text: KANUNNIK JOZEF ANDRIES (1796-1886) HERDACHT
  L. G E V E R S 0
  «H ij heeft geleefd al goeddoende». Zo vatte kanunnik Alfons de
  Leyn het leven van Jozef Andries samen, toen hij er in 1890, vier jaar
  na diens overlijden, een uitgebreide biografische schets aan wijdde1.
  Als geboren en getogen Bruggeling, principaal van het SintLodewijkscollege en kerkmeester van de Sint-Salvatorskathedraal
  had De Leyn de veertig jaar oudere kanunnik Andries goed gekend
  en had in hem een leidsman en vriend gevonden. Andries bezat,
  vervolgde D e Leyn in zijn getuigenis, een uitzonderlijk assimilatie­
  vermogen, wijdde zich onvermoeibaar met ongemene grondigheid
  en vasthoudendheid aan heel uiteenlopende zaken. Hij was rechtuit
  van karakter, maar handelde met de nodige omzichtigheid en
  delicatesse. A l die kwaliteiten werden evenwel overtroffen door een
  grenzeloze goedheid. Wat ons vooral in zijn persoonlijkheid trof,
  vervolgde D e Leyn nog, was precies die gelukkige combinatie van
  kwaliteiten naar hart en geest. Zulke beschrijving doet vermoeden
  dat kanunnik Andries een bijzonder iemand was, maar wekt
  tegelijk onze nieuwsgierigheid naar meer feitelijke informatie over
  zijn leven.
  Jozef Andries werd geboren op 23 juni 1796 in Ruddervoorde. Hij
  was van goeden huize. Vader Jan Elooi, was notaris en burgemeester
  van Ruddervoorde, grootvader aan moederszijde, Simon Laros, was
  burgemeester geweest van Maldegem en grootoom Jean Laros was
  behalve pastoor van Ichtegem en Handzame ook voor bijna twintig
  
  ° Lieve Gevers, dr. hist., buitengewoon docent aan K.U. Leuven ; Naamsevest 162,
  3000 Leuven. Onderhavige tekst is de gelegenheidstoespraak van prof. Gevers bij de
  eeuwfeestviering te Ruddervoorde (gem. Oostkamp) op 27 sept. 1986.
  1. A. D E LEY N , Notice biographique de Monsieur le chanoine Andries, deuxième
  président de la société d’émulation, - Annales de la Société d’émulation de Bruges, 1890,
  p. 238-472. Onze tekst is voornamelijk op dit artikel gebaseerd.
   H and. Gen. 124 - 1-211987
  
  111
  
  jaar deken geweest van Torhout. Op de kleine Jo zef Andries werd
  een sterke invloed uitgeoefend door zijn oom Ferdinand Laros,
  onderpastoor in Maldegem, door Renier Van Nieuwenburg, de
  pastoor van Ruddervoorde evenals door de Ruddervoordse onder­
  wijzer Pieter van Hoonacker, bij wie hij zijn eerste vorming kreeg.
  Op twaalfjarige leeftijd, in 1808, trok de begaafde scholier naar de
  voorbereidende afdeling van het klein seminarie van Roeselare en
  ving er een jaar later de Latijnse studies aan. D e politieke omstan­
  digheden maakten dat die niet rimpelloos verliepen. N a zijn derde
  humaniorajaar werd het klein seminarie tengevolge van de maatre­
  gelen van de Franse bezetter tijdelijk afgeschaft. Van 1812 tot 1814
  zette Andries zijn studies dan zo goed en kwaad als het ging verder
  bij de privé-leraren, gedeeltelijk bij de toenmalige pastoor Ferdi­
  nand Terlinck van het grensdorpje Middelburg. M aar eind goed al
  goed : in 1814-1815 kon Andries zijn retorica beëindigen aan het
  heropende klein seminarie van Roeselare. D aarna kreeg hij de
  gelegenheid om zich gedurende een jaar in Leuven te gaan toeleggen
  op de studie van wijsbegeerte en letteren. De Leuvense universiteit
  had weliswaar in 1797 haar deuren moeten sluiten op bevel van de
  Franse bezetter, maar sommige professoren bleven daarna hun
  lessen op eigen houtje doceren in de oude universiteitsstad. Het was
  wellicht hier dat Andries zijn interesse opdeed voor de historische
  wetenschap, waarin hij later zo bedrijvig zou worden.
   In 1816 trok Andries naar het groot seminarie van Gent, dat toen
  onder leiding stond van de president Augustyn Ryckewaert. Hij
  kreeg er nauwelijks de tijd om zich in te wijden in de disciplines van
  filosofie en theologie. Tengevolge van het nijpende priestertekort in
  het bisdom werd hij in 1818 — hij was toen tweeëntwintig jaar — na
  een onvoltooide seminarieopleiding van achttien maanden benoemd
  tot leraar en surveillant in het pas geopende college van Aalst. Hij
  kreeg er vaderlijke richtlijnen van superior Constant van Crombrugghe, een man van hoog gehalte die later de congregatie van de
  Jozefieten zou oprichten. Onder zijn collegas trof hij eveneens
  eminente persoonlijkheden aan : o.m. de adellijke Emmanuel H e­
  lias d’Huddegem en Jean Joseph D e Smet, die enkele jaren later
  allebei zouden benoemd worden tot seminarieprofessor te Gent,
  evenals de Roeselaarse dichter Domien Cracco.
  Het bloeiende college van Aalst trok leerlingen aan uit de beste
  families van België : o.m. Theodore de Montpellier, later bisschop
  
  Afb. 1. E.H . J. Andries als jong Congreslid (uit Le Congres National 1830)
  
  K anunnik J o ze f A ndries
  
  van Luik, en Henri Bracq, later bisschop van Gent behielden een
  warme herinnering aan het college en ook meer bepaald aan hun
  oud-leraar Andries. D at hij zijn taak naar behoren vervulde werd
  ook duidelijk toen hij bevorderd werd tot directeur van het zgn.
   ‘klein college’ van A alst, een pensionaat dat rechtstreeks verbonden
  was aan het Aalsterse college, maar waarvan de kostprijs laag werd
  gehouden zodat behalve de meest begoede elite ook de middenklas­
  sen in staat zouden zijn hun kinderen naar het college te sturen. De
  hoop om op die; wijze meer priesterroepingen te krijgen werd in de
  volgende jaren bewaarheid. D e jonge directeur van het klein college
  van A alst moest intussen evenwel zelf nog zijn priesterwijding
  ontvangen. Deze plechtigheid zou plaatsvinden in juni 1820 : An­
  dries werd toen tot priester gewijd door aartsbisschop De Méan. De
  feestelijkheden ter ere van zijn eremis in Ruddervoorde op 15
  augustus 1820 zouden overschaduwd worden door het plotse overlij­
  den van zijn vader.
   A ndries’ loopbaan in het onderwijs liep in 1823 vrij onverwacht ten
  einde. Op het ogenblik dat er een nieuwe benoeming voor hem in de
  lucht hing als directeur van het pas opgerichte college in Geraardsbergen werd hij ingezet in de pastoraal. Zijn leven nam een nieuwe
  wending : gedurende vier jaar, van 1823 tot 1827 was hij onderpas­
  toor in de Sint-Salvatorsparochie te Brugge waar op dat ogenblik de
  latere monseigneur T. Corselis pastoor was. In 1827 werd Andries
  dan benoemd tot pastoor van Middelburg, een dorp waaraan hij
  aangename jeugdherinneringen bewaarde en waarnaar hij ook graag
  terugkeerde. Vanaf 1841, nadat hij gedurende twee jaar in Rome
  had verbleven en er zijn theologische studies had verdergezet, zou
  hij als erekanunnik en kerkmeester van de Sint-Salvatorsparochie
  opnieuw naar Brugge komen en er zich tot het einde van zijn leven
  vestigen. Zijn werkzaamheden in die lange pastorale loopbaan
  zouden zich situeren op vier verscheidene terreinen : Andries m aak­
  te zich verdienstelijk als politicus, als kerkmeester en schatbewaar­
  der van de Kerkfabriek in Brugge, als historicus en archeoloog, ten
  vierde als agronoom en hydrograaf.
  D e ruimte die ons is toegemeten laat ons niet toe om bij zijn
  werkzaamheden op alle vier de terreinen te blijven stilstaan. Ik wil
  wel graag uitweiden over zijn rol als politicus, een rol die hij
  voornamelijk heeft gespeeld in zijn Middelburgse periode. Uit wat ik
  U verteld heb over zijn levensloop zal al gebleken zijn dat hij zijn
  
  jonge jaren doorbracht in een politiek heel bewogen tijd. Van 1795
  tot 1814 waren onze streken geannexeerd bij het revolutionaire
  Frankrijk. Het was een periode van kerkvervolging en haat van de
  bevolking vandien. Van 1815 tot 1830 volgde de Hollandse periode.
   Onze streken maakten toen deel uit van het Verenigd Koninkrijk der
  Nederlanden. Koning Willem I regeerde als een verlicht vorst. Zijn
  bekommernis om de in zijn ogen verachterde bevolking van onze
  streken tot een hogere ontwikkeling te brengen leidde tot het zoveel
  mogelijk terugdringen van de invloed van de katholieke Kerk in het
  openbare leven, want precies in die Kerk zag hij het instrument om
  de bevolking achterlijk te houden. Het onderwijs nam begrijpelijker­
  wijze een sleutelpositie in in zijn verlichtingspolitiek. In 1825 vaar­
  digde hij het besluit uit dat alle middelbare scholen, die onder
  controle van de geestelijkheid stonden moesten gesloten worden.
  Tegelijk — in de hoop om de priesters een betere vorming te
  verzekeren en ze een grotere openheid voor de tijdsgeest bij te
  brengen — poogde hij ook een grotere controle te krijgen op de
  priesteropleiding. Hij richtte daartoe en filosofisch college op in
  Leuven waar toekomstige priesters gedurende twee jaar een door de
  regering voorgeschreven programma moesten volgen vooraleer ze
  naar een bisschoppelijk seminarie mochten gaan om hun vorming
  verder te voltooien.
  Deze maatregelen lokten scherpe weerstand uit in de Zuidelijke
  Nederlanden. Ze hadden ook tot gevolg dat zich bij de clerus van die
  Zuidelijke Nederlanden een mentaliteitsverandering begon te vol­
  trekken. Voor 1825 was die mentaliteit ronduit anti-revolutionair
  geweest : de principes van 1789 werden bestreden als waren zij des
  duivels. In 1815 hadden Zuidnederlandse bisschoppen hun afkeuring
  uitgesproken over de principes van persvrijheid en vrijheid van
  godsdienst die in de nieuwe grondwet werden ingeschreven. Tenge­
  volge van de dwingende regeringsmaatregelen van 1825 begonnen
  clerici en katholieken in het algemeen integendeel de vrijheidsidee
  — in het bijzonder de vrijheid van onderwijs — te waarderen terwijl
  ze ook de persvrijheid gingen hanteren als een handig instrument in
  hun campagne tegen de regering.
   Niet alle clerici apprecieerden die vrijheid op eenzelfde manier :
  voor vele oudere priesters was het dikwijls een louter pragmatische
  en tijdelijke koerswijziging, ingegeven door de hoop om zo vlug
  m ogelijk van het verlichte regime verlost te zijn en zo goed en kwaad
  als het kon terug te keren naar de gepriviligieerde positie die de Kerk
  
  altijd in het Ancien Regime had ingenomen. M aar voor een aantal
  vooral jonge clerici was dat anders : zij waren principieel overtuigd
  van het vrijheidsideaal. Gelijktijdig met en geïnspireerd door hun
  generatiegenoot, de Franse priester Lamennais, evolueerden zij naar
  het liberaal-katholicisme. Ze waren tegelijk democratisch gezind en
  zouden zich in de Belgische omwenteling manifesteren als ultrapatriotten. Parallel met die ontwikkeling in de katholieke opinie was er
  ook een grotere openheid gegroeid in de liberale opinie van de
  Zuidelijke Nederlanden : een jonge generatie van progressieve
  liberalen, bezield door de romantische vrijheidsidee kwam in verzet
  tegen het despotische beleid van Willem I. Zo werd het mogelijk dat
  katholieken en liberalen van het Zuiden zich verenigden in een Unie
  der Opposities en erin slaagden de Nederlanders te verdrijven.
  Gedurende het eerste decennium na het Belgische omwenteling
  bleef de unionistische gedachte overheersen in de politiek van de
  jonge staat : in plaats van een tegenstelling tussen liberale en
  katholieke opinie was er eerder een tegenstelling tussen pogressieve
  en conservatieve krachten2.
   Jozef Andries was één van die jonge priesters die in de Belgische
  omwenteling een vooraanstaande rol hebben gespeeld. Op het einde
  van de jaren 1820 — hij was toen pastoor in Middelburg — stond hij
  in die grensstreek aan de spits van de anti-Hollandse agitatie. Hij
  figureerde als «de grote muiter» op de zwarte lijst van de verbolgen
  Hollanders. Na de Belgische omwenteling kreeg hij voor zoveel
  patriottische verdiensten een plaats aangeboden op de kandidaatslijsten voor het Nationaal Congres, dat zou worden verkozen met het
  oog op het opstellen van een grondwet. Andries werd met een
  overtuigende meerderheid tot Congreslid gekozen, een eer die ook
  nog twaalf andere priesters te beurt viel. Samen met verscheidene
  van die priesters verdedigde Andries bij de discussie over de
  grondwetsartikelen democratische standpunten. Hij kantte zich o.m.
  tegen de oprichting van een Senaat omdat die instelling te zeer de
  gepriviligieerde positie van de aristocratie zou bestendigen3.
  2. H. JED IN , Handbuch der Kirchengeschichte, dl. VI, Die Kirche in der Gegenwart
  zwischen Revolution und Restauration, Freiburg, 19852, p. 323 e.v. ; L. WILS, De
  politieke ontwikkeling in België, - Algemene geschiedenis der Nederlanden, dl. XII,
  Haarlem, 1977, p. 268-270.
  3. E. LA M BER TS, Kerk en liberalisme in het bisdom Gent (1821-1857), Leuven,
  1972, p. 61-74.
   N a het beëindigen van zijn taak in het Nationaal Congres bleef
  Andries nog verscheidene jaren een patriottische en anti-Hollandse
  perscampagne voeren — vooral in de Journal des Flandres en Den
  Vaderlander. Hij klaagde daarin de Hollandse bezetting aan van het
  naar zijn oordeel Belgisch gezinde Zeeuws-Vlaanderen, hekelde de
  verwoestende inundatiepolitiek van de Nederlandse regering in
  Noord-Vlaanderen en Antwerpen en slaagde erin een daadwerkelij­
  ke hulp op gang te brengen voor de slachtoffers ervan. Van 1835 tot
  1839 zetelde hij in het parlement als volksvertegenwoordiger van het
  arrondissement Gent. Zijn patriottische overtuiging weerhield er
  hem in 1839 niet van om de stem van redelijkheid te laten klinken.
  Tegen de agitatie van ultrapatriotten in, deed hij toen een oproep om
  de voor België minder gunstige regeling van het Verdrag der X X IV
  Artikelen te aanvaarden, waardoor het voor de jonge staat mogelijk
  zou worden om tot een geregulariseerde internationale status te
  komen. Andries spande zich als volksvertegenwoordiger bovendien
  bijzonder in voor de aanleg van het kanaal van Zelzate (het huidige
  
  Afb. 2. Portret van J. Andries op het recent opgerichte monument te Ruddervoorde.
  De tekstplaat vermeldt : Aandenken aan Kanunnik Jozef O. Andries, lid van
  hel Nationaal Congres, Ruddervoorde 1796 - Brugge 1886. 27 september 1986.
  Leopoldkanaal) en kwam ook nog op andere manieren geregeld
  tussen ten voordele van de landbouwbelangen. De verschillende
  terreinen waarop hij bedrijvig was : politiek, agronomie en hydro­
  grafie liepen dus gedeeltelijk in elkaar over.
  Hetzelfde kan worden gezegd van zijn historische bedrijvigheid.
   Deze medeoprichter van de Société d’Emulation de Bruges — hij
  zou ook de tweede voorzitter van de vereniging worden — aanzag
  zijn geschiedbeoefening niet als een vrijblijvende hobby. Meestal
  diende ze integendeel een maatschappelijk of sociaal doel. Dat was
  al gebleken toen hij als pastoor van Middelburg op basis van
  documentenstudie de niet verkochte kerkelijke goederen terugvor­
  derde. Spectaculair in dit verband was ook het proces dat hij op basis
  van historische documenten aanzwengelde tegen het Brugse SintJanshospitaal en dat succesrijk werd bekroond met de oprichting van
  een nieuw hospitaal in Maldegem.
  Veel van wat kanunnik Andries in zijn leven heeft gerealiseerd en
  van wat hij betekend heeft voor de streek van Maldegem en Brugge
  heb ik hier onvermeld gelaten. Verscheidene van die realisaties
  worden trouwens uitvoerig toegelicht in de interessante brochure die
  n.a.v. deze eeuwfeestviering, aan hem werd gewijd, terwijl ook de
  tentoonstelling een goed overzicht biedt van de talrijke activiteiten
  van de gevierde4. Kanunnik Andries was één van die dynamische,
  dikwijls vergeten priesters, die hun beste krachten hebben gewijd
  aan hun volk. Het was daarom een genoegen voor mij om op deze
  wijze iets tot zijn viering te hebben kunnen bijdragen.
  4. Herdenking Kanunnik J.O. Andries 1796-186 (met teksten van Bert Bouljon,
  Hugo Notteboom, Jozef Dobbelaere, E.H . M. De Smet en F. De Zutter), uitgegeven
  door het Kanunnik Andries-comité Maldegem-Oostkamp, september 1986, 32p.
  