text: RECENSIES
  
  'Tandem', de Leidse 'Maatschappij der Nederlandsche letterkunde' (in 1986 door Hanou in het
  Nieuw letterkundig Magazijn beschreven), en in het 'Koninklijk instituut van wetenschappen'
  (dat naar Hanou's eigen schatting 50 tot 100 pagina's extra gekost zou hebben). Hanou's
  verdienste is onder andere dat hij duidelijk het bestaan heeft aangetoond, naast de 'christelijke
  verlichting' in de Nederlanden, van een Kantiaanse vleugel, die ook na 1800 voor zijn verlichte
  idealen bleef strijden. Bovendien vult hij het vele onderzoek dat de laatste jaren door onder
  anderen W. W. Mijnhardt en W. van den Berg is verricht naar het genootschapsleven in de
  achttiende en negentiende eeuw op enkele essentiële punten aan. Aan de hand van onze Kinker
  laat hij de 'feitelijke verhoudingen, gebeurtenissen en ontwikkelingen' in enkele genootschappen zien om zo de sfeer, de culturele kleur en de geschillen in die gezelschappen tot leven te
  brengen. Een compliment past voor het voortreffelijke verwijzingssysteem door kopregels
  boven elke bladzijde naar de noten in het tweede deel, die in uitvoerigheid en volledigheid
  moei 1 ijk overtroffen, hooguit beperkt hadden kunnen worden. Dit proefschrift doet iedereen, die
  in de verlichting geïnteresseerd is, uitzien naar Hanou's biografie—in handzame uitvoering —
  over de 'volledige' Kinker.
  G. A. M. Beekelaar
  
  H. Lademacher, Zwei ungleiche Nachbarn. Wege und Wandlungen der deutsch-niederländischen Beziehungen im 19. und 20. Jahrhundert (Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1989, vii + 301 blz., DM45,-, ISBN 3 534 10266 5).
   Als een groot en een klein Europees land eikaars buren zijn en hun bevolking nauwe
  economische, culturele en intellectuele relaties onderhouden, kan dat tot paradoxale situaties
  leiden, aldus blijkt uit Lademachers studie van de Nederlands-Duitse betrekkingen. Zo beschreef een door hem geciteerde memorie uit 1946 Nederland als het slachtoffer van Duitse
  agressie dat niettemin zonder nauwe economische betrekkingen met zijn worgengel niet kon
  voortbestaan. Maar Lademacher geeft meer dan dergelijke paradoxen; op grond van literatuur,
  bronnenpublikaties en eigen archiefonderzoek behandelt hij bekende en minder bekende
  episodes uit de bilaterale relaties. Hoofdthema's vormen de diplomatieke en economische
  betrekkingen en de wederzijdse beeldvorming van het eind van de achttiende eeuw tot ongeveer
  1955. Voorafgaat een hoofdstuk waarin de contrasten tussen de Duitse en Nederlandse politieke
  culturen worden geschetst in de geest van E. Zahns Das Unbekannte Holland. Tevens wordt
  aangegeven welke buitenlands-politieke attitudes voortvloeiden uit de discrepantie tussen de
  Duitse en Nederlandse macht.
   In de periode tussen 1830 en 1940 was Nederland een klein land met een passieve buitenlandse
  politiek dat zich van het neutraliteitsargument bediende om zijn non-commitment en nonalignment te onderbouwen. Het was afhankelijk van de vijf grote mogendheden en dankte zijn
  voortbestaan aan hun onderlinge rivaliteiten. Zodoende werden Duitse annexatieplannen voor
  1914 niet gerealiseerd; tijdens de eerste wereldoorlog bleef het land buiten de strijd, daar de
  belangen van de belligerenten het beste gediend leken met Nederlandse neutraliteit. Toen in het
  Interbellum de Duitse druk op Nederland toenam trok het zich steeds meer terug op zijn
  ongebonden, onafhankelijke positie. Dat was een zwaktebod, want het betekende dat het
  wachtte op wat de grote mogendheden zouden doen. Ook na de oorlog bleef de Nederlandse
  positie tegenover Duitsland bepaald door de eersterangslanden. Den Haag mocht dan wel ernaar
  
  529
  
  RECENSIES
  
  streven om de BRD in westerse bondgenootschappen in te kapselen, uiteindelijk gaven de groten
  de doorslag bij de realisering van die opzet.
  Op economisch gebied kon Nederland nog minder op eigen kracht vertrouwen. Als exporteur
  van agrarische produkten en als doorvoerland van grondstoffen voor de Duitse industrie
  vertoonde Nederland na 1870 een afhankelijkheid van Duitsland die niet door handel met andere
  grote landen geneutraliseerd kon worden. Voor Nederland was Duitsland zozeer van belang, dat
  zijn buitenlandse politiek jegens dat land vaak neerkwam op handelspolitiek.
   Het Duitse beeld van Nederland werd vanaf het eind van de achttiende eeuw negatief en kreeg
  in het begin van de daarop volgende eeuw sterk politieke accenten. Onder Willem I's koninkrijk
  van Noord en Zuid zagen Nederlandse staatslieden neerbuigend neer op de Duitse Bond totdat
  de Belgische revolutie een Nederlandse identiteitscrisis veroorzaakte en Nederlandse zelfkritiek losmaakte. Duitslands politieke en industriële opkomst bleef niet zonder gevolg voor de
  beeldvorming. Maar ook toen de Duitse overmacht geen gevaar meer leek te vormen voor de
  Nederlandse onafhankelijkheid ontstond geen positief Duitslandbeeld. Hogere kringen bleven
  bijvoorbeeld een afkeer van het grote buurland vertonen. Terwijl gezagsdragers en economische
  elites tijdens het Interbellum correct-vriendelijk met Duitse collega's omgingen, verslechterde
  het beeld van Duitsland in de katholieke en linkse pers. De oorlog bracht een absoluut dieptepunt
  dat daarna moeilijk te overwinnen viel. Ook toen de relatie tussen de twee landen binnen het
  vigerende integratiestelsel niet meer de spanningen kende die voor 1940 het Nederlandse beeld
  van Duitsland ongunstig beïnvloedden, bleef dat beeld niet erg flatteus, constateert de auteur.
  Maar hij voegt eraan toe, dat dit met de bezetting weinig meer te maken hoeft te hebben.
  Inderdaad: ook andere buurvolken hebben soms zo weinig distantie tot elkaar, dat ongunstige
  beeldvorming onvermijdelijk lijkt, al was het maar uit een onbewuste behoefte aan een
  bevestiging van nationale identiteit.
   Ook als een vergelijkende studie van de relaties tussen een groot met een klein land is
  Lademachers boek waardevol. Afgezien van de eerste wereldoorlog en de realisatie van het
  Duitse expansionisme in de jaren 1940-1945, bereidde de Duitse diplomatie geen annexatie of
  inval voor. Diplomaten en semi-officiële verenigingen beschouwden het kleine buurland als een
  object in de diplomatieke strategie dat voor de Duitse zaak gewonnen kon worden door goede
  persoonlijke betrekkingen in de economische en culturele sfeer. Men ging daarbij uit van de
  Nederlandse onafhankelijkheid en poogde politieke winst te behalen door sympathie voor
  Duitsland te wekken bij een bevolking die per definitie haar sympathie niet volledig kon
  schenken. Aan Nederlandse kant immers leidde het besef van de grote Duitse overmacht tot
  frustratie en irritatie, angst en argwaan. Dat uitte zich in moralistische zelfverheffing, nadrukkelijke beklemtoning van diplomatieke en culturele zelfstandigheid vóór de tweede wereldoorlog en een streven tot neutralisering van die overmacht door inbedding van de Bondsrepubliek
  in Atlantische samenwerking en Westeuropese integratie na de bezetting. Maar hoe correct de
  officiële betrekkingen ook waren, hartelijk werden zij zoals gezegd niet. Dat lag aan de
  negatieve voorstelling die Nederland van Duitsland had en die het onbewust bleef ontwikkelen
  ter onderstreping van zijn identiteit.
   De incongruentie tussen Duitse en Nederlandse machtsbronnen maakte dat bepaalde diplomatieke attitudes weinig veranderden. Het pragmatisme van de Nederlandse kabinetten kan men
  daartoe rekenen. Immers, hoezeer men de achtereenvolgende Duitse regimes mocht wantrouwen, de officiële betrekkingen bleven van Nederlandse kant correct ter wille van het grote
  economische belang van het buurland. Dat wij ons niet over de hardnekkigheid van het negatieve
  Duitslandbeeld hoeven te verbazen werd hierboven al gezegd. Een andere permanentie is de
  530
  
  RECENSIES
  
  volgende. Na de oorlog paste Nederland zich aan bij de eisen van het bipolaire internationale
  stelsel. Binnen Westeuropa evenwel hernam het samen met zijn Beneluxpartners het oude
  evenwichtsspel tussen Engeland, Frankrijk en Duitsland waaraan voorheen het behoud van zijn
  onafhankelijkheid te danken was geweest.
  In het verleden kwamen enkele interessante analyses van Duitse auteurs naar voren waarin
  recht werd gedaan aan Nederlands historische eigenaardigheden en bijzondere Europese
  positie. Lademachers boek hoort ook tot deze categorie. Het is in de eerste plaats voor Duitse
  lezers geschreven en zal ongetwijfeld bijdragen tot een verheldering van hun inzichten. De
  produktie van een dergelijke verhelderende historische publicistiek lijkt ook in de lijn te liggen
  van Lademachers werk als directeur van het Institut für Niederlande-Studien in Munster.
  Afgezien daarvan is het ook voor de Nederlandse lezer interessant te zien hoe hij uit heterogene
  publikaties en bronnen een fair en genuanceerd beeld distilleert van tweehonderd jaar DuitsNederlandse betrekkingen.
  C. A. Tamse
  
  J. P. Duyverman, Uit de geheime dagboeken van Aeneas Mackay. Dienaar des konings 18061876 (Houten: De Haan, 1987, 291 blz., ƒ49,90, ISBN 90 269 4773 9). J. P. Duyverman, ed.,
  Thorbecke debatteert. Een bloemlezing ('s-Gravenhage: VUGA, 1988, 68 blz., ƒ22,50, ISBN
  90 6095 080 1).
   Aeneas baron Mackay, 'een elegantje der Utrechtsche academie', was vele jaren kamerheer,
  kamerlid en tenslotte vice-president van de Raad van State. Zijn archief, dat berust in het
  Algemeen Rijksarchief, bevat vier series dagboeken en memoranda. Dr. Duyverman heeft zich
  twee decennia met Mackay en diens archief bezig gehouden. Hij publiceerde enkele grote en
  vele kleinere opstellen. Het is een gelukkige gedachte geweest om deze verspreide bijdragen te
  bundelen. Een kostelijk boek over de tijd van Willem II en vooral Willem III met een curieuze
  mengeling van feiten, gossip en roddel is het resultaat. Zo blijkt dat Mackay in 1858 het
  katholieke Limburg wilde ruilen tegen Oost-Friesland (64). In 1866 zei Majesteit, die bij
  voorkeur geen blad voor de mond nam, op een bal tegen oud-minister Rochussen: 'Je bent een
  oud wijf' (137). Een paar maanden voegde Sire graaf Van Zuylen van Nijevelt toe: 'jij bent ook
  een Psalmzinger' ( 146). Toch zou hij Van Zuylen weer als minister accepteren. In januari 1871
  merkte Thorbecke tegen Mackay op: 'Een luim van den Heer Von Bismarck werpt tractaten
  omver. Ik geloof wel niet aan een dadelijke annexatie, maar wel aan een voorstel tot deelneming
  aan de Bund. Men zou ook Frankrijk voor den afstand van de Elzas schadeloos kunnen stellen
  in België en ons een deel van België geven, op voorwaarde als vergrote staat in de Bund te treden'
  (239). Dit is wel een heel andere Thorbecke dan de zelfverzekerde polemist tegen Leo uit 1837 !
  Het boek wemelt van dergelijke informatie en incidenten.
   Is het ook een boek dat, zoals de achterflaptekst wil, 'onontbeerlijk is voor een goed inzicht in
  de wording van onze parlementaire democratie'? Dat gaat bepaald te ver. Duyverman beschouwt zichzelf als 'schetsboekanier' (112). Hij kwijt zich van die taak met verve en in een
  lichtvoetige stijl die soms aan zijn leermeester C. W. de Vries doet denken. Bij die schetsmatige
  benadering past geen structurele beschouwing over het politiek bestel voor en na 1848. Dat zij
  zo. Het is echter te betreuren dat de auteur zijn artikelen niet heeft bijgewerkt. Daar was wel
  aanleiding toe. Duyverman hanteert bijvoorbeeld een verouderde indeling in politieke richtingen. Bij een herziening hadden ook bij ieder hoofdstuk consequent de gebruikte inventaris531.
  