text: JOHN GABRIEL STEDMAN
  (Eenige aanteekeningen omtrent zijn geslacht, loopbaan en werkkring)
  DOOR
  C. K. KESLEK
  
  In 1796 verscheen in Londen bij de uitgevers J. Johnson, Saint
  Paul's Churchyard, en J. Edwards, Pall Mall, een werk van den
  luitenant-kolonel op non-activiteit John Gabriel Stedman, die in
  hetzelfde jaar werd bevorderd tot kolonel en belast werd met het
  commando over een Britsch linie-regiment, in garnizoen te
  Gibraltar. Een ongeval, dat hem kort na deze promotie overkwam, verhinderde hem, zich naar zijn garnizoen te begeven en
  noodzaakte hem, ontslag uit den militairen dienst te nemen. Dit
  werk verwekte destijds groote belangstelling in Holland en
  elders, wat o.a. blijkt uit bewerkingen ervan in het Hollandsch,
  Fransch en Duitsch en ook uit de inteekenaars er op. Hieronder
  toch komen voor Prins Willem V, de generaal Robert Douglas,
  drie kolonels van de voormalige Schotsche Brigade in de Republiek der Vereenigde Nederlanden en een aanzienlijk aantal
  andere officieren en autoriteiten.
   De titel van het boek is eenigszins misleidend, „Narrative of a
  Five Years' expedition against the Revolted Negroes of Surinam
  from 1772 to 1777". Vooreerst toch bevat het, behalve een verhaal van de verrichtingen van het corps, dat in 1772 onder commando van den kolonel Louis Henry Fourgeoud werd uitgezonden, om een einde te maken aan de strooptochten van weggeloopen slaven in het plantage-gebied, nog allerlei beschrijvingen
  van menschen, dieren en planten en ten slotte daardoorheen gevlochten, een verslag van des schrijvers amourettes met de
  schoone mulattin Johanna. Een expeditie van vijf jaren kan men
  de verschillende tochten van het corps naar het binnenland, die
  door langdurige periodes van werkloosheid werden onderbroken,
  — 353 —
  West-Indische Gids XXIV
  
  23
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 03:26:37AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  354
  
  C. K. KESLER
  
  moeilijk noemen, terwijl het niet ging tegen opgestane negers,
  maar tegen wegloopers, die op de plantages trachtten te rooven,
  wat in het binnenland niet te verkrijgen was, voedsel, wapenen
  en vrouwen. De verhouding tot Johanna wordt op eenigszins
  sentimenteele wijze beschreven en, hoewel daaruit een zoon werd
  geboren, die later, vrijverklaard, dienst nam bij de Britsche marine en als adelborst stierf, zat zij den schrijver toch niet bijster
  diep. Kort na zijn terugkeer naar Holland toch — hij was, behalve de commandant de eenige der in 1772 vertrokken officieren,
  die levend terugkeerde — huwde hij met Adriana Wiertz van
  Coehoorn, een verre verwante van den beroemden vesting-bouwkundige Menno van Coehoorn 1).
  Het is dus geenszins als nutteloos te beschouwen, dat de schrijver in den volledigen titel van het boek op 18e-eeuwsch wijdloopige manier opsomt, wat het boek verder nog zal bevatten.
   De titel luidt volledig aldus: Na het woord Surinam volgt nog
  ter verdere inlichting:
  „in Guiana on the Wild Coast of South America, from the
  year 1772 to 1777, elucidating the History of that Country
  and
  describing its Productions, viz.
  Quadrupedes, Birds, Fishes, Reptiles, Trees, Shrubs, Fruits
  and Roots
  with an Account of the Indians of Guiana and Negroes of
  Guinea,
  by Capt. J. G. Stedman,
  illustrated with 80 elegant Engravings from drawings made
  by the author.
  ,
  *•*
  
  De schrijver van dit boek was een afstammeling uit een oud
  Schotsch geslacht, waarvan de geschiedenis bekend is tot in de
  >) In de registers van het Regt. Stuart der Schotsche Brigade is deze
  aanteekening daaromtrent te vinden:
  1782 Febr. 2 Mar. at Maestricht Major John A. Stedman to Miss A.
  Wartz of that place.
  Hierin zijn blijkbaar twee verschrijvingen geschied. John A. Stedman moet natuurlijk zijn John G. Stedman en de naam der bruid was
  niet Wartz, maar Wiertz.
  Stedman vermeldt in zijn boek in zeer pathetische bewoordingen,
  dat hij op 5 Augustus 1783 bericht ontving, dat Johanna in Suriname
  op 5 November 1782, dus negen maanden na zijn huwelijk met freule
  Wiertz van Coehoorn overleden was.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 03:26:37AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  JOHN GABRIEL STEDMAN
  
  355
  
  16e eeuw. De meeste leden van dit geslacht waren of krijgslieden",.
   of predikanten van de Schotsche kerk; een enkele ook voer ter
  zee en vestigde zich later als reeder aan land. Eigenaardig is het
  wel, dat de naam van dit geslacht, waartoe verscheidene bekende
  Schotten behooren en dat behalve afstammelingen in het land
  van oorsprong ook vertakkingen heeft in ons land en in Duitschland, eigenlijk niet Stedman, maar Barton behoorde te zijn.
   Charles Barton toch, de zoon van Andrew Barton <), huwde in
  de 16e eeuw met Susan, de dochter van Charles Stedman en zijn
  vrouw Janet Neilson van Leith. De bruid bezat belangrijke eigeni) Andrew Barton, Schotsch admiraal (
  ?— 1S11) wordt, naar het
  schijnt ten onrechte wel aangeduid als Sir Andrew Barton. Er zijn
  echter geen aanwijzingen, dat hij in den adelstand is verheven en in
  1510 wordt een schenking van land aan hem in het graafschap Fife
  vermeld 2owder /ife/. Hij was een zoon van John Barton, een koopvaarder, wiens drie zoons Andrew, Robert en John hetzelfde beroep uitoefenden. In 1746 werden door JacobusIII, koning van Schotland, aan
  de Bartons kaperbrieven verleend tegen de Portugeezen, die een schip
  van John Barton Sr. genomen en uitgeplunderd hadden. Eenige malen
  werden deze kaperbrieven ingetrokken, maar in 1506 werden zij hernieuwd met vergunning, de schadeloosstelling vol te houden tot een
  bedrag van 12.000 Portugeesche ducaten bereikt zou zijn. Andrew
  Barton toonde zich de meest actieve der gebroeders en raakte daardoor zeer in de gunst bij koning Jacobus IV, die in 1488 zijn vader was
  opgevolgd, en die evenveel belang in maritieme zaken stelde als in
  tournooien, met welke laatste hij in geheel Europa roem behaalde. De
  koning stelde een groot schip ter beschikking van Barton, die daarmede de zee zuiverde van zeeroovers van allerlei nationaliteit. Dit deed
  hij zoo grondig, dat hij ten bewijze daarvan drie vaten met afgehakte
  hoofden aan den koning kon zenden. Deze droeg hem verder o.a. op,
  Denemarken in zijn strijd tegen Lubeck hulp te verleenen en toen de
  landvoogdes Margaretha van Savoye een klacht tegen de Bartons
  indiende wegens het nemen van Vlaamsche schepen, werd deze door
  den koning afgewezen met het antwoord, dat de Bartons geen zeeroovers waren. Het optreden der gebroeders bracht intusschen ook aan
  den Engelschen handel schade toe, daar zij ook Engelsche schepen
  doorzochten, die van Portugal kwamen. Op aandrang van Sir Thomas
  en Sir Edward Howard gaf Hendrik VIII daarom vergunning Barton
  aan te vallen. In 1511 werd Bartons schip „The Lion" na een verwoed
  gevecht in The Downs genomen en naar de Theems opgebracht.
   Andrew Barton was tijdens het gevecht door een boogschutter gedood.
  Een klacht hierover door Jacobus IV tot Hendrik VIII gericht, werd
  door dezen beantwoord met de opmerking, dat „the fate of pirates was
  never an object of dispute among princes". Dit en andere geschillen
  gaven aanleiding tot een oorlog tusschen Schotland en Engeland,
  tijdens welken Jacobus IV in den beroemden slag bij Flodden (9 Sept.
  1512) sneuvelde.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 03:26:37AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  356
  
  C. K. KESLER
  
  dommen en na het huwelijk nam de echtgenoot den naam zijner
  vrouw aan. Zoo trad de naam Stedman in plaats van dien van
  Barton. Dit geschiedde in de 16e eeuw, toen dus Schotland en
  Engeland nog afzonderlijke koninkrijken waren, Schotland onder
  de Stuarts en Engeland onder de Tudors. Een eeuw later ongeveer zou de eerste Stedman in betrekking komen tot Holland, het
  land, waar later velen der Stedmans het terrein hunner werkzaamheid zouden vinden.
  Die eerste vertegenwoordiger van het geslacht Stedman, die
  naar Holland kwam, was Robert Stedman (1667-1738). Hij voer
  aanvankelijk als gezagvoerder en eigenaar met een schip tusschen
  Borrowstownness in Schotland en Holland. Deze reizen, die
  weldra uitgestrekt werden tot Denemarken.Noorwegen en Zweden,
  leverden zooveel voordeel op, dat Stedman later in het bezit was
  van niet minder dan 13 schepen. Ten slotte troffen hem echter
  ernstige tegenspoeden, waardoor hij zijn verzamelde rijkdommen
  weer verloor.
  Niet lang daarna begaf zich een andere Stedman naar Holland,
  ditmaal als vluchteling. Drie zoons toch van den bovengenoemden Robert Stedman kozen de zijde van den Jongen Pretendent
  Karel Eduard, toen deze zich in Juli 1745 in Schotland vertoonde.
   Na diens nederlaag bij Culloden op 27 April 1746 moesten hijzelf
  en zijn aanhangers de vlucht nemen. Van de drie gebroeders
  Stedman wisten twee, Alexander en Charles, naar Amerika, de
  derde, John, naar Rotterdam te ontkomen, vanwaar de laatste
  later naar Schotland terugkeerde.
  Weldra zouden de Stedmans in nauwere aanraking met onze
  Republiek komen. Een broeder van bovengenoemden Robert
  Stedman toch was in 1699 predikant te Dalmeny in het graafschap Fife en werd in 1710 overgeplaatst naar de Tron-church te
  Edinburg. Deze predikant had een talrijk gezin; uit zijn huwelijk
  met Jean Kinnaird werden drie zoons, Robert, Alexander en
  John en zes dochters geboren. De oudste zoon Robert trad in
  1730 als vaandrig in dienst bij de z.g. Schotsche brigade van het
  leger onzer Republiek.
  *
  
  Deze Schotsche brigade (Scots Brigade) was een afzonderlijk
  onderdeel van het Staatsche leger, waarvan de geschiedenis
  teruggaat tot het eerste gedeelte van den 80-jarigen oorlog en
  zich uitstrekt tot het laatste gedeelte van de 18e eeuw en wel tot
  
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 03:26:37AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  JOHN GABRIEL STEDMAN
  
  357
  
  het jaar 1782. Fransche, Waalsche, Schotsche en andere hulptroepen namen, zooals bekend is, deel aan den strijd van de
  opgestane gewesten tegen Spanje, o.a. bij de verdediging van Den
  Briel, van Haarlem en andere steden en bij verschillende gevechten. Wat de Schotten betreft, waren er in dien tijd verschillende
  afzonderlijke compagnieën in dienst, elke onder commando van
  een eigen kapitein. Omstreeks 1573 schijnen deze tot een geheel
  vereenigd te zijn onder bevel van een zekeren kolonel Ormis en
  in 1586 werden de Schotsche compagnieën samen gevoegd tot
  twee regimenten respectievelijk onder commando van de kolonels
  Balfour en Patten. Naar gelang van de talrijkheid der hulptroepen
  waren er in den loop der jaren soms vier of meer regimenten
  Schotten in dienst, maar meestal bepaalde zich het aantal tot
  twee, ieder van 10 compagnieën. Iedere compagnie bestond gewoonlijk uit 150 man, waarvan in den tijd van Maurits 100 musketiers en 50 piekeniers. In den loop der jaren werd de bewapening natuurlijk gewijzigd; tegen het einde der 17e eeuw verdwenen de piekeniers, de vroegere arquebusiers of busschieters
  waren reeds vervangen door musketiers, enz. Ook de verdere uitrusting van officieren en minderen, die door Prins Maurits voor
  de onder zijn bevel staande troepen in 1589 was voorgeschreven,
  werd in den loop der jaren belangrijk gewijzigd. Eén der voorrechten, waarop de Schotten steeds zeer gesteld waren, was, dat
  hun uniformen hoofdzakelijk het nationale rood zouden vertoonen. Dit voorrecht heeft de brigade tot haar oplossing in het
  leger der Republiek mogen behouden. Ook de regimentsvaandels
  die o.a. het St.-Andries-kruis en den Schotschen distel vertoonden, bleven tot dien tijd behouden •). Afbeeldingen uit het laatst
  der 18e eeuw van soldaten der brigade doen zien, dat zij, wat betreft het regiment van den kolonel John Stuart, waartoe de
  Stedmans behoorden, gekleed waren in een rooden rok met gele
  voering, geel vest en broek en tot over de knieën reikende witte
  slobkousen. Het hoofddeksel bestond voor de infanterie uit een
  van achteren opgeslagen hoed, terwijl de haren lang gedragen werden en tot een op den rug hangenden staart waren
  samengevlochten. Grenadiers droegen in plaats van dezen hoed
  ') Deze vaandels worden tegenwoordig bewaard in St.-Gile's Church
  te Edinburgh.  King, Classical and foreign quotations).
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 03:26:37AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  358
  
  C. K. KESLER
  
  een hoogen haren soort kolbak de z.g. zwarte of donker grijze
  grenadiersmuts. De bwapening bestond uit geweer met bajonet,
  korten sabel en op den rug gedragen patroontasch.
  Bij dit corps trad, zooals boven gezegd werd, de oudste zoon
  van den predikant John Stedman, Robert in 1730 in dienst.
  Hij was in 1701 geboren en was dus destijds 29 jaar oud. Tot zijn
  overlijden in 1770 te Breda bleef hij in Nederlandschen dienst en
  bereikte na de verschillende rangen in de brigade doorloopen te
  hebben, dien van luitenant-kolonel. Hij was o.a. tegenwoordig
  bij de slagen bij Fontenoy (1745) en Rocoux (1746) en bij de belegeringen van Dendermonde en Bergen-op-Zoom (1747). Uit zijn
  huwelijk met Antoinette Christina van Ceulen werden twee zoons
  geboren, John Gabriel in 1744 en William George in 1748. Beiden
  volgden het voorbeeld van hun vader en traden bij de Schotsche
  brigade in dienst, waarin zij bij het regiment van den kolonel
  John Stuart werden ingedeeld.
   De geschiedenis van het corps, althans wat zijn diensten aan de
  Republiek bewezen, betreft, liep echter ten einde. George III
  had den wensch te kennen gegeven, over de brigade te kunnen beschikken in den strijd tegen de opgestane Amerikaansche koloniën ; onderhandelingen hierover leidden niet tot eenig resultaat
  en de brigade bleef voorloopig in Holland. Tijdens den Vierden
  Engelschen oorlog echter namen de Staten-Generaal in 1782 het
  besluit, dat de brigade als zelfstandig onderdeel van de troepen
  in dienst der Republiek zou ophouden te bestaan en met ingang
  van 1 Januari 1783 geheel in het Staatsche leger zou worden opgenomen. De officieren moesten een eed van trouw aan de Staten
  van Holland ') afleggen, en moesten tevens hun trouw aan Groot Brittannië voor altijd herroepen. Verder werden er belangrijke
  wijzigingen in de uniformen gebracht, de vaandels zouden van
  Schotsche in Hollandsche veranderd worden, de officieren zouden
  voortaan oranje sjerpen dragen, kortom aan het zelfstandige
  karakter van de brigade, als Schotsche hulptroep, dat zij tot dusver steeds gehad had, werd voor goed een einde gemaakt.
  Aan deze voorwaarden weigerden een groot aantal der officieren, zich te onderwerpen. Vijf en vijftig hunner vroegen en
  verkregen eervol ontslag uit den Hollandschen dienst en keerden
  •) De Schotsche regimenten stonden gewoonlijk „ter repartitie" van
  Holland; enkele ontvingen hun bezoldiging soms geheel of gedeeltelijk
  van andere gewesten b.v. Gelderland of Zeeland.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 03:26:37AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  JOHN GABRIEL STEDMAN
  
  359
  
  naar Engeland terug, waar zij voorloopig op non-activiteit gesteld werden. In 1793 besloot George III, de Schotsche brigade
  als onderdeel van het Britsche leger opnieuw in het leven te
  roepen; als zoodanig bestaat zij thans nog.
   Onder de repatrieerende officieren was ook John Gabriel Stedman; zijn broeder William George besloot in de Republiek te
  blijven en liet zich als onderdaan daarvan naturaliseeren. Hij ging
  over in het leger der Republiek en verliet in 1796 als majoor den
  dienst met een pensioen van / 1000.— p. j . Hij overleed te
  Nijmegen. Uit zijn huwelijk met Charlotte Margarethe Haltmann
  was in 1778 te Zutfen een zoon geboren, John Andrew, die op
  18e-eeuwsche manier reeds als kind tot officier werd aangesteld.
  Op 16-jarigen leeftijd deed hij voor het eerst actieven dienst
  onder den Hertog van York en den Prins van Oranje aan de
  Noordgrens van Frankrijk (1794). Vijf jaar later streed hij, ditmaal tegen den Hertog van York tijdens den Engelsch-Russischen
  inval in Noord-Holland bij Bergen (10 September 1799) en later
  in 1809 op Walcheren eveneens tegen de Engelschen. Tijdens de
  inlijving bij Frankrijk diende hij als brigade-generaal in het
  Fransche leger en nam als zoodanig gedurende twee jaren deel
  aan de krijgsbedrijven in Italië en aan de slagen bij Bautzen en bij
  Dresden (1813). In 1814 sloot hij zich bij de Oranje-partij aan en
  commandeerde in 1815 als luitenant-generaal de Hollandsche
  reserve bij Waterloo. Hij overleed in 1833 te Nijmegen. Uit zijn
  huwelijk met Nicola Geertniida van de Poll, een kleindochter van
  den laatsten burgemeester van Amsterdam vóór de inlijving •)
  werd een zoon Charles geboren, die zich later bij Coblentz vestigde
  en zich als Duitsch onderdaan liet naturaliseeren. Als Baron
  Barton von Stedman werd hij in den Pruisischen adel opgenomen.
  Hierbij kwam dus weder de oorspronkelijke naam Barton in eere.
   ') Mr. Jan Wolters van de Poll was 1808-1810 burgemeester van
  Amsterdam. Hij was een zoon van Mr. Jacobus van de Poll en Cornelia
  Jacoba Wolters. Het geslacht Van de Poll, dat in de 18e eeuw een
  vooraanstaande plaats in Amsterdam innam, stamde af van Gijsbert
  Jan van de Poll, een zoon van Jan Gijsbert van de Poll, die in 1538
  burgemeester van Montfoort was. Gijsbert Jan van de Poll vestigde
  zich als houthandelaar te Amsterdam.
  In de 18e eeuw was het bankiershuis Harman van de Poll & Co.
  voor belangrijke bedragen in Suriname geinteresseerd, o.a. door de
  oprichting van twee belangrijke negotiatiën ten laste van planters
  in Suriname, respectievelijk in 1765 en 1769 en geheeten Letter A
  en Letter C.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 03:26:37AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  360
  
  C. K. KESLER, JOHN GABRIEL STEDMAN
  
  Literatuur
  
  o.a.:
  
  Dictionary of National Biography, LIV, p. 127 e.v.
  William Anderson, The Scottish Nation III, Edinburgh 1863.
  James Ferguson, Papers illustrating the History of the Scots
  Brigade.
   Naschrift
  Of Andrew Barton van adel was met den titel „knight", waardoor hij er aanspraak op zou gehad hebben, als Sir Andrew betiteld en aangesproken te worden, is zeer twijfelachtig, zoo niet
  onwaarschijnlijk. Evenmin wordt vermeld, dat hij deze waardigheid zou verkregen hebben, doordat hij ridder geworden was door
  opneming in een der Britsche of, waarschijnlijker, Schotsche
  orden. De eenige maal, dat hij als Sir Andrew en als „knight"
  vermeld wordt, is in een oude ballade, medegedeeld door William
  Anderson in THE SCOTTISH NATION (I. p. 257) ed. 1863,
  waarin eenige malen de naam Sir Andrew voorkomt met den titel
  „knight", b.v. aldus:
  Hast thou not heard, now Henryc Hunt,
  As thou hast sailed by daye and night,
  Of a Scottish rover on the seas,
  Men call him Sir Andrew Barton, knight ?
  In datzelfde werk vindt men op p. 263 omtrent den naam Barton het volgende:
  Barton is vermoedelijk oorspronkelijk geweest Bereton, d.w.z.
  een boerderij, waar „bere" of „barley" (gerst) verbouwd wordt.
  Andere afleidingen zijn echter ook mogelijk.
  Oorspronkelijk is Barton een 2fMg<?/sc/i£ (niet een Schotsche)
  naam. Oude familiën van dien naam leefden in Lancashire met
  vertakkingen in Ierland en Schotland. Eén familie Barton, eveneens uit Lancashire afkomstig, die zich later in Chester vestigde,
  wordt reeds in 1567 vermeld.
  Uit dit alles volgt, dat de Stedmans, die eigenlijk Barton behoorden te heeten, van zeer oude Britsche afstamming zijn.
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 03:26:37AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  