text: bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 136 (2021) | review 37
  
  Hanno Brand en Joop W. Koopmans (reds.), Willem Lodewijk: stadhouder en strateeg (1560-16202020) (Hilversum: Verloren, 2020, 192 pp., isbn 9789087048723); Guido von Büren, Ralf-Peter Fuchs
  en Georg Mölich (reds.), Herrschaft, Hof und Humanismus. Wilhelm v. von Jülich-Kleve-Berg und
  seine Zeit (München: Verlag für Regionalgeschichte, 2020, 608 pp., isbn 9783739511016).
  In deze recensie staan twee bundels centraal die beide een vroegmoderne
  ‘grote man’ als onderwerp hebben, respectievelijk Willem Lodewijk van
  Nassau-Dillenburg (1560-1620) en Wilhelm v van Gulik-Berg-Kleef (15161592). Zowel Willem Lodewijk: stadhouder en strateeg (1560-1620-2020) als
  Herrschaft, Hof und Humanismus. Wilhelm v. von Jülich-Kleve-Berg und seine Zeit
  kwamen tot stand naar aanleiding van een memorabel geboorte- dan wel
  sterftejaar: in 2020 was het vierhonderd jaar geleden dat Willem Lodewijk
  stierf, terwijl Wilhelm v zijn vijfhonderdste verjaardag zou hebben gevierd
  in 2016. Daarmee houden de overeenkomsten niet op. De redacteursteams
  van beide bundels merken weemoedig op dat over ‘hun’ grote man geen
  moderne biografieën beschikbaar zijn en ze hopen dat de voorliggende
  bundels bouwstenen kunnen aandragen voor een toekomstige biografie. Twee
  vragen dringen zich direct op: zullen die biografieën er ooit komen of zullen
  historici het in de toekomst met mozaïekbeelden zoals deze twee bundels
  moeten doen? En: als beide redactionele teams hun bundels als bouwsteen
  voor een biografie zien, wat zijn die bouwstenen dan? Om het bespreken van
  twee bundels te vergemakkelijken, richt ik mij in het restant van deze recensie
  vooral op de tweede vraag en behandel ik vraag één in het slot.
  Geen van beide bundels hebben een uitgesproken regionaal karakter,
  hoewel het redacteursteam van de Willem Lodewijk-bundel gevestigd is in
  Groningen. Aan beide bundels werken historici uit het ganse land mee, wat
  wel aangeeft dat de interesse voor de hoofdpersonen zich niet lokaal beperkt.
   Met 22 bijdragen (exclusief inleiding) en 608 pagina’s krijgt de Gulikse
  Wilhelm wel aanzienlijk meer aandacht dan de Friese stadhouder, die het
  met zeven bijdragen en 191 pagina’s moet doen. De zeven bijdragen aan de
  Willem Lodewijk-bundel zijn onder te verdelen in drie thema’s: het politieke
  leven van de stadhouder, zijn rol in het onderhouden van (familie)netwerken
  en de beeldvorming over hem. Ook de 22 bijdragen in de Wilhelm-bundel zijn
  onder drie noemers geschaard, in dit geval: Herrschaft, Hof en Humanismus.
   De biografische bouwstenen in de twee bundels worden beïnvloed
  door de positie die de heren bij leven innamen en de bronsituatie voor
  beiden achteraf. Wilhelms positie in het leven leek vanaf het begin steviger
  dan die van Willem Lodewijk, maar de bronsituatie voor beide mannen
  laat juist het tegenovergestelde beeld zien. Van jongs af was Wilhelm v een
  Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
  Creative Commons Attribution 4.0 International License
  doi: 10.51769/bmgn-lchr.11130 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505
  
  broederloze erfprins van een aanzienlijke cluster vorstendommen. Hij werd
  echter opgevolgd door zijn geesteszieke en kinderloze zoon Johan Willem
  van Kleef, wiens dood in 1609 leidde tot een opvolgingsoorlog die niet alleen
  de cluster vorstendommen uiteen deed vallen, maar ook de hertogelijke
  kunstverzamelingen en archiefopbouw danig in de war schopte. Willem
  Lodewijks situatie zag er aanvankelijk minder rooskleurig uit. Hij was de
  oudste van een enorme kinderschare; zijn vader kreeg liefst 25 kinderen uit
  drie huwelijken. De Nassaus hadden niet alleen hun Duitse graafschap, maar
  ook een aanzienlijke positie in de Republiek, waar het Friese stadhouderschap
  en het leger carrières boden aan de vele Nassause broers. Willem Lodewijk
  was de voornaamste van hen, hoewel hij altijd ondergeschikt bleef aan
  de Oranjeprinsen. De kinderloze Willem Lodewijk werd opgevolgd in
  het stadhouderschap door een reeks familieleden. Op termijn zouden de
  zogenaamde Friese Nassaus hun Oranjeneven overvleugelen door na het
  uitsterven van de laatsten het stadhouderschap over de gehele Republiek over
  te nemen en, na het vestigen van het Koninkrijk der Nederlanden, eveneens de
  troon aan te nemen. Hoewel hij stierf zonder eigen nageslacht, werd hierdoor
  toch gegarandeerd dat Willem Lodewijks nalatenschap aanzienlijk beter werd
  verzorgd dan die van Wilhelm van Kleef.
   De centrale vraag in de Nederlandse bundel over Willem Lodewijk lijkt
  te zijn welke rol hij speelde tijdens de Opstand: als militair, bestuurder en
  pater familias, zowel in de praktijk als in visuele voorstellingen. De conclusie
  is wisselend: hij speelde volgens Anton van der Lem natuurlijk tweede viool
  achter Maurits. Joop W. Koopmans, co-redacteur van de bundel, stelt dat deze
  ondergeschikte positie ook werd weerspiegeld in prenten die tijdens Willem
  Lodewijks leven werden vervaardigd. Een zelfstandige Willem Lodewijk,
  gewaardeerd om zijn eigen verdiensten, zien we eigenlijk pas tijdens het
  Friese nationalistische reveille rond 1900, toen er in 1906 een standbeeld
  van hem werd opgericht in Leeuwarden. In de noordelijke gewesten kreeg de
  stadhouder ook niet zomaar voet aan de grond. In diens bijdrage beschrijft
  Hotso Spanninga hoe Willem Lodewijk daar zowel een anti-landsheerlijke
  factie moest uitschakelen, als enige zeggenschap over de grootste steden
  Leeuwarden en Franeker diende te bemachtigen. Hidde Feenstra stelt dat
  Willem Lodewijks positie in Groningen en Drenthe nog zwakker was, hoewel
  hij de lokale elites wel enigszins wist af te keren van het Duitse Rijk en hen
  nader kon integreren in de Republiek. Het noordoosten van het moderne
  Nederland was lange tijd de frontlinie tussen het Staatse en het Habsburgse
  gezag, onder meer belichaamd door een hele reeks noordelijke edellieden die
  katholiek bleven en aan de kant van de koning vochten. Hoewel sommigen
  van hen uiteindelijk aan Willem Lodewijks hof opdoken, concludeert Yme
  Kuiper in zijn hoofdstuk dat de stadhouder de meesten van hen nauwelijks
  aan zich wist te binden. Tijdens zijn leven lijkt de stadhouder de meest
  zelfverzekerde en zelfstandige rol te hebben gespeeld binnen zijn eigen
  familie. Maurits was geen natuurlijke vaderfiguur voor de talloze zonen en
  
  dochters die Willem van Oranje en Jan de Oude op de wereld hadden gezet.
   Willem Lodewijk, hoewel zelf gedurende het grootste deel van zijn leven
  kinderloos weduwnaar, nam deze rol echter graag op zich. Geconcludeerd kan
  worden dat Willem Lodewijk in geen van zijn activiteiten een ongehinderde
  agency aan de dag kon leggen, omdat hij steeds de belangen van andere
  groepen in de gaten moest houden.
   De bundel over Wilhelm v van Kleef bestrijkt meer thema’s, die gezien
  de beperkte ruimte niet allemaal aangestipt kunnen worden. Ik baseer me
  vooral op de artikelen die ingaan op Wilhelm als bestuurder van land en
  kerk, onder de noemer Herrschaft maar ook Hof, en laat de sectie Humanismus
  wat links liggen. In enkele van de interessantste artikelen komt Wilhelm v
  eigenlijk nauwelijks voor. Dit geldt bijvoorbeeld in het tweede artikel van
  Andreas Rutz, waarin hij zich afvraagt hoeveel speelruimte een vroegmoderne
  Duitse hertog eigenlijk had. Wilhelm was ingekapseld in een politiek en
  sociaal systeem waartoe ook adel, standenvergadering, hoge bureaucraten
  en zijn eigen familieleden behoorden en die allen hun eigen belangen en
  verworvenheden hadden. Hierbinnen was Wilhelm gebonden aan allerhande
  traditionele rechten, vormen van symbolische communicatie en culturele
  normen die ertoe leidden dat hij nauwelijks een geheel autonome actor
  genoemd kan worden. Martin Schmoechel omschrijft in zijn bijdrage de
  citadel en stad Gulik, waar Wilhelm vestingen liet aanleggen die uitdrukking
  zouden geven aan zijn machtsaspiraties: de massa van onderdanen, inclusief
  de kerk, zouden immers slechts in vrede kunnen leven onder de almachtige
  bescherming van de vorst, die ook zijn kanonnen op de stad kon richten als
  zij zich misdroegen. Maar vrijwel alle andere artikelen laten zien hoezeer dit
  slechts theorie was: Michael Kaiser bestempelt de relatie tussen Wilhelm en
  de standenvergaderingen in zijn verschillende hertogdommen als productief,
  maar tekent daarbij aan dat iedere aanzet tot bestuurlijke integratie van
  de vorstendommen resoluut van de hand werd gewezen. Ook voor de
  handhaving van openbare orde was de hertog afhankelijk van de instemming
  en medewerking van elites en adel, concludeert Lothar Schilling. Rita Voltmer
  stelt dat Wilhelm, die vanaf 1566 meerdere beroertes kreeg, zich zelfs niet aan
  de beperkingen van zijn eigen lichaam kon onttrekken. Wilhelms agency lijkt
  vooral tot uiting te komen in wat hij niet deed. Zo beschrijft Erika MünsterSchröer hoe hij een al te enthousiaste heksenvervolging wist tegen te gaan. Op
  religieus vlak kon Wilhelm lang een soort brede katholieke kerk handhaven
  waarbinnen allerhande lutherse praktijken geoorloofd waren, zoals te lezen is
  in de bijdrage van Antje Flüchter en Susanne Becker.
   Beide bundels laten zien dat het weinig zin heeft om op zoek te
  gaan naar de agency die vorsten als Willem Lodewijk en Wilhelm v van Kleef
  uitoefenden. Een dergelijke speurtocht zou ons namelijk in de armen van het
  verfoeide ‘grote mannen’-perspectief leiden. Het reconstrueren van de sociale
  en culturele context waarin vorsten opereerden geeft ons daarentegen een
  vollediger beeld van de vroegmoderne maatschappij en relativeert bovendien
  
  de invloed van de eenling. Het heeft weinig met Willem Lodewijk of zijn
  kwaliteiten te maken dat hij als stadhouder van Friesland eindigde en mede
  aan het hoofd stond van de Staatse legers, en voornamelijk met het feit dat
  hij de oudste broer in de Nassau-lijn was. De dynastieke structuur bepaalde
  kortom zijn loopbaan.
  Welk advies kunnen we een aspirerende biograaf geven? De
  interessante perspectieven op de beperkte agency van historische individuen
  moet ons achter de oren doen krabben of we zo’n biografie wel moeten willen.
  Misschien zijn juist bundels zoals deze twee, met hun diepgravende bijdragen
  over verschillende interessante aspecten van het vorstelijke leven en hun
  beschouwingen over de beperkingen van de hoofdpersonen, te verkiezen.
  Liesbeth Geevers, Södertörn University.
  