text: B
  ;
  
  r
  
  9
  
  S
  
  c
  
  Resultaten
  
  8
  
  B
  
  5
  
  P
  
  :
  
  R
  i
  
  0
  
  +
  
  6
  
  A
  
  C
  
  4
  
  x
  
  Y
  
  PISA-2018
  
  9
  
  in vogelvlucht
  
  :
  +
  
  q
  
  A
  
  :
  
  Joyce Gubbels
  Annemarie van Langen
  
  P
  
  I
  
  Nathalie Maassen
  Martina Meelissen
  
  S
  
  A
  
  Colofon
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht
  
  Aan deze rapportage hebben ook meegewerkt
  
  Joyce Gubbels
  
  Pieter Aalders
  
  Annemarie van Langen
  
  Christel Dood
  
  Nathalie Maassen
  
  Dorien Hopster-den Otter
  
  Martina Meelissen
  
  Eliane Segers
  Maarten Wolbers
  
  Enschede: Universiteit Twente
  2019. doi: 10.3990/1.9789036549226
  ISBN: 978-90-365-4922-6
  Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands
  Nijmegen: KBA Nijmegen
  
  Volledige referentie
  Gubbels, J., van Langen, A. M. L., Maassen, N. A. M.,
  & Meelissen, M. R. M. (2019).
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht.
  Enschede: Universiteit Twente. doi:
  10.3990/1.9789036549226
  
  Datavisualisatie & vormgeving
  Studio Lakmoes
  
  © December 2019
  Overname van gegevens uit deze publicatie is niet toegestaan, tenzij de bron wordt vermeld.
   Inhoudsopgave
  Colofon
  
  2
  
  Voorwoord
  
  5
  
  1. De uitvoering van PISA-2018 in Nederland
  
  6
  
  1.1 Wat is PISA?
  
  7
  
  1.2 Doel en opzet
  
  7
  
  1.3 Steekproef, respons en dataverzameling
  
  10
  
  1.4 Internationale rapportage
  
  13
  
  1.5 Leeswijzer
  
  14
  
  2. Leesvaardigheid
  
  15
  
  2.1 Definitie van leesvaardigheid
  
  16
  
  2.2 Trends in leesprestaties in Nederland
  
  17
  
  2.3 Trends in leesprestaties van meisjes en jongens
  
  18
  
  2.4 Spreiding en trends in leesprestaties naar opleidingstype
  
  19
  
  2.5 Trends in vaardigheidsniveaus van lezen
  
  21
  
  2.6 Leesprestaties in internationaal perspectief
  
  24
  
  3. Processen bij leesbegrip
  
  26
  
  3.1 Definitie van begripsprocessen
  
  27
  
  3.2 Trends in leesprestaties per begripsproces
  
  28
  
  3.3 Trends in leesprestaties per begripsproces van meisjes en jongens
  
  29
  
  3.4 Trends in leesprestaties per begripsproces naar opleidingstype
  
  30
  
  4. Leeshouding
  
  32
  
  4.1 Definitie van leesplezier en zelfbeeld bij het lezen
  
  33
  
  4.2 Leesplezier
  
  33
  
  4.3 Zelfbeeld bij het lezen: competentiebeleving en ervaren moeilijkheid
  
  37
  
  5. Wiskunde
  
  40
  
  5.1 Definitie van wiskundige geletterdheid
  
  41
  
  5.2 Trends in wiskundeprestaties in Nederland
  
  42
  
  5.3 Trends in wiskundeprestaties van meisjes en jongens
  
  43
  
  5.4 Spreiding en trends in wiskundeprestaties naar opleidingstype
  
  44
  
  5.5 Trends in vaardigheidsniveaus van wiskunde
  
  45
  
  5.6 Wiskundeprestaties in internationaal perspectief
  
  47
  
  6. Natuurwetenschappen
  
  49
  
  6.1 Definitie van natuurwetenschappelijke geletterdheid
  
  50
  
  6.2 Trends in prestaties natuurwetenschappen in Nederland
  
  51
  
  6.3 Trends in prestaties natuurwetenschappen van meisjes en jongens
  
  52
  
  6.4 Spreiding en trends in prestaties natuurwetenschappen naar opleidingstype
  
  53
  
  6.5 Trends in vaardigheidsniveaus van natuurwetenschappen
  
  54
  
  6.6 Prestaties natuurwetenschappen in internationaal perspectief
  
  56
  
  7. Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond
  
  58
  
  7.1 Opleidingsniveau van de ouders
  
  59
  
  7.2 Thuistaal
  
  69
  
  8. Welbevinden van Nederlandse 15-jarigen
  
  73
  
  8.1 Definitie van welbevinden
  
  74
  
  8.2 Algeheel welbevinden
  
  75
  
  8.3 Individueel welbevinden
  
  77
  
  8.4 Welbevinden op school
  
  78
  
  8.5 Welbevinden buiten school
  
  79
  
  9. Conclusie en discussie
  
  80
  
  9.1 Belangrijkste uitkomsten van PISA-2018
  
  81
  
  9.2 Discussie: leesvaardigheid
  
  87
  
  Literatuurlijst
  
  90
  
  Voorwoord
  PISA staat voor Programme for International Student Assessment. Het PISA-onderzoek is een grootschalig
  internationaal vergelijkend trendonderzoek naar de wijze waarop 15-jarigen worden voorbereid op het functioneren
  als mondige burger in de huidige kennismaatschappij. De leerlingen worden getoetst in de mate waarin zij hun
  vaardigheden in lezen, wiskunde en natuurwetenschappen kunnen toepassen in dagelijkse situaties. Ook wordt met
  vragenlijsten bij de leerlingen en hun schoolleiders informatie verzameld over de context waarbinnen leerlingen deze
  vaardigheden aangeboden krijgen, de gezinsachtergrond van leerlingen en over hun welbevinden.
   Dit rapport beschrijft de belangrijkste Nederlandse resultaten van PISA-2018 en maakt daarbij een vergelijking
  met de Nederlandse resultaten uit eerdere metingen (2003 t/m 2015). Ook worden de resultaten in internationaal
  perspectief geplaatst. PISA-2018 is uitgevoerd door een consortium van onderzoekers van de Universiteit Twente,
  het Expertisecentrum Nederlands en KBA Nijmegen. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van Ministerie van
  Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en gesubsidieerd door het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek
  (NRO) van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).
  Dankzij de medewerking van leerlingen, schoolleiders en docenten is waardevolle informatie verzameld over het
  huidige prestatieniveau op het gebied van lezen, wiskunde en natuurwetenschappen en over de leeshouding en
  het welbevinden van leerlingen. Wij willen allen daarvoor hartelijk bedanken. Daarnaast zijn wij dank verschuldigd
  aan alle onderzoeksassistenten die hebben geholpen bij het verzamelen en verwerken van de data. Hun inzet bij
  het bezoeken van scholen door het hele land en bij het nakijken van alle antwoorden was van groot belang voor
  de totstandkoming van dit rapport. In het bijzonder willen we Gerlof van der Werf en Raymond Overmars-Marx
  bedanken voor hun hulp bij het voorbereiden, inplannen en coördineren van alle afnames. We bedanken Christel
  Dood voor haar begeleiding bij het nakijken van de antwoorden op de open leesopgaven en Eva Hamhuis voor haar
  begeleiding bij het nakijken van de antwoorden op de open opgaven over financiële geletterdheid.
  Onze speciale dank gaat ook uit naar Andrea Netten, die mede verantwoordelijk was voor de uitvoering van
  PISA-2018 in Nederland in het eerste jaar. Wij willen ook Maud van Druenen bedanken voor de eindredactie en
  Studio Lakmoes voor de vormgeving van dit rapport. We hopen dat de resultaten waardevolle informatie bieden aan
  docenten, schoolleiders, ouders, beleidsmedewerkers en wetenschappers.
   Enschede, december 2019
  
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht
  
  5
  
  B
  ;
  
  r
  
  9
  
  S
  
  c
  
  8
  
  A
  B
  
  5
  
  P
  
  :
  
  R
  i
  
  0
  
  +
  
  6
  
  C
  
  4
  
  x
  
  1
  
  Y
  
  9
  
  :
  +
  q
  
  m
  
  A
  
  P
  
  I
  
  :
  
  A
  
  1. De uitvoering van
  PISA-2018 in Nederland
  
  1.1 Wat is PISA?
  PISA staat voor Programme for International Student Assessment en is een grootschalig internationaal vergelijkend
  trendonderzoek naar de wijze waarop 15-jarige leerlingen worden voorbereid op het functioneren als mondige
  burger in de huidige kennismaatschappij. In PISA worden leerlingen getoetst in de mate waarin zij hun vaardigheden
  in lezen, wiskunde en natuurwetenschappen kunnen toepassen in dagelijkse situaties. Daarnaast wordt met
  vragenlijsten bij de leerlingen en hun schoolleiders informatie verzameld over de context waarbinnen leerlingen deze
  vaardigheden aangeboden krijgen en over hun welbevinden.
  In het voorjaar van 2018 hebben in Nederland 4765 15-jarige leerlingen afkomstig van 156 scholen voor voortgezet
  onderwijs deelgenomen aan PISA. In dit rapport wordt – in vogelvlucht – verslag gedaan van de belangrijkste
  resultaten. In 2020 verschijnt een aantal verdiepende thema-rapporten.
  Het Nederlandse aandeel in PISA-2018 is uitgevoerd door een consortium van onderzoekers van de Universiteit
  Twente, het Expertisecentrum Nederlands en KBA Nijmegen. Het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek
  (NRO) van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) heeft het Nederlandse aandeel
  in PISA-2018 gesubsidieerd. De verantwoordelijkheid voor de internationale coördinatie ligt bij de Organisatie
  voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). De Nederlandse rapportages over voorgaande PISAmetingen zijn te vinden op: www.cito.nl.
   1.2 Doel en opzet
  PISA wordt sinds 2000 om de drie jaar uitgevoerd door de OESO. Nederland heeft tot nu toe aan alle PISA-metingen
  deelgenomen. PISA biedt OESO-landen en niet-OESO-landen (partnerlanden) inzicht in de kennis, vaardigheden
  en het welbevinden van hun 15-jarigen. Landen kunnen niet alleen de opbrengsten van hun onderwijs vergelijken
  met die van andere (omringende) landen, maar ook nagaan hoe het onderwijsniveau zich over jaren in eigen land
  heeft ontwikkeld. De PISA-toets en -vragenlijsten van 2018 zijn in 77 landen afgenomen: 37 OESO-landen en 40
  partnerlanden. In totaal betrof dit ruim 500.000 leerlingen. Deze landen hebben echter niet allemaal vanaf het
  begin aan PISA meegedaan, of zij hebben wel meegedaan, maar nog niet als OESO-land. Als er in dit rapport
  wordt vergeleken met OESO-landen, dan gaat het om 35 landen waarmee ook in PISA-2015 is vergeleken (Feskens,
  Kuhlemeier, & Limpens, 2016a).
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 1. De uitvoering van PISA-2018 in Nederland
  
  7
  
  De PISA-instrumenten (toets en vragenlijsten) zijn gebaseerd op een raamwerk waarin per domein beschreven wordt
  over welke vaardigheden een 15-jarige leerling zou moeten beschikken om zich te kunnen redden in het dagelijks
  leven, zowel nu als in de (nabije) toekomst (OECD, 2019). Voor elke PISA-meting wordt dit raamwerk geactualiseerd
  door een internationale expertgroep (zie voor het raamwerk van 2018: doi.org/10.1787/b25efab8-en).
  In haar huidige vorm wordt in PISA informatie verzameld over één hoofddomein, twee subdomeinen en één innovatief
  domein. Leesvaardigheid, wiskunde en natuurwetenschappen wisselen elkaar telkens af als hoofddomein. Daarnaast
  kunnen landen kiezen uit een aantal internationale opties. In PISA-2018 is het hoofddomein leesvaardigheid en
  vormen wiskunde en natuurwetenschappen de subdomeinen. Nederland heeft niet deelgenomen aan het onderzoek
  ten aanzien van het innovatieve domein van 2018, wereldburgerschap. Nederland nam wel deel aan het onderzoek
  naar financiële geletterdheid als internationale optie.
   Toets
  De PISA-toets van 2018 omvat naar verhouding meer toetsopgaven over het hoofddomein leesvaardigheid dan over
  de subdomeinen wiskunde en natuurwetenschappen. De toets bestaat voor leesvaardigheid uit nieuwe opgaven en
  bronnen en uit trendopgaven en -bronnen. Trendopgaven zijn geselecteerde opgaven uit eerdere PISA-metingen.
  Voor de subdomeinen wiskunde en natuurwetenschappen zijn alleen trendopgaven in de toets van 2018 opgenomen.
  Voor leesvaardigheid is in PISA-2018 tevens een basistaak afgenomen waarmee de vaardigheid vloeiend lezen
  is gemeten. Vloeiend lezen heeft betrekking op het gemak en de efficiëntie waarmee leerlingen woorden en
  teksten lezen. Dit is in kaart gebracht met een leestaak waarbij leerlingen zinnen moesten beoordelen op logica.
  Leerlingen kregen drie minuten de tijd om van zoveel mogelijk zinnen aan te geven of de zin logisch of niet-logisch
  is (bijvoorbeeld ‘De rode auto had een lekke band’ versus ‘Vliegtuigen zijn gemaakt van honden’). De mate waarin
  leerlingen vloeiend kunnen lezen is meegenomen in de algemene leesvaardigheidsscores.
  In PISA wordt gebruikgemaakt van een toetsrotatiesysteem, omdat de hele PISA-toets veel te omvangrijk is (ongeveer
  15,5 uur toetstijd) om in zijn geheel aan een leerling voor te leggen. De opgaven zijn daarom verdeeld over clusters.
  Een cluster bestaat uit een set opgaven uit een domein en staat gelijk aan een half uur toetstijd. Elke leerling krijgt
  willekeurig vier van deze clusters toegewezen. Dit komt overeen met twee uur aan toetstijd. Omdat leesvaardigheid
  het hoofddomein in PISA-2018 is, maakten alle leerlingen een uur aan leesvaardigheidsopgaven. De overige twee
  clusters konden opgaven over wiskunde of natuurwetenschappen bevatten, een combinatie daarvan, of opgaven
  over financiële geletterdheid.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 1. De uitvoering van PISA-2018 in Nederland
  
  8
  
  Sinds PISA-2015 wordt de toets in de meeste landen, waaronder Nederland, digitaal afgenomen.1 Voor
  leesvaardigheid is in 2018 voor de eerste keer ook een vorm van adaptief toetsen toegepast (multistage adaptive
  testing). Dit houdt in dat leerlingen in plaats van twee random toegewezen clusters leesvaardigheid, eerst random
  een basisblok met ongeveer 10 leesvaardigheidsopgaven toegewezen krijgen. Op basis van de leesvaardigheid
  die een leerling bij het maken van dit basisblok laat zien, krijgt de leerling vervolgens door de software een relatief
  makkelijkere of moeilijkere set opgaven aangeboden. Nadat deze set opgaven is afgerond, krijgt de leerling nogmaals
  een makkelijkere of moeilijkere set opgaven op basis van de prestaties op de zojuist afgeronde set opgaven. Doordat
  er met een adaptief design beter aangesloten wordt bij de vaardigheid van de leerling, wordt de efficiëntie, validiteit
  en nauwkeurigheid van de meting verbeterd (voor meer informatie, zie www.oecd.org/pisa/pisaproducts/PISA2018-INTEGRATED-DESIGN.pdf).
  Landen kunnen leerlingen die vanwege beperkingen niet in staat zijn om de reguliere, twee uur durende PISAtoets te maken, een zogenoemd UH-boekje geven (één-uurs-boekje). Een UH-boekje is niet alleen korter, maar
  bevat ook relatief meer eenvoudige opgaven. Er is echter wel voldoende overlap met de reguliere toets, zodat
  de scores van de twee groepen leerlingen goed vergelijkbaar zijn. Van alle leerlingen in Nederland die hebben
  deelgenomen aan PISA-2018, hebben leerlingen uit het praktijkonderwijs (pro, 4%) en leerlingen met een indicatie
  voor leerwegondersteunend onderwijs (lwoo, 14%) de UH-toets gemaakt.
   Nakijken toetsopgaven
  De PISA-toets bestaat uit ongeveer 60% gesloten vragen en 40% open vragen. De gesloten vragen en de
  open vragen die een eenvoudig antwoord vereisen zijn door de computer nagekeken. Aan de hand van door
  PISA vastgestelde codeerschema’s zijn de resterende open opgaven in elk land nagekeken door daarvoor
  speciaal getrainde beoordelaars. In Nederland zijn de antwoorden op deze open vragen nagekeken door
  onderzoeksassistenten van het Expertisecentrum Nederlands (leesvaardigheid) en de Universiteit Twente (wiskunde,
  natuurwetenschappen en financiële geletterdheid). Hierbij is voldaan aan de strikte eisen van PISA ten aanzien van
  de beoordelaarsbetrouwbaarheid.
  Vragenlijsten
  In elk deelnemend land zijn leerling- en schoolvragenlijsten afgenomen die eveneens gebaseerd zijn op het PISAraamwerk (doi.org/10.1787/b25efab8-en). Na afloop van de toets hebben de leerlingen een leerlingvragenlijst
  ingevuld (35 minuten). Leerlingen met een UH-boekje kregen een verkorte vragenlijst (15 minuten). De schoolvragenlijst
  is door de schoolleider van de deelnemende school ingevuld en ging over demografische kenmerken van de school,
  de leeromgeving en de onderwijsorganisatie. Landen konden ervoor kiezen om ook leraren en ouders (benaderd via
  de school) een vragenlijst in te laten vullen. Nederland heeft niet aan deze internationale opties deelgenomen om de
  belasting voor scholen zoveel mogelijk te beperken.
  1. Landen die in PISA-2018 de papieren toets en vragenlijsten afnemen zijn: Argentinië, Jordanië, Libanon, Moldavië, Noord-Macedonië, Oekraïne,
  Roemenië en Saoedi-Arabië.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 1. De uitvoering van PISA-2018 in Nederland
  
  9
  
  1.3 Steekproef, respons en dataverzameling
  Internationale steekproefprocedure
  In PISA wordt eerst een random steekproef van scholen geselecteerd. Vervolgens wordt op elke deelnemende school
  een random leerlingsteekproef uit alle 15-jarige leerlingen getrokken.
   In de bepaling van de steekproefomvang spelen verschillende landspecifieke kenmerken een rol, zoals de omvang van
  de onderzoekspopulatie, de eventuele behoefte aan oversampling van bepaalde groepen of regio’s, de deelname
  aan internationale opties en de verwachte assessment rate (het verwachte aantal leerlingen dat daadwerkelijk de toets
  zal gaan maken). Het aantal benodigde scholen en leerlingen kan daardoor per land en per PISA-meting verschillen.
  Op basis van door het land aangeleverde informatie wordt door Westat (VS) het benodigde aantal scholen en aantal
  leerlingen per school vastgesteld. Westat is één van de partners van het internationale PISA-consortium en trekt
  voor elk land ook de uiteindelijke steekproef van scholen. Voor elke geselecteerde school worden tegelijkertijd twee
  vervangende scholen bepaald die wat betreft opleidingstype (stratum) en aantal leerlingen overeenkomen met de
  originele school. Mocht de initieel getrokken school deelname weigeren, dan kan de vervanger worden benaderd.
  De tweede stap is het trekken van de steekproef van leerlingen. Elke deelnemende school levert hiervoor een lijst
  met alle 15-jarigen op hun school aan. Volgens de definitie van PISA zijn dit leerlingen die aan het begin van de
  dataverzameling tussen de 15 jaar en 3 maanden en 16 jaar en 2 maanden oud zijn. In Nederland ging het om alle
  leerlingen geboren in het jaar 2002. Vervolgens is een random steekproef van deze leerlingen getrokken met behulp
  van de PISA-software. Vaak bestaat de uiteindelijke steekproef uit leerlingen uit verschillende klassen en leerjaren. In
  Nederland is de steekproef van leerlingen binnen een school vaak ook afkomstig uit verschillende opleidingstypen.
   PISA vereist van elk land dat minimaal 65% van de initieel geselecteerde scholen deelneemt en dat, inclusief
  vervangende scholen, uiteindelijk 95% deelneemt. Dit zijn gewogen percentages waarbij het aantal leerlingen op
  de getrokken school wordt gedeeld door de trekkingskans van de school. Mocht een land deze percentages (net)
  niet halen, dan kan een land met een non-responsanalyse proberen aan te tonen dat het niet volledig voldoen aan
  de responseisen geen gevolgen heeft voor de representativiteit van de data. De internationale technische commissie
  van PISA beslist op basis van deze analyse of de resultaten wel of niet worden meegenomen in de internationale
  vergelijkingen.
  Nederlandse steekproef
  De Nederlandse initiële steekproef (zonder vervangers) van PISA-2018 omvatte 179 scholen, plus voor elke school
  twee vervangers. Het Nederlandse steekproefraamwerk van 2018 bestaat uit 10 strata. Dit zijn (combinaties van) de
  verschillende opleidingstypen die in Nederland worden aangeboden (zie Tabel 1.1). De term ‘scholen’ is gebruikt
  als aanduiding van de steekproefeenheid. Evenals in de vorige PISA-metingen gaat het hier echter meestal om
  vestigingen. Vestigingen met een havo/vwo- en een vmbo-afdeling zijn als twee aparte scholen opgenomen in de
  steekproef. Binnen elke school is een random steekproef getrokken van maximaal 50 leerlingen.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 1. De uitvoering van PISA-2018 in Nederland
  
  10
  
  Respons
  Van de 179 originele scholen bleken vier scholen op het moment van dataverzameling (voorjaar 2018) geen 15-jarige
  leerlingen te hebben. Van de overgebleven 175 scholen hebben 112 scholen deelgenomen. Inclusief vervangende
  scholen hebben in totaal 156 scholen deelgenomen aan PISA-2018. Omgezet naar gewogen responspercentages
  betekent dit dat van de initiële steekproef 64,3% van de Nederlandse scholen heeft deelgenomen aan PISA-2018.
  Inclusief vervangers is dit 90,2%.
   In Nederland is een non-responseanalyse uitgevoerd. In deze analyse is onder meer op basis van eindexamencijfers
  voor de vakken Nederlands en wiskunde op de deelnemende scholen in vergelijking tot alle scholen in Nederland
  nagegaan of de gemiddelden van de responsgroep afweken van de landelijke gemiddelden (Maassen & Meelissen,
  2019). Er waren geen systematische afwijkingen en daarmee kunnen de data als representatief voor Nederland
  worden beschouwd. Nederland is daarom op advies van de internationale technische commissie opgenomen in de
  internationale vergelijkingen van PISA-2018.
  Tabel 1.1 geeft een overzicht van de ongewogen respons op schoolniveau naar stratum en toont hoeveel leerlingen
  per stratum aan PISA hebben deelgenomen. Op de 156 deelgenomen scholen hebben in totaal 4765 leerlingen
  de PISA-toets gemaakt. Meer dan de helft (57%) van deze leerlingen zat in het vierde leerjaar en 39% in het derde
  leerjaar. Een klein percentage leerlingen zat in het tweede leerjaar (3%) of vijfde leerjaar (1%).
   TABEL 1.1
  
  Ongewogen respons op school- en leerlingniveau PISA-2018, naar stratum (Nederland)
  Initiële steekpoef
  (zonder vervangers)
  Stratum
  
  Deelname scholen
  (inclusief vervangers)
  
  Deelname leerlingen
  
  Aantal scholen
  
  %
  
  Aantal scholen
  
  %
  
  Aantal leerlingen
  
  %
  
  Praktijkonderwijs
  
  6
  
  3
  
  5
  
  3
  
  181
  
  4
  
  Vmbo basis en kader
  
  12
  
  7
  
  11
  
  7
  
  352
  
  7
  
  Vmbo gemengd en
  theoretisch
  
  29
  
  16
  
  25
  
  16
  
  736
  
  15
  
  Praktijkonderwijs &
  vmbo basis en kader
  
  2
  
  1
  
  2
  
  1
  
  70
  
  2
  
  Praktijkonderwijs &
  vmbo alle leerwegen
  
  2
  
  1
  
  1
  
  1
  
  36
  
  1
  
  Vmbo alle leerwegen
  
  49
  
  27
  
  43
  
  28
  
  1294
  
  27
  
  Havo
  
  3
  
  2
  
  3
  
  2
  
  57
  
  1
  
  Vwo
  
  5
  
  3
  
  5
  
  3
  
  153
  
  3
  
  Havo en vwo
  
  66
  
  37
  
  59
  
  38
  
  1870
  
  39
  
  Particulier onderwijs
  
  5
  
  3
  
  2
  
  1
  
  16
  
  0,3
  
  179
  
  100
  
  156
  
  100
  
  4765
  
  100
  
  Totaal
  
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 1. De uitvoering van PISA-2018 in Nederland
  
  11
  
  Figuur 1.1 toont de verdeling van het aantal leerlingen per opleidingstype. Vanwege het (zeer) geringe aantal
  leerlingen in vmbo jaar 1-2 en havo/vwo jaar 1-2 worden deze onderwijstypen niet apart gerapporteerd.
  FIGUUR 1.1
  
  Aantal leerlingen PISA-2018, naar opleidingstype (Nederland)
  
  havo
  1.101
  
  vmbo kb
  738
  praktijkonderwijs
  
  vmbo jaar 1-2
  
  2
  
  havo/vwo jaar 1-2
  
  199
  
  95
  
  vmbo bb
  449
  
  vwo
  989
  vmbo gl/tl
  1.192
  
  Dataverzameling
  De proefafname vond plaats in het voorjaar van 2017. Gedurende de proefafname zijn onder meer de nieuwe
  opgaven voor leesvaardigheid, de bijgestelde vragenlijsten en de afnameprocedures getest.
   De dataverzameling voor het hoofdonderzoek liep in Nederland van 5 maart tot 27 april 2018. Overeenkomstig
  met de PISA-eisen waren dit acht aaneengesloten weken zonder schoolvakanties. De deelnemende scholen zijn
  zoveel mogelijk ontlast. Zo zijn de afnames uitgevoerd door onderzoeksassistenten van KBA Nijmegen. Voorafgaand
  aan de daadwerkelijke afnames hebben de onderzoeksassistenten de scholen een aantal keren bezocht om hen te
  informeren en te helpen met het verzamelen van de benodigde leerlinggegevens.
  Om de toetscondities in elk land zoveel mogelijk hetzelfde te houden, heeft PISA strikte afname-eisen en -procedures
  ontwikkeld. De onderzoeksassistenten hebben hiervoor een uitgebreide training gevolgd. Een aantal toetsafnames
  is gecontroleerd door onafhankelijke observatoren in dienst van de internationale coördinatie van PISA. Zij hebben
  geconcludeerd dat de afnames in Nederland geheel voldeden aan de PISA-regels. De toets en leerlingvragenlijst zijn
  digitaal afgenomen op laptops die door de assistenten werden meegenomen naar de school. Inclusief instructie en pauzes
  duurde de afname van de reguliere toets en vragenlijst in totaal ongeveer drieënhalf uur en voor de leerlingen met een
  UH-boekje maximaal twee uur. Een enkele keer is een tweede afnamemoment ingepland omdat een aantal leerlingen de
  eerste keer afwezig was. Na afloop van de toetsafname kregen de leerlingen een presentje als dank voor hun deelname.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 1. De uitvoering van PISA-2018 in Nederland
  
  12
  
  1.4 Internationale rapportage
  Alle internationale rapportages over PISA-2018 zijn te vinden op de OESO-website: www.oecd.org/pisa. De
  leerlingprestaties op de verschillende domeinen worden in deze rapporten weergegeven aan de hand van een
  gestandaardiseerde schaal met een gemiddelde van 500 en een standaarddeviatie van 100. In het jaar dat een
  vakgebied voor de eerste keer het hoofddomein was, is de gemiddelde score van alle OESO-landen voor dit
  vakgebied naar deze schaal omgezet. Leesvaardigheid was in 2000 voor de eerste keer het hoofddomein, wiskunde
  in 2003 en natuurwetenschappen in 2006. Een gemiddelde score van bijvoorbeeld 550 voor wiskunde betekent dat
  een land een halve standaarddeviatie boven het OESO-gemiddelde uit 2003 heeft gepresteerd.
  In internationale vergelijkingstabellen en -figuren worden landen op basis van hun gemiddelde score op de toets
  of vragenlijst geordend van hoog naar laag. Deze ordening kan echter niet gebruikt worden om een specifieke
  rangordeplek te bepalen. De uitspraak “dit land staat op de tiende plek” klopt bijvoorbeeld meestal niet, omdat de
  score veelal niet significant verschilt van de scores van de landen die vlak boven of onder het betreffende land in de
  lijst staan. Met andere woorden: de tiende plek berust hoogstwaarschijnlijk op toeval en had bijvoorbeeld ook de
  achtste of twaalfde plek kunnen zijn.
   In dit rapport wordt daarom de internationale positie van Nederland weergegeven door de Nederlandse resultaten af
  te zetten tegen het OESO-gemiddelde, het EU15-gemiddelde en het aantal OESO- en EU15-landen dat gemiddeld
  significant hoger en lager scoort. Landen waarvan de gemiddelden niet significant van Nederland verschillen,
  worden beschouwd als landen met een gelijkwaardige score. Het OESO-gemiddelde is de gemiddelde toetsscore
  van 35 OESO-landen waarmee ook in PISA-2015 is vergeleken (Feskens et al., 2016a). Het EU15-gemiddelde is
  gebaseerd op de 15 oorspronkelijke EU-landen die sinds 1995 of eerder deel uitmaken van de Europese Unie en
  die vanaf 2006 aan alle PISA-metingen hebben deelgenomen (www.cbs.nl). Dit zijn de volgende landen: België,
  Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Portugal,
  Spanje,2 Verenigd Koninkrijk en Zweden.
  De vergelijking met de uitkomsten van eerdere PISA-metingen en de vergelijking met het OESO- en EU15-gemiddelde
  bieden de mogelijkheid om de Nederlandse uitkomsten in perspectief te plaatsen. De centrale vraag van PISA is
  echter of leerlingen voldoende zijn voorbereid op hun rol als mondige burger in de huidige kennismaatschappij.
  Om inzicht te geven in wat leerlingen kunnen, wordt in PISA voor elk domein een onderscheid gemaakt in een
  aantal vaardigheidsniveaus. Zowel voor leesvaardigheid, wiskunde als natuurwetenschappen wordt gesteld dat
  leerlingen minimaal het tweede vaardigheidsniveau moeten halen om effectief te kunnen deelnemen aan de huidige
  samenleving in een geglobaliseerde wereld.
  2. Vanwege onregelmatigheden in antwoordgedrag van leerlingen kan OESO de betrouwbaarheid van Spaanse leesvaardigheidsprestaties niet
  garanderen. Hierdoor wordt mogelijk ook het OESO- en EU15-gemiddelde beïnvloed.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 1. De uitvoering van PISA-2018 in Nederland
  
  13
  
  1.5 Leeswijzer
  De prestaties van Nederlandse leerlingen in 2018 voor de drie getoetste domeinen in internationaal perspectief
  worden respectievelijk gepresenteerd in hoofdstuk 2 (Leesvaardigheid), hoofdstuk 5 (Wiskunde) en hoofdstuk 6
  (Natuurwetenschappen). Zoals eerder aangegeven is, worden in deze hoofdstukken de Nederlandse resultaten
  vergeleken met het gemiddelde van 35 OESO-landen en wordt in enkele figuren ook een vergelijking gemaakt met
  het EU15-gemiddelde.
  Leesvaardigheid is in PISA-2018 het hoofddomein. Om deze reden wordt in hoofdstuk 3 (Processen bij leesbegrip)
  aandacht besteed aan de leesprestaties per begripsproces dat in PISA onderscheiden wordt. In hoofdstuk 4
  (Leeshouding) wordt vervolgens de ontwikkeling in leesattituden van Nederlandse 15-jarigen in internationaal
  perspectief geplaatst.
  Verschillen in prestaties tussen leerlingen naar opleidingsniveau van de ouders en thuistaal staan centraal in
  hoofdstuk 7 (Samenhang tussen prestaties en de gezinsachtergrond). Hoofdstuk 8 (Welbevinden van Nederlandse
  15-jarigen) geeft meer inzicht in hoe Nederlandse leerlingen hun eigen leven en leefomgeving ervaren en vergelijkt
  deze ervaringen met die van leerlingen uit andere OESO-landen. In het slothoofdstuk (hoofdstuk 9) worden de
  belangrijkste uitkomsten voor de drie domeinen samengevat en de resultaten voor leesvaardigheid bediscussieerd.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 1. De uitvoering van PISA-2018 in Nederland
  
  14
  
  2. Leesvaardigheid
  
  B
  r
  
  ;
  S
  P
  
  i
  0
  
  8
  
  : R
  
  9
  
  5
  
  +
  
  6
  
  C
  
  4
  
  x
  
  Y
  1
  
  9
  
  +
  
  :
  
  q
  
  A
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 2. Leesvaardigheid
  
  15
  
  m
  
  Een goede leesvaardigheid is essentieel voor een succesvolle deelname aan de maatschappij. Goed
  kunnen lezen is nodig om bijvoorbeeld vacatures te begrijpen, een sollicitatieformulier in te vullen of
  gegevens van een poster te interpreteren. De variatie en het gebruik van geschreven materiaal neemt
  al jaren toe, mede onder invloed van de stijgende toegang tot internet. Om recht te doen aan deze
  verschuivingen is de definitie van leesvaardigheid in PISA-2018 aangepast. Ook is er bij de ontwikkeling
  van nieuwe leesvaardigheidsopgaven rekening gehouden met de diverse persoonlijke, sociale en
  beroepsmatige situaties waarin leesvaardigheid een rol speelt.1 Een andere verandering in PISA-2018 is
  dat de leesvaardigheidsopgaven voor het eerst zijn afgenomen in een adaptief design (zie hoofdstuk 1).
  Leeswijzer
  Dit hoofdstuk start met een toelichting op de nieuwe definitie van leesvaardigheid die binnen PISA-2018 gehanteerd
  wordt (paragraaf 2.1). Daarna wordt de ontwikkeling in leesprestaties van Nederlandse leerlingen vanaf 2003
  gepresenteerd (paragraaf 2.2) en vergeleken voor meisjes en jongens (paragraaf 2.3) en voor leerlingen van
  verschillende opleidingstypen (paragraaf 2.4). In paragraaf 2.5 worden de Nederlandse leesresultaten uitgesplitst
  naar de verschillende vaardigheidsniveaus die binnen PISA gedefinieerd zijn. Tot slot worden de resultaten in
  internationaal perspectief geplaatst (paragraaf 2.6).
  2.1 Definitie van leesvaardigheid
  In het raamwerk van PISA-2018 wordt leesvaardigheid als volgt gedefinieerd:
  “Leesvaardigheid is het begrijpen van, gebruiken van, evalueren van, reflecteren op en omgaan met teksten om je
  doelen te bereiken, je kennis en potentieel te verruimen en deel te nemen aan de maatschappij.” (OECD, 2019, p.
  28).
   Deze definitie verschilt in een aantal opzichten van de definitie van leesvaardigheid bij voorgaande PISA-metingen.
  Een eerste verschil is dat er nu niet meer wordt gesproken over ‘geschreven teksten’ maar over ‘teksten’ in het
  algemeen. Dat benadrukt dat leesvaardigheid ook van belang is bij het omgaan met digitale bronnen en bij het
  interpreteren van grafieken, figuren of plattegronden. Daarnaast is het evalueren van teksten toegevoegd aan de
  definitie, waarmee wordt benadrukt dat lezen vaak doelgericht is. Lezers dienen bij het lezen van een tekst de
  argumenten en het standpunt van de auteur af te wegen, om zo de relevantie van de tekst te bepalen. Het evalueren
  van de informatie binnen een tekst of van verschillende (tegenstrijdige) teksten is hierbij van belang.
  De leesvaardigheidsopgaven binnen PISA-2018 geven inzicht in de leesvaardigheid van leerlingen volgens deze
  brede definitie. Ook worden er drie begripsprocessen onderscheiden: (1) Informatie opzoeken, (2) Begrijpen en (3)
  Evalueren en reflecteren. Een toelichting op de drie begripsprocessen en de scores van Nederlandse leerlingen op
  elk van deze begripsprocessen afzonderlijk wordt in hoofdstuk 3 gegeven. Dit hoofdstuk geeft enkel de scores en
  ontwikkeling in algemene leesvaardigheid van Nederlandse leerlingen weer.
  1. Voor een tekst en enkele voorbeeldopgaven voor leesvaardigheid, zie de vrijgegeven opgaven uit PISA-2018: www.oecd.org/pisa/test.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 2. Leesvaardigheid
  
  16
  
  Figuur 2.1 Gemiddelde toetsscores leesvaardigheid PISA-2003 t/m PISA-2018 (Nederland, OESO, EU15)
  2.2 Trends in leesprestaties in Nederland
  540
  
  Nederlandse leerlingen behalen in PISA-2018 een gemiddelde leesvaardigheidsscore van 485. Deze score is
  vergelijkbaar
  met het OESO-gemiddelde van 489, maar significant lager dan de gemiddelde leesvaardigheidsscore
  530
  van 492 van de 15 EU-landen.
   520
  gemiddelde score
  
  513 de ontwikkeling in gemiddelde leesvaardigheidsscores van Nederland, OESO-landen en de 15 EUFiguur 2.1 laat
  511
  510
  
  508
  
  landen sinds 2003 zien. Tot 2015507
  zijn de schommelingen in Nederlandse leesvaardigheidsscores niet significant: de
  503
  
  500
  leesvaardigheid
  van Nederlandse leerlingen was in die periode dus stabiel.499
  De Nederlandse daling
  tussen 2015 en 2018
  498
  497
  
  496
  
  494
  is echter wel494
  significant. De neerwaartse
  was tussen 2012 en 2015 (8 punten)
  en
  493heeft zich doorgezet
  492 trend die zichtbaar
  492
  493
  490
  
  489
  
  489
  
  is zelfs sterker geworden tussen 2015 en 2018 (18 punten). Vergeleken met 2003 scoren Nederlandse leerlingen in 2018
  485
  
  ongeveer
  480 een kwart standaarddeviatie lager (28 punten). Ook ten opzichte van de meting in 2009, de vorige keer dat
  leesvaardigheid het hoofddomein was, is de leesvaardigheid van Nederlandse leerlingen significant gedaald (23 punten).
   470
  
  Figuur 2.1 Gemiddelde toetsscores leesvaardigheid PISA-2003 t/m PISA-2018 (Nederland, OESO, EU15)
  FIGUUR
  4602.1
  
  Gemiddelde2003
  toetsscores leesvaardigheid
  PISA-2003
  OESO, EU15)
  2006
  2009 t/m PISA-2018
  2012 (Nederland, 2015
  Nederland
  
  540
  
  OESO
  
  2018
  EU15
  
  530
  
  gemiddelde score
  
  520
  513
  510
  500
  
  507
  
  508
  
  511
  503
  
  497
  494
  
  490
  
  492
  489
  
  494
  493
  
  499
  496
  
  498
  493
  
  492
  489
  485
  
  480
  470
  460
  2003
  
  2006
  
  2009
  
  2012
  
  2015
  Nederland
  
  2018
  OESO
  
  EU15
  
  Tussen 2015 en 2018 is de gemiddelde leesvaardigheidsscore in zowel de OESO- als de 15 EU-landen niet
  significant gedaald, in tegenstelling tot de dalende leesvaardigheidsscores in Nederland. Het gemiddelde van
  Nederland is daardoor in 2018 voor het eerst vergelijkbaar met het OESO-gemiddelde. Nederlandse leerlingen
  scoren bovendien voor het eerst significant lager dan het gemiddelde van leerlingen uit de 15 EU-landen. Tussen
  2003 en 2015 vertoonden Nederland, OESO-landen en de 15 EU-landen een vergelijkbare stabiele ontwikkeling
  van leesvaardigheidsscores, waarbij Nederland altijd significant hoger scoorde dan zowel het OESO-gemiddelde
  als het gemiddelde van de 15 EU-landen. Het verschil tussen Nederland en OESO-landen nam wel geleidelijk af (van
  19 punten in 2003 tot 10 punten in 2015). Hetzelfde geldt voor het verschil tussen Nederland en de 15 EU-landen,
  waarvoor het verschil afnam van 16 punten in 2003 tot 5 punten in 2015.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 2. Leesvaardigheid
  
  17
  
  2.3 Trends in leesprestaties van meisjes en jongens
  
  Figuur 2.2 Gemiddelde toetsscores leesvaardigheid PISA-2003 t/m PISA-2018, naar geslacht (Nederland, OESO)
  Nederlandse meisjes halen in 2018 een gemiddelde leesvaardigheidsscore van 499 en Nederlandse jongens
  halen een gemiddelde leesvaardigheidsscore van 470. Meisjes scoren daarmee, net als bij alle voorgaande PISAmetingen, significant hoger dan jongens op leesvaardigheid.
  540
  
  530
  Figuur
  2.2 geeft de ontwikkeling in leesprestaties sinds 2003 van meisjes en jongens weer voor Nederland en OESO-landen.
   525
  524
  De omvang
  van het verschil tussen Nederlandse meisjes en jongens is tussen
  2003 en 2018 ongeveer gelijk gebleven (21
  520
  
  519
  
  521
  
  gemiddelde score
  
  tot 29 punten). Ook in OESO-landen scoren meisjes in zowel 2018 als in 515
  alle voorgaande metingen
  gemiddeld significant
  515
  513
  
  512
  
  hoger510
  dan jongens. In 2015 en 2018 is het verschil in OESO-landen (respectievelijk 27 en 30 punten) van vergelijkbare
  508
  
  506
  
  grootte als503
  het verschil tussen Nederlandse meisjes en jongens (respectievelijk 24 en 29 punten). Tussen 2003 en504
  2012
  500
  
  498 de 37 punten (35 tot 39).
  schommelde het verschil tussen meisjes en jongens in496
  OESO-landen nog rond
  
  499
  
  495
  
  491
  
  490
  
  Als we naar afzonderlijke landen kijken, scoren meisjes in alle 35 OESO-landen significant hoger op leesvaardigheid
  479
  dan 480
  jongens.
  477 Het verschil is het grootst in Finland (52 punten) en Noorwegen (47 punten), terwijl het verschil in
  474
  
  477
  
  474
  
  Mexico (11 punten) en Chili (20 punten) relatief klein is.
   470
  
  470
  
  470
  
  Figuur 2.2 Gemiddelde toetsscores leesvaardigheid PISA-2003 t/m PISA-2018, naar geslacht (Nederland, OESO)
  4602.2
  FIGUUR
  2003
  2006
  2009
  2012
  2015 (Nederland, OESO)
  2018
  Gemiddelde
  toetsscores leesvaardigheid
  PISA-2003
  t/m PISA-2018,
  naar geslacht
  540
  
  Nederlandse meisjes
  
  Nederlandse jongens
  
  OESO-meisjes
  
  OESO-jongens
  
  530
  525
  
  524
  
  gemiddelde score
  
  520
  510
  
  519
  
  521
  513
  
  512
  
  515
  
  508
  
  506
  
  503
  500
  495
  
  496
  
  504
  499
  
  498
  491
  
  490
  480
  
  515
  
  477
  
  474
  
  477
  
  479
  474
  
  470
  
  470
  
  470
  
  460
  2003
  
  2006
  
  2009
  
  2012
  
  2015
  
  2018
  
  De daling in leesvaardigheid tussen 2015 en 2018 is voor zowel Nederlandse
  meisjes (16 punten) alsNederlandse
  Nederlandse
  jongens
  Nederlandse meisjes
  jongens
  (21 punten) significant. In OESO-landen blijft de leesvaardigheid voorOESO-meisjes
  zowel meisjes als jongensOESO-jongens
  tussen 2015 en 2018
  echter stabiel. Nederlandse meisjes scoren in PISA-2018 lager dan het OESO-gemiddelde voor meisjes. Nederlandse
  jongens scoren in PISA-2018 vergelijkbaar met het OESO-gemiddelde voor jongens. Zowel Nederlandse meisjes als
  jongens scoorden in alle voorgaande metingen nog significant hoger op leesvaardigheid dan het OESO-gemiddelde van
  meisjes en jongens (met uitzondering van het verschil voor meisjes in 2009). De schommelingen in leesvaardigheidsscores
  van Nederlandse meisjes en jongens en meisjes en jongens uit OESO-landen tussen 2003 en 2015 waren niet significant.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 2. Leesvaardigheid
  
  18
  
  2.4 Spreiding en trends in leesprestaties naar opleidingstype
  Figuur 2.3 toont de gemiddelde scores en de spreiding van de leesprestaties binnen de verschillende opleidingstypen
  (pro, vmbo bb, vmbo kb, vmbo gl/tl, havo, vwo).2
  
  Figuur 2.3 Gemiddelde
  toetsscores en spreiding leesvaardigheid PISA-2018, naar opleidingstype (Nederland)
  FIGUUR 2.3
  Gemiddelde toetsscores en spreiding leesvaardigheid PISA-2018, naar opleidingstype (Nederland)
  
  vwo
  havo
  vmbo gl/tl
  vmbo kb
  vmbo bb
  pro
  200
  
  250
  
  300
  
  350
  
  400
  
  450
  
  gemiddelde score
  
  gemiddelde score
  
  se
  
  p5-25
  
  p5
  
  p25
  
  p50
  
  p75
  
  p05
  
  vwo
  592 score
  (3,3)
  Gemiddelde
  
  476
  (se)
  
  550
  
  596
  
  639
  
  698
  
  havo
  vwo
  
  529
  
  (3,5)
  592
  
  407
  (3,3)
  
  484
  
  533
  
  577
  
  640
  
  vmbo gl/tl 458
  havo
  
  (4,1)
  529
  
  324
  (3,5)
  
  412
  
  462
  
  509
  
  575
  
  vmbo kb 409
  vmbo gl/tl
  
  (4,4)
  458
  
  289
  (4,1)
  
  362
  
  411
  
  457
  
  524
  
  vmbo
  bb kb378
  vmbo
  
  (4,5)409
  
  269
  (4,4)
  
  332
  
  379
  
  423
  
  492
  
  provmbo bb341
  
  (8,1)378
  
  235
  (4,5)
  
  299
  
  344
  
  384
  
  438
  
  341
  
  (8,1)
  
  pro
  
  500
  
  550
  
  600
  p25-50
  
  650
  p50-75
  
  700
  p75-95
  
  Maya: tabel stylen in indesign (juiste
  data in kennisregie > databewerking
  voor grafiekontwerp excel H2, tab 2.3)
  Vraag Barbara naar schrijfwijze en
  kolomtitel gemiddeldescore en se.
  2. In deze figuur wordt de spreiding weergegeven aan de hand van percentielscores. Deze scores geven het percentage leerlingen weer dat een
  gelijke of lagere leesvaardigheidsscore behaalt. se = standaardmeetfout of standard error.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 2. Leesvaardigheid
  
  19
  
  De opbouw van leesvaardigheidsscores weerspiegelt de opbouw van het Nederlandse onderwijssysteem. Alle
  verschillen in gemiddelde leesvaardigheid tussen de opleidingstypen zijn significant. Het verschil tussen vwoleerlingen en havoleerlingen is 63 punten en tussen havoleerlingen en vmbo gl/tl-leerlingen is het verschil 71 punten.
   De gemiddelde scores van vmbo gl/tl-leerlingen en vmbo kader-leerlingen verschillen 49 punten. Leerlingen van
  vmbo kader scoren gemiddeld 31 punten hoger dan vmbo basis-leerlingen. De 15-jarigen in het vwo en de havo
  scoren hoger dan het OESO-gemiddelde van 489. Leerlingen uit het vmbo en praktijkonderwijs scoren gemiddeld
  lager dan het OESO-gemiddelde.
  Er blijkt echter ook overlap te zijn tussen de verschillende opleidingstypen. In de vmbo-afdelingen zitten leerlingen
  die een relatief sterke leesvaardigheid hebben en in havo- en vwo-afdelingen zitten leerlingen met een relatief
  zwakke leesvaardigheid. De spreiding is ongeveer gelijk binnen de verschillende opleidingstypen. Figuur 2.4 toont
  de ontwikkeling in leesvaardigheid voor de verschillende opleidingstypen sinds 2006. De groep leerlingen uit het
  praktijkonderwijs was bij sommige metingen vrij klein, waardoor de resultaten voor deze groep leerlingen voorzichtig
  geïnterpreteerd dienen te worden. De leesvaardigheidsscore lijkt in alle opleidingstypen, met uitzondering van
  het praktijkonderwijs, gedaald ten opzichte van PISA-2015. Of deze dalingen significant zijn, kan echter op basis
  van de huidig beschikbare data nog niet berekend worden. Ook voor de stijging in de score van leerlingen uit het
  praktijkonderwijs kan niet berekend worden of deze significant is.
   Figuur 2.4 Gemiddelde toetsscores leesvaardigheid PISA-2006 t/m PISA-2018, naar opleidingstype (Nederland)
  FIGUUR 2.4
  
  Gemiddelde toetsscores leesvaardigheid PISA-2006 t/m PISA-2018, naar opleidingstype (Nederland)
  
  gemiddelde score
  
  650
  608
  
  600
  
  601
  
  550
  
  556
  
  556
  
  500
  
  505
  
  495
  
  450
  400
  
  456
  
  405
  
  447
  407
  400
  
  598
  
  604
  
  547
  
  552
  
  487
  
  484
  
  435
  
  429
  
  vwo
  
  529
  
  havo
  
  458 vmbo gl/tl
  
  401
  
  409 vmbo kb
  
  387
  
  350
  311
  
  300
  
  592
  
  378
  
  vmbo bb
  
  341
  
  pro
  
  320
  
  278
  250
  2006
  
  2009
  
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 2. Leesvaardigheid
  
  2012
  
  2015
  
  2018
  
  20
  
  2.5 Trends in vaardigheidsniveaus van lezen
  PISA heeft zes vaardigheidsniveaus gedefinieerd (zie OECD, 2019), waarbij niveau 1 het laagste niveau is en niveau
  6 het hoogste niveau. Tabel 2.1 geeft een beschrijving van wat leerlingen die een bepaald niveau behalen kunnen
  op het gebied van lezen. Het vaardigheidsniveau dat leerlingen volgens het PISA-raamwerk moeten beheersen om
  goed te kunnen functioneren op school en in de maatschappij, is niveau 2. Leerlingen die niveau 6 behalen worden
  als excellente lezers beschouwd.
  TABEL 2.1
  
  Niveau-omschrijvingen leesvaardigheid PISA-2018
  Niveau
  
  Gemiddelde
  score
  
  Wat leerlingen op dit niveau kunnen
  
  Onder niveau 1
  
  189-335
  
  Expliciet geformuleerde informatie vinden in een korte, eenvoudige tekst van een vertrouwd teksttype.
  Simpele verbindingen leggen tussen aangrenzende stukken informatie.
  Niveau 1
  
  335-407
  
  Expliciet geformuleerde informatie vinden.
  Hoofdgedachte of auteursintentie herkennen.
  Eenvoudige verbindingen leggen tussen de informatie in de tekst en alledaagse kennis.
  Niveau 2
  
  407-480
  
  Eén of meer stukken informatie vinden.
  Hoofdgedachte in de tekst bepalen en relaties begrijpen.
  Betekenis geven aan een deel van de tekst door simpele conclusies te trekken.
  Vergelijking maken met of relaties leggen tussen de tekst en alledaagse kennis.
  Niveau 3
  
  480-553
  
  Relaties vinden en herkennen tussen informatie die op verschillende plaatsen wordt aangeboden.
   Delen van een tekst met elkaar in verband brengen om zo een hoofdgedachte te vinden, een relatie
  te begrijpen of de betekenis van een woord of zin te bepalen.
  Verbindingen leggen, vergelijkingen maken, verklaringen geven of goed begrip van de tekst tonen
  in relatie tot algemene, alledaagse kennis.
  Niveau 4
  
  553-626
  
  Impliciete informatie in de tekst vinden en ordenen.
  Betekenis van nuances in de taal interpreteren in een deel van de tekst in relatie tot de gehele tekst.
  Opstellen van hypotheses over, of het kritisch evalueren van een tekst, gebruik makend van algemene kennis.
  Begrijpen van lange of complexe teksten waarvan de vorm of de inhoud minder vertrouwd is.
  Niveau 5
  
  626-698
  
  Sterk impliciete informatie in de tekst vinden en ordenen.
  Bepalen welke informatie in de tekst relevant is.
  Opstellen van hypotheses over, of het kritisch evalueren van een tekst, gebruik makend van specialistische kennis.
  Interpreteren en evalueren van lange of complexe teksten waarvan de vorm of de inhoud minder
  vertrouwd is.
  Omgaan met ideeën die tegen de verwachting in gaan.
  Niveau 6
  
  >698
  
  Op detailniveau nauwkeurig kunnen concluderen, vergelijken en contrasteren.
  Volledig en gedetailleerd begrijpen van één of meer teksten, door (indien nodig) informatie uit
  meerdere teksten te integreren.
  Minder vertrouwde ideeën verwerken, ook bij duidelijk strijdige informatie in de tekst.
  Opstellen van hypotheses over of het kritisch evalueren van een tekst over een minder vertrouwd
  onderwerp en daarbij meerdere criteria of perspectieven meenemen.
  Analyseren van en aandacht hebben voor minder opvallende details in de tekst.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 2. Leesvaardigheid
  
  21
  
  Figuur 2.5 geeft een overzicht van het percentage leerlingen per leesvaardigheidsniveau in Nederland, OESOlanden en de EU15-landen. De Nederlandse verdeling over leesvaardigheidsniveaus is vergelijkbaar met de
  verdeling van OESO- en EU15-landen. In Nederland presteert 24% van de 15-jarigen onder leesvaardigheidsniveau
  2, in OESO-landen en de 15 EU-landen geldt dit voor 21% van de 15-jarigen. Deze leerlingen kunnen door hun lage
  
  Figuur 2.5taalvaardigheid
  Percentage waarschijnlijk
  leerlingen minder
  per vaardigheidsniveau
  leesvaardigheid
  PISA-2018
  (Nederland,
  goed functioneren op school
  en in de maatschappij
  en lopen
  een risico opOESO, EU15)
  laaggeletterdheid. Van zowel de Nederlandse leerlingen als de leerlingen in OESO- en EU15-landen behaalt 1%
  vaardigheidsniveau 6, het niveau van de excellente lezer.
  FIGUUR 2.5
  
  Percentage leerlingen per vaardigheidsniveau leesvaardigheid PISA-2018 (Nederland, OESO, EU15)
  NL
  
  OESO
  
  EU15
  
  niveau 6
  
  1%
  
  1%
  
  1%
  
  niveau 5
  
  8%
  
  8%
  
  8%
  
  niveau 4
  
  19%
  
  19%
  
  20%
  
  niveau 3
  
  24%
  
  26%
  
  27%
  
  niveau 2
  
  24%
  
  24%
  
  23%
  
  niveau 1
  
  24%
  
  21%
  
  21%
  
  NL
  
  OESO
  
  EU15
  
  risico op
  laaggeletterdheid
  
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 2. Leesvaardigheid
  
  22
  
  Tabel 2.2 geeft de trends weer in het percentage leerlingen in Nederland, OESO-landen en de 15 EU-landen dat
  een score lager dan niveau 2 behaalt.
   TABEL 2.2
  
  Percentage leerlingen met gemiddelde score lager dan leesvaardigheidsniveau 2 PISA-2003 t/m PISA2018 (Nederland, OESO, EU15)
  
  2003
  
  2006
  
  2009
  
  2012
  
  2015
  
  2018
  
  NL
  
  11
  
  15
  
  14
  
  14
  
  18
  
  24
  
  OESO
  
  18
  
  22
  
  19
  
  17
  
  20
  
  21
  
  EU15
  
  17
  
  20
  
  19
  
  17
  
  19
  
  21
  
  EU-landen, waaronder Nederland, streven er naar dat in 2020 maximaal 15% van de leerlingen vaardigheidsniveau
  2 niet haalt (European Union, 2019). In PISA-2015 voldeed Nederland met een percentage van 18% voor het eerst
  niet aan dit streefniveau. Tussen 2015 en 2018 nam het percentage leerlingen dat vaardigheidsniveau 2 niet behaalt
  verder (en significant) toe tot 24%. Het percentage lezers onder vaardigheidsniveau 2 schommelt in OESO-landen
  bij alle metingen rond de 20% en in de 15 EU-landen rond de 19%.
  Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 2. Leesvaardigheid
  
  23
  
  2.6 Leesprestaties in internationaal perspectief
  Figuur 2.6 geeft de gemiddelde leesvaardigheidsscores en standaardmeetfout (standard error of se) weer van alle
  OESO- en partnerlanden die deelnamen aan PISA-2018, gerangschikt naar gemiddelde leesvaardigheidsscore. In
  deze figuur is Nederland weergegeven in geel en het OESO-gemiddelde met een verticale stippellijn. De 34 andere
  OESO-landen zijn donkergrijs weergegeven en de 42 partnerlanden zijn lichtgrijs weergegeven.
  Bovenaan de ranglijst staan vier Aziatische landen. Het eerste OESO-land op de ranglijst is Estland. In totaal zijn er
  23 landen die significant hoger scoren dan Nederland. Er zijn zeven landen die een vergelijkbare score halen als
  Nederland: Portugal, Tsjechië, Oostenrijk, Zwitserland, Kroatië, Letland en Rusland. De overige 46 landen scoren
  significant lager dan Nederland.
  Tabel 2.3 geeft voor PISA-2006 tot en met PISA-2018 de positie van de andere 34 OESO-landen en 14 EU-landen
  weer ten opzichte van de positie van Nederland. Deze EU-landen maken allemaal deel uit van de OESO. Dit betekent
  dat de EU-landen in onderstaande tabel ook opgenomen zijn in de aantallen voor de OESO-landen.
   TABEL 2.3
  
  Aantal OESO-landen (n=34) en EU15-landen (n=14) met een gemiddelde leesvaardigheidsscore hoger
  dan, gelijk aan en lager dan Nederland PISA-2006 t/m PISA-2018
  
  2006*
  
  2009
  
  2012
  
  2015
  
  2018
  
  OESO
  
  EU15
  
  OESO
  
  EU15
  
  OESO
  
  EU15
  
  OESO
  
  EU15
  
  OESO
  
  EU15
  
  Significant hoger
  
  5
  
  2
  
  4
  
  1
  
  5
  
  2
  
  7
  
  2
  
  18
  
  8
  
  Gelijk
  
  7
  
  2
  
  11
  
  3
  
  9
  
  3
  
  12
  
  7
  
  5
  
  2
  
  Significant lager
  
  21
  
  10
  
  19
  
  10
  
  20
  
  9
  
  15
  
  5
  
  11
  
  4
  
  * Van de Verenigde Staten zijn in 2006 geen leesvaardigheidsscores bekend.
  In 2018 behalen 18 OESO-landen, waaronder acht landen uit de 15 EU-landen (België, Denemarken, Duitsland,
  Finland, Frankrijk, Ierland, Verenigd Koninkrijk en Zweden), een significant hogere leesvaardigheidsscore dan
  Nederland. Van de 15 EU-landen behaalden eerder alleen leerlingen uit Finland en Ierland hogere scores dan
  Nederlandse leerlingen. In PISA-2015 liet Nederland maar zeven OESO-landen (Canada, Estland, Finland, Ierland,
  Japan, Korea en Noorwegen) voor gaan op het gebied van leesvaardigheid. In de PISA-metingen tussen 2006 en
  2012 waren dat maximaal vijf OESO-landen. De OESO-landen die Nederland in 2018 voorbij zijn gestreefd op het
  gebied van leesvaardigheid zijn Australië, België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Nieuw-Zeeland, Polen, Slovenië,
  Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten en Zweden. Hoewel Letland, Oostenrijk, Tsjechië en Zwitserland in 2015 nog
  lagere leesvaardigheidsscores behaalden dan Nederland, halen zij nu vergelijkbare scores.
   Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht / 2. Leesvaardigheid
  
  24
  
  FIGUUR 2.6
  Figuur 2.6 Gemiddelde toetsscores leesvaardigheid PISA-2018
  (alle deelnemende landen)
  
  Gemiddelde toetsscores leesvaardigheid PISA-2018 (alle deelnemende landen)
  
  P-S-J-Z* (China)
  Singapore
  Macau (China)
  Hongkong (China)
  Estland
  Canada
  Finland
  Ierland
  Korea
  Polen
  Zweden
  Nieuw-Zeeland
  Verenigde Staten
  Verenigd Koninkrijk
  Japan
  Australië
  Taipei (China)
  Denemarken
  Noorwegen
  Duitsland
  Slovenië
  Frankrijk
  België
  Portugal
  Tsjechië
  Nederland
  Oostenrijk
  Zwitserland
  Kroatië
  Letland
  Rusland
  
  492 (2,4)
  490 (2,5)
  485 (2,7)
  484 (2,7)
  484 (3,1)
  479 (2,7)
  479 (1,6)
  479 (3,1)
  
  Spanje**
  Italië
  Hongarije
  Litouwen
  IJsland
  Wit-Rusland
  Israël
  Luxemburg
  Oekraïne
  Turkije
  Slowakije
  Griekenland
  Chili
  Malta
  Servië
  Verenigde Arabische Emiraten
  Roemenië
  Uruguay
  Costa Rica
  Moldavië
  Montenegro
  Mexico
  Bulgarije
  Jordanië
  Maleisië
  Brazilië
  Colombia
  Brunei
  Qatar
  Albanië
  Bosnië en Herzegovina
  Argentinië
  Peru
  Saoedi-Arabië
  Thailand
  Noord-Macedonië
  Bakoe (Azerbeidzjan)
  Kazachstan
  Georgië
  Panama
  Indonesië
  Marokko
  Libanon
  Kosovo
  Dominicaanse Republiek
  Filipijnen
  
  477 (1,6)
  476 (2,4)
  476 (2,3)
  476 (1,5)
  474 (1,7)
  474 (2,4)
  470 (3,7)
  470 (1,1)
  466 (3,5)
  466 (2,2)
  458 (2,2)
  457 (3,6)
  452 (2,6)
  448 (1,7)
  439 (3,3)
  432 (2,3)
  428 (5,1)
  427 (2,8)
  426 (3,4)
  424 (2,4)
  421 (1,1)
  420 (2,7)
  420 (3,9)
  419 (2,9)
  415 (2,9)
  413 (2,1)
  412 (3,3)
  408 (0,9)
  407 (0,8)
  405 (1,9)
  403 (2,9)
  402 (3,0)
  401 (3,0)
  399 (3,0)
  393 (3,2)
  393 (1,1)
  389 (2,5)
  387 (1,5)
  380 (2,2)
  377 (3,0)
  371 (2,6)
  359 (3,1)
  353 (4,3)
  353 (1,1)
  342 (2,9)
  340 (3,3)
  
  Vergelijkbare
  score als
  Nederland
  
  489 (se 0,4)
  gemiddelde OESO-score
  
  gemiddelde score (se)
  555 (2,7)
  549 (1,6)
  525 (1,2)
  524 (2,7)
  523 (1,8)
  520 (1,8)
  520 (2,3)
  518 (2,2)
  514 (2,9)
  512 (2,7)
  506 (3,0)
  506 (2,0)
  505 (3,6)
  504 (2,6)
  504 (2,7)
  503 (1,6)
  503 (2,8)
  501 (1,8)
  499 (2,2)
  498 (3,0)
  495 (1,2)
  493 (2,3)
  493 (2,3)
  
  *Peking, Shanghai, Jiangsu en Zhejiang
  **Vanwege onregelmatigheden in
  antwoordgedrag van leerlingen kan OESO
  betrouwbaarheid van Spaanse leesvaardigheidsprestaties niet garanderen.
  