text: GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR
  IN SURINAME
  DOOR
  
  A. REYNE
  
  I I I . WELKE VARIËTEITEN GEKWEEKT WERDEN
  
  De cacao, die thans algemeen in Suriname gekweekt
  wordt, behoort tot de zg. Forastero-variëteit; daaronder
  treft men het Amelonadotype het meest aan (zie fig 136—
  139 in C. J. J. van Hall-Cocoa, 1914 *) Criollo wordt op de
  Surinaamsche plantages niet aangetroffen.
  Wanneer men de oudste afbeeldingen van Surinaamsche cacao bekijkt.valt het aanstonds op, dat hierop niet
  het tegenwoordige Amelonado-type afgebeeld is, maareen
  andere variëteit.
  M. S. Merian ,die van Juni 1699—Juni 1701 in Suriname vertoefde, geeft op pi. 26 van haar Dissertatio de generatione et metamorphosibus Insectorum Surinamensium
  (Den Haag 1726) een duidelijke afbeelding van de Surinaamsche cacao pi. II). Deze herinnert eerder aan een
  Criollo- dan aan een Amelonado-type. De afbeelding, welke voorkomt in de randversiering der kaart van A. De Laveaux en die omstreeks 1737 gemaakt *) is, wijst een type
  aan, dat uiterlijk vrijwel overeenkomt met dat van Merian.
  Beschrijvingen van Surinaamsche cacao uit den tijd van
  Merian en de Laveaux zijn mij niet bekend. Merian merkt
  op, dat de cacao bij rijpheid citroengeel is. De eerste belangrijke aanteekening over de cacaocultuur in dezen tijd,
  i) Voor de benamingen is de indeeling van van Hall (Ch. V) gevolgd.
  *) Een afbeelding daarvan in de West-Indische Gids dl. II, blz. 400.
  4
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  50
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  is afkomstig van een Surinaamschen planter, die omstreeks
  1740 een „Ontwerp tot beschrijving van Surinamen" opstelde (Handschrift Kol. Bibl. Paramaribo, no. C. 17).
   Hij beschrijft de cacao echter niet, zegt alleen, dat de
  vruchten meestal 20 zaden bevatten en dat hij er niet van
  overtuigd is dat de zg. „Carakische Cacauw", welke de
  Hollanders zoo roemen, (vergl. Labat) beter is dan die van
  andere plaatsen. Hij heeft bemerkt, dat de vruchten wel
  grooter zijn dan van de Surinaamsche, maar het aantal geringer. Hij stelt 30 goede vruchten van den Carakische
  tegen 50 van den Surinaamsche, geeft echter toe, dat de
  Carakische grooter pitten heeft en dus meer vet bevat.
  Verder verwijst hij naar Labat.
  Hieruit laat zich opmaken, dat de schrijver de zoo gewaardeerde Caracas-cacao kende en dat deze misschien in
  Suriname reeds bekend was.
  Zooals hiervoren gebleken is, was de door Francois van
  Aerssen ingevoerde cacao afkomstig van Trinidad. De
  daar, door de Spanjaarden gekweekte variëteit leverde
  een bijzonder fijn product op, dat zelfs beter heette dan
  dat van Caracas e. a. plaatsen *).
  Echter werd de cultuur in 1727 door een „blast" vernietigd, en eerst 30 jaar later met een hardere Forastero, van
  het vaste land afkomstig, weer hervat. Een beschrijving
  dezer cacao schijnt niet bekend te zijn.
  Wel bestaan er nauwkeurige beschrijvingen en afbeeldingen van de cacao, die toen ten tijde op de Fransche Antillen gekweekt werd, afkomstig van personen, die zelf
  jaren lang cacao geplant hebben, de Quélus, Labat.
  Uitwendig gelijkt deze cacao vrij veel op de doorMerian
  afgebeelde soort. In geen geval is het een Amelonado.
   De vruchten (pi. II.) waren geel, rood of oranje „met
  kleine knopjes en andere oneffenheden bezaaid", 7—10
  duim lang, 3—4 duim in middellijn met een schil van 3—5
  lijn dikte meestal met 25 zaden. (min. 15, max. 40). Deze
  *) W. F. Raynal, Wijsgeerige en Staatk. gesch. van de bezittingen der
  Europeanen in de beide Indien. (1780) Holl. vertaling Amsterdam 1792
  dl. 6. p. 265.
  J. H. Hart, Cacao, 1921, p. 8.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAM E
  
  51
  
  zaden waren 9—12x7—8 lijn. „Het vleesch is blank, hellende een weinig naar de vleeschkleur" (Labat). Wanneer
  men het buitenste huidje van het zaad afnam, was de
  kleur een weinig violet (volgens de Quélus).
  Er werd door hen 4—5 dagen gefermenteerd, waardoor
  de cacao minder bitter werd. De fermentatie was voldoende, als de cacao donker en rossig geworden was. Ze was
  dan minder bitter geworden. „Le bon cacao doit avoir la
  peau fort brune, et assez unie, et quandon l'a ötée, l'amande doit se montrer pleine, bien nourrie et lisse; de couleur
  de noisette fort obscure de dehors, un peu plus rougeatre en
  dedans, d'un gout un peu amer et astringent" (de Quélus).
  Hieruit blijkt duidelijk, dat op de Fransche eilanden
  ook geen Amelonado werd gekweekt, maar of een fijner
  Forastero-óf een Criollo-type.
  Wat Suriname betreft, kan aangenomen worden, dat de
  door Francois van Aerssen in 1787 ingevoerde cacao een
  variëteit geweest is, die in de Spaansche eilanden in de 17e
  eeuw gekweekt werd en een zeer fijn product opleverde;
  waarschijnlijk dus een of andere Criollo.
   Eerst in Nepveu's Annotatien (omstreeks 1770) vindt
  men een eenigszins gedetailleerde beschrijving van de cacaovariëteiten, die in Suriname gekweekt werden.
  „Daar zijn wel drie of vier soorten, als de r^wmfi en m7d<? Caracas, de ora'matVe groofe en Afewe gm'fofe Cacao. De
  Caracasèoomew groeyen veel dikker van hout, ook hooger
  en schooner, de blaaden groot er en al de jonge blaaden
  zijn als vleeschkleurig. De boom duurt ook veel langer als
  de ordinaire, die gemeenlijk maar 12 a 18 jaaren draagt
  (meer of min na 't land ende cituatie) en dan door 't vergaan van zijn hout te niet gaan. De Caracas duurt wel eens
  so lang, doch draagt minder vrugten („egter zijn de pitten
  doorgaans platter, en soo wel niet gewild in den verkoop").
  De Tamme Caracas *) is groot en langwerpig, wel 6—7
  i) In de boven-Berbice komt verwilderde cacao voor uit het begin der
  18de eeuw. Deze wordt door J. B. Harrison (Timehri V, 3rd series) beschreven als 'the type formely known as Go/d«M Caracas, probably the best
  cacao in the world'. De rijpe vruchten zijn goudgeel, de vruchtwand is dun,
  de boonen zijn vol en rond en van uitstekende kwaliteit. Het is mij niet
  gelukt om over deze cacao (een Criollo ?) nadere inlichtingen te bekomen.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  52
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  duim lang met wijt van elkander staande ribben in de bast
  doch die niet diep in gaan, maar even te zien zijn; deese is
  beeter als ^e wt/ie, die korter ronder en nog gladder van
  vrugt is".
   De groote ordiwaiVe is langwerpig; wel 7 a 8 en 9 duymen
  lang, hout van 30 tot 50 en 55 schoone pitten. De ribben of
  vooren in de bast zijn bijna een half duym („quart duym")
  diep; deese wordt voor de beste gehouden.
  De &/tfy«0 orimat're is even so doch de boom als vrugt
  kleynder en dunder, houdt ook maar van 15 tot 25 pitten
  doch draagt het sterkste van alle so lang se duurt."
  Over kleur der vruchten en hardheid van de schil wordt
  niet gesproken, evenmin over de kleur van het binnenste
  der zaden.
  Blom (1787) onderscheidt slechts 2 soorten, de een
  sterk geribd, de andere ongeribd met iets grooter vrucht
  en zaden de zg. „Kuraakse" (blijkbaar Caracas). De
  vruchten zijn geel en bevatten 40-—46 zaden.
  Hartsinck (1770) beschrijift de cacaovrucht als puntig
  aan het einde, geribd en gekarbonkeld (dus wrattig), 8—
  10 duim lang en 3—4 duim breed. Er zijngroene, oranjeen
  donkerroode vruchten (Carracase).
  De laatste hebben grooter vruchten doch produceeren
  minder. Meestal zijn er 25—30 zaden in een vrucht van
  11 duim lang en 1 duim breed.
  Guizan (1788) zegt, dat de cacao van Suriname geheel
  op die van Cayenne *) gelijkt wat den vorm betreft en gem.
  48—50 zaden heeft (zelden minder dan 40, zelden meer dan
  55) .Men houdt de cacao met de sterkste ribben voor de beste.
  Volgens Ludwig (1789) zijn de rijpe vruchten geel of
  donkerrood en bevatten 20—25 zaden; men rekent ongeveer 300 pitten op een pond droge cacao.
   Stedman (1794), die de cacao-plantage Alkmaar (omstreeks 1775) beschrijft, noemt de vruchten geel. Ze bevatten ongeveer 30 zaden, zijn geribd en met knobbels
  voorzien. Hij geeft een zeer slechte afbeelding, die waari) Deze cacao is afkomstig van de wilde cacao aan de Yari, en zal dus
  waarschijnlijk een of ander Amelonado-type zijn, gelijkende op de wilde
  cacao, die in Suriname en aan de bov.-Amazone voorkomt.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  53
  
  schijnlijk niet het tegenwoordige Amelonado-type tot
  voorbeeld heeft gehad.
  Ook von Sack (1821) beschrijft gele vruchten, met
  slechts 20 zaden.
  In die dagen werd de cacao van 8—12 dagen gefermenteerd. Zoodra de zaden bij het doorbreken een „egale
  paarse of violetkleur" hadden, achtte men de fermentatie
  voldoende. Dit slaat ongetwijfeld niet op Criollo zaden
  (Verhandelingen enz. 1804).
  Teenstra, die omstreeks 1830 in Suriname was, beschrijft de rijpe cacao vrucht als citroengeel met stompe
  punt, waarover meridiaansgewijs 10 ribben loopen als
  bij de canteloupe, ongeveer een span (dus 2 d.M.) lang en
  1 d.M. in doorsnee, met 20—40 pitten.
  Door het fermenteeren (5—6 dagen) nemen de cacaoboonen een „donkerroode paarsche en violetkleur" aan.
  Gallais (1827) geeft een zakelijke beschrijving van de
  cacao-soorten die toenmaals in den handel bekend waren.
  Er worden 7 klassen door hem onderscheiden.
  1) Soconusco, Madelaine, Marcacaibo.
  2) Caracas, Occano, Trinidad.
  3) Guayaquil.
  4) S«n'waw£, Demerara, Berbice, Sinnamari, Arawari,
  Macapa.
  5) Maragnon, Para.
  6) Antillen, Cayenne, Bahia. ;
  7) Bourbon.
  "
  '
  Deze worden afgebeeld en beschreven.
   Onder de cacaoboonen van Suriname vond men deels
  afgeronde vormen, die op „Soconusco" geleken, de rest
  was afgeplat. Sommigen hadden den vorm van een bijna
  gelijkzijdigen driehoek (Gallais pi. II no. 4), anderen hadden den vorm van „„Guayaquil". Een bittere smaak en
  een weinig aangenaam aroma maakten, dat deze cacao
  door de goede fabrieken niet gebruik werdt *).
  *) Ook von Sack (1821) zegt dat de Surinaamsche chocolade slecht is en
  een scherpen smaak heeft; zoo schrijft ook Teenstra (1835), dat de Surinaamsche chocolade niet van de beste soort is, een weinig sterk en bitter,
  maar zeer vet.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  54
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  Uit bovenstaande mededeelingen laat zich slechts afleiden, dat de in het laatst der 17de eeuw en het begin der
  18de eeuw in Suriname gekweekte cacao een andere variëteit moet geweest zijn dan de tegenwoordige Amelonado, waarschijnlijk een vrij diep geribde, gele soort met
  wrattige schil en een betrekkelijk gering aantal zaden, die
  echter een goede kwaliteit cacao leverde.
  Reeds omstreeks 1740, dat is dus aan het einde van den
  eersten opbloei der cacaocultuur, kende een Surinaamsche planter de meer gewaardeerde Caracas-variëteit, die
  mogelijk toen reeds in Suriname aanwezig was.
  Zeker is, dat tijdens den 2den opbloei der cacaocultuur,
  omstreeks 1770—80 (Nepveu, Blom) ook variëteiten werden gekweekt, die toen als „Caracas" bekend stonden en
  minder sterk geribde vruchten hadden dan de oude Surinaamsche cacao. De gladde, ronde vorm, die Nepveu
  noemt als wilde Caracas en die een product van mindere
  kwaliteit oplevert, zou het tegenwoordige Amelonadotype kunnen zijn.
   Vermeld wordt, dat de Caracas-cacao een krachtiger
  boom is, die langer duurt dan de gewone, maar dat de pitten platter zijn en tegenover de ronde zaden der „Ordinaire cacao" een product van mindere kwaliteit vormen.
  Waarschijnlijk was de Caracas-cacao *) een of ander Foi) Met den naam Caracas, die reeds in het handschrift van 1740 genoemd wordt en nog heden ten dage in Suriname in gebruik is, heeft men
  blijkbaar verschillende variëteiten aangeduid, die van het gewone algemeen gekweekte type afweken. Quandt, die van 1768 tot 1790 in Suriname
  •was, beschrijft de Surinaamsche cacao als citroengeel (rept ook over eenige
  dagen fermenteeren in een vat en de aschbehandeling). Hij zag in Berbice
  ook de cacao, die men „Karaka" noemde en waarvan de vrucht beter was,
  De boom was echter kleiner als de gewone Surinaamsche (dus juist omgekeerd als bij Nepveu!). Wellicht was de Caracas van Berbice (genoemd
  door Quandt en Harrison) een Criollo in tegenstelling van de Surinaamsche.
  Tegenwoordig noemt men in Suriname Caracas (of roode Caracas) een
  forasterotype, dat volgens Preuss identiek is met de Trinidad-forastero;
  sommige planters noemen echter elke roode cacao Caracas.
  Volgens de Quélus en Labat werden reeds omstreeks 1700 in den handel
  onderscheiden groote en kleine Caracas, groote en kleine cacao van de Eilanden. De Caracas-cacao ging door voor beterdandie van de Eilanden. De
  boonen waren grooter, platter, minder bitter en bevatten meer vet. Men rekende dat voor 1 pond cacao 400 boonen van de Eilanden noodig waren tegen 300 Caracas boonen .De Spanjaarden mengden beide soorten door elkaar.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  55
  
  rastero-type. Zooals hieronder zal blijken, is het zoo goed
  als zeker, dat de geribde wrattige cacao, die in het begin
  der 18de eeuw gekweekt werd een gele Criollo geweest is.
  Van veel belang is, dat eenige relicten der voormalige
  Surinaamsche cacaocultuur zijn teruggevonden.
  In 1905 werd door den landbouw-assistent A. W. Drost
  witzadige cacao verzameld, die op een grondje in de Cottica werd aangetroffen (Jaarverslag Dept. van den Landbouw in Suriname 1905 p. 34).
  Van deze cacao werd in den cultuurtuin te Paramaribo
  aangeplant in 1906. In 1908 waren er nog slechts 2 boompjes overgebleven (Verslag 1908 p. 42). In 1913 (Verslag
  1913 blz. 55) was nog één boom aanwezig, die in dat jaar
  14 vruchten voortbracht, die 900 Gram cacao (versch) opleverden. Begin 1920 kon ik deze cacaovariëteit in den
  Cultuurtuin niet meer terugvinden. Waarschijnlijk is de
  boom gestorven.
  Later (April 1920) bij een bezoek aan de Cottica gelukte het mij, om deze cacaovariëteit terug te vinden *) op de
  reeds aan het einde der 18de eeuw verlaten ^) plantage
  Nw. Java (zie kaart A. De Lavaux, ook nog aangegeven
  op de kaart van Cat eau van Rosevelt).
  Dit is een zuiver Criollo-type, met op doorsnede witte
  zaden ^) en een zeer dunne en zachte vruchtschil (ongeveer 1 c.M. dik), die zich gemakkelijk met een pennemes
  laat doorsnijden.
   De vruchten zijn citroengeel, ongeveer 15 c.M. lang en
  6—7 c.M. breed met een vrij stompe scheeve punt, een
  i) Dit was mogelijk door de hulp van den heer E. Essed, door wiens bemiddeling later ook eenige rijpe vruchten ontvangen werden, waarvan de
  zaden in den Cultuurtuin zijn uitgeplant. Een tiental plantsoenen daaruit
  gekweekt zijn geplant op de plantage De Maasstroom (langs het middenpad
  veld. 10.)
  *) Nw. Java wordt in de Surinaamsche Almanakken van 1795 en later
  niet meer genoemd onder de in cultuur zijnde plantages. Blijkens een oud
  notarieel archief (zie artikel Mr. R. Bijlsma in W. I. Gids III p. 325) werd
  Nw. Java geïnventariseerd in 1736; in October 1756 werderdoorNw. Java
  een nieuwe warrand aangevraagd door de erven Metzger (zie W. I. Gids
  IVp. 151).
  ') 6 zaden gedroogd in exsiccator wogen 7.7 Gram (gem. 1.3 Gr.). De afmetingen in m.M. waren resp.: 23 x 15 x 9; 25 x 15 x 6; 23 x 15 x 8;
  25 x 14 x 10; 22 x 15 x 7; 24 x 15 x 6; Gemiddeld 24 x 15 x 8.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  56
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  uiterlijk hobbelige, weinig diep gegroefde wand (zie pi.
  IV).
  Uit 5 vruchten werden 141 zaden verkregen (gem. dus
  28).
  De zaden hebben een eigenaardigen driehoekigen vorm;
  de afmetingen, (bepaald naar 9 versche zaden) varieerden
  als volgt:
  lengte 23—27 c.M. gem. 25, breedte 15—17 gem. 16, dikte
  10—12 gem. 11 mM.
  Het gewicht van 9 zaden (versch) bedroeg 23 gram, gem.
  2.5 Gram.
   De uit de zaden verkregen „plantsoenen" groeien zwak
  (zooals trouwens bij alle Criollo's); 16 maanden na het
  uitplanten zijn de grootste niet hooger dan 30 c.M.
  Later (Nov. 1921) werd veel hooger aan de Cottica een
  2de Criollo-overblijfsel gevonden; nl. daar waar de Lavaux de plantage Vrindsburg teekent, eenige K.M's beneden de bauxietontginning Moengo.
  De vruchten hiervan, gelijken volkomen op die van Nw.
  Java, zijn echter wat minder wrattig. De afmetingen van
  7 verzamelde vruchten waren tot 16—17 c.M. lang en 7—
  8 c.M. breed; ze bevatten totaal 195 zaden -dus gem. 28
  per vrucht) met een gewicht van 549 Gr. (versch) of 2.8 Gr.
  per zaad *).
  Later zijn nog een aantal vruchten verzameld, door Dr.
  G. Stahel. Een volwassen nog onrijpe vrucht woog 580 Gr.
  2 rijpe vruchten 710 gram. De laatste bevatten 58 pitten,
  welke versch 195 Gr. wogen; dus gem. 3.4 Gr. per pit. Na
  fermenteeren en drogen wogen 53 zaden 77.105 Gr.; gem.
  dus 1.46 Gr. De afmetingen dezer bereide zaden (zie pi. IV)
  waren:
  23. 1 x 15.2 x 11.1 m.M.; (gemiddelde van 52 pitten,
  de lengte varieerde van 19—26 m.M., de breedte van 13—
  18, de dikte van 8—14).
  Terwijl de boomen in het lage terrein op „Nw. Java" er
  zeer zwak en slecht ontwikkeld uitzagen, waren die op
  *) Van deze cacao is een bed aangeplant in den Cultuurtuin te Paramaribo ; tevens is een bed oculaties aanwezig op Forastero-onderstam (beide
  in stuk M).
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTÜUR IN SURINAME
  
  57
  
  „Vrindsburg", welke op een hoogen leemoever stonden,
  voor het meerendeel zeer forsch en gezond (tot ruim 13
  meters hoog). In beide gevallen waren de cacaoboomen
  o vergroeid door secundair bosch.
  Ook de zaailingen afkomstig van „Vrindsburg" groeiden traag, hoewel vlugger dan die van Nw. Java; na 9
  maanden hadden de grootste „plantsoenen" een hoogte
  van 30—35 c.M. bereikt.
  De cacao van deze plaatsen komt uiterlijk vrij goed overeen met de afbeeldingen van Merian, en de Lavaux, gelijkt ook eenigszins op de door de Quélus afgebeelde
  vrucht, die echter slanker is.
  Wegens gebrek aan vergelij kings-materiaal kon ik niet
  uitmaken, met welk der tegenwoordige Criollo-typen de
  oude Surinaamsche het meest overeenkomt. Wat vorm
  en afmetingen betreft gelijkt ze eenigszins op de JavaCriollo (van Hall t.a.p. fig. 21) en Venezuela-Criollo *))
  (Preuss-Expedition pi. 1 no. 3).
  Bij deze is echter het gewone type rood gekleurd.
  Karakteristiek voor de Surinaamsche-Criollo lijkt mij
  i) Wanneer de Surinaamsche Criollo een overblijfsel is van de indertijd
  uit Trinidad ingevoerde, is ze vermoedelijk afkomstig uit Venezuela.
  Voor de afmeting van verschillende thans in den handel zijnde Criollozaden wordt opgegeven:
  Venezuela, eerste soort 25 X 1 5 x 8 mM. (Jumelle)
  Caracas,
  23 X 1 5 x 8 mM. (Zipperer)
  Ceylon, eerste soort
  23 X 14 x 8 mM. (Wright)
  Java
  23 X 12 X 9 mM. (Zipperer).
   Preuss (1900) beschouwt Oost-Venezuela als het vaderland van de Criollo-cacao, eerst in den laatsten tijd is daar Forastero gekomen. Hij meent
  dat deze variëteit uit West-Venezuela (de Orinoco-delta) of Ecuador afkomstig is waar ook wilde cacao aangetroffen wordt. Het is echter zeker,
  dat men in Cayenne en Brazilië de cacaocultuur begonnen is met wilde Forastero uit het binnenland (Criollo schijnt men daar nooit verbouwd te hebben), zoodat de boven-Amazone en het aangrenzende gebied als een tweede
  oorsprongsland der Forastero beschouwd kan worden. De Criollo, die oorspronkelijk door de Spanjaarden op Trinidad verbouwd werd, dus ook de
  later in Suriname ingevoerde, zal vermoedelijk uit het nabij gelegen Venezuela afkomstig geweest zijn. Een andere hypothese omtrent den oorsprong
  der Criollo is dat deze uit Centraal-Amerika komt (Simmonds-Tropical
  Agriculture 1889). De door de Quélus en Labat beschreven cacao, die óf
  een Criolle was óf daar zeer dicht bij stond, kwam volgens Labat op bijna
  alle Antillen in het wild (verwilderd ?) voor en schijnt het materiaal geleverd te hebben, toen men daar met de cultuur begon.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  58
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  de min of meer driehoekige vorm der pitten (pi. IV.). Eigenaardig is, dat Gallais (1824) als een typisch Surinaamschen vorm pitten noemt, die nagenoeg den vorm hebben
  van een gelijkzijdigen driehoek. Voor zoover mij bekend
  is, komen die onder de tegenwoordige Surinaamsche plantagecacao niet voor.
   Waarschijnlijk is dit de ordinaire geribde (Surinaamsche) cacao van Nepveu. Het jonge blad van deze gele
  Criollo is zuiver geelgroen en niet bleek rose of rood zooals
  meestal bij cacao het geval is. Aangenomen, dat dit de
  Ordinaire geribde cacao is, is het dus begrijpelijk, dat Nepveu als kenmerk der Caracas noemt dat alle jonge bladeren v/££scM/£Mn'g zijn. Wellicht was die Caracas een variëteit met roode vruchten *) zooals Hartsinck zegt; Nepveu en Blom echter spreken daar niet over, hun tijdgenoot Ludwig noemt echter donkerroode vruchten (naast
  gele.)
  Volgens Nepveu (1770) heeft men ook in de Tempati
  goede cacao gehad.
  F. W. Hostmann (Over de beschaving van negers in Amerika, Amsterdam 1850 dl. II blz. 287) zag in 1839 in de
  Mapane cacao, die al 50 jaar verlaten was, maar niettegenstaande ze geheel door secundair bosch o vergroeid was,
  veel vruchten droeg.
  Volgens onlangs ontvangen berichten ^), komt nog heden zoowel in de Mapane als in de Tempati verwilderde
  cacao voor.
  In de Mapane is een plek nabij een boschnegerdorp, welke de boschnegers „cacaogron" noemen.
  Kort daarna bracht de opzichter bij het Boschwezen
  J. C. Bruijning, die een dienstreis in de Mapane maakte, een
  rijpe vrucht van die plaats mee. Deze cacao is dezelfde als
  de gele Criollo van de verlaten plantages Nw. Java en
  Vrindsburg in de Cottica. De vrucht uit de Mapane (zie
  pi. IV) was 13.5 cM lang en 6,5 dik, woog 222 Gram en bevatte 26 zaden, die (versch) gem. 2,8 Gram wogen en op
  •) Bij variëteiten met roode vruchten is het jonge blad rood.
  *) Van Pater Wortelboer, een R. K. geestelijke die veel in die streken gereisd heeft.
   Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  59
  
  doorsnede zuiver wit waren. De vrucht wand was bij het
  doorsnijden zeer zacht, op de groeven 3—5, en op de ribben 8—9 mM. dik.
  Volgens Bruyning is „Cacaogron" gelegen in de bocht
  bij de £ van Mapane (kaart Cateau van Rosevelt), dus een
  eindweegs boven het tegenwoordige boschnegerdorp
  Gododrai. Hij zag eenige tientallen boomen, 10 M en meer
  hoog, welke op een hoogen oever stonden; ook hooger aan
  de Mapane werden langs een kreek je cacaoboomen aangetroffen, maar zonder vruchten. Volgens een boschneger,
  die den heer B. de cacao aanwees, komt ook aan de Tempati
  en in de boven-Commewijne (een half uur varens beneden
  de Tempatimonding) cacao voor. De boschnegers in die
  streken verbouwen geen cacao en maken van de verwilderde boomen geen ander gebruik dan zoo nu en dan de
  zaden van een rijpe vrucht af te zuigen.
  Volgens Nepveu waren in zijn tijd (omstreeks 1770) de
  Tempati en Mapane reeds geheel verlaten. Stedman, die
  in 1775 lang op Maagdenburg in de Tempati vertoefde,
  zegt dat van deze plantage toen niets meer overgebleven
  was dan een oude oranjeboom; boven de suikerplantage
  Goed-accoord in de boven-Commewijne was geen gecultiveerd plekje meer te vinden; alles was door de rebellen in
  1757 verwoest.
   Later ontving ik nog cacaovruchten van de omstreeks
  1800 verlaten plantage Ostage in de boven-Commewijne
  (in de Almanak van 1796 als suiker-plantage genoemd, in
  de Almanak van 1818 en latere niet meer opgegeven). Dit
  was een gele, weinig diep gegroefde Forastero met een
  harden, ongeveer 15 mM. dikken vruchtwand, elliptisch
  met stompe punt, bij den steel niet ingesnoerd. De 2 onderzochte vruchten wogen resp. 603 en 547 gram, bevatten 39 en 49 zaden, die versch 139 en 146 gram wogen. De
  vruchten waren resp. 16 en 15 cM. lang en 10 cM. dik. De
  zaden hadden donkerpaarse zaadlobben.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  60
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  I V . CULTUUR, OOGST EN BEREIDING
  
  1. PTai a/s g£ScAi&/e growa* go/i. Waar i e cacaocw/^M«r
  
  De meer genoemde planter van 1740 stelt als eisch
  voor cacaogrond, dat ze niet al te „droog" *) en niet al
  te vet is; het best is „met steen sand of schulpen ondermengd".
  Waar de cultuur in die jaren uitgeoefend werd, leeren we uit een oud notarieel archief van Surinaamsche
  plantage-inventarissen uit het tijdperk 1713—1742. (zie
  R. Bijlsma W. I. Gids III p. 325). Een uittreksel daaruit,
  voor zoo ver het cacao betreft, is afgedrukt in bijlage I.
  Daaruit valt aangaande de grondsoort, die bij voorkeur
  genomen werd voor cacao, weinig af te leiden. Uit alles
  blijkt, dat we bijna op alle plantages met proef aanplantingen te doen hebben. Slechts in enkele gevallen zijn er
  1000 of meer boomen geplant (No. 29, 30, 52, 57, 72).
   Waar de leeftijd opgegeven wordt zijn het meestal zeer
  jonge boomen van 1—-3 a 4 jaar. De oudste, waarvan de
  leeftijd vermeld wordt, zijn 9 jaar (No. 16, vergl. No. 69
  7 jaar, No. 75 71 jaar). Niet zelden werd de proef aanplant
  tusschen de koffie gezet (No. 7, 20, 23, 31, 36, 63, 64),
  soms langs de paden (No. 73), zooals later meer geschiedde.
  De aanplantingen waren gelegen in de Suriname-rivier
  boven Paramaribo ^) tot zelfs op Gelderland en Berg en
  Dal. Op de plantages in hare zijkreeken was ook vrij veel
  aangeplant, vooral in de Para, waar vrij groote aanplantingen gemaakt werden (No. 21, 23, 29, 30, 33, 37, 38).
  In de boven-Commewijne waren ook enkele grootere aanplantingen (No. 51, 52, 57).
  *) Schraal, onvruchtbaar.
  •) De Suriname-rivier beneden het fort Zeelandia te Paramaribo en de
  Commewijne beneden het fort Sommelsdijk mochten om strategische redenen niet in cultuur gebracht worden. Eerst met de voltooiing van het fort
  Nieuw-Amsterdam, aan de samenvloeiing van Commewijne en Suriname,
  kwam dit bezwaar te vervallen (1747).
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  61
  
  Voor de Mapane (Sarwakreek) en de Tempati wordt
  slechts één aanplanting genoemd (No. 61 en 62) *).
  Nepveu (1770) acht het raadzaam om vóór het planten
  te onderzoeken of er op 2—3 voet diepte in den bodem
  geen ondoorlaatbare laag zit, zooals in de tusschen- en
  benedenlanden *) veel het geval is. Men moet in zoo'n geval de plantgaten daar doorheen graven en ze met zachten grond aanvullen.
   Versch goed diep land, dat ten minste 2 a 3 voet diep
  zacht blijft, zoodat men er een stok in kan steken, zonder
  dat hij stuit, is volgens Nepveu geschikt. „Mollig" of zandig, eenigszins los land is goed, maar zware klei niet.
  „In de boovelande, selfs in Tampaty ®) heeft men zeer
  goede cacao gehad; ook wast ze wel in de beneedelande;
  in oude uitgedroogde *) lande is het plante van die boom
  voor niet."
  Aanhaling verdient ook wat een tijdgenoot Storm van
  's Gravensande, gouverneur van Essequibo, schreef over
  de cacaocultuur in de benedenlanden van Demerara
  (1767): „onder alle producten zien ik geene zoo veel belovende en tot verwondering van een ygelijk zoo voori) De 3 verlaten plantages, waarop overblijfselen van de oude gele Criollo („ordinaire of Surinaamsche") terug gevonden werden, komen in deze
  inventarissen niet voor met uitzondering van Nw. Java (1756), waar toen
  blijkbaar geen cacao aanwezig was.
  Uit bijlage I laat zich nog afleiden, dat de cacao soms door de droogte
  leed (no. 5, 28, 74) wat bij aanplantingen zonder blijvende schaduw, die
  waarschijnlijk in hoofdzaak uit de teere Criollo bestonden, wel te verwachten was. Dat de cacao meermalen genoteerd wordt als „zeer slecht" of van
  „geen verwachting" behoeft ons daarom ook niet te verwonderen (No. 13,
  22, 26, 27, 36, 37, 38).
  Vermeld wordt 1 geval waarbij de cacao door het stuwwater („frisjes")
  geleden heeft (No. 33) en 1 geval waar cacaoboomen door de insecten
  (Steirastoma-larven ?) bedorven zijn (No. 56).
  Ook blijkt dat in 1737 reeds mandjes gebruikt werden om cacao in uit te
  planten (No. 29).
  De vruchtdracht begon waarschijnlijk in het 4de jaar (vergl. no. 28, 77).
  *) Zie noot blz. 65.
   *) Reeds in Nepveu's tijd was een groot deel der bov.-Commewijne, der
  Tempati en verdere kreeken (dus ook de Mapane) geheel verlaten. (Naden
  grooten opstand der Tempati-negers in 1757).
  De wel sedert 50 jaren verlaten cacao die Hostmann in 1839 in de Mapane zag, zal wellicht toen ook wel niet meer in cultuur zijn geweest.
  *) D. i. uitgeteeld land.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  62
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  spoedig avanceerende als cacao in de veengronden. Dit
  is op aanprijzing van eenige Spanjaarden in de laage
  gronden geprobeert; een paar duysend boomen welke ik
  op Soesdijk in July laestlede hebbe laeten planten van
  omtrent een hand breet hoog vond ik daar komende over
  de drie voet h o o g . . . . Van een cacaoboom welke nu ses
  jaeren oud is en welke om eens te probeeren in de veengrond hadde laete planten heb ik verlede maend July 160
  beursen getrokken" (ƒ. A ƒ. ^0 FtV/ters, Storm van
  's Gravensande, 1920, p. 296).
  Met veengrond wordt hier bedoeld de met een dikke
  laag humus („veen") bedekte grond der beneden-landen.
  Volgens Blom (1787) is voor een cacaoplantage nieuw
  land noodig. Blauwe klei met 1^—2 voet humus („veen")
  is geschikt, ook wel meer zandige grond, als er zware boomen op groeien. Op schralen grond (schulpritsen) sterft
  de cacao na 8—9 jaar. De grond kan voor cacao nooit te
  vet, wel te mager zijn. In het bovenland, waar de grond
  hoog, zandig of steenachtig is, met zware bosschen begroeid, gedijt de cacao ook.
   In biri-biri-land groeit de cacao slecht. De goede
  grond daarvan is nauwelijks 10 duim diep, dan volgt een
  onvruchtbare, ondoorlatende klei; wanneer de cacao
  daar met den wortel op komt, sterft ze.
  Cacaoplantages kwamen in dien tijd o. a. voor in de
  Orelana-kreek en de Cottica. De ben.-Commewijne was
  bijna geheel in koffie; in Stedman's tijd (omstreeks 1775)
  was echter Alkmaar een groote cacaoplantage.
  Guizan (1788) zegt, dat de cacao goed groeit in laag
  land, mits het goed gedraineerd is; men moet den grond
  goed beschaduwd houden, want de grond wordt licht
  door zon en lucht bedorven; de cacaoboom houdt er van,
  dat zijn voet beschaduwd wordt.
  Ook Ludwig (1789) zegt, dat de cacao een goeden vetten grond verlangt, dat men niet als bij koffie- en suikerplantages den grond eerst beplanten kan met „kost"
  voor de slaven, want de cacao eischt de heele vettigheid,
  groeit alleen dan goed, duurt ook langer en brengt meer
  en betere vruchten voort.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  63
  
  In een later geschrift van Blom (1801) lezen we nog
  eens, dat nieuw vet en goed gedraineerd land noodig is
  voor cacao. Geschikt is „zwaare veen" met grauwe en
  blauwe klei, in het bovenland de plaatsen aan den voet
  der bergen, waar klei en leem is. Op blauwe en grauwe
  klei met een dikke humuslaag kan men eerst nog 2 jaar
  „kost" planten. Daarna wordt het land omgespit, de
  kleine trenzen geslecht en zoo blijft het nog 2 jaar braak
  liggen.
  Zand, biri-biri- en mangroeland zijn ongeschikt voor
  cacao.
  Blom rekent, dat in de bovenlanden de cacao ongeveer
  18 jaar aangehouden kan worden.
   Volgens hem groeit de penwortel van cacao in goeden
  grond 15—20 duim diep (die van koffie 12). Nepveu rekent blijkbaar ook dat de grond voor cacao minstens 2—3
  voet diep moet zijn *). Volgens Nepveu groeit de penwortel van cacao in „goet zagt land", heel diep en heeft het
  bovenaan slechts eenige „wort el vezels", soms ook heeft
  de boom daar een of twee wortels.
  In de Verhandelingen enz. (1804) wordt grauwe of geelachtige klei, met zand gemengd, voor het beste cacaoland
  gehouden. In de vette blauwe klei groeit de boom al te
  welig en geeft daarom maar weinig vruchten, duurt echter lang.
  Ongeschikt wordt geacht:
  1. gele of leemachtige klei, omdat het te vast en te gepakt is en het water niet goed doorlaat.
  2. parwa- en mangroe-landen, (tenzij ze zeer lang in
  polder gelegen hebben), vanwege de „zwavel" deelen.
  3. biri-biriland, heeft te veel „zwavel" en „zure" deelen.
  ') In vele handboeken over cacaocultuur wordt een diepte van een meter noodig geacht, soms zelfs meer (Hunger-van Gorkom's O. Ind. cultures
  dl. II stelt voor vlak terrein als eisch 1J—1£ M.).
  Op de zware ingepolderde kleigronden der tegenwoordige Surinaamsche
  plantages, waar het grondwater reeds op geringe diepte gevonden wordt,
  wordt de groei van den penwortel sterk onderdrukt ten koste van de zijwortels, die zich krachtig ontwikkelen.
  In de vroeger beplante bovenlanden, zal de cacao in diepen poreuzert
  grond zeker een normalen penwortel vormen zooals Nepveu beschrijft.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  64
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  4. darrie- of turflanden, omdat die te onvruchtbaar
  zijn en bezwangerd met „zure" en „aluinachtige" deelen
  en het water niet goed loozen.
   Goed gedraineerde, losse vruchtbare klei is het beste.
  Deze vindt men nergens beter dan aan de Comme wij ne *)
  en Orelanakreek, waarvan men ook „proeven heeft dat de
  Kakaoboom in die Landen zeer welig groeit en oud wordt."
  In het bovenland van de Para, Suriname en Comme wij ne
  groeit de cacao ook goed, maar sterft na weinige jaren.
  Volgens Teenstra (1835) groeit de cacao het best op een
  vlakken, vetten en vochtigen grond, die tegen zware winden beschut ligt. Men houdt in Suriname oude verlaten
  koffiegronden, die 12 a 15 jaar in „kappewierie" gelegen
  hebben, voor de meest geschikte cacaogronden. In Suriname groeit de cacao niet weelderig op „salpeterachtige
  mangroe-gronden''.
  De opmerking over de sedert 12—15 jaar verlaten koffiegronden als geschikt voor cacao, is in tegenspraak met
  hetgeen Blom (1801) meedeelt:
  Uitgeputte koffiegronden, die 18—20 jaar braak gelegen hadden (men damde de trekkers af, zoodat het land
  onder water kwam te staan) zijn volgens Blom voor cacao
  nog ongeschikt, de koffie groeit er schraal in, suiker slechts
  matig. De klei is taai en compact, heeft geen humus en is
  ondoorlatend geworden *), het water sijpelt er niet meer
  door; „die vermaagerde gesloote klei blijft gesloten."
  Bij het weer in cultuur brengen van zulke verlaten
  gronden werd de bovenkorst van het land afgehaald en
  daarmee de kleine trenzen gedicht, vervolgens werden
  nieuwe kleine trenzen gegraven in het midden der bedden
  (dezelfde werkwijze wordt beschreven in de „Verhandelingen" van 1804). Terecht houdt Blom deze vreemde hani) Deze grond was overigens 70 jaax tevoren ook nog parwa- en mangroeland.
  *) In den regentijd kleeft ze bij het wieden aan het „houweel" en is in
  den drogen tijd steenhard. Er groeit veel onkruid op. Op normaal land wieden 5—6 negers een akker per dag, op zulk land zijn er 8—9 noodig.
   Op normaal land slaan 16 negers per dag met het „houweel" 1 akker
  om (6 duim diep), op land dat langer beplant en waar de klei taai is zijn 20
  negers noodig.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  65
  
  dels wij ze voor schadelijk omdat men zoodoende de vruchtbare aarde, die zich gevormd heeft, in de oude trenzen
  werpt i).
  Hij voert 2 voorbeelden aan van koffie gronden in een
  zeer vruchtbare streek, die na 15 jaar braak te hebben gelegen en aldus behandeld te zijn (bovendien omgeslagen
  en gespit) voor koffie, bananen en katoen nog geheel ongeschikt waren. Blom meent, dat totaal uitgeteeld suikerland minstens 30, katoenland 60 en koffieland 90 jaar
  braak moet liggen.
  Hij raadt een ander systeem aan, om verlaten grond
  weer zoo spoedig mogelijk vruchtbaar te maken: Het gewas dat op den uitgeputten grond staat, rooien, de kleine
  trenzen dempen, (de trekkers blijven open) het land 13—
  14 duim 2) diep met de schop omspitten in groote kluiten.
  Deze mogen niet fijn gemaakt worden, ze moeten door
  lucht, zon enz. murw worden en vallen dan uit elkaar. Na
  1 jaar is de grond reeds goed begroeid en tegen de zon beschermd, in het 4de en 5de jaar groeien er al boomen op.
  Na eenige jaren wordt gekapt en als de humus niet te
  droog is, gebrand. De kleine trenzen worden gedolven en
  de grond direkt beplant.
  Als het land op die wijze 2—3 jaar braak gelegen heeft,
  is het geschikt voor suiker. Blom meent echter, dat het
  wel 25 jaar zal duren voor men er weer cacao en koffie op
  kan planten.
   ') En wat m.i. niet minder erg is, in plaats daarvan onvruchtbaren ondergrond (uit de nieuwe kleine trenzen opgedolven) over de bedden spreidt
  Dat men door opeens veel „onverweerden" ondergrond op de bedden te
  brengen (als bijv. bij het sterk verdiepen der trenzen of splijten der bedden
  plaats vindt) zijn grond totaal bederft en eerst na veel moeite weer in orde
  kan krijgen, hebben de Surinaamsche planters tijdens de bacovencultuur
  (1906—1913) ondervonden.
  Verder bestond bij het opnieuw bedelven het gevaar, dat er in de oude
  gedempte trenzen (op het midden der bedden) water hangen bleef (vergl.
  Verhandelingen 1804 blz. 42).
  -) Blom rekent dat in Suriname de vruchtbare aarde niet dieper gaat
  dan 14 duim. „Onder dezelve is de kleij geheel onvrugtbaar, die nat zijnde,
  geen water uittrekt (laxeert), en uitgegraven in de lugt gelegt wordende, is
  dezelve zo hard als steen; een gewas van wat soort het mogte zijn, door de
  vruchtbare in de onvruchtbaare Aarde geplant zijnde, staat wel eenigen
  tijd te kwijnen; maar sterft eindelijk."
  5
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  66
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  Het is aannemelijk, dat bij de tegenwoordige cultuurwijze met tusschenplanting van Erythrina glauca (koffiemama), een boom die veel humus produceert, den grond los
  werkt en met stikstof verrijkt, de cacao-en koffiegronden veel
  minder gevaar loopen om uitgeput te worden dan vroeger
  toen er geen schaduwboomen gebruikt werden.
  Er zijn in Suriname vele cacao velden, die reeds 50 jaar
  oud zijn, en wanneer ze goed onderhouden worden, nog
  het volle product, (200 K.G. per akker) opleveren.
   Een dergelijke algemeene uitputting der gronden als
  omstreeks 1800 voorgekomen is, toen na de groote opleving der koffiecultuur omstreeks het midden der 18de
  eew de voorste landen van bijna alle plantages uitgeput
  waren, zal bij de tegenwoordige cultuurwijze met schaduwboomen wel niet meer voorkomen.
  Het invoeren van tusschenplanting met Erythrina omstreeks het midden der 19de eeuw, is wellicht de belangrijkste gebeurtenis geweest, die in de geschiedenis der koffie- en cacaocultuur in Suriname heeft plaats gehad.
  M. S. Merian (omstreeks 1700) voegt bij haar afbeelding
  van de Surinaamsche cacao een aanteekening waarin o. a.
  gezegd wordt: „Het is moeilijk om ze te kweeken, omdat
  men ze door een of anderen boom moet beschaduwen tegen de sterke zon. die ze niet kunnen verdragen. Om die
  reden plant men er wanneer ze jong zijn, èananen of 6acouen naast, die ze tegen te groote zonnehitte beschutten.
  Hieruit en ook uit de volgende berichten blijkt, dat in
  Suriname bananen en bacoven (soms ook andere planten)
  als hulpschaduw gebruikt werden sinds de eerste dagen
  der cultuur.
  Daarentegen is de volwassen cacao zowaar schaduw gekweekt tot omstreeks het midden der 19de eeuw (zie onder 3).
  In een onlangs gepubliceerde memorie *) van 1735 (R.
  ') Schrijfster was in 1696 eigenares van de plantage Boxel aan de Suriname-rivier en kocht in 1702 met haar schoon broeder Mr. Paul van der
  Veen, Sinabo aan de Cometewane. Ze bleef tot 1709 in Suriname.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  67
  
  Bijlsma W. I. Gids IV p. 53) wordt gezegd, dat men de cacaoplantjes op bedden in den tuin of in mandjes *) kweekte, dat men in het veld plantgaten groef, waarin wat mest
  gebracht werd en bij het planten de pen wortel afsneed ^).
  De aanplanting werd omringd met een dubbele rij bananen of „waterwilligen" &) om haar tegen den wind te
  beschermen.
  Belangrijke aanwijzingen omtrent het planten van cacao verschaft het handschrift van een Surinaamschen
  planter, die blijkens den tekst schreef na het jaar 1739
  en tijdens het bouwen van het fort Nw. Amsterdam, dus
  in de jaren 1740—1747.
  Sommigen planten in bakken of in mandjes, maar volgens den schrijver is het beter direct in het veld te planten ; men krijgt dan krachtiger planten en heeft geen beschadiging door overplanten te duchten. De grond werd
  eerst met een spa ongeveer 1 voet diep omgespit en opdat
  men daar niet op zou trappen werden er eenige pina-bladeren *) bijgestoken. In een gat van 1|—2 duim diep werden twee pitten gelegd (de 2de pit voor de „securiteyt").
  De jonge cacao moet tegen de zon maar vooral tegen
  den wind beschermd worden. Daarvoor werden bananen,
  soms ook koorn(mais) of cassave gebruikt, soms alleen
  „een Huyze van eenige takken Pien" *).
  De schrijver houdt bananen en bacoven voor het beste,
  omdat deze 10 vt. hoog worden en na de vrucht vorming
  weer nieuwe spruiten vormen, zoodat men ze kan laten
  staan tot „de kakauw zijne kroon heeft opgegeven, als
  wanneer hij tegelijk ook zooveel kragte ontvangen heeft
  dat hij zig van andere Hulpe niet van nooden heeft te bedienen *).
  *) Vergl. bijlage I, no. 29.
  2) Vergl. Guizan 1788.
   *) Welke boom bedoeld wordt is niet duidelijk wellicht zg. „waterhout"
  (watra hoedoe), Trichanthera gigantea H.B.K. een zeer snel groeiende
  Acanthacee, die men ook in later tijd (zie Blom 1786) nog wel als wind breker rondom de cacaostukken plantte, en ook heden nog wel eens gebruikt
  om sneleen windbrekendeheg te krijgen, of alshulpschaduw in open plekken.
  *) Van den pina- of palisadepalm (Euterpe oleracea Mart).
  *) Hieruit blijkt reeds dat alleen hulpschaduw, geen blijvende schaduw,
  gebruikt werd.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  68
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  De pinahuisjes zijn volgens onzen schrijver minder geschikt, omdat ze, als ze verdord zijn, omwaaien en omdat
  het dwaas zoude zijn, niets van den grond te halen, als
  men daarmee de cacao niet schaadt.
  De plant wijdte wordt gesteld op 15 voet. Op een stuk
  van 10 akker staan 1849 boomen, elke rij bevat er 43 *),
  aan de „groote slooten" staan de boomen 7£ voet van den
  kant.
  Nepveu (omstreeks 1770) handelt uitvoerig over het
  cacaoplanten. Het verdient volgens hem aanbeveling, om
  eerst na te gaan of zich in den grond dien men met cacao
  wil beplanten ook ondoorlatende lagen bevinden op 2—3
  voet diepte, zooals in de tusschen- en bovenlanden ^) niet
  zelden het geval is. Men moet dan daarin plantgaten
  slaan en deze met zacht en grond aanvullen. Doet men dit
  niet, dan stuit de pen wort el op de harde laag en sterft het
  boompje. Met een stok wordt onderzocht of de grond minstens 2 a 3 voet diep zacht blijft.
   Als plantmateriaal kiest men de grootste vruchten en de
  beste soort en zoekt de goede pitten uit. Men plant in December of Januari, ook wel in Mei of Juni.
  Sommigen planten ook in mandjes (7—9 duim hoog,
  4—5 duim wijd) waar men „twee pitten op het plat inzet". Ook wel werden de pitten eerst een dag of drie in
  zand of aarde gelegd tot ze even begonnen uit te loopen
  en dan met het „botje" naar beneden in de mandjes of in
  den grond gezet en met één duim aarde bedekt. De mandjes worden onder een boom in de schaduw geplaatst, daar
  de jonge plantjes de sterke zon niet verdragen kunnen.
  Zoo noodig, worden ze dagelijks begoten. Na 4—5 dagen
  komen de zaden op. Als het boompje 8—10 duim hoog is
  en 3—6 bladen heeft (d. i. minstens na twee maanden)
  wordt het in het veld geplant, waarbij sommigen de bodem van het mandje eerst los snijden.
  *) 10 akker = 100 vierkante ketting; 1 ketting = 66 Rijnlandsche voeten.
  *) J3<we«/a»d«n noemt Nepveu, wat verder dan 2 getijden, 18—20 uur
  varens, ligt, <w.ssctew/a»kf«w, wat tusschen 1—2 getijden varens gelegen is.
  (Het gebruikelijke vaartuig was een 6-riems boot).
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTÜUR IN SURINAME
  
  69
  
  Anderen planten de pitten direct op hun plaats in het
  veld, 2 of 3 ongeveer 8—9 duim van elkaar. Men laat de
  beste plant staan, sommigen laten ze alle staan.
   Ook wordt wel op bedden geplant op een voet of meer
  van elkaar. Als de plantjes ongeveer een voet hoog zijn,
  worden ze in het veld overgeplant; maar ze slagen niet
  altijd. Het best is nog „plantsoen" in mandjes gereed te
  houden voor het suppleeren.
  Voordat men de cacao in het veld plant, moeten er bananen geplant zijn, die reeds schaduw geven. Tot het derde en vierde jaar toe sterven er zeer veel boompjes en
  moet telkens gesuppleerd worden. Niet zelden snijdt de
  veenmol *) de jonge plantjes af, zoodat er van 1000 dikwijls geen 15 overblijven.
  „Door continueel aanhouden en suppleeren komt men
  eyndelijk teregt, en het stuk raakt vol, schoon eenige boomen sig reets groot vinden, als andere nog kleyn zijn, zonder ophouden moet men dagelijks de Boompjes laaten bezigtige om de worm die in de bast komt er uyt te haale, alsoo men anders de schoonschte boompjes vind die verdroogt zijn, dat ten eerste volgt, zoodra de bast de stam
  rond doorknaagt is, en de worm vreet altijd in het ronde ^)
  Deeze ongemakken vind men op deeze plaats meer en op
  de andere minder, ook na de saisoenen: als de Boom 3 of 4
  maaien gedraagen heeft dan is het gevaar meest over, en
  dan is het de gemakkelijkste Boom van Onderhoud, en
  ook het product van Bewerking, die men in Suriname
  heeft".
  Geplant werd op ongeveer 12 voet afstand in goeden
  grond, iets minder in schralen grond, doch zelden beneden
  10 voet. Sommigen plantten op 15—16 voet afstand en in
  het midden van de vier nog één („Quinquonge").
  Volgens Blom (1787) wordt jonge cacao onder de scha') Scapteriscus sp. ( = koti-koti).
   *) Ongetwijfeld wordt de „cacaotor" (Steirastoma sp.) bedoeld; Het
  „wurmen zoeken" wordt tot op den huidigen dag toegepast. De cacaotorren concentreeren zich vooral op open plaatsen. Wellicht was ten tijde van
  Nepveu, toen de jonge cacao na het wegkappen der hulpschaduw geheel
  open stond, de torrenplaag in jonge velden nog meer te duchten dan tegenwoordig.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 12:24:30AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  70
  
  GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME
  
  duw van bananen geplant. Er komen twee rijen cacaoboomen op 1 bed*). Op de plantplekken (16—18 voet afstand) worden stokken geplaatst. Bij eiken stok komen
  drie pitten op 1 duim afstand van elkaar en 1 duim diep.
  Soms plant men tot schaduw van het boompje 3 tajers
  rondom de stokken. Op het midden van het bed plant men
  bananen op 16—18 voet afstand en daar langs nog mais.
  Na 1 jaar is de cacao 2 voet hoog en worden de tajers weggenomen. De bananen zijn inmiddels volwassen geworden
  ze worden 4 jaar lang aangehouden. Twee a drie weken na
  het planten suppleert men op de plekken, waar niets opgekomen is.
  In een latere publicatie (1801) stelt Blom de plantwijdte
  ook op 16—18 voet. Geplant wordt in Januari of December. Voor het suppleeren wordt de aarde tot 8 voet in omtrek *) herhaaldelijk omgespit. Plantsoenen worden in
  mandjes gereed gehouden. Men kan zoo tot 15 jaar lang
  bijplanten, na dien tijd „neemt de aarde de jonge boomen
  niet wel meer aan"; het is dus zaak in de eerste jaren goed
  te suppleeren.
  