text: Recensies
  
  433
  
  oorlog, zoals het Nationaal werk voor kinderwelzijn, de maatschappijen voor sociale woningbouw en de initiatieven ten gunste van schoolmaaltijden en kinderopvang) probeert hij aan te
  tonen dat ook deze initiatieven onderdeel waren van een sociaal disciplineringsproces. Hij
  heeft daarin ongetwijfeld gelijk, maar zo nieuw is deze vaststelling niet. Het lijkt een interessantere vraag om de mechanismen achter dit proces bloot te leggen en daarvoor gaat hij niet
  diep genoeg in (en dat kon uiteraard niet anders binnen het opzet van zijn boek) op de strikt
  Belgische casus.
  Analoge studies over andere facetten van de Belgische koloniale politiek voor, tijdens en na
  het interbellum moeten boven aan de wetenschappelijke agenda inzake de geschiedenis van
  Belgisch-Kongo staan. Al te lang is het bekende beeld bepaald geworden enerzijds door officiële standpunten en anderzijds door 'herinneringen' van Belgische kolonialen, die er meestal
  van overtuigd waren dat ze op positieve wijze tot de verspreiding van 'de beschaving' bijdroegen. De confrontatie tussen beide types van publicaties - de memoires versus de wetenschappelijke analyses - kan niet alleen het onderscheid verklaren tussen de persoonlijke beleving
  van een fenomeen enerzijds en de sociologische interpretatie ervan anderzijds, maar ook een
  interessante bijdrage leveren in het methodologisch debat over de waarde en het gebruik van
  getuigenissen in het kader van de geschiedschrijving over Afrika. Het werk van Bruno de
  Meulder is een impliciete, maar dringende oproep tot deze vernieuwende benadering.
  Luc François
  
  Henk van Gelder, Abraham Tuschinski (Amsterdam: Nijgh en Van Ditmar, 1996, 179 blz.,
  ƒ39,90, ISBN 90 388 2679 6).
  Tegelijk met het 75-jarig bestaan van het Tuschinskitheater te Amsterdam verscheen in het
  najaar van 1996 een biografie over Abraham Tuschinski. Deze bekende bioscoopondernemer
  werd in 1886 in het Poolse plaatsje Brzeziny (Berkenbosje) onder de rook van Lodz geboren.
   Hij leerde daar het vak van vestenmaker en vertrok in 1904 naar Rotterdam. In Nederland
  werd hij beroemd door zijn theaters (zes in Rotterdam, een in Schiedam en het nog bestaande
  theater in Amsterdam) en door de luxe bioscoopstijl die hij vormgaf. Verder timmerde hij aan
  de weg door de geluidsfilm naar Nederland te halen en de gefilmde documentaire te introduceren. Hij nodigde beroemde filmsterren uit en genoot bekendheid door zijn spectaculaire reclamestunts. Het Tuschinski-concern ging uiteindelijk financieel ten onder aan te grote investeringen. Dat gebeurde aan de vooravond van een nog grotere ramp. Met het uitbreken van de
  Tweede Wereldoorlog waren de joodse Tuschinski en zijn familie hun leven niet meer zeker. In
  het najaar van 1942 stierf Abraham Tuschinski in Auschwitz.
  De biografie door Henk van Gelder is een verzorgd uitgevoerd, vlot geschreven boek vol
  grappige en ontroerende anekdotes over deze interessante man. Dit neemt niet weg dat
  Tuschinski beter had verdiend. Geschiedenisstudenten worden in het eerste jaar van hun studie
  al gewezen op het gevaar van het overnemen van gegevens zonder deze in de bronnen te
  controleren en het geheel vervolgens als feiten te presenteren. Van Gelder is meerdere malen
  in deze val getuimeld. Rondom Tuschinski bestaan een aantal mythen die door eerdere biografen als Max Tak, Alex de Haas en Simon van Collem, overigens met de beste bedoelingen, zijn
  gecreëerd en in stand gehouden.
   Zo zou Tuschinski in 1904 zijn geboorteland hebben ontvlucht om via Rotterdam naar Amerika te gaan. Volgens sommigen was hij zelfs op de vlucht voor pogroms in zijn woonplaats,
  terwijl er in die periode in dat gebied helemaal geen pogroms voorkwamen. Van Gelder gaat
  
  434
  
  Recensies
  
  niet zo ver dat hij het pogrom-verhaal overneemt, maar kopieert toch het romantische verhaal
  over de Amerika-plannen, zonder zich af te vragen of Tuschinksi misschien niet van zins was
  zich in Rotterdam te vestigen. Wie het archief van de Rotterdamse vreemdelingenpolitie bestudeert, krijgt inderdaad de indruk dat Tuschinski in Rotterdam wilde blijven. Op de dag van
  aankomst meldde hij zich, samen met zijn twee reisgenoten (eveneens kleermakers), bij de
  politie en gaf te kennen te gaan werken op het adres Oppert 55, ten huize van een familielid
  van een van zijn reisgenoten, de kleermaker Dobrozitski. In het snel groeiende Rotterdam van
  die dagen was immers grote behoefte aan textielwerkers. Tuschinski en zijn vrienden gaven op
  geen enkele wijze te kennen dat zij na verloop van tijd weer zouden vertrekken.
   Jammer is ook dat Van Gelder niet heeft getracht of er niet in is geslaagd het nodige over
  Tuschinski's Poolse herkomst te achterhalen. Ook hier kopieert hij reeds bestaande verhalen
  of neemt hij genoegen met 'van horen zeggen'. Hierdoor zijn er storende fouten in het boek
  komen te staan en komt de lezer al helemaal niets te weten over de woon- en gezinsomstandigheden van Tuschinski en zijn familie. In Polen bevinden zich zowel de geboorteakte van Tuschinski als de registratie van het gezin waar hij deel van uitmaakte. De drie broers
  die Van Gelder noemt zijn in werkelijkheid vijf zusters. Deze zusters zijn samen met hun
  moeder rond 1914 naar de Verenigde Staten vertrokken. Een van de nazaten van deze zusters
  heeft een uitgebreide genealogie van de familie gemaakt. De door Van Gelder genoemde broer
  Josef is in werkelijkheid een neef, een kleinzoon uit een (veel) eerder huwelijk van Tuschinski 's
  vader. Deze Josef (Yussel) scheelde eenjaar in leeftijd met Tuschinski. Verder doet Van Gelder
  foutieve uitspraken over Tuschinski's religieuze opvattingen.
  Een ander bezwaar is dat de biografie over het geheel genomen wat mager en onuitgewerkt
  is. Hele pagina's zijn overgeschreven uit bestaande literatuur en Van Gelder blijft vaak steken
  op het niveau van het anekdotische. Een voorbeeld daarvan is de introductie van de geluidsfilm in Nederland door de bekende bioscoopondernemer. De schrijver doet weinig eer aan de
  betekenis van Tuschinski's inspanningen door diens voorbereidende experimenten met film en
  geluid onvermeld te laten en daarmee te suggereren dat de komst van het verschijnsel een
  simpel feit was. Ook op andere momenten mist de lezer een juist evenwicht. Zo onderschat
  Van Gelder Tuschinski's vernieuwende rol op het gebied van de avant-garde film en de documentaire.
   Toch moet het worden toegejuicht dat er een boek is verschenen over Tuschinski. Het wekt
  verbazing dat het nog zo lang heeft geduurd, eer iemand op de gedachte kwam Tuschinski door
  middel van een biografie te herdenken.
  Nelleke Manneke
  Arie van der Schoor
  
  A. van den Oord, W. S. Unger (1889-1963). Een eigengereid economisch historicus ('s-Gravenhage: Unger-Van Brerofonds, 1996, 128 blz., ISBN 90 900954 2 X).
  Willem Sybrand Unger (1889-1963) behoorde tezamen met J. G. van Dillen, N. W. Posthumus
  en Z. W Sneller tot de vooraanstaande Nederlandse economisch-historici van het interbellum.
  Zijn opmerkelijke persoonlijkheid en grote betekenis voor het vak rechtvaardigen ten volle de
  aandacht die hem onlangs in een beknopte biografie ten deel is gevallen. Zij ontstond dankzij
  een opdracht van het Unger-Van Brerofonds en is geschreven door dr. A. van den Oord. Ik had
  het boekje al gelezen voor ik het ter recensie kreeg en in één sessie tot mij genomen. Spannende lectuur dus, maar wel met een subjectieve invalshoek. Al die groten, in hun nadagen nog.
  