text: RECENSIES
  
  verschillende vijanden aangevallen en het is frappant dat het door niemand goed gesteund
  is, vooral niet door die groep van Bataafse schepen die allengs een eind benedenwinds en
  uit het vuur van de Engelsen geraakten.
  Als we nu het elders gepubliceerde, waardige briefje lezen, dat De Winter als gevangene,
  onder grote psychische spanningen, vanaf het Engelse admiraalsschip heeft mogen
  schrijven aan het Comité van Marine in Den Haag en als we dit vergelijken met het
  kletserige, ten dele onwaarachtige, epistel dat na de slag van het veilig te Hellevoetsluis
  liggende schip van de schout-bij-nacht is uitgegaan, het schip dat de voorhoede had moeten leiden, doch achter de admiraal in de linie was terecht gekomen, dan gevoelen wij de
  drang naar een hernieuwd onderzoek naar het leiderschap van De Winter, waarbij ons
  meegedeeld wordt in hoeverre de bronnen uitsluitsel geven en in hoeverre niet. Het vóór
  ons liggende boekje was daartoe wellicht niet de plaats, maar onze behoefte aan een
  moderne detailstudie is er wel door geprikkeld.
  Jammer vinden wij het dat schr. niet alleen met krijgskundige, maar ook met enkele
  specifieke zeetermen overhoop ligt. De Engelsen waren niet beter 'bezeilbaar' maar beter
  bezeild dan wij; de schepen van De Winter voeren niet 'met bakboordhalzen achter
  elkaar'. Hier heeft een onduidelijkheid van De Jonge hem parten gespeeld; de schepen
  hadden nl. de bakboordhalzen toe (dat is: touwen die uitstaan in de richting vanwaar de
  wind komt, stijfgehaald) en zeilden daarbij over stuurboord en vormden aldus een bakboord-bij-de-windlinie. Driemastschepen behoeven niet altijd 'linieschepen' te zijn.
  Wanneer De Winter aan een schip bevel geeft zich 'achter' het admiraalsschip te plaatsen,
  dan mag men de onderlinge positie van beide schepen niet aanduiden met 'naast elkaar'.
  Deze onduidelijkheid is eveneens terug te voeren op De Jonge.
   Het is met deze terminologie een moeilijke zaak. Zij die hun hart aan de zeegeschiedenis
  verpand hebben, brengen met voorliefde zoveel mogelijk vaktermen correct naar tijd en
  gelegenheid te pas, doch de kennis van het zeewezen is niet meer algemeen verbreid zoals
  voorheen. Wij staan, meer nog wat technische beschaving dan wat tijdsverloop betreft,
  zo ontzettend ver van de oude zeiltijd af, dat wij, voor een enigszins ruim publiek schrijvend het beste doen, duidelijke omschrijvingen te geven in hedendaags Nederlands.
  R. E. J. WEBER.
  H. W. VON DER DUNK, Der deutsche Vormärz und Belgien 1830148. Wiesbaden, 1966, Veröffentlichungen des Instituts für Europaische Geschichte Mainz, Band 41.
  Het gaat in onderhavige dissertatie vooral om de Duitse stellingname t.o.v. België in de
  jaren 1830-1848, maar, in wisselwerking daarmee, ook om de Belgische houding t.o.v.
  Duitsland. De inleiding schetst het ontstaan van de Belgische kwestie op het internationale vlak, belicht de gecompliceerde situatie van de Zuidelijke Nederlanden en hun verhouding tot de Duitse Staten en het Rijk, bespreekt de oplossing die het Congres van
  Wenen aan de Belgische kwestie heeft gegeven, evenals de Duitse reacties op het ontstaan
  van het Koninkrijk der Nederlanden. De opkomst van het nieuwe Duitse nationaal
  bewustzijn, in die tijd te situeren, wordt genuanceerd beschreven. In dat verband gaat
  bijzondere aandacht naar E. M. Arndt, die de rij inluidt van publicisten en politici die
  België in het licht van de Germaans-Romaanse tegenstelling zouden bekijken. De jaren
  1815-1830 worden niet exhaustief behandeld.
   Het eerste hoofdstuk is gewijd aan de jaren '30. De Duitse Bond stond afwijzend, de
  diplomatieke betrekkingen bleven koel, de Belgische omwenteling werd over 't algemeen
  veroordeeld. Niettemin ontstond ook positieve belangstelling voor België. Industriëlen,
  135
  
  RECENSIES
  
  vooral uit het Rijnland, zagen in België een mogelijke handelspartner, in welk verband de
  spoorweg Antwerpen-Keulen aanlokkelijk bleek. Ook een aantal kranten brak een lans
  voor toenadering. Inspirerend werkten daarbij niet alleen economische, maar ook politieke overwegingen, gelet op de Frans-Duitse rivaliteit inzake België. Dit land oefende
  anderdeels aantrekkingskracht uit als liberale monarchie, waar het constitutionele regime
  ook de ontplooiing van de R.-K. Kerk mogelijk maakte (in welk verband aan de Keulse
  bisschopscrisis 1837-'38 een paragraaf wordt gewijd). Tenslotte ontlook bij een aantal
  filologen en publicisten belangstelling voor de Vlaamse Beweging, die men zag als het
  ontwaken van een Germaanse volksstam, als een strijd van het 'Volkstum' tegen de
  verfransing. Op de achtergrond van de pangermaanse stroming stond een aanhechtingsstreven, direct cultureel gericht en meer verwijderd ook politiek. Zulk streven was omgekeerd de flaminganten echter vreemd: zij wensten, vanuit een Belgischgezinde ideologie,
  alleen steun in hun anti-Franse actie.
   Gedurende de jaren 1839-1844, behandeld in het tweede hoofdstuk, viel een BelgischDuitse toenadering te constateren. Al was de nieuwe Staat nu ook de jure erkend, toch
  bleven de Duitse hoven gereserveerd. De vrees van de Duitse Bond, dat België een satelliet
  van Frankrijk zou zijn, verdween niet onmiddellijk. Anderdeels bracht 1840 in Duitsland
  een keerpunt in het politieke klimaat. Het zwaartepunt schoof van de Duitse Bond weg,
  naar Pruisen en het Zollverein toe. De bourgeoisie streefde naar industriële expansie, die
  door de regeringen moest worden bevorderd. Van Pruisen verwachtte ze, in dat perspectief,
  een nationale en liberale politiek. Tegenover Frankrijk, de concurrent die om een analoge
  expansie bekommerd was, groeide aldus van Duitse zijde een grotere wervingsactie t.o.v.
  België. Daaruit resulteerde het handelsverdrag van 1 september 1844. Zoals in het derde
  hoofdstuk wordt aangetoond, leidde dat echter niet tot een intensivering van de handelsbetrekkingen. Vooral de houding van de Pruisische regering bracht mee dat de mogelijkheden, in 1844 geopend, niet werden te baat genomen, terwijl de Belgische regering aan
  haar kant niet bij het Zollverein wilde aanleunen; ze zocht in de Duitse relaties alleen
  -wat meer armslag t.o.v. de Zuiderbuur.
  Intussen was de economisch-politieke toenadering uit de eerste jaren '40 vergezeld gegaan van nauwere culturele betrekkingen; deze worden in het derde hoofdstuk behandeld.
   De Duitse belangstelling voor de Vlaamse kwestie groeide sterk aan, maar ze gold niet die
  kwestie in se. Een precieze voorstelling van de stand van zaken in België had men in
  Duitsland veelal niet. Wel steeg de geestdrift voor wat men begroette als het opleven van
  een Germaans element, in het raam van de grote Germaanse wedergeboorte onder Duitse
  leiding. Bij een aantal belangstellenden liep het literair-filologische element samen met het
  commerciële en politieke. Sommigen gingen zeer ver inzake germanisering, maar begrepen
  niet waar het de flaminganten om te doen was. Dergelijke tendensen hadden intussen in
  Vlaanderen geen succes. De vlaamsgezinden toonden een opvallende onbekendheid met
  de Duitse cultuur, zochten tegenover Frankrijk wel culturele aansluiting bij het 'Germaanse broedervolk', maar wezen pangermanisme af. Dat bracht mee dat, ondanks het Zangverbond, de Vlaams-Duitse betrekkingen reeds vóór 1848 sterk waren verflauwd. Van
  Vlaamse zijde waren die betrekkingen overigens steeds de zaak van een aantal individuen
  gebleven.
  De betekenis van het jaar 1848, dat België internationale waardering bracht omdat het
  geen revolutie meemaakte, wordt in hoofdstuk iv onderzocht. In het parlement te Frankfort kwam de idee tot inlijving van België (en Nederland) bij het te stichten Rijk, al of niet
  via een federatie met het Rijnland, tot uiting. De mislukking van de eenheidsbeweging en
  de zege van de reactionaire krachten vielen voor België positief uit. Voor de Vlaamse
  136
  
  RECENSIES
  
  Beweging hadden de gebeurtenissen in Duitsland weinig of niets te betekenen. Men
  constateert overigens dat, hoewel de verbindingen niet geheel werden verbroken, het
  streven naar nauwe Vlaams-Duitse samenwerking na 1848 nog zeer weinig weerklank
  vond.
   In de 'Schlussbetrachtung' geeft schrijver een bondige schets van de ontwikkeling na
  1848 en een verklarende typering van de verschijnselen uit de Duitse Vormärz. Omdat men
  er de conclusies van het onderzoek niet gesynthetiseerd vindt, heb ik ze hierboven in grote
  trekken samengevat.
  Het voorwerp van dat onderzoek was niet geheel nieuw: bepaalde onderdelen van de
  stof waren reeds vrij goed bekend en talrijke publikaties stonden ter beschikking. Dat
  houdt in dat de verdiensten van de auteur hoofdzakelijk liggen op het terrein van de
  synthese. Het werk steunt overigens meer op literatuur en uitgegeven bronnen dan op
  archivalia. De ruime stof werd in haar geheel uitstekend verwerkt. Het synthetisch vermogen van de schrijver blijkt overigens ook uit diverse onderdelen en uit rake beschrijvingen. Vooral verdienstelijk is het bij elkaar brengen van twee geledingen: de Duitse en
  de Vlaamse belangstelling. Deze laatste lijkt me, qua inhoud en betekenis, minder goed
  weergegeven dan de eerste, maar ze wordt nu veel duidelijker, door ze in te schakelen in
  het grotere geheel dat tot hiertoe ontbrak. Van de Duitse belangstellingsmotieven krijgt
  men een uitstekend beeld, terwijl schrijver ook over andere aangelegenheden verhelderende
  bladzijden op zijn actief neemt. Aan de hand van het bronnenonderzoek dat ik destijds
  zelf heb verricht, ben ik ervan overtuigd dat men de hier gegeven globale voorstelling van
  de ontwikkeling der Belgisch-Duitse en Vlaams-Duitse verhoudingen volledig kan bijtreden. Zowel van Duitse als van Vlaamse zijde werd over die relaties zeer veel tendentieus
  geschreven. In het hier besproken werk waardeert men dan ook des te meer de zin voor
  nuancering en objectiviteit.
   Waar ik aanstipte dat de behandeling van de Vlaamse opinie relatief minder geslaagd is,
  mag hetzelfde worden gezegd met betrekking tot de Belgische situaties in 't algemeen, die
  ik overigens beter kan beoordelen dan de Duitse. In concreto heb ik daarbij het oog op
  talrijke detailfouten: te weinig bekendheid met personen die ter sprake worden gebracht,
  verkeerde typering van perssituaties of individuele kranten, onnauwkeurige voorstellingen,
  te sterke veralgemeningen. Dat schrijver met meer zorg had kunnen werken, blijkt o.m.
  uit de bibliografie, die qua inhoud en vorm vele tekorten vertoont. Bij de lectuur van het
  boek werd ik vaak gestoord door technische fouten: te weinig verwijzingen naar de
  bronnen, de manier waarop daarheen wordt verwezen, of waarop teksten worden geciteerd. Een gelukkige omstandigheid ligt in de uitstekende taal, wat de verspreiding van
  dit belangrijke werk buiten het Nederlandse taalgebied zal vergemakkelijken.
  M. DE VROEDE
  
  H.J. SCHEFFER, November 1918. Journaal van een revolutie die niet doorging. Uitgeverij de
  Arbeiderspers, Amsterdam, 1968. 312 blz. ƒ 16,50.
  De adjunct-hoofdredacteur van het Rotterdams Nieuwsblad heeft de gebeurtenissen van
  de veelbewogen novemberweek van 1918 tot onderwerp gemaakt van een vlot geschreven,
  goed leesbare, maar ook wel gefundeerde en doordachte studie. Hiermee is nieuw licht
  geworpen op een van de meest dramatische episoden uit de Nederlandse geschiedenis
  van de 20e eeuw, waarvan tot dusver veel onopgehelderd bleef en waarvan de volledige
  toedracht ook na het verschijnen van Scheffers boek zeker nog niet vaststaat. De auteur
  heeft zich in het verloop van de voorvallen in de week van 9 tot 17 november verdiept aan
  137.
  