text: UIT DE BUITENLANDSCHE TIJDSCHRIFTEN.
  S. Budge. Vom theoretischen Nominalismus,
  
  Jahrbiicher ftir National Oekonomie und Statistik" December 1919.
  Waren- oder Anweisungstheorie des Gefdes.
  Archiv ffir Sozialwissenschaft und Sozialpolilik
  Band 46, Heft 3.
  Het zot~ een onbegonnen werk zijn hier als regel een verslag
  geven van het vele dat ook in de buitenlandsche tijdschriften over
  gelldtheoretische onderwerpen verschijnt. Her zou de moeite ook
  niet loonen. Een groot deel van die litteratuur zijn onrijpe vruchten
  van onvoldoende denken die wij gerust kunnen laten liggen. De
  geldtheorie, schreef Diehl niet lang geleden, is bet strijdperk geworden voor op het gebied der theoretische economie diletteerende
  juristen en practici, die hun fheoretische argumenten 0P de gehee!
  oneconomische en zuiver juridische ,,staatliche Theorie" van den
  economischen historicus Knapp doen steunen.
  Voor een ander deel bestaat die litteratuur uit pennevruchlen
  der bekende theoretici, Heyn, Bendixen, Liefmann, die, hoe
  interessant hunne denkbeelden ook mogen zijn, zichzelf tot in
  het oneindige herhalen. Siegfried Budge echter behoort tot de zelfstandigste denkers onder de Duitsche economisten, en geeft in deze
  artikelen als criticus op Bendixen eenige afwisseling op de gewone bewerking van het thema, twee redenen om een uitzondering
  voor hem te maken, en zijn bijdragen tot de geldtheorie wat
  nader te bezien.
  Wanneer de theorie, ook in haar beste vertegenwoordigers, nog
  zoo hopeloos verdeeld over het geldvraagstuk schijnt te zijn, dan
  is er toch ~ n lichtpunt, n.I. dit, dat her niet moeilijk is aan te
  toonen, hoe m e t a l l e bouwstoffen, die wij thans bezitten, inderdaad een ,,lueckenlose" geldtheorie op te bouwen is, en-de vele
  verschillen, die er schijnen te zijn, alle op aan elkaar voorbij praten
  berusten, op onzuiver formuleeren, vaagheden van uitdrukking,
  niet ten einde gedachte gevolgtrekkingen.
  574
  De moeilijkheid van de economie bestaat daarinl dat het wiskunde zonder cijfers is.
   Nlenig schrijver zou versteld z ijn over her gebrek aan Iogica in
  de eigen redeneering, wanneer hij ze eens in cijfers voorgesteld
  voor zich zag.
  Een economische theorie kan ninamer eklektisch zijn, zij kan
  niet van bier en van daar wat goeds halen en daarvan ~ n geheel
  zien.,te maken; zulk een bouwwerk zal altijd vol tegenspraak
  blijken te zijn. Een economische theorie moet van 6~n centraal
  punt uit gebouwd worden, alleen dan zal zij blijken een sluiterid
  geheel uit te maken, waarin zonder moeite alle detailpunten aangebracht kunnen worden, zonder in strijd te komen met de h o o f d 9l ijnen.
  Her wonderlijke in B.udge's leerstellingen is, dat hij Schumpeter,
  die wel een der sprekendste voorbeelden van een uit een centraal
  punt methodisch opbouweiad denker is, zulk eklekticisme verwijt,
  doordat hij Schumpeter maar zeer ten deele begrijpt; terwijl hijzelf
  zeer sterk den indruk van zulk eklekticisme maakt. Dat spruit
  direct voort uit zijn verwerpen dier waardeleer, die hij en anderen
  met voorliefde de ,,subjectieve" noemen, die wij war ons betreft
  liever de Oostenrijksche of de grenswaardeleer noemen omdat her
  woord ,,subjectief" misschien al dadelijk aanleiding tot misverstand geeft. Want het is weliswaar volkomen juist, dat de grenswaardeleer van her subject uitgaat, maar aan den anderen kant
  heeft niemand juist beter dan de Oostenrijkers uit dat subjectieve
  bet zoogenaamd objectieve waardeverschijnsel weten te verklaren.
  Wanneer dan ook voor de zooveelste maal door Budge wordt beweerd, dat her subjectivisme her in de milwaarde aanwezige sociale element verwaarloost, en dus tegenover een goed van zoo uitgesproken sociale natuur als bet geld te kort schieten moet, dan is
  dit wel een van de grootste economische vergissingen die men.
  maken kan.
   Men komt er niet, door voortdurend her wOord sociaal in den
  mond te nemen. Men moet doordringen tot het begrip, en dan
  komt men tot dit resultaat, dat wij sociaal noemen, al war de
  samenleving der menschen aangaat. En her spreekt dan wel vanzelf, dat-men het niet ver kan brengen bij her onderzoek der
  sociale verschijnselen, wann~er titan den mensch uitschakelt, van
  den mensch abstraheert, zooals de aanhangers der zoogenaamde
  sociale school, Stolzmann o.a., doen. Het sociale krijgt dan een
  
  575
  soort metaphysischen oorsprong in plaats van op de natuurlijke
  wijze in den mensch zelf te wortelen; voort te komen uit de eigenschappen van den mensch, zooals die zich ontwikkelen in bet
  verkeer met andere menschen.
  Her is dan ook al even verkeerd van het geld te spreken als
  van een ,,Out von ausgesprochen socialer Na~ur", alsof dat lets
  bijzonders was bij een economisch onderwerp. De economie houdt
  zich alleen met .sociale verschijnselen bezig, en wel met een onderdeel daarvan, met die ~erschijnselen, die uit her ruilverkeer voortkomcn. En bet is juist de onvergankelijke eer tier ,,subjectivistische
  school", als men ze dan zoo noemen moet, dat zij de anatomie van
  her sociale lichaam op economisch gebied heeft opengelegd, her
  weefsel, dat te fijn was om door menschenoog te kunnen worden
  onderscheiden, op zij heeft gelegd, en daarmee de groote verbindingsaderen aan bet licht heeft gebracht, uitgaande van den
  mensch en teruggaande naar den mensch, die het hart tier samenleving is. Haar best.rijden doen alleen degenen die haar niet begrijpen. Gelukkig is in de wetenschap hun getal voortdurend afnemend.
   Aan de subjectieve waardeleer verwijt Budge, en dit niet geheel
  ten onrechte, dat her haar hog niet gelukt is een geheel bevredigende opl0ssing van het geldvraagstuk te vinden, dat het hare
  aanhangers nog altijd niet gelukt is eensgezind over dit vraagstuk
  te worden. Maar als hij meent, dat dit aan een grondfout dier
  leer ligt, vergist hij zich. De tegenwerping ligt voor de hand, dat
  ook buiten de subjectieve waardeleer geen eenheid over het vraagstuk bereikt is. Dit zou echter een goedkoop argument zijn. Wij
  willen dan ook verder gaan, en juist aan de hand van deze artikelen
  van Budge nog eens aantoonen, dat de subjectieve waardeleer
  alle gegevens voor een vohnaakte geldtheorie verstrekt, dat deze
  er alleen hog niet is, omdat men de laatste consequenties nog niet
  getrokken heelt, en dat zulk een geldtheorie op geen enkele andere
  basis op te trekken is.
  Het komt er maar opaan allerlei misverstanden te elimineeren,
  door verduidelijking van ternlen, analyseeren van uitdrukkingen
  op hun juiste beteekenis en waarde. De artikelen van Budge zelf
  zijn vol van deze misverstanden.
  Her genlakkelijkst heeft Budge her natuurlijk waar hij zich tegen
  Knapp en Bendixen wendt. Dat Knapp met zijn, niet alleen ignoreeren maar zelfs negeeren van her waardevraagstuk ih het geld-i
  
  576
  probleem, dat waardevraagstuk, her geldvraagstuk voor den econoon1, niet oplossen kon, mag nu wel als een communis opinio
  worden aangenomen. Knapp heeft alleen een theorie gegeven, o.i.
   een verkeerde immers eenzijdige theorie, als antwoord op de
  vraag: welke factoren het ruilmiddel scheppen. Dat komt ook
  duidelijk uit in de formuleering die hij van her vraagstuk geeft,
  en waarmee hij de heele oplossing meent te geven. ,,Das Geld ist
  ein Gesch6p] der Rechtsordnung." Wij mogen als er
  zoover
  gaan van te zeggen, dat ons dat vohnaakt onverschillig is, dat
  wij bet onderzoek daarvan gaarne aan den economischen historicus overlaten, dat wij alleen antwoord op de vraag wenschen:
  gegeven een algemeen ruilmiddel, war bepaalt dan de waarde van
  de eenheid van dat ruihniddel. Waarom is geld ons zooveel waard
  als her is, waaroln niet her dubbele, het tienvoudige, honderdvoudige, of de helft, een tiende, een honderdste ?
  Tot zoover geen verschil tusschen Bridge en ons. Nlaar dan
  komen wij al dadelijk manshoog in de misverstanden.
  Budge noemt nu Knapp's leer het nominalisme, wat h-ij Wat ons
  betreft doen mag, mits hij dan maar niemand nominalist noemt,
  die her niet met Knapp eens is. Dat hij dat wel doer, zullen wij zien.
  En her nominalisme noemt hij dan deze leer: ,,dat een eigen
  waarde van her geld niet bestaat." Hier schuilt een tweede misversland..Men kan deze uitdrukking op zeer verschillende wijze
  opvatten. Of op de manier van Knapp: dat voor her geld geen
  waardeprobleem bestaat. Deze wijze van opvatting is her summum
  van gebrek aan logica. Het waardeprobleem bestaat nu eenmaal
  wel ,ore de zeer eenvoudige reden, dat her geld het middel is om
  waarden te ruilen en dus, daaraanvoorafgaand, te vergelijken.
   Wanneer men dus her waardeprobleem in her geld ignoreert, dan
  kan dat alleen beduiden, dat men zich met het economisch geldprobleem niet bezig houdt, maar slechts met her juridisch en historisch geldprobleem. Wanneer Knapp nu echter zoover gaat van
  her te willen negeeren, her bestaan ervan te willen ontkennen,
  dan komt zelfs hij niet verder, - - kan hij ook niet verder komen, - dan vol te houden, dat dat economisch geldprobleem er niet op
  aan komt. Een standpunt, dat een kind hem kan weerleggen.
  Er is echter nog een geheel andere opvatting van de uitdrukking: dat het geld geen eigen waarde heeft, mogelijk, waarbij
  de nadruk valt op het woordje: eigen. Ja, men kan zelfs volhouden,
  dat her geld geen rvaarde heeft, en toch het geldprobleem als her
  
  577
  waardeprobleem par excellence beschouwen: dus een direct aan
  Knapp tegenovergesteld standpunt innemen. Dat Budge door zijn
  defini~ie van her nominatisme al deze theori~n verwart met de Ieer
  van Knapp, zullen wij zoo straks zien.
  Eerst keeren wij echter terug tot zijn bestrijding van Bendixen's
  nominalismel Zeer juist toont Budge nan, dat men niet, zooals
  Bendixen heeft getracht tedoen, Knapp's standpunt kan innemen,
  dat her geld geen waardeprobleem inhoudt, en die theorie aanvullen, met een poging om de. waarde van her geld te verklaren.
  Zoodra men da~ doer, is men van Knapp's standpunt afgegleden.
  Her verandert niets ann de zaak of men inplaats van waarde her
  woord: koopkracht gebruikt, lmmers daarmede wordt volkonlen
  hetzelfde bedoeld. Knapp's stelling isLjuist , d a t e r geen koopkracht,
  problemn voor het geld bestaat, dat de staat dat probleem bij
  voorbaat heeft weggenomen, door zijn ,,benoeming" van her geld.
  Volgens Knapp is het geldprobleem da~irmee opgelost, dat de
  staat heeft gezegd: ik schep een geldeenheid, die ik gulden noem.
   Hoeveel men voor dien gulden koopen kan, is volgens Knapp geen
  probleem.
  Waar Bendixen dit probleem wel stelt, ja zelfs her praktische
  vraagstuk van een ruilmiddel, dat zoo vast mogelijk van koopkracht is, tot de kern van zijn onderzoek maakt, daar is hij, zooals
  Budge zeer terecht beweert, reeds van Rnapp verwijderd, en is,
  war her geldwaardeprobleem betreft, onbewust in de quantiteits*heorie afgegleden . . . . die hij dan echter krampachtig voorgeelt
  te bestrijden. Maar hieruit volgt dan ook direct, dat Budge in
  Bendixen reeds niet meer het nominalisme, zooals hij het deftnieerde, bestrijdt.
  Het nominalisme van Bendixen is reeds lets geheel anders dan
  dat van Knapp. Oeld is volgens Bendixen - - aidus definieert
  Budge naar het mij voorkomt terecht - - een in waardeeenheden
  uitgedrukt, in geldteekenen belichaamd, door voorafgaande praesta}ies verworven recM dp de consumpt/bele productie. Dit is in her
  algemeen juist, maar het is dan ook niet lets van wereldberoerende
  nieuwheid, integendeel dat bet zeer wel overeentebrengen is, met
  war men tot dusverre van her geld meende, blijkt overtuigend
  daaruit, dat al de gevolgtrekkingen die Bendixen uit zijn definitie
  trekt, als de eene druppel water op de andere Iijken op de quantiteistheorie. Dat dan ook Knapp's nominalisme eerst in staat zon
  zijn geweest her bestaan van papiergeld te verklaren, is onjuist.
  578
  
  Wil men echter volhouden, dat Be0-dixen's nominalisme deze verklaring kan geven, dan zegt men niets anders, dan "dat de quantiteitstheorie ze reeds gaf. hnmers Bendixen redeneert dan verder
  als volgt: Geld is als het ware een bon voor goederen. Hoe meer
  bons uitgegeven worden, hoe rninder de waarde van iedere bon
  wordt. De quantiteitstheorie in optima forma.
   De oplossing van her probleem zoo groot mogelijke waardevastheid te geven aan het geld.zoekt hij dan daarin - - alweer in
  volkomen overeenstemming met de quantiteitstheorie-- dat de bons
  alleen tegelijk met de goederen moeten vermeerderd en verminderd worden. Daarom keurt hij in principe een metaalstandaardstelsel af. Immers, de vermeerdering van her geld hangt daarbij
  niet af van de vermeerdering der goederen in her algemeen, maar
  van de vermeerdering van de goudproductie. Ook dit zal ieder
  quantiteitstheoreticus volkomen met Bendixen eens zijn; wanneer
  men desniettegenstaande nog vrij algemeen voor een gouden standaard is, berust dat dan ook alleen op praktische gronden: n.l.
  deze, dat de praktische voldoening aan de door Bendixen volkomen
  terecht gestelde theoretische eischen "~rijwel onmogelijk is; dat
  Bendixen's ,,klassische Geldsch~Jpfung" door middel van den
  warenwissel in dit opzicht geheet te kort schiet; en dat men door
  ten minste den band met het goud te leggen, zooal niet positief
  een volmaakt geld schept, althans negatief dit bereikt, dat men
  maar niet tot in her oneindige geld. in omloop brengt; dat men dus
  een rem aanlegt, en zich niet ai te ver van her ideaal kan verwijderen.
  Een zeer juiste opmerking maakt Budge, waar hij zegt, dat her
  eenige verschil tusschen Bendixen en de quantiteistheorie dit is:
  dat Bendixen weliswaar ziet, dat de koopkracht van her geld van
  de hoeveelheid afhangt, maar dat hij niet ziet~ door welk mechanisme dat gaat: daI hij zich dat zoo voorstelt, alsof de volkshuishouding een van uit een centrale geleide organisatie was, waar
  goederen tegen bons worden uitgereikt; te~vijl d e quantiteitstheorie de verklaring op de markt, dus in de werkelijkheid zoekt.
   De verdere p01emiek van Budge tegen Bendixen is echter fang
  niet zoo sterk, en concentreert zich in een bestrijding van de bewering dat her geld geen waar zou zijn. Hier zijn wij dus reeds in
  wat de titel van het tweede artikel belooft: in de controverse :
  waar of aanwijzing, en meteen in het middenptmt van het warnet
  van misverstanden.
  579
  Bendixen, aldus Budge, is tot de ,;waardel.oos!leid" van het geld
  gekomen door een verkeerde analog!e me~t he t entreebillet, de bon.
  De bon is niet een voorwerp van ruil maar een bewijsoorkonde
  van een volh-okken full. Her gelcl daarentegen is een voorwerp vail
  een zelfstandige ruilhan.deling, moet daarom waarde hebben.
   Onderzoekt men deze tegenwerping van Budge, dan ziet men
  dat ze half juist, half onjuist is. Er is een verschil, en een zeer
  groot verschil, lusschen een bon en een geldstuk. Een bon
  of een entreebillet luiden op een bepaalde praestafie; een geldstuk
  luidt niet op eel1 bepaalde praestatie, maar op een bepaald
  van het geheele volksinkonlen, dat door her bestaande prijsniveau
  wordt aangewezen. Voorzoover heeft Budge volkomen gelijk. Volgt
  daaruit nu, dat geld waarde heeft, een bon of entreebillet niet ?
  War voorwerp van een ruilhandeling kan zijn, zegt Budge, moet
  waarde hebben. Her is waar dat een bon of een entreebillet in den
  regel geen voorwerp van een ruilhandeling zijn, niet verkocht en
  gekocht plegen tewdrdell. Maar kan dat ook niet her geval zijn ?
  AIs wij her tevoren niet wisten, dan zou de o o r l 0 g met Zijn handel
  in allerlei bons het ons wel gelee!d hebben. Her verschil tusschen
  een bon en een geldstuk kan dan ook niet zijn dat her eene waarde
  heeft, het andere niet. Dat verschil ligt daarin, dat voor het eerste
  bet w aardet~-obl.e._el}l" niet bestaat, voor her tweede wel. Voor een
  bon is her geen vraagsiuk, wat hij waard is, voor her geld is dat
  wel een vraags[uk. Een bon voor een brood is een brood waard,
  maar hoeveel brood .is een gulden waard ? Dat is de vraag. En
  hoe komt her, dat een gulden nu eens 2 I<.G. brood, dan weer
  veel meet of veel minder waard is.
   Beide, zoowel geld als een bon zijn in den .qel.vonen zin van hel
  woord, war waard, wij waardeeren ze. Dat weet zelfs een kind, en
  men niaakt er zich dan ook al te gelnakkelijk a f ' ) , zoo men dit
  in her midden brengt tegen een theorie, die beweert, dat het geld
  
  geen waarde heeft in den zin, dien :vii daaraan volgens de grensnilltheorie in de theorefische economie hechten.
  Ziehier nu een geheele comedie vail nlisverslallden en vergissingen. Knapp ontkelit de w a a r d e van her geld, hij zou daarmee
  inderdaad lets economisch zeer juists hebben kunnen bedoelen,
  ') Zoo Mr. Fryda in zijn critiek in de Gids van mijn Ol)enbare les te
  Utrecht, waarbij hij meent zich tegen :l,ij op Bhhm Bawerk "re kunnen
  beroepen. Niet oneigenaardig kan juist het n a i e hot,men ,geschrift .van
  B/Jhm Bawerk Mr. Frydavan zijn vergissing genezen.
  Econ. 1{)20.
   40
  
  580
  
  maar hij bedoelt er iets geheel onhoudbaars mee. Bendixen
  kneedt her om in de volkomen juiste quantiteitstheorie, maar
  ziet dit zelf niet in, in zijn onbewusten wensch om iets nieuws gevonden t e hebben. Schumpeter, die nadrukkelijk zegt, dat zijn
  theorie niets nieuws inhoudt, indentificeert hetzelfde bewust met
  de quantiteitstheorie; en Budge, uitgaande van her criterium, dat
  nominalist is, wie in her geld een aanwijzing ziet en er geen eigenwaarde aan toekent, noemt zoowel Knapp als Schumpeter nominalist niet alleen, maar scheert ook beide geheel over 66n kam, en
  houdt vol, dat nominalisme en quantiteitstheorie niet te vereenigen zijn, en dat her van d e zijde van Schumpeter eklekticisme
  is, dat hij toch doer. En uit een bewering als die van Budge tegenover Schumpeter, dat het geld een waar is en waarde heeft,
  volgt dan weer logisch het misverstand van Knapp en de zijnen,
  die hun tegenstanders voor ,,metallisten" aanzien : meenen, dat
  volgens dezen geld uit een stof van waarde moet bestaan. Zij
  verwisselen daarmee, zoo Budges uitdrukking, waardeloos met
  stofwaardeloos of stofloos. ,,Het eerste is een economisch, her
  tweede een technisch begrip. Stoflooze zaken, immaterieele rechten kunnen groote waarde hebben".
  Met deze laatste uiting verschaft Budge ons nu een uitstekend
  aangrijpingspunt voor de critiek. Wij gaan dan nit van zijn stelling, dat immaterieele rechten groote waarde kunnen hebben. Niemand zal dit in den gewonen zin" van her woord ontkennen. En
  daaruit volgt dan de directe gevolgtrekking, dat immaterieele
  rechten, b.v. her hypotheekrecht, een goed zijn.
   Voor de weerlegging van deze stelling heb ik nu her bijzondere
  voorrecht mij op B6hm Bawerk te kunnen beroepen, en niet op
  een toevallig daarheen geworpen zinnetje, als zooiets bij B6hm
  Bawerk mogelijk zou zijn, maar op een geheel geschrift, dat met
  her speciale doel geschreven is, om deze stelling te bestrijden:
  zijn in 1881 verschenen meesterstukje: Rechte u.nd VerMiltnisse
  
  vom Standpunkte der volkswirtschaftlichen Giiterlehre.
  De korte zin van dit geschrift is aldus samen te vatten: wanneer
  men immaterieele rechten, die de beschikking over bet geheel o f
  een deel van de nutspraestaties van een, ,,goed", (trainers een ding
  dat nut praesteert, en om die nutspraestaties waarde heeft) ook als
  ,,goed" gaat betitelen, dan is dat in strijd met de logica. B.v. een
  huts is een goed. Nu zou daamaast een recht van hypotheek op dat
  huts Ook een goed zijn, een recht van koop van dat huts ook een
  
  581
  goed, het eigendornsrecht van dat huis ook een goed zijn. Men
  zou zoo her aantal goederen tot in her oneindige kunnen vermeerderen door her vestigen van rechten. Het is duidelijk dat men
  hier te doen heeft met een verwisseling van het persoonlijk standpunt, met het standpunt der geheele volkshuishouding; tevens met
  een verwisseling van bet woord goed in verschillende beteekenissen. Het pseudobegrip ,,goed", aldus BShrn, betreft niet her bestaan
  van goederen, rnaar alleen hun betrekking tot individuen. Het zou
  absurd ziin van her gewone spraakgebruik te eischen, dat het nu
  verder het woord goecl niet lneer in dien zin zou gebruiken, rnaar
  van her wetenschappelijk spraakgebruik mag. men dat wel eischen,
  r
  anders de scherpe begripsornlijning te k~rt kornt.
   Praktisch van belang noenlt B6hrn Bawerk dan de onderzoeking o.a. voor het crediet. Merkwaardig genoeg is hij niet een
  stap verder gegaan en heeft hij niet ook de consequentie voor het
  geld getrokken. In deze studie toch van B6hrn BaWerk lig't
  feitelijk de eerste stap voor her op juiste wijze oplossen van bet
  geldvraagstuk. B6hrn Bawerk heeft dat niet gezien, waafschijnlijk
  doordat hij zich betrekkelijk weinig met het geldprobleern heeft
  opgehouden. Zoo is hij evenals Roscher e.a. tot de slotsorn gekomen, dat her geld een kapitaal-goed zou zijn, orndat het de
  productie zou bevorderen, irnrners her verkeer der goederen vergemakkelijkt. Iets dergelijks zegt ook Budge in deze studie: ,,in
  de eigenschap den goederenornloop te vergemakkelijken ligt ,,toch"
  (zoo Budge als bet ware verontschuldigend, hij voelt zelf waarschijnlijk dat er lets hapert) een ontzaglijk nut."
  Mises heeft afdoende de onjuistheid van deze opvatting van
  EShm Bawerk aangewezen. ('Theorie des Geldes und der Urnlaufsmittel, blz. 74 v l g. ) D e vergelijking met het transport (die
  ook weer door Mr. G. NI. Verrijn Stuart wordt gernaakt, in zijn
  bespreking van mijn openbare les in de Economist 1920, blz. 60)
  gaat niet op. Men is daarbij her slachtoffer v~n een dubbele betcekenis van her woord verkeer, dat zoowel: vervoer in de ruimte,
  als ruil kan beduiden.. Het ge[d draagt niet bij tot het brengen
  van de goederen naar een andere plaats, rnaakt de gerneenschap
  daarorn niet rijker; ruil is zonder tusschenkornst van eenig
  c'.enkbaar. (Merkwaardig genoeg kornt Mises nu zelf niet e e n s
  rot'de voor de hand liggende conclusie, dat het geld dan ook geen
  goed is; rnaar zegt nadrukke~ijk (blz. 77) : alas Geld ist irnrner ein
  wirtschaftliches Gut.)
  
  582
  
  Juist zooals het nu is met het gebruik van het woord : goed,
  zoo is het ook met het gehruik van het woord waarde. Wij zullen
  niet van het gewone spraakgebruik eischen, dat het onderscheid
  in uitdrukking zal maken al naar dat het spreekt van eel] brood-boll
  of van een brood. Maar voor den economischen onderzoeker moet
  het toch duidelijk zijn, dat hier van twee soorten-,,waarde" sprake
  is; dat een bon Ol3 een andere manier een ,,waarde" is dan een
  boterham. Het onderscheid is, dat het tweede een goed van waarde
  is, het eerste een recht op een goed van waarde voorstelt.  Valt dus Budges critiek ineen, ook war hij zelf tegenover, de
  door hen] gecritiseerde leer plaatst, houdt niet beret stand. Dat
  komt n.I. neer op tie zoogenaamde classieke waardeleer: vraag
  en aanbod beslissen op het oogenblik, en de productiekosten op
  den duur over tie waarde, evenals dat her geval is met alle goederen. Over het gel'~rekkige dezer theorie in her algemeen, vergeleken bij de grenswaardeleer, behoeven Wij hier ot3 het oogenblik
  niet uit te weiden; alleen zi[ terloops opgemerkt, dat zij niets ,,sociaals" bevat, dat ook niet in de grenswaardeleer tot haar recht
  zou k0men.
  Wij willen hier alleen beschouwen, hoezeer deze leer in her bijzonder t egenover her geld tekort schiet. Daarmee doelen wij echter
  niet op het feit, dat, zooals Budge ook opmerkt, de productieIr
  bij het geld vervallen kan, zoo het in beperkte mate
  aangemaakt wordt; het geld is dan een monopoliegoed. D i t zegt
  niets tegenBudge. Maar war te zeggen van twee andere stellingen,
  die wij dan naast de genoemde vinden: de eerste: dat door ieder
  quantum ruihniddel bm, en een lechnisch minimum (dit voorbehoud is ten eenen male overbodig) d e ruihniddeldienst verricM
  kan w o r d e n . . , waarmee de rol van de vraag dus verdwenen is.
  En de tweede stelling: dat ook het aanbod van geld niet beslissend
  is voor de waarde en dat dit zelfs . . . . de kern van het geldpro-
  
  583
  bleem is. Budge meent n.1. ten onrechte, dat boekschulden,.die niet
  als bankschulden gelijk te stellen zijn met ruilmiddet vermeerdering,
  t6ch ook tot verhooging van prijzen leiden. Hij ziet voorbij, dat
  er bij een boekschuld, anders dan bij- een bankdeposito, geen
  sprake is van een vermeerdering, slechts van een verptaatsing van
  koopkracht.
   Er is nu niets meer van de geldwaardetheorie van Budge over,de vraag niet, her aanbod niet, de productiekosten niet. Hij ziet
  dat echter niet, en verwart zich nu verder in een net van tegenstrijdigheden.
  Werd eerst voor de geldwaarde, en dus voor het prijsniVeau,
  de hoeveelheid geld beslissend geacht, thans leest men plotseling:,
  dat de hoeveelheid geld van. de prijzen afhangt. Dus juist bet
  omgekeerde. Dan weer leest men, dat door een vermeerdering van
  .r
  tie p'roductie ook de prijssom der producten stijgen moet; war
  wijst op .de opvatting, dat de prijzen der producten een constant
  element zouden zijn, en dus de geldwaarde lets constants zou zijn.
  En dit zou zoo gebeuren, dat eerst de prijzen stijgen, en daardoor
  een vraag naar nfilnfiddel ontstaat ,,om de gestegen prijssom te
  realiseeren". Vraag zou dus tegelijk aanbod beteekenen. Vraag en
  aanbod zijn in zulk een gedachtengang geheel een. En her is voldoende dat een koopman het in zijn hoofd krijgt, hooger prijzen
  te vragen, om meteen een geldvermeerdering te krijgen.
  Daarnaast vindt men dmi weer de uiting, dat de volkshuishouding er op uit is door de noodige elasticiteit in het ruilmiddel prijsveranderingen zooveel mogelijk te voorkomen, war weer zeer sterk
  op een quantiteitstheoretische gedachte gelijkt. Terwijl dan ook
  plotseling aan Schumpeter toegegeven wordt dat zulke ,,elastische
  rtfilmiddele/~"..., geen waar maar aanwijzing zijn, echter niet
  op. goederen, maar op goud, wat geheel op hetzelfde neerkomt.
  En daar Budge ook de mogelijkheid van een uitsluitend uit papier
  bestaand geld heeft toegegeven, heeft hij d a a r m e e tegelijk de
  heele warentheorie opgegeven, terwijl h i j i n h e t geheele artikel
  ook feitelijk niet duidelijk maakt, wat hij eigenlijk op de quanfiteitstheorie heeft aan te merken.
   Men mag het betreuren, dat Schumpeter in zijn artikei
  (,,Das Sozialprodukt und die Rechenpfennige") niet de
  laatste conclusie der geldtheorie getrokken heeft, en de verhouding tusschen quantiteitstheorie en grensnuttheorie heeft hlootgelegd. Hij zou dan niet aUeen her verwijt van B u d g e hebben ver-
  
  584
  meden, dat hij nominalist is geworden om de moeilijkheid te ontgaan, dat de ,,subjectieve waardeleer" niet in staat zou zijn het
  geldwaardevraagstuk op te lossen, maar hij zou ook de werkelijke
  beteekenis hebben aan her licht gebracht van de tegenstelling:
  waren- of aanwijzingstheorie van het geld (die ook schrijfster
  dezes niet duidelijk was toen zij indertijd her opstel van Schumpeter in dit tijdschrift besprak.)
  Er zou dan gebleken zijn, dat her geld, juist omdat her een
  aanwijzing is, en geen goed, geen eigen waarde heeft maar een
  recht is op de waarde van andere goederen; dat de driedeeling,
  die Knies indertijd al gemaakt heeft met een juist voorvoelen ";'an
  de waarheid, in productiegoederen, consumptiegoederen en geld,
  de oplossing inhoudt, framers, x~aar bet geld geen goed is, kan het
  ook geen productiegoed en geen consumptiegoed zijn. En waar het
  g~.en goed is, kan het ook geen g r e n s n u t h e b b e n.
  W a r e het nu een bon op een bepaald goed, dan zou het althallS
  het grensnut van dat bepaalde goed vertegenwoordigen. W a a r het
  echter een aanwijzing is op een bepaald deel van den geheelen
  consumptibelen voorraad, van het geheele maatschappelijke inkomen (wat lletzelfde begrip !s), daar vervalt her geheele idee van
  grensnut, dat juist berust op vervulling van bepaalde behoeften.
   Alleen door voor her geld de grensnutgedachte op te geven, ontkomt men-aan de moeilijkheid der cirkelredeneering, waarin men
  onverbiddelijk gevangen raakt, wanneer men de waarde van her
  geld van her nut af wil leiden, daar imnlers her nut van het geld
  juist van de waarde afhangt ') Die cirkelredeneering spruit daarui.t
  voort, dat een bepaalde hoeveelheid geld niet, zooals goederen,
  ..~
  
  ~) Waar Professor Verrijn Stuart in zijn onlangs uitgekomen Grondslagen der Volkshuishouding mij in den mond geeft, dat de gangbare prijstheorie den prijs uit den prijs zou verklaren, berust dit op misverstand.
  Ik heb dit nimmer beweerd, en het is ook talijIle meening niet.
  Het prijsvraagstuk bestaat feitelijk ttit twee deelen: wanneer een prijs
  bepaald wordt, worden twee ruilwaarden bepaald: die van het geld en
  die van her goed. De gangbare prijstheorie houdt zich alleen bezig met
  her tweede vraagstuk en bemoeit zich niet met her eerste. Zij tracht te
  verklaren, waarom b.v. h~t eene .voorwerp f 10, het andere f 20 enz kost.
  Zij bemoeit zich niet met de vraag waaronl beide voorwerpen niet inplaats
  van f 10 en f 20 by. f 100 en f 200 kosten. Met dit vraagstuk houdt zich
  de geldtheorie bezig, en bij de oplossing van dit vraagstuk is her, dat
  men de genoemde cirkelredeneering aantreft. Op de gangbare prijstheorie
  echter heb ik niets hoegenaamd aan te nlerken.
  585
  
  een bepaald nut heelt, maar dat een geldhoeveelheid van iedere
  denkbare grootte dezelfde nutspraestaties kan vertegenwoordigen.
   De geheele beteekenis van de tegenstelling: waren- of aanwijzingstheorie bestaat dus daarin, dat men voor het geld de grensnutgedac~zte zal moeten opgeven. Zoodra men dit gedaan zal hebben,
  heeft men een geheel afgerond, logisch geheel verkregen. Dat men
  zoo moeilijk daartoe komen kan, zal wel daarin liggen, dat men er
  eenigszins een l~se majest~ tegenover de grensnuttheorie in ziet.
  Ten onrechte. De verdienste der Oostenrijksche methode is niet
  bepaaid tot de grensnut gedachte, zij ligt in de methode, en juist
  deze methode stelt in staat tot een volkomen zuivere oplossing van
  bet geldvraagstuk te komen. Zi] lost het waardevraagstuk op, en
  toont juist daardoor helder aan, waarom geld geen waarde in strikt
  wetenschappelijken zin heeft. Zij lost her vraagstuk op, hoe het
  mogelijk is, zich een ruilverkeer te denken, zonder eenig lichamelijk
  ruihniddel. Terwijl toch aan den anderen kant het geldvraagstuk
  een waardevraagstuk blijft: immers de vraag is, welke waarde het
  geld, de geldeenheid, representeert.
  Zeer zou tot oplossing van al deze vraagstukken bijdragen, zoo
  men verder afstand kon doen van namen als ,,nominalist" en dergelijke, die, zooals uit Budges artikel wel afdoend gebleken is,
  slechts verwarring kunnen stichten.
  E. C. VAN DORP.
  