text: ARCHEOLOGISCHE KRONIEK
  door
  
  M. DESITTERE
  
  A. OPGRA VINGEN EN VONDSTEN : DE BRONSTIJD (I)
  De vorige kroniek 1 handelde over de steentijd. Wij volstonden toen
  met een korte samenvatting van de gegevens die in de literatuur werden
  aangetroffen. Daar het materiaal van de latere periodes overzichtelijker is,
  zal in deze en volgende afleveringen uitvoeriger over de voorwerpen zelf
  gehandeld worden. Bijzondere aandacht zal daarbij worden besteed aan
  onuitgegeven of slecht gepubliceerd materiaal. In dit verband willen wij
  graag de heer A. Van Den Kerkhove, conservator van het Bijlokemuseum
  Gent, danken voor zijn bereidwillige medewerking. Met het oog op de
  voorbereiding van een catalogus over de metaaltijden gaf hij ons namelijk
  de toelating de voorwerpen uit dit museum te bestuderen en te publiceren.
  Over de voorwerpen uit de bronstijd die in het Gentse werden gevonden volgt thans een eerste, louter beschrijvende, aflevering. Het tweede
  deel, dat het voorwerp zal uitmaken van de volgende kroniek, zal afgesloten worden door een overzicht waarbij het behandelde materiaal in zijn
  kultuurhistorisch verband zal gesitueerd worden. V oor de bibliografische
  gegevens steunen wij ook nu weer op het bibliografisch repertorium van
  M. Bauwens-Lesenne 2 •
  Daar wij in vele gevallen de voorwerpen zelf konden bestuderen, waren
  wij echter in de gelegenheid hier en daar aanvullingen op de bestaande
  bibliografie te geven of er wijzigingen in aan te brengen. Waar het zogenaamde ,,losse vondsten" betreft worden deze als volgt behandeld : na
  de gegevens over de vindplaats en de eventuele vondstomstandigheden,
  volgt een beschrijving 3 van het voorwerp, daarna de aanduiding van de
  plaats waar het bewaard wordt en de voornaamste bibliografie die er op
  betrekking heeft. W aar een tekening of foto van het voorwerp wordt gegeven, wordt de afgebeelde zijde in de tekst steeds als de bovenkant behandeld.
   1. Afsnee
  
  a. In augustus 1910 gevonden bij het graven van een vijverkom in het
  park van de villa Mariasteen, toebehorend aan Ch. de Hemptinne.
  b. Tweesnedig bronzen tongdolkmes (fig. 9) waarvan de spits is afgebroken ; oorspronkelijke lengte vermoedelijk 260 mm, grootste breedte
  (I) Desittere, 1973, pp. 249-252.
  (2) Bauwens-Lesenne, 1962.
  ( 3) Deze is slechts uitvoerig als het vondsten betreft die we zelf hebben kunnen
  bestuderen.
  142
  
  M. DESITTERE
  
  (2)
  
  aan de scbouders) : 3 3 mm ; recbtboekige tong die over bet midden
  van de lengte, aan weerszi jden, een kleine inkeping vertoont ; bruine,
  licht vergulde patina.
  c. Bewaarplaats : in 1910 in bet bezit van Ch. de Hemptinne (Afsnee) ;
  afgietsels worden bewaard in het Museum voor Oudbeidkunde van de
  Rijksuniversiteit Gent (inv. nr. 303) en in de Kon. Musea voor Kunst
  en Geschiedenis, Brussel.
  d. Bibliografie :
  J. Claerhout, La palafitte d' Afsne, Annales de la Societe scientifique
  de Bruxelles, 35, 1910-1911, pp. 144-148.
  de Loe, 1931a, pp. 93-94.
  Maertens, 1938, p. 69, nr. 23.
  2. Destelbergen
  
  a. In 18 33 gevonden in een veenderi j, volgens Ch. Morren op 40 voet
  (12 ,96 m), volgens M. Roulez op 20 voet (6,48 m) diepte. Op dezelfde plaats ( samen ?) werden mens en- en dierenbeenderen en de bierna
  bebandelde bronzen bijl gevonden.
  b. Bronzen lanspunt (fig. 1) van 160 mm lengte en 40 mm breedte ;
  hulsopening : 22 mm diameter ; spitsovaalvormig blad met lichte beschadiging op de snede van de linkervleugel.
  c. Bewaarplaats : in 1837 irr bet bezit van M. Huyttens van Tiegbem,
  Destelbergen.
  d. Bibliografie :
  Morren, 1835, pp. 110-111.
  - Roulez, 1837, pp. 330-341, Pl. I, fig. 3.
  3. Destelbergen
  
  a. Vondstomstandigbeden zoals nr. 2.
   b. Bronzen bulsbijl (fig. 2), 127 mm lang en 43 mm breed aan de
  snede ; bet oortje wordt naar boven en naar beneden toe door een
  omlopende, horizontale verdikking afgesloten ; de gietnaad is zichtbaar.
  c. Bewaarplaats : zoals nr. 2. Zie ook de hierna volgende opmerking.
  d. Bibliografie :
  Morren, 1835 , pp. 110-111.
  Roulez, 183 7, pp. 330-341, Pl. I, fig. 4.
  Maertens, 1938, p. 68.
  Opmerking : Maertens vermeldt deze bijl samen met een andere hulsbijl uit de
  omgeving van Brugge als vergelijkingsmateriaal. Deze uit Destelbergen zou in het
  Gruuthusemuseum te Brugge bewaard zijn: , Une hache de meme modele a ete
  trouvee aux environs de Bruges. Voir De Bast. Recueil d'antiquites romaines et
  gauloises, p. 334, pl. XII, fig. II, p. 332. Une hache semblable a aussi ete trouvee
  dans une tourbiere a Destelbergen, Fl. Or. Voir Roulez. Notice sur quelques instruments en bronze. Bulletin de l'Academie royale de Bruxelles. Tome IV, p. 330,
  pl. n. 4. Elle se trouve main tenant par suite d' echange au Musee de Gruuthuyse
  a Bruges. Voir meme catalogue n. I". (Maertens, 1938, pp. 67-68) . We vermoeden
  dat de zin van deze passus die handelt over de bewaring in het Gruuthusemuseum,
  geen betrekking heeft op de bijl uit Destelbergen, maar wel op de hulsbijl ge-
  
  ( 3)
  
  ARCHEOLOGISCHE KRONIEK
  
  143
  
  vonden in de omgeving van Brugge. Uit het inkomregister van het universiteitsmuseum blijkt nergens dat daar een bijl uit Destelbergen zou bewaard geweest zijn,
  het voorwerp is ook niet aanwezig in de verzamelingen van het Gruuthusemuseum.
   Bij dezelfde ruil zou volgens Maertens nag een andere bronzen bijl uit Brugge,
  een randbijl ditmaal, betrokken zijn (Maertens, 1938, p. 65, 1 bis). Nu blijkt uit
  de verwijzingen bij Maertens zelf (Maertens, 1938, p. 65, 1 bis en p. 67) dat beide
  Brugse bijlen eerst deel uitmaakten van de verzameling van kanunnik M.J. De Bast
  vooraleer ze aan het universiteitsmuseum werden geschonken. In het archief van het
  universiteitsmuseum hebben we een brief teruggevonden van 23-2-1901 die over de
  ruil handelt. Hij is gericht aan Prof. A. De Ceuleneer en gaat uit van administrateurinspecteur Wolters die hierbij toelating geeft om uit het museum 2 bronzen bijlen
  en 2 kleine aardewerkpotjes, waarvan de vindplaatsen niet vermeld worden, te ruilen
  voor Punische oudheden en silex van Spiennes toebehorend aan het toenmalig oudheidkundige genootschap van Brugge (,Societe archeologique de Bruges"). Op een
  handschrift-catalogus van het universiteitsmuseum, opgesteld onder het hoogleraarschap van prof. De Ceuleneer, waar beide Brugse bijlen nog vermeld staan, kan men
  een latere toevoeging in potlood van een andere hand lezen. Deze vermeldt zonder
  verdere commentaar 2 bijlen en 2 patten met verwijzing naar de afbeelding ervan
  bij De Bast. Voor het aardewerk betreft het twee Gallo-Romeinse potjes uit Bredene
  (De Bast, 1808, pl. X), voor de bronzen de rand- en hulsbijl uit Brugge waarvan
  hager sprake (De Bast, 1808, pl. XII, 1-2). De nota in potlood moet wel als ,promemoria" beschouwd worden voor de gewijzigde toestand in het museum na de ruil.
   Uit dit alles kan met grate kans op zekerheid besloten worden dat in 1901 de
  volgende voorwerpen uit het universiteitsmuseum Gent werden afgestaan aan het
  oudheidkundig genootschap te Brugge : een randbijl en een hulsbijl, beide gevonden in de omgeving van Brugge en twee Gallo-Romeinse aardewerkpotjes uit
  Bredene. In ruil hiervoor bekwam het universiteitsmuseum een reeks Punische oudheden en silex uit Spiennes. De huidige bewaarplaats van de bijl uit Destelbergen
  is ons daarentegen niet bekend.
  4. Destelbergen
  
  Op de plaats Eenbeekeinde werd door het Seminarie voor Archeologie
  Gent, een begraafplaats uit de late bronstijd en de vroege ijzertijd gedeeltelijk onderzocht 4 • Dit urnenveld omvat tot hiertoe een 70-tal graven waarvan er 49 werden gepubliceerd. Men onderscheidt er beendergraven en
  urnengraven in. Bij de eerste kategorie werden de verbrande beenderresten, soms vergezeld van een bijpotje uit aardewerk, in een kuiltje gedeponeerd. Bij de urnengraven werden de beenderresten, al dan niet vermengd met de onzuiverheden van de brandstapel, in een aarden pot, een
  urne, geplaatst, vooraleer aan de grafkuil te worden toevertrouwd. Zoals
  dit voor onze streken kenmerkend is, is ook dit urnenveld zeer arm aan
  grafgiften. Slechts in een enkel geval kreeg de dode een metalen voorwerp (bronzen ringje) mee. Is de grafstruktuur doorgaans zeer elementair
  ( een kuiltje uitgediept in de oude bedekte humuslaag), in enkele gevallen
  konden toch randstrukturen worden waargenomen bestaande uit een ca.
  1 m. brede, vierkante greppel (minimum 10 m. zi j de) die het centrale graf
  omgaven. De voorwerpen worden bewaard in het Museum voor Oudheidkunde van de Rijksuniversiteit Gent.
  Bibliografie :
  O.O.V.O. II, 1958, pp. 38-54 ; III 1963, pp. 27-34, pp. 64-66 ; IV,
  1965, pp. 5-32 ; V, 1969, pp. 6-21, pp. 167-172.
  ( 4) De opgravingscampagnes grepen plaats in 1960, 1963, 1965-1967, 1969-1971,
  1973 en 1974.
   144
  
  -
  
  M. DESITTERE
  
  (4)
  
  S.J. De Laet, A. Van Doorselaer & M. Desittere, Van grafmonument
  tot heiligdom. Beschouwingen over de oorsprong van het Kelto-Romeins
  fanum met vierkantige cella} Mededel. van de Kon. Vlaamse Academie
  voor W etenschappen, Letteren en Schone Kunsten van BelgU~, Klasse
  der Letteren, 28, 1962, nr. 2, 73 pp.
  5. Drongen
  
  Op de plaats Valkenhuis zouden M. en J. Plancquaert, S.J. overblijfselen
  uit de bronstijd hebben aangetroffen. Daartoe zouden behoord hebben :
  maal- en slijpstenen ,spinschijfjes en aardewerk. Uit de beschrijvingen bij
  voornoemde auteurs ( zie bibliografie) kan slechts geconcludeerd worden
  dat het aardewerk niet op de draaischijf was vervaardigd. Van de voorwerpen zelf is geen plaats van bewaring bekend.
  Bibliografie :
  - M. en J. Plancquaert, S.J., Naar aanleiding der Voorhistorische Ontdekkingen te ValkenhuisJ Dietsche Warande en Belfort, 24, 1924,
  pp. 18-32.
  6. Ertvelde
  
  a. Gevonden tussen Assenede en Ertvelde.
  b. Bronzen tongzwaard ; lengte : 5 30 mm, grootste breedte aan de kling :
  35 mm ; de greep vangt aan met hoornvormige uitsteeksels die in nagenoeg rechte tongranden overgaan. Licht gewelfde heftschouders ; de
  tong bevat vier, het heft aan beide zijden twee nietgaten ; bladvormige
  kling die aanzet met een getand ricasso ; vanaf de klingspits tot waar het
  ricasso eindigt worden de klingranden door een groeflijn vergezeld ;
  sterk afgezette snedevlakken ; donkerbruine patina.
  c. Bewaarplaats : Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel ; afgietsels bevinden zich in het Museum voor Oudheidkunde van de Rijksuniversiteit Gent en in het Bijlokemuseum Gent.
  d. Bibliografie :
  - L. Beckers, La Flandre des origines a 1815} Gent, 1918, p. 18, n° 50.
  - de Loe, 1931a, p. 73, fig. 32-33 en p. 98.
  - Maertens, 1938, pp. 66-67, nr. 9.
   - M.E. Marien, Oud-Belgie. Van de eerste landbouwers tot de komst
  van Caesar} Antwerpen, 1952, pp. 231 en fig. 213,1.
  J.D. Cowen, Eine Einfiihrung in die Geschichte der bronzenen
  Griffzungenschwerter SiiddeutschlandsJ 36. Bericht Romisch-Germanischen Kommission, 1956, p. 137, nr. 37, T. 8, nr. 6 en p.83, kaart
  D, nr. 37.
  - P. Schauer, Die Schwerter in SuddeutschlandJ Oesterreich und der
  Schweiz I, Praehistorische Bronzefunde, IV, 2, 1971, p. 161.
  (5)
  
  ARCHEOLOGISCHE KRONIEK
  
  145
  
  7. Gent
  
  a. Zou in Gent gevonden zi j n.
  b. Kleine bronzen lanspunt.
  c. Bewaarplaats : Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel?
  d. Bibliografie :
  - de Loe, 1928, p, 16, nr. 80.
  8. Gent
  
  a. Te Mendonk, in een weide langs de Moervaart. Volgens E. Van Overloop uit een natuurlijke verhevenheid waaruit eveneens beenderresten
  en silex te voorschijn kwamen.
  b. Bronzen lanspunt (fig. 3), 112 mm lang en 36 mm breed; ovaalvormig
  blad en op doorsnede ronde huls ; twee tegenover elkaar liggende ronde
  nietgaten op 10 mm van de hulsopening ; de huls is aan beide uiteinden
  beschadigd ; donkerbruine patina.
  c. Bewaarplaats : Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel, nr.
  An 1G.
  d. Bibliografie :
  - E. Van Overloop, Sur une decouverte de l'age du bronze, faite en
  Flandre, Bulletin de la Societe d'anthropologie de Bruxelles, 4,
  1885-1886, pp. 24-28.
  de Loe, 1931a, p. 100.
   9. Gent
  
  a. Tijdens de werken uitgevoerd in 1914-1918 voor het graven van een
  dok op de plaats genaamd Farmanplein (Port-Arthur) 5 •
  b. Grote bronzen lanspunt (fig. 8), 325 mm lang en 50 mm breed ; de
  huls is rond behalve in de bladspits waar ze licht afgerond-ruitvormig is ;
  op 60 mm van de hulsopening is in de huls aan weerszijden een nietgaatje uitgespaard ; de snederanden vertonen plaatselijk sporen van behamering ; het blad is onderaan links licht beschadigd ; grauwbruine tot
  zwarte patina.
  c. Bewaarplaats: Museum voor Oudheidkunde van de Rijksuniversiteit
  Gent (inv. nr. 304); afgietsel in het Bijlokemuseum Gent.
  d. Bibliografie :
  - Maertens, 1924, pp. 137-141, vnl. p. 141.
  - Maertens, 1938, p. 69, nr. 26.
  - M.E. Marien, Les axes de la Meuse et de l' Escattt a l' age du bronze,
  Bulletin des Musees Royaux d'Art et d'Histoire, 4e reeks, 23, 1951,
  pp. 45-46.
  10. Gent
  
  a. Zie nr. 9.
  b. Ensemble van bronzen voorwerpen bestaande uit twee holle armbanden
  (5) Desittere, 1973, pp. 249-250.
  146
  
  M. DESITTERE
  
  (6)
  
  met grote paletvormige uiteinden, een spiraalvormig opgewonden draad
  met ruitvormige doorsnede, een sieraad samengesteld uit een rechthoekig
  bronsblikplaatje met uitgedreven versiering waaraan een in doorsnede
  ruitvormige, aan beide uiteinden spiraalvormig opgewonden bronsdraad
  is opgehangen, 2 halve maanV'ormige hangertjes met buisvormig bevestigingssysteem, 2 afgerond bikonische kralen, een halfbolvormige
  holle knoop met bevestigingsstaafje, een bootvormige oorring, 37 ringjes
  met ronde tot amandelvormige doorsnede, een sierschijfje met centrale
  doorboring en radiaal gestelde streepversiering ; de voorwerpen hebben
  een donkerbruine patina met plaatselijk groene oxydevlekken.
  c. Bewaarplaats : Museum voor Oudheidkunde van de Ri jksuniversiteit
  Gent (inv. nr. 305); afgietsels in de Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel en in het Bi j lokemuseum Gent.
  d. Bibliografie :
  Maertens, 1924, pp. 137-141.
   - Maertens, 1938, p. 69, nr. 25.
  M.E. Marien, Les bracelets a grandes oreillettes en Belgique a l' age
  du bronze final, Handelingen van de Maatschappij voor Geschiedenis
  en Oudheidkunde te Gent, nr. 4, 1950, pp. 54-62 (met afb.).
  M.E. Marien, lnventaria Archaeologica, B1, 1953.
  Opmerking: vermoedelijk gaat het om een gesloten vondst. Chronologisch gezien
  vertonen de voorwerpen inderdaad een homogeen karakter. Bovendien bestaat er
  een treffende gelijkenis wat de combinatie van de voorwerpen betreft (paletarmbanden, kralen, ringen, hangers), met depotvondsten die elders in Belgie (J emeppesur-Sambre, Spiennes) en in Noord-Frankrijk (Amiens, Sint-Omaars) werden aangetroffen. Wel staan we sceptisch tegenover de gangbare interpretatie van dit ensemble als vrouwelijk inhumatiegraf. Deze interpretatie steunt op de (vermoedelijke)
  bewering van de verzamelaar, M. Boterdaele, volgens dewelke zich onder de voorwerpen een onverbrand fragment van een schedeldak zou bevonden hebben. Volgende
  argumenten pleiten ons inziens tegen deze interpretatie :
  
  -
  
  -
  
  -
  
  de verzameling Boterdaele weerspiegelt een menselijke bedrijvigheid op de plaats
  Port-Arthur vanaf het Paleolithicum tot in de Merovingische tijd . Daar het
  bergen van de voorwerpen niet geschiedde als gevolg van archaeologische opgravingen is een door elkaar raken van archaeologica uit verschillende kultuurlagen zeer goed mogelijk, zoniet hoogstwaarschijnlijk. De heer Maertens weet
  ons over de omstandigheden van de ontdekking enkel te vertellen dat het bronstijdensemble en de voorwerpen uit de andere periodes door Boterdaele werden
  verzameld in de periode 1914-1918. Volgens het aankoopregister van het Universiteitsmuseum Gent is deze verzameling pas in 1921 door Maertens verworven. Het lange tijdsverloop tussen het bergen van de vondsten en de aankoop
  ervan voor het museum kan mede de oorzaak zijn van onjuiste informatie. Of
  Boterdaele zelf aanwezig was bij de ontdekking van het bronstijdensemble en
  of hij , in bevestigend gcval, over zijn bevindingen aantekeningen heeft gemaakt,
  is niet bekend.
   een dergelijk graf zou voor ooze gewesten in de late bronstijd een unicum
  betekenen, niet aileen wat de hoogst ongewone rijkdom aan grafgiften betreft,
  maar ook en vooral wegens de tot nu toe voor deze periode in Vlaanderen nog
  niet vastgestelde inhumatieritus.
  het ensemble van Port-Arthur past qua samenstelling uitstekend in de reeks
  depotvondsten uit dezelfde periode zoals we die kennen uit Jemeppe-sur-Sambre,
  Spiennes, Amiens-Plainseau en Sint-Omaars. Deze depotvondsten vormen a.h.w.
  een chronologische horizont.
  (7)
  
  ARCHEOLOGISCHE KRONIEK
  
  147
  
  11. Gent
  
  a. In 1884 gevonden in de Schelde a.an de St. Lievenspoort.
  b. Bronzen hielzwaard (fig. 10) ; lengte 478 mm, breedte aan de hielbasis: 58 mm; middenrib die naar beneden toe breder wordt, brede
  snedeafzettingen ; de rechterbovenhoek van de hiel is aan het nietgat
  uitgebroken, in het linkernietgat is de niet nag aanwezig ; bruinzwarte
  patina waaronder plaatseli jk de goudgele metaalglans doorkomt ; hier
  en daar grijsbruine inkrustatievlekken.
  c. Bewaarplaats : Bijlokemuseum Gent (inv. nr. 9800).
  d. Bibliografie :
  - H. Van Duysse, Musee archeologique de la ville de Gand. Catalogue,
  1886, p. 92, nr. 1512.
  - Maertens, 1936, p. 129, nr. 8.
  - J. Maertens de Noordhout, Fouilles executees a l' abbaye de SaintBavon a Gand, Bulletijn van de Maatschappij van Geschiedenis en
  Oudheidkunde te Gent, 46, 1938, p. 9, fig. 5 boven (paginering
  van de overdruk).
  Opmerking: in het repertorium van Oost-Vlaanderen (Bauwens-Lesenne, 1962)
  wordt dit voorwerp tweemaal vermeld, op p. 65 als v66rromeins en op p. 72 als
  Romeins. Het gaat wel degelijk om hetzelfde zwaard. Het voorwerp dat door Maertens
  de Noordhout (zie bibliografie) wordt afgebeeld en nu deel uitmaakt van de verzamelingen van het Bijlokemuseum te Gent draagt nag een etiket met het nummer
  (1512) van de catalogus van Van Duysse die het stuk in de Gallo-Romeinse periode
  plaatste.
   12. Gent
  
  a. Zou gevonden zijn in de omgeving van Gent.
  b. Zwaard met massieve greep (fig. 11); lengte: 625 mm, breedte aan de
  basis van de pareerstang : 67 mm ; de metalen greep vangt aan met een
  grate ronde schaal van 55 mm diameter. De bodem ervan bevindt zich
  4 mm beneden de bovenrand. De schaal gaat, via een bandvormig tussenstuk, over in de eigenlijke greep. Deze is aan weerszijden in haar
  centrum versierd met 2 koncentrische cirkels die naar boven en naar
  onderen afgesloten worden door een dubbele, verheven band. Het
  heft eindigt in twee nagenoeg horizontaal geplaatste pareervleugels ; de
  heftuitsnijding is in de vorm van een driehoek met afgeronde tophoek ;
  de kling zet aan met een rudimentair ricasso dat versierd is met korte,
  radiaal gestelde groeflijntjes ; aan weerszijden van de afgeronde middenrib waarvan de zijden parallel aan de snederanden verlopen, bevindt
  zich een bundel van 8 diepe groeven ; twee in V-vorm opgestelde groeven werden bovendien aangebracht op de middenrib, onmiddellijk
  onderaan de heftuitsnijding ; het voorwerp is op de beschadigde snederanden na, zeer goed bewaard ; dofgele kleur met donkerbruine
  patina.
  c. Bewaarplaats: Bijlokemuseum Gent (inv. nr. 9801). Voordien deel uitmakend van de verzameling A. Cels en in april 1933 aangekocht door
  J. Maertens de Noordhout.
  148
  
  M. DESITTERE
  
  (8)
  
  d. Bibliografie :
  - Maertens, 1936, pp. 126-128, fig. links.
  13. Gent
  a. Zou in de omgeving van Gent gevonden zi jn.
  b. Bronzen vlakbijl, 130 mm lang, met brede waaiervormige snede en versierd met fijne groeflijnen.
  c. Bewaarplaats : Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel (inv.
  nr. B 390).
  d. Bibliografie :
  - Verhulst, 1859, p. 15, nr. 247.
  - Juste, 1864, p. 4, nr. Cl.
  - Comhaire, 1894, pp. 103-104, 106, Pl. I, 1.
   - de Loe, 19'31a, p. 25.
  14. Gent
  
  a. Zou in de omgeving van Gent gevonden zi j n.
  b. Bronzen randbijl met smal snedevlak en centrale verdikking in de
  lengteas van de schachtbaan.
  c. Bewaarplaats : Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel (inv.
  nr. B 392, oud nr. 2135).
  d. Bibliografie :
  - Verhulst, 1859, p. 15, nr. 249.
  - Juste, 1864, p. 4, nr. C3.
  - Comhaire, 1894, pp. 103, 106.
  - Jacobsen, 1904, p. 30, anal. XXV, afb.
  - de Loe, 1931a, pp. 26-27.
  15. Gent
  
  a. Zou in de omgeving van Gent gevonden zijn.
  b. Bronzen hielbijl.
  c. Bewaarplaats: Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel (inv.
  nr. B 393 ; oud nr. 2136).
  d. Bibliografie :
  - Verhulst, 1859, p. 15, nr. 250.
  - Juste, 1864, p. 4, nr. C4.
  - Comhaire, 1894, pp. 104, 107.
  - Jacobsen, 1904, pp. 36-37, analyse XXXVIII, afb.
  - de Loe, 1931a, p. 29.
  16. Gent
  a. Zou in de omgeving van Gent gevonden zijn.
  b. In twee stukken gebroken bronzen hielbijl ( ?).
  c. Bewaarplaats : Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel?
  
  (9)
  
  ARCHEOLOGISCHE KRONIEK
  
  149
  
  d. Bibliografie :
  - Verhulst, 1859, p. 15, nr. 251.
  Juste, 1864, p. 4, nr. C5.
  ...:..._ Comhaire, 1894, p. 107.
  17. Gent
  
  a. Zou in de omgeving van Gent gevonden zi j n.
  b~ Bronzen hielbi j1.
  c. Bewaarplaats : Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel (inv.
  nr. B 394 ; oud nr. 2138).
  d. Bibliografie :
  - Verhulst, 1859, p. 15 , nr. 252.
  - Juste, 1864, p. 4, nr. C6.
  - Comhaire, 1894, p.107.
  - Jacobsen, 1904, p. 40, analyse XLV.
  - de Loe, 1931a, p. 32.
  18. Gent
  
  a. Zou in de omgeving van Gent gevonden zi j n.
   b. Bronzen hielbijl ; lengte : 144 mm, breedte (aan de snede) : 47 mm.
  c. Bewaarplaats : Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel.
  d. Bibliografie :
  - Jacobsen, 1904, pp. 40-41, analyse XL VI.
  - de Loe, 1931a, pp. 29-31.
  19. Gent
  a. Zou in de omgeving van Gent gevonden zijn.
  b. Bronzen hielbijl (fig. 4) ; lengte 170 mm, breedte (aan de snede) :
  37 mm ; in de lengteas van de bijl, komt, in het midden van het
  snedegedeelte, een verheven rib voor ; ruw gietsel met oude beschadigingen aan de hielranden ; donkerbruine patina met hier en daar groene
  roes tv lekken.
  c. Bewaarplaats: Bijlokemuseum Gent (inv. nr. 5072).
  20. Gent
  
  a. Zou in de omgeving van Gent gevonden zijn.
  b. Geoorde bronzen, bovenstandige, vleugelbijl.
  c. Bewaarplaats : Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel (inv.
  nr. B 395 ; oud nr. 2139).
  d. Bibliografie :
  - Verhulst, 1859, p. 15, nr. 253.
  - Juste, 1864, p. 4, nr. C7.
  - Comhaire, 1894, pp. 104, 107.
  - Jacobsen, 1904, p. 35, analyse XXXV, afb.
  - de Loe, 1931a, p. 37.
  150
  
  M. DESITTERE
  
  (10)
  
  21. Gent
  
  a. Zou in de omgeving van Gent gevonden zi jn.
  b. Geoorde bronzen, bovenstandige, vleugelbijl (fig. 5); 133 mm lang en
  aan de snede 30 mm breed ; volledig groen geoxydeerd ; moderne beschadiging aan de vleugels.
  c. Bewaarplaats: Bijlokemuseum Gent (inv. nr. 5073).
  d. Bibliografie :
  - Musee Frans Claes ,De gulden Spoor", veilingskataloog, Antwerpen,
  1933, p. 205, nr. 1756.
  22. Gent
  
  a. Zou in de omgeving van Gent gevonden zi j n.
  b. Bronzen hulsbijl zonder oor.
  c. Bewaarplaats : Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel (inv.
  nr. B 396).
  d. Bibliografie :
  - Verhulst, 1859, p. 15, nr. 254.
   - Juste, 1864, p. 4, nr. C8.
  - Comhaire, 1894, pp. 104, 107, 137, Pl. III, 44.
  - Jacobsen, 1904, pp. 44-45, analyse LIV.
  - de Loe, 1931a, pp. 48-49.
  23. Gent
  a. In Gent of omgeving.
  b. Bronzen bijl met op doorsnede rechthoekige huls (fig 6) ; lengte : 130
  mm, breedte aan de snede : 35 mm ; op 15 mm van de hulsmonding
  komt, op de brede zijden, een smalle horizontale rib voor ; de gietnaad
  is nog goed zichtbaar ; oude beschadigingen aan de hulsrand en links
  van het oortje ; roestbruine patina met sporadische groene oxydevlekken.
  c. Bewaarplaats: Museum voor Oudheidkunde van de Rijksuniv. Gent
  (inv. nr. 306).
  d. Bibliografie :
  - Maertens, 1938, p. 67, nr. 13.
  24. Gent
  a. In Gent of omgeving gevonden.
  b. Bronzen bijltje met op doorsnede rechthoekige huls (fig. 7); lengte :
  72 mm, breedte aan de snede : 24 mm ; onafgewerkt gietsel waarbij de
  in metaal omgezette basis van de giettrechter nog aanwezig is en de
  gietnaden niet werden effen gevijld ; rondomlopende horizontale rib
  op 12 mm van de bovenrand ; de ooropening is met brons gevuld ;
  donkerbruine patina met plaatselijk greene oxydevlekken.
  c. Bewaarplaats : Museum voor Oudheidkunde van de Rijksuniversiteit
  Gent (inv. nr. 307).
  (11)
  
  ARCHEOLOGISCHE KRONIEK
  
  151
  
  d. Bibliografie :
  - Maertens, 1938, p. 68, nr. 14.
   Opmerking: voor nrs. 23 en 24 wordt bij Maertens (zie bibliografie) geen vindplaats opgegeven, wel wordt verwezen naar de handschriftcatalogus van de verzameling N. Cloquet die we jammer genoeg niet hebben kunnen terugvinden. Toch menen
  we over voldoende gegevens te beschikken om te vermoeden dat het gaat om de twee
  bijlen uit de verzameling Cloquet die in 1882 in Enghien, onder de vindplaats
  Gent, werden tentoongesteld. De catalogus van deze tentoonstelling (Catalogue d' une
  exposition organisee a Enghien, en 1882, p. 20, nrs. 102 en 103) geeft slechts een
  vermelding en geen afbeelding van deze voorwerpen. In zijn algemeen repertorium
  over de bronstijd neemt Comhaire echter dezelfde voorwerpen, onder verwijzing naar
  voornoemde catalogus, op. Hij voegt er twee zeer schetsmatige tekeningen bij (Comhaire, 1894, pp. 104, 107, Pl. III, 42 en 47) waaruit blijkt dat het, net zoals bij
  de stukken uit het universiteitsmuseum Gent, om een grote en een kleine Armorikaanse hulsbijl gaat. Nu ging de belangstelling van Dr. med. Cloquet vooral uit
  naar steentijdmateriaal. Zijn verzameling, die voor een deel in het universiteitsmuseum Gent berust, bestond hoofdzakelijk uit neolithische artefacten, verzameld in
  het Henegouwse. Voorwerpen uit de bronstijd moeten in zijn verzameling een zeldzaamheid geweest zijn. Dit valt ook op bij de lectuur van Comhaire's repertorium.
  Indien er werkelijk nog andere bronzen bijlen in de verzameling Cloquet waren
  dan zou Comhaire die zeker vermeld hebben. Op 4 februari 1893, d.w.z. vijf maanden voor zijn overlijden (t 3-7-1893), signaleerde Cloquet immers nog aan Comhaire het bestaan van een hulsbijl gevonden op de grens van de gemeenten Bousval
  en Baisy-Thy (Brabant) s.
   Zoals Maertens duidelijk maakt (Maertens, 1938, pp. 67-68, nrs. 13-14) bereikten
  beide Armorikaanse bijlen uit de verzameling Cloquet het universiteitsmuseum Gent
  via baron F.A.L. de Bethune (1824- t 1909). Deze laatste was kanunnik te Brugge
  en heeft een tijd het voorzitterschap waargenomen van het Brugs oudheidkundig
  genootschap. De Gentse vindplaats van beide stukken kan de reden zijn waarom
  de Bethune de voorwerpen niet aan het Gruuthusemuseum te Brugge maar wel aan
  het universiteitsmuseum Gent heeft overgemaakt. Over de wijze waarop de bijlen
  van de verzameling Cloquet in de vezameling de Bethune overgegaan zijn tasten
  we in het duister.
  25-26. Gent
  
  a. Te Gent of omgeving.
  b. Twee kleine bronzen bijlen met op doorsnede rechthoekige huls.
  c. Bewaarplaats : Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel.
  d. Bibliografie :
  de Loe, 1928, p. 14, nrs. 56 en 59.
  - de Loe, 1931 b, pp. 4-5.
  27. (?) Gent
  
  Een bronzen bijl, gevonden in de omgeving van Gent, maakte in de
  19e eeuw deel uit van de verzameling J. Moens uit Lede 7 • Zi j zou sam en
  gevonden zijn met een ijzerfragment. Het type van de bijl is niet bekend,
  het is niet uitgesloten dat ze in een andere verzameling is overgegaan en
  ( 6) Comhaire, 1894, p. 119.
  (7) V. Jacques, Catalogue general de la Classe d' Anthropologie a la section des
  Sciences de l' Exposition univer selle de Bruxelles, en 1897, Bulletin de la Societe
  d'Anthropologie de Bruxelles, 16, 1897-98, p. 157.
  M. DESITTERE
  
  152
  
  (12)
  
  moet vereenzelvigd worden met een van de hierboven behandelde exemplaren.
   B. VARIA EN PERSONALIA
  Door het Documentatiecentrum voor Streekgeschiedenis en de Heemkundige Kring ,De Oost-Oudburg" werd een tentoonstelling georganiseerd
  over ,Vondsten uit de Verre Voortijd". Deze ging door in Convent Engelberms, Groot Begijnhof 46, Sint-Amandsberg, van 16 februari tot 10
  maart 1974. Naast een goed gedocumenteerd overzicht over de geologische
  opbouw in Oost-Vlaanderen werden typische fossiele resten uit het Tertiair
  en het K wartair tentoongesteld. Met een kleine verzameling voorwerpen
  uit vuursteen kwam ook de menselijke bedrijvigheid aan bod.
  Op 24 oktober 1974 gaf de heer H. Van Bostraeten voor de Maatschappij
  voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent een lezing over de Merovingische nederzetting Slaten.
  LIJST VAN DE AFBEELDINGEN
  
  T ekeningen door de auteur :
  1. lanspunt uit Destelbergen ; naar Roulez, 183 7, fig. 3.
  2. hulsbijl uit Destelbergen ; naar Roulez, 1837, fig. 4.
  3. lanspunt uit Gent-Mendonk ; tekening op schaal naar origineel.
  4. hielbijl uit de omgeving van Gent ; tekening op schaal naar origineel
  5. vleugelbijl uit de omgeving van Gent ; tekening op schaal naar origineel.
  6. 7. hulsbi j len uit de omgeving van Gent ; tekeningen op schaal naar
  originelen.
  8. lanspunt uit Gent, Port-Arthur ; tekening op schaal naar origineel.
  9. tongdolkmes uit Afsnee ; tekening op schaal naar afgietsel.
  10. hielzwaard uit Gent, St.-Lievenspoort ; tekening op schaal naar origineel.
  11. zwaard met massieve greep uit de omgeving van Gent ; tekening op
  schaal naar origineel.
  BIBLIOGRAFISCHE AFKORTINGEN
  Bauwens-Lesenne, 1962 = M. Bauwens-Lesenne, Bibliografisch repertorium der
  oudheidkundige vondsten in Oost-Vlaanderen, Oudheidkundige Repertoria,
  II,Brussel, 1962.
  Comhaire, 1894 = Ch.-J. Comhaire, Les premiers ages de metal dans les bassins
  de Ia Meuse et de /'Escaut, Bulletin de Ia Societe d' Anthropologie de Bruxelles, 13, 1894, pp. 97-226.
  A. de Loe, Collection Bernays. Catalogue abrege, Brussel, 1928.
   de Loe, 1928
  de Loe, 1931a = A. de Loe, Belgique Ancienne. Catalogue descriptif et raisonne.
  II. Les ages du metal. Brussel, 1931.
  =
  
  (13)
  
  ARCHEOLOGISCHE KRONIEK
  
  =
  
  153
  
  A. de Loe, Donation Edouard Bernays, Bulletin des Musees royaux
  de Loe, 1931b
  d'Art et d'Histoire, 3e reeks, 3, 1931, pp. 2-9.
  Desittere, 1973
  M. Desittere, Archeologische Kroniek, Handelingen der Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent, nr. 27, 1973, pp.
  249-252.
  Jacobsen, L'age du bronze en Belgique (partie chimique),
  Jacobsen, 1904
  Brussel, 1904.
  Juste, 1864
  Th. Juste, Catalogue des collections composant le musee royal
  d' Antiquites, d' Armures et d' Artillerie, Brussel, 1864.
  Maertens, 1924 = ]. Maertens, Decouverte d'une sepulture de /'age du bronze a
  Gand (Flandre Orientale), Bulletin de la Societe d'Anthropologie de Bruxelles, 39, 1924, pp. 137-141.
  Maertens, 1936 = ]. Maertens de Noordhout, Epees de /'age du bronze trouvees
  en Flandre Orientale (Belf{ique), Bulletin de la Societe royale beige d'Anthropologie et de Pn!histoire, 51, 1936, pp. 126-129.
  Maertens, 1938 = ]. Maertens de Noordhout, Catalogue du Musee des Antiquites
  de l'Universite de Gand, St.-Amandsberg, 1938.
  Morren, 1835 = Ch. Morren, Palaeontologie, Bulletin de l'Academie royale des
  Sciences et des Belles-Lettres de Bruxelles, 2, 1835, pp. 110-111.
  O.O.V.O.
  Oudheidkundige Opgravingen en Vondsten in Oost-Vlaanderen, Kultureel Jaarboek voor de provincie Oost-Vlaanderen, 1958 (1961), II, pp.
  3-99 (= O.O.V.O. II) ; 1963 (1964), II, pp. 4-83 (= O.O.V.O. III) ;
  1965 (1967), II, pp. 5-172 (= O.O.V.O. IV) ; 1969 (1970), II, pp. 5-189
  ( = O.O.V.O. V).
  Roulez, 1837 = M. Roulez, Notice sur quelques instrumens en pierre et en
  bronze, appartenant a la periode celto-germanique et trouves dans une
  tourbiere de Destelbergen, pres de Gand, Bulletin de 1' Academie royale des
  Sciences et des Belles-Lettres de Bruxelles, 4, 18 37, pp. 330-341.
   Verhulst, 1859 = D. Verhulst, Catalogue des objets d'Art qui composent Ia collection B. Verhelst a Gand, Gent, 1859.
  =
  
  = ].
  =
  
  =
  
  (14)
  
  M. DESITTERE
  154
  
  2
  
  ..
  ..
  t:I.
  ,.
  '
  
  '·
  
  ARCHEOLOGJSCHE KRONIEK
  
  (15)
  
  4
  
  5
  
  155
  
  M. .DESITTERE
  
  156
  
  6
  
  1
  
  r·.;.·,-·:·.-:··•·•••t- ·:--:-··.:·•
  
  (16)
  
  157
  
  ARCHEOLOGISCHE KRONIEK
  
  07)
  
  9
  
  8
  
  .....
  '.
  : ~ .:
  
  ~
  
  .. ' '
  
  . ·..
  I
  
  I
  \
  
  \/
  
  I
  
  158
  
  M. DESITTERE
  
  (18)
  
  Q
  ~=-=· ·~
  -r~ -~:j'J
  
  -~
  
  11.
  