text: Heist-op-den-Berg (K 339) : de eersels; de reyt eersels, Kad.
  Veerle (K 346) : de leem eersels, Kad.
  Herselt (K 348) : de eerssels, Kad.
  Ramsel (K 349) : peerds eersel, Kad.
  Vorst (K 352) : 1442 theylichgeest eusel; dossen eusel (PRIMS,
  Versl. Med. K. Vl. Ac., 1940, 617).
  Deurne-bij-Diest (K 354): 1650 bosch eussel; 1603 heer drossaerde
  eusel; 1639 groot e·u sel; 1650 half eussel; 1714 jacques eersel; 1640
  laer eusel; 1747 peerds eer8el; 1650 papen e-usel (VAN DYCK}.
  Nistelrode (L l 51) : Eeuwsel8 (Mil. Kaart).
  St.-Oedenrode (L 200) : Eeusel (id.).
  Deurne (L 244) : 1418 de hereditario dicta eusele (VAN DYCK).
  Asten (L 263) : het Eeuwsel (Mil. Kaart).
  Maarheze (L 284) : Eeuwsels (id.).
  Bergeik (L 279) : 1520 de prato dicto eeussel (VAN DYCK).
  Herdersem (0 60) : 1650 kalver eussel.
  Baardegem (0 63) : 1562 lange eusele ; 1600 poort eussele.
  Erembodegem (0 65) : 1627 droogheeusel.
  292
  
  JAN LINDEMANS
  
  Meldert (0 66) : 1650 hofhuijsel; 1650 kalver eussel; 1727 claever
  huysel; 1638 cokerheii eusel; 1650 moelen huijssel; 1650 ophuijsel.
  Steenhuffel (0 67) : 1739 galghe heusele; 1600 calverijssel.
  Opwijk (0 68) : 1577 berghuisel; 1472 hoghe eusel; 1515 molen
  eeussele; 1750 drooghe eussel; 1615 groot eussele; 1615 cleenen
  eussele; 1514 steeneusele, 1615 steenhuysel; 1574 lanckeusele; 1439
  hijselenvelt, 1634 huyselveld ; 1598 hi1'selenvelt, 1640 huyselen bogaert.
  Merchtem (0 69) : 1349 op eenen eeusele, in alder manieren dat
  gheleghen es in eeusele ende in elsbroec (STALLAERT) ; 1534 van eenen
  eeuwsele oft weyde, geh. het perre euwsele (STALLAERT) ; 1463 abbeloy
  eusele; biesheusels, Kad. ; den ezel, Kad.
  Wolvertem (0 70) : 1560 eussele aen de poelnecker strate; het
  heysel, Kad.
  Mazenzele (0 71) : 1512 scaepeusele.
  Mollem (0 72) : 1650 de vrifllgem eusels; 1486 calver eeusel.
   Brussegem (0 73) : 1524 abbeelen eeussele; 1506 biest eusele; 1473
  drinkelinghe eeuselen ; 1526 drooghe eeitSsele ; 1573 hey eeussele ;
  1530 cleyn eeussele; 1518 coeeusele; 1639 citreneussel; 1483 lammer
  eusel; 1699 langh euss~l, lang heysel, Kad.; 1516 middel eussele;
  1522 calver eeusele; 1486 can eeusel; 1699 moorsel eusel; 1521 peert
  eussele; 1699 scheii eussel; 1521 steen eusele; 1638 veldeckeussele;
  1486 vivereeusel; voorijssel, Kad.
  Meise (0 74) : 1580 tgroot eeussele; 1368 theyden eusele; het
  eysel, Kad.
  Hekelgem (0 153) : 1618 barre eusel; 1650 broeck huyssel; 1650
  droogh huyssel, droog heyssel, Kad. ; 1504 lanck eeussele; 1377 coe
  eusel; 1718 kerken uyssel; 1682 calver hu,ysel; 1650 nieuwen ussel;
  1650 schaepeusel; 1504 scerpeussel; 1623 weymeersch eussel; 1531
  sijpeeussele.
  Esschene (0 154) : 1534 bosch eeussele; 1650 hoff eeusel; 1650
  poort eeusel ; 1650 varen eeusel ; l 519 viver eeussel.
  Teralfene (0 155) : 1649 brouckeeusel; 1649 droogh eusel; 1377
  ettinyhe dat men heet coe eeussels.
  St.-Katharina-Lombeek (0 156) : 1406 bogaerden eeusel; schepenheysel, Kad.
  Wambeek (0 161) : 1372 een stucsken beempts ochte eeusels
  (STALLAERT); schepenen eussel, Kad.
  Assche (0 162) : 1539 weyde oft eetinghe ... geh. tbyneteeussele ;
  1406 borrevael eeusele; 1596 droogheussel (2 plaatsen); 1519
  hangende eussel; 1605 hoff eussel; 1650 hopeeusel; 1548 calvereeussele ; 1490 cleijn eusel; 1531 langen eeussele (2 plaatsen) ; 1722
  
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  293
  
  obhuysel; 1722 peerhuijsel; 1609 pu,tteel eussele; 1532 scaepeeussele,
  1722 schaephuysel; 1596 vijvereussel; 1532 voordemans eeussele;
  1356 wisseleren eusel.
  Kobbegem (0 163) : 1650 haren eussel.
  Hamme (0 164) : 1650 veulen eussel.
  Wemmel (0 165) : 1406 pratum dictum eeussele; 1560 eenen
  droogen eusele; 1725 sommerijsel.
  Ternat (0 166) : 1840 berg yssel; 1680 tgroot eussel.
  Groot-Bijgaarden (0 172) : 1355 coninx eusel; 1650 schaep eussel.
   St.-Pieters-Jette (0 174a) : 1547 aen der heyden eussele.
  Anderleeht (0 178) : 1365 calver eusel.
  Schendelbeke (0 222) : den ezel, Kad. (twijfelachtig).
  Moerbeke, arr. Aalst ( 0 231) : den ezel, Kad. (id.).
  Galmaarden (0 232) : den ezel, Kad. (id.).
  Gooik (0 239) : den ezel, Kad. (id.).
  Kester (0 243) : wolf eyselkens, Kad.
  St.-Pieters-Leeuw (0 250): den grooten eusele (VAN DEN WEGHE).
  Beeri:-el (0 256) : 1597 drooch eussel.
  Nieuwenrode (P 1) : kalver eysel, Kad.
  Humbeek (P 2) : 1641 moleneeusele.
  Beigem (P 3) : ajjelgem heijssel, Kad.; 1601 bier eusselken; 1545
  groot eusele., groot heijssel, Kad.; 1545 lanck eusele, lang eyssel, Kad.;
  1570 euyssel, meulen heijssel, Kad.; 1550 pitantie eusele; 1650 slagh
  eusel.
  Grimbergen (P 4) : 1368 d'eusele over de strate; 1606 bies eussele;
  1368 tgrote eusele; 1606 poort eussele; 1605 putten eussele; 1614
  telders eussel.
  Zemst (P 5) : 1529 twee bunder euselinghe; 1470 drie bunder
  hage eeusels ; 1529 het heyeusele ; 1550 het calver eussele.
  Elewijt (P 9) : 1586 een eeussele ende beempdeken.
  Vilvoorde (P 10) : 1570 tcoyen eeussel; 1570 dnieuwe eeussel,
  nieuwen ussel, Ka<l. ; 1570 tcleyn ossen eeussele, tosnessel, Kad.
  Perk (P 12) : 1338 een half buender onder beempt ende eusel
  (STALL.).
  Kampenhout (P 18) : 1379 eeusel ende driesch (STALL.).
  Berg (P 18a) : 1415 pascuam dictam eusele,
  Nederokkerzeel (P 19) : bies eussels, Kad.
  Tildonk (P 21) : 1410 tbosch eeusel; 1410 couse eeusel; 1410 t ront
  
  eeusel.
  Betekom (P 24) : berg eysel ; kerkhof eysel, Kad.
  294
  
  JAN LINDEMANS
  
  Werchter (P 26) : cleyn eissels; paepen eissel8; paerd eissels;
  kwaede eissels, Kad.
  Rotselaar (P 27) : hoog essel, Kad.
  ·wezemaal (P 28) : rigessel, Kad.
   Tielt (P 38) : 1730 een euyssel; 1613 bosscher eu.yssel; 1613 brasmans euyssel; 1614 buvels eussel; 1613 sduvels euyssel; 1613 groot
  euyssel; 1613 hendricx euyssel; 1730 hout euyssels; 1659 langhen
  eussel; 1523 lissinx eussel; 1659 moens eussels; 1613 nauwe eussel;
  1523 peert eeussele; 1730 peeters euysel; 1699 persoons euysel; 1613
  smeden euysel; 1613 stoefs euysels; 1659verdillen euyssel (VAN DYCK)
  Bekkevoord (P 40) : dijssel veld, Kad.
  Diest (P 41) : 1338 in drogen eusselen (STALL.); 1446 stuck beemps
  oft eusels (STALL.).
  Waanrode (P 43) : cruys essel, Kad.
  Donk (P 49) : 1422 dat eiiscl of dien beernpt (STALL.).
  Strombeek (P 59) : 1586 barre eusel; 1423 keppekens eusel; 1535
  kerkeneusel.
  H~ren (P 60) : 1563 vekenen eeusel ; 1563 wijckmans eeusele.
  Machelen (P 61) : 1540 een eussele geh. terwenbloc (STALL.).
  Diegem (P 62) : riviere eussele.
  Laken (P 64) : 1563 barre eeusele; 1356 d1:e d·i nghe eusel; 1568
  den hijsele, 1312 heiselbeke; 1650 ca,ppel e·u sel; 1356 langhe eusel;
  1458 naet eeussel.
  Schaarbeek (P 65a) : 1563 bcitenborch eeusele; 1563 tspa.pen eeusel.
  Elsene (P 65c) : 1380 p-ratum dictum eu.sel; 1596 d'eussel, een
  andere plaats (VAN LOEY).
  Kraainem (P 69a) : den essel, Kad. ; 1650 drieseussel.
  Steenokkerzeel (P 70) : l 6e e. peerde eussel.
  Erps-Kwerps (P 73) : zang essel, Kad.
  Meerbeek (P 78) : 1556 hooghe eeusels.
  Kersbeek (P 98) : kerkeusel (MARTENS).
  Kerkom (P 101) : 1470 droege eussel; 1428 haver eussel; 1450
  kalver eussel; 1454 sconinx eussel; 1470 stringeleeussel (MARTENS).
  Rummen (P 107a) : 1650 't hussel veldt (VAN DYCK).
  Ukkel (P 122): 1570 d'eeusel; 1447 bies eeussel; 1463 barre eussel
  (VAN LOEY).
  St.-Joris-Weert (P 130) : 1724 bieseusel; 1758 brie eussel.
  Overijsche (P 133) : 1533 een dachrnael beempts in d'eusele.
  Tienen (P 145) : 1345 eselweyde (twijfelachtig).
   TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  295
  
  VAN LOEY ( 1) heeft, op afdoende wijze, aangetoond dat
  eeuwsel een afleiding is, met suffix -sel, van het werkwoord
  eeuwen, ,,voeren", KIL. pascere, ,,laten weiden". Hij vergelijkt gevat met etsel (zooveel als een synoniem van eusel;
  zie beneden), op dezelfde wijze afgeleid van etten, ,,beweiden, laten afgrazen". De beteekenis van eeuwsel en etsel
  is dus : ,,iets dat dient voor grazing van het vee" (vgl.
  voedsel, van voeden).
  Van hetzelfde ww. eeuwen bestond ook een afleiding
  met suffix -te (2) : eeute, eute, ook synoniem van eusel.
  STALLAERT, Gloss., i. v. eeute, haalt een paar teksten aan
  uit Lummen, Limb. :
  1439 een eute gheleghen tOesterhoven (onder Lummen);
  1471 ende noch een eeute met een beloeck gelegen neven ... , ende noch
  iij zillen lantz gelegen aen die twee boeken ... , ende dat eute ende die
  iij si:tlen belast staen ... met enen Rynsche gulden, ende dat eeute met
  enen d., ende die dn'.e zillen met enen d. (de oorspronkelijke brief,
  d. d. 1447), . spreekt van "twee stucken beemps").
  Dit woord vinden we terug in enkele toponiemen, gelocaliseerd in de omgeving van Lummen en verzameld door
  VAN DYCK (Bijdrage tot een topon. glossarium, 200) :
  Koersel (K 359) : 1377 1 ½ boender onder hey ende eeusel, geh.
  dat hey eeut; 1474 dat hey eut; 1377, 1474 dat calver eeut; 1474 die
  eeut aen die voert ; 1659 bempdeken geh. het eeuweth ; 1659 den hulsen
  euweth.
  Linkhout (P 46) : 1669 stuck bempts geh. den peerdts eeuwt.
  Lummen (P 51) : 1659 een sille bempt8 geh. het eweth; 1659 stuck
  erffve ghen. die euwethten.
  Buiten deze zeer beperkte streek, aan den rand van het
  euselgebied, schijnt dit woord niet voor te komen.
   Wat nu de etymologie van eeuwen betreft, waarschijnlijk
  is dit werkwoord gevormd met ouw (door analogie met
  (1) Studie over de Nederlandsche PJaatsnamen in de gemeenten
  Elsene en Ukkel (1.931), lll.
  (2) Voor de afwisseling -sel, -te, vgl., in Vlaamsche dialecten,
  baksel, bakte; brouwsel, brouwte; groensel, groente; enz.
  296
  
  JAN LINDEMANS.
  weiden, grazen) en het zou dan beteekenen "op de ouw
  laten weiden". Er kunnen phonetische bezwaren tegen deze
  etymologie opgeworpen worden. Maar welke was de uit-·
  spraak, in de verschillende dialecten, van het woord e'USel?
  Afgaande op relatief vroege grafieën met ui en ei, in ZuidBrabant, zouden we aldaar een tweeklank [pj] kunnen ver-·
  moeden, umlaut van ou (vgl. Boudin, waaruit Boidin en
  de f.nn. Boyens, Buyens, Baeyens, Beyens, die ook allemaal pogingen zijn om op correcte of hypercorrecte wijze
  den tweeklank [M] weer te geven).
  Etting. Etsel.
  De tegenhanger, in Vlaanderen, van het Brabantsch
  eusel, is etting. Het heeft dezelfde beteekenis : ,,weiland
  van mindere hoedanigheid dan een meersch, dienende tot
  grazing van het vee". Het beteekent soms ook "recht van
  beweiding" (zie Mnl. Wdb.). Het werd afgeleid. van etten
  (faktitief van eten), ,,laten afgrazen".
   Het woord is thans zoo goed als vergeten. Joos, Waasch
  Idioticon, geeft het nog op met de beteekenis : ,,vruchtbare akker langs de vaart of de meerschen gelegen", maar
  merkt op dat die akkers vroeger wel weiland zullen geweest
  zijn. Uit de rondvraag van de Leuvensche dialectcentrale·
  blijkt dat het nog bekend is, met de beteekenis "weide",
  te Sinaai (I 209) en Overmere (I 253) ; ,,nat land", te Oostroozebeke (0 4) ; en in de samenstelling "dijkgrasetting",
  te Lichtervelde (H 117). Als relicten van de vroegere algemeene verspreiding in vVest- en Oost-Vlaanderen, noteerden
  we het toponiem ettinge, hettynghe, de ettingen, op rle volgende plaatsen :
  In West-Vlaanderen (DE FLOU, IV 69-71), te Klemskerke (H 23):
  
  ± 1300 scaep hettinghe, Jabbeke (H 32), Varsenare (H 34), Loppem
  (IJ 68), Torhout (H 116), Wingéne (H 119), Koolskamp (H 120),.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  297
  
  Tielt (H 123), Beernem (H 183), Markegem (0 3), Oostroo.zebeke(0 4), Ooigem (0 76), St.-Baafs-Vijve (0 77), Vichte (0 83), Pittem
  (0 42), Moorslede (0 78), Bavikhove (0 86) ;
  In Oost-Vlaandern (DE POTTER en BROECKAERT ; Kadaster en
  andere bronnen), te Maldegem (I 154), Adegem (I 153), MoerbekeWaas (I 170), St.-Pauwels (I 174), Kruibeke (I 182), Mendonk
  (I 198) : 1660 verbernerde hettinghe; Desteldonk (I 199) : 1600
  allemans hettinghe; Wondelgem (I 201), Zaffelare (I 204), Zeveneeken (I 205), Sinaai (I 209), Drongen (I 231), Baasrode (I 260a) :
  1787 de blanckettinghe; St.-Gillis-Dendermonde (I 264) : 5 verschillende plaatsen ; Malderen (I 274) : 1470 ettingen; Nazareth
  (0 18), Oosterzele (0 30), Munte (0 36), Scheldewindeke (0 36),
  Balegem (0 38), Èrondegem (0 61), Mere (0 66), St.-LievensHoutem (0 140).
   Het was nochtans geen onbekend woord in Brabant"
  vermits een "Plakkaat van Brabant", a 0 1590, kon voorschrijven, ten voordeele van de bedijkers :
  "Dat de landen bij haer bedijkt sullen ten eeuwighen daghen
  vry gebruyct worden, sonder subject te wesen tot eenighe naerweyden oft gherneyn ettinyhen, die eenighe souden moghen pretenderen" (STALLAERT, GJoss., i. v. ettinge).
  Het schijnt in levendig gebruik geweest te zijn op den
  oostelijken rand van de Antwerpsche Kempen, zooals blijkt
  uit volgende excerpten van Dr. J. GoossENAERTS betreffende Kalmthout (K 201) en een toponiem Ettingen, te
  Rozendaal (K 174).
  1539 een ettinge oft heyvelt gen. den Peertsbemt (Gedenkschr.
  Esschen-Kalmthout, 1935~ bl. 8-9); 1663 allen thout staende aende
  hcyvelders of ettinghen ; 1683 suerweyden, ettingen oft quade rouwe
  velders; 1686 suer-weyden geschat op 120 guld. het bunder, d'ettinghen ende gagelvelden, die by naer soo slecht syn als de heyde, d'een
  bunder door d'ander, op 30 guld. (Gedenkschr. E. K., 1934, 42).
  Waaruit men zien kan dat een etting aldaar een weiland was van
  de geringste hoedanigheid.
  Als toponiem, te Kontich (K 283) : 1597 d'ettingwelt, ROEL. ; .E mblem (K 290) : 1652 de ettinghe, ROJ<.}L. ; Kessel (K 292) : de
  hett1:ng, Kad.
  In de omgeving van Brussel en in den zuidwestelijken
  
  :298
  
  JAN LINDEMANS
  
  J10ek van Bra_bant, waar eu.sel weinig of niet voorkomt,
  ·vindt men daarentegen etting :
  Assche (0 162) : 1539 weyde oft eetinghe ... geh. tbynet eeussele;
  Neder-Over-Heembeek (P 60) : 1560 van der ettinge.
  Evere (P 60a) : 1277 ettinghe.
  Teralfene (0 155) : 1377 ettinge die men heet coe eeussels.
  Vollezele (0 241) : 1429 d'ettinghevelt.
   In hetzelfde kwartier van Brabant bestond ook het woord
  ,e-tsel, waarop VAN LoEY, Top. Elsene, 111, voor 't eerst de
  aandacht vestigde. Het is een synoniem van ettiny en eeu.sel,
  en op dezelfde manier gevormd als dit laatste. Bij de teksten
  door Van Loey voorgelegd (betr. Anderlecht en Molenbeelr,
  0 178 en 178a), kunnen we nog voegen :
  1356 de etselen ende de maeybeemde die desen hove (te Boenberghe,
  :St.-Lambrechts-Woluwe, P 68) volghen; - de beemde ende etselen
  (Hof te Ransvoert, Molenbeek), Landb. St.-Jans-Hospitaal.
  Etterbeek (P 66a) : 1641, 1684 het etsel (toponiem).
  Pamel (0 158): 1406 3 ½ d. etsels gel. ten streetkenne tusschen beide
  .heelbeken.
  Vermelden we ten slotte nog de samenstellingen ette·meersch (plaatsnaam a 0 1281, te Avelgem, FL. IV 68) en
  -etweide (STALLAERT, Gloss.).
  Pasch.
  Ten Zuiden van het bände-gebied, in het Rijnland, gren'.Zend ten Oosten aan het bitze-gebi.ed, ligt een streek waar
  het gebruikelijk woord voor grasland päsch, pesch, is. Het
  :is een ontleening aan Lat. pascuum, ,,weide", misschien
  -(maar niet noodzakelijk) een relict van de Romeinsche
  ·heerschappij aldaar in 't begin van onze tijdrekening.
  In het Nederlandsch taalgebied komt pasch ook voor,
  ,als benaming van grasland. Het leeft thans alleen voort in
  ,enkele plaatsnamen, verspreid over het geheele land, zonde.r
  ,dat men ergens (tenzij in de streek van Eupen) van een
  
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  299
  
  ,compacte groep zou kunnen gewagen, zooals wel het geval
  is met de boven behandelde benamingen. Wij zullen hier
  -dan ook geen Romeinsche relicten in erkennen, maar wel
  .sporadische ontleeningen aan Lat. pascuum (cf. Mlat.
  pascum), een woord dat veelvuldig gebruikt werd in de
  latijnsche oorkonden. Naast pasch en paasch ontmoet men
  ook paasker, pescher, uit Mlat. pascarium. Hier volgen de
  pasch-toponiemen die we aang~troffen hebben.
   In de Provincie Luik (volgens de Jijsten van VAN DE WIJER en
  LANG0HR, in Meded. VJa. Top. Ver. Leuven) :
  Aubel (Q 249) : pesch.
  Homburg (Q 250) : pitsche.nbrock.
  Gemmenich (Q 251) : p eschke; peskeren, p eischkere.
  B a len (Q 279) : der pesch.
  Eupen (Q 284-) : pechgen; peschhof; - 1689 'in de pesch {VAN
  DYCK}.
  In Belgisch-Limburg :
  Leut (Q 6) : de pas, Kad.
  Vucht (Q 8) : de pes, Rondvraag.
  Hoeselt (Q 77) : 1511-32, 1574 op den pass, U. P.; op den pas, paschbrugge, Kad. (gesproken : paas).
  Bilzen (Q 83) : 1596 b1:j den pas, CuvELIER en HuYSMANS, Top.
  s t,udie ... Bilsen, 151 (1).
  Gors-Opleeuw (Q 153) : op den pa8t, Kad.
  Groot-Loon (Q 156a) : 1545 pasgracht, U. P. (2).
  Henis (Q 158a) : alt hoesselt pas, Kad.
  Heks (Q 164) : 1385 passerbampt, 1443 passcherbampt, U. P.
  Koninksem (Q 167): 1397 in loco di:cto de passe, U. P. ; de ruttische
  p as , Kad.
  Rutten (Q 241) : de paes, Kad.
  Rijkel (P 189) : passe, Kad.
  Bree (L 360) : de pas, VAN DYCK (Bijdr. Top. Gloss., 235).
  (1) Volgen s deze auteurs bet eek ent pas hier "verbindingswe g eltje ". D eze pas is echter niet t e scheiden van d en Hoeseltschen
  pasch.
  (2) Waarschijnlijk hier een verbindingsgracht, vgl. t e Tonger en :
  1~11-32 op die passe seu fossata versus jecoram. UP. - Mogelijk
  z1Jn nog ander e van de hier opgegeven pJaatsnamen aldu s t e v erklaren.
  300
  
  JAN LINDEMANS
  
  Gerdingen (L 360a) : de pas, Kad.
  Ophoven (L 371) : 1615 vi1ff bonre lants gel. tot geystingen op de
  pas, VAN DYCK.
  Rotem (L 420) : de pas, V. D.
   In Nederlandsch Limburg en Noord-Brabant :
  Bunde (Q 96) : 1717 omtrent den pas, V.D.
  Houtem (Q 100) : de pas, V. D.
  Linden (L 112) : vogelenpas, Mil. K.
  Kuik (L 159) : 1585 groten-, kleynen vogelpasch, V.D.
  Sambeek (L 188) : 1609 den b1:esenpasch; 1585 koyenpas; 1609
  liesenpasch; 1586 nyenpasch, V. D.; - zurepas weide, Mil. K.
  Vierlingsbeek (L 190) : 1495 den nyenpas te vie.rlincxbeec, V.D.;
  zoetepas weide, zurepas weide, Mil. K.
  Maashees (L. 212) : pas 'Veld, Mil. K.
  Tilburg (K 183): 1340 van den pasghe, PRIMS (V. Med. K. Vl. Ac.,.
  1940, 633).
  Venraai (L 210) : pas, V. D.
  Helden (L 291) : 1786 pas velt, V.D.
  Neer (L 294) : 1787 wcyde gen. den pas; 1780 pas velt, V. D.
  Roosteren (L 373) : pas, V.D.
  In de Provincie Antwerpen :
  Retie (K 241) : Pas, GuYOT.
  Lier (K 291) : 15e e. aen den pas, HELSEN (Noorderwijk, 151).
  Duffe] (K 293) : 1498 opten pas, ROEL.
  Noorderwijk (K 304): 1394, 1630-1757 den pas, 1630, 1700 den
  paes ; 1635 het paschen black, HELSEN.
  Geel (K 307) : 1473 den pas, HELSEN.
  Meerhout (K 312) : 1524 in den pasch, de strate tgenepassche"
  PRIMS, 610, 612; gennepas, Kad. ; 14e e . hof te passche, aan de
  Groote-Nete, mededeeling van POTTMEYER, in FöRST. 3 II 475.
  Hombeek (K 329) : 1625 aent pasgat.
  St.-Katelijne-Waver (K 331) : 1437 aen de pas, HELSEN; Pasbrug, Kad.
  Oppuurs (I 267) : paessche veld, Kad.
  Puurs (I 268) : pa~chbosch, HELS.
   Lippeloo (I 270) : 1685 de gemeijne pa.eschen ; den paeschen bosch ;:
  de paesch heyde, Kad., VAN ELSEN, Plaatsnamen te Lippeloo. Waarschijnlijk gaat het hier, te Lippeloo, Oppuurs en Puurs om
  één gemeenschappelijk weiland geheeten pasch, op de grens van
  de drie gemeenten. In die streek was ook een familie van Paeschen.
  [·
  
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  301
  
  In Zuid-Brabant :
  Merchtem (0 69) : passe briel, Kad.
  Mazenzele (0 71) : 1377 op den paersch.
  Assche (0 162) : ca. 1400 van den opsta,lle en,de van den passche.
  St.-Kwintens-Lennik (0 238) : Groote- en cleyne paesschens
  cauter, Kad.
  Vollezele (0 241) ~ 1233 in loco qui dicitur paeskert.
  Oetingen (0 242) : 1705 den pasquier.
  St.-Martens-Lennik (0 245) : 1364 ten paeschuse.
  Beert (0 285) : 1429 te peesschergate.
  Tielt (P 38) : 1614 de strijke oft passe.
  In Oost-Vlaanderen :
  Zelzate (I 165) : paskens, Kad.
  Stekene (I 171) : 1668 pae8hoeck, P. B.
  Vrasene (I 177) : de peysch, Kad.
  In West-Vlaanderen (DE FLOU, XII 224-226)
  Zuienkerke (H 8) : 1554 paesbrugghe.
  Klemskerke (H 23) : 1850 paas panne steert.
  Veurne (H 34) : 1147 paas.
  Ruddervoorde (H 72) : 1484 paes mersch; 1726 paesbo8ch.
  Lichtervelde (H 117) : ± 1500 paes leernpit (1).
  Passchendale (N 77) : 844-64 Pascandale, XII 410 (2).
  Moorsele (N 87) : 1402 peskerre, XII 621.
  Wevelgem (N 139) : 1798 paescherij, XII 224.
  Lauwe (N 143) : 1242 pesscherie, XII 559.
  Ingooigem (0 181) : 1713 paes dries.
   Deze lijst is wel voor aanvullingen vatbaar. Er ontbreekt
  o.a. een plaatsnaam molenpasch, waarvan het bestaan toch
  kan vermoed worden uit den bekenden f. n. van Molenpas
  (Meulepas). Wij beweren ook niet dat al de opgegeven
  namen het bestanddeel pasch, ,,weiland", inhouden. In
  enkele er van zullen we wel Mnl. pas, passe, ,,doorgang,
  toegangsweg, verbindingsgracht", moeten herkennen; andere kunnen samengsteld zijn met den pers. n. Paas
  (1) Paes kan ook pers. n. zijn: 1466 Blasius Paes poldere (Westka.pelle); 1542 Joris Paese land (Gijverinkhove); Paes is dan een
  verkorting van Paeskier, Fr. Pasquier (Lat. Paschasius).
  (2) Volgens MANSION, Verrn. Best., 127, bijgetreden door ÜARN0Y, Dict., 452, samenstelling m et pers. n. Paska.
  302
  
  JAN LINDEMANS
  
  (Paschier, Fr. Pasquier, van Paschas,i us). Het is ook niet
  gemakkelijk te zeggen of we hier overal met "weiland" tedoen hebben. In de meeste gevallen zal dat toch wel zóó
  zijn, en wel "open grasland" in het nog woest liggende veld,
  met hier en daar kleine boschjes en boomengroepen. Deze.
  laatste omstandigheden, die ons nochtans van accidenteelen
  aard schijnen, noopten GALLÉE (N. G. N. III, 352),
  WINKLER (De Nederlandsche geslachtsnamen, 162), HEUVEL (Volksgeloof en Volksleven, 272, geciteerd door
  MoERMAN, N. G. N. VII, 13) als bepaling van pas(ch) op te
  geven : ,,bosch van laag hout", ,,boschje, groepje hoornen
  in open veld". Het essentieele in het primitief begrip pasch
  moet zijn : ,,open weiland, met of zonder boom- of struikgewas", dus pascuum. Dit sluit niet uit dat zulk weiland
  achteraf kon geheel of gedeeltelijk omtuind worden of
  veranderd in boschjes.
  Zittert.
  Een eigenaardige benaming voor grasland is nog Z'ittert.
  De verspreiding van dit woord ziet er als volgt uit :
  Sittard, in Ned. Limburg (Q 20) : 1157 Sitter, FöRST. II 743;
  waarbij behoort 1144- Bruochsittert (Broeksittard, L 434a, gemeente
  die aan Sittard grenst).
   In Belg. Limburg : Vucht (Q 8) : de sittaerd, Kad.
  Hoeselt (Q 77) : het sittert, Kad.
  Wellen (Q 78) : 1604 sittertstrate, U. P. (In verband denkelijk
  met volgende plaats.)
  Vliermaal (Q 80) : 1385 pratum cleyn zittart, U. P. ; groot- en
  kleyn s1:ttaertveld, Kad.
  Kerniel (Q 152) : groot zittard, Kad. (De twee volgende plaatsen
  behooren ws. hierbij.)
  Borgloon (Q 156) : 1404 sittert, U. P. ; sittaert weide, sittaert veld,
  Kad. ; Sittard, GuYOT.
  Overrepen (Q 157a) : 1273 bi de s#tert, boven dat alde sittert,
  an de grote sittert, de cleen sittert, U. P.
  Halen (P 48) : groot zittae.rt, Kad.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  303-
  
  In Noord-Brabant : Velp (L 109) : Zitterd, Mil. K.
  Oerle (L 224) : 1342 ter zittert, PRIMS, Med. Vl. Ac. 1940, 631 ;
  Sittard, Mil. K.
  Maarheze (L 234) : Zittert, Mil. K.
  's Hertogenbosch (K 150) : 1641 die sittaert, VAN DYCK.
  Gilze (K 182) : 1687 aen de sittaert, V. D.
  In de Antwerpsche Kempen :
  Vorselaar (K 267) : 1430 zitterthage, PRIMS, Bijdr. XIX. (In verband met volgende plaats.)
  ·
  Poederlee (K 270) : Zittaert, GuYOT ; Zittaertsche heyde, - veld,
  Kad.
  Meerhout (K 312) : 1524 tsittaert, tsittaertbroeck, PRIMS, M. Ac.,
  600 ; Zittaert, Kad.
  In Zuid-Brabant : Zemst (P 5) : sitterveld, Kad.
  Zittert-Lummen (P 153) : 1132 Zetrud; 1139 Seytruth, 1187
  Setrut, enz. (zie BAYOT, HTD, 1939, i42).
  Outgaarden (P 154) : zittaartveld, Kad. (In verband met vorigen
  naam).
  Rillaar (P 35) : sitterstraet, Kad.
  Deurne-bij-Diest (K 354) : 1647 den sittert, VAN DYCK.
  Opwijk en Merchtem (0 68, 69) : 1226 decimam in suttert, 1450
  sittert. (Op de grens van beide gemeenten.)
  Assche en Bekkerzeel (0 162, 168) : 1296 zittert (evenzoo).
  Itterbeek (0 176) : 1356 sittert.
   Beersel en Dworp (nu Lot) (0 255, 256, 289) : 1321 zittert, 1496
  zittart (evenzoo).
  In Oost-Viaanderen : Denderleeuw (0 148) : 1700 zuttert.
  Denderwindeke {0 235) : de sitters, Kad.
  Zottegem (0 117) : 1520 groote zittert, 1654 sof.teghemschen suttert,
  1675 breyveltschen zutter, P. B.
  Verder westwaarts schijnt zittert in de toponymie te
  ontbreken. Evenmin komt het voor in Noord- en Westvlaanderen (1). Daarentegen zegt FöRSTEMANN 3 II 743
  dat er ook sittard's in het Rijnland te vinden zijn, o.a. 1234
  sittere, in den kreis Bersenbrück, en 793, 796 sitroth silva,
  {l) Een Zuttershoek, GuYOT, te Bellem, {I 188) en een zitterkin,
  Fl. XVIII, 514, te Oekene (N 40), zijn wellicht te verklaren met
  mnl. sitter, sutter, ,,schoenmaker".
  304
  
  JAN LINDEMANS
  
  geïdentificeerd met Röttgen bij Wehl, kr. Grevenbroich (1).
  A. BAYOT (2) heeft zijnerzijds aangetoond dat plaatsnamen van dit type ook voorkomen in Wallonië en NoordFrankrijk, namelijk seru, sairu, soiru (5 plaatsnamen in
  Henegouwen, één in elk van de Fransche departementen
  Nord, Pas-de-Calais, Aisne, twee in het dep. Meuse), serou
  (één in Waalsch-Brabant en in de prov. Luik), seuru
  (Heneg.), seureu (Luxemburg), seuri (2 in de prov. Namen),
  séri (Heneg.).
  Hier kan nog aan toegevoegd worden : 8etrez, een JJlaats
  tusschen Hardinghen en Hermelinghen (Pas-de-Calais), van
  welke DE FLOU, XIV, 507, volgende oude vormen mededeelt : ue e. 8eithrut, 1286 8etru, 13e_14e e. sittru, 1907
  setrez (3).
   Ongetwijfeld ig zittert een naam voor grasland. Zooals
  men in onze lijst kan zien (en ook kan afleiden uit enkele
  bepaalde gevallen door BAYO'l' ontleed) liggen de zitterts
  dikwijls op de grens van twee of meer gemeenten. Zoo
  kwamen wij er toe het begrip zittert te omschrjjven met
  "grensweide" (4). Evenwel, bij het beschouwen van andere
  voorbeelden moeten we besluiten dat "grens" niet tot de
  essentie van een zittert behoort, daar alle aldus genaamde
  ( 1) D e identificeering met Röttgen steunt denkelijk alleen op
  een verkeerde interpretatie van -roth in Sitroth. De vorm Sitroth
  (silvam que dicitur sitroth, cum pascuis, perviis, aquis, piscationibus, ... ) wordt gevonden in twee handvesten, resp. van 793 en 796,
  in het Oartul,arium Werthinense, geschreven, volgens LACOMBLET,
  die de stukken uitgaf (Niederrheinisches Urkundenbuch, I nrs 3
  en 5), in de 10e.ue eeuw. De spelling lijkt verjongd t,e zijn.
  (2) A. BAYOT, Notes sur Ie francique *setr-uth dans la toponymie
  de la Gaule romane septentrionale, in Hand. C. T.D., XIII (1939),
  141-149. - J. HERBILLON vestigde onze aandacht nog op een
  siroux te Seilles, prov. Luik : bois de Siroux (D. BROUWERS, Cens
  et rentes ... Namur 13e s ., p. 175), Ze Siroux, aflluent du ruisseau
  de Velaine (A. DE RYCKEL, Riv. de la prov. de Liège, 89).
  (3) Setru, plaats bij Ferques, door DE FLOU afzonderlijk geciteerd,
  is niets anders dan dit Setrez.
  (4) Toponymie van Opwijk, nr 1544 (1930); Toponymie van
  Beersel nr 251 (1935); Toponymie van Bekkerzeel, nr 72 (1940).
  TOPO~YMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  305
  
  plaatsen niet op een grens tusschen gemeenten liggen. Bovendien geeft die bepaling geen enkel uitzicht op een mogelijke etymologie. Het Oudfriesch swithe "grenslijn", waarbij
  volgens FöRSTEMANN 3 , II 743 sithroth zou behooren, kan
  bezwaarlijk in aanmerking komen; wel bestaat Mnl.
   .swette, zwette, swetsloot, :,grens, scheiding, grenssloot", men
  ziet echter niet hoe sitter een andere Nederlandsche vorm
  zou kunnen zijn van dit woord.
  ÜARNOY (l) en MANSION (2) nemen aan dat setrod een
  collectief op -od is, afgeleid van *setr, en dan de beteekenis
  .zou hebben van "verzameling van runderhutten". Voor
  -dit gepostuleerde *setr verwijst men naar het bekende
  Noorweegsch setr, smtr, .,zomerweide voor het vee, hut in
  de zomerweide" en naar Ags. set, dat ook "runderstal"
  kan beteekenen. Maar of daarmede de mogelijkheid van
  het bestaan te onzent van *setr voldoende bewezen wordt,
  mogen we wel betwijfelen. Aan Ags. set beantwoordt ons
  .zate (zooals in stamzate, eenzaat, Mnl. cotsate, pl. n. Zelzate)
  met mogelijken bijvorm zete. Men ziet niet goed waar de r
  van setr (die volgens MANSION bij den stam behoort) dan
  ·z ou vandaan komen. - Een ander bezwaar tegen deze
  -e tymologie is de zin "verzameling van runderhutten", die
  met de historische werkelijkheid, waarop de naamgeving
  berust, niet kan strooken. Hutten voor het vee in de weide
  ·h ebben, te onzent, niet bestaan, om de goede reden dat men
  het 's avonds naar haar stallen, in het dorp of op de hoeve;
  dreef, die nooit ver afgelegen waren (wat b.v. niet het geval
  is met de bergweiden in Noorwegen en elders).
  ÜARNOY en J\fANSION waren overtuigd dat setrod een Germaansch woord was en dan was er ook niets anders op te
  vinden dan dit hypothetisch Onl. .*setr. BAYOT (3) heeft
  (1) A. ÜARNOY, Origine des noms de lieu des Environs de Bruxelles, 37, 91 ; - Dictionnaire, i. v. Zetrud.
  (2) J. MANSION, Voornaamste bestanddeelen, 146.
  (3) Op. cit., 142.
   20
  
  306
  
  JAN LINDEMANS
  
  die etymologie aanvaard op het gezag van de twee meest
  vooraanstaande N ederlandsche toponymisten. De groote
  revelatie van Bayot's bijdrage was nochtans dat *setruth.
  een veelvuldig voorkomend toponymiem was in de noordelijke Romaansche gewesten ; de reeds aanzienlijke lijst van
  Bayot zou, dunkt ons, bij verder onderzoek in NoordFrankrijk nog kunnen aangevuld worden. De vraag moet
  dan ook gesteld worden : is setruth niet Romaansch en is de
  ontleening niet in de omgekeerde richting 1
  Die vraag dringt zich te sterker op, daar wij aangetoond
  hebben (tegen MANSION's theorie) dat het suffix -oth, -uth,.
  niet van Germaanschen oorsprong is, maar een ont]eening,
  aan het Romaansch, alwaar het de normale ontwikkeling is
  van -etum, via -edo > -eido > -ido, -ith, -oth, -uth ( 1) ; en
  dat nog andere toponiemen van dit soort, zooals Asnoth,,
  Tioloth, Bossut, Rosut, enz., in hun Romaanschen vorm
  overgenomen werden.
  Het woord dat, ons inziens, ten grondslag ligt aan seitruth,
  is het Ofr. seiture, uit Mlat. sectura, segatura, afleiding van
  Mlat. secare, ,,maaien" (2). GoDEFROY, Dict. de l'anc. l.
  française, kent de vormen seiture, seyture, secture, sectuyre,,
  seipture, soiture, soipture, soicture. De beteekenis is : ,,mesure de pré, ce qu'un homme peut faucher en un jour" ;.
  dus hetzelfde als Mnl. dachmaet; - ook: ,,verplichte maai-dienst van een leenman tegenover zijn heer", ,,messium
  sectura, seu servitium quo vassalli vel tenentes debent
  secare mesRes aut prata dominorum suorum" (DucANGE).
  Het spreekt vanzelf dat een "dachmaet" weiland niet
  ( 1) J. LINDEMANS, Etymologie van Assenede, Assent, Astene, in
  Feestbundel H. J. van de -Wijer I, 158, 168 (1944).
  (2) Zie DucANGE, i. vv. secare, secatura, sectura prati, sechoirata,
  sechure, sectorata ; - deze woordfamilie niet te verwarren met
  Mlat. seyterata, van sexterata (DucANGE), Ofr. sesteree, seterée,.
   seBtrée (GoDEFROY), ,,champ pour lequel il faut un setier de semence ou qui doit un setier de rente", dus Mnl. vatsaet.
  1
  
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  307
  
  ergens geïsoleerd lag, maar integendeel met andere 1,dagmadep" een tamelijk uitgestrekt complex van maaiweiden
  kon uitmaken, zoodat men aangewezen was op een collectief, om zulke plaats aan te duiden.
  Uit *segatur-id- (vorm waarvan geen voorbeeld bewaard
  werd in de oorkonden) ontstond, in de 9e e., *seiturid
  (evenmin in oorkonden) en, mits elisie van de onbeklemtoonde u en de verdere phonetische ontwikkeling van het
  suffix, seitrilth of seitroth (naargelang het dialect). Het is
  ook goed denkbaar dat deze plaatsnamen rechtstreeks, in
  deze vormen, ontstonden in de 9e e., dus eenvoudig se1:ture
  +-uth of -oth. Het is in dezen vorm dat het woord overgenomen werd in de aanpalende Germaansche gewesten, om
  zekere complexen van maaibeemden aan te duiden, waar
  bepaalde personen een recht van één dag maa,ien konden
  doen gelden. Een zittert was dus aanvankelijk een "gemeenschappelijke maaiweide".
  Een paar andere ontleeningen
  aan het Romaansch.
  In het Noordwesten van Vlaanderen treft, men, in verschillende gemeenten, den plaatsnaam praat aan. DE FLOU,
  XII J 152-1170, geeft er een heele lijst van, alsmede composita, gelocaliseerd in de volgende gemeenten :
  Aardenburg (I 125), Heille (I 125a). Middelburg (I 126), Watervliet (I 133), Oedèlem (I 153), Maldegem (I 154), Adegem (I 155),
  St.-Laureins (I 156), Vlissegem (H 6), Dudzele (H 12), Oudenburg
  (H 24), Ettelgem (H 25), Westkerke (H 26), Roksem (H 27), Meetkerke (H 30), Jabbeke (H 32), Snellegem (H 33), Sijsele (H 41),
  Gistel (H 54), Aartrijke (H 66), Loppem (H 68), Beerst (H 104),
  Vladsloo (H 105), Werken (H llO).
  Elders is praat uiterst zeldzaam. Wij noteerden alleen :
  St.-Gifös-bij-Dendermonde (I 264) : ca. 1700 pratevelt.
   Oetingen (0 242) : 1626 weyde gen. den praet.
  308
  
  JAN LINDEMANS
  
  Meerbeek (P 78) : 1551 den praethof.f.
  Huldenberg (P 131) : 1523 den praets, 1527 opte praetse, 1533 die
  praetse, VAN DYCK.
  Wij hebben hier natuurlijk te doen met een ontleening
  van Mlat. prata, ,,weide". Die ontleening schijnt, in WestVlaanderen, geschied te zijn in de 10° eeuw, vermits we
  reeds vinden, in 961 : in parochia Sancte Marie terra prat
  (Praat, te Oedelem). Het invoeren van dien vreemden naam
  schijnt verband te houden met de indijking van nieuwe
  poldergronden, waar ook franschtalige abdijen kunnen bij
  betrokken geworden zijn.
  Een diminutiefvorm van pratum, pratellum, gaf in het
  Ofra. pradel, prayel, proyel, preël, - pridel, priël, - préan.
  In Middelnederlandsche literaire teksten komt dit woord
  voor, met grafieën praeyeel, proyeel, prieel, preyeel, enz.
  (Mnl. Wdb.); de eerste beteekenis is : ,,grasveld; stuk
  grond bij een huis, waar gras groeide en waar men een
  paard kan laten grazen"; de latere : ,,loofhutje in een
  tuin".
  Het is veelal met de eerste beteekenis dat dit woord in
  toponiemen aangetroffen wordt. Aldus :
  Pradeels, gem. in Fransch-Vlaanderen (N 157) : 1208 pradeles,
  1299 praieles, enz., F. XII 1149.
  Nieppe (N 167) : 1624 pradeel meersch, F. XII 1152.
  Volkerinkhove (b 18) : 1494 tprayel, F. XII 1171.
  Adegem (I 155) : 1641 bosch gen. het priael, F. XIII 14.
  Emelgem (N 46) : 1551 de eeke boornbusch gheh. tprijeel, ib. 15.
  St.-Kruis (H 38) : 1439 stede tpn:eel, ib.
  Brugge (H 36) : 1557 tprieelken, stuk land te St.-Pieters-op-denDijk, ib.
  Loo (N 21) : 1723 landt gen. de pryeelkens, ib. 16.
  Hekelgem (0 153) : 1686 paradellen meersch; op de grens Liedekerke-Teralfene, dus hetzelfde als de twee volgende.
  Teralfene (0 155) : 1456 de predelle, 1648 de pardelle.
   Liedekerke (0 175) : 1650 de bardelle.
  Assche (0 162) : 1356 prudeel ( = pr'idel, met, ronding van i) ;
  1642 pryeelken.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  309
  
  Ternat (0 166) : prieelstraatje, Kad.
  Leefdaal (P 81) : 1534 den prael (waarschijnlijk : pra-ël).
  Heverlee (P 89) : 1491 de predelle.
  Hemiksem (K 279) : 1660 het prieel, RoELANDS.
  Kontich (K 283) : 1765 prieelbosch, R.
  Niel (K 286) : 1725 prueelken, R.
  Boom (K 287) : 1726 praweel, 1733 hoogh prieel, pruweel, R.
  Noorderwijk (K 304) : 1490 perdelle, HELSEN.
  Het is duidelijk dat die namen in verschillende tijden
  en omstandigheden in gebruik kwamen.
  Toevallige benamingen voor grasland.
  In de dialecten komen, in grootere of kleinere expansiegebieden, nog een aantal woorden voor om "grasland" aan
  te duiden. Enkele daarvan hebben een wel bepaalde beteekenis, zooals boomgaard, bogaard, bongerd, ,,ingesloten grasland bij een hof, beplant met fruitboomen" ( l) ; of nog
  bleek, bleik, ,,grasvald waarop men het linnengoed te bleeken
  legt" (2), zooals de toponymie, aan de oevers van de rivier,
  even buiten een stad, weiland kent dat raam heette (3),
  herinnerend aan de "ramen" waarop de wevers, in vroegere
  tijden, aldaar hun weefsels te drogen en te bleeken opstelden.
  E;r zijn dus woorden die maar toevallig "grasland" beteekenen en die, aanvankelijk, een andere beteekenis
  hadden. Aldus a11e woorden die den zin "moeras, drassige
  bodem" inhouden. Het moeras werd, door passende afwatering, drooggelegd en dan veelal als weiland gebruikt. Het
  meest voorkomende woord is broek, dat etymologisch onge( 1) Ook gewone benaming van ingesloten weiden zonder hoornen,
  te St-Pieters-Rode (P 32), volgens een inzender op de rondvraag
  Dialectcentrale Leuven.
  (2) Maar ook eenvoudig : ,,grasplein" ongeacht of er gebleekt
  wordt of niet.
  (3) Naar de rondvraag is raam, te Brustem (P 178), nog een gebruikelijk woord voor "weide".
   310
  
  JAN LINDEMANS
  
  twijfeld "moeras" beteekent, maar dat in de plaatsnamen
  dient verklaard te worden als "drooggelegd moeras" : waar
  een broek voorkomt, treft men afwateringsgra.chten. Noodzakelijk is niet al wat broek heet "grasland" . Nu nog leeft
  het woord broek voort vooral in de polders en aan de groote rivieren; het broek ligt dan in zijn dijken om, in den
  Winter, bevloeid te worden. Ook watering, wetering, eigenlijk "afvoer van water door middel van slooten" is een
  gebruikelijk woord voor "hooiweide" in Limburg : naar de
  rondvraag, te Hamont (L 286), Neerpelt (L 312), Overpelt
  (L 314), Hechtel (L 352), Groote.:.Brogel (L 356), Bree
  (L 360), Opglabbeek (L 416), Genk (Q 3), Lanaken (Q 88).
  Zeer talrijk zijn de woorden die "moeras, natte bodem"
  beteekenen, vertegenwoordigd in de toponymie en dan
  natuurlijk als namen van weiland ; meersch is er een zeer
  sprekend voorbeeld van. Andere zijn : moorter, meurter,
  moorte ; - mose, moeze ; miere ( 1) ; mijle, mele, hooimille ;
  polse, pilse, pulse (2). Dit laatste woord is nog in gebruik te
  Lapscheure (I 124), voor nhooiland dat onder water komt"
  (BLANCQUAERT) en te Oostkerke (H 13), voor "moerassige
  weide" (rondvraag Leuven).
  Van denzelfden aard zijn : onderland, ,,lage hooiweide
  langs 't water", te Lamswaarde in Zeeland (I 116b),
  St.-Jans-Steén (I 143) en De Klinge (I 145) (BLANCQ.) ; valeie, ,,hooigras aan kreken", te Oostburg (I 123), Aardenburg (I 125), IJzendijke (I 128), St.-Kruis (I 129) (BLANCQ.).
   Met schoor, schor, wordt thans nog, op beide oevers van
  de Schelde, van Dendermonde tot de zee, het weiland aangeduid dat tusschen den stroom en de dijken ligt. De aan(l) Vgl. Eng. mire; in pl.nn. : de miere (Wondelgem), de mieren
  (Parmel, ter mieren (Vollezele), den overmiP.r (Jette), Mierenbroek
  (Brussegem), Mierendonk (Grimbergen), Mi erenbosch (Londerzeel),
  Mierlo, Mierde, enz.
  (2) Zie DE FLOU, XII 723-725; - DE Bo, Idioticon; - LINDE MANS, Top; van Ruisbroek, i.v. Polsbroek.
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  311
  
  vankelijken beteekenis is "aangespoeld land" (vgl. Eng.
  .share). BEEKMAN (Aanvullingen op het Mnl. Wdb., i. v.
  schor) schrijft daarover : ,,Buitendijksche kleilanden [dus :
  gelegen tnsschen dijk en stroom] heeten slikken of slikland,
  totdat zij een hoogte hebben bereikt van omstreeks den
  gemiddelden vloed. Eerst dan worden zij schorren of gorzen
  [jn Holland; gors is een bijvorm van gras en groes], waarop
  gras en andere waterplanten groeien. Zij kunnen dan beweid worden." BLANCQUAERT noteerde dit woord, in het
  huidig taalgebruik, te Weert (I 219), Hingene (I 221),
  Wintam (I 221a), EikevUet (I 221b), Ruisbroek .(I 222),
  Branst-Bornem (I 265a), Mariekerke (I 265), Kalfort-Puurs
  (I 268a), Willebroek (K 320), Heindonk (K 326) , Heffen
  (K 327), Opdorp (I 272), Verrebroek (I 150), Zwijndrecht
  (I 180), Tielrode (I 214), Steendorp (I 216), Baze] (I 217),
  Rupelmonde (I 218), Moerzeke (I 260), Appels (I 261); de
  .rondvraag van Leuven bovendien nog te Hamme (I 213),
  Grembergen (I 258), St.-Amands (I _266). In het Kadaster
  vonden we schorre-plaatsnamen te Doel (I 148), Kalloo
  (I 151), Verrebroek (I 150), Melsele (I 174), Elversele
  (I 211). In DE Bo, Idioticon, wordt het woord schor of schoor
  niet opgegeven; nochtans treffen we bij DE FLou XIV
  347-362, 365-375 tientallen toponiemen aan die getuigen
  dat dit woord ook bekend was over de geheele Vlaamsche
  Noordzeekust.
   Aan mindere beken, in Brabant .en Vlaanderen, treft men,
  hier en daar, ook kleine weiden aan die schorre heeten.
  Het gewone woord voor de aangeslibde vruchtbare kleigronden, die in smalle strepen schier alle beken omzoomen,
  is, in Brabant en Zuid-Oost-Vlaanderen, eerd, ert, hert
  (eigenlijk aard) ; wanneer het ingedijkt ligt : waard, weerd,
  wierd (van waren, ,,beschermen"). Doch aard en waard
  komen voor met ruimere beteekenis en zjjn niet noodzakelijk grasland. Hetzelfde kan gelden voor ham eigenlijk
  
  312
  
  JAN LINDEMANS
  
  "kromming in een rivier, in een weg", van daar "perceel
  gelegen in een ham, hamvormig perceel"; zeer dikwijls is
  dit wederom weiland, zoodat KrLIAAN am, amme, ham, kon
  vertalen met ,~pascuum" (zie ook DE Bo, i. v. am), maar
  noodzakelijk is dat niet, evenmin als de personificeerende
  afleidingen hammerik, hemmerik (hemelrijk), hammaard en
  het synoniem krokaard.
  Verde.r kunnen alle woorden die eenmaal gediend hebben
  om het onbebouwde, woest liggende land aan te duiden, ál plaatsen waar men, in de middeleeuwen, het vee mocht
  in drijven - , gebruikt worden om "grasland" aan te
  duiden. Aldus :
  veld, thans nog een gebruikelijk woord voor weiland te
  Kasterlee (K 273), volgens een inzender op de rondvraag
  van Leuven;
  driesch, evenzoo te Wiekevorst (K 302), Oolen (K 305),
  Meerhout (K 312), Beverloo (K 318), Wijchmaal (L 354), ·
  Peer (L 355), Bree (L 360), Opitter (L 362), Opglabbeek
  (L 416), Niel-hij-Asch (L 418) ;
  opstal, vroente, wilder, aard, heide, bruul of bricl, gavert
  groenzioaarde, braak (thans nog te Herk-de-Stad, P 50), enz.
   Rekend is de zinsven;chuiving van het woord bilk, bulk,
  in Noord-Vlaanderen. De etymologische beteekenis id
  "beluik, omheinde ruimte, ingesloten akker", en het is met
  deze beteekenis dat men het woord aantreft in de oudere
  toponiemen en dat het thans nog -voortleeft in het Roeselaarsche (DE Bo, Idioticon). ,,In Noord-Vlaanderen, zegt
  DE Bo, is het Eene weide met grachten omringd gelijk er
  daar ontelbare te vinden zijn." Ook KrLIAAN vertaalt
  bilck met "pascuum''. Het woord bilk moet in de plaats
  getreden zijn van het verdwenen meet. Wij zullen een uitvoerigere studie weiden aan de geografische vespreiding
  van dit woord in een volgende bijdrage. Het moge volstaan
  hier de plaatsen op te noemen waar het, volgens de rond-
  
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  313
  
  vraag van de Leuvensche dialectcentrale en het dialectisch
  onderzoek van BLANCQUAERT, thans nog, met de beteekenis
  ,.grasweide", in het taalgebruik voortleeft.
  Bilk : Knokke (H 2), Blankenberge (H 3), Snaaskerke (H 22),.
  Houtave (H 29), St.-Andries (H 35), Ruddervoorde (H 72), Handzame (H 114), Lichtervelde (H 117), Wingene (H 119), Watou
  (N 63), Poperinge (N 67).
  Bulk : Oedelem (I 153), Beernem (I 183), St.-Joris-ten-Distel
  (I 184), Ruüielede (I 223), Kanegem (I 224), Poeke (I 226), Vichte
  (I 227), Nevele (I 233). In deze plaatsen wordt het woord weide
  niet gebruikt (BLANCQUAERT).
  In de plaatsnamen zal men nog wel woorden aantreffen
  die "omheinde ruimte" beteekenen, gebruikt voor grasland ; het Brabantsch blok duidt echter gewoonlijk akkerland aan.
   Dan zijn er de samenstellingen met gras : 1429 tsabts
  maeygras (Dudzele, H 12), FL. I 34; thans nog maaigras,
  ,,weide die gemaaid wordt", te Ramskapelle (H 10), Nieuwkapelle (H 101), hooigras, te Knokke (H 2), Blankenberge
  (H 3), Oostkerke (H 13), Houtave (H 29), alwaar men ook
  vettegras kent ; drij.fgras, ,,weide voor jonge dieren, jaarlingweide" (Nieuwkapelle, H 101) ; gerzerie (Watou, N 63).
  In Limburg, vooral in het Maasland, gebruikt men het
  woord groes, groos, voor niet omheind grasland, gewoonlijk
  hooiweide. Aldus te :
  Zolder (K 361), Bocholt (L 317), Weert (L 289), Wijchmaal
  (L 354), Opglabbeek (L 416), Herk-de-Stad (P 50), Kozen (P 118).
  Hasselt (Q 2), Eisden (Q 7), Mechelen-aan-Maas (Q 9), Rekem
  (Q 12), Diepenbeek (Q 71), Beverst, (Q 72), Kortessem (Q 74),
  Hoeselt (Q 77), Martenslinde (Q 89), Veldwezelt (Q 91). (Rondvraag Leuven.)
  In plaatsnamen (VAN DYCK, Bijdr. top. gloss., 205) te Oorschot
  (K 187) : 1497 de prato dicto groys; Weelde (K 211) : de groes, Kad.;
  Kessel (K 292) : 1613 eenen aert geh. de ga.-;thuys groese; Neer
  (L 294) : 1788 de bree groes ; Molenbeersel (L 319) : de groes ; Kinrooi
  (L 369) : de groezen; Linne (L 376) : de nieuwe groes; Stokkem
  (L 423) : de groeskens ; Zichen (Q 179) : de groes.
  314
  
  JAN LINDEMANS
  
  Ten slotte dient nog gewezen op de plaatsnamen die aan
  een gemeenschappelijk maai- of weiderecht van de dorpsgemeente herinneren; de meest voorkomende zijn : gemeente, gemeinte , en de afleidingen van of samenstellingen
  met meen, mein (b. v. meinaard), soms vervormd tot minne
  (b. v. minnemeersch). Er zijn echter ook oudere woorden,
  zooals almeie (vgl. D. almende), bewaard in toponiemen,
  b. v. d'Almeyen (Zedelgem) , FL. I 207 ; 1690 de almuijde
  merschen (Kanegem), FL. I 208.
  Algemeene besluiten.
   1. Uit de bonte verscheidenheid van benamingen voor
  ,,grasland", treedt de trits beemd-meersch-meet op het voorplan, elk met een wel bepaald expansiegebied. Op de hisrische beteckenis van dit feit wenschen wij hier den nadruk
  te leggen.
  ·
  Het zijn immers drie woorden die ongetwijfeld Germaansch zijn; geen relicten van de Gallo-Romeinsche
  beschaving (zooals wel het geval was voor één van de
  woorden in de tegenstelling kouter-akker). Zij behooren dus
  tot den woordenschat van afzonderlijke Germaansche
  volksgroepen, die zich op onzen bodem vestigden (zij het
  dan op verschillende tijdstippen) en kunnen ons bij gevolg
  iets leeren over de ethnische samenstelling van het Vlaamsche volk.
  *Mariska (marsch, meersch, marais, marsh) beslaat een
  gebied dat zich uitstrekt van het Noordwesten van Duitschland tot diep in Frankrijk en Engeland ; bepaaldelijk behooren tot dit gebied Oost-Nederland benoorden de Maas,
  den westelijken rand van Zuid-Brabant tusschen Zenne en
  Dender, Vlaanderen beha,lve de zeekust en de Scheldemonding, Henegouwen, Artesië, Picardië. Men zal op-
  
  TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  315
  
  merken dat het noordelijke gebied van het zuidelijke ge.scheiden is door ·het Brabantsch beemd-gebied.
  *Bi-hamip- (bände, bamd, bemd) vormt een aaneenge.sloten expansiegebied van den Rijn tot de Schelde, zonder
  noemenswaardig doordringen in de aanpalende Waalsche
  .s treken.
  Het med (meet, made)-gebied strekt zich hoofdzakelijk
  uit aan de Noordzeekust en de stroommondingen.
   A. - De geografische verspreiding van *mariska levert
  een verrassende bevestiging van een der gangbare theorieën
  .(o. i. de meest waarschijnlijke) betreffende de Frankische
  veroveringstochten en nederzettingen. Volgens deze hypothese zou een groep van de Germaansche stammen die men
  gezamenlijk Franken noemde, nl. de Saliërs, vertrokken
  zijn uit de streek tusschen Zuiderzee, Vecht en IJsel, een streek dus waar het woord marsch inheenisch was; zou omstreeks 341 het Romeinsche Rijk binnengevallen
  .z ijn en, in 358, van keizer Juli.anus de barre vlakten van
  Taxandrië voor woonplaats verkregen hebben. Doch dit
  land mocht hun niet bevallen; de groote volksmassa vestigde
  er zich niet (1) en rukte, omstreeks 370, verder naar het
  Zuidwesten op, alwaar zij, in dichte gelederen, de vruchtbare streek tusschen Zenne en Leie bezette. Dit verklaart
  waarom er, in de Kempen, geen meerschn~men voorkomen;
  indien er ooit geweest zijn, werden zij weggevaagd door de
  latere beemdexpansie. Daarentegen is het kerngebied van
  -heemnamen in Zuid-V~aanderen ook het kerngebied van
  de meerschexpansie geworden. Toen, na den val van Doornik (431), de Franken verder doordrongen in Gallië, voerden
  zij er het woord *mariska mede in, dat het Fransch marais
  geworden is. M eersch, marais kan dan, naast -inghem,
  (1) De nederzetting bepaalde zich bij enkele plaatsen aan de rivieren en rondom Antwerpen. Zie de kaart van de -heemnamen in
  J. LINDEMANS, Toponymische Verschijnselim I (1940).
  316
  
  JAN LINDEMANS
  
  -incourt, een maatstaf zijn voor de Salische kolonisatie. -
  
  In Engeland kwam marsh vermoedelijk met Saksische
  kolonisten.
   B. - De verspreiding van *bi-hamip- wijst daarentegen
  op een expansie van het Oosten naar ·het Westen, met als
  uitgangspunt den Middel-Rijn, zich van daaruit ontwikkelende over Limburg en Brabant. Deze zou aldus in het
  kader vallen van wat men noemt de "Ripuarische kolonisatie", die eenige decenniën later aanving dan de "Salische" (na 400) en zich aanvankelijk bepaalde bij de bezetting van het noordelijk gedeelte van Haspengouw. Het
  totaal ontbreken van bamd of band in het aangrenzende
  Waals('h gebied, in casu ten Zuiden van de heerbaan Tongeren-Bavai, bevestigt wat wij vroeger schreven over het
  ontstaan van de taalgrens aldaar (1) : een vreedzaam
  akkoord waè"rbij het Tongersche land verdeeld werd tusschen de nieuw aangekomenen en de autochthone bevolking, met de heerbaan als grens. -- De verdere expansie
  van beemd naar het "\Vesten en het Noorden toe moet gepaard gegaan zijn met de geleidelijke ontginning, in de
  volgende eeuwen, van de boschrijke streek tusschen Gete
  en Dijle, alsmede van de Kempen. Daara2.n moeten medegewerkt hebben inwijkelingen uit het Oosten, zoowel als
  uit het Zuiden en het Noorden. De taal is er ongetwijfeld
  (ten minste in de Kempen en Noord-Brabant) West-Frankisch en dat zal wel te danken zijn aan de afstammelingen
  van de eerder zeldzame Saliërs die er hun "heem" stichtten;
  maar de kolonisten uit het Oosten brachten er het woord
  beemd, dat meersch totaal uitschakelde.
  C. - De kern van de meetnamen is te vinden in het kustgebied. Men weet dat dit land, overstroomd door de zee in
  de 4e eeuw, eerst weer bewoonbaar werd in de ue eeuw.
  (1) J. LINDEMANS, Top. Verschijnselen I, 16.
   TOPONYMISCHE VERSCHIJNSELEN GEOGR. BEWERKT
  
  317
  
  De verspreiding van meet, made, over de geheele Noordzeekust van Calais tot, Friesland, wijst klaarblijkelijk op een
  nederzetting van ingwaeoonsche volkselementen, hoofdzakelijk Friezen en Saksers. Het verschijnen van maadnamen aan de beneden Schelde hevestigt wat wij reeds
  weten over een belangrijken ingwaeoonschen inslag aldaar
  in de ethnische samenstelling (o. a. rondom Antwerpen en
  in Waasland).
  Wij hebben aldus in de trits meersch-beemd-meet een
  merkwaardige illustratie van den groei van onze taal uit
  de aanbrengsten van drie dialecten: West-Frankisch, OostFrankisch en Friesch.
  2. Het West- en Oost-Frankisch kenden beide een vorm
  van Germ. *agwjo- ; maar het toponymisch materiaal lijkt
  vooralsnog onvoldoende om een duidelijk beeld te verkrijgen van de verschillende dialectische ontwikkelingen
  -er van : aan de eene zijde uwe > ouwe, owe, oo~ aan de
  andere zijde oje > ooi. Ingwaeoonsche invloeden lieten zich
  _g elden op Houtave, Zoutenaai , Sinaai.
  8. Eusel, eute, etsel, ettintJ, zijn latere formaties , die vermoedelijk niet veel ouder zijn dan de 14e eeuw. Eusel beslaat een uitgebreid gebied binnen het oude hertogdom
  Bra.bant; eute komt alleen voor (eigenaardig genoeg!) in
  -de Brabantsche enclaves binnen het Loonsche : Lummen,
  Linkhout, Koersel; etsel beperkt zich bij een kleinen rand
  rondom Brussel ; etting is hoofdzakelijk verspreid in Vlaanderen, maar duikt ook op in het westelijk gedeelte van
  Brabant.
  4. Bernisse moet een nieuw woord zijn, opgekomen in
  ,de ue eeuw, om een bijzonder soort van grasland aan .te
  duiden, in de kustvlakte die op de zee herwonnen werd.
  