text: 2965 Dan pakt Balun Bungai Djenti Tembai onder het drinken bij de arm,
  bij de pols; / Zij reikt en stapt over handen en voeten als een platvloer
  van stukken hout; / Zij raakt de handen, Balun Bungai, terwijl zij
  rijstwijn ronddraagt, als de uiteinden van boomtakken elkander raken; /
  Zij stapt dwars over (benen) Dajang lndai Abang, als een versperring
  van boomstammen (in een rivier); / Het is een ineenstrengeling van
  armen als een python-slang;
  2970 (De armen) ontmoeten elkander als de uiteinden der takken van de
  waringin; / Terwijl men bijeen zit en elkander (de kommen) toereikt. /
  (Dan) spreekt Tandan Balun Balunan: "Luister gij Djenti Tudan,
  
  stappend en reikend over armen en benen of ook voorzichtig onder een opgeheven arm door. Aldus moeten de beelden begrepen worden in deze regels: het
  beeld van de kat en de muis alleen voor haar behendigheid, waarmee zij serveert;
  het sprekend silhouet van de Kudjau-berg voor haar gestalte in de kring en een
  lofprijzing op haar schoonheid.
  2963 penguit, een lange bamboe opgehangen in een lus van boomschors, waarmee men
  langzaam over de drogende padi wuift om de kippen te weren.
  263
  
  Djaku' Tandan Balun Balunan: "Ninga mih Djenti Tudan, tu' tuak
  rberam ka kami Lenggan Lengajan nadai kala' djalai lalatkadenang;
  "Tuak ragi ntung kami, ninga mih Timbu' Djenti, nadai kala' djalai
  [babari bakapang;
  "Gajung tjuka' nadai kala' dengapangkajang anak lantang;
  2975 "Tu' tuak tapai, ninga mih uai, djaku' Balun Bungai, bukai teda
  Oleh munji tai ba-uti' sa' mandal manjadi' belalunga' ;
  [orang".
  Batimbal njau betatingka' ;
  Teka basaut-saut sida' basingga'-singga'.
  "Oleh pantang kami di' dajang nadai birang barubah;
  2980 "Penti kami nadai majuh bapindah;
  "Pantang kami nadai bi rang mat jam ;
  "Penti kami nadai birang leman.
   "Adai ngau badudjung sabang di' dajang tai djembak kadjembak;
  "Alah kami basumping tunsung baru' birang ke1aung tai tjirak
  2985 "Terabai ninding kami di Luning adai udah perak;
  [katjirak;
  "Birang penti alah djari kami udah ti tik tuak;
  "Alah kami udah badengah baru' birang padah tusup buntak.
  "Adai ngau nge1umpa' padara ' sepinggan kerang;
  "Adai ngau ngelinsar daun da tengah ganggang ;
  2990 "Upa nggau ngatung ntebung ka tulang bumbung ngau duduk
  [njereman;
  
  2972 Om deze schertsende praat van Balu'n te begrijpen en tevens het antwoord er op,
  moet men weten, dat in bepaalde omstandigheden het pamtccng is rijstwijn te
  drinken welke op een of andere wijze iets verontreinigd is of te drinken van de
  achtergelaten restjes in de kommen, welke men weer in een grote kom bijeen
  pleegt te gieten voor de na-drinkers.
  2983 badudjwng sabamg; bij de terugkomst van sneltocht draagt men saba<ng-bladeren
  in het haar met er tussen gestoken de rode Hibiscus-bloemen.
  2984 kelaung, allerlei voorwaarden en bezwaren, hier: voor verbodsbepalingen.
  2985 terabai perak, een gebarsten schild als teken van hevige strijd.
  ninding, als een wand n<m. het schild.
  2987 badengah, een koppensnellersterm voor de eerste slag of stoot toebrengen; een
  volgende slag of stoot heet bisa,u en de slag, waarmee de kop wordt gescheiden
  van de romp heet mutus. Weet de vijand nog te vluchten na de eerste slag, dan
  zegt men njumpimg, dus: niets gekregen.
  tusup buntuk, ook een term uit het snellersvocabulair, aangeduid als bahasa tua,
  oud, archaïsch woord; er wordt mee bedoeld, dat men een zwangere vrouw heeft
  gesneld, hetgeen in harde wreedheid als geluk werd beschouwd.
  2988 ngelumpa$ pedara', het offer uitwerpen voor de amtu's na een sneltocht bij
  gelegenheid van het oprichten van een samdong of tiang teras (vgl. vers 851 en
  1326 e.v.).
   2989 ngelinslllr daun, sabamg-bladeren even boven het vuur houden alvorens ze in het
  
  264
  
  in deze rijstwijn van ons te Lenggang Lengajan heeft nooit een vlieg
  gezwommen; / "In deze gegiste wijn van ons, luister gij Timbu'
  Djenti, hebben de kleine vruchtvliegjes nooit hun eieren gelegd; / "Met
  deze tuwak hebben kinderen nooit gekliederd;
  2975 "Deze tuwak, luister jij ja, zegt Njai Balun Bungai, is geen overschot
  van anderen." / (Lustig) klinkt het gescherts van neef en nicht grapjes
  makend; / Terugslaand in wederwoord; / Elkander antwoordend in
  responsorium. / "Maar onze pantang's, gij meisje, zijn niet veel veranderd;
  2980 "Onze tabu's zijn niet veel gewijzigd; / "Onze verbodsbepalingen zijn
  niet veelvuldig; / "Onze tabu's zijn niet veelsoortig. / "Wij dragen
  geen sabang-bladeren in ons haar, gij meisje, op en neer wuivend; /
  "Als wij de rode Hibiscus dragen, dan zijn er veel bepalingen;
  2985 "Ons schild, gij Luning, is niet gebarsten; / "Veel zijn de tabu's als
  onze handen druipen van bloed; / "Als wij hebben toegeslagen dan pas
  zijn er veel bepalingen en (als we) een zwangere vrouw hebben gesneld; / "Wij storten geen snellersoffer uit een diep bord; / "Wij
  stropen geen (sabang)-bladeren af op het bordes;
  2990 "Of slaan de slagtrom opgehangen in de nok van het huis in snelle
  slag; / "Wij gebruiken geen suikerrietstengel, gij Indai Mandju, om de
  haar te steken, een ceremonie bU het oprichten van de sandong. Dit mochten
  alleen zij, die reeds gesneld hadden of zoals men het uitdrukt tua S djari zijn,
  wier handen reeds bovennatuurlijke kracht hadden. Zij die nog geen kop hadden
  gesneld moesten bij deze gelegenheid in het woonvertrek blijven.
   2990 njeremcm, zeer snel op de slagtrom slaan; dit gebeurde in de nok van het huis
  om de geesten der koppensnellers, hun beschermgeesten, te roepen, door wie zij
  tua S zijn.
  2991 Hier wordt gedoeld op een andere ceremonie bij het oprichten van een sandongpaal: als al de offers gereed zijn, gaat een van de koppensnellers, die tlla S is,
  naar het erf om de geesten op te roepen der kinderen, gestorven binnen drie
  maanden na de geboorte, wier lijkjes in het bos in de bomen worden opgehangen.
  De geesten van deze baby's worden beschouwd als zeer machtig, sterk en voornaam - paling kuat, palimg mulia.
  Men gebruikt daartoe een stengel suikerriet met wortel en al uit de grond getrokken. Andere geesten kunnen geroepen worden met allerlei andere offergaven,
  deze echter alleen met suikerriet, omdat kinderen veel van zoetigheid houden.
  Tijdens deze bezwering mag niemand anders op het erf aanwezig zijn. Het
  laatste snellersfeest bij de Mualangers van het S. Ajak-gebied is gehouden ongeveer vijftig à zestig jaar geleden door Sanggau Sibi (vg!. vers 1835). Dit heeft de
  moeder van Sinji, nog een krasse vrouw, nog meegemaakt. Zij vertelt, dat toen,
  bij het aanroepen der antll anak adjang, twee meisjes langs een zijtrap van het
  huis naar beneden gingen om bloemen te zoeken. Beide meisjes, zo vertelt zij,
  werden bij hun thuiskomst ziek en zijn nog dezelfde dag gestorven. Dit gebeurde
  op de Tembawang Gelung van de tegenwoordige kampong Tinting. Een snellersfeest wordt kortweg genoemd bagawai, andere feesten gawai met toevoeging
  van de naam van het feest.
  265
  
  "Adai nggau batungkat tebu di' Indai Mandju ngumbai antu anak
  "Ia' tai penti nadai sematjam;
  [adjang
  "Pantang birang nadai seleman.
  .,Olih udah mah djalai bajah;
  2995 "Badusmah djalai tembu';
  "Nanggal mah djalai sual".
   Legai nu' ku dua barimbai,
  Ubah parimpah ranah;
  Udah djenggaiku ngandai ka N jai Pan til Punai tai baru' datai ari
  [Nandju' Derai,
  3000 Baru' dilahku bakutah madah ka leman tuah tai nadai talah kilah.
  Untung njurung batampung tuah;
  Pusat batenung penangga' rumah;
  Nti' ngidup manuk rasi da lansi, ngaremi' telu' sari tu' selawi njau
  [menjadi anak;
  Ngidup njaung rasi da busi, da-umpan sari njau pandai nangkap;
  3005 Ngidup ukui rasi da asi, tiga ari njau pandai nengkak baladjar njalak;
  Nupi' udak rasi da babi, datupi' lam kemarP njau mah sakap lepi'
  [tundjuk anak;
  Nti' ba-uma sadua rasi da padi, tebas sari tjukup ngau sida' manjanak.
  Keba' untung njurung nadai takilah;
  Tuah njambung nadai takalangkah.
  3010 Keba' bilik baik lawang bakumbang;
  Rumah badadah ladang terabang;
  Dinding dakeliling gong selang;
  Meriam bekadangam djala rambang.
  Bilik batisik ka mata benda ;
  3015 Pintu batisik ke sangiang naga;
  Pelabuh penuh olèh manduh muduh pesaka tua;
  Pasah batungkah buat reta;
  3003 lcmsi, oud woord voor moook, kip.
  3004 busi, oud woord voor njaung, kat.
  3006 sa.kap, een varken meten met een tali of stuk rotan en dit dan afmeten op een
  standaard-ren ti.
  [epi', dat gedeelte van de maat meer dan de omtrek van een hoofd; bedraagt dit
  de lengte van een gesloten vuist, dan heeft men één renti; hier is de meer-lengte
  gelijk aan het middelkootje van de pink.
  3010 bilik baik, lett. een mooi woonvertrek, met name van planken en niet zo maar
  van boomschors.
  bakumboog, lett. rondom, bedoeld het mooie vertrek rondom versierd met allerlei
  kostbaarheden als gongs en martavanen.
   266
  
  miskraam-hantu's te roepen. / "Dan zijn er allerlei verbodsbepalingen;/
  "Dan zijn de pantang's veelsoortig. / "Maar ik heb genoeg en houd op;
  2995 "Ik stop, want ik ben klaar; / "Ik eindig, het is voldoende."
  Twee van mijn legai-bomen bij elkaar,
  Een ubah-boom omgevallen op ondergelopen terrein;
  Mijn stem heeft gezongen van N jai Pan til Punai pas gekomen van
  [N andju' Derai,
  3000 Nu gaat mijn tong verhalen van al de zegen niet te overtreffen.
  Geluk moge toekomen tezamen met heil; / Bron van welvaart voor het
  gezin. / Bij het houden van kippen geluk er mee: broeden en diezelfde
  dag vijfentwintig kuikens; I Bij het houden van katten geluk er mee:
  pas één dag gevoerd reeds in staat (muizen) te vangen;
  3005 Bij het houden van honden geluk er mee: de derde dag kunnen ze
  reeds keffen en leren (reeds) blaffen; / Bij het houden van varkens
  geluk er mee: gistermorgen gevoerd meten zij reeds de omtrek van
  een hoofd plus het middelkootje van de pink; / Als zij beiden een
  rijstveld gaan aanleggen geluk er mee: één dag kappen van ondergroei
  reeds voldoende voor hun hele gezin. / Omdat geluk toestroomt ongeëvenaard; / Tezamen met heil niet te overtreffen.
  3010 Een goede woning met gevulde kamer; / Een (van rijkdom) stralend
  huis van zware, brede planken; I De wand rondom met gongs genaamd
  selang; / Met gapende kanonmonden genaamd djala rambang ; / Het
  vertrek gesierd met velerlei zaken;
  3015 De deur gesierd met de sacrale draak; / Het achtervertrek vol met
  donkergele martavanen, oude erfstukken; / Een schuur met dwarsbal------ ----3013 djala r(JYmbang, lofprijzing op een koperen kanon; door het geluid van dit kanon
  worden alle vijanden als in een werpnet, djala, ingesloten.
   3015 daJisik, lett. geschubd; tegenwoordig ziet men zulke deuren niet meer bij de
  Mualangers.
  3017 buat reta, Mal. harta benda, bezittingen; zulke schuurtjes waren afzonderlijk van
  het langhuis gebouwd met het oog op brandgevaar. Tegenwoordig zijn deze niet
  meer in gebruik, stellig ook omdat de waardering en daarmee de verzameling van
  allerlei gongs en martavanen sterk is afgenomen. Nu koopt de Mualang wel oude
  martavanen op om deze tegen een behoorlijke winst weer te verkopen aan nog
  "achterlijke" stammen.
  3018 penebus bansa, slaaf geworden doordat een ander iemands zware schuld heeft
  afbetaald.
  3019 ulun babi, slaaf geworden, doordat men voor hem het zoenvarken heeft betaald
  vereist wegens een huwelijksdelict (vgl. Bijdr. K.I. deel 106, p. 30).
  267
  
  Pangurang bi rang penebus bansa.
  Seratus ulun tebus nadai tasuruh;
  3020 Selawi ulun babi nadai ta-asuh;
  Birang ulun ampang nadai ta-atuh.
  Keba' teka barauh sadua dadinga djauh munji bagengga;
  Baripat amat munji baripa;
  Ngumbang ngeliling berita dapending segenap menua.
  3025 Untung sedua njurung nadai tagega'.
  Tuah njambung nadai tatunda'.
  Nti' ngajau laki Karau Indjau biar dudi ari orang banjau olèh ia
  [mah dulau mutus;
  Nti' ngabung laki Djera Tangkung ia mah upa Tua' Njimung sa'
  [Panggil Dabung, ia mah dulau lempus;
  Nti' mantap laki Talap Djelawat ia mah kering kuat upa Tua'
  [Mawat sa' Lalang Pampat ia dulau putus;
  3030 Sema' kanikam ia mah dulau tumbus.
  Laki Lelegu' Gemu' ia tau' upa Tua' Linggu' gemu' makai
  [pengaruh;
  Laki Lalumai Lubuk ia upa Tua' Njaluk berani pasuk ka parang
  _ [bunuh;
  Laki Talap Djelawat ia kering kuat upa Tua' Mawat nadai alah
  Keba' tuah ia njanggah nadai tasama; [tangkap orang mpat puluh.
  3035 Untung njurung nadai serupa.
   Keba' ntiS ngajau ka Bui Bugau dakaliling orang banjau tau' ia
  [teka lenjau djadi perau muat lima' ;
  Menung medju mah ia dapupuh saS Benan Mentu ia tau' djadi
  [kaju pandjai sedepa' ;
  3020 ulun ampang; een ongehu.wde vrouw, die zwanger wordt bevonden en weigert
  te bekennen van wie, moet een boete betalen aan de gemeenschap (vgl. Bijdr. K.r.
  deel 106, p. 20). Kon de vrouw niet betalen, dan werd zij de slavin van degene,
  die voor haar betaalde en wel ulun fntn (vgl. vers 810) d.w.z. ook haar kind werd
  slaaf. Nog onlangs is er een Mualang-Dajak gestorven, die zich met geld, verkregen door bij een Chinees als koelie te werken, en door het schenken van een
  tapang-boom (bijenboom) had vrijgekocht uit zulk een toestand. De tapoogboom, waarmee deze man, Usup genaamd, zich vrijkocht, staat nog dicht bij het
  Missieschooltje van Pakit; zijn meester was Randmg, van kampong Ngkunmg.
  3022 berauh, echo-klinkend.
  bag eng ga, iets wat van zeer ver. wordt gehoord, zoals het geluid van een waterval.
  3023 bw~pat syn. bwipa, faam omtrent grote bekwaamheid en wijsheid; berauh, faam
  omtrent grote rijkdom.
  3025 tagega' ; gegaJ s , zoeken.
  3027 Kwau Indjau, naam van een vogel.
  268
  
  ken voor de kostbaarheden ;jTalrijke slaven door vrijkoop verkregen./
  Honderd schuld slaven niet te besturen;
  3020 Vijfentwintig varkensslaven niet te bevelen; j Vele overspelslavinnen
  niet te regelen. / Hun beider roem wordt ver gehoord als een galm; /
  Hun wijsheid alom geroemd; / Rontelom gaat hun faam en wordt vernomen over het ganse land.
   3025 Hun beider geluk stroomt toe (elders) niet te vinden; j Tezamen met
  heil niet te evenaren. / Als hij op sneltocht gaat de man van Karau
  Indjau, zij het achterop bij vele anderen, toch slaat hij het eerst een
  kop; / Als hij de vijand omsingelt, de man van Djera Tangkung, is
  hij als Tua' Njimung van Panggil Dabung, hij is het eerst klaar; /
  Als hij toeslaat de man van Talap Djelawat, is hij sterk als Tua'
  Mawat van Lalang Pampat en heeft het eerst afgeKapt (het hoofd);
  3030 Als hij steekt (met de speer) heeft hij het eerst geraakt. j De man van
  Lelegu J Gemu J kan als Tua '. Linggu' dik worden door het eten van
  vergift; j De man van Lalumai Lubuk durft als Tua' Njaluk het huis
  te bezoeken van de vijand; / De man van Talap Djelawat is sterk als
  Tua' Mawat en kan niet worden gegrepen door veertig man. / Want
  zijn geluk is groot als van geen ander;
  3035 Zijn veine alzijdig als geen gelijke. / Indien op sneltocht naar de
  Bui's en Bugau's omsingeld door velen, dan is hij (plots) verdwenen,
  veranderd in een prauw die vijf man kan laden; j Wordt hij uitrustend
  achtervolgd door mensen van Benan Mentu, dan kan hij worden tot
  een stuk hout van een vadem lang; / Op de vlucht kan hij worden
  3028 Tua' Njimwng, titel voor KeUng; zo ook Tua' MC/fW(Jt, Tua' Linggu' en
  Tua' Njaluk in de volgende verzen, terwijl de genoemde plaatsnamen titels zijn
  voor Panggau.
  3032 paslIk, hetzelfde woord als het maleise masuk, binnengaan.
  Pctroog bUJmh, lett. dodende parang; een esoterische snellersterm voor vijand.
   3036 Deze snelle metamorphosen zinspelen wederom op Ke/ing, die zich onder allerlei
  gedaanten kan voordoen. Perham zegt van hem, na een zeer goede beschrijving
  te hebben gegeven van zijn persoon: "He had a wonderful power of metamorphosis, and could transform himself into anything" (H. Ling Roth l.c. vol. I,
  p. 312).
  3037 Benan Mentu, volgens Sinji een stam in de boven-Sekajam (afdeling Sanggau),
  bij een gelijknamige berg.
  Gordon Roberts vermeldt de Menfu-Dajaks als wonend in de boven-Sadong,
  welker brongebied niet ver af ligt van dat der Sekajam, en Mentu Tembawang
  wordt als zuiver hypothetische afsplitsing van Tembawang Tampun door hem
  genoteerd. (Descent of the Sadong Bidayuh in The Sarawak Museum Journal
  Vol. V, 1949, p. 94).
  sengkilung ui, een rol rotan; bij het inzamelen van bosproducten pleegt men een
  stuk verkregen rotan in elkaar te draaien en voorlopig ergens in het bos bij het
  pad neer te leggen of op te hangen.
  269
  
  Nti' rari ia tau S djadi sengkilung ui sega' ;
  NtP menung lelak orang nginau ke pun kudjung ia njau djadi tem[pukung mesa' pala' ;
  3040 Nti' nugau lelak orang nginau ia njau djadi galau kaju rimba';
  NtP udah negah ngalah rumah ia tau' djadi ranah tapus pala' ;
  Nti' ka' datuntut orang ia tau' djadi semut njemamada'.
  Tubuh baka laki dara nadai alah bun uh;
  Kaki nadai alah pupuh;
  3045 Keba' taba' laki Punai Djangka' pemali' na' penuh.
  Keba' nti' gawai sedua mah ngau pun tuasan;
  Nti' rama nugal sedua ngau tiang temungan;
  Nti' bisi' laja' besai ukum pandjai ia mah ngau pun penenggan.
  Oleh udah mah djalai bajah;
  3050 Ditu' mah badu' djalai tembu';
  Nanggal djalai sual.
   Oleh ubah perimpah ranah,
  Ibu sekaju begajak guju;
  Udah ku milang leman tuah Kelatan Tanah aba' tunang pagah tai
  [nadai talah kilah,
  3055 Baru' gumuku njelatu ka njagu aju diriku.
  Nema isa' ku ba-aju ka batu pagi mesa' dorung;
  Ba-aju ka tengang, ku udah nimang Dajang Telit Benang tai batunang
  [ari Nandju' Randang, pagi penjambang ntebung;
  Ba-aju ka ajau, ku udah nimang Burung Kiau tai batunang karakau,
  [pagi baranggau udjung;
  Ba-aju ka ai' kami pagi badilang-dilung;
  
  3041 negak, plotseling uit een schuilplaats aanvallen.
  3045 taba', een koppensnellersmandje van boomschors en ook genaaid met boomschors, hetwelk twee koppen kan bevatten.
  3047 tioog temungan, een offers tok midden op het veld, waar het zaaizaad met alle
  benodigde offergaven eerst wordt geofferd en waar ook het eerst wordt gezaaid of
  gepoot. Alle verdere noodzakelijke offers in verband met de veldarbeid worden
  ook daar gebracht.
   3048 pun penenggan; bij een ernstig geschil tussen twee dorpen of langhuizen werd
  er een hut gebouwd tussen de twee huizen, wat dichter evenwel bij het "gedagvaarde" huis. Hier hield de rechter zitting, meestal een stamhoofd met de titel
  van Temanggung of Patih. Zulk een hut heette /JUn penenggan, waarvoor schrij-
  
  270
  
  tot een rol rotan-sega'; / Als hij vermoeid uitrust terwijl men hem
  zoekt, is hij geworden tot een dode epiphytenpol zo groot als een hoofd;
  3040 Als hij uitgeput stil zit terwijl men hem zoekt, is hij een grote rimbaboom geworden; / Als hij een huis heeft bestormd kan hij worden tot
  een overstroming reikend tot het hoofd; / Als men hem wil achtervolgen kan hij worden (een hoop) wriemelende mieren. / Het lichaam
  van de man van het meisje kan niet gedood worden; / Zijn voeten kan
  men niet inhalen;
  3045 Het snellersmandje van de man van Punai Djangka S kan nooit leeg
  zijn. / Als er feest is staan bij hen beiden de voorraden geordend; /
  Als het de tijd is voor rijstplanten staat bij hen de offerpaal ; / Als er
  een groot geschil is, een langdurige rechtszaak, dan zit hij in de rechtershut. / Maar het is gedaan, want het is genoeg;
  3050 Hier houden (wij) op, want het is het einde; / Stoppen (wij), want het
  is gedaan.
  Een ubah-baam neergevallen en overstroomd,
  Een ibu-baompje met wuivende top;
  Ik heb opgesomd al het geluk van Kelatan Tanah en haar wakkere
  [bruidegom, dat niet is te overtreffen,
  3055 Nu zingt mijn mond tat ondersteuning van mijn eigen levensgeest.
   Opdat ik een levensgeest moge hebben als een steen zo groot als een
  rij stschuur; / Een levensgeest (sterk) als tengan-vezel voor mij die heb
  bezongen Dajang Telit Benang, die is gehuwd met (een man) van
  Nandjti s Randang, (als tengan-veze1) rond de mond van de slagtrom ; /
  Een levensgeest als een ajau-boom voor mij die heb geprezen Burung
  Kiau die gehuwd is met haar geliefde, (een ajau-boom) als de uiteinden
  der takken beginnen af te sterven; / Een levensgeest voor ons als een
  golvend water;
  
  ver geen andere betekenis heeft ontvangen dan: adatterm. Vanuit die hut gingen de
  besprekingen van het ene naar het andere huis. Zo lang de uitspraak van de
  rechter nog niet was aangenomen, ging de rechter het gedagvaarde huis nog niet
  binnen. Pas na accoordverklaring ging de rechter het huis binnen voor de definitieve uitspraak en wat daarmee verbonden is. Sinds een dertig jaar bestaat dit
  gebruik niet meer onder de Mualangers.
  3058 ajau, een boom, waarbij steeds de vellen langs de stam hangen; deze boom zou een
  zeer grote levenskracht hebben: als het uiteinde der takken reeds dood is, is de
  stam nog sterk en als de boom verbrand is bij een ladangbrand, blijven de bladeren
  wel een jaar nog aan de takken zitten.
  pagi, in de toekomst.
  271
  
  3060 Ba-aju ka tapang kami pagi tudjuh babandung;
  Ba-aju ka ui sega' kami pagi lusa' 'sebuah bedukung
  Isa' kuku ku batumpu da raribu pe1empang mpat;
  Perakuanku batepan de dan kedemba' kilat.
  Isa -' pisangku dapansiang manang kamara ;
  3065 Lamanku da-uan Radja Djuata;
  Tubuhku dataruh Sempendai Lima;
  Ajuku dasagu Antu Patara.
  Mis.
   3062 raribu, een veelvuldig in secundair bos voorkomende heester met altijd groene,
  glanzende bladeren of blaadjes in viervoudige rij, enigszins in habitus gelijkend
  op een buxus, gebruikt als kaju aju (vgl. vers 1829) door de ziener, en evenals
  sabcmg in het haar gestoken.
  3063 kedemba', een kleine boom groeiend langs het water, ook door de ziener gebruikt
  als kaju aju.
  3064 vgl. hetgeen gezegd is over het tampung aju-ritueel bij vers 1829 en 2515.
  272
  
  3060 Een levensgeest voor ons als tapang-bomen zeven bij elkander; / Een
  levensgeest voor ons in de toekomst als een berg van sega S -rotan; / Dat
  mijn voeten mogen steunen op de raribu-boom viervoudig vertakt; /
  Dat mijn arm moge steunen op de takken van de kedembas-boom; /
  Dat mijn (lotverbonden) pisang moge verzorgd worden door de ziener;
  3065 Dat mijn huis beschermd worde door Radja Djuata; / Dat mijn
  lichaam moge behoed worden door Sempendai Lima; / Dat mijn levensgeest ondersteund worde door Antu Petara.
  Einde.
  3065 Radja Djuata, een geest of déwa, zetelend in het water.
  3066 Sempemlai Lima, een geest of déwa, zetelend in de wolkenhemel of tanah remang.
  3067 Petwa, een godheid zetelend in de hemel. Merkwaardig is hier wellicht het
  epitheton antu; het schijnt een bevestiging van de uitspraak van Gomes, "dat er
  geen scherpe grens te trekken valt tussen goede antoe en petara" (J. Hoek,
  Dajak-priesters, Een bijdrage tot de analyse van de religie der Dajaks, Diss.
  Amsterdam 1949, p. 111).
  18
  
  273
  
  APPENDIX
  VERKLARING BIJ DE PENINGGAN-V AL
  
  Klein wild loopt tussen de twee opstaande stukken boomschors (a)
  door; rotan-hoepels bakenen verder de doorgang af. Het wild trapt de
  opstaande "brug" (b) van gevouwen boomschors omlaag en trekt daardoor de ring (c) van het stukje hout, dat de lus vasthoudt, waaraan de
  boomstam hangt.
   VERKLARING Bl] HET SCHEMA VAN PETP OF SPRINGLANS
  
  Een sterk gebogen tak (a), mat, tussen twee in de grond geslagen
  palen (b), pengaling, wordt tegengehouden door een stuk hout (c), tuil,
  waarmee een rotan-lus (d), tali tuil, om de gebogen tak wordt gehouden.
  Het einde van de tuil wordt het omhoogspringen belet door een
  rotan-ring (e), sengkilung; deze ring loopt rond een stok (f), mutan,
  bevestigd aan twee paaltjes (g), tiang mutan.
  Aan de rotan-ring zit een fijne, sterke draad (h), runut, vanresam
  d.i. een vaatbundel uit een Gleichenia-varen, welke een opening afsluit
  tussen twee paaltjes (i), tiang runut, waar het wild tussen door moet
  lopen, waartoe aan beide zijden de weg door een wirwar van takken
  is versperd. Het doorlopend wild trekt met de fijne runut-draad de
  rotan-ring van de tuil, welke omhoogspringend de lus over de gebogen
  tak vrijgeeft. Deze tak, bevestigd aan een scherp gepunte bamboe (j),
  sia', doet, terugspringend, de bamboe tussen een vork (k), sanga' of
  tiang sia' door, het passerend wild doorspiezen.
  Naar gelang men een hert of varken wil spiezen wordt de bamboe
  of sia' hoger of lager gericht.
  Eén of meer stokken met een aangepunt dwarshout als richtingwijzer
  waarschuwen voorbijgangers voor de nabijheid van zulk een peti'. Toch
  worden nog meermalen Dajaks zelf door zulk een springlans geraakt.
  BESCHRIJVING BIJ OUD KOPPENSNELLERS-JASJE
  MET MENSENHAAR (BADJU BUK)
  
  Dit jasje is afkomstig van de temanggung Tjala' , die woonde op de
  tembawang Tarong dicht bij de tegenwoordige kampong Kebaung
  
  274
  
  SCHETS VAN MOTIEVEN
  OP OUD KOPPENSNELLERS -J ASJE
  
  \~
  
  ~
  
  ~
  
  (~
  
  Buau bakajau ...
  H
  Raung berapung ... da Nanga Lempa'
  
  ~~
  
  ~~
  
  Kidjang bateradjang ...
  Sajap lalat dua batungga S
  
  Ratu Pengamuru'
  badudjung lunga' ...
  Ratu Mempelu
  
  Lingkuk
  
  Gendali lingkung
  
  275
  
  badiang kanda S
  
  r'
  
  r'
  
  ~~~~J;;:;;;;~~;;;;~~~,c±+:L~~~~~"r~~-:i4~!
  Schema v. peninggan-val.
   Schema van peti $ of springlans
  
  l ...
  :.1, I .. . '.\ .~'. t ,,:.
  _ , .. L
  
  j O .... •
  
  -
  
  •••
  
  p
  
  Schets van de doorsnede van een Mualang-huis
  
  276
  
  Babai. Het is nu in het bezit van de temanggung Djimbun van kampong
  Melandjan, die de achter-achter-kleinzoon is van Tjala' . Deze Tjala'
  is op sneltocht geweest naar Benan in de boven-Sadong. (vgl. vers 3037)
  Het jasje is geweven met secundaire inslag door Rumpas, de moeder
  van Tjala'.
  Op de achterkant draagt het de volgende motieven gerekend van
  boven naar onder op de verschillende banen: (vgl. bijgaande schetsen)
  1. Buau-geesten op sneltocht. . .. vers 564, afgewisseld met: de
  afdrijvende pad. . .. vers 562.
  2. Een siermotief genaamd: vleugels van vliegen twee tegenover
  elkaar.
  3. De afdrijvende pad .... tot aan de monding van de Lempa'.
  vers 562. De figuur naast de kikvors- of paddefiguur stelt voor
  de Lempa' of poel.
  4-6. Twee banen van vliegenvleugels met er tussen poten van de
  afdrijvende pad.
  7. Trappende kidjang-herten. '" vers 566.
  8. Een baan van vliegenvleugels.
  9. Een baan met het siermotief genaamd lingkok.
  10. Een baan van vliegenvleugels.
  11. Ratu Pengamuru met lunggaS-mesje op het hoofd .... vers 565.
  12. Een baan van vliegenvleugels.
  13. Ratu Mempelu bij het vuur zittend. . .. vers 568; de ruitfiguur
  stelt het vuur voor.
   Op de vóórkant komt alleen voor de figuur van Ratu M empelu
  afgewisseld met banen van sajap lalat en een siermotief genaamd
  gendali lingkung, gekronkelde gendali-slang. N.B. Temanggung Djimbun en verschillende anderen zeggen, dat de naam Ratu M empelu onjuist
  is en moet luiden Dara Belandja. Volgens de overlevering is zij een
  jonge maagd, zich wegens koude verwarmend bij het vuur zonder dat
  hier iets onpassends uit zou spreken; dit is dus in tegenspraak met de
  verklaring van mijn informant Sinji gegeven in het commentaar op
  vers 568.
  277
  
  SUMMARY
  This song has been noted down among the M ualang Dayak of
  Western Borneo, who dweIl in the river-basin of the S. Ayak and
  the Belitang, both right hand tributaries of the Kapuas, between
  Sanggau and Sintang. They number at present about 8.000 souIs.
  There exist strong cuItural relations between these Dayak and the
  Ibang or Batang Lupar of Western Borneo and Sarawak, and likewise
  with other groups of the central Kapuas area, particularly the groups
  of the Kantuk, the Seberuang and the Desa, and the various groups
  of the Ketungau basin, i.a. the groups of the Bugau, the Tabun and
  the Banyur. Remarkable similarities are to be observed in their
  language, in their techniques of weaving and plaiting and in their myths.
  According to their own tradition, they originally lived on the
  Tembawang (the ancestral domain) Tampun Juah, in the region of
  the sources of the Sai - a tributary of the Ketungau, rising far away
  in the West - and of the Sekayam. Many of the abovementioned
  groups, as weIl as the Dayak of Sanggau and of the upper Sadong
  in Sarawak also mention this plaee as their original homeland.
   The song concerns a group of euIture-heroes who are to be found
  also among all the groups mentioned before; these heroes have already
  been amply diseussed in the past, in particular by J. Perham and
  H. Brooke Low, whose studies have been inserted in Ling Roth's wellknown eompilation, "The natives of Sarawak and British North Borneo".
  It is the group of culture-he roes which eontains men like Laja, Keling,
  Ijau, Pandung and Pungga S and women like Kumang, Bundong and
  Balun Balunan or lndai Abang. They also oecur in the great Iban song
  "Mengap Bungai Taun", published by Dunn in Anthropos 1912 sq.
  Originally these heroes lived at Tampun, together with the Mualang
  Dayak and related groups. The verses 1844 H. of the Kana eommemorate with great nostalgie feeling how the separation from them took
  plaee. Ever since they have beeome Buah Kana, i.e. persons whom
  one eelebrates in song, or Buah kerinduan, persons whose return IS
  longed for in a kind of messianic or esehatologieal expectation.
  279
  
  The Mualang call the songs which especially celebrate episodes from
  the lives of these culture-he roes Kana Tanggi, Vigil Songs, with which
  to pass the night without sleeping. This Kana Sera 'is distinguished
  from the Kana Tanggi by the circumstance that it may only be sung
  during a marriage feast; then, however, it has to be sung all the way
  through in order to obtain the attendant blessings. It is not to be
  recited by way of amusement, like the Kana Tanggi; it has a sacral
  character.
  Although the song agrees in form with the Iban song "Mengap
  Bungai Taun" mentioned above, its contents are completely different.
   The first 400 verses may be considered as an introduction, which begins
  with a conversation between a man and his wife. She teUs him that she
  is pregnant and that she desires some special fruit, whieh she has seen
  in a dream in a miraculous garden of a great seer at Jawa. Thereupon
  the man leaves in his prahu in order to fetch the fruit. On his return
  he finds his wife exhausted but she recovers after having eaten the
  fruit. Next, the favourable course of the pregnancy is recounted, inc1uding the different taboos observed during this period by the man
  and the woman. The introduction ends with the birth of a girl who is
  the chief personage in the remainder of the song.
  The verses 405 to 612 recount the growth of the child who, when
  a girl of about twe1ve years old, loses her way during a game; she is
  carried along by a whirlwind and so she reaches a mythieal place under
  water, Negeri Ujung, where she is further educated by the famous
  "nymph" Pupu s Perua who takes care of her bodily wants and who
  teaches her the arts of weaving and plaiting. Here the girl obtains also
  magie stones and leams magieal formulae. In this way she becomes
  the ideal woman: beautiful, skilled in the important arts of weaving
  and plaiting, and fi1led with magieal powers to protect the men during
  their wanderings and their head-hunting expeditions.
  The foUowing section, vvo 612-1055, teUs how the father of the
  lost girl summons her valiant brothers to go and trace their sister.
   A picture of the ideal of manhood is provided by the description of
  these heroes, when they leave, during their search, and on their arrival
  at N egeri U jung; their meeting with the very beautiful and powerful
  Pupu s Perua - where they find their sister - is given in great detail.
  When the brave heroes are about to leave, the girl states to Pupu s
  Perua that she desires to look for a suitable mate and that for this
  reason she wishes to accompany her brothers. This provides the
  opening of the third section : the long wanderings of the girl who
  
  280
  
  ranges through all the spheres of this world, looking for a bridegroom
  and accompanied by undaunted heroes.
  First they arrive at the house of Bujang Chain Chelawang (v. 1200),
  where they ask the way towards the heaven of the clouds, M enua
  Remang. They do not enter the house, however, as the tenant is a
  person who had died at birth. After having followed a mountain ridge
  for days on end, they arrive at the dwelling of Ketimbang Kaya, a
  powerful personage who dwells in Menua Remang, the heaven of the
  clouds, and who is also a famous head-hunter. Here the girl meets
  Kumang Raminsan, the beautiful sister of Ketimbang Kaya, and it is
  she who regales the heroes with a meal and a drinking feast like that
  at the home of Pupu s Perua. It now becomes clear that it is the great
  Buah Kana themselves who are sung in these heroes, as is apparent
  from Raminsan's statement that she had thought to be dealing with
  the clever Pungga S , one of the famous Kana-heroes who often comes
  to the heaven of clouds for his love-adventures.
   Here too, like in the home of Pupu s Perua, the men (sometimes the
  singular, sometimes the plural is used) beg the beautiful Raminsan for
  a love-token, to serve as an amulet during the remainder of their
  journey. It should be noted that it was the forbidden love-adventure
  which the ancient Dayak community considered as the source of manly
  strength, skill and courage during their farflung wanderings and headhunting expeditions.
  With verse 1700 or thereabouts the second part of the journey starts,
  with the travelIers climbing to the edge of the heavenly regions along
  a gigantic ficus-tree. The top of this tree meets the tops of the trees
  of the M enua Langit or true heaven, where the trees grow downward.
  Having attained this tremendous height, the travelIers take a rest;
  meanwhile they show the girl the moon on high - and already quite
  close -, and the various constellations, and down below the mountains
  where the souls of famous seers dwell, and finally all the ancestral
  domains of their former habitat at Tampun. It is here, in the middle
  of the song, that we hear how the people dwelt in Tampun Juah, but
  had to leave due to various disasters and how then the contact with
  the Buah Kana was lost.
   Then they rise again to continue their journey and they reach the
  gate of the heavenly regions (v. 1875), which is guarded by an ugly
  and immensely strong woman. The tale now becomes a series of horrifying adventures: first all the obstructions around the fastness of
  the powerful J elayan, an inhabitant of M enua Langit; next the adven-
  
  281
  
  tures in the dantesque haunted forest Nibung Pemali on the banks of
  the swampy marsh-Iake with the screeching vampires. Only then they
  observe the first traces of the inhabitants of M enua Langit (v. 2055) :
  first their most distant traces, viz. of their head-hunting expeditions;
  then the traces of their hunting and fishing, the traces of their former
  work on the ladangs, i.e. old secondary forests; next tuberous plants
  on their old ladangs, and finally signs of their young rice-fields. Here
  they have reached the Langit or real heaven. They first go to the house
  of Jelayan Kaya with his clairvoyant sister Ketingan Kumang, who
  again treats the travellers very hospitably. They do not need any further
  amulets from Ketingan Kumang; she has her slave accompany them
  to guide them to the home of the great seer of Menua Langit, the object
  of their journey, where the girl finds her ideal bridegroom. Here we
  find a live1y description of their meeting, the telling of their significant
  dreams which now are about to be fulfilled, and their first amorous
  dalliance. A few lines re1ate the conclusion of the marriage according
  to the ruies of adat-Iaw.
   Then follows the last part of the song: the return j ourney of the
  newly married coupie to the earth, accompanied by the magic biessings
  of the great heavenly seer Cv. 2543). One of the seer's slaves accompanies them up to the border between the heavenly and the earthly
  regions and here he indicates the limits between the hunting and
  fishing and ladang territory of the inhabitants of the langit and that
  of the human beings on the earth. While they are resting there, the
  slave points out several more ancestral domains and relates episodes
  from the lives of the Buah Kana, in particular from the life of Keling
  and his adoptive brother Ijau. Finally he shows them the way and tells
  them not to hesitate when finding the traces of men, again Buah Kana,
  who had been there quite recently when on a head-hunt. Then the
  slave returns.
  The travellers still have to pass one dangerous place, the border
  region between heaven and earth, where head-hunting occurs continually. Here the brave Jali Berani dwells in solitude; the travellers
  observe the lugubrious remains which cover the yard of his house and
  then they enter. There Jali Berani tells them that at first he had
  believed that he was dealing with men on a head-hunting expedition
  and on this occasion a number of the former arch-enemies of the
  Mualang are mentioned: the Bui, the Remun, the Bugau, men of
  M entakai from the Sanggau region, and the Patida (a group unknown
  282
  
  to the present author). lali Berani then indicates the road in great
  detail and finally the girl returns to her own long-house of Panggau,
  the most distinguished house of the Buah Kana and the dwelling of
  Laja, the great Temanggung.
   At the end we meet with a group of female Buah Kana who come
  to welcome the girl and her bridegroom. Among these we find Ba/un
  Ba/unan or lndai Abang; the character of each of them is indicated.
  After the description of the great marriage feast, the song ends with
  a blessing in the form of an incantation, pronounced by the singer over
  his own person.
  All in all, the whole song is an allusion to Kumang, the girl, the
  beautiful beloved of Ke/ing, the bridegroom. Their love-adventures
  constitute an important part of the Kana Tanggi and for this reason
  they are known to every member of these groups of Dayak; formerly
  Perham has already written a good characterisation of these two
  culture-heroes.
  P. DONATUS DUNSELMAN O.F.M. Cap.
  283
  
  INHOUD
  
  blz.
  Inleiding
  
  . . ..
  3
  
  Tekst en vertaling.
  22/23
  
  Appendix
  
  274
  
  Summary
  
  279
  
  Foto's.
  Kaart van het Mualang-gebied.
  . na pag. 284
  
  FOTOBI]LAGE EN KAART
  VAN HET MUALANG-GEBIED
  EN OMGEVING
  
  "Hij stapt op de steunbalk gebogen als de armen van iemand, die een
  lajang-schotel ophoudt" (vers 54).
  De persoon naast de vrouw. die de gesnelde kop ontvangt is de Heer Martinus
  Sinji.
  "Hij zet op zijn hoofdbeàekking met veren van de
  neushoornvogel" (vers 45).
  ,Hij daalt af de vaste
  rap (waaronder staan)
  Ie smakkende gestreepte
  rarkens" (vers 55).
  "Tot geen prijs van u losraken als de punten der latjes
  (uit het weefgetouw)" (vers 327).
  Mualang-vrouw van het dorp Djanang Ran bezig met het weven van
  een rokje met suppletoire inslag, kaïn panggit ; over haar schouder
  een afgewerkt rokje.
  "Als ge wilt afbinden,
  luister gij, mijn dierbare bruid, neem het
  houten bindraam niet
  op uw schoot"
  (vers 353).
   Mualang-vrouw van het
  dorp Djanang Ran bezig
  met afbinden, ngebat,
  der draden voor een ikatweefsel met vezels van
  Curculigo op een bindraam, tengga S •
  
  "Als ge wilt spinnen
  ge moogt de draad niet laten
  trillen aan de top van de
  vinger" (vers 354).
  M ualang-vrouw van het dorp
  . Merbang aan het spinnewiel,
  gasing.
  "Als ge wilt siervlechten, luister gij mijn
  beminde vrouw, ge moogt geen waringinmotief maken" (vers 356).
  Mualang-vrouw van Djanang Ran een hoed
  vlechtend van fijn gespleten bambu.
  "Haar bali-weefsel met eIgen ontworpen patroon"
  (vers 275).
  Deken, kumbu s met veel buah bali als patroon en daarom
  kain bali geheten. Gemaakt in het dorp Pakit.
  "Zij binden om hun lendedoek van
  panggit-weefsel, waarop poppetjes
  staan" (vers 697).
  Oude man van Djanang Ran met jasje en
  lendedoek, badju panggit en sirat panggit.
  De lendedoek lijkt op een rokje wegens de
  magerte van de man.
  "Als ge een peninggan-val gaat bouwen,
  ......... ge moogt de djawan-palen niet
  inkappen" (vers 370).
  "Als ge een valraam opstelt, moogt ge
  de kleine takken niet wegkappen"
  (vers 373).
  "Ratu Lumpuk neemt
  haar cocosnoot-schalen
  op ...... (vers 472).
  "Hij komt uit op
  de Kapuas als een
  plak (witte) watten"
  (vers 77).
  De gebloemde borstdoek slaat ze om het
  thaam" (vers 506).
  ualang-vrouwen van Merbang in oude feestacht. Het gebruik van de borstdoek, selampai, is
  eds enige jaren verdwenen en het gebruik vall
  ~en weefsel is juist de laatste paar jaar bijna
  heel verdwenen.
  "Zij bevestigt het kroontje met vijf tanden naar
  elkaar gebogen"
  (vers 799).
   Familie van het kamponghoofd, Temanggung, van
  MuntP: het meisje links
  draagt een kroontje, een
  reeds verdwenen gebruik,
  en een rokje van ikatweefsel, met name kain
  ngkerbang, de eenvoudigste
  vorm: alleen geverfd met
  aftreksel van bladeren van
  de ngkerbang en gewassen
  in modderbad; haar moeder
  rechts draagt een rokje van
  kaïn panggit.
  Oud koppensnellersjasje met haar van
  gesnelde koppen, waarom genoemd
  bad ju buk (vers 2698).
  (V gl. beschrijving in de Appendix).
  Achterkant van koppensnellersjasje met
  oude motieven (vers 562 e.v.).
  (Vgl. beschrijving in de Appendix).
  Verzameling van pusaka of erfstukken bewaard in de bergmand of
  keban (vers 1107).
  Naast de keban rechts staat een tjupak of klein, sierlijk bergmandje (vgl.
  vers 1142). Daarnaast staat een tipa S of sirih-stel. Op de voorgrond twee
  rokjes: het doffe patroon kaïn kebat of ikat-weefsel, het heldere kain
  panggit. De witte ringen zijn armringen of langki 5 ; de spoelvormige gesp
  tegen de hoed, djedjadam of bebadong, is een buikversiering, gebruikt
  vroeger, bij de dans. Aan de jonge generatie is dit voorwerp veelal onbekend. Achter de hoed: bentang njala, gordel van rotan, rood geverfd met
  afkooksel van bladeren van drakenbloed- rotan.
  "Dan grijpt Njai Tangkup Langgai de rand van haar versierde
  hoed" (vers 1141).
  "Er staan offerbamboes ......
  "Er hangen offermandjes, grote en kleine;
  "Offergaven voldoende, van alles wat" (vers 2780-2783).
  In deze offermandjes trof
  schrijver aan: een ei opgehangen in een garen netje; een
  groot slakkenhuis, tengkujung;
  rode bladeren van Cordyline,
  daun sabang; een bambukokertje, putong, met rijstwijn,
  beram en koekjes van rijstemeel, djlimut.
  .,Of slaan de slagtrom ...... in snelle slag (vers 2990)
  De persoon rechts is de heer Martinus Sinji.
  _.---- ,
  
  "
  
  ....
  ,..'"
  
  '-'-'';''.
  SERAWAK
  
  r
  
  .1'
  
  I
  
  "
  
  .,.~;;,
  
  S = sungal = rivier
  
  EN OMGEVING
  
  MUALANG-GEBIED
  
  HET
  
  ;;''';~TUTUP
  (1220)
  
  ;:!o"<:~.
  