text: bmgn - Low Countries Historical Review | Volume 132 (2017) | review 49
  
  Kristian Mennen, Selbstinszenierung im öffentlichen Raum. Katholische und sozialdemokratische
  Repertoirediskussionen um 1930 (Dissertatie Radboud Universiteit Nijmegen/Westfälischen
  Wilhelms-Universität Münster 2013; Zivilgesellschaftliche Verständigungsprozesse vom 19.
  Jahrhundert bis zur Gegenwart 12, Münster: Waxmann, 2013, 420 pp., isbn 978 3 8309 2989 5).
  De studie van het ‘repertoire’ van sociale bewegingen heeft in de sociale
  geschiedenis een grote vlucht genomen sinds Charles Tilly het begrip vanaf
  eind jaren zeventig populariseerde om de handelingsvormen en strategieën
  aan te duiden die groepen tot hun beschikking hebben om het publiek
  te overtuigen van hun boodschap. Opvallend genoeg heeft de studie van
  actierepertoires nooit echt ingang gevonden in de Duitse historiografie,
  waar de aandacht vooral uitging naar de structurele ontwikkelingen
  die tot de opkomst van het nationaalsocialisme hebben geleid. De
  ongemakkelijke waarheid dat in de Weimarrepubliek veel elementen uit het
  actierepertoire van de nationaalsocialisten – zoals fakkeltochten, uniformen
  en massamanifestaties – ook werden gebruikt door sociale en politieke
  bewegingen die aan de ‘goede’ kant van de geschiedenis terecht zijn gekomen,
  werd daarmee terzijde geschoven. In zijn dissertatie Selbstinzenierung im
  öffentlichen Raum stelt Kristian Mennen deze kwestie alsnog aan de orde.
  Mennen vraagt zich af hoe het kon dat het ‘performatieve repertoire’
  van nationaalsocialisten rond 1930 ‘normaal’ werd gevonden en niet met
  eenzelfde afkeurende blik werd beschouwd als waarmee tegenwoordig
  dergelijk publiek vertoon wordt veroordeeld. Om deze vraag te beantwoorden
  analyseert hij de debatten die twee gematigde politieke kampen – katholieken
  en sociaaldemocraten – tussen ruwweg 1925 en 1935 voerden over hun
  eigen ‘performatief repertoire’ en dat van de nationaalsocialisten. Naast de
  vergelijking van deze twee politiek-maatschappelijke ‘zuilen’ kijkt Mennen
  ook naar de internationale overdracht van (opvattingen over) repertoireelementen door zowel het Duitse als het Nederlandse discours te bestuderen.
   Het is een brede en ambitieuze onderzoeksopzet, die Mennen
  concretiseert door een aantal repertoirevormen die rond 1930 zowel in
  Nederland als Duitsland onder sociaaldemocraten en katholieken levendige
  discussie opriepen, te analyseren. In thematische hoofdstukken bespreekt
  hij achtereenvolgens een aantal kleinere discussies over demonstraties,
  theater, zang en vaandels, discussies omtrent de uitingsvormen van
  jeugdbewegingen, discussies over paramilitaire repertoire-elementen als
  uniformen en marcheren en discussies over (straat)geweld. Mennen laat
  zien hoe katholieken en sociaaldemocraten zich verhielden tot de grote
  veranderingen die de openbare ruimte in de late jaren twintig en vroege
  Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
  Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License
  doi: 10.18352/bmgn-lchr.10377 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505
  
  jaren dertig doormaakte en hoe zij zich positioneerden ten opzichte van
  de nationaalsocialisten, die zich steeds sterker in de openbare ruimte
  profileerden.
  In hoofdlijnen concludeert Mennen dat in de definiëring van een
  wenselijk repertoire vier strategieën benut werden. Ten eerste koos men
  voor wat nieuw en jong was om zich tegen het traditionele af te zetten. Ten
  tweede definieerde men – wanneer het uitkwam – het eigene tegenover het
  ‘vreemde’ of ‘buitenlandse’. Ten derde koos men ervoor zich te manifesteren
  in de openbare ruimte in plaats van binnenskamers – en de katholieken
  en sociaaldemocraten bleven vasthouden aan dit ideaal toen de straat op
  gewelddadige wijze geclaimd was door nationaalsocialisten en communisten.
  Ten vierde scheidde men strategisch vorm van inhoud wanneer men
  repertoirevormen van nationaalsocialisten wilde overnemen. Hoewel
  Mennen zich bewust is van het feit dat deze vier strategieën ideaaltypisch
  opgevat moeten worden, bieden ze een verhelderende inkijk in de wijze
  waarop sociaal-politieke bewegingen in het interbellum hun actierepertoire
  legitimeerden. Bovendien worden de conclusies gedragen door een
  indrukwekkende hoeveelheid bestudeerde auteurs en bronmateriaal.
   Innovatief is vooral Mennens uitgangspunt om de repetoiredebatten
  vanuit een transnationaal perspectief te analyseren. Ofschoon de ‘transfer’
  van ideeën en opvattingen – in lijn met de verwachting – vooral een
  eenrichtingsverkeer van Duitsland naar Nederland was, laat Mennen een
  opvallende verknooptheid van de repertoirediscussies in beide landen
  zien. Hiermee relativeert hij de uniciteit van de Duitse situatie en toont hij
  overtuigend de waarde aan van een transnationale benadering boven een
  internationale vergelijking.
  Vanzelfsprekend zijn er bij een werk van deze omvang ook
  kanttekeningen te plaatsen. Opvallend is de expliciet geformuleerde
  vooronderstelling dat de uiterlijke vorm van het publiek vertoon van sociale
  en politieke bewegingen niet aan de inhoud van hun idealen gekoppeld
  hoeft te zijn (35). Om basis hiervan richt Mennen zich vooral op discussies
  over de inzet van repertoirevormen en niet op discussies over de politiekideologische boodschap die men over wilde brengen. De loskoppeling van
  deze twee aspecten weerspreekt echter de door de auteur opgevoerde definitie
  van performance als uitdrukkingsvorm van culturele betekenisinhouden
  (37). Bovendien is het jammer dat Mennen zich met deze aanname van
  een belangrijke verklaringscontext voor veranderingen in het repertoire
  van voornoemde ‘zuilen’ berooft. Dat katholieken en sociaaldemocraten
  nationaalsocialistische repertoirevormen decontextualiseerden wanneer
  ze deze zelf wilden inzetten was zonder twijfel noodzakelijk voor de
  legitimering van deze inzet, maar zegt op zichzelf nog niets over de
  reden van de toe-eigening van repertoirevormen. Waartoe anders dan het
  uitdragen van hun politieke en maatschappelijke idealen zetten katholieke
  
  en sociaaldemocratische bewegingen vaandels, theater en demonstraties in?
  Door de terugkoppeling naar de achterliggende ideologische overtuiging
  te vermijden, krijgt Selbstinzenierung im öffentlichen Raum een beschrijvend
  karakter.
   Het wordt bovendien twijfelachtig wanneer Mennen dit postulaat
  tevens als conclusie presenteert. Of het nu gaat om de discussies over
  kleinere symboliek (170), over het aannemen van jeugdig elan (235),
  of over het gebruik van uniformen (279), telkens concludeert Mennen
  dat noch katholieken, noch sociaaldemocraten een relatie zagen
  tussen repertoirevormen en ideologische inhoud en derhalve zonder
  gewetensbezwaren nationaalsocialistische repertoirevormen konden
  overnemen. Het is zeer de vraag of deze conclusies getrokken kunnen worden
  in een onderzoek dat uitgaat van het strikte onderscheid tussen vorm en
  inhoud en derhalve de relatie hiertussen niet als onderwerp heeft.
  Gelukkig houdt Mennen zich niet heel strikt aan zijn zelfopgelegde
  focus op vorm in plaats van inhoud. Het zevende hoofdstuk, waarin hij zich
  richt op de discussies over straatgeweld in de vroege jaren dertig, is wellicht
  het sterkste hoofdstuk van het boek. In een scherpe analyse laat Mennen
  zien hoe rond 1933 onder Nederlandse sociaaldemocraten veranderende
  opvattingen over democratie samenhingen met repertoirediscussies. Waar
  voor 1933 democratie een ideaal was om voor te strijden, werd het na 1933 een
  normatief handelingskader. Door geweld als ondemocratisch te bestempelen,
  konden sociaaldemocraten de nationaalsocialisten en communisten hun plek
  binnen de democratie ontzeggen. Omdat deze groepen fysiek geweld niet
  schroomden, betuigden ze zich volgens de nieuwe opvatting over democratie
  immers ‘ondemocratisch’.
  Selbstinszenierung im öffentlichen Raum opent een debat over de relaties
  tussen het handelingsrepertoire van gematigde en radicale politieke
  bewegingen in het interbellum dat nooit echt grondig gevoerd is. Hoewel de
  discussie breder gevoerd mag worden dan de reikwijdte van dit onderzoek
  behelst, biedt het boek meer dan voldoende stof voor verdere discussie.
  Robbert-Jan Adriaansen, Erasmus Universiteit Rotterdam.
  