text: UvA-DARE (Digital Academic Repository)
  
  Etnisch-culturele diversiteit als 'feit' en 'norm'
  Vermeulen, H.
  Publication date
  2001
  Document Version
  Final published version
  
  Link to publication
  Citation for published version (APA):
  Vermeulen, H. (2001). Etnisch-culturele diversiteit als 'feit' en 'norm'. (Oratiereeks). Vossius
  UvA.
  General rights
  It is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the author(s)
  and/or copyright holder(s), other than for strictly personal, individual use, unless the work is under an open
  content license (like Creative Commons).
  Disclaimer/Complaints regulations
  If you believe that digital publication of certain material infringes any of your rights or (privacy) interests, please
  let the Library know, stating your reasons. In case of a legitimate complaint, the Library will make the material
  inaccessible and/or remove it from the website. Please Ask the Library: https://uba.uva.nl/en/contact, or a letter
  to: Library of the University of Amsterdam, Secretariat, Singel 425, 1012 WP Amsterdam, The Netherlands. You
  will be contacted as soon as possible.
  UvA-DARE is a service provided by the library of the University of Amsterdam (https://dare.uva.nl)
  Download date:13 Jul 2024
  
  fiJ^-'3A''^-^'^,-'^~-':S^i^-^S^-.y^^'
  
  Etnisch-culturele diversiteit
  als Teit' en norm
  
  Hans Vermeulen
  
  FACULTEIT DFR MAATSCHAPPIJ- EN GEDRAGSWETENSCHAPPEN
  
  Etnisch-culturele diversiteit als 'feit' en norm
  
  Vossiuspers UvA
  Deze uitgave is tot stand gekomen onder auspicien van de Universiteit van Amsterdam.
  Omsiag: Colorscan, Voorhout
  Opmaak: JAPES, Amsterdam
  Foto omsiag: Carmen Freudenthal, Amsterdam
  
  ISBN 90 5629 203 x
  Vossiuspers UvA, Amsterdam, 2001
  Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of opcnbaar gemaakt, in enige vorm of op cnige wijzc, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieen, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftclijke toestemmlng van
  de uitgever.
   Voor/over het maken van kopieen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j
  het Besluit van 20juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 2 3 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wetteiijk vcrschuldigde vergoedingen te voldoen aan de
  StichtingReprorecht (Postbus882, 1180AW Amstelveen). Voorhetoverncmenvangedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 191 2) dient men zich tot
  de uitgever te wenden.
   Etnisch-culturele diversiteit als 'feit' en norm
  
  Rede
  uitgesproken ter gelegenheid van de aanvaarding van het ambt
  van hoogleraar in de integratie en culturele diversiteit
  aan de Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen
  van de Universiteit van Amsterdam
  op woensdag 20 juni 2001
  door
  
  Hans Vermeulen
  
  Vossius UvA
  
  Voor Margreet
  
  Mijnheer de Rector Magnificus,
  geachte collega's,
  bestejamilie en vrienden,
  
  In 1997 schreef Kwameh Appiah, hoogleraar Afro-Amerikaanse studies aan de H a r vard University, een artikel in de New York Review of Books. Daarin vraagt hij zich af
  waarom Amerikanen zich zo d r u k maken over diversiteit en zo geneigd zijn die o p
  te vatten als c u l t u r e d , terwijl er in de Verenigde Staten minder culturele diversiteit
  is dan in de m c e s t e andere landen, waaronder zijn geboorteland Ghana. Een centrale stelling in Appiahs b e t o o g is dat het bestaein van een ideologie van etnisch-culturele verscheidenheid voor de Amerikaanse maatschappij kenmerkender is dan h e t
  bestaan van een dergelijke verscheidenheid zelf. Die ideologie van culturele diversiteit ziet hij zelfs t e n dele als een gevolg van afnemende feitelijke diversiteit. Z o wijst
  hij erop dat veel leden van de zwarte middenklasse om publieke erkenning van h u n
  culturele eigenheid vragen, terwijl juist nu van die eigenheid weinig m e e r over is.
   O o k het o m g e k e e r d e lijkt te gelden. In Ghana, waar de culturele verscheidenheid
  veel groter is, w o r d t veel m e e r nadruk gelegd o p culturele eenheid. Appiahs analyse sluit in veel opzichten aan bij mijn eigen werk. Ik wil dan ook het centrale t h e m a
  van zijn essay — d e relatie tussen etnisch-culturele diversiteit als feit en n o r m — vanmiddag aan de o r d e stellen.
   Appiah vergelijkt de huidige Amerikaanse situatie ook m e t de periode van d e
  vorige omvangrijke immigratie, aan het begin van de twintigste eeuw. Hij d o e t dat
  m i n of meer t e r l o o p s , maar de laatste jaren krijgt de vergelijking van de t w e e g r o t e
  immigratiestromen, die van 1880 tot 1920 en die van na 1965, ook systematischer
  aandacht. Zo publiceerde de antropologe Nancy Foner onlangs een voortreffelijk
  b o e k waarin zij d e ' o u d e ' en de 'nieuwe' migratie naar N e w York m e t elkaar vergelijkt. Ook in N e d e r l a n d kunnen we veel leren van de Amerikaanse immigratie van
  1880 tot 1920 e n h e t integratieproces van deze vroegere immigranten en hun n a k o -
  
  S
  
  HANS VERMEULEN
  
  melingen, vooral omdat we kunnen terugblikken op een proces van ongeveer een
  eeuw. In Nederland wordt vaak gesteld of gesuggereerd dat de immigranten hier al
  zo lang zijn en nog steeds niet zijn geintegreerd. Zonder blikken of blozen wordt gesproken over de tweede en zelfs derde generatie. Maar de realiteit is dat slechts
  twintig tot dertig procent van de Turkse, Marokkaanse, Surinaamse en Antilliaanse
  bevolking tot de tweede generatie behoort. Bovendien zit de overgrote meerderheid van deze tweede generatie nog op school. Dat is overigens in Amerika niet anders, althans waar het de immigratie vanaf 1965 betreft. Een andere reden om naar
  de vorige, klassieke Amerikaanse immigratie te kijken, is dat onze visie op het integratieproces van huidige immigranten sterk wordt bepaald door de beelden van die
  immigratie, beelden die lang niet altijd overeenstemmen met onze huidige kennis
  van zaken. De relevantie van de Amerikaanse ervaring blijkt ook duidelijk uit een
  artikel in de NRC van 21 mei jongstleden. Daarin betoogt Samuel Huntington dat
  het feit dat assimilatie in het verleden is geslaagd, niet zegt dat het in het geval van de
  omvangrijke immigratie in Europa, Japan en de Verenigde Staten van de laatste tijd
  weer zal slagen. Ik zal daarom nu eerst nagaan wat de vergelijking tussen de beide
  Amerikaanse migraties ons kan leren over culturele verscheidenheid als 'feit' en
  norm. Ik ben mij bewust van de grote verschillen tussen Amerika en Nederland,
  maar zal vandaag meer naar de overeenkomsten kijken.
   Voor ik inga op de Amerikaanse situatie, wil ik nog kort lets zeggen over twee
  begrippen die herhaaldelijk terugkomen in mijn presentatie. Ik spreek vanmiddag
  over etnisch-culturele verscheidenheid, maar tegen de achtergrond van culturele
  verscheidenheid in meer algemene zin. Onder dat laatste vallen ook culturele verschillen tussen klassen, regio's, religieuze gemeenschappen, enzovoort. Ik zal ook
  gebruikmaken van het woord assimilatie. Dit is een woord dat veel sociale wetenschappers, onder wie ikzelf, lange tijd hebben gemeden. Dat ik het hier wel gebruik, hangt samen met het gegeven dat ik hier een Amerikaans debat wil weergeven en de term daar de laatste tijd weer veel meer wordt gebezigd, zij het niet in de
  normatieve zin die in het verleden zoveel weerstand heeft opgeroepen.
  ETNISCH-CULTURELE DIVERSITEIT ALS 'FEIT' EN N O R M
  
  Etnisch-culturele verscheidenheid in de Verenigde Staten:
  vroeger en nu
  Over de uitkomst van het integratieproces van de vroegere immigranten in Amerika, die in overgrote meerderheid uit Centraal-, Oost- en Zuid-Europa k w a m e n , bestaat tegenwoordig weinig onenigheid meer. ledereen lijkt ervan overtuigd te zijn
  dat deze groepen al sinds een paar decennia als 'geassimilecrd' zijn te beschouwen.
  Wat betekent dit? In de eerste plaats dat de maatschappelijke positie van deze groepen inmiddels ongeveer gelijk is aan die van de meerderheid en dat ook onderlinge
  sociaal-economische verschillen zo goed als verdwenen zijn.
  Ten tweede heeft er
  
  door onderlinge huwelijken een verregaande vermenging plaatsgcvonden, waardoor niet of nauwelijks m e e r van groepen of specifieke etnische culturen sprake is.
  Etnische afkomst blijft overigens in het bewustzijn van de betrokkenen wel een zekere rol spelen.
   De vraag of integratieprocessen mi net zo zuUen verlopen als toen, verdeelt de
  Amerikaanse academische gemeenschap r u w w e g in twee kampen. De eerste categoric auteurs m e a n t dat de uiteindelijke assimilatie van de vooroorlogse immigranten een gevolg is van specifieke historische omstandigheden, omstandigheden die
  vandaag de dag heel anders zijn en dus ook tot andere uitkomsten zuUen leidcn. Z o
  zouden de kansen tot opwaartse mobiliteit voor de tweede generatie thans veel geringer zijn.
  De tweede categoric auteurs stelt dat het huidige pessimisme sterk
  
  w o r d t beinvloed door een optimistische, maar nooit volledig gearticuleerde visie
  op het verleden.
  Het integratieproces van vroegere immigranten verliep helemaal
  
  niet zo vlot en probleemloos als men vaak denkt.
  Dat we er een positief beeld van
  
  hebben, komt omdat we de goede afloop kennen. Deze auteurs suggereren m e e r
  overeenkomsten tussen integratie vroeger en nu dan de eerste categoric van auteurs.
  •
  
  Negatieve oorzaken van behoud van cuhuur en identiteit
  Een eerste onderwerp dat in de vergelijking aan de orde komt, betreft het gebrek
  aan mogelijkheden tot opwaartse mobiliteit dat de huidige situatie zou kenmerken.
  Dit kan ertoe leiden dat leden van een etnische groep meer op elkaar aangewezen
  raken en meer bij elkaar blijven wonen in de a r m e r e wijken. In een extremere v o r m
  is dit het doemscenario van de etnische onderklasse, dat m e e r aandacht krijgt dan
  
  7
  
  HANS VERMEULEN
  
  alle andere mogelijke ontwikkelingen. In dit scenario gaat marginalisertng samen
  met instandhouding of zelfs versterking van etnische scheidslijnen en met een culturele ontwikkeling waarin kenmerken van de etnische groep en sociale klasse verstrengeld raken.
   In het debat over de 'oude' versus de 'nieuwe' immigratie krijgen twee aspecten
  in dit verband vooral aandacht. In de eerste plaats wat Lieberson het 'mobiliteitspotentieel van de economic' noemt, de mate waarin de economic werk vcrschaft en
  mogelijkheden biedt tot maatschappelijke stijging. Volgens een aantal deskundigen is dat mobiliteitspotentieel nu veel geringer dan vroeger, vooral voor degenen
  die onder aan de maatschappelijke ladder moeten beginnen. Rond 1900 vonden immigranten vooral werk in de zich in die tijd snel ontwikkelcndc Industrie. Daarvoor
  was weinig scholing nodig en volgende generaties konden zich stapsgewijs langzaam
  opwerken op dc maatschappelijke ladder. Nu zou dat heel anders zijn. De cconomische herstructurering heeft gcresulteerd in wat wel een 'zandlopereconomie'
  wordt genoemd: een economic met veel banen in de boven- en onderkant van de arbeidsmarkt, maar weinig banen in het midden. Dit maakt het voor de huidige immigranten en hun kinderen moeilijk om langzaam de maatschappelijke ladder te bestijgen. Ze kunnen alleen slagen als ze een grote sprong voorwaarts maken via het
  onderwijs. De problemen worden nog versterkt door dc grote mate van concentratic van de nieuwe immigranten in een beperkt aantal stedelijke agglomeraties. Het
  gevolg zou zijn dat de mogelijkheden voor maatschappelijke stijging van de tweede
  generatie nu geringer zijn dan vroeger. Vooral de immigranten met een laag oplcidingsniveau zouden daar onder te lijdcn hebben. Dat zijn in Amerika vooral de
  Mexicanen. Hoewel er vragen geplaatst kunnen worden bij de Juistheid van het
  beeld van de zandlopereconomie, is dc kritiek vooral gericht op de onderschatting
  van de problemen waarmee de vroegere immigranten bij hun economischc integratie te maken hadden, met name ook de tweede generatie tijdens de crisis van de jaren dertig. Dit impliceert een minder rooskleurig beeld van het verleden, maar tevens een wat minder pessimistische visie op de toekomst, zeker waar het de
  mogelijkheden tot sociale stijging betreft. De studie van de 'oude' migratie ontkracht de vaak geuite mening dat een eenmaal opgelopen achterstand niet kan worden ingehaald, de visie dat eens achterop altijd achterop betekent.
   In de tweede plaats menen velen dat discriminatie op grond van cultuur en huidkleur tegenwoordig een grotere belemmering vormt voor opwaartse mobiliteit
  dan vroeger. De immigranten van rond de vorige eeuwwisseling, zo wordt ge-
  
  8
  
  ETNISCH-CULTURELE DIVERSITEIT ALS 'FEIT' EN N O R M
  
  steld, verschilden cultureel en raciaal weinig van de gevestigde bevolking. Ze waren
  allemaal Europees en blank. De huidige immigranten daarentegen, zijn niet alleen
  cultureel maar ook 'raciaal' zeer verschillend. Vooral als gevolg van 'raciale' verschillen hebben ze veel meer onder racisme te lijden dan de 'oude' immigranten en
  dat zal weer betekenen dat ze minder zuUen opgaan in de samenleving, zowel in de
  economische als de sociaal-culturele sfeer. Critici van deze redenering betogen dat
  het idee dat immigranten van rond de eeuwwisseling 'in wezen' dezelfde Europese
  cultuur hadden als de gevestigde bevolking, onjuist is. Vooral de immigranten uit de
  Europese periferie waren zeer verschillend van de al gevestigde bevolking en werden ook als zodanig gezien. Ze kwamen in overgrote meerderheid van een geisoleerd platteland en hadden niet of nauwelijks een opleiding. Er is zelfs lets te zeggen
  voor de omgekeerde stelling. Immigranten spreken nu bijvoorbeeld veel vaker al
  Engels bij binnenkomst en zijn ook al veel meer vertrouwd met de Amerikaanse samenleving. De 'vreemdeling oude stijl' bestaat niet meer.
  Ook het argument dat 'raciale' verschillen thans een belangrijker rol spelen,
  wordt bestreden of gerelativeerd. Raciale noties moeten in een historisch perspectief bekeken worden. Ras is niet lets wat verklaart, maar wat verklaring behoeft.
   Historisch onderzoek maakt duidelijk dat ook groepen als leren, Italianen en Joden
  destijds als andere rassen werden gezien en op die gronden stevig werden gediscrimineerd. En terwijl ras nu vooral naar huidkleur verwijst, was het geloof in het bestaan van diepgaande biologisch-raciale verschillen toen sterker. Bovendien kregen reele of vermeende verschillen ook toen pas na verloop van tijd minder accent,
  en ten dele ah gevolg van opwaartse mobiliteit, residentiele vermenging en gemengde huwelijken. Er moeten dus op zijn minst vraagtekens worden geplaatst bij de
  veronderstelling dat het huidige racisme sterker en duurzamer is dan destijds.
  Een kanttekening is hier op haar plaats. Al zijn raciale scheidslijnen niet zo onveranderlijk als vaak wordt gedacht, sommige vervagen eerder dan andere. Zo is er
  een opvallend hoog percentage gemengde huwelijken onder de vaak goedopgeleide
  en in suburbs wonende Aziaten, terwijl het aantal Afro-Amerikanen dat buiten de eigen groep trouwt weUswaar sterk groeit, maar in vergelijking met de andere groepen toch laag blijft. Dit zou volgens sommigen kunnen resulteren in een nieuwe
  raciale tweedeling, met de zwarte bevolking aan de ene kant en een sterk raciaal gemengde bevolking van blanken. Latino's en Aziaten aan de andere kant.
  9
  
  H A N S VERMEULEN
  
  Transnationalisme
  Een ander o n d e r w e r p dat aandacht krijgt in h e t Amerikaanse debat is het transnationalisme. Dit wordt nogal eens gepresenteerd als een factor die het immigranten
  mogelijk maakt veel van hun cultuur en identiteit te b e h o u d e n . Het is een relatief
  nieuwe t e r m voor een in wezen oud verschijnsel.
   Transnationalisme verwijst naar
  
  de transnationale bindingen van immigranten, en dan vooral de contacten die zij
  met hun d o r p , streek en land van herkomst onderhouden. Door technologische
  ontwikkelingen op het gebied van internationaal transport, communicatie en media, zo w o r d t betoogd, zijn immigranten in staat actief en vrijwel continu in contact
  te blijven m e t hun herkomstgebied. Herkomstlanden h e b b e n ook steeds m e e r aandacht voor hun emigranten elders, wat bijdraagt aan de instandhouding van transnationale bindingen. Zo hebben sommige landen, zoals M e x i c o , het voor h u n onderdancn mogelijk gemaakt hun oorspronkelijke nationaliteit te behouden bij het
  aannemen van de Amerikaanse nationaliteit. Door het toenemende belang van
  transnationale bindingen zullen in tegenstelling tot vroeger ook de kinderen van de
  nieuwe immigranten contacten met hun herkomstland blijven onderhouden. Dit
  zou geen belemmering zijn voor integratie; een groot deel van de tweede generatie
  zou volledig tweetalig en volledig bicultureel worden.
  Critici wijzen er ook hier weer op dat velen een onjuist beeld van h e t verleden
  hebben. Het heersende beeld van de vroegere migratie naar Amerika, zeker ook in
  Nederland, is dat het om gezinnen ging die zich definitief in Amerika vestigden. Dit
  geldt echter allerminst voor de migratie vanuit de Europese periferie. H e t ging hier
  aanvankelijk om mannen, n e t als bij onze mediterrane 'gastarbeiders'. Etnische gemeenschappen waren een tijd lang mannengemeenschappen. Transnationale gezinnen, zoals dat tegenwoordig heet, waren er dus ook t o e n in groten getale. Er werd
  m e d e daardoor veel heen en weer gereisd. Retourmigratie was hoog, veel hoger
  zelfs dan in het geval van de 'nieuwe' immigratie.
   Er w a r e n zelfs Italiaanse seizoen-
  
  arbeiders die Jaarlijks op en neer gingen tussen Sicilie en Amerika. Daarnaast waren
  geldzendingen en politieke banden met het herkomstland van groot belang. Ook nu
  nog zijn afstammelingen van lerse en andere immigranten betrokken bij ontwikkelingen in hun regio van oorsprong, zeker als er daar dramatische gebeurtenissen
  plaatsvinden.
  K o r t o m , wat thans transnationalisme h e e t , is geen n i e u w verschijn-
  
  sel en heeft niet alleen betrekking op naoorlogse immigranten. Wel w e r d het belang
  van het transnationalisme vroeger onderschat. Dat was vooral het gevolg van de ide-
  
  10
  
  ETNISCH-CULTURELE D I V E R S I T E I T ALS 'FEIT' EN N O R M
  
  ologie van assimilationisme, die nauw verbonden was m e t het ideaal van culturele
  homogeniteit binnen de natiestaat. Daar staat tegenover dat er nu een tendens is het
  belang van het transnationalisme te overschattcn, zo stelt Nancy Foner op grond
  van haar onderzoek in N e w York. Die huidige overschatting lijkt een gevolg te zijn
  van de ideologie van culturele diversiteit. Het gaat dus om twee ideologische vertckcningcn die maken dat verschillen tussen toen en nu groter lijken dan ze zijn.
  De huidige overschatting van het belang van het transnationalisme is ten dele
  ook toe te schrijven aan het feit dat integratie te weinig als een langetermijnproces
  wordt gezien.
   Te gemakkelijk wordt verondersteld dat als transnationale bindin-
  
  gen 'nu nog steeds' van belang zijn, ze dat wel zullen blijven. Het is echter nog allerminst zeker welk belang bindingen met de herkomstregio voor de tweede en latere
  generaties zullen hebben. O o k is nog weinig bekend over de variatie binnen etnische groepen in aard en frequentie van transnationale bindingen. De meeste studies
  zijn gericht op groepen of subgroepen waarvoor transnationale bindingen van evident belang zijn.
  De dominante integratie-ideologie
  Een laatste kwestie die wat minder aandacht krijgt in de vergelijking tussen de 'oud e ' en 'nieuwe' immigratie betreft het mogelijke effect van de dominante integratie-ideologie. Tijdens de eerste immigratieperiode, en vooral sinds 1900, domineerde zoals in zovele landen de assimilatie-ideologic. Immigranten werden geacht
  hun namen te verengelsen en kinderen m o e s t e n in alle opzichten zo snel mogelijk
  Amerikaans worden. De taal van het herkomstland werd weinig getolereerd en nog
  minder gerespecteerd. Na de Tweede Wereldoorlog en vooral sinds cind Jaren zestig is dat sterk veranderd. Culturele diversiteit wordt nu gewaardeerd. In de klas
  wordt aandacht besteed aan gewoonten en gebruiken van verschillende etnische
  groepen, allochtone talen krijgen meer aandacht en het geschiedenisonderwijs is in
  zekere mate aangepast aan de gewijzigde samenstelling van de bevolking. De multiculturele ideologie is nu zo algemeen, zeker in het onderwijs, dat Glazer een boek
  over dit onderwerp de titel gaf 'We zijn nu allemaal multiculturalisten'.
  Dit bete-
  
  kent overigens allerminst dat het oude ideaal van assimilatie van het toneel is verdwenen, noch dat racisme en discriminatie onbetekenend zijn. Maar het kan niet
  worden ontkend dat het officiele klimaat sterk veranderd is in vergelijking m e t de
  vroegere immigratieperiode.
   11
  
  H A N S VERMEULEN
  
  Veel sociale wetenschappers lijken te veronderstellen dat de kinderen van de
  huidige immigranten vanwege het multiculturele beleid meer mogelijkheden hebben om hun etnische cultuur te behouden dan de immigranten van rond de vorige
  eeuwwisseling. Het idee dat een politick van assimilatie Icidt tot assimilatie en een
  multiculturele politick tot culturele diversiteit is algemeen, maar roept bij enig nadenken veel vragen op. Eindeloos zijn de voorbeelden van etnische bewegingen die
  opkomen als protest tegen pogingen van overheden hen te assimileren. Deze 'reactieve etniciteit', een reactie op uitsluiting en assimilatiedwang, is volgens velen Juist
  de hoofdoorzaak waarom etnische bindingen soms een lange levensduur hebben.
  Denk in dit verband aan de situatie van de zwarte bevolking in Amerika of aan Sartres uitspraak dat de jood een product is van het antisemitisme. Lieberson plaatst
  een ander soort vraagteken. Hij wiJst erop dat er een verschil is tussen assimilatie
  als ideologie en wat ik assimilatiedruk noem, dat wil zeggen de feitelijke druk die op
  immigranten wordt uitgeoefend om zich te conformeren aan de dominante cultuur.
  Volgens Lieberson was er in Amerika in het verleden wel een assimilationistische
  ideologie, maar de feitelijke assimilatiedruk was niet zo sterk als vaak wordt gedacht. De assimilatie van de vroegere Europese immigranten moet volgens Lieberson dan ook niet worden gezien als gevolg van het assimilationisme, maar Juist als
  het gevolg van een geringe feitelijke assimilatiedruk. Immigranten waren relatief
  vrij hun eigen gemeenschappen te vormen, kranten te publiceren en wat dies meer
  zij. Assimilatie werd wel verkondigd, maar de mogelijkheden en de wil om haar op
  te leggen, waren beperkt. De feitelijke situatie was dan ook zeer pluralistisch.
   Verder is het de vraag of een beleid dat culturele verscheidenheid in het vaandel
  voert dat ook daadwerkelijk bevordert. Al in 1945 veronderstelde de socioloog
  Louis Wirth, behorend tot de Chicago School, dat een ideologie van culturele tolerantie Juist tot assimilatie leidt. ' Bovendien moeten we ons reahseren dat er ook in
  een multiculturalistisch beleid tolerantiegrenzen gelden en pressie wordt uitgeoefend tot conformering. Immigranten dienen bijvoorbeeld de democratische rechtsorde te respcctercn, cvcnals de gelijkheid van man en vrouw, de rechten van het
  kind en die van homo's. Zo wordt nu in Nederland op imams soms grotere druk uitgeoefend om zich te conformeren dan op bisschoppen of dominees. En eveneens in
  Nederland volgen immigranten inburgeringscursussen en wordt ouders geleerd
  hoe ze hun kinderen moeten opvoeden, dit vooral met het oog op het onderwijs.
  Zou het niet kunnen zijn dat de feitelijke assimilatiedruk nu veel groter is dan vroe-
  
  12
  
  ETNISCH-CULTURELE D I V E R S I T E I T ALS 'FEIT' EN N O R M
  
  ger, zeker als we de toenemende invloed van overheid, media en onderwijs in ogenschouw n e m e n ?
  
  Cultuur en etniciteit in soorten
  Appiah gaf het genoemde artikel in de New York Review of Books de titel 'het multiculturalistische misverstand'. De overschatting van het multiculturele karakter van
  postindustriele maatschappijen hangt volgens hem samen m e t een verwarring van
  de begrippen cultuur en identiteit. Waar het woord cultuur wordt gebruikt, w o r d t
  vaak identiteit bedoeld.
  D e pluriformiteit van identiteiten is opvallender dan de
  
  culturele diversiteit.
  Het belang van het onderscheid tussen cultuur en etnische identiteit is sinds het
  einde van de Jaren zestig herhaaldelijk onderstreept, en ook ik heb aan dit onderscheid sinds het begin van de Jaren tachtig de nodige aandacht besteed.
   Dat onder-
  
  scheid behelst, wat we zouden kunnen n o e m e n , het verschil tussen 'anders-zijn' en
  'als anders-zien'. Het gaat om de mate waarin bestaande of vermeende verschillen
  worden w a a r g e n o m e n , accent krijgen of worden bevestigd. Voor het begin van de
  Jaren zeventig was er een sterke neiging identiteit en cultuur niet duidelijk te onderscheiden. In hoeverre etnisch-culturele verschillen een accent krijgen, werd beschouwd als een min of m e e r logisch gevolg van het bestaan van zulke verschillen.
  Etnische identiteit was in die visie een logisch gevolg van etnisch-cultureel verschil.
  Tegenwoordig bestaat in sommige theoretische stromingen, vooral het postmodernisme, de neiging het verschil tussen cultuur en identiteit op tegenovergestelde wijze weg te p r a t e n . In deze gedachtegang kunnen we alleen spreken van verschillende
  manieren van als anders-zien, niet van anders-zijn. Er zijn diverse perspectieven o p
  de werkelijkheid, zo is de redenering, en het ontbreekt ons aan de middelen om te
  bepalen welke h e t meest waarheidsgetrouw is. Etnische cultuur bestaat dus alleen
  in de visie van betrokkenen en is te herleiden tot etnische identiteit.
  Beide reduc-
  
  tionistische visies lijken mij aanvechtbaar en daarom pleit ik voor een zienswijze
  waarin het spanningsveld tussen cultuur en identiteit, tussen anders-zijn en als anders-zien, blijft gehandhaafd.
  Het verschil tussen cultuur en etnische identiteit kan verder worden uitgewerkt
  d o o r twee noties van cultuur en van etnische identiteit te onderscheiden. D e twee
  uiteenlopende noties van cultuur noem ik cultuur als leefwijze en cuhuur als leefstijl.
   13
  
  HANS VERMEULEN
  
  Cultuur als leefwijze is de geinternaliseerde cultuur, het geheel van ervaringen, waarden en kennis dat een bepaalde sociale eenheid kenmerkt, oftewel het weet- en
  waarderingsbezit van een groep. In deze zin zijn wij allemaal een product van onze
  cultuur en kunnen we de wereld alleen maar waarnemen uit het gezichtspunt van
  onze cultuur. Cultuur is de lens waardoor we de wereld zicn, niet de bril die we
  kunnen afzetten. Cultuur is wat we met ons meedragen, zelfs als we ervan af willen.
  En wat we kwijtraken, zelfs als we het willen behouden. Cultuur is hier de gcsedimenteerde collectieve ervaring. Daarmee is allerminst gezegd dat cultuur onveranderlijk is. Onze ervaring verandert met het uur. De studie van cultuur als leefwijze
  vergt allereerst aandacht voor de omstandigheden waaronder cultuur vorm krijgt
  en verandert. En dat vergt idealiter een politick-economische benadering en een
  langetermijnperspectief. Pas dan zijn die veranderingen goed te zien en te duiden.
  Bij cultuur als leefstijl gaat het om het gebruik of de creatie van culturele artefacten, symbolen en verhalen om zich te onderscheiden van anderen, met het doel een
  verbeelde gemeenschap te creeren. Cultuur staat hier in dienst van de constructie
  van verschil en identiteit. Als we spreken van jongerencultuur, dan gaat het vooral
  om een cultuur of subcultuur die dient om zich van anderen te onderscheiden.
  Een dergelijke cultuur is min of meer als een jas die kan worden aan- en uitgetrokken, tenminste, als ze niet gepaard gaat met een tatoeage of andere lichamelijke
  markering op een al te zichtbare plek.
   Leefstijlcultuur dient ter onderscheiding van anderen, maar 66k als iets om met
  anderen te delen, om gemeenschap te creeren. Het eigene kan worden gedeeld met
  anderen uit de eigen groep, maar kan ook aan buitenstaanders worden getoond,
  met hen worden geconsumeerd. Voedsel, muziek en feesten dienen zowel om het
  groepseigene met de eigen groep te vieren, alsook om dit te tonen aan en te delen
  met anderen. De eigen etnische muziek heeft pas echt status als ook anderen die
  mooi vinden, ook al heeft dat het risico dat die muziek iets van het 'eigen' karakter
  verliest. St. Patricks Day werd een belangrijk lers feest in Amerika, in tegenstelling
  tot in lerland zelf, en steeds meer mensen nemen eraan deel. Velen hebben wel een
  beetje lers bloed, maar nodig is dat niet. De lokale culturele diversiteit aan leefstijlen neemt toe, etnisch of niet. Alles is in beginsel overal, in de woorden van De
  Swaan, maar onze lokale diversiteit lijkt steeds meer op die van elders. Maar hoe
  lang zal de heterogeniteit van leefstijlen als heterogeen worden ervaren? Exotische
  keukens in een wat aangepaste stijl en smaak worden langzaamaan misschien net zo
  Nederlands als de aardappel en de tulp. Wie weet nog waar die vandaan komen?
  
  14
  
  ETNISCH-CULTURELE DIVERSITEIT ALS 'FEIT' EN N O R M
  
  Parallel aan het onderscheid tussen twee soorten cultuur, kunnen ook twee
  soorten identiteit worden onderkend. De eerste is kenmerkend voor cultuur als
  leefwijze. Etnische identiteit krijgt hier weinig accent. Mensen zijn zo duidelijk anders dat ze niet zonodig hun anders-zijn bewust hoeven te manifesteren. Identiteit
  is hier in zekere zin ondergeschikt aan cultuur. Ik noem dit de oude etniciteit. In de
  tweede situatie, vaak aangeduid met de term nieuwe etniciteit, zijn de culturele verschillen niet zo opvallend meer. De presentatie van het anders-zijn wordt belangrijker. Identiteit staat centraal, cultuur als leefstijl is daaraan ondergeschikt.
   De verwarring die Appiah constateert tussen de noties van culturele diversiteit
  en een pluraUteit van identiteiten kan dus ook worden geformuleerd als een verwarring tussen twee noties van culturele diversiteit. De eerste verwijst naar een diversiteit van leefwijzen, de tweede naar een diversiteit van leefstijlen. Ook voor
  Nederland is het van belang dit onderscheid helder voor ogen te houden. In de discussies over de multiculturele maatschappij gebeurt dit te weinig. In het hiernavolgende wil ik het onderscheid tussen cultuur en identiteit centraal houden.
  Internationale migratie en de toekomst van etnischculturele diversiteit
  Een van de redenen waarom de integratie van Zuid- en Oost-Europese immigranten in Amerika voorspoedig is verlopen, is volgens velen gelegen in het feit dat in
  het begin van de Jaren twintig van de vorige eeuw de grenzen zo goed als dicht gingen. Wat betreft de huidige immigratie is er geen zicht op een einde. Deskundigen
  voorspellen de komende decennia een voortgaande immigratie. De vergrijzing en
  de internationalisering van de arbeidsmarkt maken dit onvermijdelijk. Het gevolg is
  dat de culturele diversiteit sterk zal toenemcn. Sommigen, onder wie Samuel Huntington, zien in de doorgaande migratie een bedreiging voor de culturele identiteit
  van de ontvangende landen, temeer omdat de huidige immigranten niet zouden
  willen assimileren. Dit in tegenstelling tot vroeger.
   Het is evident dat culturele diversiteit toeneemt als gevolg van immigratie, zeker in de grote steden. Toch behoeft ook deze stelling relativering en wel op twee
  punten. Ten eerste leert de vergelijking tussen de 'oude' en 'nieuwe' immigratie
  dat immigranten in onze tijd misschien minder van de ontvangende samenleving
  verschillen dan vroeger, ook al komen ze nu van veel verder weg. Ten tweede zijn
  
  15
  
  HANS VERMEULEN
  
  immigrantenculturen niet statisch. Bevolkingsprojecties, bijvoorbeeld de voorspelling dat Nederland in 2010 twee miljoen niet-Westerse allochtonen zal huisvesten,
  suggereren dat allochtone culturen onveranderlijke grootheden zijn. Culturen Vcin
  immigrantengemeenschappen veranderen echter snel, in ieder geval sneller dan de
  beeldvorming van autochtonen. We zien die veranderingen onder andere op de terreinen van onderwijs en religie en in opvattingen over opvoeding, seksualiteit en de
  positie van de vrouw. Laat ik twee voorbeelden noemen die betrekking hebben op
  de Turkse gemeenschap in Nederland.
   Vorige maand promoveerde Liesbeth Coenen aan de Vrije Universiteit op een
  proefschrift waarin ze minutieus de veranderende betekenis beschrijft van onderwijs in Turkse gezinnen die van het platteland afkomstig zijn. Vaders en moeders
  zijn, vooral sinds ze hebben besloten zich blijvend in Nederland te vestigen, steeds
  meer het belang van onderwijs gaan inzien. Aanvankelijk vooral voor zoons, maar
  gaandeweg ook steeds meer voor dochters. Deze veranderende opvattingen over de
  betekenis van onderwijs voor de maatschappelijke carriere hebben ook gevolgen
  voor de relaties binnen het gezin. Zo is de vader die het belang van onderwijs voor
  zijn dochter inziet, genoodzaakt haar meer vrijheid te geven in de wereld buiten het
  gezin. De controle op het gedrag van de dochter, zoals de oude gedragsregels voorschreven in het belang van de eer van de familie, is niet meer in dezelfde mate mogelijk. De relatie tussen vader en dochter wordt daardoor minder afstandelijk, 'vertrouwelijker' in de zin van gebaseerd op vertrouwen. En hoewel de nieuwe
  gedragsregels vooral zijn bedoeld om de oude normen en waarden onder nieuwe
  omstandigheden in stand te houden, is het onvermijdelijk dat ook deze normen aan
  de nieuwe leefwijze worden aangepast.
   In het tweede voorbeeld wordt eveneens aandacht besteed aan veranderende gezinsrelaties, maar ligt het accent vooral op de invloed van de Turkse televisic op de
  Turkse gemeenschap. Dit onderzoek van Marisca Milikowski sluit bovendien goed
  aan bij mijn eerdere, korte beschouwing over transnationalisme. Met de opkomst
  van satelliettelevisie en schotelantennes schaften veel Turkse inwoners in Nederland zich al snel de benodigde apparatuur aan om het toenemende aantal commerciele Turkse programma's via de schotel te kimnen ontvangen. Vele toeschouwers
  zagen deze ontwikkeling als negatief. Zij zou Turkse inwoners opsluiten in een getto en vooruitgang en integratie belemmeren. Het tegendeel Week waar. De programma's toonden een andere Turkse cultuur dan die, die de veelal dorpse ouders
  in Nederland angstvallig in stand probeerden te houden. Wat de ouders vaak als te
  
  16
  
  E T N I S C H - C U L T U R E L E DIVERSITEIT ALS 'FEIT' EN N O R M
  
  Nederlands verwierpen, bleek ook op Turkse televisie te worden vertoond. Dit
  stelde de kinderen, en vooral de dochters, in staat om het tot dan toe als Nederlands
  bestempelde gedrag te herdefinieren in 'modern-Turks', wat meer kansen bood om
  de ouders over te halen zulk gedrag goed te keuren of althans te accepteren. Het
  gaat daarbij vooral om zaken die betrekking hebben op opvattingen over seksualiteit, relaties tussen mannen en vrouwen en relaties binnen het gezin. Turkse televisie maakte duidelijk dat het mogelijk is modern te zijn en Turks. Beide onderzoeksters beschrijven een snelle culturele verandering. Eerder onderzoek van Marlene
  de Vries uit 1986 liet nog een heel ander beeld zien. Culturele verschillen tussen
  Turken en Nederlanders, vooral in de zin van cultuur als leefwijze, nemen zo in betekenis af
  Deze culturele transformatie mag ten dele een gevolg zijn van pressie of assimilatiedruk vanuit de samenleving, het lijkt mij dat ze toch vooral moet worden gezien
  als het gevolg van adaptatie aan een urbane, postindustriele samenleving. Vanuit dit
  perspectief zijn autochtonen en allochtonen aan dezelfde cultuurtransformerende
  invloeden onderworpen. De drijvende kracht is de aantrekkingskracht van de materiele vooruitgang, stelt Roosens, en daar mogen we ten minste de aantrekkingskracht van individuele vrijheid aan toevoegen, lijkt mij. Als men eenmaal op deze
  aantrekkingskracht ingaat, zo schrijft Roosens, dan volgt de rest van het verhaal vanzelf: 'Men wordt voor een groot stuk getransformeerd.  Integendeel, de culturele diversiteit binnen de Turkse gemeenschap wordt in veel
  onderzoek benadrukt. Het is eerder zo dat de diversiteit binnen de Turkse gemeenschap steeds meer gaat lijken op die binnen de Nederlandse samenleving. Vooral
  hierdoor nemen etnisch-culturele verschillen in betekenis af.
   Als we aannemen dat de etnisch-culturele verscheidenheid, ondanks voortgaande immigratie, geringer wordt, is daarmee niet gezegd dat etnische identiteiten gelijkelijk in betekenis afnemen. Een afname van etnisch-culturele verschillen kan
  heel goed samengaan met toenemende etnische bewustwording of etnisering. Dit
  idee is op zich niet nieuw, maar toch is hier niet steeds op dezelfde manier over gedacht. Ncem bijvoorbeeld de etnische revivals onder Europese immigranten in
  Amerika rond 1970. Aanvankelijk werden deze gezien als bewijs dat Amerika geen
  smeltkroes was van volken, maar een mozaiek van unmehable ethnics. Etnische
  
  17
  
  HANS VERMEULEN
  
  groepen assimileerden niet, maar behielden hun etnische identiteit, zo geloofden
  velen. Dit idee beheerste lange tijd het onderzoek en werd, na enige tijd, door critici de ethnicityJorever-benadering genoemd.' Tegenwoordig is het echter gebruikelijker om assimilatie, in de zin van afname van etnisch-cultureel verschil, en etnisering als twee zijden van dezelfde medaille te zien. Sommigen spreken zelfs van
  etnisering als de luxe van assimilatie of als een romantische reactie op het succes van
  assimilatie. Het verlies van de etnische cultuur en gemeenschap zou leiden tot wat
  Appiah de politics of nostalgia noemt,
  De ideologie van etnisch verschil kan echter ook worden gerelateerd aan de
  mate van etnisch-culturele verscheidenheid in de maatschappij als geheel. De multiculturele ideologie is geen directe expressie van etnisch-culturele verscheidenheid, zoals ook de monoculturele ideologie van het nationalisme geen directe uitdrukking was van een monoculturele realiteit van de natiestaat. In beide gevallen
  lijkt eerder een omgekeerd verband te bestaan. In de monoculturele ideologie van
  de natiestaat gold niet alleen culturele homogeniteit als ideaal, maar werd veelal
  ook hetgeen wat niet in het monoculturele beeld paste, ontkend, gebagatelliseerd of
  veronachtzaamd. Koerden zijn in een dergelijke visie gewoon berg-Turken. In Europa droeg die visie onder meer bij tot de veronachtzaming van historisch onderzoek naar immigratie, in Amerika, waar immigratie deel is van de nationale ideologie, tot onderschatting van het belang van transnationalisme. Opvallend is dat de
  multiculturele ideologie opkwam v66r de grote instroom van niet-Europese immigranten, in staten die op dat moment cultureel relatief homogeen waren. In Amerika waren regionaal-culturele verschillen sterk in betekenis afgenomen en de immigrantenbevolking van v66r 1920 verschilde cultureel gezien in weinig meer van de
  overige bevolking.
   Aanhangers van de ideologie van etnisch-culturele diversiteit vindt men niet alleen onder immigranten en etnische minderheden, maar ook, en mogelijk zelfs
  meer, onder de autochtone meerderheid, vooral in de middenklasse. ' Verschillende auteurs verbinden die ideologie met het proces van individualisering en het daarmee samenhangende leefstijlpluralisme van bijvoorbeeld de vrouwen- en homobeweging, alsook met de romantische hang naar oude leefgemeenschappen - een
  hang die niet alleen kenmerkend is voor het multiculturalisme, maar bijvoorbeeld
  ook voor een verschijnsel als de opleving van feesten en rituelen in Europa. Jeremy
  Boissevains analyse van het laatste vertoont veel parallellen met etnische revivals en
  
  18
  
  ETNISCH-CULTURELE DIVERSITEIT ALS 'FEIT' EN N O R M
  
  de multiculturele ideologie.
  Appiahs t e r m 'thepolitics ofnostalgia'zou
  
  als titel kun-
  
  nen dienen voor Boissevains onderzoek.
  Tot slot
  De opvatting dat immigranten tegenwoordig veel van hun cultuur en identiteit zullen behouden en niet, zoals vroeger, uiteindelijk zullen assimileren, is wijdverbreid.
   De oorzaken zouden onder meer gelegen zijn in doorgaande immigratie, b e p e r k t e
  mogelijkheden tot sociale stijging, het transnationalisme en in het multiculturalisme. Door de 'nieuwe' Amerikaanse immigratie te vergelijken m e t de ' o u d e ' en
  door in te gaan op de gehanteerde noties van etnisch-culturele verscheidenheid heb
  ik vraagtekens bij deze opvatting geplaatst. Een belangrijk verschil tussen vroeger
  en nu is gelegen in wat ik de dominante integratie-ideologie heb g e n o e m d . V r o e g e r
  was dat het assimilationisme. De huidige, dominante ideologie verwerpt assimilatie
  als beleidsdoel, vraagt om respect voor h e t cultureel andere en apprecieert culturele diversiteit. Deze ideologie lijkt echter e e r d e r afname dan toename van culturele
  diversiteit te bevorderen. Wel draagt ze bij aan de cultivering van identiteiten en
  leefstijlculturen.
   Ik wil het inhoudelijk deel van mijn oratie beeindigen m e t een paar o p m e r k i n g e n
  over overeenkomsten en verschillen tussen toen en nu die hier niet aan de o r d e zijn
  geweest maar die, mijns inziens, 66k aandacht verdienen. De vorige periode van
  massale Internationale migratie was, evenals nu, een periode waarin de vrije m a r k t
  werd verheerlijkt. Het bleek een overgangsperiode te zijn, de opmaat in ons deel
  van de wereld voor de consolidatie van natiestaten m e t een ontluikend sociaal b e leid in een nationaal afgeperkte sociale r u i m t e . O o k de huidige Internationale migratie zou een periode van transitie kunnen blijken te zijn, maar deze keer zal h e t
  geen overgang betekenen naar een systeem van soevereine staten. Meer nog dan
  vroeger maakt Internationale migratie thans deel uit van mondiale integratie. O o k
  alleen op dit bovenstatelijk niveau kunnen oplossingen worden gevonden voor de
  beheersing van de internationale migratie en voor de bestrijding van de t o e n e m e n de ongelijkheid binnen staten en op wereldniveau. D e ideologie van culturele verscheidenheid leidt helaas te vaak af van deze centrale problematiek.
  De mondiale
  
  integratie vergt niet zozeer een terugvallen op de eigen, nationale identiteit, zoals
  
  19
  
  HANS VERMEULEN
  
  Scheffer bepleit, maar wat De Swaan een 'identificatie in uitdijende kring' noemt,
  een mondialer bewustzijn enerzijds en een verruiming, zo niet mondialisering, van
  de nationale identiteit anderzijds.
   Dank woord en terugblik
  Aan het einde van mijn rede gekomen, wil ik allereerst het College van Bestuur en
  de leden van de benoemingscommissie onder voorzitterschap van jojada Verrips
  bedanken voor het in mij gestelde vertrouwen. Met name dank ik ook Rinus Penninx en Hanneke Grotenbreg die het initiatief namen mij voor dit hoogleraarschap
  voor te dragen.
  Mijn academische carriere tot op heden overziend, realiseer ik mij dat er heel
  wat mensen zijn aan wie ik veel te danken heb. Ik noem er slechts een paar bij name.
  In de eerste plaats wijlen professor Fischer bij wie ik mijn studie antropologie in
  Utrecht begon. DankziJ zijn ruimdenkendheid mocht ik, na een lang gesprek, een
  doctoraalscriptie schrijven over migratie in West-Afrika, hoewel dat toch eigenlijk
  geen antropologie was in zijn ogen. Fischer was ook degene die mij inleidde in enkele thema's die mij nog steeds boeien en die nauw verband houden met het onderwerp van deze rede. Ten tweede Jeremy Boissevain. Onder Jouw leiding heb ik mij
  Jarenlang in onderwijs en onderzoek beziggehouden met de antropologie van Europa en het mediterrane gebied. Migratie was een van de belangrijke maatschappelijke kwesties binnen deze regio en ik kreeg alle ruimte en steun om me op dit terrein
  toe te leggen, wat ik vooral vanaf 1980 ruimschoots gedaan heb. Naast Jeremy dank
  ik ook alle collega's van toen. En dan Rinus Penninx. Samen met Hans van Amersfoort stonden we gedrieen aan de wieg van het IMES. JiJ, Rinus, werd toen directeur en Je hebt die fimctie beter uitgevoerd dan Hans en ik samen hadden kunnen
  doen, geloof ik. Het IMES was, is en blijft door jou en alle anderen een plaats waar
  het een plezier is om te werken.
   Er zijn meer mensen te bedanken. Ik denk nu meer in termen van clusters, netwerken of vriendengroepen. Ik noem alleen degenen die als student deelnamen aan
  het project dat in 1984 resulteerde in het boek Etnische groepen en grenzen en de informele promovendiclub die langzaamaan een postdoctoraal karakter kreeg. Ten
  slotte nog wil ik die collega's bedanken die een eerdere versie van deze rede hebben
  gelezen en van kritisch commentaar of redactionele correcties hebben voorzien. Ik
  
  20
  
  E T N I S C H - C U L T U R E L E DIVERSITEIT ALS 'FEIT' EN N O R M
  
  kan niet nalaten hier toch even Tijno Venema en Heleen Ronden te noemen. En, op
  een heel aparte plaats, Margreet aan wie ik deze rede opdraag.
  Ik dank u alien voor uw aandacht. Ik heb gezegd.
   21
  
  Noten
  
  1
  
  Appiah neemt taal als voorbeeld: 97 procent van de Amerikanen spreekt Engels en als de
  recente immigranten buiten beschouwing worden gelaten, gaat het om bijna 100 procent. Ten tijde van dc vorige grote immigratie was het aantal niet-Engelssprekendcn
  viermaal zo hoog als nu. En de eigen taal gaat sneller verloren dan vroeger. Zelfs in het
  geval van de Spaanssprckende bevolking, die erom bekendstaat het meest de eigen taal in
  stand te houden, spreekt 90 procent van de tweede generatie vloeiend Engels en nog
  maar SO procent Spaans. Zelfs in gebieden met een hoge concentratie Spaanssprekenden
  verliest het Spaans snel terrein onder de tweede generatie. In Ghana is de linguistische
  diversiteit veel groter en duurzamer (zie voor de Verenigde Staten ook Nunberg, 1997;
  Fortes & Rumbaut, 1996, p. 192-231 en Portes & Schauffler, 1996),
  
  2
  
  Dit punt wordt duidelijker geformuleerd in een ander artikel van Appiah (1998, p. 2 5 5):
  'The contrast here with the multicultural realities of a country like Ghana could not be
  more striking. There, substantial differences in language and culture arc created outside
  the state, independently of the media and the schools, and the schools need to work hard
  to create a shared culture. In the United States, schools are increasingly central in articulating cultural differences.'
  
  3
  4
  
  Zie m.n. Vermeulen, 1994 en 1999.
  