text: ST. WALBURG
  
  EN DE ST. WALBURGSKERK
  
  TE
  
  GRONINGEN
  DOOR
  Dr. C. H. VAN RHIJN.
  De heilige, wier naam hierboven genoemd wordt, is niet
  een van de personen, die op den voorgrond treden bij
  de kerstening van Midden-Duitschland.
  Rettberg vermeldt
  ze tweemalen 1), Hauck in zijn monumentale
  "Kirchen.
  Deutschlands"
  maar eens 1). Vergeleken met
  geschichte
  Willibrord
  en Bonifatius
  nam zij een zeer bescheiden
  positie in, evenals Berathgit, Lioba, Thecla en andere relizou haar naam dan ook lang zijn
  gieuzen. Termoedelqk
  vergeten, wanneer niet onderscheiden kerken in Belgie en
  ons vaderland naar haar genoemd werden. In Belgie te
  Antwerpen,
  Brussel, Brugge, Furnes en Oudenaerden, in
  ons vaderland
  te Tiel, Zutfen, Arnhem en Groningen.
  De
  
  der Friezen en Duitschers
  christianiseering
  was
  begonnen. Zij
  uitgegaan van de Angelsaksische.
  was
  kerk,
  
  i) Eirchengeschichte Deutschlands, 1846, II, S. 351. 359.
  2) 1887, I, S. 491i Dit opstel was bijna gereed, toen ik de 3o en 4e
  (doppel-) Aufl. van Hauck's boek ontving. Ten aanzien van ons onderwerp bleef het onveranderd.
  103.
  _
  
  naar aanleiding van een betrekkelijk toevallige omstandigheid. In Brittanje waren geschillen gerezen over den dag
  en den vorm der tonsuur. De synode
  der Paaschviering
  te Whitby (664) besliste ten gunste der Roomsche obserwaarvan haar energieke verdediger,
  vanti6n, tengevolge
  van York beklom. Echter deed
  Wilfried, den bisschopszetel
  hij zich krachtiger gelden dan zijn eigen belang medebracht.
   en Theodorus, aartsEgfried, koning van Northumberland,
  bisschop van Canterbury, drongen hem zijn waardigheid
  neder te leggen (678) ; zijn diocese werd verdeeld, en den
  afgezetten prelaat bleef niets anders over dan naar Rome
  te gaan om zich bij den paus te beklagen. Op
  reis werd
  door
  en
  de
  kust
  van
  den
  Friesland
  gedreven
  hij op
  koning
  der Friezen, Adgil I, gastvrij opgenomen. De beschaafde
  wist hot vertrouwen van den vorst te winnen
  Angelsaks
  en maakte ijverig gebruik van de verleende vergunning,
  onder de Friezen het Evangelie te prediken. Veel vrucht
  droeg zijn arbeid niet. Hij was louter voorbereidend.
  Wilfried
  en
  waarop Willibrord
  legde het fundament,
  Bonifatius hebben voortgebouwd.
  Beiden
  ontwikkelden
  een merkwaardige
  werkkracht.
   Willibrord
  werd do stichter der Friesche, Bonifatius de
  kerk. Beiden, energieke,
  reformator der Duitsch-Frankische
  onder
  de heidenen uittot
  de
  missie
  practische mannen,
  om
  hen
  niet
  alleen
  deelgenooten te maken van
  gaande,
  het heil, dat zij zelven in Christus gevonden hadden, maar
  ook om persoonlijk een hoogeren trap van volkomenheid
  te bereiken. Beiden, op een nauwe aansluiting hunner
  werd den 22sten
  kerken aan Rome bedacht. Willibrord
  695 met buitengewone praal in de kerk van
  November
  de H. Caecilia te Rome met het aartsbisschoppelijk pallium
  bekleed en met een nieuwen, den oud-christelijken
  naam
  . van Clemens vereerd, opdat hij door zachtmoedigheid
  de
  ruwheid der heidenen mocht overwinnen. Een nauwkeurig
  overzicht van zijn arbeid in onze gewesten is, met het oog
  op het karakter onzer bronnen, onmogelijk. Beda bepaalt
  zich tot het algemeene bericht, dat de apostel, wijd en zijd
  het woord des geloofs predikende, in de landen der Friezen
  
  104
  velen van den dwaalweg riep, en dat hij meerdere kerken
  en eenige kloosters stichtte. Alcuinus is iets breeder, maar
  pover biograaf als hij was, schreef hij zonder kennis van
  tijden en plaatsen, tevreden met het vooruitzicht dat zijn
  opstel eenige monniken op St. Willibrordsdag in het kerkzou leveren 1). Behalve
  koor eenige stichtelijke
  lectuur
  onder de Denen heeft Willibrord in het Luxemburgsche
  en in ons vaderland gewerkt. Bekend is dat een put bij
  Heilo, reeds bij Alcuinus vermeld, nog altijd zijn naam
  draagt. Minder bekend, dat hij de stichter is van het eerste
  Christelijke Godshuis hier te lande, de Utrechtsche Dom- ter plaatse van de oude St. Thomas
  of St. Maartenskerk,
  Kapel 9)..
  zoon
  Willibrord
  trachtte
  zijn geestelijken
  Tevergeefs
  Bonifatius
  aan de evangelisatie onder de Friezen te verbinden ; Bonifatius meende dat zijn arbeidsveld elders lag.
   ,,Met een vreugdevol gelaat en met toelachende oogen" 1)
  had paus Gregorius II te Rome zijne plannen aangehoord
  en hem bevestigd in zijn voornemen om onder de Germanen te prediken. Bonifatius was daartoe de aangewezen
  man. Zijn hooge moed en strenge ascese boezemden eerbied in. Van zijn takt om menschen aan zich te verbinden
  zien wij een voorbeeld in de bereidwilligheid, waarmede
  tot zijn arbeidsveld ingingen.
  zijne latere medearbeiders
  Ter linkerzijde van den Rijn, in het land der Franken, en
  meer oostelijk, in Thuringen en Hessen was het Christendom reeds geruimen tijd doorgedrongen, maar hoe weinig
  had het nog uitgewerkt!
  De kanonieke rechten der kerk
  waren vergeten. Synoden werden niet meer gehouden,
  
  i) 'Vgl.W. Moll,Kerkgeschiedenisvan Nederland v66r de Hervorming,
  1864, I, blz. 108 v.
  2) Vgl. Rettberg, t. a. pi., II, S. 517 ff. Hauck, t. a. pl., I S. 393 if.;
  H. J. Royaards, Geschiedenis der invoering en vestiging van het
  Christendom in Nederland, 3de dr., 1844, passim ; Kalender voor de
  - protestanten in Nederland, 1856, blz. 137-159; Mr. B. J. L. de Geer
  van Jutfaas, De dom van Utrecht, t86.1, blz. 4 v.
  3) Hilari vultu adridentibusque oculis intuitus in eum (J. P. Müller,
  - Boni facixts,1870, 1 blz. 63).
  105
  noch aartsbisschoppen
  gewijd. Bisschoppen leefden in oververslaafd
  aan den drank en het weispel.
  of
  waren
  spel
  aan
  Wodan
  of stonden gewapend in de
  Priesters offerden
  van den heirban. Diakenen lazen op gezette
  gelederen
  tijden in de kerk het evangelie, maar hielden bijzitten of
  leefden in bloedschande.
   Op welk een lagen trap het
  Christelijk leven stond, leert een nog aanwezige lijst van
  heidensche misbruiken. Tegenover enkele oprechte bekeerlingen waren velen, die, als van ouds, hunne offers brachten
  of onder het lommer van gewijde
  bij heilige bronnen
  bosschen. Zij pleegden wichelarij en waarzeggerij, hielden
  zich met tooverkunsten
  op, sloegen op -voorteekenen en
  acht, en deden dit onbeschroomd, bij het
  vogelgeschrei
  gebruik der oude, heidensche formulieren. Bonifatius begreep . dat een krachtig optreden noodzakelijk was. Die
  vermenging van heidendom en Christendom was hem een
  van een talrijke menigte,
  ergernis. In tegenwoordigheid
  die haar verontwaardiging
  niet inhield, legde hij den bijl
  aan den reusachtigen
  Donar-eik
  bij het Hessische vlek
  Gaesmerae. De boom viel. Van het hout werd een Christelijke kapel gebouwd, die aan St. Pieter werd toegewijd,
  en sedert was de zegepraal van het Christendom volkomen.
  Allerwegen nam het getal der geloovigen toe en begonnen
  zich kleine of groote gemeenten te vormen, die behoefte
  hadden aan leiding en onderricht. Bonifatius alleen kon
  die niet geven ; hij zag daarom uit naar hulp en vond
  die in zijn geboorteland,
  "het eiland der heiligen", bij
  Burchard
  en Lullus, Willibald en Wynnebald, Witta en
  Gregorius, alsmede bij de godsdienstige vrouwen, Chunihilt
  en_ Berathgit, Chunidrut en Thecla, Lioba en Walburg 1).
  Wat ik zooeven van Willibrord zeide, geldt in hoogere
  mate van de h. Walburg 1). Van haar leven en arbeid
  1) Vgl. Muller, t. a. pl., blz. 83 vv. ; Hauck, t. a. pl., S. 442 ff; 3tte u,
  4tte Auff. 1. S. 486 ff. Volgens Hauck bleef Berathgit (Berthgit) in
  Engeland achter.
  2) De Latijnsche vorm is "Walburgis". Ook de vormen ,Walburga",
  ,Walpurg" en ,Walpurgis" komen voor.
   106
  een
  
  te geven, die aan de
  gedetailleerde
  beschrijving
  eischen beantwoordt, is niet mogelijk. V oorhedendaagsche
  eerst vanwege de persoon van Walburg zelve. Vergeleken
  met den invloed van de groote missionarissen,
  ook van
  hare broeders Willibald en .VPynnebald, was de hare beperkt. Zij arbeidde in stilte, binnen de kloostermuren van
  Heidenheim, tevreden, in haar eigen voorbeeld te kunnen
  toonen de zedelijke meerderheid van het Christelijk geloof.
  Men mag de Middeneeuwsche
  heiligen niet vergelijken
  met de prozaische
  kinderen
  van onzen tijd. In menig
  opzicht stonden zij hooger. Zij ademden niet in den ge- _
  wonen moesson, werden niet gedragen door-een egoistisch
  maar door een stoute, alles trotseerende geestbedoelen,
  drifts en ontwikkelden
  daarbij een hoogheid van zelfdie hun iets abnormaals, soms zelfs iets
  verloochening,
  docetisch gaf, zoodat niet zelden de vraag bij ons opkomt
  of wij wel te doen hebben met een gestalte van vleesch
  en bloed. Ten andere is een biographie van Walburg niet
  mogelijk vanwege het eigenaardig karakter onzer toch al
  spaarzame bronnen. Zij hebben iets naiefs, bijna zeide ik,
  iets primitiefs. De toon is die der reclame, in elk geval
  zeer algemeen. Speciaal de chronologie is verward. Yisioenen te over, opvallende gebeurtenissen
  niet weinige. De
  hagiographen hebben waarheid en verdichting op de meest
  naïeve wijze door elkander gemengd. Wat zij geven is
  maar een kunstlooze verheerlijking van
  geen biographie
  den heilige. Eigenlijk schreven zij alleen om te stichten,
  om hunne lezers te vertroosten en te verheffen in dien
  veelszins
  barbaarschen
  en anarchistischen
  tijd. Dientenis
  h.
   onze
  kennis
  ook
  van
  de
  gevolge
  Walburg uiterst
  uit een aanzienlijk geslacht
  sober 1). Zij zou afstammen
  
  1) De Acta Sanctorum (III, ad d. 25 Febr.) hebben zes levensbeschrijvingen van de h. Walburg: van den priester Wolfhard van Herrieden uit de 9de eeuw, de oudste ; van Adelbold,bisschopvan Utrecht;
  van Medibardus, in poezie ; van Philippus, bisschop van Eichstatt, en
  twee van onbekendeauteurs. Vgl.A. SS. ord. S. Benedicti, ed. J. Mabillon,
  II, p. 260. Meer litteratuur geeft Rettberg, t. a. pl. II, S. 357. - Uit
  ,.
  ,
  
  "
  
  .."
  
  107
  den nieuweren tijd zijn Franz Schauerte, Die hl. Aebtissin Walburga,
  Paderborn 1899 ; H. J. Mertens, Eine heilige Fonigs familie, 1875,
  S. 80 ff. Vgl. verder Slecht, Die c7ltestenDarstellungen der h. Walburga (Sammelbl. des hist. Vereins. Eichstatt, VII, 1892 S. 1ii ff.)
  alsmede Wetser und Welte's Kirchenlexicon, i. v. W. In den
  Groningsche Yolksalmanak (1893, blz. 165v.) gaf de Heer C. H. Peters
  het afschrift van een handschrift, berustende in het Rijksmuseum te
  Amsterdam, afdeeling Prentenkabinet. Het bestaat uit 66a los blad,
  handelt meer over de geschiedenisvan de GroningscheWalburgskerk
  dan over Walburg en zouvolgensdenvoormaligenDirecteurdier afdeeling,
  den Heer Ph. van der Kellen,geschrevenzijn in het begin der 18deeeuw.
  De inhoud is merkwaardig genoeg om dien hier mede te deelen:
  "Walburgis of Walburg was de zuster van Willibaldus, bisschop van
  Aichstadt, ende van Wunebaldus, abt van Heijdenheym,beiden naar
  hunnen doot, gelijk deeze Walburg, onder het getal der Heyligen gestelt;
  en uyt doorluchtigen (zommige schryvers zeggenKoningklijke)huijze bij
  de West-Saxen in Engelant gesproten. Tot haerder eere zijn deeze
  vaerzen gemaakt:.
  ,Zij was een Konings kint geboren,
  Maar heeft een arme eel verkoren,
  . ,
  En gelt en goet gerigt als slyk :.
  Zy wou dit alles wel ontbeeren,
  Op hoop van eeuwig te regeeren,
  Met Christus in een beter rijk.".
   Haar ijver tot den Godsdienst had zich al vroegtijts zodanig doen
  uijtmunten, dat Bonifacius, de tweede bisschop van Utrecht, haar tot.
   een medehelpster in het verkondigen van het Christendom verkoor;
  waarin zij zich zo wel gelijtte, dat, na den doot van haren broeder
  Wunebaldus, het klooster te Heijdenheymaen nonnen ingeruijmt zynde,
  zy aldaar tot Abdisse gestelt wierd, alwaar zij ook met een reuk van
  heyligheyt (zo men zegt) gestorven is, en onder de Heyligen gestelt ;
  waaromme Odogerus,bisschop van Aichstad, met bewilliging van Paus
  Adrianus II in den jare 870 haar lighaem uijt gemelde Abdije te
  Heijdenheym naar Aichstad in 'een abdij, die haaren naam voert, overgebragt heeft, van waar verscheijdereliquien van hetzelve door Graaf
  Boudewijn van Vlaanderen met den ijzeren arm naar Yeurne vervoert
  zijn, die wijders door Vlaanderen en omliggendelanden zijn verspreijdt
  geworden, en uijt dien hoofde zijn ook wel veele kerken op haaren
  naame in deeze landen opgericht, als te Antwerpen, Tiel, Zutphen,
  Arnhem, Lingen en Groningen. Deese kerk, van een bijna ronde gedaante, geheel verscheijden van alle andere kerken deezerLanden, stont
  in 't noord-oosten van de stad, op een en 't zelve pleijn met de kerke
  van St. Marten. Zij was beneden in 't zuijden en noorden gewelft, en
  had een kieijn steene koor, dat recht vierkant was met een kelder
  (crypt) daaronder, gaande het koor zelfs met 12 steene trappen op;
  verders had de kerk boven en beneden kleijne vensters met ijzeren
  tralijen voorzien. (Joh. de Lemmege, Chronicon Groningarum). Haare
  
  108
  zeer hooge ouderdom wordgenoeg uijt haare bovengemeen groote duijfsteenen bespeurt, zelfs wil Scotanus in zijn Vriessche Geschiedenissen,
  dat het overtijts eene sterkte tegens de Noormannen geweest heeft, en
  Pskart acht het een Roomsch (Romeinsch) gebouw geweest te zijn,
  waartoe de aldaar opgedolvezilvere en kopere Romeijnsche penningen
  hun toestemming schijnen te geeven. Doch het komt mij gansch onwaarschijnlijk voor, hetgeene hij wegens dezes naams oorspronk schrijft
  van St. Walburgs-kerk, als of die gekomen waar, omdat deeze sterkte
  op of aan de wal der stad gesticht wierd, en dus als een Burg aan of
  op de wal was, en also een Wal-burg, en dat naderhant St. Walburg
  hierover' als Patronesse, als met haar naam overeenstemmende,gestelt
  is geworden, want in andere steden zijn haare kerken aan geen wal
  ,
  getimmert, als alleen te Arnhem..
   A° 1143 wanneer de kasteleijn van Koeverden deeze St. Walburgs- _
  kerke ingenornen en met bolwerken en borstweeringefiversterkt hadde,
  belegerde de Gouverneur Groenenberg dezelve, waar over de Utrechtze
  bisschop aangekomen, denzelven Groenenberg zijn amt ontzeijde, en zijn
  eijgen broeder Lijfrijt tot Burggraaf van Groningen aanstelde(Scotanus,
  Vriessche Geschiedenissen,blad 91).
  A° 1196 ontstont aan deeze zelve kerke tusschen den Bisschop en
  die van Groningen een groot verschil, alzo de Groningers oordeelden,
  wijl deeze kerke (ten tijde van den H. Walfrid) eertijts als eene sterkte
  tegens de Noormannen gebouwt was, dezelve de stad toequam, ende de
  Bisschop daartegens inbragt, dat de kerke van outs af onder zijne voorzaten maght gestaan hadde en als hun capel gebruijkt was geworden,
  welke twist zo verre gong, dat de Borgers niet alleen het dak, maar
  ook zelfs een groot gedeelte der kerkmuren ter nederwierpen (Auctor
  incertus de rebus ultraject. ap. Anth. Mattheum : Scotan. blad 101).
  Haare sterkte moet ook niet gering geweest zijn, als telkens tot een
  wijk- en beschermplaats genomen zijnde; want toen 1242 enige Groningers tegens de drie zonen van wijlen Egbert van Groenenberg een
  oproer verwekten, en daar in den oudsten, Rulof genoemt,doodgeslagen
  hadden, versterkten de jongsten zich met hunne vrinden op hun zeer
  magtige huijs, en bezetten de oproerigen daar tegens St. Walburgs-kerk
  en enige huysen met gewapent volk (Scotan. blad 127).
  Ook liet de magistraat alhier 1568 het overgegeeven geweer der
  Borgerij te zamen brengen en bewaaren. (J. Nijhofs. Groning.-kronyk).
  Menigwerf heeft men alhier de Borgerij bijeengeroepen,om hunne
  verkoore Beschermheeren te huldigen en eedt te doen; als den derden _
  November 1514 aan Carel van Egmont, hertog van Gelder zijn maarschalk, den Heer van Oijen, staande denzelven voor het groote' outaar
  (Slichtenhorst, Geld. Gesch. XI boek, 336 blad).
   En 1522 aan den Hertog zelver, nadat hij alvorens in St. Martens
  den eedt aan de Stad gedaan?hadde. Ook quam de Gemeente alhier
  1525 te zamen, omme de volmaght van bovengenoemdeHertoghs twee
  afgezondenen, tot vereffening van zeker opgereezenverschil wegens der
  Gelderschennieuwigheden, te verstaen en ondersoeken.Kort daarna, te
  weeten 1526 den 7e Junij, wierd Georg Schenk, Yrijheer van Touten-
  
  109
  Haar vader 2) en zijn gade 3) waren streng
  in Hampshire
  hare geestdriftige (stief)broeders 4), Willievenals
  religieus,
  en
  bald
  Wynnebald. Nog knapen zijnde, overreedden zij
  met de vreemdelingschap"
  hun vader, "uit ingenomenheid
  en
  Christus
  in den vreemde te
  te
  verlaten
  Engeland
  werd
  voor
  hare
  dienen.1). Walburg
  opvoeding toevertrouwd
  of Winbrunno
  Winborn
  in
  aan het vrouwenklooster
  Dorsetshire, en weldra vingen vader en zonen de pelgrimsreis aan (720). Het eerste doel der reis was de Eeuwige
  Stad om hier het graf van Petrus te bezoeken. Langzaam
  waaraan meer personen zich
  trok de vrome karavaan,
  hadden
  door Frankrijk,
  geen "oratorium"
  aangesloten,
  
  burg hier, almede wegens Keyzer Carel V tot Stathouder gehuldigt
  (Gouthoeve II dl. 589 blad).
  Als Groningen 1579 de Unie aannam, is de Graaf van Rennenbergop
  St. Jansdagh in de Stad gekomen, veranderde de magistraat, en publiceerende de Religionsvrede,ruijmde hij den GereformeerdenSt. Walbur"s
  en de Minnebroeders Kerken in, waarna 1612 gem. kerk door hogen
  ouderdom ingestort en verder geheelijk met de gront gesloopt is."
  Vgl. Batavia sacra, 1715 blz. 446.
  1) Vgl. Allgem. Deutsche Biographie, i. v. Walburg.
   2) Wolf hard noemt den naam van den vader niet ; volgensPhilippus
  van Eichstatt zal hij Richard geheeten hebben en koning geweest zijn
  (A. SS., p. 554: Richardum quondam regem Anglorum). De anonieme
  biograaf van Willibald (A. 88., ed. Mabillon,IV, Vita Willib.,s. p. 347)
  noemt wel den naam van Richard maar zwijgt van diens koninklijke
  afkomst: hij noemt hem alleen "vermaard om zijn geslacht en zijn
  rijkdom" (patrem nomine Richardum, genere et rebus clarum).
  3) Bij Mertens (t. a. pl., S. 82) "Winna" geheeten.
  4) Vita Wynneb., 2, is sprake van de stiefmoeder van Wynnebald.
  "0 quam pulchra est", roept Philippus van Eichstatt uit (t. a. pl., p. 554),
  "haec casta generatio, cum claritate I Haec est generatio querentium
  ' Dominum, querentium faciem Dei Jacob ...."
  5) De zucht om, in het voetspoor der Aartsvaders,dooreen vrij willige
  pelgrimschap zich de eeuwige rust in het hoogere vaderland te verzekeren, vormde een belangrijk element in de ascese der Angelsaksers.
  Aangaande Richard zegt de anonieme biograaf van Willibald (A. 88.,
  ed. Mabillon,IV, Vita Willib., 1, p. 347j "decreyerat patriam egredi et
  tam ignotus quam egens pro Christo peregrinari". Ook van Willibrord
  bericht zijn biograaf Alcuinus, dat hij zijn vaderland (Northumbrie)
  verliet en zich naar lerland begaf ,artioris vitae ardore succensus et
  peregrinationis amore instigatus" (A. SS., ed. Mabillon,III, 4, p. 564).
  '
  
  110
  voorbijgaande, zonder er stil te houden en te bidden. De
  oude vader was echter niet opgewassen tegen de vervan de reis. Hij stierf te Lucca, waar zijn
  moeienissen
  lijk zal bijgezet zijn in het klooster van den h. Frigidianus 1).
  De zonen zetten de reis voort en kwamen behouden te
  Rome. Toen zij de trappen van de St. Pieter bestegen,
  konden zij hun dankbaarheid
  niet inhouden, dat het hun
  de
  Basiliek
  van
  de h. Petrus te betreden 2).
   vergund was,
  te
  leerde
  Wynnebald Bonifatius kennen. Deze
  Hier,
  Rome,
  overreedde hem, het onvruchtbare, schouwende leven vaarwel te zeggen, waarop Wynnebald zich naar Thuringen
  y
  en vervolgens
  naar Beijeren begaf 3). Willibald
  echter
  reisde naar Palestina, bezocht hier de gewijde plaatsen en
  ging over Constantinopel en Monte Cassino 4) naar Duitschland, waar wij de broeders terugvinden in het door Suitgar
  gestichte klooster te Eichstatt. In de nabijheid van den
  die tegenwoordig
  ?Hahnenkamm"
  heet, bij de
  bergrug,
  rivieren Altm3hl en Wornitz, kochten zij een dal. Weldra
  onder de
  verrees hier het dubbelklooster
  Heidenheim,
  van
  abt
  dat
  te
  den
  Eichstatt
  Wynnebald,
  terwijl
  leiding
  aan Willibald toevertrouwd
  bleef 5).
  Terwijl de broeders in Duitschland waren, was Walburg
  te Winbrunao.
  Zij genoot hier den omgang van de beLioba en Thecla en het gewone
  schaafde jonkvrouwen
  van
  dien
  onderwijs
  tijd onder de leiding van de strenge
  abdis Tetta g), de vriendin van Bonifatius.- Inzonderheid
  legde zij zich toe op de studie van de kerktaal, het Latijn,
  op het spinnen en weven van kerkgewaden, haren arbeid
  gedurig afwisselende met devotie en gebed. Goedheid en.
  1) 7ita Willib., IV, 4, p. 348 nin coenobioS. Frigidianisepelierunt".
  '
  Vgl. echter t. a. pl., p. 336.
  '
  Vita
  336.
  2)
  Willib., IV, 10, p.
  3) Vgl. Hauck, t. a. pl., S. 490. "
  . 4) Vgl. Vita Willib., IV, 12, p. 350 sqq..
  5) Vgl. Hauck, t. a. pJ., S. 491.
  6) Zie over Tetta en Lioba, de latere abdis van Tauberbischofsheim
  Acta SS., ed. Mabillon, IV, p. 222 sqq. w :r
  '
  
  .... '
  
  ..
  ,
  
  ".
  111
  liefde
  
  ,
  
  '
  '.
   waren
  
  de
  
  van haar karakter. Met
  grondtrekken
  pijnlijke nauwgezetheid
  volgde zij de Benedictijner kloosterhaar
  regels op ;
  eenig ideaal was, zichzelve onbesmet te
  bewaren van de wereld. Toen Tetta haar den wensch van
  Bonifatius
  mededeelde om zilch bij hem te voegen, begaf
  zij zich in het gebed. Pijnlijk was haar de gedachte, de
  plek te verlaten, waar zij zoovele gelukkige jaren had
  maar even aantrekkelijk
  was het voordoorgebracht,
  uitzicht, hare broeders terug te zien en onder de leiding
  van den hoog geeerden Bonifatius zich aan de evangeliesatie van Duitschland te wijden. Haar beraad duurde niet
  lang; een Goddelijke openbaring gaf den -doorslag en met
  vreugde ondernam zij met hare - dertig ? - gezellinnen de
  reis 1). In Duitschland aangekomen, werd zij, na een verblijf in
  Thuringen, door Bonifatius aan Wynnebald te Heidenheim
  en als abdis van het vrouwenklooster
  aantoegevoegd
  werd een centrum van cultuur en
  gesteld. Heidenheim
  devotie. Wynnebald en zijne monniken bestreden fier en
  trouw de zonden, welke ook in die streken den christennaam
  bevlekten:
  heidensch bijgeloof, ontucht van priesters en
  leeken, huwelijken in verboden graden. De non van Heileven beschreef, verzwijgt niet
  denheim, die Wynnebald's
  dat hij daarbij op ernstigen tegenstand stuitte, maar dat
  zij het woord van Gregorius den Groote op hem toepast:
  "Et diligenter auditur qui diligitur" veronderstelt, dat hij
  door zachtheid en tact het verzet wist te breken 2). Walburg en hare nonnen lazen de geschriften van Gregorius
  en zeker ook van andere vaders, welke zij uit Engeland
  hadden. Hoe vroom konden zij luisteren
  medegebracht
  i) Philippus van Eichstatt (Acta SS., p. 557) beschrijfthare stemming
  aldus : ,Itaque Walpurgis virgo humillima proprii sensus sagacitatinon
  innitebatur, sed tota devotionese Deo committens suppliciter exorabat,
  ut in vitandis et agendis, voluntate Domini bona, beneplacente et perfecta semper regeretur. Et non post multum temporis divina revelatione
  cognovit, quod suae invitationis vocatio a Deo praeordinata fuisset ...."
  2) Vita Wynneb., 13 (Acta SS., ed. Mabillon, IV, p. 166). Volgens
  Vita Wynneb., IV, 26, p. 170, lieten de omwonendenop den molen van
  het klooster hun koren malen.
   112
  naar
  
  de
  
  berichten van Willibald's zevenjarige omzwerdoor
  het H. Land! Dat hij te Kapernaim
  bij het
  vingen
  van
  van
  h.
  Johannes
  den
  en,
  graf
  Zebedeiis, den vader
  Jakobus
  het
  huis
  van
  den
  h.
  gestaan, en te Bethsaida
  Dat
  Bethlehem
  en
  Petrus
  en Andreas bezocht had !
  hij
  de grot der geboorte gezien, op Golgotha en de plek der
  malen te Jeru' hemelvaart gestaan had en onderscheiden
  zalem was geweest ! Hoe klom hare devotie, toen zij vernamen dat de hemelvaartskerk
  op den Olijfberg van boven
  geheel open was '), dat in de kerk de sporen van de voeten
  van Jezus en van Zijne discipelen nog zichtbaar waren 9) 1
  Hoe benijdden zij den man, die de kerk te Nic6a -_.
  had
  evenals die op den Olijfberg van boven open gezien met de beeltenissen der 318 concilievaders, en dat
  voor het altaar gestaan had, dat het
  hij te Constantinopel
  gebeente van de h. Andreas, Timotheis en Lukas bevatte 3) 1!
  Het duurde dan ook niet lang of een der nonnen waagde
  het yVillibald's
  bezoek aan het H. Land te beschrijven,
  haar
  volgens
  zeggen op grond van zijn eigen woorden 4),
  maar tot ongenoegen van hare zusters, die zich aan deze
  zoodat de non het
  "vrouwelijke.
  schrijverij"
  ergerden,
  acht
  in
  den
  noodig
  daartegen
  proloog zich uitdrukkelijk
  Hoe
  te -verdedigen 6).
  lang Wynnebald en Walburg hebben
  is
  niet
  met zekerheid te bepalen. In de
  samengewerkt,
  kloosterkerk
  stond vele jaren, als een bestendige herinnering aan zijn dood, de sarcophaag, die eens zijn lijk zou
  1) yIlla ecclesia est desuper patula et sine tecto" ( Vita Willib., IV
  19, p. 34i)..
  2) ,Hodie etiam dominicorumvestigiapedum evidentissimedemonstrat"
  (Vita Willib., IV, 11, p. 350).
   3) Vita Willib., ed. Mab., IV, 23, p. 342.Voorzoovermen weet, was de
  h. Willibald onder de bekeerde Angelsaksen de eerste pelgrim naar het
  '
  H. Land (Moll, t. a. pl., I, biz. 140
  4) "Ista non apocryphorum non erratica dissertatione relata esse
  cognoscimus, sed sicut ipso vidente et nobis referente, de oris sui
  dictationeaudire et nihilominus scribere destinavimus"... Vita Willib.,
  '
  prol., p. 332.
  5) "Ideo dico hoc, ut nullus dicat iterum hoc frivolumesse" ... Prol.,
  p. 367 en § 30, p. 382 (Rettberg, t. a. pl., S. 351).
  113
  bevatten i). Toen hij zijn einde voelde naderen, sprak hij
  de kloosterbroeders
  ernstig toe en beval hen aan de zorg
  van zijne zuster aan. Hij ontsloeg hen van den plicht der
  jegens hem, niet van den plicht tot een
  gehoorzaamheid
  dat vermocht_hij
  voor God;
  wandel
  rechten
  niet 2).
  Wynnebald stierf 18 December 761. Zijne laatste woorden
  waren het laatste kruiswoord van Jezus. De h. Walburg
  over 3) en de h.
  nam de leiding van het mannenklooster
  Willibald bouwde een fraaie kerk op zijn graf 4). Yolgens
  de legende zal Willibald later nog eens naar Heidenheim.
  gegaan zijn, nu om Walburg te begraven, aan de zijde
  haars broeders (25 Februari 779) 5).
  , Dit is het weinige, dat wij met vermoedelijke zekerheid
  de h. Walburg weten. In haar leven zijn twee
  aangaande.
   te onderscheiden. Het eerste bracht zij
  groote tijdperken
  door in het klooster te Winbrunno,
  het tweede als abdis
  in het klooster te Heidenheim. Deze, naar het uitwendige
  bescheiden
  verhinderde
  echter de dankbare
  werkkring
  in
  proza en poezie, in
  nakomelingen
  niet, haar te eeren
  legende en cultus. Even krachtig als het geloof der heiligen
  in God was, even krachtig was het geloof der vromen in
  den heilige. Had een zendeling, een abt of abdis eenmaal
  een plaats in de harten, dan kwam de veneratie, soms
  wonderlijk snel, in steeds breeder kringen hooger stijgend,
  daar zij niet het correctief had van den twijfel. Toch achte
  men de legende niet gering. In weerwil van het onzekere,
  °
  
  -
  
  1) glllud sarcophagum, in quo posueruut illum, multos annos antequam de mundo migraverat, fuerat excisum et sic stetit intus et exspectaverat diem exitus sui": Vita Wynneb., IV, 19, p. 169.
  2) Yita Wynneb., IV, 18, p. 168: ,Recrularisvitae constitutionem et
  obedientiae vinculuni, quod mihi promisistis et quo ego vos obligatos
  habebam, illo vos absolvo et rectae institutionis formam, qua vos Deo
  subdidistis, illo vos non absolvo,nee meum est vobis laxare ..."
  3) ,Soror ejus, quae post obitum beati viri monasterium habebat"
  '
  ,
  (Vita Wynneb., IV, 28, p. 171).
  4) Vita Wynneb., IV, 25, p. 170.
  5) Aldus Mertens, t. a. pl., S. 100 f. Hauckstelt den doodvan Willibald
  na 8 Oct. 786 (T. a. pL,11, S. 720).
   114
  dat
  
  haar uit den aard eigen is, is zij de getrouwe spieder menschelijke beschaving, het
  gel van den toestand
  van den toenmaligen
  sprekende
  portret
  tijd. Legende
  is de podzie der kloosters; er is sentiment in, er spreekt
  uit. Toen Walburg en hare reisgenooten
  naar
  vereering
  het vasteland
  verhief zich een storm. Het
  overstaken,
  stooten van den wind, het kraken der masten, het stampen
  van het schip, dat, schijnbaar licht als een veer, nu eens
  opgeheven werd om dan weder in de diepte als onder te
  gaan, de aanblik van de losse touwen en gescheurde zeilen,
  her- en derwaarts_
  die, als de haren van een krankzinnige,
  verwekten
  de
  onervaren
  zusters
  een onbefladderden,
  bij
  Alle
  achten
  zich
  schrijfelijk gevoel.
   verloren,
  schepelingen
  alleen de h. Walburg niet. Zij ging in het gebed, en toen
  zij gebeden had, beval zij stilte over de onstuimige wateren,
  en de baren hoorden haar .stem en gehoorzaamden 1). Hoe
  groot was zij in zachtmoedigheid !
  Op een avond, als de
  alleen
  in de kloosterkerk
  bleef
  Vesper geeindigd was,
  zij
  achter om te bidden. Toen zij opstond, was het reeds
  donker, waarom zij den kerkdienaar Gumerand riep om
  haar voor te lichten. De monnik weigerde; hij was boos,
  dat hij zoolang had moeten wachten. De h. Walburg nam
  de weigering
  kalm op, keerde in donker naar haar cel
  terug en begaf zich aanstonds te bed, daar het uur van
  den nacht echter
  het avondeten reeds was verstreken. In
  werden de zusters wakker van een schitterend licht, dat
  uit de cel van Walburg kwam en ook de overige vertrekken verlichtte. Het schijnsel bleef aanhouden tot den
  ochtend, tot groote ontroering der zusters. Toen vereenigden
  - zij zich in de cel van de h. Walburg, die verhaalde wat
  er den vorigen avond gebeurd was. De h. Walburg dankte
  welke zij echter
  God voor diens genadige tusschenkomst,
  niet aan hare verdiensten maar aan die van haren broeder,
  de h. Wynnebald, toeschreef. God zelf had de beleediging
  omgezet in een eereblijk 2). Hoe groot was haar genees1.) .Acta SS., ed. Boll., Vita Walb., 1.2. p. 557.
  2) Acta S8., ed. Boll., Yita Walb., 4, p. 524.
  115
  Op een anderen avond, tijdens den rouw over haar
  broeder, verliet zij ongezien, op Goddelijke inspiratie, het
  klooster. Hare schreden voerden haar naar het kasteel van
  een edelman, wiens dochter doodelijk krank was. Zij bleef
  aan den ingang van het kasteel staan, uit bescheidenheid
  niet wagende zich aan te melden of binnen te gaan.
   De edelman, meenende dat zij. een bedelaarster was, hitste
  zijne honden op haar aan. Maar de h. Walburg vreesde
  niet en antwoordde op de vraag wie zij was en wat zij
  wilde, dat zij gekomen was om geneeskundige
  hulp te
  bieden, wanneer de edelman geloofde in den grooten
  de honden zouden Walburga
  Christus ;
  geneesmeester,
  haar veilig naar het kasteel
  kwaad
  die
  doen
  ;
  Hij,
  geen
  had geleid, zou haar ook in vrede terugbrengen.
  Toen de
  edelman haar naam hoorde, bejegende hij haar met den
  hoogsten eerbied. Binnengekomen,
  vraagde zij toegang tot
  het vertrek van het meisje, bleef den ganschen nacht bij
  haar in het gebed en den volgenden ochtend was de kranke
  hersteld. De dankbare ouders boden haar rijke geschenken
  aan, maar de h. Walburg weigerde en keerde te voet naar
  het klooster terug 1).
  Walburg's
  biograaf, Philippus van Eichstatt, heeft hierbij
  aan
  een wonder gedacht 2). Dergelijke wonongetwijfeld
  van de meeste heiligen bericht.
  deren worden trouwens
  de
  Zij geven kranken
  gezondheid, blinden het licht, dooden
  het leven terug;
  hun geneeskracht
  overleeft hen ; hun
  gebeente was niet minder gevoelig dan dat van Elisa.
  van den heilige, de
  waren de geloofsbrieven
  Wonderen
  waarteekenen
  zijner Goddelijke zending.
  onbedrieglijke
  Deze overtuiging
  was destijds z66 levendig en z66 algemeen, dat de onbekende priester van St. Maarten, die het
  leven van Bonifatius beschreef, door zijne broeders berispt
  werd, omdat hij niet van des Apostels mirakelen had
  gesproken ; zij meenden "dat het eerst uit de wonderwerken.
  kracht!
  
  i) Vele andere wonderen van de h. Walburg berichten Wolfhard en
  de overige biografen. Acta SS., ed. Boll., III, p. 526 sqq.
  2) Acta SS., ed. Boll., Yita Walb., 22, p. 559.
   116
  van den heilige bleek, hoe groot zijne verdiensten bij God
  waren", waarop de priester antwoordde : "tenzij gij teekenen
  en wonderen
  ziet, gelooft gij niet" 1). En toen Alpertus
  een breed verhaal van de deugden van bisschop Ansfried
  (t 1010) had geschreven, blijkbaar met den wensch, dat
  man als een heilig broeder des
  men den uitstekenden.
  Heeren zou vereeren, achtte hij het noodig er een betoog
  infirmos non curaret"').
  bij te voegen "cur Ansfridus
  men
  . Andererz(ds
  niet, dat de Angelsaksische
  vergete
  missionarissen
  mannen van hoogen rang, dus van intelwaren
  lectueele ontwikkeling
  waren ; verscheidenen
  te
  wel
  medische kennis
  Rome geweest en ' zullen hier ook
  Evenals de tegenwoordige
  had de
  hebben
  verkregen.
  missie een medische zijde. Niets dat zoo
  middeneeuwsche
  spoedig de harten ontsluit en vertrouwen inboezemt als
  van pijn! Livinus zal te Holtam den zoon
  verzachting
  eener weduwe van een oogziekte genezen hebben s), en
  van Ludger wordt bericht, dat hij te Holwerd den Frieschen
  zanger Bernlef het gezicht teruggaf. ,,Wij moeten derhalve
  veronderstellen",
  zegt Moll 1), "dat zij eenige oefening in
  
  1) Acta SS., ed. Boll., ad d. 5 Junii, p. 477 sqq. C. III, p. 480 heeft
  tot opschrift: ,Excusatio ob miracula non scripta, qualia ab eo patrata".
   Belangrijkvoorden geestvan den auteur zijn vooralde woordenp. 480 sqq.:
  ,Faciebat autem signa et prodigia magna in populo; utpote qui ab
  aegrotis mentibus morbos invisibiles propellebat, miro satis et mirabili
  modo naturam humanam conservans ;cum interiorem hominem,tametsi
  corpus debile esset, spiritualis medicus intus secaret,intus ungeret, intus
  sanaret. Curabat ergo omnes. Si qui essent claudi, propter incredulitatem ; caeci, propter ignorantiam; surdi, propter duritiam cordis ;
  muti, propter imperitiam legis ; mauri, propter avaritiam; scabiosi,
  propter detractionem; cardiaci, propter invidiam; putidi, propter libidinem ; stomachici, propter gastrimargiam ; colerici, propter crapulam i;
  hydropici, propter ebrietatem et si qua sunt alia quae miseram animam
  dira contagionecoinquinant".
  2) Medegedeelddoor Moll, t. a. pl., I, blz. 470. Vgl. ook blz. 282.
  Alpertus wijst er vooral op, dat de mirakelenhoofdzakelijkde bekeering
  der ongeloovigenbedoelden,en derhalve in die eeuw (de 11e) niet meer
  noodig waren, daar het Christendom reeds overal ingang gevonden had.
  3) Audoenus, Yita Eligii, p. 250.
  '
  4) T. a. pL, I, blz. 218.
  117.
   '
  
  het vak bezaten en dat zij ook van de noodige middelen
  voorzien waren." Eindelijk rekene men ook met de primitieve
  onzer voorzaten. Wat voor een
  ontwikkeling
  ontwikkelde
  volkomen
  natuurlijk is, was voor
  generatie
  hen de vrucht eener bovennatuurlijke
  inwerking. "Toen
  voor eenige jaren de heer Hardeland, als afgevaardigde
  van het Nederlandsch
  zich onder de
  Bijbelgenootschap,
  Borneo
  dezelfde
  Dajakken op
  vestigde," zegt
  geleerdel),
  ,,viel kort na zijn aankomst een knaap uit een boom en
  brak beide armen. De ouders brachten den gekwetste
  naar de woning van Hardeland, die, geen vreemdeling in
  de heelkunde,
  de armen spalkte en den knaap zoo verdat
  hij spoedig genas. En weldra verbreidde zich
  pleegde,
  de mare door het land, dat de blanke man met goddelijke
  krachten
  begaafd was en een wonderdoener was." Nog
  een voorbeeld ten slotte. De biografen van Wilfried van
  York melden, dat het land der Friezen v66r Wilfrieds
  komst in hun midden uiterst onvruchtbaar
  was, en bijna
  van
  zoutheid"
  den bodem.
  onbewoonbaar
  vanwege "de
  de
  de
  harten
  werden
  "door
  prediking van den
  Nauwelijks
  tot
  het
  of
  godsman"
  "gelijk deze overgeloof bewogen
  zoo
  werd ook het land
  in
  werden
  vloedig
  goede werken",
  vruchtbaar
  en alwat tot het levensonderhoud der bewoners
  noodig was, vooral de vischvangst, wonderbaar vermenigdachten hierbij ongetwijfeld
  De berichtgevers
  vuldigd.
  aan miraculeuzen
  de grond voor die opinvloed, maar
  valt
  de
  herinnering, dat ten tijde van koning
  vatting
  weg bij
  de eerste
  aan
  wiens
  hof
  Wilfried verkeerde,
  Adgil I,
  waterwerken
  hier te lande werden aangelegd, en dat Wilfried zelf niet alleen den heidenen het Evangelie bracht
  toestand verbeterde, door
  maar ook hun maatschappelijken
  hen het gebruik van netten te leeren en andere werkzaamheden voor visscherij en landbouw ...
   Keeren wij tot de h. Walburg terug. Onder haar nonnenkleed klopte een hart. Mag men de overlevering gelooven,
  
  1) T. a. pl., blz. 468.. _
  
  _.
  118
  dan was haar leven een bestendig dienstbetoon en vond zij
  haar vreugde in het verzachten van smart. Als een andere
  Samaritaan goot zij olie in de wonde, welke de zonde en
  de hardheid der menschen geslagen hadden. Waarschijnlijk
  hebben wij hier ook de symbolische verklaring van het
  z.g. olie-wonder van deze heilige. Nadat nl. haar stoffelijk
  overschot van Heidenheim naar Eichstatt was overgebracht,
  liet bisschop Erchanbold
  de sarcophaag openen, ten einde
  af
  staan
  aan Lioba, abdis van het
  te
  eenige reliquien
  klooster
  Monheim
  naburige
  (893). Tot hunne verbazing
  dat
  bevonden de priesters,
  over het gebeente van de heilige
  een dauwachtige
  olie lag, en sedert gaf het marm eren het lijk rustte,
  deksel van de altaargroeve,
  waaronder
  van tijd tot tijd, meer overvloedig bij de aanbieding van
  olie op,
  het h. misoffer, een welriekende, geneeskrachtige
  Paus
  Hadriadie in een zilveren altaarschotel afdrupte 1).
  nus II nam Walburg op onder de heiligen. De Ie Mei
  was haar gewijd. Zij zelve werd afgebeeld met een kerk
  en toren
  op de linkerhand;
  gelijk ook onderscheiden
  kerken naar haar genoemd werden.
  Ook een in de stad mijner inwoning. Zij stond op het
  einde van den Hondsrug,
  aan den N. 0. kant van het
  Martini-kerk.
  de
  Martini-plein,
  tegenover
  tegenwoordige
  Het vermoeden 2), dat zij aanvankelijk aan den Zaligmaker
  gewijd is, en eerst later, toen reliquien van de h. Walburg
  in de crypt onder het koor waren overgebracht, St. Walis geheeten,
  heb ik niet bevestigd gevonden.
   burgskerk
  Men zou alleen kunnen vragen waarom de oudste Christe,-'
  1) Acta SS., ed. Boll., c. VII, p, 562 sqq. Vgl. Schauert, t. a. pl.,
  S. 27 ff., Mertens, t. a. pl., S. 103 ff.; Batavia sacra, vertaald en met
  aanteekeningen opgehelderd door H. F. R., 1715, bl. 446. De laatste
  schrijver bericht, dat de reliquida van de h. Walburg door Boudewijn
  met den ijieren arm, Graaf van Vlaanderen, naar Veurne gevoerd
  en voorts door de andere gewesten van Vlaanderen en de omliggende
  gewesten verspreid zijn. Zoo ook het HS. in het Prentenkabinet van '
  . het Rijksmuseum te Amsterdam, boven door mij medegedeeld.
  2) Van den Heer C. H. Peters, Groningsche Yolksalmanak, 1893,
  blz. 161.
  119
  lijke kerk in de stad Groningen i) met de kerken te
  Lingen 1), Tiel, Arnhem en Zutfen juist naar deze heilige
  zijn genoemd. Misschien ligt het antwoord, mutatis mutandis, in hetgeen ?Pillibrordus Bosschaarts opmerkte over
  de kerken hier 'te lande, welke den naam van St. Maarten
  dragen 3): "St. Maartens groot vermogen by Godt, zijne
  krachtige bijstand, en zijne heiligheit, wierden ten deezen
  door veelerhande mirakelen veropentijde in Vrankryk
  baart. Het volk ging zijne grafstede te Tours met groote
  hoopen bezoeken ; en eene menigte van menschen wierd
  op eene byzondere
  wyze door hem geholpen, zoodat de
  met een uytersten
  naatzie
  hem
  gansche
  yver vierde.
  Hierom was het dat S. Willibrordus, in den akker van
  Vriesland te bebouwen, zoo een magtigen beschermheer,
  die in zijn leven ook een deftig Apostel was geweest, op
  zijne zijde heeft willen krijgen, hoopende dat hij zoo wel
  aan de Heidenen als aan de bekeerde Yriezen zeer aangenaam zoude zijn, als zijnde door zijne zeer roemruchtige
  en versche daaden zeer bekend en vermaard geworden" 4).
  De oorsprong
  der St. Walburgskerk
  is onbekend.
   De
  dat
  Groningsche
  zij
  burgemeester
  Huninga 6) beweerde,
  door de Romeinen gebouwd is, op grond
  oorspronkelijk
  van de gouden, zilveren en koperen Romeinsche munten,
  welke later in de gewelven en muren der kerk zijn gevonden, hetgeen echter wedersproken wordt door de bewering der Groningers in het jaar 1196, dat hunne voori) Ook in de provincie? Gron. Volksaltn., 1893,
  ' blz. 158.
  2) Batavia sacra, blz. 446.
  3) Aan St. Maarten zijn gewijd kerken te Utrecht, Franeker, Emmerik
  en Tiel. Misschienook elders. Evenals Groningen heeft Tiel zoowel een
  St. Walburgs- als een St. Maartenskerk.Haar St. Walburgskerk, gebouwd
  in de 10e eeuw door Waltger, Graafvan Teisterbant,is in 1679afgebroken,
  volgens mededeeling door den Heer C. H. Peters, Gron. Volksalm.,
  1893, bl. 166 (').
  4) Historie ofte Beschryving van 't Utrechtsche Bisdom, III, uit
  het Latijn vertaald en met aanteekeningenopgehelderddoor H. v. R.,
  Leiden 1719, biz. 317 v.
  5) GeschiedlcundigeBeschriyving der stad Groningen door Dr. E. J.
  Diest Lorgion, 1852, I, blz. 9; Gron. Tolksalm., 1843, blz. 37.
  120
  vaderen
  
  het gebouw in het begin der negende eeuw
  van de stad tegen de
  gesticht hadden ter verdediging
  Noormannen 1). De Groningsche oudheidkundige
  Dr. G. A.
   Stratingh meende, dat de St. Walburgskerk oorspronkelijk
  een kapel van het Groninger huis of hof was, op grond
  van den voorrang, welke dit heiligdom tot in lateren tijd
  boven de St. Maartenskerk
  heeft gehad, als de plaats der
  der huldiging, der burgerlijke en kerkevolksvergaderingen,
  lijke rechtspleging 2). Anderen 1) beweerden, dat de kerk
  een stichting was van Ludger (geb. +_ 745), den apostel
  van Groningen, den vriend van Willibrord en Bonifatius,
  den eersten Fries, die zijne landgenooten met het, Evangelie . bekend maakte, in deze streken geruimen tijd werkzaam
  was 4) en o. a. te Holwierde, Rotten (Rottum) en Bedum
  (Bedeheim, d. i. de plaats des gebeds) kerken stichtte 1).
  Niet een van deze meeningen is geschiedkundig
  zeker.
  '
  was. de kerk zeker niet meer dan een
  Aanvankelijk
  houten
  een bidkapel 6). Later,
  eenvoudig
  gebouwtje,
  in zielental was toegenomen en tot
  "toen de gemeente
  eenigen welstand
  gekomen, in het begin der 9e eeuw,
  .kwam,
  waarschijnlijk
  nog bij het leven van Karel den
  Groote en misschien
  met diens steun, in de plaats van
  het houten kerkje een steenen Godshuis, gebouwd naar
  het model van 's Keizers kerk te Aken, de Hof- en de
  Staatskerk
  van het Carolingsche rijk, welke destijds in
  
  1) Vgl. Diest Lorgion, t. a. pl., blz. 55. Dat de Groningers zich beriepen op de stichting van het gebouw als een kasteel tegen de Nooren,
  wordt ons bericht door een tijdgenoot in Anonym. de Reb. Ultraject.,.
  _
  p. 6. Vgl. Gron. Volksalm., 1843, blz. 42.
  2) Gron. Volksalm., 1843, blz. 45 v.
  3) Gron. Vol7esalm.,1893, biz. 158.
   4) Vgl. zijn levensbeschrijving,uit het Latijn vertaald in de verzameling Geschichtschreiber der Deutschen Yorzeit, Bd. XIV, en, in ons
  vaderland: Dr. G. Paris, Disquisitio de Ludqero Frisiorum Saxonumque Apostolo, 1859, waarvan de schrijver een uittreksel gaf in g'alender voor de Protestanten in Nederland, uitgegeven onder leiding van
  '
  W. Moll, V, blz. 17 vv. ,
  _
  '.
  5) Gron. Vollcsalm.,1892, blz. 151.
  ,
  ,
  6) Gron. P-ol7csalm.,1893, blz.
  _ ..
  :
  
  '
  
  121
  als een prachtgebouw gold"
  De
  geheel West-Europa
  hebben
  van
  wij
  beschrijving
  Kempius, een
  uitvoerigste
  Friesch schrijver in het laatst der 16e eeuw 2). De kerk
  had een ronden vorm, als een burcht, en was zoo vervan bouw, dat hij verklaart nergens
  wonderlijk
  kunstig
  in Friesland of elders een zoodanige kerk gezien te hebben.
   Hij vergelijkt ze met de Maria-kerk te Rome. Zij was van
  zwaren dufsteen gebouwd en had een looden dak ; de
  in zijn tijd nog zeer sterk. Yolgens een
  muren waren
  ouderen kroniekschrijver
  van Groningen, J. van Lemmege 3),
  die nog in de 15e eeuw zal geleefd hebben, was de kerk
  in het noorden en zuiden gewelfd geweest. Zij had een
  steenen koor, waartoe men met twaalf
  klein, vierkant
  steenen trappen opklom, met een kelder er onder; boven
  en beneden had zij kleine vensters, van ijzeren tralien voorzien. Haar toren had een fraaie spits van aanzienlijke
  hoogte 4). Zooals enkele bijzonderheden in deze beschrijving
  reeds doen vermoeden,
  diende het gebouw als kerk en
  als burcht, evenals trouwens de beide andere groote kerken
  dezer stad, de kloostergebouwen
  en de kerken ten platten
  lande tot het begin der 16e eeuw. Ten aanzien van de
  het geval in
  St. Walburgskerk
  was zulks inzonderheid
  den hardnekkigen,
  met tusschenpoozen
  gevoerden strijd
  tusschen
  de Groningers en de bisschoppen van Utrecht
  of hunne stedehouders,
  bede prefecten. De laatsten
  weerd'en n.l. op grond van den veel besproken giftbrief
  van Hendrik III uit het jaar 1040
  dat hun een rechtsgezag of zelfs het opperbewind over Groningen toekwam g),
  1) Vgl. C. H. Peters, Gron. Volksalm.,1893,blz.158. Volgensanderen
  is de kerk uit het begin der 11e eeuw (Grou. f,'olksalin., 1891,biz. 105).
  2) Corn. Kempius, De origine, situ etc. Frisiae, 1588, pag. 138.
  3) In Matthaei Analecta, T. I..
  4) Een afbeelding van de St. Walburgskerk vindt men in de Gron.
  Volksalm., 1893, tegenover blz. 160. Ook hangt er een in de Bovenconsistoriekamer van de Martini-kerk alhier. Vgl. over de oudereafbeeldingen Gron. Volksalm., 1843, blz. 53.
  5) Afgedrukt in het Oorkondenhoek van Groningen en Drenthe,
  Groningen, J. B. Wolters, onder No. 17.
   6) Vgl. over dengiftbrief: Oudheden van het Gooregt en Groningen,
  
  '
  
  122
  hetgeen de Groningers betwistten. ln dien strijd werd de
  St. Walburgskerk
  en
  versterkt,
  bestormd,
  herhaaldelijk
  ingenomen. 0. a. in 1143 onder en tegen bisschop Herbert,
  in 1196 onder den bisschop Baldewijn, en later in 1221
  en 1243. Het ligt buiten het bestek van dit opstel dien
  strijd te schetsen ; men kan daarover elders het noodige
  vinden 1). Inderdaad is "binnen de St. Walburgskerk menig
  moeielijk uur door onze voorouders doorgebracht. Als de
  nood drong en de vijand de overhand scheen te zullen
  behalen, dan was dat gebouw, kerk ten burcht tevens, de
  laatste toevlucht der beangste bevolking, en terwijl daar
  binnen het ,ora pro nobis' der priesters weerklonk, gesteund door de stille gebeden van vrouwen, grijsaards en
  daarboven menige verwensching en
  kinderen, weerklonken
  kreet
  van de mannen, die, staande op
  menige smartelijke
  de gewelven en langs de daken, met hun pijlen en steenen
  den vijand hun laatste hoop betwistten van achter de in
  der haast wellicht aangebrachte
  kanteelen ...
  Eeuwen
  van het leven der oude
  achtereen was zij het centraalpunt
  Binnen hare gewelven was het. dat zij allen
  Groningers.
  gedoopt werden ; v66r hare altaren was het, dat zij werden
  gehuwd, dat zij hunne plechtige geloften of eeden aflegden ;
  daar was het, dat zielmissen gelezen werden voor hunne
  dierbare dooden en voor henzelven" 2). Op het St. Walburgskerkhof vergaderde de geestelijke rechtbank van het dekenen Groningen ;
  daar vereenigde de
  schap van Drenthe
  en geschiedde de
  burgerij zich bij plechtige gelegenheden
  door de Groningers
  van hunne Heeren 3) ...
  