text: M. DENECKBRE
  Aspirant N.F.W.O.
  V erfransing te Gent (1793-1814)
  INLEIDING
  Degenen die zich - zowel met historische als met polemische
  bedoeling - op de studie van taaltoestanden in bet verleden toelegden, hebben, wanneer zij de Franse periode in hun analyse betrokken,
  vooral de politick behandeld die de Franse bezetters ten voordele
  van bet Frans hebben gevoerd. Dat er een dergelijke taalpolitiek
  werd gevoerd, loochent wel niemand. De « fiaminganten » ecbter beweerden dat bier de oorzaak te zoeken was van de verfransing der
  Vlaamse burgerij, waarvan de gevolgen gedurende de ganse XIXe en
  nog in de XXe eeuw zouden voelbaar blijven. De « fransquillons »,
  integendeel, terwijl zij toegaven dat er ontegensprekelijk een taalpolitiek door de overheden gevoerd werd, hielden toch staande dat die
  politiek geen doorslaggevende factor was in bet verfransingsproces
  van de Vlaamse elite, dat ze op rekening schoven van de aantrekkingskracht die van de Franse beschaving uitging.
   Merken wij alvast op dat die taalpolitiek tot nog toe niet grondig
  bestudcerd werd : men vergenoegt zich met bet opsommen vah enkele
  wetsbesluiten en decreten van algemene aard die te Parijs werden
  genomen, zonder rekening te houden met de toepassing van die
  maatregelen door ondergeschikte en locale instanties ... waar bet tenslotte toch op aankomt !
  Ook verliest men dikwijls uit bet oog dat een taalpolitiek zowel
  een gunstig , als een ongunstig onthaal kan te beurt vallen. Het gaat,
  menen wij, niet op te beweren dat een taal door dwangmaatregelen
  van hogerhand aan een bepaalde bevolking zou kunnen opgedrongen
  worden. Bij de studie van taalpolitiek, zoals bij deze van iedere politiek, moet r~kening gehouden worden met de concrete omstandigheden waarin zij zich laat gelden: zo degenen aan wie men een
  bepaalde taal wil opdringen er, geheel of voor een groot deel, vijandig tegenover staan, dan bestaat er veel kans dat die politiek in haar
  opzet misluk.t. Er moet dus rekening gchouden worden met de sterkere of zwakkere intensiteit waarmede een bevolking, in positieve of
  negatieve zin, op de gevoerde taalpolitiek reageert.
  Noteren wij ook dat de taalpolitiek niet de cnige factor is die, gedurende deze periode, de ontwikkeling der taaltoestanden conditionneert. Wij moeten (zoals wij bet voor de Oostenrijkse tijd gedaan
  hebben) rekening houden met de sociale, economische, letterkundige,
  wetenschappelijke en andere factoren die op bet taalgebeuren ingrijpen.
  In bet licht van voorafgaande methodologische bemerkingen zullen
  wij trachten een overzichtelijke schets te geven van de verfransing
  te Gent gedurende de Franse tijd.
   VERFRANSING TE GENT (1793-1814)
  
  43
  
  HET ONDER\VIJS
  Tijdens de verwarde periode 1793-1796 war en de onderwijsinstellingen van het oud regime grotendeels te loor gegaan. Talrijke kleine
  scholen verdwenen: vele schoolmeesters die, tengevolge van de financiele crisis, niet meer betaald werden sloten hun scholen, anderen werden uit hun ambt ontheven omdat zij weigerden zich naar de voorschriften der Franse overheden (vooral in zake godsdierist) te voegen.
  Door de afschaffing der kloosters verdwenen de meisjespensionnaten
  die er bij hoorden (1796); ook de colleges werden afgeschaft. De Leuvense «Alma Mater» werd op 26 Oktober 1797 door de overheden
  gesloten.
  N a 1797 treedt in deze toestand verbetering in. Kleine scholen worden opnieuw opgericht : talrijke kloosterlingen, door de afschaffing
  van hun orden getroffen, nemen hun toevlucht tot het onderwijs. Ook
  de overheden beginnen zich, in opbouwende zin, met onderwijsaangelegenheden in te Iaten. Op 14 Florea! jaar VI, bepaalt een onderwijsplan voor Belgie dat de onderwijzers de kinderen Frans moeten
  leren tezen en schrijven en hun de rekenkunde en de republikeinse
  catechismus moeten aanleren. Gebruik van het Vlaams en het aanleren van die taal werden uitdrukkelijk verboden: in feite werd dit
  laatste voorschrift, waarop P. Vcrhaegen de nadruk legt 1 , nooit in
  de praktijk omgezet. Belangrijker zijn de maatregelen waarbij « primaire » scholen werden opgericht, waarop wij evenwel verder terugkomen. In feite ontwikkelt zich dus, na 1797, een staatsonderwijs naast
  het privaatonderwijs (sector waarmede de Franse overheden zich niet
  verder inlieten).
   Hoe was de toestand nu in private kleine scholen te Gent na 1797?
  Het onderwijs werd aan kinderen van behoeftigen en vagebonden
  en aan wezen verstrekt in liefdadigheidsinstellingen die door godvruchtige personen gehouden werden: de meisjes leerden er naaiof kantwerk, de jongens een of ander ambacht, benevens godsdienstonderricht en de eerste beginselen van lees- en schrijfkunst. In 181 1
  telde Gent zeven dergelijke scholen, bezocht door 560 leerlingen 2 •
  Kinderen die behoorden tot de lagere volksklassen (vooral werklieden) werden onderwezen in « scholen van de laatste klasse ». Gedurende de enkele uren van de dag, waarop talrijke jonge werklieden,
  overal in de fabrieken verspreid, er zich konden heen begeven werden
  zij onderwezen door arme, slecht betaalde onderwijzers. Deze laatsten
  beschouwden het onderwijs als een bijverdienste. Daarbuiten oefenden
  zij immers nog een ander beroep uit. De kinderen leerden er lezen
  en ontvingen er catechismusonderricht. In 1811 waren er te Gent 48
  dergelijke scholen met een bevolking van 852 leerlingen. Slechts een
  schoolmee~ter, Van Hese, beweerde dat hij de oudere leerlingen (van
  (1) VERHAEGEN P. La Belgique sous la domination Fran{:aise. 1792 a 1814.
  Brussel, Goemare en Parijs, Plon, 1922-1927. Deel III, blz. I2I-I2 3.
  (2) Algemeen Rijksarchief Gent. Scheldedepartement. Lias, r887. De meier
  van Gent aan de prefect, 27 October r8o8 en 7 April r8u.
  44
  
  M. DENECKERE
  
  de 20 die zijn school bezq_chten) de beginselen der Franse taal aanleerde 3 •
  Ten behoeve van meer gegoede standen bestonden de « particuliere »
  scholen, door privaat initiatief, zonder tussenkomst of reglementering
  vanwege de overheden, geleid. De schoolmeesters voorzagen in hun
  behoeften door het innen van een (trouwens matig) schoolgeld. In
  1811 telde Gent 31 dergelijke scholen door 1650 leerlingen bezocht.
   De ouders verkozen inderdaad dikwijls hun kinderen naar een particuliere school te sturen omdat zij, om godsdienstige redenen, wantrouwig stonden tegenover de primaire scholen. Welke was nu de
  waarde van het onderwijs dat er verstrekt werd? vVij weten dat de
  meeste dier schoolmeesters arm waren en daarenboven weinig geleerd.
  \Vanneer dan 23 onder hen beweren dat zij, onder andere vakken, de
  beginselen der Franse taal onderwijzen \ dan staan wij daar tach seeptisch tegenover. Nog in 1802 merkte de meier van Gent op dat slechts
  enkele schoolmeesters, met name Delbecq, Guersouille en Teirlinck de
  beginselen van het Frans « met succes >> onderwezen 5 • In 1803 nam
  de onderwijzer Van Beneden een ondermeester voor het Frans en het
  Nederlands, die vooral het Frans goed machtig was 6 • In 1810 opende
  Coquilhart, baccalaureus van de Parijse Universiteit, die leraar aan
  de secundaire school te Aalst en studiemeester aan het Gentse lyceum
  geweest was, een particuliere school waar hij aan 16 leerlingen, met
  het Frans als voertaal, onderwijs verstrekte 7 • Uit die meer betrouwbare gegevens kunnen wij dus besluiten dat slechts in een zestal van
  die scholen het Frans onderwezen werd, dat wil zeggen dat slechts een
  goede driehonderd leerlingen de beginselen van het Frans hebben bestudeerd of een meer gevorderde cursus in die taal gevolgd hebben.
   In 1798 werd besloten tot de oprichting van primaire scholen. Om
  er onderwijzer te worden moesten de kandidaten een examen afleggen
  voor een jury: kennis van Frans en Vlaams was vereist. Aan de plaats
  van « primair » schoolmeester waren vele voordelen verbonden : een
  jaarwedde door de overheden uitbetaald, kosteloos bewonen van het
  schoollokaal, en, daarenboven, schoolgeld van de leerlingen. In 1798
  waren er te Gent 4 « primaire » scholen 8 • In 1802 werd hun getal op
  6 gebracht 9 en in 1811 telde men er 8 door ongeveer 360 leerlingen
  bezocht 10 • In al deze scholen, werd overeenkomstig het onderwijsplan
  der regering, Frans en Vlaams, schrijfkunst, beginselen der aardrijkskunde, rekenkunde en godsdienst onderwezen 11 • Op 14 October be(3) A. R. Gent. Schelde. Lias r887. De meier van Gent aa.n de prefect,
  27 October r8o8 en de onderprefect van het eerste arrondissement aan de
  prefect, 7 April r8n.
  (4) Tabel van de prefect, r8 Septemebr r8rr. A.R. Gent. Schelde. Lias r887.
  (5) Brief aan de prefect, 26 Messidor jaar X. A.R. Gent. Schelde. Lias r882.
  (6) Aankondiging in de journal de Comme·rce, 30 October r8o3.
  (7) A. R. Gent. Schelde. Lias 334.
  (8) A. R. Gent. Schelde. Lias 1878.
  (9) A. R. Gent. Scbelde. Lias 1877.
  (10) A. R. Gent. Schelde. Lias r887.
  (n) Tabel van de prefect, 30 Nov. r8n. A. R. Gent. Schelde. Lias 1887.
  ..
   VERFRANSING TE GENT (1793-1814)
  
  45
  
  dankten de onderwijzers J. Rochefort en J. H. Berbiers, in naam van
  leerlingen der « primaire )) scholen, de meier voor de steun die hij hun
  verleende en beweerden dat, onder hun leerlingen, de beste elemcnten niet aileen correct Frans en Vlaams leerden lezen en schrijven
  maar ook in staat waren vlot van de ene taal in de andere te venalen 12 • De stichting van deze scholen betekende dus een belangrijke
  stap voor het verspreiden van het Frans onder een gedeelte der jongere
  generatie; zonen van burgers, ambachtslieden, kleinhandelaars en behoeftigen (een beperkt aantal onder hen werd er kosteloos onderwezen)
  vonden er hun voordeel bij.
   L11 1797 openden de overheden een centrale school te Gent, die de
  afgeschafte colleges vervangen moest, zoals het overal in Frankrijk
  gebeurd was. Het onderwijzend personeel der school stond op een hoog
  wetenschappelijk peil en was, meer bepaald, met de Franse taal zeer
  .vertrouwd. Bernard Coppens, leraar in de plantenkunde, had in 1797
  bij A. Colin te Parijs een in het Frans gesteld handboek der botanica
  uitgegeven. Kluyskens, leraar in natuurwetenschappen, zou later de
  « Annales de Litterature Medicale ct Etrangere )) (1805-1813) besturen. Couret-Villeneuve, leraar in de letterkunde, stelde de Franse redevoeringen op ter gelegenheid van de prijsuitdelingen. Norbert Cornelissen, leraar in de geschiedenis, is schrijver van een groot aantal
  Franse gedichten en gelegenheidsstukken. Charles Van Hulthem, leraar
  in de bibliographie, was licentiaat in de rechten van de Universiteit
  te Leuven, en had lange tijd te Parijs verbleven. Voertaal van het onderwijs was het Frans, maar geen systematisch onderwijs van her
  Frans was voorzien. Er was slechts een cursus van algemene grammatica, die de ouders veel te abstract vonden : wat zij voor hun kinderen
  begeerden was onderwijs van het Frans 13 • Reeds een maand na het
  begin van het eerste schooljaar werd een leraar in de levende talen benoemd die, in de lagere klassen, het Frans zou onderwijzen.
   In het jaar VI werd de school bezocht door 106 leerlingen 14 , in het
  jaar IX door 150, in het jaar XI door 250 15 , en in het jaar XIII insgelijks door 250 16 , dit volgens officiele statistieken. De school schijnt dus
  druk bezocht geweest te zijn, maar wij moeten er op wijzen dat in een
  stad die toen 50.000 inwoners telde, de centrale school twee colleges
  verving. Een lijst van leerlingen, die in het jaar IX een prijs behaald
  hebben, is ons bewaard gebleven: de meesten hunner zijn Gentenaars,
  Bnyens, 1927, pp. 216-217.
  (12) NEVE (].) Gand sous la Domination Fmns;aise, 1792-r8r4. Gent, A.
  (13) Over de centrale scholen in het Algemeen vooral wat betreft de
  taaltoestanden : BRUNOT (F.) Histoire de la langue fram;aise, Tome IX.
  La Rb.wlution et l'Empire. Premiere partie. Le franfais langue nationale.
  Parijs, A. Colin, 1927, pp. 320/322, 326/342, 343/348, 423/434· - Gegevens
  over de centrale school te Gent hebben wij gepnt in een niet gepnbliceerde
  dissertatie van Jnffronw Danby (1931). Het gaat hier meer om een historische dan om een philologische thesis, ·e n het eigenlijk lingnistisch aspect wordt enigzins verwaarloosd.
  (14) Enige lijst die door Jnffronw <Danby vermeld wordt.
  (rs) A. R. Gent. Schelde. Lias 1676.
  (16) NEVE (J.) o.c., p. 200, nota 1.
   M. DENECKERE
  
  men telt er ook enkele Brusselaars en Kortri jkzanen, · alsmede een
  klein aantal Fransen. De ambtenaren der Franse administratie waren
  van overheidswege verplicht er hun kinderen heen te sturen, maar
  dezen vormden slechts een minderheid onder de leerlingen en klaarblijkelijk zonden de gegoede burgerij en de adel er cveneens hun
  kinderen heen. De jeugd leefde op school in een geheel verfranste
  atmosfeer: de Vlamingen studeerden er samen met jonge Fransen;
  aile cursussen werden er uitsluitend in het Frans gegeven. Tijdens
  hun vormingsperiode leerden de leerlingen lezen, schrijven, denken,
  redeneren, dit alles in het Frans.
  Overeenkomstig een wet van 1802 werden de centrale scholen vervangen door lycea. Het lyceum van Gent werd in 1805 geopend 11 •
  Het lerarenkorps bestond bijna uitsluitend uit Fransen, nieuwelingen
  te Gent. Het Frans bleef de voertaal van het onderwijs, maar toch
  betekende het nieuwe schoolplan een terugkeer tot het Latijn, een
  reactie tegen de tendenz der centrale scholen die de hoofdplaats aan
  het Frans en aan de moderne geest inruimden. Nochtans schijnt ons
  het programma beter geordend, ineer methodisch dan dat der centrale scholen. In de lagere klassen bestudeerde men op grondige wijze
  de Franse taal en spraakkunst. In de hogere klassen werd vooral Latijn
  en Grieks onderwezen : nochtans werden de auteurs in het Frans
  uitgelegd en vertaald. Aile andere cursussen werden in het Frans
  gegeven 18 •
  Het aantal leerlinger was geringer dan dat der centrale school:
  trouwens het maximum-aantal werd door de overheden tot 150 beperkt, waarvan 66 zonen van ambtenaren en officieren zouden zijn.
   De regering betaalde, geheel of grotendeels, het schoolgeld der leerlingen. In December 1810 studeerden er 85 leerlingen op kosten van
  de regering, 17 van hun gemeente, 14 van hun ouders. Daarenboven
  bezochten II externen de school 19 • De meeste externen en kostleerlingcn die op kosten van hun ouders studeerden waren Gentenaars, of
  tenminste Vlamingen. Van 87 toegekende studiebeurzen, waarover wij
  gegevens verzamelden 20 , werden er 20 toegekend aan zonen van Fransen 21 , 34 aan Genteaars, 10 aan inwoners van het departement 22 ,
  23 aan inwoners van andere departementen. Enkelen der Gente(17) A. R. Gent. Schelde. Lias 1884.
  (18) Zie voor gedetailleerde gegevens over het onderwijs in de verschillende klassen het programma der openbare oefeningen van 8 tot 12 Augustus
  1812 (A. R. Gent. Schetde. Lias 1888). Ook het programma der prijsuitdeling van 9 tot II Augustus 1813 bevat belangwekkende gegevens. (A. R.
  Gent Schelde. Lias 1888).
  (19) A. R. Gent. Schelde. Lias 1887.
  (20) Documenten van A. R. Gent. Schelde. Lias 1884 en 1885.
  (21) Wij citeren als voorbeeld M. Bazenerye, zoon van de onderprefect van
  
  Eecloo, Georges Bout, zoon van de plaatscommandant van Gent, Bandelin,
  zoon van een bureeloverste der prefectuur. Gabriel Defailly, zoon van een
  uitwijkeling.
  (22) Bij voorbeeld de zonen van Baude, ontvanger der registratie te
  \Vaarschoot, van Sarraris, adjunct van de meier te Lokeren, van J. Van
  Hele, drukker te Aalst.
  VERFRANSING TE GENT (1793-1814)
  
  47
  
  naars zijn zonen van te onzent gevestigde Fransen 23 , de meesten
  zijn zonen van ambt~naren 24 , van handelaars 25 , van artisten 26 , waarbij enkele leerlingen der vroegere centrale school 27 en een paar uitzonderlijk begaafde wezen zich kwamen voegen :ts.
   De leerlingen Ieven op het lyceum in een geheel verfranst milieu :
  de bedoeling van de opvoeding die er verstrekt werd was trouwens
  hen te denationaliseren, van hen ambtenaren en officieren te maken,
  die trouwe dienaars zouden zijn van Napoleon's staat 29 . Wanneer
  deze leerlingen, tussen 1820 en 1830, een rijpere ouderdom zullen bereikt hebben, zullen zij op de commandoposten in het openbare Ieven
  staan waar zij de geheel op Frankrijk afgestemde geest, waarmee zij
  bezield zijn, trachten te doen zegevieren.
  Naast de lycea werden, krachtens de wet van 1 Mei 1802, « secundaire scholen » opgericht, die, met toestemming der overheden gesticht, door privaatpersonen bestuurd werden. Zij vervingen in feite
  de vroegere colleges en men doceerde er Frans en Latijn, de eerste beginselen der aardrijkskunde, der geschiedenis en der wiskunde. Het
  eerste pensionnaat dat te Gent tot secundaire school verheven werd
  was dat van P. Botte, leraar aan de centrale school. Zijn school bleef
  in Ieven van 1802 tot 1805 ; in 1803 werd ze bezocht door 20 kostleerlingen en 12 externen 30 , in 1805 door 6 kostleerlingen en 30 externen31. De lagere klasse, ten behoeve van jongeren die geen Frans
  kenden, was verdeeld in twee « cursussen » : in de eerste doceerde men
  Latijn en Frans, in de tweede uitsluitend Frans lezen en schrijven.
  De school van Henry Louis die in 1803 tot secundaire school verheven
  werd, ken de een kortstondig bestaan, daar zi j reeds in 1805 ophield
  te bestaan 32.
   Het pensionnaat van Desauw te Melle bestond sedert 1789. Er waren
  5 klassen: van schrijfkunst, van aardrijkskunde, van rekenkunde, van
  vertaling uit het Latijn en uit het Vlaams in het Frans, van Franse
  spraakkunst. Reeds in 1802 was onderwijs van het Frans er hoofdzaak 33 . Door een decreet van 1804 werd bet pensionnaat tot secundaire school omgevormd 34 . Desauw onderwees er, met de hulp van 4
  leraren, aan 75 kostleerlingen in 1805 en aan 61 in 1810. Zijn school
  stond in hoog aanzien en werd bezocht door kinderen behorende tot de
  Gentse adel, burgerij en handelslui. Het onderwijs werd er in bet
  (23) de zoon van haarkapper Beaucamp.
  (24) de zonen van Ch. Dedeken, vrederechter te Gent, va:n F. Rapp, ont-
  
  vanger der belastingen te Gent, van Lefevre, huissier bij het tribunaal
  van eerste aanleg te Gent, van F. Dattmeel ,agent municipal" te Gent.
  (25) de· zonen van Bertrant, Bonne Savonie, handelaars.
  (26) de zonen van Nisette (artist), aVn den Abeele (schilder) en anderen
  (27) bij voorbeeld H. Agneessens, Ch. Van Acker, P. Clae~· s.
  (28) bij voorbeeld Ad. Quetelet, Ch. Loensberghe.
  (29) PIRENNE (H.) Histoire de Belgique, Brussel, Lamertin, dl. VI, p. r88.
  (30) NEVE (J.) o. c., p. 206.
  (31) A. R. Gent. Schelde. Lias 1882.
  Over bet onderwijs lias 1882
  {32) A. R. Gent. Schelde, lias 1882.
  (33) A. R. Gent, Schelde, lias 1881.
  (34) A. R. Gent, Schelde·, Has 1876.
   M. DENECKERE
  Frans gegeven en een speciale meester, J. H. Bombeke, was ermede
  belast de beginnelingen te onderwijzen in het Frans, het Latijn en
  de schrijfkunst. In een cursus over het Vlaams was op het programma
  niet voorzien 35 •
  Omstreeks 1805 stichtte Maquaire een pensionnaat, dat later een
  secundaire school werd. Deze werd in 1810 bezocht door 40 kostleerlingen en 20 externen. Men onderwees er de humaniora tot en met de
  rhetorica, met inbegrip van het Frans. Naast de secundaire scholen
  bestonden talrijke pensionnaten, die zich vooral onderscheidden door
  het feit dat het Latijn niet op hun programma stond. Zekere van deze
  pensionnaten, deze van Couret-Villeneuve en Wilkells, waarvan het
  onderwijs weinig aan de practische noodwendigheden aangepast was,
  kenden slechts een kortstondig bestaan 36 • Andere kenden meer succes.
   In 1804 bemerkte de meier van Gent dat in al deze pensionnaten, wat
  Frans en rekenkunde betreft, goede leerlingen gevormd werden 37 • In
  sociaal opzicht moeten wij de pensionnaten van andere scholen onderscheiden : het schoolgeld voor kostleerlingen was hoog en zelfs dat
  voor externen was ten minste drie maal hoger dan in particuliere scholen; dit betekent dat toegang tot de pensionnaten tot kinderen uit
  de gegoede standen beperkt bleef. In 18ll werd het pensionnaat van
  J. B. Dewulf, die met de hulp van 5 meesters onderwees, bezocht door
  31 kostleerlingen en 22 externen. Het Latijn en de aardrijkskunde
  werden door de leerlingen verwaarloosd, en men onderwees er vcoral
  Franse taal en letterkunde. Terzelfdertijd werd het pensionnaat van
  J. B. Delheyd te Rooigem bij Gent door 35 kostleerlingen en 12 externen bezocht. Ook hier werd aan onderwijs van het Frans een belangrijke plaats ingeruimd 38 •
  Ook ten behoeve van meisjes bestonden er talrijke pensionnaten,
  waarvan sommige slechts de voortzetting waren van oud regime instellingen : het onderwijzend personeel bestond er uit vroegere kloosterzusters, die zodoende in het burgerlijk Ieven hun vroeger beroep uitoefenden. In dit geval bevinden zich in 1811 de pensionnaten van
  Marie de Peneranda (voortzetting van de «dames de !'Instruction
  Chretienne »), van Mevrouw Fromont (voortzetting der « Apostolines »). Andere pensionnaten werden tijdens de Franse periode door
  privaatpersonen opgericht. In totaal telde men te Gent in 1811 acht
  meisjespensionnaten bezocht door 130 kostleerlingen en 116 externen,
  dochters uit adellijke of burgerlijke families 39 • In al deze instellingen
  werd het Frans onderwezen, maar de kwaliteit van dit onderwijs was
  afhankelijk van de capaciteiten van het onderwijzend personeel en
  van het geeiste schoolgeld.
  De school voor geneeskunde die, in 1745 opgericht, ten tijde van
  (35) A. R. Gent. Schelde. Lias 1887.
   (36) Over de beide pensionna.ten A. R. Gent. Schelde, lias 1873 en 1882.
  (37) De meier aan de- prefect, 27 Messidor jaar XIII. A. R . Gent, Schelde,
  lias 1887.
  (38) A. R. Gent, Schelde, lias 1887.
  (.39) A. R. Gent. Schelde, lias 1887.
  VERFRANSING TE GENT (1793-r8r4)
  
  49
  
  de Omwenteling verdwenen was, werd in 1807 heropgericht 40 • Het
  onderwijs werd er aan dokters en apothekers in het Frans gegeven 41 •
  Enkel voor de vroedvrouwen, die weinig geletterd waren en tot de
  armere klasse der bevolking behoorden, werden de lessen in het
  Vlaams gegeven.
  Om in de vorming van toekomstige advokaten, magistraten en ambtenaren te voorzien werd te Brussel in 1806 een school voor rechtsstudien geopend 42 • De lessen moesten er in het Frans gegeven worden, met uitzondering van Romeins Recht waar de professoren de
  Latijnse teksten in het Latijn zouden commenteren. Dit gebruik van
  het Latijn stelde de overheden voor een netelige kwestie: de meeste
  leerlingen waren het Latijn niet voldoende machtig om, overeenkomstig een decreet van het jaar XIII, het examen van het eerste baccalaureaat en van het eerste licentiaat in het Latijn a£ te leggen. Tot
  1812 liet men de leerlingen vrij die examens in het Frans te doen n.
  Deze school brak dus met het gebruik in het Latijn te onderwijzen,
  zoals te Leuven het geval was. Daa·r enboven leefden de studenten te
  Brussel in een atmosfeer die totaal verschilde met de eng provinciale
  horizon te Leuven: zij leerden het cosmopolitische Ieven der verfranste Brusselse burgerij kennen, die het door Parijs gegeven voorbeeld in alles slaafs navolgde. Het is wel overbodig te wijzen op de
  invloed die deze toestand uitoefende op de volledige verfransing van
  jongere intellectuelen die, na 1810, in het openbare leven een vooraanstaande rol zouden spelen.
   Wat kunnen wij hieruit besluiten? Dat de overheden, op onderwijsgebied, ontegensprekelijk een taalpolitiek gevoerd hebben; dat die
  politiek echter niet met dezelfde standvastigheid en intensiteit in de
  verschillende sector en van het onderwijs werd doorgedreven. Door het
  invoeren van het Frans als voertaal in centrale scholen, lycea, scholen
  voor geneeskunde en rechten (wat wij dus boger en middelbaar onderwijs zouden kunnen noemen), die door de overheden zelf waren opgericht, werd erna.ar gestreefd de toekomstige intellectuele en sociale
  elite volledig te verfransen. In het lager onderwijs waren de overhedcn
  min doordrijvend: wel was het de bedoeling, door het oprichten van
  primaire scholen, het Frans ook onder de lagere standen te doen ingang vinden. Maar weinig ijver werd aan de dag gelegd om talrijke
  primaire scholen te stichten en om bekwame meesters te vormen.
  Merkwaardig is het dat, zoals H. Pirenne reeds noteerde, de overheden zich weinig met bet lager onderwijs inlieten: dit is wei te wijten
  aan de voortdurende verzwakking van de democratische tendenzen
  (40) en niet in r8o4 zoals beweerd wordt door SLUYS (A.) Geschiedenis
  van het onde·r wijs in de drie graden in Belgie Ujdens de Franse overheersing en onder de regering van· Willem I. Gent, 1813, p. 173. Zie A. R. Gent,
  Schelde Lias188g. Rapport over de school voor geneeskunde, 12 Maart 1813.
  (41) Rapport van de directeur Beyts aan de prefect, 7 Maart 1808. A. R.
  Gent. Schelde. lias [88g.
  (42) BrGWOOG (G.) L'Ecole, puis Facttlte de Droit de Bruxelles ~r8o6-1817}
  in REVUE DE L'UNIVERSITE DE BRUXELLES, jg. 28, 1922-1923, p . 276.
  (43) 0. c., p. 288.
   50
  
  M. DENECKERE
  
  der eerste revolutionnairen en aan het steeds toenemend « censuarre »
  karakter van regering en maatschappij. Kortom, na 1800 schijnt de
  hoofdbedoeling der overheden wei geweest te zijn om de leidende
  standen te verfransen, terwijl zij zich slechts in onaanzienlijke mate
  erom bekommerden het Frans bij de volksklasse te doen ingang vinden.
  Er was ook een private sector van het onderwijs, waar de regering
  niet rechtstreeks in tussenkwam: merkwaardig is wei dat hetzelfde
  verschijnsel zich ook hier voordoet. Slechts in weinige lagere scholen
  werd het Frans onderwezen, terwijl in aile secundaire scholen en
  pensionnaten onderwijs van het Frans wei hoofdzaak was.
  Welke waren de gevolgen van die onderwi.ispolitiek op sociaal gebied? Enerzijds de vorming van een in het Frans opgevoede elite, die
  het op school geheel (in de door de overheden opgerichte middelbare
  of hogere instellingen) of grotendeels (in pensionnaten en secundaire
  scholen) verwaarloosde Vlaams misprees. Anderzijds dringt het Frans
  door bij de sociale klassen die het v66r 1793 niet kon bereiken : in de
  primaire en in sommige, zij het dan uitzonderlijke, particuliere scholen zullen kleinburgers en ambachtslieden de gelegenheid vinden die
  taal aan hun kinderen te Iaten onderwijzen. Onderwijs van het Frans,
  zoals trouwens aile degelijk onderwijs, bleef voor kinderen van werklieden en behoeftigen nog een grote uitzondering. Zo zal, onder de
  elite zowel als onder de massa, de generatie van 1800 veel sterker verfranst zijn dan die van 1780: indien deze generatie een invloedrijke
  rol speelt na 1820, dan mag men niet vergeten dat zij tijdens de
  Ft anse periode gevormd werd.
   DE ADMINISTRATIE EN HET GERECHT
  Toen Dumouriez, na de slag te Jemappes (6 November 1792), de
  Oostenrijkers uit onze gewesten verdreef, was zijn opzet wei om ons
  de onafhankelijkheid terug te schenken 44 door ons van de « tyrannen »
  te verlossen. Hij wilde het volk van de nieuwe principes die het ontvoogden moesten in kennis steilen en het staatsgezag, dat tot dan toe
  aan de geprivilegieerde standen behoorde, aan het volk overdragen.
  Maar het volk in Vlaanderen ken de geen Frans en reeds in November
  1792 besloot men aile decreten in het Vlaams te vertalen 411 • Het
  Vlaams blee£ de taal der administratie. Maar het gelukte de revolutionnaire propaganda niet de boerenbevolking en de volksklasse uit hun
  conservatisme wakker te schudden. Het verschil van taal belette trouwens aile ernstig contact tussen de Franse overheden en soldaten en
  het Vlaamse volk. In officiele rapporten begon men erover te klagen
  dat het onderscheid in talen de bevolking belette het contact met de
  revolutionnaire denkbeelden te vinden en dat de priesters en vijanden
  (44) PIRENNE (H.) Histoire. Deel VI. bl. 24/25.
  (45) PICARD (L.) Geschiedenis van de Vlaamsche en Groot-Nederlandsche
  Beweging, I, Antwerpen, De Sikkel, 1937, pp. 112-115.
   VERFRANSING TE GENT (1793-1814)
  
  51
  
  der Revolutie die Vlaams spraken des te meer invloed hadden op de
  massa 46 •
  Bij de tweed Franse invasie, na Fleurus (26 Juni 179~), was de Revolutie van karakter veranderd. Na de val van Robesp1erre en met de
  reactie van Thermidor had Frankrijk haar idealistische denkbeelden
  opgegeven: het streefde er niet meer naar de volkeren te bevrijden,
  wel ze te beheersen; het werd een imperialistische natie 47 • Op 1 October 1795 werd Belgie bij Frankrijk ingelijfd, het werd aan dezelfde
  wetten onderworpen en helemaal op Franse leest geschoeid 48 •
  Administratie en gerecht werden na 1796 helemaal hervormd. Aile
  provincialisme werd afgeschaft en aile gezag ging uit van Parijs.
   Het publiceren der wetten in de « vereenigde gewesten >> werd geregeld door een besluit van 13 October 1795, dat bepaalde (artikel 2) dat
  het officiele uitvaardigen van wetten en besluiten in het Frans zou
  geschieden en dat een Frans exemplaar ter greffie van iedere muniClpaliteit zou berusten. Tevens werd besloten dat in de gewesten waar
  een vreemde taal zozeer in gebruik was dat h et niet vertalen der wetten
  aanleiding zou geven tot moeilijkheden, de arrondissementen (later
  departementen) zouden gemachtigd zijn er ten behoeve van de geadministreerden vcrtalingen van te maken, zonder dat men het strikt
  noodzakelijk geacht getal mocht overschrijden (artikel 3) 4 9 • Een decreet van 6 November 1797 stelde nochtans een bepaald bedrag ter
  beschikking van de Minister van Justitie dat zou gebruikt worden
  om het «Bulletin des Lois>> in het Vlaams te Iaten vertalen ten gerieve der Vlaamse departementen 50 • Sedert 1798 verscheen dus een
  «Bulletin Flamand )), dat tweetalig Frans-Vlaams was. Het verscheen
  tot 1813 en bevatte de wetten van alle codes 51 • Daarenboven deed de
  administratie van het Schelde-departement, op eigen initiatief, vertalingen der wetteksten verschijnen bij A. Stevens 52 • Onder het Keizerrijk verschenen nog vertalingen op initiatief van privaatpersonen : in
  1806, bij Bogaert te Gent, de vertaling van cle «Code Napoleon>> door
  Lorio. Lorio vertaalde eveneens de cc Commercialen Wetboek )). Hetzelfde jaar verscheen bij A. Steven, eveneens te Gent, de vertaling
  (46) Publicola Chaussard was erover verontwaardigd dat hij zich mel de
  Burgemeester van Meerhout slechts in het latijn had kunnen onderhouden
  en geloofde bijna dat het onderscheid in talen met iorg door het despotisme" was in stand gehouden geweest om Vlaanderen ,weerbarstig te
  houden tegen het verspreiden der beschaving". Hij schreef ,Ik bemerk
  terloops dat een der hinderpalen die pet meest volkeren en beschavingen
  scheidt die verscheidenheid van talen is die met zorg ·in stand gehouden
  wordt door het despotisme dat zich slechts in leven houdt door o.nze
  afzondering" (PIRENNE, o. c. T. VI, p. 40.
   (47) o. c., deel VI, pp. 57 I 58
  (48) o.c., Deel VI, p. 63.
  (49) Recueil des A rretes... Deel I, bl. 124 I 126.
  (so) Teks.t in DES CRESSONNIERES (J.) £ssai sur Za Question des langues
  dans l'Histoire de la Belgiques. Brussel, Lamberty, 1919, bl. 291-368.
  (51) BELLEFROID (P.) De code-vertalingen in den Fransen tijd, in KoN. Vx..
  Ac. TAAL- EN LETTERKUNDE, VERSLAGEN EN MEDEDELINGEN, EFTT, bl. 87/89.
  (52) Zie hierover A. R. Brugge, Modern Archief, Hassen, tweede serie, 9791.
  52
  
  M. DENECKERE
  
  die rechter Lecat gemaakt had van de « Code de Procedure Civile >>.
  Telkenniale gaven de ovcrheden hun imprimatur voor dezc vcrtalingen :;::.
  Wat de interne administratie beu·eft, dcze geschiedde sedert 1796,
  in de mate van het mogelijke, in het Frans. Alle stukken die van de
  centrale administratie van het departement (de latere prefectuur) uitgaan, zijn, vanaf het begin, in het Frans 54 • Bij haar oprichting (3 Juli
  1795) had de « Municipalite constitutionnclle >> der stad Gent besloten
  dat die processen-verbaal in het Vlaams zouden opgesteld worden
  « aengesien de vlaemsche taele de gonne is van het land », maar op
  4 Juli 1795 stemde zij, gevolg gevend aan een bevel der overheden,
  ermee in, het Frans te ,gebruiken 55 • Van 1797 a£ werden ook de registers van de burgerlijke stand te Gent in het Frans gehouden, wat
  trouwens tot geen moeilijkheden of weerstand aanleiding gaf.
   Met een besluit van 18 Germinal jaar VII had de Municipaliteit
  besloten de straat- en plaatsnamcn der stad te veranderen. Namen die
  herinnerden aan het « terecht gehate (oud) regime» of van « fanatisme » getuigden, moesten herdoopt worden. Daarenboven moesten aile
  namen in het Frans vertaald worden. Die nieuwe benamingen 56 bleven echter niet lang \n gebruik: in geschriftcn en openbare stukken
  uit de jaren 1800 en volgende, zelfs wanncer zi j in het Frans opgcsteld zijn, worden straat- en plaatsnamen in het Vlaams vermeld. Het
  is slechts op 15 December 1812 dat een nieuw besluit door de Municipaliteit genomen werd met het oog op het vertalen dier namen in
  het Frans. Die vertaling, toevertrouwd aan personen die het Vlaams
  nie machtig waren, krioelde van fouten . .Die verkcerde vertalingen
  bleven trouwens tot op onze dagen in voege 57 • Een nader besluit van
  de meier bepaalde op 16 Maart 1812 dat wie op huizen, winkels of
  fabrieken opschriften wilde aanbrengen, deze in het Frans moest opstellen. Toestemming werd echter verleend er een Vlaamse vertaling
  naast te plaatsen 58 • In hoeverre dit besluit ten uitvoer gebracht werd
  hebben wij niet kunnen nagaan.
  Wat het gerecht betreft, was reeds op 2Frimaire jaar IV bepaald dat
  men noodzakelijk in het Frans moest pleiten voor de tribunalen, en
  dat de vonnissen er, overeenkomstig de Franse wet, in dezelfde taal
  (53) BELI.EI~ROID, O. c., p. 89.
  (54) Zie, bij voorb., DE ]ONGHE (A.) De Taalpolitiek van Koni-ng Willem J
  in de Z'ttidelijke Nederlanden (r8r4-183o). De Genesis deT Taalbesluiten
  en hun Toepassing. Brussel, Steenlandt, 1943, p. 21.
   (55) CLAEYS {P.) Memorial de la ville de Gand. p. 45·
  (56) Die nieuwe benamingen, {ten getale van honderd) vindt men in de
  Wegwijzer der Stad Gent van het jaar VIII, p. 51 en van het jaar X,p. 63.
  (57) Zie over die kwestie NEVE {].) o.ec. bl. cf3199· CLAEYS {P.) Pages d'Histoire Locale Gantoise. Gent, J. Vuylsteke, r885 I 1894, Deel I, bl. 2061218, en
  VANDERHAEGHEN (F.) Bibliographie Gantoise.. Gent, Vanderhaeghen, 18581869, Deel V, bl. 9 en volge!nde. Over de verkeerde vertalingen handelt
  VERCOULLIE (J.) De straatnamen te Gent, in lVIEDEDELINGEN DER VLAAMSE
  ToPONOMISCHE VERENIGieG te Leuven., 1932, bl. 12-13.
  (58) Receuil des Reglements de police de la Ville de Gand. Ie partie.
  Gent, C.-]. Fernand, r819, p. 321, art. r en 2.
  VERPRANSING TE GENT (I793-1814)
  
  53
  
  zouden gewezen worden. Een aanvullend be~luit van 28 Frimaire van
  het jaar IV bepaalde (art. 21) dat aile stukken die in een andere dan
  de Franse taal opgesteld waren, aan het tribunaal met een Franse
  vertaling zouden moeten voorgelegd worden. Die vertalingen moesten
  gedaan en goedgekeurd worden door tolken die bij het tribunaal in
  dienst waren. Voor het tribunaal geschiedde alles, zowel mondelijk als
  schriftelijk, in het Frans : bij het verhoor van personen die het Frans
  niet machtig waren deed men eveneens beroep op tolken.
   Door een wetsbesluit van 2 Complementaire jaar IV werd het notariaat heringericht: aile vroegere ambten werden afgeschaft en vervangen door deze van <c openbare notarissen » die na afleggen van examens benoemd werden. De aspiranten moesten Frans en Vlaams machtig zijn maar in de gemeenten met meerdere notarissen was het toegelaten dat meer dan de helft slechts het Frans kenden 59 • Ondertussen
  bleef het taalgebruik in notariele acten vrij, wat tal van moelijkheden
  met zich meebracht, vooral daar vele ambtenaren der registratie geen
  Vlaams kenden 60 • Slechts op 24 Prairial jaar IV werd bepaald dat,
  binnen het jaar, alle notariele acten in het Frans moesten opgesteld
  worden, met de bevoegdheid om er, op aanvraag der partijen, een
  Vlaamse vertaling bij te voegen. De acten onder privaat zegel mochten
  in het Vlaams geschreven zijn maar wanneer -de partijen deze acten
  ter registratie voordroegen moesten zij er een op hun kosten, door een
  erkende tolk opgestelde, vertaling bijvoegen 61 •
  Ook hadden er ingrijpende veranderingen plaats in het aanwerven
  van bestuurlijk en gerechtelijk personeel. Beroep werd natuurlijk gedaan op talrijke Fransen 62 • ·Bij het oprichten van de centrale administratie van de Schelde werd de jonge Hollander Du Bosch, die uit de
  Normaalschool te Parijs kwam, tot « Commissaris van het Directoire »
  bij deze administratie benoemd 63 • In de nieuwe magistratuur benoemde men, ter vervanging van vroegere raadsleden van de Raad van
  Vlaanderen, Barbot, die rechter geweest was bij het revolutionnaire
  tribunaal te Brussel en Stas, van Armentieres £4. Trouwens, telkens de
  zaak mogeli jk scheen, werden er Fransen benoemd.
   Tegenover de periode 1793-1800, die er ene was van vernietiging en
  omverwerpen van instellingen van het oud regiem, kunnen wij het
  Consulaat en het Keizerrijk bestempelen als een tijdperk van stabilisatie, van opbouw. Napoleon bouwt een stevige, duurzame, samenhangende organisatie op. Door de grondwet van het jaar VIII wordt
  de natie in twee groepen verdeeld: de volkssoevereiniteit wordt aan de
  censitaire groep gedelegeerd. De bezittende klassen vertegenwoordigen
  de natie en zij aileen hebben deel aan het bestuur en aan de regering.
  (59) A. R. Brugge, Modern Archief, liassen, eerste serie, 52r.
  (6o) Ibid.
  (6r) 'D ES CRESSONNIICRES (J.) 0. C. bl. 340/341.
  (62) PIRENNE (H.) o.c. Deel VI, blz. 62/63.
  (63) VERHAEGHEN (P.) o.c. Deel I, blz. 89.
  (64) 0. c., Deet I, bl. 131 I 132
  
  54
  
  M. DENECKERE
  
  Zo draait de Revolutie uit ten voordele van de bezittende klasse 115 ,
  die bij ons de meest verfranste klasse was 66 • Nochtans worden, n~
  zowel als v66r 1800, de belangrijke ambten door Fransen bekleed. Ult
  een onderzoek dat zowel Schelde- als Leie-departement betreft, blijkt
  dat de prefecten, secretarissen-generaal der prefecturen, onderprefecten
  en secretarissen der onderprefecturen, divisieoversten en hun adjuncten
  op de prefectuur practisch allen Fransen waren ; de Fransen vormden
  de mecrderheid in het bestuur der Douane, dcr Bruggen en Wegen,
  in de Posterijen, in de Registratie, in de Belastingen, de militaire administratie, de rijkswacht, en andere dergelijke besturen; zij waren
  dikwijls stadssecretarissen of politiecommissarissen in de steden. De
  Vlamingen bekleedden meestal ambten van raadsleden bij de prefecturen, onderprefecturen, van meiers en adjuncten, gemeenteraadsleden,
  soms inspecteurs, bijna altijd ontvangers der belastingen ; weinigen
  brachten het tot het ambt van onderprefect of directeur bij Posterijen
  en andere administraties.
   \Vat er ook van zij, de reeds grotendeels verfranste leidende standen,
  verfransten nog sneller nu het Frans nuttig en noodzakelijk werd.
  Meiers, ambtenaren van alle rang, bedienden der openbare besturen,
  magistraten en advokaten moesten, in de dagelijkse omgang, voortdurend Frans schrijven en spreken. Degenen die de wens koesterden
  hun kinderen een openbaar ambt te zien bekleden, zorgden er voor
  dat zij vooral Frans leerden, en achtten studie van het Vlaams overbodig en volledig nutteloos.
  Het dagelijks contact met Franse ambtenaren die zeer talrijk waren
  in de verschillende takken van bestuur en gerecht in een stad als Gent
  droeg er sterk toe bij het Vlaamse bestuurlijk en gerechtelijk personeel
  le verfransen. Die Fransen beschouwden de Belgen trouwens als verachterde burgers, die men op het peil der « natie >> moest tillen.
  In 1814 zal het Vlaams geheel uit het openbaar Ieven verdwenen
  zijn: ambtenaren, rechters, advocaten, notarissen, bcdienden der administratie denken dat de enige studic van tel die van het Frans is,
  en beschouwen de kennis van het Vlaams als overbodig. Door het
  dagelijks gebruik kwamen zij er toe geregeld Frans te spreken en te
  schrijven, en dit droeg bij tot hun afscheiding van de grote massa
  die slechts Vlaams sprak.
  In 1814 zal het gebruik van het Frans zozeer in administratie en
  gerecht doorgedrongen zijn dat men, toen de Fransen eenmaal verjaagd waren, uit routine en gewoo~te spontaan voortging er gebruik
  van te maken, en dat de vernederlandsingspolitiek van Willem I op dit
  terrein tegenstand en heftige kritiek uitloktc.
   (65) PrRENl'<"E (H.) o. c., deel VI, p. 129
  •
  (66) De overheden gaven zich ·wei rekenschap van dit feit. De aankondigingen die de overheden in de ,Gazette van nrugge" plaatsen zijn, wanneer zij voor de gause bevolking bestemd zijn, in het Frans en in het
  Vlaams. Wanneer echter de prefect zich richt tot de stemgerechtigde burgers, dan doet hij dat in het; Frans. (Zie bij voorbeeld, nummer van 28 Pluviose jaar X, nummer 62, bl. 7·
  
  VERFRANSING TE GENT (1793-r8r4)
  
  55
  
  HET TONEEL
  De bezetting, de ordeloosheid, kortom allerhande moeilijkheden bemoeilijkten tussen 1793 en 1800 het toneelleven te onzent : de troepen
  werden ontbonden en vervangen door nieuwe, die uit elementen van
  zeer uiteenlopende waarde bestonden. Tussen 1793 en 1800 speelde men
  op de Gentse Sint-Sebastiaan schouwburg bijna uitsluitend stukken
  met revolutionnaire tendenzen 67 • Het publiek, vooral de gegoede
  burgers, (en die waren wel meerderheid onder de toeschouwers) toonde weinig sympathie voor deze denkbeelden. Het is dus best te be-.
  grijpen dat het toneelleven niet bloeide.
  Na 1800 normaliseerde de toestand zich enigzins; de revolutionnaire «mode» was voorbij, de toneelgezelschappen kwamen weer tot
  stand en meer personen begonnen de schouwburg te bezoeken.
   Met het verval en de impopulariteit van de Sint Sebastiaan werd de
  concurrentie van de Mont-Parnasse-zaal ernstig. Deze schouwburg,
  door het volk de « Rhetorieke » genoemd, behoorde toe aan het gezelschap der Fonteinisten, die een degelijk dramatisch gezelschap en
  een volledige operatroep hadden samengesteld 68 • Andere Vlaamse en
  Franse toneelgezelschappen werden dikwijls uitgenodigd om er vertoningen te geven. Omstreeks 1800 was het succes van die schouwb g
  zo groot dat de bestuurder van de Franse schouwburg verklaarde dat
  hij zi jn vertoningen zou moe ten stilleggen, zo men de « Rethorieke »
  niet sloot 69 •
  In 1805 wordt beweerd dat de « Rethorieke » meer op een « brasserie» (herberg) dan op een schouwburg gelijkt. Hij wordt-vooral bezocht
  door ambachtslieden. Het aantal der toeschouwers kan men berekenen
  uit het aantal glazen bier die tijdens de vertoningen gedronken werden: de proportie was ten minste anderhalf glas per persoon 70 • Deze
  getuigenis mogen wij niet te letterlijk opvatten: ze is van Baerzele,
  onder-divisieoverste op de prefectuur, die een afkeer had van alles
  wat Vlaams en traditioneel was. Het is mogelijk dat het er op sommige
  vertoningen zo aan toeging. Maar naar onze bescheiden mening
  waren de vertoningen van tragedies, comedies en opera's die meestal
  in het Vlaams, soms in het Frans, werden gegeven, voor een ander
  publiek dan de ambachtslieden bestemd, voor een publiek dat nog niet
  (67 j Zo, bij voorbeeld, in 1792 I 3, ,La Liberte chez les Belges", ,Guillaume
  Tell" van Lemaire, ,Victimes Cloitrees" van Monvel ; in 1793 ,La V<:uve
  du Republicain" va.n. Lesueur, ,Le · Depart des volontaires", ,Le Tu et le
  Toi" (Dorvigny), ,La Reprise de Toulon par les Fran~ais" Yan Lernierre,
  ,Les Dragons au Cantonnt"ment", ,Le Prisonnier Fran~ais en Belgique»',
  Wij zouden de voorbeelde.n kunnen vermenigvuldigen.
   (68) CLAEYS (P.) 1-listoire du Theatre a Gand. Gent, J. Vuylsteke, 1892,
  dt"el II, p . 236.
  (69) VAN DuvsSE (P.) De Rererijkkamers i-n Nederland. Hun invloed op
  Zetterkt1ndig, poJitiek en zedelijk gebied. Gent, A. Siffer I900-o2, deel II bl 223.
  (70) IJe petit Almanach dJe la grande ville de Gand. Uti1le a taus ceux qui
  n 'ont rien a jaire, et contenant tout ce que peut contenir ttn ,p etit A~manach,
  Tout pour l'an XVI (r8os) (Archief der: stad Gent, folklore, X x6), p. 41.
  s6
  
  M. DENECKERE
  
  geheel verfranst was als de adel; voor een publiek dat in staat was een
  Frans stuk te begrijpen, maar het Vlaamse toneel nog niet misprees: de
  middelbare en lagere stedelijke burgerij. Het succes van de « Rhetoriek » schijnt er dus toe bijgedragen te hebben de liefde tot de moedertaal onder de burgerij levendig te houden.
  