text: In den laatsten tijd zijn deze verhoudingen eenigszins gewijzigd. Wanneer er in het corps der hulppredikers een vacature
  ontstaat, wendt zich de Regeering tot een der in Nederland
  gevestigde Zendingscorporaties, die zelf hun kweekelingen opleiden, vroeger behalve het N. Z. G., de Utrechtsche- en de
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   503
  
  Nederl. Zend. Vereeniging. Deze stelden dan een hunner
  kvveekelingen ter beschikking der Regeering om na een examen
  voor de «Commissie tot de zaken der Protestantsche kerken in
  Nederl. Oost- en West-Indië» te hebben afgelegd, te worden
  uitgezonden en ter beschikking van den G. G. gesteld. Sedert
  een twintigtal jaren echter leverden deze opleidingsinstituten
  slechts om de twee jaren, telkens bij het einde van den cursus
  in Juli leerlingen af, terwijl de aanvragen der Regeering op
  ongeregelde tijden inkwamen. Daardoor ontstond ten slotte
  stagnatie; er was geen personeel voor de Indische kerk aanwezig. Dit voorziende en beseffende dat iemand, wiens opleiding pas voltooid was, niet in staat kon zijn een Minahassisch
  hulppredikersressort met 15 tot 30 en soms meer filiaalgemeenten behoorlijk te beheeren, heeft het N. Z. G. tot drie
  malen toe kvveekelingen, die het voor het hulppredikersschap
  beschikbaar kon stellen, naar de Minahassa afgevaardigd en
  daar voor eigen rekening onderhouden. Onder hen waren twee
  proponenten bij de Ned. Herv. Kerk, van wie één Dr. in de
  theologie was. Deze jonge mannen werden aan oudere hulppredikers, die zulks wenschten, toegevoegd en tengevolge van
  dezen maatregel waren tusschen 1902 tn 1906, toen vacaturen
  ontstonden, de mannen aanwezig, die het werk konden voortzetten. Later was dit niet meer mogelijk; er ontstond een tekort
  in de formatie der hulppredikers en als gewoon en noodzakelijk gevolg daarvan herhaalde overplaatsingen, zoodat dezelfde
  hulpprediker soms tweemaal binnen het jaar van standplaats
  veranderde. Toegegeven kan worden, dat er aan een langdurig
  verblijf op eenzelfde standplaats ook nadeelen verbonden zijn,
  al wegen die bij mannen als Rooker, die meer dan 50 jaren te
  Tondano en Louwerier, die meer dan 40 jaren te Tomohon
  arbeidde, niet tegen de voordeden op. Maar door zoo veelvuldige
  overplaatsingen als waartoe het Kerkbestuur zich in den laatsten
  tijd genoodzaakt zag, wordt toch te zeer de continuïteit van
  het werk verbroken ; de hulppredikers kunnen onmogelijk zich
  in de toestanden hunner vele gemeenten inwerken en hun
  Inlandsche medearbeiders leeren kennen; hun werk, waarvan
  het administratieve gedeelte toch reeds bedenkelijken omvang
  heeft, dreigt geheel daarin te ontaarden.
   Evenals de zendelingen tot hulppredikers aangesteld werden,
  zoo ook de inlandsche hulpzendelingen tot «Inlandsche leeraars.»
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  504
  
  DE PROTESTANTSCHÈ ZENDING IN DE MINAHASSA.
  Al het mogelijke werd gedaan om de opleiding te Tomohon
  onder leiding van Wilken, later van Louwerier, in stand te houden.
  Het mocht niet baten. De autoriteiten waren van oordeel, dat
  een particuliere inrichting geen voldoende waarborgen bood.
  Dientengevolge werd de kweekschool van het Genootschap te
  Tomohon gesloten en moest voortaan elk der hulppredikers
  weder eigen hulppersoneel opleiden, waarvoor zij een toelage
  van de Regeering ontvingen. Door hun herhaalde dienstreizen
  was het hun natuurlijk onmogelijk deze taak behoorlijk te vervullen. In 1886 gaf daarom het Kerkbestuur toestemming de
  opleiding weder te Tomohon te concentreeren ; de daar gevestigde hulpprediker zou dan niet meer dan twee filiaalgemeentèn
  in de onmiddellijke nabijheid van zijn woonplaats bedienen.
  Het aantal Inlandsche leeraars bedraagt thans ongeveer 125,
  een aanzienlijke vermeerdering, maar nog altijd te weinig voor
  den geregelden predikdienst in de meer dan 252 gemeenten.
  Vandaar dat nog steeds de Genootschapsonderwijzers op vele
  plaatsen als godsdienstleeraars werkzaam zijn. Zoolang de hulppredikers beheerders der scholen waren, leverde deze toestand
  geen bezwaren op. Toen echter gedurende eenigen tijd een volkomen afscheiding tusschen kerk en school dreigde, scheen ook
  deze verhouding in gevaar te zullen komen. Dit is thans bezworen, maar de wenschelijkheid wordt erkend om de Genootschapsonderwijzers voor hun gemeentearbeid eenigszins te salarieeren ; tot nu toe deden en doen zij dien bijna overal zonder eenigé
  bezoldiging. Voorstellen in de gewenschte richting zijn aanhangig.
   Ook in de Minahassa hebben de zendelingen zich beijverd,
  medische hulp aan de bevolking te verstrekken. Maar eerst in
  1906 kwam het tot de oprichting van een hulpziekenhuis. De
  toenmalige hulpprediker te Sonder, de te vroeg ontslapen Dr. S.
  Schoch (later de directeur der penoeloengschool te Tomohon)
  wist de bevolking te bewegen, een zoodanige inrichting te openen
  en op zijn verzoek stelde het N. Z. G. twee gediplomeerde verpleegsters, de Z. Z. de Ruyter en Schoch, voor dit hulpziekenhuis (dat volgens de bestaande bepalingen Regeerings-subsidie
  geniet) beschikbaar. Het voorziet in een bestaande behoefte en
  wordt in toenemende mate gewaardeerd. De daar opgeleide Inl.
  verpleegsters zijn gezocht voor particuliere verpleging, en de
  rotanvlechterij, waarvan de opbrengst aan het hulpziekenhuis
  ten goede komt, voert voor een ruimen kring bestellingen uit,
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   505
  
  De zeer weinige onder de jongere hulppredikers, die de landstaal pogen te bestudeeren, worden niet weinig ontmoedigd door
  het gevaar voor overplaatsing. De kans dat ooit de landstaal
  weder in eere zal worden hersteld bij de prediking van het
  Evangelie, schijnt dan ook helaas gering. Het antagonisme tusschen de stammen is oorzaak, dat veel Minahassers weigeren in
  een andere Minahassische taal dan de hunne te worden aangesproken ; het Maleisch daarentegen accepteeren zij; zij zijn
  zelfs begeerig het te leeren. Ook de Regeering moedigt het
  aanleeren van die taal aan ; haar ambtenaren bedienen zich
  daarvan geregeld. Als bezwaar tegen het gebruik der landstaal
  voor de Evangelieprediking heeft men genoemd, dat daarin de
  woorden tot aanduiding van de onderwerpen, waarom het in de
  Christelijke prediking gaat, ontbreken. Dit is natuurlijk juist,
  maar het is veeleer een voor- dan een nadeel. Wij denken aan
  woorden als zonde, genade, verzoening, vergeving enz. Soms
  zou men wenschen, dat deze woorden ook in de Vaderlandsche
  taal niet bestonden; hoe menigeen denkt den zin daarvan te
  vatten, maar vergist zich. Wanneer de prediker van het Evangelie
  gedwongen werd den zin te omschrijven, zou hij waarlijk geen
  overbodig werk doen. Nu meent men, dat in het Maleisch de
  noodige woorden aanwezig zijn. Maar wat men in die taal daarvoor gebruikt, is bijna steeds ontleend aan het Arabisch, het
  Sanskriet of het Perzisch; onder den invloed van den Islam
  zijn deze woorden in het Maleisch opgenomen, maar ze hebben
  dan ook hun beteekenis erlangd onder den invloed van den
  Islam en deze verschilt heel vaak van hetgeen men in het
  Christendom met hetzelfde woord aanduidt. Gebruikt men daarentegen de volkstaal, dan dwingt men zich voortdurend de begrippen te omschrijven, voorwaar een moeilijk maar een zeker
  niet overbodig werk. Langzamerhand vindt dan de prediker of,
  wat nog wenschelijker is, de bevolking zelf, het woord waarvan
  de beteekenis kan worden verruimd, of beter nog verdiept en
  waardoor de Christelijke gedachte het best wordt benaderd.
   Nu kan gereedelijk worden toegegeven, dat men in de Minahassa
  niet anders kon doen dan het Maleisch gebruiken. Maar betreurd moet worden, dat sommige zendelingen deze methode
  hebben verdedigd; dat zij aan het Maleisch zelf de voorkeur
  gaven boven de landstaal. Dit was ongetwijfeld een fout, die
  schade heeft gedaan aan het gehalte van het Christendom in
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  506
  
  DE PROTKSTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  de Minahassa. De samenkomsten van gemeenteleden des Zondagsavonds, waar de preek in de landstaal wordt herhaald, toonen
  de beteekenis van het bezwaar en kunnen slechts ten deele als
  tegenwicht dienst doen.
  Zou thans eerlang het oogenblik aanbreken, waarop bovengenoemd denkbeeld van Van der Velde van Cappellen zou
  kunnen worden uitgevoerd? Waarschijnlijk is er geen streek in
  Indië waar het aantal Inlanders, die Nederlandsen althans verstaan, misschien ook eenigszins spreken, percentsgewijze zoo groot
  is. En het aantal dergenen, die verlangen het te leeren, is van
  dien aard, dat het niet geheel ongerijmd schijnt aan de mogelijkheid te denken, dat na verloop van eenige tientallen van jaren
  het gebruik van het Hollandsch in de kerk mogelijk zal worden.
  De zaak zou het voordeel hebben, dat althans een van beide
  partijen zijn moedertaal sprak. De tijd zal moeten leeren of dit
  denkbeeld levensvatbaarheid heeft.
   Het Christendom in de Minahassa vertoont hetzelfde kenmerk
  als dat, hetwelk wij elders in Indië waarnemen. Het draagt veel
  te veel het karakter van inzicht en leefregel, te weinig dat van
  een nieuw levensbeginsel, waardoor de maatstaf van beoordeeling
  een andere is geworden en dat telkens verdergaande toepassing
  vindt. Natuurlijk ontbreken de personen met meer diepgang
  geenszins en ze vormen de kern der gemeenten ; maar de groote
  menigte lijdt aan bovengenoemd euvel.
  Daarmede hangt natuurlijk samen, dat de Minahassers ontvankelijk zijn voor allerlei «wind van leer». Zoodra de Zending
  eenigen invloed verkreeg op het volk hebben andere geestesstroomingen dien betwist. Men heeft het neutraal onderwijs in
  dit verband vaak aangeklaagd, zeker niet geheel ten onrechte.
  Maar het zou struisvogelpolitiek zijn te ontkennen (wat trouwens
  van Zendingszijde menigmaal in het openbaar is uitgesproken)
  dat de massale overgang der Minahassa afbreuk heeft gedaan
  aan de diepte van het geestelijk leven. Bovendien, in de laatste
  tientallen van jaren dringt «de wereld» van alle zijden en in
  allerlei vorm de Minahassa binnen. Dit proces is niet te keeren;
  ten deele is het een verblijdend gevolg van het verhoogd intellectueel peil, waartoe de Zending het hare heeft bijgedragen. Aan
  pogingen tot afsluiting, gesteld dat ze wenschelijk geacht waren,
  wat dezerzijds ontkend wordt, kan natuurlijk niet gedacht worden.
  Het eenige middel om achteruitgang te voorkomen is dat de
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAUASSA.
   507
  
  Christelijke gemeente in Nederland het hare blijft doen, vooral
  door mannen af te staan, die der Minahassische bevolking kunnen
  toonen, dat het Christendom een levensbeginsel is, dat alle goede
  dingen naar zich toetrekt en heiligt overeenkomstig het kloeke
  woord van Paulus: «Alle dingen zijn Uwe, doch Gij zijt Christus,
  en Christus is God». (I Cor. 3:22 an 23).
  b. O n d e r w ij s.
  Van de mooie plannen van Graafland is niet veel terecht
  gekomen. Waren ze al te mooi? Ongetwijfeld waren hij en zijn
  medestander, de Director van het N. Z. G., J. C. Neurdenburg,
  hun tijd verre vooruit. En zij hebben het lot van dezulken
  moeten deelen.
  Graafland toog natuurlijk aan den arbeid. En hij bereikte
  ongetwijfeld iets. Men ging althans eenigszins in de richting,
  die wij thans zouden noemen invoering van handenarbeid op
  de school. Er werden maatregelen genomen om zoo mogelijk
  de aanstaande zendelingen voor de zaak te interesseeren door
  hun het cartonagewerk te leeren. Op de scholen in de Minahassa werd vooral vlechtwerk beoefend. Maar Graafland had
  tegen een stroom op te roeien, waarvan de kracht niet gering
  was en die nog versterkt werd toen weldra het Gouvernement
  niet alleen de leiding van de bestaande Gouvernementsscholen
  geheel in eigen handen nam, maar die reorganiseerde volgens
  de nieuwe bepalingen en andere soortgelijke scholen stichtte,
  daarbij gebruik makende van de beste der oud-leerlingen van
  Graafland.
   Deze laatste werd in 1883 door de Regeering benoemd tot
  adjunct-inspecteur van het Inlandsen onderwijs voor een afdeeling, waartoe ook de Minahassa behoorde en vestigde zich
  te Tondano. Blijkens zijn brieven heeft hij gemeend op deze
  wijze de goede zaak beter te kunnen dienen. Of zijn verwachting vervuld is geworden? Wij behoeven dat hier niet te
  onderzoeken. Hij verliet den dienst der Zending, maar bleef
  tegenover haar tot aan zijn dood (1898) steeds dezelfde.
  Wij vervolgen thans eerst de uitwendige geschiedenis.
  Uit de Zendingsarchieven valt af te leiden, dat men zich
  aanvankelijk ertoe beperkt heeft de bestaande Gouvernementsscholen te reorganiseeren overeenkomstig de nieuwe bepalingen.
  Waarschijnlijk heeft men vóór het jaar 1881 ook nog wel eens
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  508
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   hier en daar een nieuwe Gouvernementsschool gesticht. Maar
  krachtig (als later) was de actie voor het Gouvernementsonderwijs nog niet en het Genootschap had reden te hopen, dat
  waar ongeveer geheel Indië ten opzichte van het onderwijs nog
  onontgonnen terrein was, de Regeering overal elders eerder zou
  aanvangen dan juist in de Minahassa. Een ijdele hoop! De staat
  der Genootschapsscholen over 1880 noemt een cijfer van 137
  scholen; uit de toelichting blijkt, dat reeds in dat jaar Zendingsscholen werden gesloten wegens oprichting van Gouvernementsscholen. In het volgend jaar vinden wij zeven voorbeelden
  daarvan vermeld; niettemin steeg het aantal Zendingsscholen
  tot 140. Maar dan begint de teruggang. De staat van ultimo
  December 1882 vermeldt niet meer dan 97 scholen. Uit de
  toelichting blijkt, dat dit cijfer eigenlijk hooger had moeten
  zijn; van 3 scholen wordt gezegd, dat ze niet in den staat zijn
  opgenomen; de reden wordt niet vermeld. Wel wordt medegedeeld, dat er in den loop van dat jaar 37 Zendingsscholen
  aan het Gouvernement zijn overgegaan.
   Wie nu verwacht dat de jaarlijks gepubliceerde staten der
  Genootschapsscholen telkens een minder aantal van deze zullen
  vermelden, vergist zich. Wel werd door bestuurders op vermindering aangedrongen; men hoopte tot op een vijftigtal te
  kunnen teruggaan. Maar de feiten dwongen in een andere
  richting. Vooreerst de ingenomenheid der bevolking met de
  Gouvernementsscholen was aanvankelijk zeer matig. Men begreep niet waarom het godsdienstonderwijs geweerd werd, beschouwde de Gouvernementsschool als een inrichting, die voor
  de een of andere betrekking opleidde, zond er geen meisjes
  heen en een enkele maal zag het Genootschap zich genoodzaakt een reeds gesloten school weer te openen. Hoofdzaak
  was echter, dat belangstelling voor het onderwijs nu gewekt
  was, zoodat men zich telkens genoodzaakt zag scholen op te
  richten op plaatsen, waar ze tot nu toe niet hadden bestaan. Ook
  de actie der Roomsch-Katholieken werkte in die richting. Dezen
  zouden aan de wenschen der bevolking hebben voldaan, en van
  Protestantsche zijde wilde men dit natuurlijk voorkomen. Vandaar dat de staten slechts eenmaal (de genoemde van het jaar
  1882) een vermindering van het aantal Zendingsscholen aanwijzen. Reeds in 1883 begon weer de stijging; in 1899 was het
  oude getal (140) reeds weder overschreden en thans bestaan
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   509
  
  er 185 zendingsscholen. De zaak is des te meer opmerkelijk,
  omdat ook het Gouvernement niet stil zat; het aantal zijner
  scholen bedroeg in 1899 niet minder dan 74. Van een schoolstrijd van de soort, die wij in het Vaderland gekend hebben en
  nog kennen, was daarbij geen sprake. Al hield men streng vast
  aan de «neutraliteit» van het onderwijs, men heeft zich blijkbaar
  weten te wachten voor beslist anti-christelijk optreden. Menigmaal kwam het voor, dat de Gouvernementsonderwijzers, zelfs
  al waren ze niet oudgedienden van het Genootschap, toch steunpilaren der gemeente waren. Evenwel, ondanks alle krachtsinspanning kon de Regeering onmogelijk in de behoefte aan
  onderwijs voorzien. Zelfs waren er verschillende hoofdplaatsen,
  waar de Gouvernementsscholen geen voldoende ruimte boden
  voor de leergierige jeugd. De Genootschapsscholen zijn daar op
  zoo menige andere plaats, waar geen Gouvernementsschool bestaat, het middel om haar in staat te stellen onderwijs te ontvangen. Gelukkig namen ook de Gouvernementsonderwijzers lang
  niet altijd een onverschillige houding tegenover de Kerk aan;
  ettelijken hunner waren en zijn nog belangstellende gemeenteleden.
   Wat de geldelijke lasten dezer scholen aangaat, weliswaar
  bleef men in Regeeringskringen, vooral in den eersten tijd,
  voortdurend overwegen of men niet, althans in de Minahassa,
  «confessioneele» scholen zou ondersteunen, maar tot daden kwam
  het eerst in 1895. Het Genootschap had inmiddels besloten jaarlijks
  niet meer dan ƒ 6.000.— voor de scholen beschikbaar te stellen,
  welke gelden men door de hulp van een kwartguldenvereeniging
  hoopte bijeen te brengen ; dit laatste gelukte weliswaar nooit
  geheel, maar langen tijd toch voor meer dan de helft. In de
  Minahassa werd op de maandelijksche Zendingsbidstonden en
  bij andere gelegenheden voor het Genootschap gecollecteerd;
  deze gelden stelde men ter beschikking der Zendingsvereeniging
  ten behoeve der scholen. Bovendien was men erin geslaagd
  •onder den naam van «Onderling Hulpbetoon» een vereeniging
  te stichten, wier gelden ten slotte ook voor de scholen werden
  bestemd. Op deze wijze bracht de Minahassa jaarlijks ƒ6.000.—
  soms tot / 8.000.—, voor de scholen bijeen. Men slaagde er
  dus in ongeveer f 120.— 's jaars voor iedere school beschikbaar
  te stellen, een bedrag, dat natuurlijk veel te gering was. Aan
  verbetering van het onderwijs, vooral aan uitvoering van de
  plannen van Graafland, kon niet gedacht worden.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  510
  
  DE l'ROTliSTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   Eindelijk werd in 1895, Staatsbl. 146, een subsidieregeling
  afgekondigd, die althans eenige hulp bracht. Voor een school
  met 100 leerlingen kon nu ƒ 290.— 's jaars worden ontvangen ;
  een stijging van het aantal leerlingen tot boven de 100 had op het
  subsidie geen invloed. Vermindering van uitgaven bracht deze subsidieregeling natuurlijk noch voor het Genootschap noch voor de
  bevolking (dit was dan trouwens ook niet noodig). De gelden
  werden uitsluitend gebruikt voor verbetering der tractementen.
  Ook de kweekschool kreeg na het vertrek van Graafland
  weldra een nieuwen Directeur, die haar naar het gezonder gelegen Tomohon overbracht. Daar staat ze sedert 1891 onder
  leiding van J. H. Hiebink Rooker. De school bleef opleiden voor
  den arbeid in de gemeente en op de school. Sedert 1900 verleent de Regeering een jaarlijksch subsidie ; in 1901 bovendien
  een subsidie tot uitbreiding en vernieuwing der gebouwen. In
  1906 werd een regeling voor het subsidiëeren van particuliere
  kweekscholen voor onderwijzers afgekondigd (Indisch Staatsbld.
  N° 242) die het Genootschap in staat stelde twee gediplomeerde
  Europeesche hoofdonderwijzers aan de inrichting te verbinden.
   De vraag kan gedaan worden waarom het Genootschap, toen
  het de gemeenten aan de Kerk overdroeg, niet tevens zijn bemoeienissen met het onderwijs staakte. Kon niet de Kerk zich
  daarmede belasten ? Het antwoord op deze vraag moet ontkennend
  luiden. Men vergete niet, dat de Protestantsche kerk in Indië
  een onderdeel is van het staatsorganisme. Dit heeft zijn eigen
  onderwijsorganisatie en het gaat eigenlijk niet aan dat nu ook
  nog de Kerk, natuurlijk op kosten van den Staat, haar eigen
  onderwijs er op na houdt; dat iets in dien trant in den laatsten
  tijd mogelijk is geworden, toont opnieuw, dat men ernstig over
  scheiding van Kerk en Staat gaat denken. Omstreeks de tachtiger
  jaren was daarvan geen kwestie. En aangezien de Regeering er
  voorshands niet aan denken kon de geheele Minahassa van scholen
  te voorzien en eigenlijk nooit naar dit einddoel heeft gestreefd,
  hebben bestuurders van het N. Z. G. wel op vermindering van
  het aantal scholen aangedrongen, maar voor de zeer ernstige
  bezwaren, daartegen door de hulppredikers geopperd, is men
  gezwicht. Dezen voerden nog een zeer krachtig argument aan.
  Men had destijds in de Minahassa 31 hulpzendelingen (penoeloengs). Maar in 1880 waren er 213 gemeenten. Wat zou er van
  de openbare godsdienstoefeningen en het godsdienstonderwijs, van
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE FROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAIIASSA.
   511
  
  zieken- en huisbezoek geworden zijn, wanneer de 31 penoeloengs
  en de 10 hulppredikers alleen hadden gestaan voor dit gansche
  werk? Het Genootschap zou het der kerk onmogelijk hebben
  gemaakt het werk te doen, dat het haar wilde zien aanvaarden,
  wanneer de scholen of zelfs een belangrijk aantal daarvan opgeheven waren geworden en daardoor de Genootschapsonderwijzers aan den gemeentedienst onttrokken.
  Dat evenwel ook na de afkondiging der subsidieregeling van
  1895 de toestand verre van bevredigend was, spreekt vanzelf.
  In den kring van bestuurders hield men vast aan de idealen, door
  Graafland geformuleerd, maar kon niets tot verwezenlijking daarvan
  doen. In de Minahassa waren 74 gemeenten gezegend met Gouvernementsscholen, waar de inrichting niets te wenschen overliet
  en waar het onderwijs, althans wanneer men niet met de idealen
  van Graafland rekent, over het algemeen goed mocht genoemd
  worden. Daarentegen moesten ongeveeV 125 andere plaatsen,
  waaronder vaak zeer belangrijke, zich vergenoegen met Zendingsscholen waar het onderwijs, van welk standpunt men het ook
  bezag, gebrekkig genoemd moest worden. Onder de aan deze
  Zendingsscholen verbonden onderwijzers waren er velen, die
  Regeeringsexamen hadden afgelegd ; en het getal dergenen, die
  aan 's Genootschaps kweekschool waren opgeleid, en daardoor
  boven vele bezitters der z.g. «hulpakte» uitmunten, nam gestadig
  toe. Die allen echter moesten zich tevreden stellen met een bezoldiging, die in den regel niet eens een derde deel, soms nog
  veel minder bedroeg van hetgeen men aan een Gouvernementsschool kon verdienen. Het is waar, de Genootschapsonderwijzers
  mochten door middel van den landbouw hun inkomsten vermeerderen, hetgeen den Gouvernementsonderwijzers verboden was. Ook
  werden de eerstgenoemden bijna steeds geplaatst in het district,
  vanwaar ze afkomstig waren. Deze niet onbeteekende voordeelen,
  konden echter tegen het genoemde nadeel niet opwegen.
   Reeds den 29""" Juli 1884, niet meer dan een jaar na zijn
  optreden als adjunct-inspecteur, gaf Graafland aan Neurdenburg
  in een particulier schrijven verslag van een correspondentie met
  den Directeur van Onderwijs. Deze had Graafland advies gevraagd over overdracht van alle Gouvernementsscholen aan het
  Genootschap met de toezegging van Regeeringssiibsidie. Graafland
  geeft uitvoerig verslag van zijn antwoord, dat natuurlijk niet
  ongunstig luidde. Sedert bevatten de brieven van Graafland, die
  Dl. 80.
  34
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  512
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  geregeld in particuliere correspondentie met Neurdenburg stond,
  telkens zinsneden, waaruit blijkt, dat in Regeeringskringen dit
  denkbeeld bleef hangen. Voor zoover bekend is het 't eerst
  openlijk uitgesproken door den Heer Gallois, toen deze in 1892
  als Regeeringscommissaris de Minahassa bezocht. Hij adviseerde
  de Gouvernementsscholen te sluiten, het Genootschap in staat
  te stellen die over te nemen en Regeeringssubsidie te verleenen.
  In 1898 vroeg de toenmalige resident, de Heer Jellesma, den
  Heer Rooker, hulpprediker te Tondano, om bestuurders te polsen
  over dit denkbeeld; zij lieten antwoorden, dat eventueele voorstellen der Regeering ernstig zouden worden overwogen. Nadat
  de schrijver van dit hoofdstuk in 1901 de Minahassa had bezocht,
  noodigdede toenmalige Minister van Koloniën, de Heer Idenburg,
  hem uit om zijn denkbeelden over dit plan op papier te zetten.
  Aan dit verzoek werd voldaan. Nadrukkelijk werd uitgesproken,
  dat de bewering als zouden de Zendingsscholen zich beter aanpassen aan de behoeften der bevolking, niet juist kon worden
  genoemd. Slechts werd geconstateerd dat deze, daar ze ten gevolge van geldelijke moeilijkheden gebrekkiger waren, gemakkelijker in de gewenschte richting gereorganiseerd konden worden.
   Om deze reorganisatie, om een Inlandsen onderwijs, dat waarlijk
  dien naam verdient en een Indonesischen grondslag heeft, daarom
  was het bestuurders steeds te doen, en indien ooit het Genootschap weder het geheele onderwijs in de Minahassa in handen
  kreeg en de Regeering voldoenden geldelijken steun bood, zou
  het allereerst (zoo werd verzekerd), van zijn positie gebruik maken
  om dit zijn oude ideaal met kracht na te streven.
  In 1904 werd Generaal Van Heutsz tot Gouverneur-Generaal benoemd en aan hem werd de Heer Colijn als adjudant toegevoegd.
  Vóór zijn vertrek besprak de Minister de conversie-plannen (zoo
  werd de zaak genoemd) met den nieuwen Landvoogd, die zich daarvan een voorstander toonde. Weldra werd toen de Heer Colijn als
  commissaris voor de decentralisatie naar de Buitenbezittingen gezonden er, bezocht hij ook de Minahassa en bracht rapport uit mede
  over de conversie-plannen. Hij bevestigde met officieele cijfers een
  reeds door schrijver dezes uitgesproken vermoeden, dat de uitgaven voor het onderwijs in de Minahassa bijkans alle inkomsten,
  uit dat gewest genoten (de koffiecultuur, die reeds sedert vele
  jaren weinig meer opbracht, was in 1900 vrij gegeven), verslond.
  Zonder in te gaan op de plannen, die voor het N. Z. G. hoofd-
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTËSTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   513
  
  zaak waren, adviseerde de Heer Colijn een zoodanige beperking
  van het aantal scholen, dat bestuurders meenden daartegen te
  moeten opkomen. Inmiddels was Mr. D. Fock opgetreden als
  Minister van Koloniën, die den lsten Februari 1906 meldde,
  bereid te zijn om «ter zake (der conversie-plannen) nader met
  het Bestuur van het N. Z. G. in overleg te treden». In het antwoord werd den Minister onder meer medegedeeld, dat men
  ter bespreking van deze plannen ter plaatse een gedelegeerde
  naar de Minahassa wenschte te zenden, waarvoor een Regeeringsbijdrage werd aangevraagd, van ten hoogste/1000.—. De Minister
  zond bestuurders den 12*"" Mei 1906 copie van een schrijven aan
  den Landvoogd, waaruit onder meer blijkt, dat Z.Exc. bereid was
  de reis van een gedelegeerde mogelijk te maken. In het najaar
  van 1906 bezocht toen de pasbenoemde Zendingsconsul, Dr. C.
  VV. Th. Baron Van Boetzelaer van Dubbeldam, de Minahassa en
  besprak de zaak met de Regeeringsautoriteiten en met de hulppredikers.
   In 1908 kwam de Regeering nader op de zaak terug en vroeg
  bestuurders om, gebruik makende van het rapport van Dr. Van
  Boetzelaer, bepaalde voorstellen in te dienen. In Maart 1909
  werd aan dit verzoek voldaan en de naar Indië gezonden plannen
  werden aan het oordeel van den Directeur van Onderwijs onderworpen. Diens voorstel verschilt slechts in formeele en ondergeschikte kwesties van dat van bestuurders. Hierbij verdient nog
  aangeteekend te worden, dat het denkbeeld om het Genootschap
  de verplichting op te leggen een schoolopziener aan te stellen
  het eerst van Regeeringswege is geopperd. *)
  Zoo stonden de zaken, toen in de Minahassa oppositie ontstond. Het Genootschap had dit voorzien. Den 27*'°" Mei 1905
  ') Ditzelfde geldt trouwens van de conversieplannen in het algemeen. In
  den tekst is reeds gezegd, dat het denkbeeld reeds in 3884 door den toenmaligen Dir v. Onderwijs is geopperd. Den 27'"" Mei 1905 antwoordde het
  Genootschap op een schrijven van den Minister en sprak den wensch uit
  „dat door Uwe Exc. maatregelen worden genomen, waardoor zoo duidelijk
  mogelijk uitkomt, dat het Gen. in deze zaak optreedt ten g e v o l g e v a n een
  u i t n o o d i g i n g d e r Reg." De inmiddels als Min. opgetreden Mr. D. Fock
  antwoordde daarop den 1''"" Febr. 1906: „Tegen het verzoek om bij de te
  voeren onderhandelingen en de later eventueel te nemen maatregelen duidelijk
  te doen uitkomen, dat het Gen. in deze aangelegenheid optieedt ten gevolge
  van de uitnoodiging der Reg., bestaat bij mij niet het minste bezwaar." Dit
  alles naar aanleiding van de herhaaldelijk uitgesproken bewering, dat het
  Oen. het initiatief zou hebben geuoineu.
   Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  514
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAMASSA.
  schreef het aan den Minister: «Het terugkeeren tot den vorigen
  toestand zal dus niet overal met ingenomenheid worden begroet.
  Men zal zijn grieven wijten aan het Genootschap en vooral aan
  zijn vertegenwoordigers in de Minahassa». Nu is er veelvuldig
  beweerd, dat de oppositie niet uit de bevolking zelf voortkwam,
  maar door Europeanen is gewekt. Er is alleszins reden deze
  bewering voor juist te houden. Maar de positie van het Genootschap wordt daardoor niet gewijzigd. Een feit is dat de agitatie
  weerklank vond althans bij de intellectueelen, de Inlandsche
  hoofden en, natuurlijk, de Gouvernementsonderwijzers. Daarmede
  wilde het Genootschap rekening houden.
  De toenmalige Adviseur voor de bestuursaangelegenheden der
  Buitenbezittingen werd naar de Minahassa gezonden ten einde
  van advies te dienen. Deze stelde voor de ontworpen subsidieregeling voor particuliere scholen af te kondigen, maar ten
  opzichte van de Gouvernementsscholen de betrokken bevolking
  voor de keus te stellen deze te converteeren in een Zendingsschool of in een districtsschool. Deze laatste zijn te vergelijken
  met de volksscholen op Java; alleen met deze wijziging, dat
  hier het (Inlandsch) districtsbestuur in de plaats treedt van het
  dessabestuur, terwijl de bijdrage der Regeering overeenkomt met
  die, welke in de subsidieregeling aan het Genootschap (of andere
  particulieren) werd toegezegd. De verwachting werd uitgesproken
  (zonderling genoeg heeft men later beweerd, dat het Genootschap
  daarop speculeerde) dat de districtsscholen weldra tegenover die
  van het Genootschap in het gedrang zouden komen, en dat dus
  ten slotte het onderwijs toch in handen van het Genootschap
  zou komen.
   Tegen dit laatste is het Genootschap in verzet gekomen. Toen
  de Regeering het voorstel van den rapporteur had aanvaard en
  de bedoelde stemming zou worden gehouden, heeft het Genootschap een circulaire gezonden aan zijn medearbeiders in de
  Minahassa en als zijn nadrukkelijken wensch uitgesproken, dat
  men zich niet alleen van elke poging om invloed te oefenen
  op deze stemming zou onthouden, maar bovendien voor zoover
  mogelijk mede zou werken tot het slagen der districtsscholen.
  Zelfs werd geopperd, dat wanneer deze laatste slaagden, het
  Genootschap al zijn scholen aan de districten over zou dragen.
  Het denkbeeld van een door de bevolking zelf bestuurde en
  voor haar bestemde school ligt geheel in de lijn van een
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCUE ZENDING IN DE MINAMASSA.
  515
  
  Zendingscorporatie; zelfs kan zij het slagen van zulk een type
  van school in een gekerstend land niet zonder reden als een
  vrucht van haar werkzaamheid beschouwen.
  Het resultaat der stemming was, dat op 60 plaatsen de bevolking voor een districtsschool koos, op 12 voor een Zendingsschool i). Dit resultaat wordt in Zendingskringen zeer bevredigend
  geacht. Behalve door den reeds genoemden voorsprong der
  Gouvernementsschool boven die der Zending, moest deze wel,
  reeds alleen omdat zij van het Gouvernement uitging, aantrekkingskracht op de bevolking uitoefenen. Neemt men dit in
  aamerking, dan valt het mee dat toch op niet minder dan 12
  plaatsen voor Zendingsschool gekozen werd.
  Inmiddels meende de Regeering nog niet dadelijk te moeten
  doortasten. Men besloot op 36 plaatsen voorloopig de Gouvernementsschool in stand te houden ; later werd bepaald, dat van
  het opheffen dezer Gouvernementsscholen zou worden afgezien.
   Thans (in 1919) bestaan er in de Minahassa 38 Gouvernementsscholen, 30 districtsscholen en 183 Genootschapsscholen.
  Inmiddels is de opinie over de wenschelijkheid om op den
  duur de Genootschapsscholen in districtsscholen om te zetten in
  Zendingskringen gewijzigd. De districtsbesturen staan nog te zeer
  onder den invloed van de Europeesche bestuursambtenaren. Dit
  kan moeilijk anders; het werk der opvoeding van de Indische
  bestuurders tot zelfstandigheid verkeert nog in een aanvangsstadium. Zoolang echter deze toestand voortduurt is het onderscheid tusschen Gouvernementsscholen en districtsscholen meer
  formeel dan materieel; het Europeesch bestuur oefent op beide
  overwegenden invloed. Eerst wanneer werkelijk de volkswil zich
  ten volle kan doen gelden, zou de Zending er toe over kunnen
  gaan tegenover deze terug te treden.
  Den 29'"" November 1912 (Staatsbl. N° 579) verscheen nu
  de nieuwe subsidieregeling voor de Minahassa. Deze verschilde
  niet van het ontwerp, hetwelk reeds gereed gemaakt was toen
  men nog uitging van de onderstelling, dat alle Gouvernementsscholen opgeheven zouden worden. Bij de beoordeeling van den
  tegenwoordigen toestand is dit van groot gewicht. Terwijl voor
  de onderwijzers der particuliere scholen minstens het bezit van
  acten gevorderd wordt, die hen benoembaar maken aan Gouver•) Heb aantal Goiiveincroentsscliolen was inmiddels vau 74 op 72 gedaald
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  51b
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  nementsscholen, blijft nu het pijnlijke verschil ten opzichte der
  salarissen bestaan. Daarentegen moet worden opgemerkt, dat
  sedert 1917 op de Gouvernementsscholen schoolgeld wordt geheven (vroeger geschiedde dit alleen, waar de bevolking niet
  voor het schoolgebouw had gezorgd) ten gevolge waarvan het
  aantal leerlingen van 8505 in 1916 daalde tot 5360 in 1917.
  Overigens valt omtrent deze subsidieregeling het volgende aan
  te teekenen.
   Geen uitvoering is gegeven aan het aanvankelijk door den
  Heer Colijn uitgesproken denkbeeld om het aantal scholen belangrijk te beperken. Dat dit zonder schade voor de volksontwikkeling hier en daar mogelijk zou zijn, valt niet te ontkennen ;
  in de Minahassa wil menigmaal de eene kampong voor de
  andere niet onderdoen, al verzetten zich geen andere afdoende
  redenen tegen combinatie van dicht bij elkander gelegen scholen.
  Intusschen, in zoo menige andere streek in Indië bestaat tegen
  de school nog lijdelijk verzet; men behoeft zich over eenige
  eigenlijk overtollige scholen in de weinige gekerstende streken
  niet al te ongerust te maken.
  Werd dus van beperking van het aantal scholen afgezien,
  men nam andere middelen tot bezuiniging te baat. Vooreerst
  zouden de scholen niet meer dan drie klassen tellen. Aan de
  laagste klasse zou slechts 2-},- uur per dag les gegeven behoeven
  te worden ; aan de beide andere gedurende 3 uren. Daardoor
  hoopte men te bereiken, dat men het aantal onderwijzers zeer
  zou kunnen beperken. De laagste klasse zou van 's morgens
  7 tot half tien, de beide andere van 10 tot 1 uur school gaan
  en dezelfde onderwijzers zouden in deze klassen dienst doen.
   Bestuurders van het N. Z. G. opperden tegen dit plan bezwaren ; aangezien echter noch de Regeeringsautoriteiten noch
  de hulppredikers die deelden, werd de formatie van het onderwijzend personeel bepaald op één leerkracht voor 1—50 leerlingen; een tweede voor 51 —130 leerlingen; een derde voor
  131—220 leerlingen en verder telkens voor elk honderdtal of
  gedeelte daarvan een nieuwe leerkracht. Nu is echter van het
  op verschillende uren opkomen der klassen slechts weinig terecht
  gekomen. Het aantal scholen, waar het mogelijk bleek dezen
  maatregel toe te passen, is slechts acht. En aangezien het den
  leerlingen vergund is gedurende 6 jaren de school te bezoeken,
  is de feitelijke toestand zoo, dat een zeer onvoldoend aantal
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  517
  
  onderwijzers staat voor drie klassen, waarin meestal kinderen
  van minstens twee leerjaren. Vanwege het N. Z. G. is, zoowel
  tijdens de onderhandelingen als daarna, zeer ernstig aangedrongen op gunstiger bepalingen ten opzichte van de personeelsformatie; thans is de verzekering ontvangen, dat daaraan eerlang zal worden voldaan.
   Het subsidie voor de traktementen der onderwijzers is vastgesteld overeenkomstig de voorstellen van het N. Z. G. Een
  kweekeling ontvangt ƒ 5.— 's maands; een hulponderwijzer
  ƒ 7.50 's maands met twee vijfjaarlijksche verhoogingen van
  ƒ 5.— ; een schoolhoofd f 20.— met drie vijfjaarlijksche verhoogingen van ƒ 5.—. Bij het ontwerpen dezer salarisregeling
  liet het Genootschap zich leiden door de overtuiging, dat volksonderwijs alleen dan algemeen kan worden in Indië, wanneer
  het goedkoop is. Men meende met de genoemde uitermate
  geringe bedragen te kunnen volstaan, in de onderstelling, dat
  de Gouvernementsscholen met de hooge salarissen van het personeel zouden verdwijnen. Nu is dit laatste niet geschied en
  bovendien zijn de prijzen der allereerste levensbehoeften zoodanig gestegen, dat van een noodtoestand mocht worden gesproken. Door voorloopige maatregelen is de Regeering daaraan
  tegemoet gekomen, terwijl voorstellen tot verdere verbetering
  vermoedelijk eerlang tot het gewenschte resultaat zullen leiden.
  De subsidieregeling van 1895, die tot 1 Jan. 1913 in de
  Minahassa van kracht was, bevatte geen voorschriften ten opzichte van het aantal klassen der particuliere scholen. Dientengevolge was dit zeer verschillend; niet zelden steeg het tot
  vijf. De nieuwe subsidieregeling bracht daarin verandering. Men
  bedenke vooral, dat ze opgesteld is in de onderstelling, dat de
  Gouvernementsscholen zouden verdwijnen. Ze bevat de bepaling,
  dat aan sommige scholen met toestemming van den Directeur van
  Onderwijs en Eeredienst een vierde klas kan worden verbonden ;
  van de leerlingen dezer klasse moet schoolgeld worden geheven.
   Toen nu 38 Gouvernementsscholen in stand bleven, stelde de
  Regeering zich op het standpunt dat door deze vijfklassige scholen
  (van het type der oude tweede klasse Gouvernementsschool met
  uitgebreid leerplan) voldoende voorzien was in de behoefte aan
  verdergaand onderwijs. Daartegen komt men in de Minahassa in
  verzet. De onderwijzers verklaren, dat het onmogelijk is in drie,
  (zelfs al worden dit drie klassen van twee) leerjaren den kinderen
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  518
  
  DE PROTESTANTSCIIE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  voldoende Maleisch te leeren en hun dan nog, met deze vreemde
  taal als voertuig bij het onderwijs, de verder noodige kundigheden, bepaaldelijk wat rekenen betreft, aan te brengen.
  Het Genootschap maakte zich tot tolk dezer klachten bij de
  Regeering en drong er op aan dat geen bezwaar zou worden gemaakt tegen het openen van vierde klassen, mits daarvoor geen
  hooger subsidie werd gevraagd. Het beloofde verder slechts dan
  tot vierde klassen te zullen overgaan, wanneer de bevolking zelf
  de kosten daarvan droeg. Het meende in die zelfbekostiging het
  juiste middel te vinden ter voorkoming van onnoodige opdrijving
  van het onderwijs; het bestaan van een behoefte wordt voldoende
  bewezen, wanneer de bevolking ter wille daarvan zich offers
  getroost. Aan deze methode gaf het Genootschap de voorkeur
  boven algemeene schoolgeldheffing, waarop door de Regeering
  werd aangedrongen. Aanvankelijk echter maakte de Regeering
  bezwaar; wanneer op deze wijze een «eenvoudige» drie-klassige
  school in den zin der subsidieregeling werd omgezet in een
  «uitgebreide» vierklassige school, dan zou subsidie voor de dus
  niet meer bestaande «eenvoudige» school komen te vervallen.
  Naar het schijnt bestaat er thans vooruitzicht, dat de Regeering
  dit standpunt niet zal handhaven.
   De toekomst van het Zendingsonderwijs laat zich dus, wat de
  medewerking der Regeering aangaat, gunstiger aanzien.
  Ook de bevolking toont meer belangstelling. De collecten, die
  op zeer bedenkelijke wijze tot niet meer dan ruim / 800.— in
  1917 gedaald waren, zijn thans weder belangrijk gestegen en er
  bestaat reden te hopen, dat ze eerlang weder op het oude peil
  zullen zijn gebracht.
  Verder is met het Kerkbestuur te Batavia overleg gepleegd en
  dientengevolge is de leiding van den schoolarbeid van het N. Z. G.
  toevertrouwd aan een schoolraad, bestaande uit het Europeesche
  personeel der Genootschapskweekschool te Tomohon, den Europeeschen schoolopziener, en een gelijk aantal dienaren der Kerk
  in de Minahassa, waaronder in elk geval de predikant te Menado,
  die voorzitter is van den Schoolraad, en verder eenige hulppredikers, door hun conferentie uit haar midden te benoemen.
  Deze Europeesche leden benoemen te zamen drie Minahassische
  leden. Het Genootschap is bereid zijn schoolarbeid aan een andere
  organisatie over te dragen zoodra er eene gevonden wordt, die
  in staat en bereid is dien voort te zetten op zoodanige wijze,
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
  519
  
  dat de belangen der Minahassa verzekerd zijn. Intusschen houdt
  het Genootschap steeds idealen ten opzichte van het onderwijs
  voor oogen. Weliswaar is herhaaldelijk verzekerd, dat de poging
  van Graafland om handenarbeid op school in te voeren «ten
  eenenmale mislukt is». Niettemin is het Genootschap overtuigd,
  dat er naar een Indonesischen grondslag voor het onderwijs
  moet worden gezocht en dat Graafland (en Neurdenburg) daarvoor de richting hebben aangegeven. Het Genootschap wenscht
  met zijn bescheiden krachten mede te werken tot oplossing
  van het door hem gestelde probleem.
   Nog twee onderwijsinstellingen van de Zending verdienen
  vermelding.
  Allereerst de Meisjesschool te Tomohon, officieel Kost- en
  Dagschool voor dochters van Hoofden en aanzienlijken in de
  Minahassa, en gesticht in 1882. Ze mag een der meest geslaagde
  ondernemingen van de Zending genoemd worden. Door de
  hoofdenschool te Tondano ontstond een kring van Hollandsch
  sprekende jongelui, die tot hooge ambten geroepen werden, maar
  wier echtgenooten niet veel meer dan de gewone schoolopleiding
  hadden ontvangen. Daardoor ontstond een disharmonie en om
  daaraan een eind te maken verzocht het N. Z. G. eenige daarvoor
  in aanmerking komende personen zich tot een Commissie te
  vereenigen, teneinde tot oprichting van deze school te komen.
  De poging gelukte. Aanvankelijk had men door herhaalde verwisseling van onderwijzend personeel met moeilijkheden te
  kampen. Toen in 1895 de heer A. Limburg tot Directeur was
  benoemd brak voor de school een bloeiperiode aan, die nog
  steeds voortduurt. De school is gevestigd te Tomohon. De gebouwen zijn reeds lang als ten eenenmale onvoldoende bekend.
  Sedert volgens een vaste regeling Hollandsch-Inlandsche scholen
  gesubsidieerd kunnen worden, is deze school, die trouwens reeds
  sedert 1898 Staatshulp geniet, financieel in een gezonde positie
  gekomen terwijl daaraan volgens de bestaande bepalingen een
  subsidie voor nieuwe gebouwen is toegekend. Het einde van den
  tegenwoordigen gebrekkigen toestand kan dus eerlang tegemoet
  worden gezien.
  Reeds meermalen hadden Regeeringsambtenaren aangedrongen
  op het stichten van een ambachtschool in de Minahassa. Maar
  het centrale gezag gaf er de voorkeur aan voor dit doel van
  het particuliere initiatief gebruik te maken. Zoo wendde zich in
  
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  520
  
  DE PROTESTANTSCHE ZENDING IN DE MINAHASSA.
   1900 de toenmalige Directeur O. E. tot het Genootschap en dit
  antwoordde met een bereidverklaring, intusschen tevens wijzende
  op de moeilijkheden, waarmede men te kampen zou hebben. Dat
  een ambachtsman in de Minahassa zou kunnen bestaan van de
  vruchten van zijn werk, stond volgens Bestuurders niet vast en
  ook de hulppredikers lieten zich in denzelfden geest uit; men
  scheen nog te zeer gewoon in eigen behoeften te voorzien. Intusschen, Indië ontwikkelt zich snel. De uitgesproken vrees is
  beschaamd geworden. In 1906 werd met Regeeringssubsidie de
  ambachtschool te Wasian in de nabijheid van Kakas geopend.
  De leerlingen worden in een internaat opgenomen, al bestaat
  er ook gelegenheid voor externen. Ze worden niet opgeleid tot
  specialiteiten. Een timmerman b. v. moet een geheel Indisch
  huis in orde kunnen brengen ; hij moet dus niet alleen kunnen
  timmeren, maar ook het, trouwens zeer weinige, metselwerk
  kunnen verrichten en bovenal kunnen schilderen en witten. Sedert
  1910 is ook een Europeesche wagenmaker aan de school verbonden. In 1917 waren van de 63 gediplomeerden niet minder
  dan 30 als ambachtslieden in de Minahassa gevestigd en verdienden daar goed hun brood, dertien anderen werken buiten
  hun vaderland, terwijl een tie.'.tal van elders gekomen leerlingen,
  naar hun woonplaats teruggekeerd, daar op dezelfde wijze in hun
  onderhoud voorzien. In overeenstemming met zijn instructie heeft
  de Directeur steeds ernaar gestreefd de Inlandsche industrie op
  te werken; geenszins om de Europeesche aan werkkrachten te
  helpen. Niettemin vraagt deze hem geregeld om arbeiders, zoodat
  blijkbaar de leerlingen der school ook voor de Europeesche
  industrie niet ten eenenmale onbruikbaar zijn.
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:30:19PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0.
  