text: Kantoren
  naast de
  automatische
  snelweg
  Auteur Raffael Argiolu
  
  bijvoorbeeld bedrijven. De redenering is dan als volgt: ITS zullen de
  bereikbaarheid vergroten en daardoor locaties die dicht bij stations (in
  het geval van OV) of bij op- en afritten (in het geval van auto’s) van deze
  systemen liggen, aantrekkelijker maken. Dit zal leiden tot meer vraag
  naar die locaties, omdat bereikbaarheid een belangrijke factor is in de
  locatiekeuze van bedrijven. Deze redenering is tot op heden nauwelijks
  verkend, maar is van belang voor steden, omdat de aard en de grootte
  van bedrijvigheid belangrijke indicatoren zijn voor de economische
  kracht van een stad. Uit empirische studies van Tayyaran et al. en
  Tayyaran & Khan in Canada bleek wel dat huishoudens bij hun
  locatiekeuze een toegevoegde waarde zagen in ITS en er, hypothetisch,
  ook hun gedrag op aan zouden willen passen. Ze zouden dichter bij ITS
  gaan wonen.
  Dit artikel beschrijft onderzoek dat is uitgevoerd naar de invloed van
  ITS op locatiekeuzegedrag van kantoorhoudende organisaties. Eerst
  wordt de huidige praktijk van ITS geschetst. Daarna worden de
  voornaamste resultaten van het onderzoek beschreven. Tot slot wordt
  de waarde van het onderzoek voor wetenschappelijk onderzoek en voor
  de beleidspraktijk aangegeven.
  Het vijfde nummer van 2006 stond geheel in het
  teken van mobiliteit. Bezoek www.agoraweb.nl
  voor meer informatie.
  Praktijk
  Grofweg bestaat de ontwikkeling binnen ITS uit drie velden. Het eerste
  
  Door de sterke opkomst van Intelligente Transport
  Systemen (ITS) is het niet zozeer de vraag of, maar
  waar en wanneer nieuwe vervoersconcepten zullen
  ontstaan. Dit is een ontwikkeling die aandacht verdient
  van ruimtelijk onderzoekers en planners.
   veld bestaat uit bestuurder ondersteunende systemen die met name
  van invloed zijn op de essentiële rijtaak. Er zijn bijvoorbeeld zogenaamde ‘Lane Keeping’-systemen die ervoor zorgen dat je automatisch
  binnen de lijnen van je rijstrook blijft. Erg praktisch voor vrachtwagenchauffeurs die indutten tijdens een rit. Het tweede veld bestaat uit
  informatie systemen, die met name gericht zijn op het beïnvloeden van
  
  In rap tempo worden mechanische onderdelen in auto’s en bussen
  
  het reisgedrag. Deze systemen worden al op grote schaal toegepast en
  
  vervangen door elektronische. Omdat ze in de meeste gevallen
  
  gebruikt. Je kunt hierbij denken aan realtime navigatiesystemen die op
  
  menselijk handelen overbodig maken, en wij mensen over het alge-
  
  ieder moment je reisadvies kunnen aanpassen, wanneer er bijvoorbeeld
  
  meen als intelligent beschouwen, noemen we deze systemen Intelli-
  
  op een bepaald stuk weg een file is ontstaan. Nog niet uitontwikkeld,
  
  gente Transport Systemen (ITS). Met name door de snelle technologi-
  
  maar wel veelbelovend, zijn zogenaamde Personal Intelligent Transport
  
  sche ontwikkelingen in de informatie- en communicatietechnologie
  
  Assistant (PITA) systemen. Dit zijn handzame systemen, zoals PDA’s of
  
  vanaf de jaren tachtig is ITS nu wijdverbreid. Een belangrijke trend in de
  
  mobiele telefoons, die persoonsgebonden reisadviezen kunnen geven
  
  toepassing van ITS in het autorijden, maar ook in het openbaar vervoer
  
  voor zowel openbaar vervoer als in de auto. Vooral fijn als bijvoorbeeld
  
  door bussen, is het gebruik van meerdere ITS tegelijkertijd en de
  
  je bus te laat is. Het derde veld van systemen zijn geavanceerde
  
  integratie ervan in het voertuig. Een combinatie van automatisch baan
  
  managementsystemen die als doel hebben om het verkeer efficiënter
  
  houden (met bijvoorbeeld Lane Keeping) en automatisch afstand
  
  te laten verlopen. Voor busbedrijven is het erg interessant om,
  
  houden (met bijvoorbeeld Cooperative Advanced Cruise Control)
  
  bijvoorbeeld met behulp van Global Positioning System (GPS), de hele
  
  maakt al volledig automatisch rijden mogelijk. Ondanks de vele
  
  busvloot te kunnen volgen en rijschema’s op elkaar af te laten stemmen.
   onzekerheden rond de implementatie van deze ITS is de verwachting
  
  Zeker wanneer een bus ergens in de rit vertraagd raakt.
  dat op den duur rond westerse steden nieuwe ‘intelligente’ transport-
  
  Vooral in de laatste twee velden is al veel in de hedendaagse praktijk,
  
  concepten ontstaan, zoals automatische bussen.
  en met succes, ontwikkeld. Het meest veelbelovend in termen van
  
  De vraag is dus niet zozeer of, maar wanneer en waar de nieuwe
  
  doorstroming van het wegverkeer is de ontwikkeling in het eerste veld.
  vervoersconcepten zullen ontstaan. En voor planologen en sociaal
  
  Het zijn de synergetische voordelen van bijvoorbeeld automatisch
  
  geografen is het vervolgens interessant om te weten wat de impact van
  
  volgen en automatisch binnen de banen blijven rijden die veelbelovend
  
  die ontwikkeling zou kunnen zijn op het locatiekeuzegedrag van
  
  zijn, omdat je pas bij een combinatie als bestuurder niets meer hoeft te
  
  40 KUNST VARIA
  
  AGORA 2008-1
  
  doen. Maar een volwassen intelligent concept zou behalve met
  
  systeem met nieuwe voertuigen te ontwikkelen. Behalve tot het
  
  combinaties van systemen binnen het eerste veld ook aangevuld
  
  doorvoeren van de noodzakelijke technische verbeteringen werd
  
  moeten worden met ITS uit het tweede (informatiesystemen) en het
  
  besloten om van drie naar zes voertuigen te gaan en het traject met
  
  derde (geavanceerde managementsystemen) veld. De grote belofte is
  
  een aantal haltes uit te breiden. In de herfst van 2005 is het nieuwe
  
  dat dit op termijn zal leiden tot het ontstaan van automatische
  
  systeem door premier Balkenende geopend. Direct vanaf de aftrap is
  
  snelwegen, waarop je als bestuurder tijdens de rit de krant kunt lezen of
  
  het systeem echter geplaagd door tegenslag: eerst reden twee
  
  een potje kunt schaken.
   voertuigen tegen elkaar (waarschijnlijk door een menselijke fout),
  
  De ontwikkeling van deze losse technologievelden tot nieuwe concep-
  
  vervolgens ontstond er brand in het laadstation waardoor meerdere
  voertuigen afbrandden, en tot slot ging FROG, het bedrijf dat de
  technologie van de voertuigen leverde, failliet. Na een doorstart van
  FROG is de planning dat het systeem deze winter weer in gebruik
  wordt genomen.
  Het tweede concept in Nederland is het Phileas openbaar vervoersysteem. Phileas is een hypermoderne variant op de normale bus. De bus
  heeft een groot gedeelte van de route een eigen baan en verbindt het
  centrum van Eindoven met Eindhoven Airport en het zuidelijker
  gelegen Veldhoven. Net als de ParkShuttle is de Phileas in staat
  automatisch te rijden. Omdat er echter een aparte afgeschermde
  busbaan nodig is en de route van Phileas ook door het normale verkeer
  loopt, bestuurt een chauffeur de bus. Innovatief aan de bus zijn de
  energiearme motor, het volautomatisch ‘halteren’ (stoppen bij een
  halte) en de besturingstechnologie. Het systeem is nu een aantal jaar in
  gebruik, maar is nog geen groot succes. In het begin kende het veel
  kinderziektes, zoals het vastlopen van bepaalde software in de winter.
  De bussen zijn inmiddels sterk verbeterd en in 2006 ook aan de Franse
  stad Dowaai verkocht.
   Hoewel beide systemen risico lopen op imagoschade, zijn ze vanuit
  technologisch oogpunt erg interessant. De systemen integreren de drie
  eerder genoemde velden en blijken daar inderdaad voordeel uit te
  halen, wat de kwaliteit van het openbaar vervoer voor de reiziger
  vergroot. Vooral bij de ParkShuttle kan Connexxion flink besparen op
  de chauffeurskosten, die bij openbaar vervoerbedrijven ongeveer 75
  procent van de totale kosten beslaan. Voor bedrijven kunnen locaties
  langs dergelijke systemen ook interessant zijn. Door de automatische
  snelheden van de bussen kennen beide systemen in theorie een grote
  
  Figuur 1. Artistieke impressie van drie
  transportconcepten. (Sam Vooren, 2005)
  
  ten kan geïllustreerd worden aan de hand van twee Nederlandse
  openbaar vervoersystemen: de ParkShuttle op het bedrijventerrein
  Rivium bij Rotterdam en het Phileas bussysteem in Eindhoven.
  De ParkShuttle is een onbemand voertuig dat op basis van een
  voorgeprogrammeerde route mensen van het metrostation Kralingse
  Zoom naar het bedrijventerrein Rivium brengt en weer terug. De
  
  mate van betrouwbaarheid.
  De toekomstbelofte is een
  automatische snelweg,
  zodat bestuurders rustig
  een krantje kunnen lezen.
  capaciteit van de busjes is tien tot twaalf personen. Het systeem heeft
  een eigen afgeschermde baan en is geluids- en CO2-arm. Het
  
  Effect op bedrijven
  
  ParkShuttle concept is jaren geleden gestart als pilot op zowel
  
  De ontwikkeling van ITS-technologie en het voorspelde en opgemerkte
  
  bedrijventerrein Rivium als het terrein van Lang parkeren van luchthaven
  
  ontstaan van meer automatische transportconcepten schept ook
  
  Schiphol. Na de pilot van drie jaar is het systeem geëvalueerd. De
  
  verwachtingen op het gebied van bereikbaarheid en locatiekeuzege-
  
  conclusies waren dat er te veel kinderziektes waren in de technologie
  
  drag van bedrijven. De vraag is dan: Hoe relevant zijn dergelijk
  
  waardoor de shuttle vaak stilstond, tot grote ergernis van de reizigers.
   systemen voor bedrijven, bijvoorbeeld in termen van bereikbaarheid?
  
  De testperiode had echter zo veel geleerd, dat alle betrokken partijen
  
  Wat verwachten bedrijven ervan en hoe passen ITS in hun locatiekeuze-
  
  (waarvan onder andere de gemeente Capelle aan den IJssel en
  
  gedrag? Hoe groot is het verschil tussen op auto’s en op openbaar
  
  openbaar vervoerbedrijf Connexxion) besloten een nieuw volwaardig
  
  vervoer gebaseerde concepten?
  
  AGORA 2008-1
  
  VARIA KUNST 41
  
  Op basis van een trendanalyse kan de trend van ITS inzichtelijk worden
  
  graag bij een normale snelweg of bij een automatische snelweg
  
  gemaakt. Deze studie wordt in detail besproken in mijn proefschrift
  
  vestigen? Tabel 2 laat de belangrijkste scores zien. De scores zijn
  
  Office location choice behaviour and intelligent transport systems
  
  gebaseerd op een rapportcijfer tienpuntsschaal.
  (2008). In het kort levert de analyse drie ITS-concepten op die interes-
  
  Tabel 2 laat zien dat de gemiddelde score voor een bereikbaarheids-
  
  sant zijn voor de vraagstelling. De eerste is een People Mover die rijdt
  
  profiel dat is opgebouwd uit de vijf transportconcepten een 5,8 is. Het
  
  vanaf een P+R (‘Park and Ride’) terrein en zo de snelweg met een
  
  bereikbaarheidsprofiel krijgt bij een gemiddelde waarde van de andere
  
  kantorenpark of stadscentrum verbindt. Dit transportconcept vertoont
  
  transportconcepten een 6,5 als het anderhalve kilometer van de
  
  gelijkenissen met de eerder genoemde ParkShuttle. Het tweede
  
  snelweg ligt en een 5,1 als het op zes kilometer van de snelweg ligt.
   concept is een automatische bus die op een hoger schaalniveau
  
  Het ideale bereikbaarheidsprofiel is een locatie die dicht bij alle vijf de
  
  stadsdelen met elkaar verbindt. Dit is de volautomatische variant van de
  
  transportconcepten ligt. Dat is logisch. Dat ‘perfecte’ bereikbaarheids-
  
  Phileasbus. Het derde concept is een automatische autobaan op de
  
  profiel scoort ongeveer een 8. Uit Tabel 2 blijkt verder dat bedrijven de
  
  snelweg. Zie Figuur 1 voor een artistieke impressie van de drie
  
  traditionele concepten (snelweg en trein) het belangrijkst vinden voor
  
  concepten.
  de bereikbaarheid en dat de drie intelligente concepten een significante bijdrage leveren aan de waardering voor de bereikbaarheid van
  locaties. Ook aanvullend onderzoek wijst uit dat de voorstelbaarheid
  
  Dit onderzoek toont aan dat
  de ruimtelijke impact van
  ITS serieuze studie vereist.
  een drukkend effect heeft op de scores voor de bereikbaarheidsprofielen. In meer realistische profielen van locaties ligt de gemiddelde
  waardering ongeveer een half tot anderhalf punt hoger. Een andere
  conclusie is dat het belang van bereikbaarheid binnen de andere
  locatiefactoren die locatiekeuzegedrag beïnvloeden, bijvoorbeeld het
  aantal parkeerplaatsen en de prijs, erg belangrijk is en waarschijnlijk ook
  
  Met behulp van een zogenaamde ‘stated preference’ methode (SP)
  
  zal blijven. De combinatie van deze conclusies betekent dat dergelijke
  
  kunnen de afwegingen die bedrijven maken op het gebied van
  
  ITS-concepten op termijn bij implementatie zeker een effect zullen
  
  bereikbaarheid, maar ook de factor bereikbaarheid binnen andere
  
  krijgen op het locatiekeuzegedrag van kantoorhoudende organisaties.
   locatiefactoren, inzichtelijk worden gemaakt. Bedrijven wordt gevraagd
  om een score te geven voor bereikbaarheidsprofielen. De profielen zijn
  
  De voornaamste conclusies van dit onderzoek zijn dat de drie ITS-con-
  
  opgebouwd uit vijf transportconcepten: snelweg, trein, automatische
  
  cepten uit het onderzoek zeker invloed zullen hebben op het locatie-
  
  snelweg, automatische busbaan en People Mover van P+R. Op basis
  
  keuzegedrag van kantoorhoudende organisaties. Tevens is de toege-
  
  van de scores kan worden berekend wat de specifieke
  toegevoegde waarde van een transportconcept (bijvoor-
  
  Transportconcepten
  
  Definitie
  
  Niveau
  
  Expiriment
  
  Trein Station
  
  De nabijheid van
  een trein station tot
  de nieuwe locatie
  
  250 meter
  3 kilometer
  
  SP 1
  
  Op- en afrit van
  snelweg
  
  De nabijheid van
  een op- en afrit van
  een snelweg tot
  de nieuwe locatie
  
  1.5 kilometer
  6 kilometer
  
  SP 1
  
  Op- en afrit van
  snelweg
  
  De nabijheid van
  een automatische
  rijstrook tot
  de nieuwe locatie
  
  1.5 kilometer
  geen
  automatische
  rijstrook
  
  SP 1
  
  Automatisch
  busbaan
  
  De nabijheid van
  een bushalte van
  de automatische
  busbaan tot
  de nieuwe locatie
  
  250 meter
  geen
  automatische
  busbaan
  
  SP 1
  
  People Mover
  van P+R
  
  De nabijheid van
  een halte van
  de People Mover
  van P+R tot
  de nieuwe locatie
  
  250 meter
  geen
  People Mover
  van P+R
  
  SP 1
  
  beeld een treinstation) is, maar ook de toegevoegde
  waarde van het niveau (bijvoorbeeld een treinstation op
  250 meter) aan ‘de gemiddelde’ profielscore (de score voor
  alle profielen). De bedrijven is eerst gevraagd elf bereikbaarheidsprofielen te beoordelen waarin naar een beoordeling van de bereikbaarheid werd gevraagd. In Tabel 1 staan
  de transportconcepten en de niveaus waaruit de profielen
  zijn opgemaakt.
  Uit Tabel 1 blijkt bijvoorbeeld dat je voor het onderzoek
  verschillende bereikbaarheidsprofielen kunt samenstellen.
   Een voorbeeld van een profiel is een locatie die dicht bij
  zowel een NS station (250 meter) als een snelweg (1,5
  kilometer) ligt, maar waar geen ITS-concepten in de buurt
  liggen.
  In de zomer van 2005 is een SP-onderzoek uitgevoerd
  onder Nederlandse bedrijven in tien vooraf geselecteerde
  stadsregio’s. Met een SP-onderzoek is het mogelijk om aan
  de hand van bereikbaarheidsprofielen met statistische
  analyse de toegevoegde waarde te berekenen van ieder
  transportconcept en het niveau. Gemeten wordt dus wat
  bedrijven de toegevoegde waarde vinden van een van de
  vijf gebruikte transportconcepten voor de bereikbaarheid
  van een kantoorlocatie. Willen bedrijven zich bijvoorbeeld
  
  42 KUNST VARIA
  
  Tabel 1: Transportconcepten en niveaus voor SP 1.
  AGORA 2008-1
  
  Transportconcepten
  Gemiddelde score
  profiel = 5.8
  
  In volgorde van
  belangrijkheid
  
  van kantoorlocaties. Echter, op dit moment lijkt Eindhoven vooral last te
  krijgen van de wet van de remmende voorsprong. Het systeem is nog
  net niet aantrekkelijk, of intelligent, genoeg om grote veranderingen in
  de bereikbaarheid teweeg te brengen waarmee locatiekeuzes worden
  
  Op- en afrit van
  de snelweg
  0) 1,5 km
  1)
  6 km
  
  1.356 (1)
  + 0,7
  - 0,7
  
  Trein station
  0) 250 meter
  1) 3 km
  
  1.120 (2)
  + 0,55
  - 0,55
  
  beïnvloed.
  Raffael Argiolu (raffael.argiolu@nicis.nl) werkt als analist bij
  Nicis Institute. Voorheen was hij werkzaam als promovendus
  
  Station aan
  automatische
  busbaan
  0) 250 meter
  1) Niet aanwezig
  Station van
  People Mover
  van P +R
  0) 250 meter
  1) Niet aanwezig
  Op en afrit van
  een automatische
  snelweg
  0) 1,5 km
  1) Niet aanwezig
  
  aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Dit artikel is gebaseerd
  op zijn proefschrift Office location choice behaviour and
  Intelligent Transport Systems (2008). Hij is tevens redacteur
  van AGORA.
  0.764 (3)
  + 0,4
  - 0,4
  
  Literatuurselectie
  Argiolu, R. (2008) Office location choice behaviour and intelligent transport
  systems. TRAIL thesis series, T 08/02, Delft.
   Tayyaran, M., A. Khan & D. Anderson (2003) Impact of telecommuting and
  
  0.538 (4)
  + 0,3
  - 0,3
  
  intelligent transportation systems on residential location choice. Transportation
  Planning and Technology 26, 171-193.
  Tayyaran, M. & A. Khan (2003) The effects of telecommuting and intelligent
  transportation systems on urban development. Journal of Urban Technology
  10, 2, 87-100.
  0.532 (5)
  + 0,3
  - 0,3
  
  Chorus, C., E. Molin, B. van Wee, T. Arentze, Z. Sun & H. Timmermans (2006)
  Personal Intelligent Travel Assistants: PITA. Tijdschrift Vervoerswetenschap,
  2, 4-9.
  Tabel 2: Toegevoegde waarde van verschillende
  transportconcepten
  
  voegde waarde in een afweging inzichtelijk gemaakt. Omdat de
  technologische ontwikkeling van ITS dynamisch is, wordt aanbevolen
  om de diversiteit van ITS in dit type onderzoek te vergroten om zo
  theorievorming op dit onderzoeksonderwerp te stimuleren.
  Behalve naar het directe effect is nog niet eens gekeken naar het
  indirecte effect dat dergelijke systemen hebben. Een veel gekozen
  strategie van steden is namelijk om bij de aanleg van innovatieve, of in
  andere woorden: dure, transportconcepten een groot aantal bouwlocaties in de buurt van haltes aan te leggen om een wisselwerking te
  creëren tussen ruimtelijke ontwikkeling en transportinfrastructuur. Het
  aanbieden van kantoorlocaties in de buurt van nieuwe transportconcepten zorgt er ook voor dat de kans dat een bedrijf zich in de nabijheid zal
  vestigen vergroot wordt.
   Het onderzoek toont ook aan dat de ontwikkeling van ITS meer serieus
  onderzoek vereist naar haar impact op locatiekeuzegedrag. Daarbij zou
  de focus meer moeten liggen op de specifieke voordelen van ITS
  boven investeringen in conventionele vervoersystemen. Verder kan
  gedacht worden aan een verbreding van het onderwerp naar de
  invloed van ITS in vrachtwagens op de logistieke sector. De gedachte is
  telkens dat door selectieve investeringen in de implementatie van een
  ITS transportconcept op de ene plek, deze locaties een voordeel
  krijgen ten opzichte van andere locaties.
  Tot slot kan op basis van dit onderzoek ook wat gezegd worden over de
  dagelijkse praktijk van ITS in bijvoorbeeld Nederland. Eindhoven heeft
  met de ontwikkeling van de Phileasbus blijkbaar een strategie gekozen
  die in potentie veel effect zou kunnen hebben op de aantrekkelijkheid
  
  AGORA 2008-1
  
  VARIA KUNST 43.
  