geschorsten
  ende zonder
  "simpelijck
  Was dit binnen
  zullen worden toegelaten.
   inne
  de Staten
  "daer
  bij andere middelen
  
  dat
  
  niet geschied, dan zouden
  Aan VENATOR c.s. werd bevolen
  
  was met confessie
  
  en catechismus,
  
  niet te leeren, dat in strijd geweest
  de
  beide
  terwijl
  partijen gehouden waren elkander
  
  in liefde te verdragen.
  Die liefde ging
  
  zoover, dat de classis verklaarde "dat ADOLPHUM VENATOR
  niet en kan van zijn suspensie ontslaghen
  worden".
  De Staten dragen daarom hunne gedeputeerden
  op, te zorgen, dat de bevelen
  opgevolgd en dringen er bij den Alkmaarschen
  de behulpzame hand te bieden.
  worden
  
  magistraat
  
  op aan, hierin
  
  de Staten uit Alkmaar bete hebben, ontvangen
  nogmaals geschreven
  de vroedschap nog niet aan 't verzoek
  richt, dat omdat de classis niet vergaderde,
  had kunnen voldoen. De Staten wel bevroedende,
  waar de schoen wrong, zonden
  22 Dec. weer een schrijven, lvaarin "nochmaels
  aen Burgemeesteren
  serieuselijck
  ende Regeerders
  den dienst van den
  van Alckmaer
  dat
  nadien
  (wordt verzocht)
  Na
  
  Lande,
  
  aen
  
  dese
  
  saecke
  
  ten
  
  hoogsten
  
  is gelegen,
  
  sijluijden
  
  alle
  
  uyterste
  
  devoir
  
  139
  doen om die van de classe
  te brenge tot obedientie."
  goede othclën
  Een lastig geval voor de Burgemeesters,
  die aan de eene zijde in VENATOR
  een ketter zagen, en aan den anderen kant 't ook niet geraden achtten de bevelen
  der Staten te wederstreven
  en daarom deden zij .... niets, afwachtende en hopende
  of de benoeming
  der nieuwe vroedschapsleden
  in de partijverhouding
  geen verzou
  andering
  brengen.
  ende
  
  De lang verwachte brief van den Prins kwam den 23en Dec. en van de zeven
  nieuw verkozen Schepenen
  was slechts een op VENATOR'S hand. Nu was de tegensterk
  en
  hoefde niemand en niets meer te ontzien. PIETER CORNELISZ
  genoeg
  partij
  den 27en Dec., VENATOR als een valsch leeraar brandmerkende
  en uitde
  Trommelen
  roepende : "Laetse (VENATOR'S partij)
  vrij slaen, laet de Vendelen
  en
  der
  niet
  nae".
   vragen
  vrij vlieghen, wij
  preekte
  
  VENATOR wordt
  
  meer uitgejouwd,
  eenmaal zelfs met sneeuwballen
  een man, die niet wel bij 't hoofd was en zich smalend over VAN
  gebombardeerd,
  HIL had uitgelaten, wordt op der Burgemeesteren
  last in een kelder onder 't stadhuis gesloten en een ander jongmensch,
  dat zich sterk ten gunste van VENATOR
  steeds
  
  had uitgelaten, verbannen.
  Opstootjes,
  op oproeren gelijkende, waren aan de orde
  van den dag en de Overheid .....
  zag 't lijdelijk aan (was 't misschien "verten
  van
  draagzaamheid
  ontoelaatbare?")
  opzichte
  't maatschappelijk
  ja 't scheen wel,
  of zij de beweging in de hand werkte.
  Onder de schutterij,
  die reeds
  
  meer dan eens was aangezocht
  aan deze
  en
  te
  een
  stellen, begon zoo langzamerhand
  relletjes paal
  perk
  bedenkelijke gisting
  te ontstaan, vooral ook, omdat onder de nieuw gekozen Overheidspersonen,
  lieden
  die
  enkelen
  elkander
  het
  bovendien
  waren,
  bezaten, terwijl
  nauwelijks
  poorterrecht
  te na verwant bleken. Daarbij hadden Burgemeesteren
  van de schutterij een nieuwe
  eed gevorderd, waarover "de gheheele schutterije haer noch daghelicx
  ongewonen
  is beclaghende".
  Ten overvloede ging nog het gerucht, dat door Burgemeesteren
  eenige
  
  vendels soldaten in de stad zouden worden gelegd.
  Toen besloten de schutters handelend op te treden
  
  en dienden de kapiteins
  in
  een
  30en
  "een kalm gesteld stuk"
  bij
  vroedschap
  request
  zegt de eene, "een vileyne Pasquille"
  zegt de andere
  partij, en verzochten het
  te
  de
  was
  hier tegen en met een
  toelichten.
  Doch
  meerderheid
  mondeling
  mogen
  ruw bescheid van Burgr. SCIIAGEN konden de kapiteins naar hun Doelens vertrekken,
  waar de manschap op antwoord wachtte.
  den
  
  December
  
  de
  
  Dat dit de gemoederen
  Een groot deel wilde
  niet kalmeerde is verklaarbaar.
   zonder order der overheid de wachten gaan betrekken,
  maar men besloot eerst
  den Prins en de Gecommitteerde
  Raden van 't gebeurde te verwittigen en zoo
  gingen
  
  nog dien nacht
  
  de kapiteins
  
  JAN JACOBSZ GRAEF, ADRIAEN VAN VEEN, de
  
  140
  Mr. JACOB VAN TEYLINGEN en 't vroedschapslid
  Mr. ADRIAEN
  ANTHONISZ naar den Haag.
  Echter besloten de kapiteins, dat de wachten zouden worden betrokken
  en
  
  adelborst
  
  met de verzekering
  dat het alleen gegaven daarvan kennis aan Burgemeesteren,
  van de Stadt ende tot ruste ende contentement
  schiedde "tot versekeringe
  van de
  gemeene
  
  bugerije".
  SCHAGEN is daarop "tegen de Capiteijnen uijtgevaren, hen aanBurgemeester
  Maar 't betrekken
  der wacht ging door !
  seggende vele picante redenen".
  der Schutterij vonden in den Haag direct gehoor en
  De afgevaardigden
  werd
  door
  reeds i Januari
  Gec. Raden bericht, dat een commissie bestaande uit:
  en Spanbroek, LEONARD
  REINOUD VAN BREDERODE, ridder, heer van Veenhuizen
  DE VOOGHT, ROMBOUT HOOGERBEETS, en Jhr. STEVEN VAN DER DOES naar
  Alkmaar zouden komen en de vroedschap werd verzocht de afgevaardigden bij te staan.
  der commissie was een zware: de classis, die nog steeds niet had
  moest zij 't hoofd doen buigen en Burgemeesteren
  en vroedschap
  toegegeven,
  hun eigen partij een nederlaag te laten lijden !
  laten meewerken
  De taak
  
  had de classis (VAN HIL was afwezig) op 't aandringen
  VENATOR toe te laten, maar toen dit zou gebeuren .....
  Wel
  besloten
  
  der commissie
  was
  
  geen
  predicant aanwezig.
  Bij de vroedschap ging 't niet beter. 't Meerendeel was tegen de voorstellen
  der commissie en deze kon niet beter doen, dan naar den Haag terug te gaan,
  om rapport uit te brengen. Van beide pariijen gingen afgevaardigden
  mee.
  enkel
  
  Ondertusschen
  
  nam de spanning in Alkmaar steeds toe, vooral doordat enkele
  den dienst als schutter hadden geweigerd
  en zich daarop beroemden.
   Hillenisten
  
  In de
  
  8 Feb. werd besloten 't aantal vroedStatenvergadering
  gehouden
  te vermeerderen
  en alzoo te brengen
  met 7
  op 3 t, deze zeven te
  
  schapsleden
  kiezen uit de aanzienlijkste
  burgers,
  derden graad.
  De keuze zou worden
  
  niet
  
  elkander
  overgelaten
  
  nader bestaande,
  aan de Staten, of
  
  dan in den
  hun
  
  gecom-
  
  aan en volbrachten
  
  hun last,
  
  mitteerden.
  Den
  
  Febr.
  kwamen
  
  de laatsten
  
  in Alkmaar
  
  maar niet naar den zin der Schutterij, die wenschte, dat de leden der oude vroedDe commissie won daarop
  schap en Burgr SCHAGEN zouden worden ontslagen.
  advies in in den Haag en ontving den last, als de schutters niet tevreden waren
  te stellen, den geheelen magistraat
  te ontslaan en een nieuwen te kiezen.
  En zoo gebeurde ! i
  Den 22en Febr. werd
  berustte
  
  de meerderheid
  
  nog bewerkt
  
  worden.
  een
  
  gansch nieuwe vroedschap
  aangesteld
  bij de partij van VENATOR. Nu moest
  
  geheel
  De vergadering
  
  daartoe
  
  had plaats
  
  den 2en Maart
  
  en daarin
  de classis
  en werd
  
  141
  door de geschorsten,
  iets wat VAN HIL trots aI zijn pogen niet
  bijgewoond
  had kunnen verhinderen.
  tot VENATOR op te heffen
  Het voorstel om de suspensie ook in betrekking
  
  ook
  
  heftige disputen uit en HERCK JANSZ. VAN WIERINGEN, door VENATOR
  een duyts clerck", riep uit geen gemeengenoemd "een slecht idioot, ongheleert,
  schap te willen hebben met een ketter. VENATOR tartte hem daarop te bewijzen,
  
  lokte
  
  "sijn melck ophaelt
  hij een ketter was, met het gevolg dat de Wieringer
  ende 't schild wech werpende geeftet verloren".
   1)
  Met enkele stemmen tegen werd besloten de suspensie
  op te heffen op
  
  dat
  
  dat de geschorsten geen inzage zouden nemen van de classikale boeken
  iets waarop VENATOR juist zeer gesteld was. Hij vond echter goed
  van HILLENIUS of een
  geen gebruili te maken, dan in tegenwoordigheid
  
  voorwaarde,
  of papieren,
  daarvan
  der
  
  ouderlingen,
  Het was daartoe
  
  ook
  
  mits
  
  op VAN HIL zulken maatregel zou worden toegepast.
  dat voor de boeken etc. een kastje met twee ongelijke
  
  noodig,
  sloten werd gemaakt en ieder der partijen
  aan wie de beslissing was over gelaten,
  
  een sleutel zou krijgen. De commissarissen,
  besloten, dat van de stukken geen gebruik
  
  waar zij niet thuis behoorden en er niets
  gemaakt mocht worden op vergaderingen,
  uit mocht worden geëxcerpeerd
  voor de provinciale synode was uitgeschreven.
  - -----.- - - - - - __ - - -Mocht nu al de commissie meenen, dat thans de rust in de stad zou wederImmers kerkeraadskeeren, ze had zich vergist in de houding der gereformeerden.
  noch classisvergaderingen
  werden gehouden, ouderlingen
  kwamen niet ter kerk als
  en verdwenen
  VENATOR preekte,
  diakenen
  collecteerden
  boeken werden niet te hunner plaatsen gebracht
  
  classikale
  
  als voorheen,
  de
  en 't is geenszins verdie
  bij Burgemeesteren,
  weer
  
  dat hierover VEIv'ATOR zijn beklag indiende
  wonderlijh,
  aanstonds VAN HIL ter verantwoording
  riepen en er op aandrongen,
  
  dat de bevelen
  
  dat het bewuste
  nagekomen,
  terwijl zij meedeelden,
  Toch
  nam
  de
  kerkeraad
  20 Maart
  zou
  worden
  kastje op
  gemaakt.
  te
  het besluit geen vergaderingen
  te houden, niet bij VENATORS prediking
  verschijnen
  en de bewuste boeken te leggen in een kastje waartoe VENATOR iederen Woensdag
  van 2-4
  uur toegang zou hebben in tegenwoordigheid
  van twee ouderlingen.
   er over aan
  Toen dit den Staten bekend werd, schreven die de vroedschap
  en deze riep predikanten
  en kerkeraad
  in haar vergadering,
  hun gelastende
  hun
  der
  
  Staten
  
  moesten
  
  worden
  
  stadskosten
  
  beloften
  
  te houden.
  Nadat
  
  de heeren
  
  zich even hadden
  
  verwijderd, om te confereeren met elkaar,
  verklaarde
  de kerkeraad,
  de vergaderingen
  te zullen houden, dat zij echter vrij
  wilden zijn in 't al of niet ter kerk te komen bij VENATOR en dat hij zich niet
  1) Historisch Váhad, bIz. 2 t 5.
  ,
  
  142
  met wat over de kerkelijke papieren werd gelast. Toen de Vroedschap
  der Staten nog eens voorlas, riep VAN HIL uit: "De kerkeraad
  de
  resolutie
  daarop
  antwoordde :
  zal doen, wat hij verstaan zal te behooren," waarop de president-burgemr
  dienen
  te
  Toen
  barstte
  U
  daarnaar
  zult
  Is
  een
  resolutie
  !
  HILLENIUS
  "'t
  reguleeren !"
  Gij
  kon vereenigen
  
  vervaard."
  Nu dat toonden ze.
  uit met: "Wij zijn voor geen dreigementen
  ze 't bevel der Vroedschap
  en toen
  In geen enkel opzicht gehoorzaamden
  een herhaalde
  waarschuwing
  nog niets gaf, gingen Burgemr STEENHUYS en COEToen ze 16 Mei in de
  TENBURGH naar den Haag om rapport uit te brengen.
  was 't lot van den Kerkeraad
  beslist: "de Kerkenraedt
  Vroedschap terugkeerden,
  tot erectie van een nieuwen
  zal men van haren diensten verlaten ende procederen
  Kerkenraedt".
  Deze zou worden gekozen door de Vroedschap
  maar op dat dubbeltal mochten
  door de gemeente,
  
  uit een dubbeltal, op te maken
  alleen namen voorkomen van
  te hooren. Binnen drie dagen konden
  
  personen, die genegen waren beide predikanten
  bezwaren worden ingebracht.
  Geschiedde dat niet, zoo zou de
  tegen de benoemden
  kerkeraad
  functie
  waarnemen.
   nieuwe
  onmiddellijk zijn
  Als den igen Mei des nam. te 2 uur de gemeente in 't kerkgebouw was samengekomen, werd door de partij van HILLENIUS een tumult gemaakt van belang, zoodat,
  zegt VENATOR, de bijeenkomst "meer leek op een waer dronckaerds en voorvechters
  dan op een waer sich kerckelijcke
  waren samengekomen,
  persoonen bevinden."
  Maar of ze al riepen: "Wij willen niet kiezen.
  Wij willen geen neutralisten
  of ze VENATOR op een zeer onchristelijke
  en kerkeraadsleden",
  tot ouderlingen
  't baatte niet, de stemming ging door, ook al verkozen de Hiluitscholden,
  lenist6n daaraan niet deel te nemen. 32 personen, behoorende tot VENATOR'S partij,
  er 16 aanwijzen. Toen Burgemr BAs
  werden gekozen en daaruit zou de vroedschap
  die geduurd had
  dit aan 't eind der vergadering,
  VAN TEYLINGEN, die presideerde,
  manier
  
  nam. twee tot acht uur 's avonds, meedeelde, begonnen "Hillenii aenhangers
  niet anders als rasende Menschen te tieren, te schelden ende lasteren, meer teghens
  
  van 's
  
  dan teghens VENATOREM."
  den Burgemeester
  Maar daarmee werd de zaak niet ongedaan
  
  en de bevestiging
  der nieuwe
  leden had plaats den 3oen April.
  lnmiddels had zich VAN HIL met een request tot de Staten gewend en deze
  dat er maar 66n middel zou zijn, om de rust te herkwamen tot de overtuiging,
  de
  kerckendienaers
  werden gelicentieert."
  Een "nader vertoogh"
  stellen, n.l. "dat beijde
  HILLENIUS volgde daarop en de Staten antwoordden
  hem, dat 't zaak was
  alle
  ende
  "in
  gehoorsaemheyt
  behoorlijcke respect jegens hunne wettelijcke
  te gedragen."
  Magistraten
  1)
  
  van
  
  zich
  
  Het Alkmaa1'scheI?erk?-eschilop 't ergst. Niet in den handel. Blz. 38.
  1) BRUINVIS,
  
  143
  Nu dat
  
  respect
  de onder
  
  voor
  
  de
  
  overheid
  
  toonden
  boeken
  
  de Hillenisten,
  
  want
  
  diakenen
  
  en
  
  hen berustende
  over, toen hen met
  papieren
  gaven eerst
  was gedreigd.
  Ook de kerkeraads
  verbod van poorternering
  papieren waren nog
  der
  leden.
   De
  CLAES
  steeds onder berusting
  MEYNERTSZ, een
  voorzanger
  afgezette
  geweldig dronkaard en van zeer onrein leven, maar zuiver in de leer, weigerde den
  dienst, als VENATOR preekte en toen hij werd afgezet, liet VAN HIL hem voorzingen,
  deze dan ook, dat hij den kerkeraad
  als hij den dienst leidde. Openlijk verklaarde
  niet voor wettig hield en toen hem en zijn volgelingen werd voorgehouden, wat ze
  hadden
  
  indertijd
  
  werd er geantwoord:
  "Dit hebben we met den monde wel
  metten
  niet
  waarover hij berispt
  maer
  herten
  belooft,
  gemeent,"
  Eedt is Gode leet". 1)
  "Een gedwongen
  
  beloofd,
  
  ende
  
  toegestemt
  zijnde verklaarde:
  
  hun onverzettelijke
  van t6 Juli.
  houding op de classisvergadering
  M, ADRIAEN ANTHONISZ, win
  was daarheen afgevaardigd
  Door de Vroedschap
  ter
  kwam
  te
  dat
  niet
  de al of niet wettigheid des
  was
  dragen,
  zorg
  sprake
  gelast
  nieuwen kerkeraads.
  Sterk
  
  bleek
  
  Direct bij zijn verschijnen teekende de praeses, VAN HIL, protest aan, omdat
  Mr ADRIAEN vertegenwoordigde
  den nieuwen, niet wettigen kerkeraad. VENATOR
  doch niemand gevoelde lust en toen
  wil hierover met ieder der leden debatteeren,
  dat
  over dit punt niet mocht worden
  NIr ADRIAEN der vergadering
  voorhield,
  en vroedvielen eenigen uit: "Wij staan onder geen burgemeesteren
  wat
  hebben
  die
  ons
  te
  commandeeren?"
  van
  Alkmaar,
  2)
  schappen
  Bij meerderheid van stemmen werd aangenomen, dat de nieuwe kerkeraad niet
  
  gesproken,
  
  wettig was en Mr. ADRIAEN ANTHONISZ werd verzocht te vertrekken, waaraan hij
  op raad van VENATOR echter niet voldeed. Toen ten slotte Mr. ADRIAEN en
  VENATOR niet wilden beloven, geen ouderling van den nieuwen kerkeraad naar de
  te zenden, werd bij meerderheid van stemmen besloten, voortaan
  classisvergadering
  niet meer in Alkmaar,
  Het classisboek,
  dat op
  maar te Schagen te vergaderen.
  