text: Archeologie in Vlaanderen I - 1991, 19-30
  
  Enkele mesolithische sites tussen Gete en Herk
  (gem. Herk-de-Stad)
  
  G. Vynckier & K Maes
  
  1
  
  1
  Lauwers & Vermeersch
  1982.
  2
  Vynckier & Vermeersch
  1985a-b.
  3
  Opgraving uitgevoerd in
  het kader van een B.T.K.-project van de gemeente Herk-deStad, met medewerking van de
  Ministeries van Tewerkstelling
  en Arbeid en van Begroting en
  onder wetenschappelijke leiding van L. Van Impe (I.A.P).
  4
  Van Impe, Maes en Vynckier 1987.
  5
  Prospectie uitgevoerd in
  het kader van het B.T.K.-project vermeld onder voetnota 3.
  6
  Onderzoek uitgevoerd
  door Mej. A. Timmermans in
  het kader van hetzelfde B.T.K.project.
  Inleiding
  
  Het is niet de eerste maal dat de depressie
  Halen-Schulen ter sprake komt in verband met
  het Mesolithicum. Toen in augustus 1977 bij
  zandopspuitingen artefacten mee aan de oppervlakte kwamen, werd hetzelfde jaar nog een
  opgravingscampagne gestart, die in drie jaar
  vier mesolithische concentraties opleverde nl.
  Schulen 1, 2, 3, 4 (fig. 1: 1-3) ^ In 1984 werd
  op de rand van de depressie, op het grondgebied
  van de deelgemeente Donk, een vijfde concentratie gevonden, Donk-Krikeldries genaamd
  (DK1) (fig. 1: 4) 2.
  Tijdens de opgravingscampagne van 1986,
  die plaats vond van 15 juni tot 31 oktober, werd
  in de depressie van Halen-Schulen dwars over
  een duinkop, een grote proefsleuf (15 x 120m)
  getrokken3. Deze opgraving leverde op die
  plaats, nu Oud Kerkhof genaamd, naast resten
  van de oudste kerk van Donk uit de Karolingische periode ook een mesolithische concentratie op, Donk-Oud Kerkhof 1 (fig. 1: 5) 4 . In het
  oostelijk deel van deze grote sleuf, op de rand
  van het duin, werden eveneens enkele mesolithische artefacten aangetroffen (Donk-CW
  Kerkhof 2). Spijtig werd deze vermoedelijke
  concentratie door een Karolingische beschoeide gracht vernield.
   In hetzelfde jaar werd een gedeelte van het
  gebied onderworpen aan prospectie5. Hierbij
  kwamen naast enkele losse vondsten (fig. 1: C),
  nog twee mesolithische sites, respectievelijk
  Schulcn-Palmendonkel (fig. 1: 6) en SchulenSpekbrug (fig. 1: 7) aan het licht. Beide sites
  liggen eveneens op een duin in de depressie.
  2
  
  Opgravingen op het Oud Kerkhof (fig. 2)
  
  Het Oud Kerkhof Mgt op een in de depressie
  gelegen tardiglaciaal duin, zoals er vele zichtbaar zijn in de depressie Halen-Schulen. Door
  onderzoek op en rond het duin6 kunnen we de
  geologische opbouw van het duin als volgt
  beschrijven (fig. 3). Onderaan bevindt zich een
  groen tot grijsblauw glauconietrijk, grof dekzand (fig. 3: 5). In dit dekzand zit een zeer
  compact droog veenlaagje, dat slechts 0,5 tot 5
  cm dik is (fig. 3: 6). In het Tardiglaciaal werd
  in de vallei lokaal opgestoven zand afgezet
  waardoor duinruggen ontstonden (fig. 3: 4). In
  de depressies tussen de opgestoven zanden
  ontstond een tweede veenlaag (fig. 3: 3). Het
  geheel werd in een recentere periode afgedekt
  door landbouwalluvium van Demer en Herk
  (fig. 3: 2) en (fig. 3: 1) de bouwvoor. De donken werden sterk afgevlakt onder invloed van
  de landbouw en de aanleg van weiden.
  2.1 DONK-OUD KERKHOF 1 (DOK1)
  (fig. 2: A)
  2.1.1 Terreinonderzoek
  Deze concentratie werd zeer toevallig ontdekt.
  De lange proefsleuf sneed haar slechts aan.
  Door uitbreiding van de sleuf naar het zuiden
  toe kon het eigenlijke site verder onderzocht
  worden. Bij gebrek aan tijd en het opkomende
  grondwater werd slechts 81m2 met schop en truweel onderzocht. Een geplande uitbreiding naar
  het zuidwesten toe, waar de concentratie blijkbaar een paar meter verder zou lopen, kon zodoende niet doorgaan.
   19
  
  G. VYNCKIER & K. MAES
  
  Er stelden zich bij het onderzoek van dit site
  specifieke problemen. Het zat namelijk onder
  een kerkhof, behorend bij de oude parochiekerk
  van Donk. Na het uithalen van de duidelijk afgelijnde graven, waar zeer weinig artefacten in
  voorkwamen, werd een kwadratensysteem op
  het kuilenrijke vlak uitgezet. Dat deze graven
  weinig impact hadden op de horizontale en
  vertikale verspreiding van het materiaal blijkt
  zowel uit het verspreidingsplan als uit het profiel, waarop zeer duidelijk zichtbaar is dat het
  grootste aantal artefacten van de middeleeuwse
  verstoringen gespaard gebleven is. Het in en
  tussen de graven ingezamelde materiaal en het
  opgemeten materiaal worden in de verdere bespreking samen behandeld.
  2.1.2
  
  Profielbeschrijving en stratigrafische
  positie van het materiaal (fig. 4)
  Het lag in onze bedoeling een noord-zuidprofiel, dwars door de concentratie in te tekenen,
  maar de slechte weersomstandigheden hebben
  het ons belet. Toch kan het profiel N0E6-E11,
  dat aan de rand van de concentratie werd ingetekend als representatief beschouwd worden.
  20
  
  1
  Algemene situatiekaart. 1: Schulen 1; 2: Schulen 2 en 3; 3: Schulen 4; 4: DonkKrikeldries 1; 5: Donk-Oud Kerkhof 1 en 2; 6: Schulen-Palmendonkel
  of Schulen
  5; 7: Schulen-Spekbrug
  of Schulen 6. A: opgegraven sites; B: geprospecteerde sites; C: losse vondsten; D: gebied met verspreide vondsten; E: tardiglaciale duinen.
  General location map. 1: Schulen 1; 2: Schulen 2 and 3; 3: Schulen 4; 4: Donk-Krikeldries 1;
  5: Donk-Oud Kerkhof 1 and 2; 6: Schulen-Palmendonkel or Schulen 5; 7: Schulen-Spekbrug
  or Schulen 6. A: excavated sites; B: prospected sites; C: stray finds; D: areas of scattered
  finds; E: tardiglacial dunes.
  2
  Kadasterplan
  van het
  Oud Kerkhof (wit: pmefsleuven uit 1977 en 1986).
  1: duingrens volgens de bodemkaart; 2: A. Donk-Oud
  Kerkhof 1; B.
  Donk-Oud
  
  Kerkhof 2.
   Cadastral map of the Oud
  Kerkhof (white: trial trenches
  of 1977 and 1986). 1: limit of
  the dune according to the soil
  map; 2: A. Donk-Oud Kerkhof
  1; B. Donk-Oud Kerkhof 2.
  Enkele Mesolithische sites tussen Gete en Herk
  
  het witte zand. Het probleem van de vertikale
  verspreiding van mesolithische artefacten in
  een zandbodem stelt zich ook hier opnieuw7.
  Het hoogte-interval tussen de uiterst gelegen
  artefacten bedraagt hier maximum 60 cm.
  ^
  
  ^
  
  • v • 'V'\j
  
  . / ó " ' ' ' V '' '
  
  3
  Schematische
  doorsnede van het duin op het
  Oud Kerkhof.
  Schematic section of the dune
  on the Oud Kerkhof.
  Vermeersch 1976.
  4
  Prvfiel NOE&NOEU en
  de vertikale
  verspreiding
  van de artefacten in deze
  kwadraten.
  1: artefact in
  vuursteen;
  2: artefact
  in
  Wommersomkwartsiet;
  3:
  andere
  gesteenten.
  Section NOEó-NOEll and
  vertical dispersion of the artifacts in those squares. 1: flint
  artefacts; 2: Wommersom
  quartzite; 3: other stones.
  v
  
  .—
  
  Onder de huidige bouwvoor (fig. 4: 1), waarin enkele baksteen- en ijzerzandsteenfragmenten voorkomen, is er een bleekbruine roestige
  laag zichtbaar, die mogelijk een oude bouwvoor is (fig. 4: 2) en die door de middeleeuwse
  graven en kuilen loopt (fig. 4: 3). Deze graven
  en kuilen hebben een donkerbruine tot grijsbruine vulling. In het profiel valt onmiddellijk
  een komvormig begrensde laag op, waarin de
  artefacten werden aangetroffen (fig. 4:5). Deze
  bleekgrijze zandlaag, die ons doet denken aan
  een uitgeloogde A2 van een podzol, vertoont
  hier en daar enkele bruine vlekken (fig. 4: 4),
  die waarschijnlijk te wijten zijn aan recente
  inloging van humus uit de hoger gelegen lagen.
   Fijne horizontale laagjes duiden de bodem van
  een grafkuil aan (fig. 4: 6), terwijl vertikale
  bruine slierten wijzen op inloging van humus
  en ijzer (fig. 4: 7). Het uitgeloogde spoor wordt
  omgeven door een oranje tot geel zand dat eenzelfde samenstelling vertoont, maar waar een
  sterkere gleyificatie heeft plaatsgevonden (fig.
  4: 9), die grote roestvlekken en gley tot stand
  bracht (fig. 4: 8). Onder dit pakket stuifzanden,
  wordt sporadisch een grijsgroen, grofkorrelig
  zand zichtbaar, dat waarschijnlijk de top van
  het onderliggende dekzand is (fig. 4: 10). Nr 11
  duidt het onopgegraven gedeelte aan.
  De stratigrafische positie van de artefacten
  is duidelijk af te lezen van het profiel. Op enkele uitzonderingen na, zitten alle artefacten in
  
  2.1.3
  
  Horizontale verspreiding van het
  materiaal (fig. 5)
  De horizontale verspreiding van de artefacten
  in situ is weergegeven in fig. 5. Reeds op het
  terrein was het duidelijk dat de concentratie
  zich beperkte tot een witte uitgeloogde zandvlek (vgl. profiel), die een ovaal van ongeveer
  5 op 10 m vormt en van noordoost naar zuidwest loopt. Het site is in alle richtingen duidelijk begrensd en schijnt verder te lopen in zuidwestelijke richting. Zoals hoger reeds vermeld
  hebben de middeleeuwse graven en vergravingen een beperkte impact gehad op de verspreiding van de lithische artefacten.
  Het site is klein en weinig geconcentreerd met
  een beperkt aantal artefacten per m2 (max. 68).
  Toch blijkt er, hoe klein ook, een zekere organisatie merkbaar. We kunnen binnen het site drie
  kleinere concentraties afbakenen, in dewelke
  steeds kernen, kernverversingen en werktuigen
  voorkomen. Het meest opvallende van deze drie
  is dit uit kwadraat S6-7E10, waar een grote
  hoeveelheid kwartsiet van Wommersom aanwezig is die cirkelvormig verspreid is.
  2.1.4 Het archeologische materiaal.
   Het lithische ensemble van DOK1 telt in totaal
  679 artefacten, die voor ruim 83,5% uit vuursteen werden vervaardigd. Het vuursteen is
  heterogeen wat kleur en samenstelling betreft.
  Het gaat vooral om een grijs tot grijsbruin gevlekte vuursteen, die fijnkorrelig is en een
  weinig verweerde, niet gerolde, witte schors
  vertoont. De patina is lichtbruin. Een tweede
  veelvuldig gebruikte vuursteensoort is fijnkorrelig, glad en donkerbruin met een fijne schors,
  die we als vuursteen van Obourg kunnen her-
  
  21
  
  G. VYNCKIER & K MAES
  
  5
  Verspreidingsplan van de artefacten van
  Donk-Oud Kerkhof. 1: artefact in vuursteen;
  2: artefact in Wommersomkwartsiet; 3:
  andere gesteenten; 4: middeleeuwse grafkuil; 5: middeleeuws uitbraakspoor.
  Distribution map of the artefacts of Donk-Oud
  Kerkhof. 1: flint; 2: Wommersom quartzite; 3:
  other stones; 4: medieval burial pit; 5: medieval
  robber trench.
  22
  
  Enkele Mesolithische sites tussen Gete en Herk
  
  kennen. Kwartsiet van Wommersom beslaat
  slechts 16,5% van het totaal. Vuurinwerking is
  op 10% (66 stuks) van de artefacten vastgesteld. Naast een voorwerp in glimmerzandsteen
  werden er nog een stukje kwarts en een paar
  kleine zandsteenfragmenten aangetroffen.
   De algemene samenstelling van het lithische ensemble is weergegeven in tabel 1. Het
  debitagemateriaal, afslagen, klingen en schilfers vertegenwoordigen 63% van het totaal van
  het materiaal. Kernen zijn duidelijk aanwezig
  samen met de kernranden en enkele kernflanken. Zowel kernen met twee tegenover elkaar
  liggende slagvlakken (fig. 6: 1), als kernen met
  kruisende slagvlakken - beide soorten gericht
  op debitage van klingen - zijn aanwezig. Sommige kernen vertonen een volledig uitgeput stadium. Als voorbeeld vermelden we hier drie
  discoïdale kernen (fig. 6: 2),eenglobulairekern
  en een kernfragment dat volledig gecraqueleerd is. Kernverversingsprodukten, samen met
  de vele schilfers directe getuigen van het debitageproces op het site zelf, bestaan hoofdzakelijk uit kernranden (fig. 6: 3), waaronder een
  exemplaar in silex van Obourg (fig. 6: 4). Deze
  zijn steeds enkelvoudig. Er zijn slechts enkele
  kernflanken en kerntabletten. De karakteristieken van dit debitagemateriaal wijzen blijkbaar
  naar het verkrijgen van klingvormige afslagprodukten. De bekomen klingen en microklingen
  hebben doorgaans een vlakke tot puntvormige
  
  hiel. De debitage ervan is echter weinig geregulariseerd en wijst door zijn slordig uiterlijk
  en niet parallelle boorden en ribben in de richting van de Coincy-stijl (fig. 6: 5-6). Enkele uitzonderingen bevestigen hier de regel (fig. 6: 7).
  Een proximaal, rechts gelateraliseerde kerfrest
  in Wommersomkwartsiet is de enige getuige,
  die wijst op het vervaardigen van microlieten
  op het site (fig. 6: 8).
  De samenstelling van het werktuigenbestand van DOK1, weergegeven in tabel 2 8 , telt
  27 stuks. Uit deze tabel büjkt duidelijk dat het
  niet-microlitische onderdeel het belangrijkste
  is, alhoewel het weinig gestandaardiseerd is.
   De eindschrabbers zijn klein en zeer gevarieerd
  in vorm en uitvoering. Een exemplaar werd op
  een corticale afslag vervaardigd (fig. 6: 9). De
  enige eindschrabber in Wommersomkwartsiet
  heeft een dun schrabhoofd (fig. 6: 10). Een grotere afslag werd door afhakingen op de rechterboord omgevormd tot de enige boordschrabber
  (fig. 6: 11). De geretoucheerden zijn de tweede
  belangrijkste groep. Buiten enkele eenvoudig
  geretoucheerde afslagen en klingen vermelden
  we nog een proximaal fragment van een kling
  met ventrale retouches en twee dunne afgeknotte afslagen (fig. 6: 12).
  Er zijn er slechts drie microlieten: een fragment van een spits met schuine afknotting in
  grijze verbrande vuursteen (fig. 6: 13), een
  smalle afgeknotte microkling met afgestompte
  
  Tabel 1
  Algemene inventaris van de lithische industrie van Donk-Oud Kerkhof 1 (V: vuursteen; W: Wommersomkwartsiet).
  General inventory of the lithic industry of Donk-Oud Kerkhof 1 (V: flint; W: Wommersom quartzite).
  8 Deze tabel is opgebouwd
  volgens het door J.G.Rozoy
  ontworpen inventarisatiesysteem voor de beschrijving van
  mesolithische ("epipaleolithische") vondstensembles: Rozoy 1968.
  W
  
  tot.
   %
  
  1,6
  2,9
  
  kernen en fragmenten (cores and core fragments)
  kernverversingen (core rejuvenation products)
  afslagen (flakes)
  kortikale afslagen (cortical flakes)
  afslagfragmenten (flake fragments)
  klingen en microklingen (blades and bladelets)
  klingfragmenten (blade fragments)
  schilfers (chips)
  brokstukken (debris)
  werktuigen (tools)
  klingen met fijne retouches (blades withfineretouch)
  stekerafslagen (burin spalls)
  kerfrest (microburin)
  
  9
  12
  102
  63
  152
  28
  11
  138
  27
  22
  2
  1
  -
  
  2
  8
  30
  23
  17
  5
  15
  6
  5
  1
  
  11
  20
  132
  63
  175
  45
  16
  153
  33
  27
  2
  1
  1
  
  Totaal (total)
  
  567
  
  112
  
  679
  
  19,4
  
  9,3
  25,8
  
  6,6
  2,4
  22,5
  
  4,9
  3,9
  0,3
  0,1
  0,1
  99,8
  
  23
  
  G. VYNCKIER & K MAES
  
  24
  
  Enkele Mesolithische sites tussen Gete en Herk
  
  <
  6 Lithische artefacten van Donk-Oud Kerkhof. 1. 1: kem met twee tegenover
  mekaar liggende slagvlakken; 2: discdidale kem; 3-4: enkelvoudige kemrandklingen; 5-7: ongeretoucheerde klingen; 8: kerfrest; 9-10: eindschrabbers op
  afslag; 11: boordschrabber; 12: afgeknotte afslag 13: fragment van een spits met
  schuine afknotting 14: ongelijkbenige driehoek met korte concave afknotting 15:
  smalle afgeknotte micmkling met afgestompte boord; 16: gekerfde Montbanikling
  17: voorwerp in glimmerzandsteen met polijstgroef
  Lithic artefacts from Donk-Oud Kerkhof. 1: core with two opposed striking platforms; 2:
  discoidal core; 3-4: single crested blades; 5-7: unretouched blades; 8: microburin; 9-10: endscrapers on a flake; 11: sidescraper; 12: truncated flake; 13: fragment of an obliquely truncated point; 14: scalene triangle with concave small truncation; 15: truncated small backed
  bladelet; 16: notched Montbani blade; 17: object in micaceous sandstone with polishing groove.
  boord (fig. 6: 15) en een atypische ongelijkbenige driehoek ook met korte concave afknotting (fig. 6: 14). Een Montbanikling in Wommersomkwartsiet vertoont op de linkerboord
  een ondiepe kerf (fig. 6: 16); het is een zeldzaam goed gevormd artefact en steekt fel af
  tegen de onverzorgdheid van de rest van het
  materiaal.
   We vermelden als laatste nog een voorwerp
  in glimmerzandsteen, dat op een korte zijde een
  centrale polijstgroef vertoont (fig. 6: 17). Deze
  groef is 3 cm lang en 2 mm breed. Het van nature uit gepolijste oppervlak van deze steen,
  werd op beide flanken gebouchardeerd. Opvallend is wel dat deze beklopping niet aanwezig
  is op de korte zijde waar de polijstgroef zich
  
  bevindt. Enkele parallelle groefjes vertrekkend
  van één van de "ribben" staan loodrecht op de
  richting van de polijstgroef.
  2.2
  
  DONK-OUD KERKHOF 2 (DOK2)
  (fig. 2: B)
  
  Wegens de versheid en de samenstelling van
  dit lithische ensemble mogen we veronderstellen dat hier een gelijkaardige concentratie
  aanwezig was zoals deze van D O K 1 , die maar
  een 50-tal meter westwaarts ligt. Deze veronderstelde concentratie werd echter volledig
  verwoest door de aanleg van de beschoeide
  Karolingische gracht of rivier en is voor verder
  onderzoek verloren. Opvallend is wel dat de
  artefacten ook hier in een bleek, wit zand werden aangetroffen, een uitgeloogd spoor dat
  blijkbaar ook in omvang beperkt was.
  Alhoewel het een klein en onvolledig ensemble voorstelt, wordt het toch beschreven
  (tabel 3). Er werden 19 artefacten in vuursteen
  en 3 uit Wommersomkwartsiet verzameld. Er
  blijkt dus toch weer een klein percentage Wommersomkwartsiet gebruikt te zijn. Enkele artefacten zijn verbrand. Qua gebruikte silexsoorten is er een grote gelijkenis met D O K 1 . We
  vermelden hier wel een kleine vuursteenknol in
  
  Tabel
  2
  Typologische inventarislijst van de werktuigen van Donk-Owd Kerkhof 1 (V: vuursteen; W: Wommersomkwartsiet)
  Typological inventory list of tools from Donk-Ourf Kerkhof 1 (V: flint; W: Wommersom quartzite).
  3
  4
  7
  8
  15
  16
  17
  30
  37
  48
  63
  73
  109
  
  W
  
  tot.
   gebroken eindschrabber (broken endscraper on a blade)
  eindschrabber op afslag (single endscraper on a flake)
  duimnagelschrabber (thumbnail scraper)
  diverse schrabbers (other endscrapers on a flake)
  dunne afgeknotte afslag (thin truncated flake)
  dunne geretoucheerde afslag (thin retouched flake)
  boordschrabber (side scraper)
  kling met regelmatige retouche (blade with continuous retouch)
  gedeeltelijk geretOUCh. microkling (partially retouched bladelet)
  fragment spits met schuine afknotting (fragment of obliquely
  truncated point)
  smalle afgeknotte microkling met afgestompte boord
  (truncated small backed bladelet)
  ongelijkbenige driehoek met korte concave afknotting
  (scalene triangle with concave small truncation)
  eenzijdig gekerfde kling (unilateral notched blade)
  
  2
  2
  2
  1
  2
  6
  1
  2
  1
  1
  
  1
  2
  1
  -
  
  2
  3
  2
  1
  2
  8
  1
  2
  2
  1
  
  1
  
  -
  
  1
  
  1
  
  -
  
  1
  
  _
  
  1
  
  1
  
  Totaal (total)
  
  22
  
  27
  
  25
  
  G. VYNCKIER & K. MAES
  
  Tabel 3
  Algemene inventaris van de lithische artefacten van Donk-Oud Kerkhof 2.
  General inventory of lithic artefacts from Donk-Ourf Kerkhof 2.
  W
  
  tot.
  kerntablet (core tablet)
  afslagen en fragmenten (flakes and fragments)
  klingen, microklingen en fragm. (blades, bladeiets and fragments)
  brokstukken (debris)
  tweeslagsteker (dihedral burin)
  geretoucheerde kling (retouched blade)
  
  1
  11
  5
  1
  1
  
  1
  12
  6
  1
  1
  1
  
  Totaal (total)
  
  19
  
  22
  
  7 Lithische artefacten van Donk-Oud Kerkhof 2 (1-2), Schulen 5 (3-5) en Schulen 6 (6-7). 1: tweeslagsteker; 2: geretoucheerde kemrandkling; 3: steker op convexe afknotting; 4-5: eindschrabbers op afslag; 6: kem met twee kruisende slagvlakken; 7: geretoucheerde kling.
  Lithic artefacts from Donk-Oud Kerkhof 2 (1-2), Schulen 5 (3-5) and Schulen 6 (6-7). 1: dihedral burin; 2: retouched crested blade; 3: burin on convexe
  truncation; 4-5: endscrapers on a flake; 6: core with crossed striking platforms; 7: retouched blade.
   SSP?
  
  _i
  
  26
  
  i
  
  Enkele Mesolithische sites tussen Gete en Herk
  
  grijze, fijn korrelige vuursteen, ongeveer 6 cm
  groot, met een licht gerolde schors.
  Een verbrand fragmentair kerntablet is de
  enige directe getuige van het debitageproces op
  dit site. De klingen zijn onverzorgd en tonen
  weinig zin voor standaardisatie. Naast een
  tweeslagsteker op een dikke corticale afslag
  (fig. 7: 1), is een geretoucheerde kernrandkling
  in kwartsiet van Wommersom (fig. 7: 2) het
  enige werktuig dat werd teruggevonden. Deze
  kling werd proximaal alternerend geretoucheerd. De hiel werd met eenzelfde fijne retouche weggewerkt. Microlieten werden niet aangetroffen.
  3
  
  Prospectieresultaten
  
  Bij prospectie in het gebied werden enkele
  losse vondsten en twee nieuwe sites aangetroffen, nl. Schulen-Palmendonkel en SchulenSpekbrug.
  3.1
  
  LOSSE VONDSTEN
  
  Aansluitend bij de opgraving van 19849
  werden enkele losse vondsten in vuursteen en
  Wommersomkwartsiet aangetroffen, waaronder
  een schrabber, een steker, een geretoucheerde
  kling en enkele debitageprodukten. Ook aan de
  oostrand van de depressie werden enkele artefacten gevonden. Vermelden we hier een duimnagelschrabber en een paar afslagen en klingetjes.
  3.2
  
  SCHULEN-PALMENDONKEL EN
  SCHULEN-SPEKBRUG
  
  De twee nieuwe sites leverden meer materiaal op. Ze liggen beide op het grondgebied
  van de deelgemeente Schulen. Dat deze beide
  sites aangetroffen werden op laatglaciale duinen lag voor de hand. Het zijn ook de enige
  plaatsen in de depressie waar men thans akkers
  vindt en waar er geploegd wordt.
  9
  Vynckier & Vermeersch
  1985 a-b.
  10 De eerste vondsten op dit
  site gebeurden door de Heer P.
  Van Geel, die wij bij deze bedanken voor het melden van
  deze vondst.
  11 Van Impe 1987.
   3.2.1 Schulen-Palmendonkel of Schulen 5 1 0
  Schulen 5 situeert zich ongeveer 600 m ten
  zuidoosten van de sites Schulen 1, 2, 3 en 4 aan
  de rand van het huidige Schulensmeer. Het gros
  van het hier aangetroffen materiaal bevond zich
  op de top van het afgevlakte duin. De prospectie leverde naast lithische artefacten een grote
  hoeveelheid aardewerk op (enkele honderden
  scherven). De ingezamelde randen, bodems en
  
  wanden van klein en groot, versierd of onversierd vaatwerk samen met twee spinklosjes,
  duiden op een bewoning van het duin in de
  Ijzertijd. Niet ver hiervandaan werd een ijzeren zwaard uit de Late Ijzertijd gevonden11.
  De prospectie op dit site leverde in totaal 34
  artefacten op, die alle een verse indruk gaven.
  Voor het grootste deel zijn ze vervaardigd uit
  vuursteen (77%). Het vuursteen is hoofdzakelijk grijsbruin met een lichtbruine patina. Enkele stukken zijn in Obourgsilex. Verder werden
  7 artefacten in kwartsiet van Wommersom en 1
  in glimmerzandsteen gevonden.
  Tabel 4 geeft de algemene samenstelling
  van het ensemble weer. Het grootste deel van
  het debitagemateriaal bestaat uit afslagen en
  fragmenten. Slechts vier klingachtigen komen
  voor. Er werden twee kernen met twee kruisende slagvlakken gevonden, beide uit Wommersomkwartsiet en reeds vrij uitgeput. We kunnen
  slechts één kernverversingsprodukt, een enkelvoudige kernrandkling in kwartsiet van Wommersom vermelden.
  Het aantal werktuigen is beperkt: 8 stuks.
  Microlieten zijn niet aanwezig. Binnen het
  werktuigenarsenaal zijn de stekers het talrijkst.
  Een steker op breuk, twee stekers op convexe
  afknotting, waarvan één op een groot stuk
  Wommersomkwartsiet (fig. 7: 3), en een tweeslaghoeksteker. Verder treffen we bij de werktuigen twee eindschrabbers op afslag aan. De
  ene is gemaakt uit bruingrijze silex en vertoont
  een erg steil schrabhoofd (fig. 7: 4). De andere
  is vervaardigd op een afslag van een silexkeitje
  (fig. 7: 5). Als laatste vermelden we een geretoucheerde afslag.
   3.2.2
  Schulen-Spekbrug of Schulen 6
  Het site Schulen Spekbrug, ligt vlak bij de
  Oude Herk en de nauwe, naar het zuiden lopende Herkgeul. Ook hier lagen de artefacten min
  of meer geconcentreerd op het hoogst gelegen
  deel van het duin. Er werden tevens enkele
  Uzertijdscherven opgeraapt (11 stuks).
  In totaal werden er 54 lithische artefacten
  gevonden, voor 58% vervaardigd uit Wommersomkwartsiet. Het overige deel is in vuursteen.
  Het lithische ensemble is hier wel veel minder
  vers dan in Schulen 5. Er zijn 7 artefacten waarop vuurinwerking zichtbaar is. Er werden verscheidene vuursteensoorten gebruikt. Zowel
  grofkorrelig bruinbeige, als fijnkorrelig grijs
  tot grijsbruin gevlekt silex, dat soms lichtbruin
  gepatineerd is, komt voor.
  Het debitagemateriaal vormt de grootste
  groep van dit ensemble. Afslagen en fragmenten komen voor, naast enkele klingen en micro-
  
  27
  
  Q VYNCKIER & K. MAES
  
  Tabel 4
  Algemene samenstelling van het lithische materiaal van de geprospecteerde sites Schulen 5 en
  Schulen 6 (GZ: glimmerzandsteen).
  General composition of the lithic material from the surveyed sites Schulen 5 and Schulen 6 (GZ: micaceous sandstone).
  Schulen 6
  W GZ tot.
  Schulen 5
  W GZ tot.
   a. debitagemateriaal (debitage)
  afslagen en fragmenten (flakes and fragments)
  klingen, microklingen en fragmenten (blades,
  bladelets and fragments)
  brokstukken (debris)
  kernrandklingen (crested blades)
  b. kernen (cores)
  kern met één slagvlak (cores with one striking platform)
  kern met twee kruisende slagvlakken (cores with
  crossed striking platforms)
  c. werktuigen (tools)
  eindschrabber op afslag (endscraper on a flake)
  Steker op breuk (burin on a break)
  Steker op afknotting (burin on truncation)
  tweeslaghoeksteker (dihedral edge burin)
  geretoucheerden (retouched pieces)
  Totaal (total)
  
  klingen, die bijna uitsluitend in Wommersomkwartsiet vervaardigd zijn. Er werden vier kernen aangetroffen, allen verwijzend naar een
  kling- en microklingproductie. Het zijn twee
  kernen met één slagvlak en twee met twee kruisende slagvlakken (fig. 7: 6). Dit ensemble
  bevat slechts één werktuig. Het gaat om een
  geretoucheerde kling in silex (fig. 7: 7); het
  stuk vertoont een vlakke retouche op de linkerboord, die steiler wordt naar het distale uiteinde toe. Op de rechterboord merken we enkele
  fijne, verspreide retouches op.
  Besluit
  Te DOKl werd naast een geprefereerde
  debitage op kernen met twee tegenover mekaar
  liggende en twee kruisende slagvlakken, een
  debitagestijl van Coincy vastgesteld. Eveneens
  is de aanwezigheid van Wommersomkwartsiet
  zeer duidelijk. Alhoewel er slechts 27 werktuigen werden aangetroffen, is het overwicht
  van de niet-microlithische werktuigen wel sig-
  
  28
  
  16
  3
  
  1
  
  - 17
  1 - 4
  
  3
  -
  
  1
  
  -
  
  3
  1
  
  10
  
  -
  
  2
  
  -
  
  2
  
  2
  2
  
  2
  -
  
  -
  
  1
  1 1 1
  1
  -
  
  2
  1
  2
  1
  1
  
  26
  
  34
  
  1
  
  12 18
  1
  8
  
  23
  
  31
  
  30
  9
  
  54
  
  nificant (85%). Deze technologische en typologische kenmerken van het werktuigenensemble
  laat ons toe DOKl met een grote graad van
  zekerheid in het Oud-Mesolithicum te plaatsen.
   Aan de hand van de drie aanwezige microlieten
  zou men het site van DOKl kunnen toevoegen
  aan de groep van Neerharen n, waar de spitsen
  met ongeretoucheerde basis, microklingen met
  afgestompte boord en driehoeken de bovenhand hebben. Deze vaststellingen mag men veralgemenen voor alle hier besproken vondsten
  waartussen grote gelijkenissen bestaan, in gebruikte grondstof, aanwezige debitagemateriaal,
  kernen en werktuigen. Deze sites en vondsten
  kan men bijgevolg plaatsen in dezelfde periode
  als Schulen 1, 3 en DK1 (tabel 5). Breed genomen - we beschikken niet over C14 dateringen kunnen we een datum van ongeveer 9.5009.000 B.P. vooropstellen.
  De vondstomstandigheden en opgravingsbeperkingen van DOKl laten ons niet toe veel
  te weten te komen over de ruimtelijke organisatie van het site. We stelden wel vast dat er
  zich enkele kleinere concentraties aftekenen:
  
  12 Vermeersch 1984.
  Enkele Mesolithische sites tussen Gete en Herk
  
  Tabel
  5
  Vergelijkingstabel van de werktuigen.
  Comparative table of tools.
  13
  14
  
  Meyers 1986.
  Kooi 1974; Newell 1981.
  15 Wij stellen er prijs op het
  Herkse Gemeentebestuur, dat
  het B.T.K,-project mede realiseerde, te danken. Een bijzonder woord van dank ook aan
  Prof. P.M. Vermeersch, hoofd
  van het Laboratorium voor
  Prehistorie van de K.U. Leuven, die ons logistieke steun
  bood en die ons tevens inspireerde met enkele ideeën.
  De illustraties bij dit artikel
  werden gerealiseerd door de
  Heren M. Van Meenen (Labo
  voor Prehistorie, K.U.L.), R.
  Vanschoubroek (I.A.P.) en Mevrouw M. Reniers (B.T.K.).
   Sch 1
  
  Sch 3
  
  DK1
  
  DOK1
  
  eindschrabbers (endscrapers)
  boren (borers)
  stekers (burins)
  afgesleten stukken (worn pieces)
  geretoucheerde klingen (retouched blades)
  geretoucheerde microkl. (retouched bladelets)
  geretoucheerde afslagen (retouched flakes)
  diverse (various)
  
  16,1
  1,3
  7,2
  1,0
  5,9
  24,9
  18,0
  1,0
  
  11,8
  2,1
  1,9
  3,1
  16,7
  21,7
  1,2
  
  11,4
  2,3
  12,5
  1,0
  4,5
  4,5
  3,4
  5,6
  
  29,6
  7,4
  7,4
  40,7
  -
  
  totaal niet-microlithisch (total non-microlithic component)
  
  75,4
  
  58,5
  
  45,2
  
  85,1
  
  spits "a soie" (tanged point)
  spitsen met ongeret. basis (points with unretouched base)
  driehoeken (triangles)
  segmenten (crescents)
  microkl. afgestompte boord (backed bladelets)
  Tardenoisspitsen (Tardenois points)
  Oppervlakte retouches (points with surface retouch)
  trapezia (trapezes)
  
  12,8
  1,6
  4,3
  0,3
  
  0,3
  9,3
  1,9
  1,9
  4,4
  0,6
  0,6
  0,6
  
  22,7
  6,8
  1,1
  10,2
  3,4
  5,7
  2,3
  
  3,7
  3,7
  3,7
  -
  
  Montbani (Montbani blades)
  
  1,3
  
  5,0.
  3,7
  
  dit in de kwadraten S6-7/E8-9 is het opvallendste.
  D e functie van D O K 1 en van DOK2,
  Schulen 5 en Schulen 6, die allen op een verhevenheid liggen in de depressie, moeten we
  waarschijnlijk zoeken in het kader van de jachtbezigheden van de mesolithische mens. Het is
  mogelijk dat er op deze sites voorwerpen werden vervaardigd om de jacht voor te bereiden.
  We willen hier nog enkele bedenkingen en
  vaststellingen formuleren in verband met dit
  met mesolithische sites bezaaid gebied. Alle
  sites vertonen naast een gelijkenis in het lithische materiaal overeenkomsten wat betreft ligging, grootte en vorm. Steeds liggen ze op een
  verhevenheid, op een duin of op de rand van de
  depressie. We vinden ze tevens terug op iets
  hoger gelegen delen vlakbij en langs de rivieren of beekjes. Voorbeelden hiervan vinden we
  terug in Stevoort, Berbroek en Kermt 1 3.
  Alle sites blijken beperkt te zijn in oppervlakte, met Schulen 1 als uitzondering, min
  of meer ovaal van vorm en duidelijk begrensd.
   Ook is het aantal artefacten per m 2 beperkt. Een
  totaal ander beeld kennen we op de sites van
  
  het Laat-Mesolithicum uit het noorden van
  België.
  Een apart en intrigerend fenomeen is het
  voorkomen van de uitgeloogde sporen, die een
  beperkte omvang hebben en zich in vertikale
  doorsnede komvormig aftekenen. Z e zijn tevens goed afgelijnd binnen het gegleyificeerde
  zand. Te D K 1 , D O K 1 , D O K 2 en te Schulen 2
  werd dit vastgesteld. De verspreiding van de
  artefacten blijft steeds beperkt tot deze vlek. De
  betekenis van deze verkleuringen en het verband met het aanwezige lithische materiaal is
  niet duidelijk. Gaat het hier om een natuurlijke
  depressie in het duin, waardoor er een diepe
  uitloging kon plaats hebben? Misschien heeft
  de mesolithische mens zelf de kuilen gegraven
  om een beschutting te creëren, overdekt of
  niet? O m kuilen te zijn, veroorzaakt door omgevallen bomen, lijken ze ons wat groot 1 4 . De
  juiste oorsprong en betekenis van deze kuilen
  blijft voorlopig nog een raadsel. Toch kunnen
  we vaststellen dat wanneer er zich bij opgraving een uitgeloogde vlek in het zand aftekent,
  we hierin met bijna 100 % zekerheid ook artefacten aantreffen 15.
   29
  
  G. VYNCKIER & K. MAES
  
  SUMMARY
  Mesolithic Sites between the Gete and Herk
  (municipality of Herk-de-Stad, province of
  Limburg)
  Several mesolithic sites were previously excavated in the depression of Halen-Schulen
  (Schulen 1, 2, 3, 4 and Donk-Krikeldries
  or
  DK1). In 1985 an excavation was carried out on
  a tardiglacial dune, on a site called "Oud-Kerkhof'. Not only did rubble from the old Carolingian church of Donk come to light, but also a
  mesolithic concentration of artefacts (DOK1)
  and the remains of a second one (DOK2). The
  latter was destroyed by a Carolingian ditch dug
  at the edge of the dune.
  The lithic artefacts of DOK1 were found in a
  pale-grey sandlayer, probably an A2-horizon of
  a podsol. This layer was limited in thickness
  (max. 60 cm) and surface (10 by 8 m). This
  small concentration had a maximum of 68 arte-
  
  facts pro square meter. From a typological and
  technological point of view the lithic assemblage of DOK1 is related to the early mesolithic
  industries found in the same depression. The
  non-microhthic tools are the best represented
  ones. Only three microliths were found. A tool
  in micaceous sandstone shows a polish-groove.
  Apart from a few isolated finds, survey
  work in the area produced two other mesolithic
  sites. The first one is located on a tardiglacial
  dune (Schülen-Palmendonkel
  or Schulen 5),
  the second one at the edge of the depression
  (SchuXcn-Spekbrug or Schulen 6). The lithic
  finds consist of some cores, debitage material,
  some end-scrapers, some burins and a few retouched pieces. The raw materials used, the
  technology and the typology of the debitage
  products, cores and tools are strongly comparable to those represented at D O K 1 , D O K 2 and
  the other sites excavated in the depression.
   All these sites are very similar to one another
  and can be dated between 9500 and 9000 B.P.
  BIBLIOGRAFIE
  KOOI P.B. 1974: De orkaan van 13 november 1972
  en het ontstaan van "hoefijzervormige" grondsporen, Helinium 14, 57-65.
  LAUWERS R. & VERMEERSCH P.M. 1982: Mésolithique ancien a Schulen. In: VERMEERSCH P.M.
  (ed.). Contributions to the Study of the Mesolithic
  of the Belgian Lowland, Studia Praehistorica Belgica 1, Tervuren, 55-112.
  VAN IMPE L. 1987: Tussen pot en... mens. Archeologisch puzzelen tussen Gete en Herk. Tentoonstelling Herk-de-Stad 7-28 febr. 1987 (m.m.v. Maes K.,
  Vynckier G. & Timmermans A.), Herk-de-Stad.
  V A N I M P E L., M A E S K
  
  & V Y N C K I E R G.
  1987:
  
  Archeologie tussen Gete en Herk (Gem. Herk-deStad), Archaeologia Belgica n.r. Ill, 117-126.
  MEYERS M. 1986: Inventaris en typologisch onderzoek van steentijdoppervlaktemateriaal uit de
  collectie P. Van Geel (Herk-de-Stad), onuitgegeven
  licentieverhandeling K.U.Leuven.
  VERMEERSCH P.M. 1976: La position lithostratigraphique et biostratigraphique des industries
  épipaléolithique et mésolithique en Basse Belgique,
  Congres Préhistoriques de France, XXe sess.,
  Martigues (1974), 616-621.
  NEWELL R.R. 1981: Mesolithic Dwelling Structures: Farts and Fantasy. In: GRAMSCH B, (Hgb),
  Mesolithikum in Europa, Veröffentlichungen des
  Museums für Ur- und Frühgeschichte Potsdam 14/
  15, Berhn, 235-284.
  VERMEERSCH P.M. 1984: Du PaléoUthique final
  au Mésolithique dans le Nord de la Belgique. In:
  CAHEN D. & HAESAERTS P. (éd.), Peuples chasseurs de la Belgique préhistorique dans leur cadre
  naturel, Bruxelles, 181-193.
  ROZOY J.G. 1968: Typologie de l'Epipaléolithique
  (Mésolithique) franco-beige, Issoudun.
  VERMEERSCH P.M. & CAROLUS J. 1975: Un site
  mésolithique a Linkhout-Kampbergen (Limbourg
  beige). Bull. Soc. Préhist. Frangaise 72, 125-128.
  ROZOY J.G. 1978: Les demien chasseurs, BuU.
  Soc. archéol. champenoise, numero spécial.
  VAN IMPE L. 1977: Donk (Limb.): Oud Kerkhof,
  Archeologie, 121-122.
   VAN IMPE L. 1978: De oudste kerk van Donk te
  Herk-de-Stad (Limb.), Archaeologia Mediaevalis 1,
  18-19.
  30
  
  VYNCKIER G. & VERMEERSCH P.M. 1985a: Een
  mesolithisch site te Donk (Gem. Herk-de-Stad),
  Archaeologia Belgica n.r. 1-2, 13-16.
  VYNCKIER G. & VERMEERSCH P.M. 1985b: Opgraving van een Oud-Mesolitisch site te Donk,
  Notae Praehistoricae 5, 51-86.
  