text: Als het schip in zee gelaten was, beval de vorst deu eersten der
  raadsheeren om diegenen uit te kiezen, die mede zouden varen.
  Toen hij hen uitgekozen had, beval de vorst hun mede te deeleu,
  dat zij hun leef'tocht moesten gereed maken, want dat het niet lang
  meer zou duren of zij zouden vertrekken. En de vorst zond bericht
  naar Baii en Lole om de vorsten aldaar te meldeu, dat zij hun teerkost
  moesten gereedmaken, want dat de tijd van vertrek niet verre meer was.
  De vorsten van Baii en Lole maakten hun leeftocht gereed en
  namen hunne volgelingen mede en begaven zich naar Ti. De vorst
  van Ti met zijne volgelingen en de twee andere vorsten met de
  hunnen scheepten zich in op de S a n g a - N d o l u.
  De vorst van Ti scheepte ook dertig slaven in, allen bewoners
  van Ndana, doch de vorsten van Baii en Lble namen geen slaven
  mede. Eerst bij de terugkomst op Roti vergoedden de beide vorsten
  deu vorst van Ti de dertig slaven.
  De vorsten dan hadden gehoord, dat de Compagnie haar zetel
  in het Noorden had, maar zij wisten niet waar ergens in het
  Noorden. Nadat zij scheep gegaan waren, lieten zij het vaartuig
  westwaarts koers nemen, om, na den staart van Roti, (d. i. de
  zuidelijk uitstekende punt) voorbij gevaren te zijn, noordwaarts koers
  te zetteu. Maar de stroom dreef hen zuidwaarts, zoodat zij, na verloop van eeuige dagen, hoevele is onbekend, bij het eilandje Solokaek (Pulu Pasir, ten zuide van Ti) kwamen en het vaartuig aldaar
  vastraakte. De bemanning ging aan wal en doorkruiste het eiland
  in zijn geheelen omvang, maar vonden er niets.
   Men verhaalt, dat Foe Mpura een stuk hout nam, waarin hij
  zijn naam sneed om het toen midden op het eiland te planten.
  Eenige dagen later was het hoog tij waardoor het vaartuig weer
  vlot werd en nadat zij het bestegen hadden, gingen zij onder zeil.
  Na het voorbijvaren van de westpunt van Pulu-Pasir voerde de
  zuiderstroom het vaartuig mede en kwam het tot bij de zuidkust
  van Java, waar zij, die kust steeds volgend, westwaarts voeren.
  Nadat zij straat Suuda bereikt hadden, gingen zij oostwaarts terug
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  en op deviareede
  van Batavia
  ankerden
  zij under
  aldaar.
  Open Access.
  This is anaangekomen,
  open-access article
  distributed
  the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  ROTTINEESCHE VERHALEN.
  447
  
  Nadat zij aan wal gestapt waren, ontmoetten zij eene oude Javaansche vrouw, die heu nauwkeurig bekeek en toen begreep, dat zij
  vreemdelingen waren. Zij vroeg daarop aan de drie vorsten: "O
  mijne vorsten, waar gaat gij heen?"
  Zij zeiden:
  /'Wij komeu heil en vrede zoeken bij onzen Grooten-Heer.»
  De oude vrouw vertelJe hun:
  //Heden houdt ouze Groote-Heer vergadering met zijne raadsleden.
  Als gij daar nu heengaat, zult gij hem en alle hoofden voltallig
  bijéén vinden. Niet zij, die het schitterendst gekleed zijn, moet gij
  het eerst groeten, maar als gij daar iemand ziet, die niet gekleed
  is gelijk die (anderen), groet hem het eerst, want hij is de Gouverneur-Generaal.//
  Nadat de drie vorsteu gehoord hadden wat de oude vrouw zeide,
  begaven zij zich op weg. Ten paleize gekomen, zagen zij, dat dit
  geheel gevuld was met grootwaardigheid-bekleeders. Ook zagen zij,
  dat er één in hun midden was, wiens kleederen niet zoo schitterend
  waren als van de overigen; hem brachten zij het eerst hun groet
  en daarna groetten zij de raadsheeren.
   En de Gouverneur-Generaal vroeg hun:
  '/Vanwaar komt gij en welk bericht brengt gij?"
  De drie vorsten zeiden tot den G. G.:
  //Wij komen van Rote, waar wij in duisternis en donker leven:
  wij komen licht en helderheid bij uwe excellentie zoeken. Op ons
  eiland woont een vorst, Tola Manu geheeten, die, vertrouwende
  op de uitgebreidheid van zijn land, groote dwingelandij uitoefent
  en ons, de kleinere landen, aantast om ze te beöorlogen.
  De vrouwen uit ieder land, dat hij overwonnen heeft, moeten
  zijn rijstveld betreden. Daarom komen wij vragen om u , o heer,
  tot vader en moeder te mogen hebben, en dat gij ons raad en
  troost zult geven, zoodat Tola Manu ons, kleinere lauden, niet
  langer mishandelen kan."
  Toen de G. G. gehoord had wat de drie Rottineesche vorsteu
  verhaalden, gaf hij ieder hunner een stok, een besluit en een vorstelijk gewaad.
  De drie Rottineesche vorsten gaven den G. G. de dertig slaven
  eu zeideu tot hem:
  '/Als wij weer verre zullen zijn, kunnen wij niet zien het zware
  en het lichte werk, dat vader-en-moeder dag en nacht te doen
  heeft, daarom laten wij deze dertig kinderen achter, opdat zij zorgDownloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  448
  
  KOTTINEESCHE VERHALEN.
  dragen voor het zware en lichte, het verre en nabijzijnde werk.-/
  De G. G. nam de dertig slaven aan, waarop de drie vorsten
  afscheid van hem en zijue raadsheereu namen en terugkeerden.
   Ten tijde dat de drie vorsten met hunne volgelingen te Batavia
  waren, doorkruisten zij geheel die plaats en bezagen er de merkwaardigheden. Er wordt verhaald, dat een der hoofden van Ti, die
  een oven om arak te stoken, zag, dien op de scheede van zijn mes
  afbeeldde. En toen zij op Roti teruggekeerd waren, maakte hij zulk
  een oven volgens het voorbeeld, dat op de messcheede iugegrift
  was, en beval den Tiers arak te stoken. Van toen af verstond men
  op Roti het arakstokeu tot uu toe.
  Het is onbekend na hoevele dagen de drie vorsten met hunne
  volgelingen zich weder op de «Sanga Ndola" inscheepten en naar
  Roti terugkeerden. Ook is het niet bekend welken weg zij volgden,
  maar de ouden verhalen, dat na verloop van een jaar allen in
  goeden welstand Roti weder bereikten.
  Op Roti aangekomen, vierden zij een offerfeest om zich van het
  zeewater te reinigen; daarna ging men naar Baü, vervolgens naar
  Löle. In de drie landschappen werd zoodanig feestgevierd, dat zij
  geheel in beroering kwamen, uit vreugde, dat hunne vorsten, alsook de volgelingen in goeden welstand teruggekomen waren en den
  stok, het besluit en de vlag medegebracht hadden, zoodat de vorst
  van Pada hen niets meer kon aandoen.
  Als Tola Manu hoorde, dat Foë Mpura, Toudenga Lilo en Ndiï
  Hua naar Batavia geweest en teruggekeerd waren, en dat ieder
  hunner een stok, een besluit en eene vlag hadden meegebracht,
  ontstak hij in toorn, want zijne dwingelandij zou daardoor een einde
  moeten nemen. En hij overlegde bij zichzelf, dat die drie vorsten
  gedood moesten worden.
   De ouden verhalen, dat gelijk als Föe Mpura, Toudenga Lilo en
  Ndiï Hua van Batavia terugkeerden, de G. G. iemand als resident
  (of bestuurder) afzond om Roti te bestureu en dat deze zich vestigde
  in Pada te Kotaleleüka, om Tola Manu in het oog te houden,
  opdat hij niet langer de kleinere landschappen zoude mishandelen.
  Als Tola Manu het plan van de Compagnie doorzag, werd hij
  hoe langer hoe toorniger op de drie vorsten, omdat door hun toedoen de Compagnie zich op zijn strand kwam vestigen, zoodat hij
  niets meer kou doen en de kleinere landschappen niets meer om
  hem zouden geven. Daarom uam hij zich voor om zoowel den
  resident als de drie vorsten te doodeu.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  ROTTIN'EESCHE VEBHALEN.
  449
  
  Op zekeren dag ontbood Tola Manu zijne raadsheeren en hoofden
  eu zij vergaderden samen.
   De vorst sprak tot hen:
  «Oudsten en prinsen! Vroeger was ons land groot en onze gronden uitgebreid, maar sedert Föe Pula (uitspraak vau Pada), Toudenga Lilo en Ndiï Huil van Batavia zijn teruggekeerd en de Compaguie naar onze kust gekomen is om zich daar neer te zetten, is
  ous land klein en onze gronden eng geworden; hoe deukt gij er
  over, wat hier te doen is?//
  De raadsheeren en hoofdeu spraken toen:
  //Heer! onze heer heeft oogen in het hoofd, welke zien. kunnen
  en ooreu aan het hoofd, welke hooren kunueu, zooals onze heer
  denkt, spreke hij uit, opdat wij het hooren.//
  Tola Manu zeide tot zijne raadsheeren:
  //Gaat dan heen en roept het geheele land op om rijst eu maïs
  te stampen; wijst de rijken aau, opdat zij beesten opbrengen,
  want ik wil der Compagnie en aan de drie vorsten een groot feest
  geven.'/
  De raadsheereu schonken, toen zij gehoord hadden wat de vorst
  beval, daaraan hun bijval. Daarop namen zij afscheid van den vorst
  eu gingen heen. Zij gaven den laudsbode bevel te doen omroepen-dat
  in elk huis rijst en maïs gestampt moest worden, omdat de vorst
  een groot feest wilde geven. Verder deelde hij mede, dat wie rijk
  aan buffels was, elk een buffel moest vastbinden, en dat hij, die
  rijk aau varkens, schapeu of geiten was, deze dieren moest vangen.
  Toen men gereed was met rijststampen, boud men de onderscheidene diereu vast en deelde dit den vorst mede.
   De vorst liet alles wat man heette in Pada en dat lans en zwaard
  kon voeren, oproepen om zich te verzamelen bij de woning van
  den vorst. Als alles voltallig was, sprak Tola Manu tot hen:
  ^ //Ik zal u een geheim meededen.//
  De raadsheeren en hoofden spraken:
  «Wel aau, onze heer spreke, opdat wij hooren.//
  Tola Mauu gaf toen zoowel aan de raadsheeren als aan het geringe volk het volgende uitdrukkelijke bevel.
  "In dieu nacht, welke voor het feest bestemd zal zijn, moet ieder
  man zijne wapenen bij zich hebben: te middernacht, als al het volk
  eet eu drinkt en ik driemaal zal gekucht hebbeu, omsingelt dan
  den resident, Poe Pula, Toudenga Lilo en Ndiï Huü en slaat ze
  dood, laat niemand ontsnappen. En ik zeg u vooruit, dat, als ik
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  450
  
  KOTTINEESCHE VERHALEN.
  hoor, dat iemand uwer deze zaak openbaar maakt, zoodat zij niet
  gelukt, ik hem zal doodslaan."
  Nadat Tola Manu dit zijnen onderdanen ten strengste bevolen
  had, sprak hij tot zijne raadsheeren:
  //Gaat heen en noodigt alle Rottineesche vorstelijke personen en
  zegt: //Tola Mauu wil een groot feest geven te Kotoleleüka en
  noodigt alle vorsten en prinseu uit om te komen eten (feestvieren).//
  En stelt voor allen den dag vast, opdat als die dag gekomen zal
  zijn, zij allen voltallig aanwezig zijn.//
  De raadsheereu noodigden achtereenvolgens de gasten van elk
  land uit. Toen de bepaalde dag aangebroken was, gingen alle Rottineesche vorsten met hunne raadsheeren en hoofden iu volle getale
  naar Kotaleleüka; ook de resident was aldaar.
   Als zij nu dien nacht aan het feestvieren en halverwege het eten
  en drinken waren, kuchte Tola Manu, eu als hij tot driemaal toe
  gekucht had, omsingelden de mannen van Pada den resident, Foe
  Pula, Toudenga Lilo en Ndiï Huii. In de verwarring ontvluchtte
  Foe Pula kruipende en liet zijn stok in den steek, weikeu Tola
  Manu zich toeëigende.
  De oom van Toudenga Lilo, iemand van het (Termauusche geslacht), Kiu-kauak, deed hem met zijn stok vluchten en verborg
  hem boven op een zolder in eene bewaarplaats voor rijst. Maar de
  lieden van Pada sloegen den resident en Ndiï Huii dood, en alleu,
  die deze vorsten aanhingen, doodden zij eveneens. Daarom werd de
  vestiging van de Compagnie naar de kust van Baa overgebracht en
  is daar nog heden. Het Rottineesche land noemde het land van Tola
  Manu: het land, dat de Compagnie doodsloeg.
  Voorheen heette het land Kali-be, of Buna-oe, wat men verkortte tot Koli, of Buna; maar omdat Tola Manu zijnen lieden
  bevolen (pa dak) had dit moord werk te verrichten, noemden de
  bewoners der verschillende landen het N a n a p a d a k , 't land (dat
  bevolen is), en verkortte dit tot Pada, eu de naam Pada is vast
  gebleven tot den huidigen dag. Maar de Compagnie en zij, die
  Maleisch sprekeu, noemen het Tarmanu, maar schrijven Termanu.
  Men zegt dan, dat Tarmauu afkomt van Tola Manu, omdat men
  iu sommige landschappen niet zegt Tola Manu. maar Tora Manu.
  Eu de Compagnie sprak iu navolging eveneens Tora Manu uit; na
  eenigen tijd zeide men Tor Mauu (Tormanu), vervolgeus veranderde
  men dit in de uitspraak als Tarmanu en schreef daarna Termanu.
   Sommigeu der ouden verhalen nog, dat Tarmauu afkomt van
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  BOTTINEESCHE VEEHALEN.
  451
  
  t a l a en m a n u , en dat de bewoners van Dao het zoo plachten
  te noemen. Zij verhalen, dat vroeger, toen Koli of Buna nog eene
  voorname reede was, de handelsvaartuigen onophoudelijk naar lloti
  kwamen en vandaar gingen, gewoon waren bij Kotaleleüka te ankereu,
  zoodat Butoneezen, Makassareu , Soloreezen, Sawuneesche, Daoueezen
  deels gingen, deels kwamen en zij de gewoonte hadden, daar haneugevechten te laten houden.
  Als er nu lieden van Dao waren, die goudsmeedden, bijv. in
  Dengka of Ti, en zij hoorden, dat er hanengevechten zouden zijn
  te Kotaleleüka, en zij zich daarheen wilden begeven om hanen te
  laten vechten, en als de llottineezen, die hen ontmoetten, hun
  vroegen: «waar wilt gij heengaan, gij lieden van Dao?" dan volgden
  zij niet de juiste wijze van Rottiueesch spreken en zeiden niet:
  ami m e u t n a k a t a t a l a k , of m a k a t a t a r a k (dialect van Ti,
  enz.) m a u u f a , (dat is: wij gaan hanen laten vechten) maar spraken
  dit uit als: a m i meu m a t a r a m a n u.
  Laugzamerhaud noemde men het land nu sa m a k a t a t a l a m a n u k (het land, waar meu hanen laat vechten, maar de Daoneezen
  zeiden: n u s a m a t a r a - m a n u ; vervolgens zeide meu in het Maleisch:
  negeriTermanu.
   Volgens de overlevering van nog andere verhalers was de stamvader van Pada uit het Amfoangsche afkomstig, uit een landschap,
  aldaar Lelogama geheeten, waardoor eeue rivier loopt, welke tot
  den huidigen dag de Termanu heet.
  L e 1 e n u k.
  De ouden verhalen, dat de Zwarte Chineezen (de Portugeezen)
  in vroegeren tijd menschen uit Leienuk geroofd hebbeu en hen op
  schepen herwaarts (op Timor) gebracht hebben om op Koepaug een
  fort te bouwen.
  In dien tijd droeg het uog niet den naam van Leienuk, maar
  heette S o n i - m n n u , of K o k o t è.
  Op zekeren dag ankerden zeven schepen der Portugeezen op de
  reede van S o n i - m a n u , of Kokotè. De bemanning dier zeven schepen
  ging daarop aan wal en lokte de bewoners door te zeggen, dat er
  op hunne schepen allerlei prachtige zaken aanwezig waren, en verzochten hun aan boord te komen, om alles te zien. Eerst brachten
  zij den vorst met zijne raadsheeren en hoofden en een gedeelte der
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  452
  
  ROTTINEESOHE VERHALEN.
  mannen aan boord, vervolgens brachten zij wederom de mannen,
  zoovelen als er nog op 't land gebleven wareu, aan boord.
  En zij voeren met de schuitjes herhaaldelijk heen en weder om
  iedereen aan boord te brengen, zoodat ook de vrouwen en kinderen
  niet meer aan den wal waren. Toen lichtten zij de ankers, ontplooiden de zeilen en staken vau wal.
   Als de vorst en zijne onderdaneu bemerkten, dat de schepen hen
  medevoerden, hieven zij een weegeklaag aan; maar wat zouden zij
  doen; de zee was daar zeer diep. Slechts de vrouw van den vorst
  was op het land gebleven. Deze vorstin begreep wel, dat de Portugeezeu bedrog in den zin hadden, daarom schonk zij geen vertrouwen aan hunne verlokkiug; zij had zich in eeue grot verborgen,
  zoodat men haar niet gezien had.
  Men vertelt, dat die vorstin zeer schoon was en zeer lange haren
  had, welke haar, als zij ze niet opgehouden had, tot op de hielen
  reikten.
  De vorstin was nu verborgen in de grot; zij bleef, tot het nacht
  werd, luisteren; maar er was niemand meer in het land. Zij kwam
  naar buiten en giug naar het strand der zee (om te zien) of de
  schepen daar nog waren of reeds niet meer. Bij aankomst aldaar
  zag zij, dat de schepen er niet meer lagen, waarop zij begon te
  weenen.
  Zij bleef dien nacht op het strand, steeds weenende en zonder te
  slapen; af en toe tuurde zij over zee of de schepen wellicht terugkeerden , maar er kwam niets. Toen het ochtend gewordeu en geen
  der schepen teruggekomen was, ging zij weer landwaarts en weende
  jammerlijk.
  Op de hoofdplaats terug, sprak zij:
  "Waartoe zal ik nog langer een (levend) mensch zijn! Mijn echtgenoot en mijne kinderen zijn verdwenen; ook van al mijne bloedverwanten is niemand meer overgebleven. Het beste zal zijn, als
  ook ik maar sterf."
  Zij beklom daarop eene rots en sprong naar omlaag. Doch zij
  viel niet recht door; ter halverwege bleef zij met hare haren aan
  een vooruitstekende rotspunt hangen, waar zij bleef vastzitten, totdat
  zij stierf. Nog tot den huidigen dag hangt zij daar, doch zij is nu
  versteend.
   De B o k a i ë r s hoorden in B o k a i , dat zeven schepen bij S o n i m a n u , of Kokotè geankerd waren; zij wisten niet wat zij brachten,
  en of zij alweer vertrokken waren of nog niet. De Bokaiërs wilden
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  K.OTTINEESCHE VERHALEN.
  458
  
  die zeven schepen eeus gaau zien; maar toeu zij S o u i - m a n u , of
  Kokotè, bijua bereikt haddeu, bemerkten zij, dat er geen enkel
  schip meer op de reede lag; toen zij iu het land kwamen, was dit
  verlaten en was het er doodstil. Zij hoorden slechts uu en dan de
  geiten of schapen blaten eu de buffels loeien iu hunne stallen, welke
  niet geopend wareu eu zij dus niet naar buiten konden gaan om te
  grazen en te drinken; de paarden, welke men gewoon was vast te
  binden, hinnikten steeds, omdat zij niet naar eene andere plaats
  (waar voedsel was) gebracht waren ; de houdeu jaukteu en de varkeus
  schreeuwden, omdat zij geeu drinken kregen.
  Als de Bokaiërs dit alles bemerkten, keken zij elkander aan;
  zij gingeu het geheele land doorzoeken, maar vonden niet één
  mensch ; zij vonden slechts het lijk vau de vorstin van So u i - m a n u
  aan de rots hangen, dat reeds verdroogd eu versteend was.
   Den Bokaiërs werd het duidelijk wat de zeven schepen verricht
  hadden en zij zeiden :
  //De zeven schepeu hebbeu S o n i - m a n u , of K o k o t è , geheel
  leeg gemaakt ( I e l e u u ) , niet ééu mensch hebben zij erin gelaten.'/
  Van toen af noemde men S o n i - m a n u , of K o k o t è : u u s a
  n a n a l e l e n u k (het leeggemaakte land) en verkortte dit tot L e i e n u k , en deze uaam is gebleveu nog tot op den huidigen dag.
  De Bokaiërs vertrokken daarop om den vorst van Bokai te gaan
  melden, dat S o n i - m a n u , of K o k o t è , onbewoond was en te
  vragen wat de vorst er van dacht. De vorst verzamelde zijne onderdanen en vroeg wie zich in het leeg gemaakte land wilde vestigen.
  Dertig mannen met hunne vrouwen en kinderen verzochten in
  L e i e n u k te mogen gaan wonen; nog dertig mannen met vrouwen
  en kinderen waren over, die te Bokai bleven.
  De T a i n a i i k.
  (Het kleinste op Roti levende vogeltje).
  Op zekeren dag twistte eene kraai met eene t a i u a ü k over een
  boomtak. Die tak was de plaats, waarop de tainaiik gezeten was;
  de kraai evenwel wilde haar letsel toebreugeu om dan hare plaats
  iu te nemen.
   De t a i n a i i k schold de kraai uit en zeide:
  "Zooals uw uiterlijk is, zoo is ook uw innerlijk, gij pikzwarte."
  De kraai antwoordde:
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  454
  
  ROTTINEESCHE VERHALEN.
  «Houd je bek; ga vlug van hier, of ik breek je de beenderen.//
  De t a i u a ü k autwoordde:
  «Gij meeut zoo groot als een bufl'el te zijn; maar ik reken er
  op (tai), dat gij zelfs geeu gras-(naü)-sprietje zal brekeu; denkt
  gij dan, dat ik bang voor u beu?"
  De kraai greep daarop de tainaük aan en wierp haar neder en
  zette de pooten op de hare en knikten ze, maar de pooten braken niet.
  De t a i n a ü k stond op en zeide tot de kraai:
  "Gij hebt uu op mijne pooten getrapt, ga gij nu liggen, opdat
  ik eens op uwe pooteu trap.//
  De kraai ging toen liggen en strekte hare beide pooten rechtuit.
  De t a i n a ü k ging toen heen, nam steeuen en legde ze over de
  pooten van de kraai, Zij ging daar bovenop staan en pas had zij
  éénmaal geknikt of de beide pooteu van de kraai waren gebroken
  en spartelde zij rond op hare plaats.
  L e l a in.
  Er bevindt zich een klein landschap ten zuiden van Baa, van
  welks hoofdplaats het slechts ougeveer twee paal verwijderd is. Het
  heet L e l a i n ; ook de inwoners zijn niet talrijk, allen te zamen
  geteld, mannen en vrouwen, jong en oud, zijn zij geeu honderd
  zielen; maar toch worden zij door een vorsten een fettor geregeerd.
   De grond waarop thans de Lelaiers wonen, was groud behooreude
  aan Baft; eerst, na herhaalde aanvrage der Lalaiers aan den vorst
  van Baii, gaf deze hun de vrijheid daar te gaan wonen.
  In L e 1 a i n is een water, Osepoka genaamd ; reeds voordat de
  Lelaiers zich daar vestigden, was dit water er. De ouden verhalen,
  dat in vroegeren tijd iemand uit Baa daar met zijne vrouw woonde.
  Op een dag ging de vrouw met het schepnet uit visschen; zij ving
  niets anders dan een zee-aal.
  Tehuis gekomen, zette zij den pot op het vuur om daarin den
  zee-aal te koken, om die met haar mau op te eten. Voordat het
  water kookte, schudde de vrouw den zee-aal er in uit, deze was
  nog levend. Toen hij voelde, dat het water heet was, kroop hij er
  uit en kroop door eene opening der vloerlatten eu viel in de ruimte
  onder het huis, om vervolgeus naar buiten te kruipen.
  De vrouw riep haar man toe:
  «Snel, grijp den zee-aal, hij is naar buiteu gegleden.//
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  ROTTINEESCHE VERHALEN.
  455
  
  De man sprong nu uit het huis, maar toen hij beneden kwam,
  was rle zee-aal reeds naar buiten gekropen; toen hij naderbij kwam,
  zag hij, dat de aal onder een steen kroop. De mau zette zich schrap
  en tilde den steen op en verzette hem om den zee-aal te grijpen.
  Maar plotseliug borrelde het water uit den grond op eu stroomde
  over de vlakte als eene rivier.
   Eu omdat het water steeds bleet' opborrelen, noemde meu het:
  "opborrelend water'/ (oè m a s a p o k a k ) , verkortte dit tot o e - s a p o k a,
  wat veranderde'in O se p o k a.
  Volgens hetgeen de ouden verhalen, was het land, waaruit de
  Lelaiers afkomstig waren, in het Bokaische gelegen. Maar dewijl
  zij deelgenomen hadden aan een strijd om het koningschap, had
  de vorst van Bokai, allen, die daaraan meegedaan hadden, ten
  getale van dertig, uit het laud verjaagd. Zij waren met vrouw en
  kinderen verhuisd, hadden zich westwaarts gericht en zich naar
  Dengka begeven. Daar gekomen, vroegen zij den vorst van üengka
  in dat land te mogen blijven wonen. De vorst van Deugka nam
  hen op en wees hen eene plaats aan, dicht bij zee, S o e d a l e
  geheeten. Daar gingen zij wonen; het duurde niet lang of zij konden
  het bijten der muskieten niet meer verdragen; zij moesten zich
  voortdurend krabben; ook kregen zij schurft.
   Hunne oudsten gingen naar den vorst van B a a om te vragen
  hun (auderen) grond toe te bedeeleu, om zich daar te vestigen,
  want dat zij de muskieteu van S o e d a l e uiet langer konden verdragen. De vorst van B a a bewilligde hun verzoek en beval hen
  te O s e p o k a te gaan wonen. De oudste der landverhuizers gingen
  terug en te S o e d a l e gekomen, zeiden zij tot hunne lieden : //Pakt
  uwe goederen en verzamelt de dieren, opdat wij naar B a a verhuizen; want de vorst van Bail heeft ons daar een land toegewezen, dat zeer schoon is: het water borrelt daar voortdurend op.'/
  Een gedeelte verhuisde naar B a a , doch een gedeelte bleef in
  D e n g k a wonen. Tot nu toe noemt men hen, die in D e u g k a
  zijn blijven wonen: B o ü i (uitspraak van B o k a i in het dialect
  van D e n g k a ) , eu zij, die in B a a sijn gaan wonen, noemt men
  L e l a i k ; het land noemt men L e l a i n , omdat zij telkens naar
  een (ander) land gevlucht ziju ( l a l a i ).
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  456
  
  EOTTINEESCHE VERHALEN.
  0 erna u.
   Iu het landschap B a a zijn twee beroemde rivieren, de eene
  draagt den naam van: de O e r a a u , de andere dien van : de T a n g a l o i ; de eerste is groot, de tweede klein; manr beider water is
  zeer helder. Als de zonnestralen door de openingen van het gebladerte dringen en op het water van de O e m a u vallen, dan
  glinstert dit als goud; in de T a n g a l o i is een groot rotsblok, dat
  den vorm heeft van een liggendeu buffel. De dichters bezingen de
  beide rivieren daarom op deze wijze:
  De O e m a u is als goud,
  Als goud van drie o m a ' s (zeker goudgewicht);
  De T a u g a l o i is als een buffel,
  Zoo groot als een buffel, die reeds een jongeren
  broeder (of jongere zuster) heeft,
  Maar het goud bereikt niet het gewicht van een o m a , men moet
  er goud bij soldeereu,
  Opdat het 't gewicht van een oma bereikt,
  En de buffel komt niet tot het hebbeu van een jongeren broeder
  men moet hem een jongeren broeder toevoegen,
  Opdat de buffel tot een jongeren broeder komt.
  De ouden verhalen, dat de voorvaderen der bewoners van Ba a
  drie in getal waren: ten eerste B a ï (grootvader) S u k i , bijgenaamd
  T a u e k of L o l e na; vervolgens B a ï M b d o k , bijgenaamd S è l e k
  of N d e ë - a m a ; ten slotte B a ï K u n a k , bijgenaamd M a u.
   In dien tijd konden de menschen nog geen huizen maken, maar
  woonden in groote holen; ook konden zij nog niet het veld bewerken ; hunne voornaamste bezigheid overdag en 's nachts was te
  jagen.
  De drie voorvaders overlegden met elkander eu verdeelden onder
  elkaar het land, dat zij gekregen hadden. B a ï S u k i nam voor
  zich het geheele oosten tot de grens van Lble; B a ï M b d o k nam
  het geheele noorden tot de grens van P a d a ; B a ï Kuuak eigende
  zich toe het gedeelte dat noord- en westwaarts loopt tot de grens
  van Ti en D e u g ka.
  Elk leefde van de opbrengst van zijn grond; doch zij woonden
  gezamenlijk met hun drieën op de hoofdplaats. De plek waar B a ï
  S u k i woonde, heet tot nu toe S u k i - l a i n , die van B a ï Mb d o k :
  M o d o - d u l u k , die van B a ï K u n a k : K u n an.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UOTTINEESCHE VEEHALEN.
   457
  
  Er wordt verhaald, dat op zekeren dag 13aï Suki met zijn
  hond ter jacht ging, juist in den drogen tijd en alle wateren
  uitgedroogd waren. Tegen den middag kou T a n e k of L o l e n a
  het niet meer (uithouden) van den dorst, maar daar hij geen water
  om te drinken kon vinden, ging hij rusten in de schaduw der
  boomen. Na verloop van eenigeu tijd kwam zijn hond bij hem,
  wiens snoet en pooten nat waren. T a n e k of Lolena sprak:
  //Waar heeft deze houd water gevonden, zoodat hij tot verzadigens toe gedronken heeft, en ik kan het niet vinden!//
  Hij riep zijn hond en ging het water zoeken. Maar omdat de
  hond reeds genoeg gedronken had, ging deze niet meer naar het
  water terug, dus vond L o l e n a het niet. Eeuige dagen verliepen,
  maar nog altijd had Lolena den oorsprong van het water niet
  gevonden.
  Juist op den dag, waarop de hond van Bai Suki het water
  het eerst gevonden had, was .13aï Kunak zonder hond op jacht
  gegaan, daar hij geen hond bezat. Hij zag hoe de hond van Baï
  Suki de bron opeukrabbelde en dronk; daarna bedekte Baï Kunak
  haar met aarde en plaatste een platten steen er op.
  Eens, toen Baï Suki en Baï Kunak elkander ontmoetten,
  zeide de eerste:
  //Ik weet niet waar mijn hond het water vandaan heeft gehaald ;
  terwijl ik op jacht was en het middag werd, ging hij drinken;
  maar ik heb 't niet kunnen vinden.
   Daarop sprak Baï Kunak:
  //Misschien is uw hond uit mijn water gaan drinken.//
  Bai Suki antwoordde:
  //Waar is dat water van u?//
  Baï K u n a k zeide tot hem:
  //Als gij het zien wilt, laten wij er dan heengaan, opdat ik 't
  u tooue.//
  Baï Suki volgde daarop Baï Kunak en zij begaven zich naar
  het water. Bij de bron gekomen, lichtte Baï Kunak den platten
  steen op en groef de kleine steentjes weg; daarop stroomde het
  water er uit, zoodat het dal werd als eene zee. Baï Mau nam
  den platten steen op en legde dien op de bron, doch liet eene
  kleine opening over, opdat het water slechts matig kou vloeien.
  Baï Suki cu Baï Mbdok, die meenden dat Baï Kunak het
  water werkelijk het eerst gevonden had, stemden toe, dat het water
  van Baï Kunak was; zij zeiden echter niet: Mauoè-n, het water
  7» Volgr. IV.
  33
  
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  458
  
  KOTTINEESCHE VERHALEN.
  van M a u , (zooals het volgens den regel zou moeten luiden), maar
  Oemau.
  En wat nu de T a n g a l o i betreft, toen daaraau, in lateren tijd,
  de meuschen zich vermenigvuldigden en Ene van K o r b a f f o naar
  B a a verhuisd was, heeft hij dat water gegraven. Men begon het
  te graven aan den voet van een tanga-boom en kroop (loi), om
  de bron te graven, tusschen de wortels van dien boom. Daarom
  noemt men dit water de T a n g a l o i.
   Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  AANTEEKENINGEN. ,
  
  1. Voor: ndia ia, (zoo ook regel 8, v. o., bl. 374, r. 5, v. o.,
  bl. 377, r. 6 v. o., enz.), ndia n a , (bl. 3 8 3 , r. 20), n d i a s i l a ,
  (bl. 383, r. 2, v. o.), u d i a b è , (bl. 403, r. 23, 25), pleegt men in
  liet Termaunsch n d è i a , (udè n a , u d è s i l a , ndè b è ) , te gebruikeu. Ook iu het meervoud, dus: n d è ia voor sila ia, (bl.
  369, r. 11).
  Panggidaej schrijft overigens ook meest: n d i - n d i a , eenc andere
  schrijfwijze voor n d è n d i a = in Bail, n d i a n d i a ; ook een enkele
  maal: n d i - i a = n d è - i a , (bl. 382, r. 3).
  2. K e k a = Term. koka, het vuur uithalen.
  3. M i l a k , de fijnste soort bamboes.
  4. N u n u t e schijnt in het Tcrmanusch minder bekend te zijn;
  men zegt liever voor: au d a l e n g a n u n u t e só, (mijn hart heeft =
  ik heb er al meer dan genoeg van), au d o a k sö.
  5. B o a , in het Maleisch van Koepang boak, een strandboom,
  volgens de Clercq een Sonneratia Sp.
   6. S e l a l a n g a betcekeut: groothoofd; L u t u l a n g a , kleinhoofd;
  Mul an g u n u s a , die aan het hoofd van liet land staat.
  In de tegenwoordige taal zouden deze drie namen met eeue k
  gesloten moeten zijn; in dichtertaai echter, alsook in zulke overgeleverde namen, ontbreekt deze slot-k meermalen.
  7. L i t u , (in het Term. minder gebruikelijk) =
  n a k a b o b o i , het toezicht houden op, verzorgen.
  lelu-nakanae,
  
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  460
  
  ROTTINEESCHE VERHALEN.
  8. L a u g a p è ë en l a h u t u beteekeneu beide: besmeeren.
  9. T e i b o l o m a d e m a - n a n a s a l a ; t e i bblo m a d e m a , diepe
  buikholte, of als bezittelijke samenstelling: die cene diepe buikholte heeft, hetgeen dan weer in: t e i - b ó l o m a d e m a — na
  n a s a l a , als een verbaal substantief gebezigd wordt, letterlijk: hun
  hebben van eene diepe buikholte is erg = zij hebben eene erg
  diepe buikholte, zij zijn niet te verzadigen.
  10. A m i t e i - m b e d o k e ,
  krompen of ingedrukt.
   letterlijk: onze buiken zijn inge-
  
  11. F 6 el a ami s a n g a a o - i n - a l a a m i t e i - m a , letterlijk:
  opdat wij zoeken onze lichamen onzen buik = opdat wij-zelf
  zoeken voor onzen buik, onzen kost ophalen; zoo ook (bladz. 387,
  r. 11): h a p u n d i a t e i - n a , zijn kost verkrijgen, ophalen.
  12. O h a d a - m a m a n g a l a u k - a n b k a n a k - a l a , letterlijk:
  uw aard is slecht met (ten opzichte van) de kinderen.
  13. N e n e l u , (van af eene verhevenheid naar iets in de verte
  kijken), schijnt in het Termannsch minder bekend te zijn; men
  gebruikt daar liever l a l n n a . In dichtertaai zegt men: n a i l è t e
  n e n e l u - n l a i n ma n a i bat'a l a l a n a - u da e, op een berg
  is zijn ( = het) zien van boven naar beueden, in een dal is zijn
  ( = het) zien van beneden naar boven.
   14. F o l o k i u k i n a ; omtrent dezen naam kan opgemerkt worden,
  dat tegenwoordig nog als verwensching tegen een dier gezegd wordt:
  f ö l o - k i n a - u a i i k , z. v. a. f o l o - k i n a , moge je verslinden;
  voor het middelste gedeelte vgl. Saw. n g a i i ri g i u , in denzelfden
  zin. Oorspronkelijk zal het wel de naam van een boozen geest (of
  meerdere booze geesten?) geweest zijn; denkelijk heeft f blo hier
  wel de gewone beteekenis van: inproppen, gulzig eten; of k i u b i j
  k i u - k i u , donker zijn, behoort, is moeielijk uit te maken.
  15. N u n u k , benaming van een soort oebi.
  1(5. T e i - n - a l a l a m a b e l a , lett. hunne buiken zijn zwaar.
  17. A b a - m i u a k , van pitten gezuiverde kapas.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  K.OTTINEESCHE VEUHALEN.
   461
  
  18. De woorden: au d o p e p a u p è d o - n g a p a u - p a u es a
  d e i , ma a u f e l a - a n a t a t i b a t u - n g a t a t i - t a t i e s a , zijn
  uit een gedicht; wat pc do hier beteekent is onbekend; het wordt
  beschouwd als gelijk te zijn aan: n a s a p e p è d o , uitpeuteren;
  volgens eene andere leziug van dit verhaal luiden de eerste woorded:
  au d b p e - a n a p a u p a d o - n g a , mijn mesje om mede naar inktvisschen te steken, wat in ieder geval beter als parallel staat tegenover: au f e l a - a n a t a t i b a t u - n g a , mijn hakmesje om steen
  te hakken. In de genoemde lezing komen deze woorden voor bij
  het boven genoemde raadsels opgeven.
  19. B u s a l i d e k is eeu soort donkergroen slangetje; onder m è n g e
  worden de meeste andere voorkomende soorten verstaan.
  20. Letterlijk: men vermeldde hun beider namen in landen en
  aan kusten.
  21. Deze plaatsbepaling is bij de verschillende Rotineezen verschillend; zoo spreekt men in Termanu ook van P a da en K e k a.
   Bij de Sawuueezen bestaat eeu dergelijk verhaal, waarin de reus
  Hi la genoemd wordt. Eene verklaring van den naam L a i h a m e k
  kan ik niet geven: l a i zou bij l a l a i , hemel, kunnen behooren,
  (vgl. 26), maar h a m e ( k ) komt thans niet meer voor.
  22. B e i beteekent: grootmoeder; het wordt evenwel dikmaals
  zoo nauw met een naam verbonden, evenals B a ï , grootvader, voor
  manuennamen, (vgl. bl. 108, r. 1 3 , v. o.), dat het beter is het
  maar onvertaald te laten. B e i s e ü is ook gelijk s e k u b e , klanknabootsiug van het geluid van de wilde duif.
  23. Letterlijk: wie boven is, hij is niet beneden, kan niet beneden zijn, enz.
  24. F o t i wordt gezegd van het dansen van mannen, l è n o is:
  een zwaarddans uitvoeren, te zamen verhouden, dienen zij ook om
  het dansen in 't algemeen uit te drukken; l a e i i k is: zij voeren
  een rondedans uit; deze dans wordt uitgevoerd door mannen en
  vrouwen, die, elkander vasthoudend, eeu kring vormen; l a b b n e k
  wordt gezegd van zulk eeu rondedans als hij uitgevoerd wordt alleen
  door mannen; te zamen verbonden, geven deze woorden het uitvoeren -van verschillende rondedansen aan.
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  462
  
  BOTTINEESCHE VERHALEN.
  25. H u l e , iu het Termanusch bezigt men meer algemeen: n o k e ,
  dus: a l a 1 6 k e - n a n a.
   26. L a i l o n a is stellig van l a i = l a l a i , hemel, en l o n a ,
  afhangen, naar beneden hangen, dus: het afhangende zwerk, (voor
  het ontbreken der k aan het slot vgl. 6). N e p e d a e van n è p e k ,
  hard, vast, en da e, aarde, dus: die vast aan de aarde zit. T e 1 u k
  (Hak) A m a - n is: vader van T e l uk ( H a k ) , volgens de bekende
  wijze van het noemen der ouders naar de kinderen; T e l u k en
  H a k staan wel in verband met t e l u , drie en h a , vier. Mogelijk
  is in T e l u k - A m an nog eene beteekenis verborgen, welke thans
  echter onbekend is; H a k A m a n zal wel alleen naar analogie
  gevormd zijn, volgens de regels van het parallellisme, welke in
  gedichten, spreekwijzen, enz. gevolgd worden, als bijv. in: P a n i
  P a o a n a - n t e l u dè t e l u - s e s a k - 6 d a l e - n a , ma H u a, F b e
  a n a - n h a , dè l i a - s e s a k - 6 t e i - n , dat, letterlijk vertaald, luidt:
  P a n i - P a o had drie kinderen en alle drie hadden ieder hun (eigen)
  hart, en H u a P o è had vier kinderen en alle vier hadden ieder
  hun (eigen) buik, (//de buik'/ wordt bij de Rottineezen, gelijk ook
  bij de JSimaneezen enz. zeer dikwijls in dezelfde overdrachtelijke
  beteekenis genomen als //hart'/), z. v. a. de kinderen van dezelfde
  ouders zijn toch verschillend van inborst; b o ö ma d a l e d u a ,
  m a t e i t e l u , hebt niet twee harten, (drie buiken) — weest eensgezind.
   27. T e n g a , in het Termanusch gewoonlijk t e n a , ncderdalen.
  28. M a s e t i p u - h u , m a l a k a l i m a - b o a , gij dwingt door
  de kracht van uwe dijen, (p u - h uk) en uwen bovenarm (1 i mab o a k); m a s e t i en m a l a k a zijn synoniemen; voor het ontbreken
  van de slot-k iu p u - h u en li m a - b o a , vgl. 6.
  29. Au n d i a fè, ik ben het, die geeft
  , ook in dit geval
  bezigt het Termanusch n d è waar het Baii'sch het oorspronkelijke
  bewaard heeft; zoo ook bladz. 3 9 1 . regel 10, v. o.; bl. 396, r. 3,
  v. o.; bl. 4 0 2 , r. 8 , v. o.
  30. Het kleinste gedeelte van eene Rottineesche woning, waarin
  zich de kookplaats bevindt en waarin ook de jonge meisjes slapen,
  wordt u m a - d a l e k genoemd ; het overige gedeelte heet u m a - d e a k ;
  Downloaded from Brill.com 06/29/2024 12:14:45PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  UOTTINEESCHE VERHALEN.
  463
  
  om (leze woorden niet steeds te herhalen wordt in de vertaling van:
  achter- en voorhuis gesproken.
  31. M ó n e - f e u k , in Baii = Termanu, m a n e - f e u k, schoonzoon.
  32. T u t u pau letterlijk stuk kloppen (nl. de maïskorrels) en
  stampen in het stampblok.
   33. L a n g a l o l i k a m a schijnt te bestaan uit l a u g a , hoofd,
  1 o 1 i, zich wentelen, rollen, en k a m a, het Holl. kamer, d us :
  een hoofd, dat zich in de kamer rond wentelt, rolt. De Sawuueezen,
  die het verhaal ook kennen, spreken van: Kfttu-wue, Hoofdalleen.
  34. Letterlijk staat er: water voor den (voor een) zoon is verschillend , afzonderlijk, water voor de (voor cene) dochter is verschillend, enz. H a h a n o - h a d e k en h a h a n o - m è u g e k zijn verschillende soorten p a n o ; bij het eerste komen groote witte spikkels
  voor, ter grootte van eene rijstkorrel (hade); bij het tweede grootere
  witte vlekken, welke afschilveren en bij de huid van eene slang
  (mènge) vergeleken worden.
  35. Deze aanspraak is in het dialect van Ti gesteld; bae = bó,
  of wi, een uitroep; h a t a i n a k - a r a = h a t a - i n a - l a , groote
  dingen; n d i i - n = n d i i - d o - n , zijne ooren; h a t a - i n a k - a r a
  is in het meervoud geplaatst, gelijk bij verwondering of schrik
  meermalen geschiedt: volgens F a n g g i d a e j roept bijv. iemand,
  die onverwachts een gast krijgt, tegen zijne vrouw: //mai, tè
  m a n e k - a l a mai'/, kom, de heeren zijn gekomen.
  