text: ook elders in Europa tot in de oudheid terug. ' Eindelijk wordt
  de urine nog als bloedstillend middel toegepast. Zoo schrijft
  Dr. Kleiweg de Zwaan, dat het, volgens de d o e k o e n ' s van
  Midden Soematra (Goenoeng Sahilan), een goed middel zou zijn,
  om de bloeding tot staan te brengen, indien men op de kwetsuur
  urineert" Deze d o e k o e n ' s zijn in dit opzicht dus al even wijs
  als de vermaarde Fransche heelkundige Louis (1723—1792), die
  de urine bij ulcera cruris aanbeval als douche («en pissant
  dessus») '. Trouwens bij onze eigen landgenooten is deze geneeswijze evenzeer bekend als volksmiddel. «Ik herinner mij» —
  zóó schrijft Dr. van Andel — «dat in mijn jeugd een jongen,
  die langs een touw naar beneden gegleden was en zich daarbij
  zijn handen had ontveld, van een omstander den raad kreeg
  daarop te urineeren.» * Bekend is ook , dat Boerhave (1668—1738)
  een hardnekkige beenwond, waaraan hij leed, met urine behandelde. *
  Bij de beide reeds besproken antiseptische volksmiddelen
  hebben we gezien, dat ze ook de rol vervullen van afweermiddel
  van ziekteverwekkende geesten en invloeden. Ook de urine wordt
  tot dat doel wel toegepast. We kiezen tot voorbeeld het geval,
  dat niet een mensch, maar een karbouw het slachtoffer is geworden van de listen en lagen der booze geesten. Gaan bijvoorbeeld bij dit dier de haren plotseling overeind staan en krijgt
  het rood beloopen oogen, dan zijn dat voor den Maleier der
  Padangsche Benedenlanden de onmiskenbare aanwijzingen, dat
  het «tasapo» is («verrufen» zouden onze Oostelijke naburen
  zeggen). Merkt zijn geleider zulks op, dan is het zaak, dat
  deze in zijn broek urineert en daarmede den karbouw van alle
  ' Dr. M. A. van Andel: Volksgeneeskunst in Nederland (1909) Blz. 194, 195
  en verder Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleichende Volksmedizin
  dl. II (1909) Blz. 783, 786, 790 en 792. Ook bij de Chineezen wordt urine als
  wasehwater voor ontstoken oogen aangewend. (J. J. M. de Groot: The religious
  system of China, dl IV Book II (1901) Blz. 401). Vgl. over nrinesedimenten in
  Chineesehe recepten: Dr. A. O. Vordertnan: De Chineescho behandelingswijze
  van keeldiphtheritis. Geneesk. Tijdschr. v. N. I. dl. 29 (1889) Blz. 604.
   * Dr. ,T. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiera
  (1910) Blz. 187.
  * Dr. D. H. Zeeman: Bijdragen tot de geschiedenis der chirurgie in Frankrijk
  (1878) Blz. 87.
  * Dr. M. A. van Andel: t. a. p. Blz. 854. Vgl. ook: Dr. O. v. Hovorka en
  Dr. A. Kronfeld: t. a. p. Blz. 373.
  « Dr. M. A. van Andel: t. a. p.Downloaded
  Blz. 355.from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKS HEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   19
  
  kanten slaat, met de bepaalde bedoeling, dat de booze geest,
  die het dier onder zijn fatalen invloed heeft, bevreesd voor den
  stank, zijn slachtoffer zal loslaten en dit alsdan zal genezen. •
  Niet anders bedoelde zeker de Europeesche boer uit Nederüostenrijk, van wien we lezen, dat hij «ein an Beschreien
  erkranktes Pferd heilte, indem er mit dem eigenen Urin die
  Augen-, den Kopf und sodann den ganzen Körper des Pferdes
  wusch und mit seinem umgewendeten Hemde den Rücken des
  Pferdes vom Kopf zum Schweif und vom Schweif zum Kopf
  rieb». * Brengen we nog in herinnering, hoe evenals de citroen
  ook de urine (inwendig toegediend) in Europa een prophylactisch pestmiddel is en zulks reeds ten tijde van Galenus geweest is. *
  Een vierde en laatste antiseptisch middel, waarbij we nog
  een oogenblik zullen verwijlen, is het speeksel. Ook hierbij
  treedt, duidelijker nog dan bij de aanwending van urine, aan
  den dag, dat de toepassing ervan in de geneeskunde niet uitsluitend gebaseerd is op animistische opvattingen, maar op het
  aan het practische leven ontleende ervaringsfeit, dat het speeksel
  antiseptische eigenschappen bezit. Het kan de opmerkzaamheid
  van den natuurmensch niet ontgaan zijn, dat dieren (honden
  bijv.) hunne wonden belikken, die alsdan snel genezen. Kruyt
  deelt ons mede, dat de Galelareezen hunne wonden gaarne
  door honden laten belikken ; zij meenen dat dit likken geneeskrachtig is, omdat, zooals zij zelf zeggen, de hond zijne eigen
  wonden heel likt. •* Hierbij is dus geen schijn van animisme
  — zooals Kruyt doet voorkomen — maar hier is zuiver practische ervaringskennis. Onze voorvaderen deden hetzelfde, echter
  ' ,T. Kreemer Jr.: Do Maleier en zijn karbouw. De Indische Gids (1907)
  dl. I Blz. 963.
   * Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleichende Volksmedizin dl. I
  (1908) Blz. 198. Der Urin eines noch nicht niannbaren Knnben, nrimi Virginia
  pueri, war aui'h bei Celsus, Dioskurides und Petrus Hispanus (-]- 1277) sehon
  ein apotropaeisches Heilmittel. (Dr. M. Höfler. Ein Sindelsdorfer Hausmittelbuch fftr Tierkrankheiten. Janus (1910) Blz. 680 nt. 9.) Ook bij de Ohineezen
  vervult de urine die rol: „In the event of a devil possessing a person and
  making him ill, he is to drink old urine in a far state of decay. So, also,
  it is a very old rescript to urinate swooned persons upon their face." (J. ,T.
  M. de Groot: The religious system of China, dl. IV Book II Blz. 400.)
  * Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: t, a. p. dl. II (1909) Blz. 314,315.
  En voorts: Ebn Baithar: Grosse Zusammenstellung etc. iibers. von Dr. J. v.
  Sontheimer dl. I (1840) Blz. 192.
  Downloaded
  from Brill.com
  * A. C. Kruyt: Het animisme in den
  Indischen
  Archipel 06/29/2024
  (1906) Blz.03:53:01AM
  130.
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  20
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN IND1SCHEN-ARCHIPEL.
  ook weer niet in navolging van het voorval vermeld in Lukas
  XVI vs. 21—22 — zooals Dr. van Andel veronderstelt ' maar
  omdat zij meenden, dat in het speeksel werkelijk therapeutische
  eigenschappen schuilen en de ondervinding hun dit had geleerd.
   De tijd ligt zoover nog niet achter ons, dat het menschelijk
  speeksel te onzent officieel als wondmiddel werd aanbevolen *
  en verscheidenen onzer moderne medici erkennen de antiseptische werking ervan. Sanarelli kwam na een reeks bacteriologische proeven tot de volgende resultaten:
  1. Dass der menschliche Speichel als ein durchaiis iingünstiger
  Nahrboden fiir gewisse pathogene Mikroorganismen betrachtet
  werden muss;
  2. Dass er die Fahigkeit besitzt, mehr oder weniger rasch
  dieselben zu zerstören, wenn ihre Zahl nicht zu betrachtlich ist;
  3. Dass er endlich auch, wenn er die Entwickelung gewisser
  Arten zulasst, trotzdem im Stande ist, den normalen Typus
  derselben zu andern, sie abzuschwachen oder auch ganzlich
  unwirksam zu machen. *
  De toepassing van het speeksel als wondmiddel komt bij de
  Inlanders op drie wijzen voor, namelijk door de wondplaatsen
  ermede in te smeren, ze te belikken of te bespuwen. Op Nias
  bijv. smeert een priester eene wond met zijn speeksel in, * op
  Java likt de d o e k o e n eene wond om die te genezen. ^ Het
  bespuwen, dat allerwege in den Archipel toepassing vindt, geschiedt meest met belezen sirihspog, of met gekauwde geneesmiddelen , waarvan de samenstelling van den aard van de ziekte
  afhangt. We kunnen deze methoden — die trouwens voldoende
  bekend zijn — slechts aanstippen om niet te uitvoerig te worden.
  Rij beten van giftige dieren wordt aan het speeksel van eene
  kip door de Inlanders vaak groote waarde gehecht. Zoo ver' Dr. M. A. van Andcl: Volksgeneeskunst in Nederland (1909) Blz. 852.
  Vgl. verder ook: Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleichcnde
  Volksinediziii dl. I (IH08) Blz. 221; dl. II (1909) Blz. 755. „Saxo liisst einen
  Hund die Wundo des Könijis Ole leeken, wodurch nr jreheilt wird," zoo
  lfizon we bij F. Grön.: Altnordische Heilkunde. Janus I90S Blz. 7ö.
   ' Dr. M. A. van Andel: t. a. p. Blz. 352.
  * Dr. W. D. Miller: Die Mikroorganismen dor Mundhöhle 2' Auflago (1892)
  Blz. 290 vg.
  * A. C. Krnyt: Hst animisme in den Tndischon Archipel (1906) Blz. 61.
  Vgl. ook: Dr. ,T. P. Kloiwog de Zwaan: Dio Heilkunde der Niusser (1913)
  Blz. 108 en 202.
  » A. C. Kruyt: t. a. p. Blz. 62. Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSMEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   21
  
  meldt Kruyt, dat wanneer op Java iemand door een duizendpoot gebeten is, men met eene veer in de keel van een kip
  steekt, en het slijm, dat men daarmede ophaalt, op de gestoken
  plek wrijft. «Men bedenke» — zoo laat de schrijver hierop
  volgen — «dat kippen duizendpooten verslinden zonder eenig
  letsel van deze dieren te ondervinden, het speeksel moet dus
  het gif neutralizeeren». ' Of het inderdaad deze indicatie is, die
  den Javaan dit middel heeft aan de hand gedaan, schijnt ons
  echter twijfelachtig toe, omdat het kippespeeksel ook wordt
  gebruikt bij beten van allerlei andere dieren, die niet door
  kippen worden verslonden. Zoo passen de Karo-Batak's het
  volgens Dr. Romer toe tegen de steken van schorpioenen en
  hij noemt dit «eene aanbevelenswaardige methode». * Bij de
  Menangkabausche Maleiers is hetzelfde middel in gebruik tegen
  slangebeet. Zoo schrijft Dr. Kleiweg de Zwaan: Indien een man
  door een slang wordt gebeten, neemt de d o e k o e n het speeksel
  van een haan, dat hij verkrijgt door den bek van het dier te
  openen en met een veer daarin rond te draaien. Is eene vrouw
  gebeten, dan verzamelt de d o e k o e n op dezelfde wijze het
  speeksel eener kip. Dit speeksel wordt vermengd met dat van
  den patiënt zelf, aan dat mengsel voegt hij wat sirihkalk toe
  en appliceert dat onder het prevelen van een formule op de
  wond. * Ook in Europa werd in vroeger eeuwen door verschillende schrijvers met nadruk op den genezenden invloed dien
  het speeksel op slangebeten had gewezen. *
  Evenals aan de urine wordt ook aan het speeksel door de
  bewoners van den Indischen Archipel de eigenschap toegekend,
  om booze geesten te verdrijven en schadelijke invloeden te
  neutraliseeren. De toepassing — preventief of curatief — is ook
  hierbij drieërlei: besmering, belikking, bespuwing. Wemeenen
  ' A. C. Kruyt: Het animisme in den Indischen Archipel (1906) Blz. 131. Mevr.
   J. Kloppenburg-Vorsteegh, die dit middel ook aanbeveelt, zegt ervan, dat het
  speeksol de pijn verdooft en het gezwel doet verdwijnen. (Wenken en raadgevingen betreffende het gebruik van Indische planten, vruchten enz. 1911 Blz. 129).
  Ook do Chineezen passen kippespeeksel loo tegen den steek van duizendpooten.
  (Dr. H. Vortisch-van Vloten: Chinesischo Patiënten und ihre Arzte (1914) Blz. 21).
  * Dr. R. Romer: Bijdrage tot de geneeskunst der Karo-Batak's. Tijdschr.
  Bat. Gen. dl. 50 (1907) Blz. 214.
  ' Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers
  (1910) Blz. 307 vg.
  • Pr. M. A, van Andel: Volksgeneeskunst in Nederland (J909) Blz. 397 vg.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  22
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCIIIPEL.
   te kunnen volstaan met van elk van deze één enkel voorbeeld
  te noemen. Kooreman vermeldt, dat het op Zuid-Celebes gebruikelijk was, als een regent of een voornaam a n a k a r a e n g
  een mindere bezocht, dat zijn s i r i h speeksel werd opgevangen
  op een bordje en dat dit speeksel alsdan op het voorhoofd en
  de wangen van de in het huis aanwezige kinderen werd gesmeerd,
  om te voorkomen, dat zij de stuipen zouden krijgen van den
  schrik, veroorzaakt door zulk een hoog bezoek. ' Als iemand
  op Java een ziek kind heeft, gaat de vader bijv. midden in den
  nacht, d. i. de tijd wanneer de ziekten en kwalen een mensen
  gewoonlijk overvallen, geheel van kleeren ontdaan kruipende,
  zoo snel hij slechts vermag, op handen en voeten naar zijn
  sukkelend kindje toe, belikt het van het hoofd tot de voetzolen,
  opdat de verraderlijke ongesteldheid daardoor beangst er vandoor zal gaan en het kind dan zal herstellen. * Kleine kinderen
  worden vaak bespuwd met de bedoeling, om al het schadelijke,
  dat hun aankleeft, door het speeksel te bannen. Zoo zijn de
  Javanen, en meer nog de Soendaneezen, gewoon van af de
  geboorte het kind bij den minsten schreeuw, of bijzondere beweging , te besproeien met spog, dat met een of meer geneesrijkc kruiden vermengd is. K o e r a n g b o e ra heet bij de Soendaneezen de ongehoorzame bengel of meid, hetgeen beteekent,
  dat de vroedvrouw blijkbaar niet genoeg met gekauwde geneesmiddelen « g e s e m b o e r d » heeft over het kind, toen dit nog
  dagelijks blootstond aan de werking van booze invloeden. '
  ' P. J. Kooremun: De feitelijke toestand in het gouvernementsgebied van
  Celebes en Onderhoorigheden. Indische Gids 1888 dl. I Blz. 11)9. Dit is wel
  een karakteristiek voorbeeld van het ook elders in don Archipel veel voorkomend verschijnsel, dat men vorsten en hoofden begaafd denkt met allerlei
  magische krachten. Zoo bestaat o. a. bij de Torndja's van Midden Celebes en
  bij de Loewoeërs volgens Kruyt het geloof, dat zoo zij den Datoe van Loewoe
  zien, hun buik zal opzwellen en zij op het oogenblik zelf zullen sterven.
   (Mcdodeelingen Ned. Zond. Gen. dl. 42 (1898) Blz. 22 vg.) Wie denkt hierbij
  niet nnn het z.g. Koningseuvel (The King's Evil) der vroegere Engclsche
  Koningen? Men vindt dit denkbeeld met vermelding van vele voorbeelden
  toegelicht en uitgewerkt bij J. G. Frazer: Taboo and the perils of the soul
  (The golden Bough, part II) (1911).
  * J. Kreemor: Hoe de Javaan zijne zieken verzorgt. Mododeelingcn Ned.
  Zend. Gen. dl. 86 (1892) Blz. 10.
  • Brieven van een Wedono pensioen. Locomotief v. 28 Maart 1891. Geheel
  analoge toepassing van het speeksel vond en vindt men nog bij de Europeesche volkon. De Romeinen plachten het voorhoofd van een jonggeborene
  op den 8«° of 9"" dag na de geboorte
  met speeksol
  te bevochtigen,
  hot
  Downloaded
  from Brill.com
  06/29/2024 opdat
  03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  23
  
  § 2.
  De tliermotheraphie neemt in de geneeskunde der volken van
  den Indischen Archipel eene belangrijke plaats in. Waar we
  haar thans binnen den kring onzer beschouwingen opnemen,
  zij vooraf opgemerkt, dat we ons onderzoek zullen beperken
  tot die gevallen, waarbij de warmte — droge en vochtige —
  uitsluitend wordt toegepast tot heelkundige doeleinden, dus bij
  wonden , bloedingen , zwellingen enz.
   Van de Javanen vinden we vermeld, dat zij bij verwonding
  het gewonde lichaamsdeel soms voor het vuur houden, om de
  wond te doen opdrogen '. Om frambozenuitslag ( p o e r o e ) van
  den voet te behandelen wordt bij de Maleiers van Malaka in
  den grond een vuurtje aangelegd en dit bedekt met een kokosnootdop of stuk bamboe, waarop men den voet laat rusten en
  aldus de zweer aan de warmte blootstelt. Op de gloeiende
  sintels laten zij dan kern an to e-bladen of de bladen en bast
  van een kan ar i -soort (kedondong) smeulen *. Bij de Atjehers
  worden personen, die gewond zijn, of zich ernstig hebben
  gekneusd, op een bamboebank neergelegd, evenals dit bij kraamvrouwen geschiedt, onder welke bank een steenen fornuis met
  kolenvuur wordt geplaatst *. Eene eigenaardige wijze van medicineeren — vertelt van Dongen — bestaat bij de Koeboe's in
  geval van s a k i t b o e b o e l (framboesia), welke ziekte onder hen
  veel voorkomt en zich vooral uit in etterende zweren aan beenen
  en voetzolen. Als middel tegen deze ziekte roostert of poft de
  niet betooverd zou worden (Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergloiehende Volksmedizin dl. I (1908) Blz. 399). Over liet belikken van kleine
  kinderen om ze tegen het „Booze oog" te beschutten vergelijke men: Dr. O.
  v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: t. a. p. dl. II (1909) Blz. 707—714 on 727. In
  China worden personen, die in onmacht liggen „resuscitated by some one
  spitting vehemently into their face nod biting their heels and the nails of
  their fingers and thumbs." (J. J. M. de Groot: The religious system of China
  dl. IV Book II (1901) Blz. 393).
  ' J. Krcemcr: Hoe de Javaan zijne zieken verzorgt. Medcdeelingen Ned.
   Zend. Gen. dl. 30 (1892) Blz. 12.
  * H. N. Ridley: De inlandsche geneesmiddelen der Maleiers (1907) Blz. 41
  (Overdruk van de in „de Indische Mercuur" voorkomende vertaling van
  Dr. Ridley's opstel in Agricultural Bulletin of the Straits 190ti Blz. 193).
  • Dr. Julius Jacobs: Het familie- en kampongleven op Groot-Atjeh dl. I
  (1894) Blz. 318.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  24
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCIIIPEL.
  Koeboe zijn zieke ledematen boven een vuurtje '. Eene dergelijke
  behandeling passen de Menangkabau-Maleiers toe bij s o p a k
  p o e r o e, de tinea albigena, eene parasitaire huidaandoening
  veroorzaakt door schimmels, door Dr. Nieuwenhuis opgespoord
  en voor het eerst beschreven -. Zij besmeren de aangedane
  deden eerst met rietsuikersap, vervolgens maken zij een kuiltje
  in den grond, waarin 1 a g o e n d i-bladeren (Vitex trifolia)
  worden verbrand en boven deze brandende bladen worden de
  extremiteiten gehouden *. De Enganeezen omwikkelen bij melaatschheid de aangetaste deelen met bira-bladen (Alocasia
  macrorhiza Schott) en houden die dan gedurende een paar uren
  boven een zacht onderhouden vuurtje *.
   We weten, dat de gunstige werking vaj droge zoowel als
  vochtige warmte op ulcera ook aan onze voorvaderen niet onbekend was. Zoo schrijft Osiander: «Kunstliche Warme, mittelst einer glühenden Kohle, die man so nah, als es ohne
  Schmerzen ertragen wird, ans Geschwür halt, und darauf blast,
  soil zur Heilung scrophulöser Geschwüre beitragen» *. En «Seit
  einer ziemlichen Reihe von Jahren werden in der chirurgischen
  Abtheilung des Wiener allgemeinen Krankenhauses fast alle
  Wlinden und Geschwüre ohne Salben und l'flaster, durch Auflegen von Leinwandlappen, die in Warmes Wasser getaucht
  sind, behandelt» ". De Fransche geneeskundige Faurc cureerde
  in het midden der 18' eeuw niet alleen wonden en zweren,
  maar ook fijt en zelfs kankergezwellen met actieve warmte. De
  patiënten zetten zich daartoe met het lijdende deel in de nabijheid
  van een kolenvuur ' . En wil men nog eene getuigenis van
  medische zijde uit den laatsten tijd, dan halen we nog deze
  woorden van Bier aan: «Von den altesten Zeiten bis au f unsere
  ' G. J. van Dongen: Nog een en ander over de Koeboes. Bijdragen T. L.
  en Vk. dl. 67 (1912) Blz. 99.
  ' Dr. A. W. Nieuwenhuis: Quer duroh Borneo dl. I (1904) Blz. 441 vgVgl. van denzelfden sehrijver: Tinea albigena onder de inlanders in den
  Ind. Arobipel: Geneesk. tijdsein', v. N. I. dl. 44 (11104) Blz. 5(il.
  ' Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-ftlaleiors
  (1910) Blz. 27.
  * O. L. Helfrioh: De eilandengroep Engano. ïijdschr. v. h. Ned. Aardt'.
  Gen. 2« serie dl. 5 (188b) afd. moer uitg. artt. Blz. 292.
  * Dr. J. F. Osiander: Volksarzueyinittel (1826) Blz. 30B.
  * Dr. J. F. Osiander: t. a. p. Blz. 523.
  " Di'. D. H. Zeeman: Bijdragen tot de geschiedenis der chirurgie in Frankrijk
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  (1S78) Blz. 86.
   via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  25
  
  Tage wurde die Warme gegen lokale Infection angewandt und
  wenn sie auch in der wissenschaftlichen Medizin hin und wieder
  vernachlassigt wurde, kam sie bald wieder zu Ehren und ist in
  der arztlichen Praxis und in der Volksmedizin niemals verlassen
  worden» '.
  Het is hier wel de plaats om ook te herinneren aan het in
  den Archipel algemeen voorkomend gebruik, om de vrouw na
  de bevalling gedurende eenigen tijd bij een vuur te verhitten.
  Dr. Kleiweg de Zwaan acht het waarschijnlijk, dat dit gebruik
  met de Hindoe-kolonisatie uit Achter Indie naar den Indischen
  Archipel is overgebracht *, eene stelling die o. i. reeds daardoor
  wordt weerlegd, dat deze gewoonte bij tal van stammen voorkomt, die nooit met de Hindoe's in contact zijn geweest'.
  Prof. Wilken wees er reeds op, dat dit een oud Polynesisch
  gebruik is, dat vroeger algemeen verbreid was *.
  Meestal ligt de vrouw bij deze roosterkuur nabij het vuur,
  soms ook daarboven, soms draagt ze het karakter eener formeele berooking. De eerste toepassing wordt o. a. aangetroffen
  bij de Atjehers *; bij de Karo-Batak's *; bij de Gajo's «om aldus
  uit te drogen» *; bij de Zee-Dajak's «to dr)' up any issues
  tending to flooding» * ; in den geheelen Timor-Archipel, bij de
  Soembaneezen speciaal «ten einde de losgeraakte beentjes eh
  spieren te doen krimpen» ' ; bij de Berg-Toradja's, Tomori,
  > Geoit. bij Dr. M. Hotter. Janus (1910) Blz. 765 nt. 3.
  * Dr. J. P. Kleiweg du Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Malciers
  (1910) Blz. 114.
   ' Het gebruik is niet tot de Aziatische volken beperkt, ma;ir komt ook
  voor in Afrika (Abessinië—Bogos—Somali) en Amerika (Indianen v. L03
  Angeles en v. d. Jaryrivier) Dr. O. v. Hovorkii en Dr. A. Kronfeld: Vergleiehende Volksmedizin dl. II (1909) Blz. 595. Vgl. ook Dr. H. Ploss: Das
  Weib in der Natur- und Völkerkundc S' Aullagc (1905) I[ Blz. 372.
  * Dr. G. A. Wilken: Handleiding voor do vergelijkende volkenkunde van
  Ned.-Indië (1893) Blz. 206.
  * Dr. J. Jacobs: Het familie- en kampongleven op Groot-Atjoh. dl. 1(1894)
  Blz. 141 vg.
  & Batakspiegel. Uitgave v. h. Bataksch Instituut N°. 3 (1910) Blz. 160.
  ' Dr. G. A J. Hazeu: Gajosoh-Ned. Wdbk. (1907) i. v. i t ö Blz. 301.
  * H. Ling Roth: The natives of Sarawak and British North Borneo dl. I
  (1896) Blz. 99.
  * J. De Roo van Alderwerclt: Eenige mededeelingen over Socmba-Tijdschr.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  Bat. Gen dl. 33 (1890) Blz. 570.
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  26
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  Toboengkoe en Christen Minahassers «ter verwarming» • ; bij de
  Saoesoeërs «om de wonden door de bevalling ontstaan, spoedig
  te doen opdrogen» * ; bij de Siaoereezen op de Sangi-eilanden *;
  bij de Soelaneezen «ten einde in transpiratie te geraken» *;
  bij de Alfoeren van Boeroe en Ceram «om kraamkoortsen te
  voorkomen» *; op sommige der Zuidwestereilanden o. a. op
  Babar «om het zwarte bloed te doen verdwijnen» * ; op de
  Ceramlaoet en Goram-eilanden «om de genitaliën te versterken
  en baarmoederbloeding te voorkomen» ' ; op de Watoebelaeilanden * ; bij de Tanimbareezen ' ; bij de Keienaren '" en
  Aroeneezen ' '.
   De roostering b o v e n vuur heeft in dier voege plaats, dat
  de kraamvrouw op een bamboe bank ligt, waaronder een smeulend vuur wordt onderhouden. Een dergelijke «oven» past men in
  Atjeh toe; «men meent namelijk, dat men door die voor de vrouw
  bijna ondragelijke verhitting en berooking de opeenhooping van
  vochten in haar lichaam bestrijdt en medewerkt om aan haar
  lichaam spoedig de vroegere gedaante te hergeven» ' *. Verder
  wordt deze methode o. a. nog toegepast bij de Mandailingers * *;
  ' A. C. Kruyt: Een on nnder aangaande het geestelijk en maatschappelijk
  loven van den Poso-Alfoer. Medcdoolingen Ned. Zond. Gen. dl. 40 (LS96)
  Blz. 267 en dl. 44 (li)00) Blz. 218.
  - N. Adriani on A. C. Kruyt: De Bare'e sprekende Toradja's van MiddenColebes dl. U (1911») Blz. 51.
  * B. C. A. J. van Dinter: Eonigo geographisehe en ethnographische aanteekeningen betreffende het eiland Siaoo. Tijdschr. Bat. Gen. dl. 41 (1899)
  Blz. 369.
  • J. G. F. Ricdel: De Sulaneezen, hunne gebruiken bij huwelijken, geboorte
  on bij het mutilecrcn des lichanrus. Bijdragen ï . L. en Vk. 4' Volgr. X (1885)
  Blz. 401.
  * J. G. F. Riedcl: Do sluik- en krocsharigc rassen tusschen Selebes en
  Papua (18N6) Blz. 24 en 135.
  • J. G. F. Riedel: t. a. ]>. Blz. 326, 354 en 44'J.
  " J. G. F. Riedel: t. a. p. Blz. 175.
  s J. G. F. Riedel: t, a. p. Blz. 207.
  » J. G. F. Eiedel: t. a. p. Blz. 303.
  '« J. G. F. Riedel: t. a, p. Blz. 236.
  » J. G. F. Riedol: t. a. p. Blz. 264.
  » Dr. C. Snouok Hurgronjc: Do Atjehers dl. 1 (1S93) Blz. 412. Vgl.
  Dr. J. Jacobs: Het familie- en kampongleven op Groot-Atjeh dl. I (1894)
  Blz. 144.
   " Th. A. L. Heyting: Beschrijving der onderafdeeling Groot-Mandeling en
  Batang Natal. Tijdschr. v. h. Ned. Aardr. Gen. 2" serie dl. 14 (1897)
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  Blz. 292.
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  27
  
  bij de Loeboe's om «een uitdrogende werking op de lichaamssecreties» uit te oefenen ' ; bij de Amboneezen «om koortsen
  (kraamkoorts ?) te voorkomen» *; bij de Galelareezen ' ; bij de
  Rotineezen «om de sluiting te bevorderen» *; op het tot de
  Zuidwester-eilanden behoorende eilandje Seroea «om de lochiae
  te doen ophouden» *.
   Vaak — zoo zeiden we — bestaat de kuur in een formeel
  rookbad, of gaat ze met opzettelijke berooking gepaard. Van de
  Atjehers vertelt Dr. Jacobs, dat men op het houtvuur, naast de
  bank, waarop de vrouw ligt, eiken avond tegen zonsondergang
  een mengsel van zout, peper, stukjes karbouwenhoorn, zwavel
  en salpeter strooit en de vrouw tot 's avonds 10 a 11 uur aan
  dien verstikkenden walm blootstelt, naar de schrijver zegt: «ten
  einde haar aan den invloed der booze geesten te onttrekken.» *
  Bij de Mandailingers en bij hunne naburen de Loeboe's gaat de
  moeder na de bevalling wijdbeens boven een zacht vuur van
  vochtig hout of van dj o earbladeren (Cassia florida Vahl) staan,
  terwijl zij zooveel mogelijk den rook met haar sarong opvangt,
  voor wat de laatsten betreft, met de bedoeling «een uitdrogende
  werking op de lichaamssecreties» uit te oefenen. ' Bij de OtDajak's in de binnenlanden van Borneo wordt de moeder boven
  een kuil geplaatst, waarin zekere houtsoorten, gemengd met de
  aarde van eenen mierenhoop, in brand gestoken zijn. «De
  bloeding wordt bij deze, eenige malen herhaalde behandeling,
  door den rook weldra gestuit, de vochten worden opgedroogd,
  en de moeder wint hare krachten zoo spoedig terug, dat zij den
  volgenden dag reeds in staat is, om haar kind in boomschors
  gewikkeld rond te dragen en hare gewone bezigheden weder te
  
  ' J. Kreemer Jr. De Loeboes in Mandailing. Bijdragen ï . L. en Vk. dl. 66
  (1911) Blz. 315.
  - J. (T. F. Biedel: De sluik- en kroesharigo rassen tussohon Sclebes on
  Papua (1886) Blz. 74.
  ' >I. J. van Baarda: Woordenlijst Galélarooscli-Hollandsch (1895) i. v. u k u.
  * CT. Heymering: Zedon on gewoonten op bet eiland Bottie. Tijdsobr. N. I.
  1843 dl. II Blz. 629.
   * J. G. F. Biedel: t. a. p. Blz. 468.
  * Dr. J. Jacobs: Het familie- en kampongleven op Groot-Afcjeh dl. I (1894)
  Blz. 142.
  ' Th. A. L. Heyting: Beschrijving der onderafdeeling Groot-Mandeling en
  Batang Natal. Tijdschr. v. h. Ned. Aardr. Gen. 2° Serie dl. 14 (1897) Biz. 292;
  J. Kreemer Jr.: t. a. p. Blz. 314 vg. Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  28
  
  YOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   verrichten» ' Eindelijk vinden wij nog van de Tanimbareezen
  opgeteekend, dat de vrouwen na den partus met wijd geopende
  beenen boven den rook van een bak met vuur staan. *
  Ook omtrent de wijze waarop de roostering wordt toegepast
  loopen de berichten nogal uiteen. Terwijl Kruyt op Celebes
  constateerde, dat ze eene bloote verwarming is, * wordt ze elders
  als eene formeele blakering voorgesteld. Dit laatste is bijvoorbeeld
  ten aanzien van de Atjehers het geval. «De kraamvrouw lijdt
  daardoor vreeselijk» — schrijft Prof. Snouck Hurgronje — «en
  wentelt zich in alle richtingen om hare huid voor verzenging te
  bewaren.» * Bij de Zee-Dajak's zit de vrouw, zooals we zagen,
  met haar rug naar een vuur gekeerd, »thus she continues day
  and night with ven- little change of position, and generally
  suffers more from this and from the scorching and blistering
  from the fire than in the delivery itself.» * Ook op Soemba
  wordt de kraamvrouw letterlijk geblakerd, zegt Roos. • Op
  Loeang en Sermata •(Zuidwestereilanden) ligt ze zóó dicht bij het
  vuur, dat er vaak brandwonden ontstaan, ' en op het tot de
  zelfde eilandengroep behoorende eiland Babar, dat het haar der
  pubes vanwege de hitte zelfs verschroeit. * Op Timor zegt men,
  dat het lichaam gaar of rijp moet worden gemaakt, hoe meer
  hitte de vrouw verduurt, kan het zijn tot smorens toe, des te
  beter voor haar. '
  Beproefden we hierboven de toepassing van de kraamroostering en hare verspreiding in den Archipel te schetsen, het doel
  ervan lieten we nog onbesproken. Bij sommige schrijvers, die
  ' Dr. C. A. L. M. Schwancr: Borneo, beschrijving van hot stroomgebied
  van den Barito (1853) Blz. 231.
  * J. G. F. Eiedol: De sluik- on kroesharige rassen tusschen Selebos en
  Papua (1886) Blz. 303.
   * A. C. Kruyt: Een en ander aangaande het geestelijk on maatschappelijk
  levon van den Poso-Alfocr. Mededeelingen Ned. Zend. Gen. dl. 40 (1896)
  Blz. 267. Vgl. ook: N. Adriani en A. C. Kniyt: Do Bare'e sprekende Toradja's
  van Midden Celebes dl. II (1912) Blz. 50.
  * Dr. C. Snouck Hurgronje: De Atjehers, dl. I (1893) Blz. 412.
  * H. Ling Roth: The natives of Sarawak and British North Borneo dl. I
  (1896) Blz. 99.
  * S. Roos: Bijdrage tot de kennis van taal, land en volk op het eiland
  Soemba. Verhandelingen Bat. Genootsch. dl. 23 (1850) Blz. 54.
  ' J. G. F. Riedel: t. a. p. Blz. 326.
  s J. G. F. Riedel: t. a. p. Blz. 354.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  » S. Muller:
  Reizen in den Indisehen Archipel dl. II (1857) Blz. 259.
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSIIEELKUNDE IN DEN INMSCHKN-ARCHIPEL.
   29
  
  zich hieromtrent uitlieten, vindt men de voorstelling, dat zij een
  middel is, of althans was, om booze geesten te verdrijven. Ook
  Dr. Wilken liet zich aldus uit. ' Inderdaad zijn vuur en rook bij
  de Indonesiërs daartoe vaak aangewende middelen. Toch mogen
  we, dunkt ons, veilig aannemen, dat deze gewoonte hare veelzijdige verbreiding nimmer zou hebben erlangd, wanneer de
  voren besproken gunstige werking van warmte op verwondingen
  en de — werkelijke of vermeende — haernostatische werking
  van rook op bloedingen hun ook in dit opzicht niet tot wegwijzer had gediend. En evenals bij de genoemde antiseptica der
  Inlanders, zal ook hierbij de empirie wel aan de bezwering zijn
  voorafgegaan. Door Mandailingers en Loeboe's, bij wie wij zelf
  dit gebruik aantroffen en meermalen naar de bedoeling ervan
  navraag deden, werd ons nadrukkelijk verzekerd, dat er niet
  anders mee beoogd wordt, dan eene uitdrogende werking op de
  lichaamssecreties der kraamvrouw. De reeds vermelde gewoonte
  der Atjehers om personen, die gewond of gekneusd zijn evenzoo
  te behandelen, wijst er o. i. op, dat ook de kraamroosteringbij
  hen allereerst eene therapeutische bedoeling heeft. Zelfs Kruyt
  die, — we wezen er hierboven op — o. i. wel eens wat al te
  zeer geneigd is, om handelingen, die bij de Inlanders slechts op
  utiliteitsgronden berusten, binnen den kring van het animisme
  te trekken, kwam, althans wat de Toradja's betreft, tot de
  conclusie, dat dit gebruik n i e t dient tot verdrijving van booze
  geesten, maar slechts eene zuivere sanitaire maatregel is. *
  Trouwens ook uit de bovengeciteerde voorbeelden, waarbij we,
  zooveel mogelijk, de door de betrokken Inlanders zelve opgegeven motieven voor dit gebruik vermeldden, kan voldoende
  gebleken zijn, dat dit slechts op natuurlijke doelmatigheidsoverwegingen berust.
   Ook Floss is van meening, dat bij de berooking van kraamvrouwen de bedoeling voorzit eener desinfecteerende en pijnstillende werking. ' Dat ook onze voorouders aan rook werkelijk
  ' Dr. G. A. Wilken: Handleiding voor de vergelijkende volkenkunde van
  Nederlandsen Indië (1893) Blz. 206.
  * A. C. Kruyt: Een on ander aangaande het geestelijk en maatschappelijk
  leven van den Poso-Alfoer. Mededeelingen Ned. Zend. (Ten. dl. 40 (1896) Blz. 267
  » Dr. H. Ploss: Das Weib in der Natur- und Völkerkundo 8= Aunage (190-'<)
  dl. II Blz. 373. Dezelfde schrijver vermeldt, dat vroeger ook in Duitschland
  een rookbad van de kraamvrouw (en ook
  van defrom
  menstrueerende)
  zeer gebruiDownloaded
  Brill.com 06/29/2024
  03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  30
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
   desinfecteerende eigenschappen toekenden, lang vóórdat ze van
  de ware smetstoffen iets afwisten, blijkt wel uit de aanwending
  ervan bij epidemiën o. a. bij pest. We duidden hier vroeger reeds
  op (Blz. 11). Zoo lezen we nog bij Osiander: «Schon in altern
  Zeiten hat man es vielfaltig in Festepidemien versucht, durch
  Holzstösze, die man in den Straszen anzündete, der Seuche
  Einhalt zu thun.» ' En wil men één voorbeeld uit vele uit onzen
  Archipel, dan wijzen we nog op de volgende mededeeling ten
  aanzien van de Batak's: «Wenn eine Epidemie herrscht, verbrennt ein jeder vor seinem Hause beiszend riechende Sachen,
  wie Pulver, Schwefelerde, weiche Erde, damit die b e g u sich
  scheuen , ins Dorf zu kommen.» *
  Verder is er nog eene omstandigheid, die er op wijst, dat
  we het doel van de toepassing van warmte bij kraamvrouwen
  niet, of niet uitsluitend, hebben te zoeken in de geestenwerende
  kracht, die in andere gevallen aan het vuur wordt toegeschreven
  n. 1. deze, dat men voor overeenkomstige doeleinden ook wel
  gebruik maakt van vochtige warmte in den vorm van een
  dampbad.
  Zoo beveelt Njonja van Blokland in haar receptenboek aan,
  om bij haemorrhoidale pijnen en bloedingen te gaan zitten boven
  den damp van kokende wilde posteleinbladen ( k r o k o t ) , ofwel
  boven roode baksteenen, waarop men azijn heeft uitgegoten. *
  Riedel schrijft van de Amboneezen: «Na den afloop der bevalling wordt, terwijl zij in dezelfde positie zitten blijft, onder
  de partes genitales der moeder een aarden pot met azijn, waarin
  drie heete steenen geworpen worden, geplaatst als haemostatikelijk was. De vrouw zat hierbij op een stool, waaronder een smeulend kolenvuur; daarbij was zij geheel in een deken gehuld, waaruit alleen haar hoofd
  zichtbaar bleef (t. a. p. Blz. 375).
   ' Dr. J. F. Osiander: Volksaizneymittel (1826) Blz. 262.
  • L. J. Warneok : Die Religion der Batak (1909) Blz. 68.
  ' Njonja van Blokland: Doekoen djawa, ootawa kitab roepa-roepa obat
  njang terpakó. di tanah Djawa, 3' druk (IS99) recept N°. 109. Doze primitieve
  vorm van dampbad weid en wordt zelfs nu nog wel in Europa toegepast,
  ook bij ziek vee. In een oud-Duitsch receptenboek lezen we omtrent de
  toepassing hiervan: „Man nimbt 2 Ziegelsteine macht solohe ganz glieent,
  duet solche auf 2 Peutel in ein kibel und giest langzam eine halb mas Esich,
  darauf steltz unter die kueh, die kueh wol zugedeckt, damit der dampf
  schwizen macht und ia leib hineinschegt, dan wirds Recht und gesund sein".
  (Dr. M. Hötler. Ein Sindelsdorfer Hausmittelbuch fiir Tierkrankheiten. Janus
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  1910 Blz. 695).
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-ARCHIPEL.
  31
  
  cum, zoomede om de aangedane deelen der vulva door warme
  dampen te verzachten; deze behandeling duurt vijftien dagen
  achtereen.» • De Galelareezen passen dampbaden toe, zoowel op
  het geheele lichaam als op enkele deelen. Zij nemen alsdan een
  grooten aarden pot, dien zij toedekken met een plank of schijf,
  waarin een gat is, waar een bamboekoker als stoompijp in past.
   Nemen zij een dampbad voor het geheele lichaam, dan hullen
  zij zich in een s a r o n g en laten daaronderin den stoom van de
  pijp uitkomen; zijn slechts enkele deelen bedoeld, dan richt men
  uitsluitend den stoom daarheen. * Van de Gajo's vinden we
  vermeld, dat ze tegen zwellingen en aanhoudende hevige koorts
  dampbaden aanwenden: de zieke wordt in zittende houding
  geheel en al gepakt in een ligmat of in eenige kains; vlak vóór
  hem, tusschen zijn beenen, wordt een heet gemaakte steen geplaatst ; daarop giet men water door een kleine in de mat of
  de kains aangebrachte opening; door de hitte van den steen
  verdampt het water, welke damp om het nagenoeg naakte lichaam
  opstijgt, zoodat de patiënt aan het zweeten raakt. * Deze toepassing van het dampbad wordt tot hetzelfde doel bij verschillende stammen in den Archipel aangetroffen. "• De Enganeezen
  passen bij ingewandsaandoeningen het stoombad in dier voege
  toe, dat de patiënt den buik boven een steen houdt, die door
  een fel vuur verhit wordt en waarop door den d o e k o e n on* J. G. F. Riedel: Do sluik- en kroesharige rassen tusschen Selebos on
  Papna (1886) Blz. 73.
  * M. J. van Baarda: Woordenlijst Galélareesch-Hollandsch (1895) i. v.
  kupupu.
  » Dr. G. A. J. Hazeu: Gajosch-Ned. Wdbk. (1907) i. v. t o e n g o e p Blz.
  987 VR.
  * B.v. bij de Menangkabauers (Dr. J. P. Kleiweg de Zwaan: De geneeskunde der Menangkabau-Maleiers (1910) Blz. 383 vg.); bij de Niassers: o.a.
   door onder het huis van den lijder een ketel met water — waarin allerlei
  ingrediënten — aan de kook te brengen. „Der aus deni Kessel aufsteigende
  Dampf wird mittels einer Bambusröhre duren eine Öffaung im Fussboden
  des Hauses in den Schlafraum geleitet. Der Patient kauert, von einem Tiu-h
  übordeekt, über der üffnung, in welohe die Bambusröhre mündet". (Dr. J. P.
  Kleiweg de Zwaan: Die Heilkunde der Niasser (1913) Blz. 85); bij de Javanen:
  (Njonja van Blokland: Doekoen djawa , oetawa kitab roepa-roepa obat njang
  terpaké di tanah Djawa, 3" druk (1899) recept n° 808); bij de Dajak's: (Dr.
  A. W. Nieuwenhuis: Quer dureh Borneo dl. I (1904)Blz. 449); bij deBatnk's:
  (G. Simon: Die Heilkunst der Eingeborenen in Sumatra. Berichte d. Rliein.
  Miss. Gesellsch. (1902) Blz. 323). Vgl. ook A. Hardeland: Dajacksch-Deutches
  Wdbk. (1859) i. v. t i m b o n Blz. 603. Downloaded from Brill.com 06/29/2024 03:53:01AM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  32
  
  VOLKSHEELKUNDE IN DEN INDISCHEN-AKCHII'EL.
  ophoudelijk koud water gegoten wordt. ' Zagen we hierboven
  dat aan de z. g. kraamroostering soms een magisch cachet wordt
  gegeven, door daarbij duivelwerende stoffen te verbranden, ook
  bij de toepassing van dampbaden schijnt dit wel te gebeuren.
  We vinden dit o. a. van de Batak's vermeld. *
  § 3.
   Bij weinig ontwikkelde volken nemen de middelen uit het
  rijk der delfstoffen in de geneeskunde eene niet minder belangrijke plaats in dan de dierlijke en plantaardige artsenijen. Zoo
  vinden ook bij de volken van den Indischen Archipel steenen
  en metalen eene uitgebreide toepassing, speciaal bij de wondbehandeling. We zullen dus ook hieraan onze aandacht hebben
  te wijden, en bij ons onderzoek achtereenvolgens aan de orde
  stellen : de chirurgische toepassing van :
  <?. Edelsteenen (of halve edelsteenen)
  /;. Bezoarsteenen (stoffen van organischen oorsprong)
  r. Slangensteenen (stoffen van uiteenloopenden aard)
  </. Metalen.
  Het is vooral bij beten van giftige dieren, dat de Inlanders
  hun toevlucht nemen tot bijzondere steenen, die dan op de
  beetwond worden geappliceerd, om het gift van zijne kracht
  te berooven en den bloedloop te stuiten. Bij de Dajak's van
  Landak en Tajan bijvoorbeeld gebruikt de geneeskundige (balian)
  tot dat doel, in geval van een vergiftigden beet, hetzij van
  slang, schorpioen, of duizendpoot, een klein langwerpig rond
  steentje ( b a t o e p a n a w a r = lett. steen , die krachteloos maakt),
  waarmede over de wond wordt gewreven. ' Van de Moeroet's,
  • O. L. Helfrich: De eilandengroep Engano. Tijdsehr. v. h. Ned. Aardr.
  Gen. 2* serie dl. 5 (1SS8) afd. meer uitg. artt. Blz. 292. Dit is wel de meest
  primitieve vorm van het stoombad. De oude Grieken pasten het op gelijksoortige wijze toe: „On provoquait la sueur en se tenant dans une étuve,
  stèohe ou artifioiellement remplie de vapeur, par l'aspersion d'cau sur des
  cailloux, sur des moroeaux de fer incandesoents, ou sur Ie pavé même du
  bain fortement echauffé: Ie bain de vapeur était inventé (Dr. Cabanés:
  Moeurs du passé, 2' Serie, Blz. 45).
  • G. Simon: Die Heilkunst der Eingeborenen in Sumatra. Berichte d. Rhein.
   Miss. Gesellseh. (1902) Blz. 823. Vgl. over dampbaden buiten den Archipel:
  Dr. O. v. Hovorka en Dr. A. Kronfeld: Vergleichende volksmedizin dl. II
  (1909) Blz. 293, en Dr. M. Bartels: Die medicin der nat-urvölker (1S98) Blz. 137 vg.
  • M. C. Schadee: Bijdrage tot de kennis van den godsdienst der Dajaks
  03:53:01AM
  van Landak
  en Tajan. Bijdragen Downloaded
  T. L. enfrom
  Vk.Brill.com
  dl. 59 06/29/2024
  (190ü) Blz.
  21C.
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  VOI-KSHF.EI.KUNDK IN DI'N ÏNDISCHEN-AKCHIPEL.
   33
  
  een Dajakstam in Britsch-Noord-Hornco, lezen we, dat sommigen
  in het bezit zijn van een <• greenstone, which is said to absorb
  the poison.» '. Ook Hardeland vermeldt het gebruik van groene
  steenen (pi roes) bij de Ngadjoe's, welke steenen uit Mekka
  zouden worden aangebracht en inwendig worden toegediend:
  «Man schabt ihn, und giebt das Abgeschabte Kranken zu essen;
  besonders viel wird er als Gegengift gebraucht.» Rumphius noemt nog den, bij Javanen en Maleiers onder
  den naam van w i d o e r i bekend staanden, boom-agaat (mokasteen) — een chalcedoonvariëteit met dendrietische- of boomvormige teekeningen — als een middel tegen beten van giftige
  dieren. Hij schrijft omtrent de toepassing van dezen steen:
  Onlanks is het ook in 't werk gestelt aan een slaaf, die in
  zijn hand gesteken was door de fenijnige pijlen van den visch
  Pylstaert, Pastinaca marina, waar van hem den geheelen arm
  opswol met grooten brand en pijn , doch een Boomtje-Achaat
  eerst in water gelegt en verkoelt, en daar na op den steek
  gebonden zijnde is hij geneezen.» *
  Veel belangrijker dan de voorgaande min of meer vage berichten zijn echter die nopens de aanwending van de onder
  i H. Ling Roth: The natives of Sarawak dl. I (1896) Biz. 298.
  