text: 153
  Kritische Bibliografie
  
  GESCHIEDFILOSOFIE
  
  Raout Bauer
  
  F.R. Ankersmit, Denken over geschiedenis. Een overzicht van moderne geschiedfilosofische opvattingen. Groningen, Wolters-Noordhoff, 1984, 330 p.,
  ISBN 90 01 03330 X
  W.I . Van Der Dussen, Filosofie van de geschiedenis. Een inleiding. Muiderberg,
  Coutinho, 1986, ISBN 90 6283 662 3.
   Bekijkt men de geschiedschrijving tot nu toe, dan springen onmiddellijk
  twee vaststellingen in het oog. Vooreerst is er de enorme hoeveelheid studies
  die in de vorm van boeken, artikels, films, enzovoort, aan het verleden worden
  gewijd. Eveneens opvallend is vervolgens de enorme inhoudelijke verscheidenheid die tot uiting komt in deze werken die nochtans handelen over hetzelfde
  verleden. Beide constataties roepen een aantal fundamentele vragen op. Zo
  bijvoorbeeld waarom de mens zich telkens opnieuw naar het verleden wendt ?
  Wat hoopt hij daar te vinden ? Het antwoord hierop kan niet volledig bepaald
  zijn door spatio-temporele omstandigheden. In alle periodes en op alle plaatsen
  vindt men immers, weliswaar niet steeds in dezelfde vorm, diezelfde bekommernis terug. Is het mogelijk dat een dergelijk volgehouden betrokkenheid op het
  verleden te maken zou hebben met het zoeken naar de zingeving van het eigen
  bestaan? Deze laatste is noch een eenvoudig noch een belangeloze vraag. Hetzelfde geldt voor de problematiek die door de tweede vaststelling wordt opgeroepen. Eénzelfde verleden geeft aanleiding tot een voortdurend andere beeldvorming en beschrijving ervan. Het verleden op zich genomen schijnt ongrijpbaar te zijn. Het laat zich in ieder geval niet ontdekken als een vaststaand gegeven . Met de regelmaat van een klok, worden dezelfde periodes steeds aan nieuwe
  benaderingen onderworpen en vaststaande kennis lijkt meer dan ooit een verre
  en zelfs onbereikbare droom te zijn . Deze inzichten nopen tot een nadenken
  over de aard van het verleden en over de soort relatie die bestaat tussen de historicus en zijn studie-Object. En rekening houdend met het belang dat de geschiedbeoefening kan hebben voor de menselijke zingeving, is het duidelijk dat bij dit
  alles meer aan de orde is dan een loutere Spielerei des Geistes. Het betreft een
  voluit fundamentele problematiek.
   Al deze problemen kunnen nu niet binnen de praktische geschiedbeoefening worden opgelost . Wat niet betekent dat de historicus ze door een indringen-
  
  154
  de en beeldende beschrijving en interpretatie van een verleden periode, niet
  minstens indirect naar voren kan brengen. Maar het onderwerp van een rechtstreekse vraagstelling zullen ze bij hem nooit zijn. Het gaat hier immers over een
  filosofische problematiek die een eigen benadering vraagt. Hiermee komt men
  op het terrein van de geschiedfilosofie.
  Deze intellectuele activiteit die zowel wortelt in de filosofie als aanleunt
  bij de geschiedbeoefening, wordt door heel wat historici argwanend bekeken.
   Men schijnt de geschiedfilosoof in de eerste plaats te zien als een vreemde indringer die vanuit zijn verheven Olympus de in stoffige archieven ·wroetende
  historicus voortdurend op de vingers kijkt én tikt. Illustratief hiervoor is het
  bijtende verwijt dat Pieter Geyl de verdediger van de theoretische geschiedenis,
  Jan Romein, voor de voeten wierp. Deze laatste had in zijn pleidooi voor de
  theoretische geschiedenis, een variant van de geschiedfilosofie, de praktische
  historici vergeleken met de machinisten aan boord van een schip en de theoretici met de navigators. "Ik mag dus ploeteren in de diepte van het schip",
  riep Geyl het uit, " ... terwijl Romein mij vertellen zal, in welke richting .... Hij
  bedoelt wel waarlijk, dat wij praktische historici niet weten waarheen, enkel
  maar domweg energie leveren ... Het getuigt van waarlijk verbijsterende zelfoverschatting, wanneer een historicus die op het gebied der praktische geschiedenis niets heel bijzonders heeft gepresteerd, op grond van zijn theoretische
  studiën op eenmaal zijn collega's komt beschrijven als blind varende lieden,
  die alleen hij voor onheil kan bewaren". Zoals meer gebeurde, was Geyl in deze
  veroordeling veel te weinig genuanceerd. Maar men moet wel toegeven dat sommige geschiedfilosofen zo hoog boven de werkzaamheden van de historicus
  zweven dat enige irritatie vanwege deze laatsten wel terecht is. Men mag evenwel
  met het badwater ook het kind niet weggooien. De geschiedfilosofie die met
  eerbied voor het specifieke karakter van de praktische geschiedbeoefening haar
  taak vervult, kan aan de geschiedwetenschap onschatbare diensten bewijzen.
   Zeker in een tijd waarin de waarde van de geschiedenis door bepaalde onderwijsinstanties ondergewaardeerd wordt en waarin zij bovendien de confrontatie moet
  aangaan met opdringerige sociale wetenschappen, is een filosofische reflectie
  op de grondslagen en de betekenis van het vak meer dan nodig. Daarom is de
  aversie van veel historici tegen de geschiedfilosofie een spijtige zaak.
  Deze situatie treft men ook aan in het Nederlandse taalgebied. Vooral in
  België wordt de geschiedfilosofie stiefmoederlijk door historici behandeld. Als
  een uitzondering vermeld ik hier graag het kleine, pretentieloze maar fijnzinnig
  geschreven essay van de vorig jaar overleden Leuvense hoogleraar Emiel Lousse,
  Geschiedenis (De Kinkhoren, Brugge-Brussel, 1945). Hetzelfde geldt voor
  Geschiedenis voor mensen van Karel Van lsacker (De Nederlandsche Boekhandel, 1964) en voor enkele artikels van de Gentse historicus Raoul Vancaenegem.
  Deze geciteerde, korte reflecties op de geschiedwetenschap bleven. grotendeels
  
  155
  alleenstaande gevallen. Gelukkig schijnt er toch een grotere openheid voor dit
  gebied te groeien. In Nederland is de belangstelling voor de geschiedfilosofie
  heel wat groter. Dit is begrijpelijk omdat daar reeds een zekere traditie bestaat.
   Met name Huizinga heeft terzake inspirerende bladzijden geschreven terwijl
  we ook mogen aannemen dat de felle twisten tussen Geyl en Romein het vuur
  brandend hebben gehouden. Op een meer rustige manier heeft ook de historicussocioloog P.J. Bouman de zaak van de geschiedfilosofie verder ondersteund door
  een aantal merkwaardige publicaties. De jongste tijd is er vooral het tijdschrift
  Theoretische Geschiedenis dat een zekere faam heeft opgebouwd." Eveneens
  significant voor de levende interesse op dit gebied is het verschijnen van een
  aantal geschiedfilosofische studies . Zo schreef de Utrechtse hoogleraar H.W. von
  der Dunk een diepgaande studie over de grenzen en de mogelijkheden van de
  historische kennis (De organisatie van het verleden, Bussum, Van Holkema &
  Warendorf, 1982. Voor een recensie ervan zie onder andere Streven, juli 1984
  en DIGO , september 1984). Verder zijn nog te vermelden de twee boeken die
  hier ter bespreking voorliggen , namelijk F.R. Ankersmit , Denken over geschiedenis en W.J . Van Der Dussen, Filosofie van de geschiedenis. Beide willen zich in
  de eerste plaats tot een studentenpubliek richten.
  Denken over geschiedenis
  Het boek van Ankersmit (R.U .-Groningen) is een ongemeen rijk werk . De
  manier waarop hier een overzicht van de moderne geschiedfilosofische opvattingen wordt gegeven ·en de uitgebreide en gecommentarieerde literatuurlijst
  maken van deze studie een betrouwbaar werkinstrument. Wel kan men zich afvragen of dit voor een studentenpubliek niet te hoog gemikt is.
   In een inleidend hoofdstuk tracht de auteur het begrip 'geschiedfilosofie'
  te definiëren. Hij onderscheidt hierin drie bestanddelen: de historiografie, de
  speculatieve geschiedfilosofie waarin vragen worden gesteld over de diepere
  grondstructuur en de zin van het geschiedgebeuren in zijn totaliteit , en tenslotte
  de kritische of analytische geschiedfilosofie die zich bezighoudt met de geschiedbeoefening in die zin dat zij onderzoekt welke methoden de historicus gebruikt
  om te komen tot een aanvaardbare weergave van het verleden . "Wat de wetenschapsfilosofie is voor de wetenschap, is de kritische geschiedfilosofie voor de
  geschiedbeoefening" (p. 15). Met deze opsplitsing sluit Ankersmit aan bij de nu
  reeds traditionele indeling van dit studieveld zoals men die kan vinden bij onder
  anderen W.H. Walsh en R.F. Atkinson. Eveneens in het spoor van een bestaande
  traditie in geschiedfilosofische geschriften , laat hij in dit boek de historiografie
  onbesproken. In een studie die " niet de pretentie heeft om meer te zijn dan een
  weergave van bestaande geschiedfilosofische opvattingen" , zoals hij zelf zegt
  
  156
  
  (p. 14), kan dit misschien verantwoord zijn, maar het neemt niet weg dat de afwezigheid van de historiografie een leemte achterlaat. Vooreerst om de eenvoudige reden dat zonder de geschiedschrijving de geschiedfilosoof in het ijle praat
  en vervolgens omdat precies de geconstateerde verscheidenheid in het schrijven
  over hetzelfde verleden, een grote, zoniet de grootste stimulans is om te reflecteren over het vak.
  De bespreking van de speculatieve en kritische geschiedfilosofie, vormt het
  eigenlijke corpus van het boek. Heel terecht voegt de auteur hier nog een goed
  gestoffeerd slothoofdstuk aan toe over Maatschappij en geschiedbeoefening.
  Waarom terecht ? Omdat juist een reflectie over de zin en de betekenis van de
  geschiedbeoefening een inzicht moet kunnen geven in de maatschappelijke relevantie van de geschiedenis.
   Speculatieve geschiedfilosofie
  Na deze inleiding bespreekt Ankersmit eerst de speculatieve geschiedfilosofie. Hij maakt hier een onderscheid tussen "aprioristische en aposterioristische geschiedspeculaties" (p. 28 e.v.). Een voorbeeld van de eerste groep is
  Kant; de tweede richting wordt ondermeer vertegenwoordigd door Oswald
  Spengler en Arnold J. Toynbee. De auteur maakt dit onderscheid op grond van
  de wijze waarop zij hun geldigheid trachten te bewijzen. Ofwel steunen zij op
  kennis die buiten de ervaring omgaat of daaraan voorafgaat' (kennis a priori)
  ofwel baseren zij zich op ervaring en waarneming van de werkelijkheid (kennis a
  posteriori). Ankersmit benadrukt hierbij dat deze indeling gerelateerd is "aan de
  wijze waarop deze systemen zich aan ons presenteren en niet aan het soort kennis dat daar in feite geboden wordt. De kritiek is namelijk dat speculatieve systemen geen betrouwbare (aprioristische of aposterioristische) kennis bieden en
  hun aanspraken daarop ongegrond zijn" (p. 30). Zoals hij zelf toegeeft, mag men
  deze indeling nooit in absolute termen zien. In de praktijk komen bij elke
  speculatieve geschiedfilosoof deze twee steeds gezamenlijk voor. Een sprekend
  voorbeeld hiervan vormt Hegels geschiedfilosofie die door Ankersmit op een
  boeiende en vrij uitvoerige manier besproken wordt (p. 33 e.v.).
  Dit hoofdstuk wordt afgesloten met een kritiek op de speculatieve systemen waarbij Ankersmit zich vooral op Karl R. Popper steunt. In de eerste plaats
  wordt hier onder vuur genomen hun 'metafysisch' karakter dat deze systemen
  als onwetenschappelijk brandmerkt. Ook het feit dat zij 'wetten' in het geschiedverloop ontdekken en dus voorspellingen zouden mogelijk maken, wordt op de
  korrel genomen. Tenslotte wordt ook hun holistische benadering (de menselijke
  samenleving wordt gezien als één samenhangend geheel) afgewezen. Deze aanval
  wordt uiteindelijk wat afgezwakt in de laatste paragraaf waar de ideeën terzake
  
  157
  van de Amerikaanse geschiedfilosoof Haskell Fain worden uiteengezet.
   Fain vertrekt van het selectieprobleem waarmee elke historicus te maken
  heeft. Dat het 'principe van de causaliteit' hier als kompas zou kunnen fungeren
  om bepaalde feiten wel en andere niet te weerhouden , wijst deze auteur van de
  hand . Het steunt zijns inziens nog steeds op de achttiende-eeuwse opvatting van
  de Schotse filosoof David Hume waarin een causale relatie losstaat van de hoedanigheden van de gebeurtenissen waartussen deze relatie speelt. Uiteraard zullen
  de historici een dergelijk verband niet l).anvaarden . De verwantschap tussen de
  feiten , die zij oorzakelijk willen verbinden, speelt wel degelijk een rol. Hier komt
  nu volgens Fain het belang van de speculatieve geschiedenis naar voren . Binnen
  haar holistische (of totaal)benadering geeft zij aan de historicus een idee van wat
  in het verleden bij elkaar hoort en wat daarom in een historische narratio over
  een bepaald onderwerp past (p . 63). In dit verband ziet Fain (terecht) gee'n
  breuk tussen de speculatieve historicus en zijn 'normale collega ' : " Een speculatieve geschiedfilosofie biedt het geraamte voor historische narratio's , de historische narratio 's voorzien dat geraamte van het vlees van de historische feiten.
  Maar beide worden steeds vereist : een historische narratio zonder speculatieve
  geschiedfilosofie is blind , een speculatieve geschiedfilosofie zonder historische
  feiten is leeg ... " (p . 64). Hier ligt volgens de Amerikaanse historicus de waard~
  van de speculatieve systemen. Voor de rest is hij bereid de kritiek van Popper en
  anderen op het zogenaamde voorspellende vermogen van deze geschiedbenadering te onderschrijven.
   Persoonlijk vind ik het jammer dat Ankersmit deze opvattingen van Fain
  niet heeft open getrokken naar Max Webers Jdea/typen en naar de opvattingen
  terzake van de Oostenrijks-Nederlandse filosoof S. Strasser. Nu zou men de indruk kunnen hebben dat Fain een wat alleenstaand geval is terwijl zijn visie toch
  aansluit bij belangrijke denkstromingen. Vervolgens mis ik een zekere nuancering bij de bespreking van de 'toekomstvoorspellingen ' van de speculatieve geschiedfilosofen. In deze materie mag men bijvoorbeeld Spengler en Toynbee
  niet over dezelfde kam scheren. Maar afgezien van deze enkele aanmerkingen,
  blijft dit een goed informatief hoofdstuk.
  Krit ische geschiedfilosofie
  Met het hoofdstuk over de kritische geschiedfilosofie , komt men in het
  mammoetgedeelte van het boek . Het is niet enkel het meest uitvoerige, maar
  ook het beste deel van deze studie . Heel wat bladzijden hebben ongetwijfeld een
  internationale allure . Samenvatten waf hier besproke1.1 wordt , is een onbegonnen
  werk . Wel kan een kort overzicht worden gegeven. Zo behandelt Ankersmit de
  vraag of kennis van het verleden eigenlijk wel mogelijk is , hij bespreekt 'feiten'
  
  158
  en 'uitspraken' in de geschiedwetenschap en hij blijft lang stilstaan bij de 'historische verklaring'. In dit laatste deel reflecteert hij ondermeer over het verschil
  en/of de gelijkenis tussen verklaringen in de wetenschap en in de geschiedenis,
  over de diverse vormen van hermeneutiek en over de causaliteitsproblematiek.
  Heel goed is vervolgens zijn bijdrage over het historisme en het narrativisme.
   Vooral in verband met het historisme, dat een ongemeen complexe richting is,
  zou een meer doorgedreven analyse van de evolutie in de historiografie en in
  het historisch denken - zoals bijvoorbeeld in H.W. von der Dunks De organisatie van het verleden - welkom zijn geweest. Uitvoerig bekijkt Ankersmit daarna
  de relaties tussen de geschiedbeoefening en andere disciplines en eindigt tenslotte
  met de analyse van de begrippen 'vrijheid' en 'noodzakelijkheid', en 'subjectiviteit' en 'objectiviteit' in de geschiedbeoefening. Ongetwijfeld gaat het hier om
  zeer fundamentele items binnen de wetenschap der geschiedenis. Zij worden met
  grote bekwaamheid behandeld.
  Wat ik hier wel mis, is een bespreking van het anachronisme in de geschiedbeoefening. Hiermee bedoel ik dat bij het kijken naar het verleden, de historicus
  nooit volledig los kan komen van zijn eigen tijd en van zijn eigen standpunt. De
  bespreking van dit anachronisme heeft dus volop te maken met de manier waarop de historicus het verleden kan en mag benaderen. Onrechtstreeks komt het
  in deze studie wel aan bod. Het verdient evenwel een meer rechtstreekse aandacht en dit niet in het minst omdat het toelaat om vanuit de praktijk van de
  historiografie de stap te zetten naar geschiedfilosofische beschouwingen in plaats
  van - zoals het gewoonlijk gebeurt - andersom. Een dergelijke werkwijze zou
  het wantrouwen van heel wat historici tegenover de geschiedfilosofie misschien
  wat milderen.
   Opvallend is ook Ankersmits herhaalde waarschuwing voor een "verwarring van taal en werkelijkheid". Hierbij ontvalt hem de bedenking : "Zo populair is deze verwarring dat men zich haast afvraagt of er in de geschiedbeoefening soms een goede reden is dit onderscheid te elimineren" (p. 90). Dat er
  logisch gepsroken, een onderscheid tussen taal en werkelijkheid bestaat, is duidelijk, maar ik vraag mij wel af of de auteur dit in de gegeven context niet overbelicht. Eens men op het niveau van de geschiedbeoefening is gekomen, gaat het
  hier immers om een illusoir onderscheid. In die zin namelijk dat in de geschiedbeoefening de verleden werkelijkheid als zinvol, verstaanbaar gegeven, enkel aanwezig is via de taaltussenkomst van de historicus. Hij is het immers die de op zich
  genomen nietszeggende 'brokstukken', die ons van het verleden zijn overgebleven, enkel talig tot herkenbare realiteiten kan maken. Daarom gaat het hier niet
  om eèn 'populaire verwarring', maar betreft het eerder een inzicht dat elke werkelijkheid en dus ook de verleden werkelijkheid in feite een talige werkelijkheid
  is.
   159
  De zin der geschiedenis
  In een la atste deel behandelt de auteur het thema Maatschappij en geschiedbeoefening. Co nform aari de opze t van het boek (het geven van een overzicht) is ook dit hoofdstuk in de eerste plaats beschrijvend , behalve in de laatste
  paragraaf waarin de zin van de geschiedenis wordt besproken . Centraal stelt
  Ankersmit de mogelijkheid die de geschiedenis ons biedt voor een nadere plaatsbepaling van onszelf en va n onze tijd : "onze identiteit is gelegen in onze geschiedenis" (p . 315). Interessant in dit verband is zijn kritiek op het hodiecentrisme
  waarin de geschiedkundige blik zich beperkt tot de laatste vijftig of honderd
  jaar. "Reeds Huizinga constateerde dat wij meer gebaat zijn bij kennis van bij voorbeeld de achtergronden van de val van het Romeinse rijk of van bepaalde
  in de Middeleeuwen geschapen bestuurlijke instituties dan bij het gedetailleerd
  verslag van de oorzaken van de Eerste Wereldoorlog of van de Chinese Revolutie " (p. 314) . In een periode waarin heel wat studenten geschiedenis opteren
  voor de contemporaine richting , komt een dergelijke waarschuwing op zijn tijd.
   " De vruchten van de boom der kennis kunnen ons voeden en ons buikpijn bezorgen", gaat Ankersmit in een ander verband verder . Of met andere woorden,
  de geschiedbeoefening heeft niet enkel haar nut, maar brengt wellicht ook haar
  gevaren mee . Nietzsche wees hier al me't nadruk op. " Hij vreesde vooral dat een
  bezig-zijn met het verleden ons vermogen te kunnen handelen zou kunnen verlammen". Ten onrechte , volgens Ankersmit. Sinds de mens zich ongeveer tweehonderd jaar geleden van zijn historiciteit bewust werd, is dat zeker niet ten
  koste van zijn daadkracht geweest . Eerder was het zo dat alle '-ismen' , die de
  wereld hebben veranderd , in belangrijke mate geschiedinterpretaties zijn . Men
  kan het gerust zo stellen, meent de auteur, dat "de geschiedbeoefening en het
  moderne historische besef' zelf tot de belangrijkste determinanten van het historisch proces behoren . Daarom is de geschiedbeoefening wel een van de minst
  onschuldige academische disciplines en daarom ook moet zij met de nodige
  ernst en eerlijkheid worden beoefend . Met deze overwegingen eindigt dit inspirerend werk dat ongetwijfeld een wezenlijke bijdrage betekent voor het geschiedfilosofische denken.
  Filosofie van de geschiedenis
  Eveneens in verband met deze discipline , verscheen vorig jaar Filosofie
  van de geschiedenis , van W.J . Van Der Dussen (K .U.-Nijmegen).
   Dit boek valt in feite uiteen in twee delen. In een eerste tracht de auteur
  een begrippenapparaat op te stellen . Achtereenvolgens behandelt hij de vragen
  'Wat is filosofie ?' (p . 11 e.v.) en 'Wat is geschiedenis ?' (p. 25 e .v.) , om dan de
  
  160
  
  stap naar een omschrijving van een 'filosofie van de geschiedenis' (p. 41 e.v.)
  te kunnen zetten en naar een hoofdstukje Geschiedwetenschap en filosofie
  (p. 58 e.v.). Dit laatste bevat zowel een thematische behandeling van enkele
  problemen zoals de analytische filosofie van de geschiedenis, de relevantie van
  de geschiedfilosofie, theoretische geschiedenis, enzovoort, naast ook reeds een
  chronologisch overzicht van het geschiedfilosofisch denken tot de Tweede
  Wereldoorlog. Het tweede deel bestaat dan uit een bespreking van de geschiedfilosofie in Duitsland en van die in de Angelsaksische wereld. Voor Duitsland
  komen Droysen, Dilthey, Windelband en Rickert aan bod naast een wat meer
  algemene bespreking van het historisme. In het Angelsaksische denken worden
  Karl R. Popper en R.G. Collingwood uitvoerig besproken.
  .Op een summiere maar over het algemeen duidelijke manier analyseert
  de schrijver enkele onderdelen van de filosofie en de geschiedfilosofie. Het
  onderscheid bijvoorbeeld tussen 'methoden' en 'methodologie' wordt degelijk
  uitgelegd. Hetzelfde geldt voor zijn uitleg van enkele ontologische kwesties.
   Jammer genoeg wordt deze heldere aanpak niet volgehouden. Een boek als dit,
  dat zich richt tot een studentenpubliek, moet niet enkel een klare overzichtelijkheid, maar ook een zo groot mogelijke volledigheid nastreven. En hier wringt
  het schoentje. Deze studie is totaal onevenwichtig gestructureerd en dit heeft
  uiteraard zijn gevolgen voor de inhoud. Het feit dat Van Der Dussen een derde'
  van zijn boek aan Popper en Collingwood besteedt, maakt dat hij de overige
  auteurs en de andere onderwerpen, waaronder toch zeer fundamentele, op een
  drafje moet afwerken. Illustratief voor deze scheefgetrokken situatie is dat een
  toch wel belangrijke filosoof als de Heidelberger H.G. Gadamer het met een eenvoudige verwijzing naar zijn naam en de titel van zijn 'magnum opus' moet stellen. In een boek, dat vaart onder de vlag 'filosofie van de geschiedenis', is dit
  niet te verantwoorden. In de grond heeft men hier de stellige indruk dat Van
  Der Dussen zijn eerste deel heeft gebruikt als een lange inleiding op de
  bespreking van Popper en Collingwood, twee filosofen waar hij zich goed schijnt
  bij thuis te voelen. Dit laatste deel is dan wel de moeite waard. Spijtig dat het in
  een deze verpakking wordt voorgesteld.
  