text: 200
  metheïsche taak de gehele problematiek te overzien die hem nu precies tot intellectuele paradoxen leidt. In de formulering van die strijd en worsteling is Apostel op zijn best.
  Dit boek bevat hoe dan ook een aanzet, waarin gelovigen en ongelovigen wezenlijk kunnen communiceren omdat ervaringen kunnen meegedeeld worden en als 'object' kunnen
  onderzocht worden. Het werkelijkheidsbewustzijn is trouwens een zijnsbewustzijn dat zowel
  emotief als intellectueel moet benaderd worden: een 'work in progress'. Of om het met woorden van Apostel te zeggen: "De meditatief-mystische religies van Indië, de analytische rationaliteit van Griekenland en de historisch-politieke religiositeit van Israël zijn in wederzijdse
  verbinding samen noodzakelijk. Geen van de drie componenten kan gemist worden. Athene,
  Beneres en Jeruzalem." ( p. 195 )
  Met deze intentie kan Apostel de 'vier boeddhistische beloften... ' tot de zijne verklaren:
  "De levende wezens zijn talloos - ik beloof ze allen te verlossen. De passies vallen onophoudelijk aan - ik beloof ze allen te overwinnen. De leer is ondoorgrondelijk - ik beloof ze volledig te verstaan. De weg van de verlichte is eindeloos - ik beloof hem tot het einde toe te
  gaan."(p. 202).
   Agnes CLAEYS
  
  CULTUURGESCHIEDENIS
  
  Sabine Alexander, De negentiende eeuw, Een betwiste erfenis, Kapellen, Pelckmans,
  Kampen, Kok Agora, 1998, ISBN 90 289 2587 2
  "We dragen de 19de eeuw een kwaad hart toe. Dat heeft eerst en vooral te maken met
  haar imago van rarnpenverwekster, met de erfenis van de industrialisatie en imperialisme
  waarop wij nu de zware successiebelasting moeten betalen. Het heeft ook te maken met de
  banaliteit die zich als een miezerige mist over de westerse beschaving legde." (p. 123). En:
  "Het was een tijd die bol stond van veranderingen en vernieuwing. Europa knetterde en
  vonkte onder het vuur en de hamers van de industrie en ijlde voort in de roes van snelheid en
  beweging." (p. 9 ).
  In de beide citaten zit het spanningsveld waarin Sabine Alexander een panoramische
  wandeling door de negentiende eeuw maakt. Zorgvuldig componeert zij een 'kubistisch'
  schilderij van de eeuw, waarvan wij de erfgenamen zijn. Vanuit verschillende perspectieven
  herbeleven we eeri tijd zoals Huizinga zich bij cultuurgeschiedschrijving voorstelde. De adem
  van de tijd die we doorheen de literatuur, de filosofie, de kunst, de architectuur, de mode en de
  'life-style' (een anachronistisch woord), gewaarworden, is een verhaal van perspectie, van
  
  201
  visie op een cultuur, die zich het best laat omschrijven als burgerlijk. Alle nuances van die
  burgerlijke cultuur worden geëvoceerd in een complex 'beeld' van ambivalenties en tegenstrijdigheden. Want het gaat uiteindelijk om waardeoordelen. De bekende politieke, economisch-sociale en wetenschappelijke veranderingen en vernieuwingen zijn feitelijkheden
  waartegenover een cultureel pendant ontstond dat op al deze veranderingen reageerde. Vooruitgang leek de meest voor d~ hand liggende overtuiging. Maar elk positief waarde-oordeel
  kon omslaan in zijn tegendeel. De vooruitgang leek een doos van Pandora in zich te dragen.
   De nieuwe cultuur werd gedragen door de Burger, maar die burger werd verantwoordelijk
  geacht voor alle onheil en burgerlijk werd en bleef tot in onze tijd een scheldwoord. Wat betrof dan die minachting voor de burger, dat rabiate dedain, deze haat, die afkeer die zoveel
  scheldproza hebben voortgebracht? Het waren niet de minsten die kritiek spuiden: Flaubert,
  Nietzsche, Marx, Baudelaire en anderen. Waar haalden zij hun venijn?
  Het verdwijnen van de macht van de koning en de aristocratie ging gepaard met de opkomst van de macht van de burgerij die tegen die decadente cultuur een 'nieuwe' levensstijl
  verdedigde, deze van moraal van eigen verdienste, van nijver werken en van een authentieke
  moraal (Rousseau kreeg de rol van opvoeder). Maar al deze morele wijzigingen werden ontmaskerd. De burgerij onderdrukte het proletariaat en hield er een schijnmoraal op na Zelfgenoegzaamheid en hypocrisie gingen hand in hand. Met onbehagen zag men hoe de aftakeling
  van de morele gezagdrager als de kerk de traditionele christelijke waarden meesleepte en
  samenviel met de 'intellectuele secularisering' door ratio en wetenschap. Nieuwe zekerheden
  brachten evenveel twijfels en onzekerheden mee. De democratisering creëerde een egalisering
  en nivellering die de mens alle waardigheid en uniciteit ontnam, en het 'zielloze grauw' van
  middelmatigheid en banaliteit introduceerde. Was er al de romantiek die een heroïsering van
  de mens ambieerde, dan werd deze snel als pathetisch en onecht afgedaan. Het toekomstideaal
  van 'geluk' voor de meeste mensen (Bentham) werd steeds meer een utopie en verwerd tot
  een kleinburgerlijk streven weerspiegeld in de behaaglijke 'Gemütlichkeit' van het privéleven.
  Dit ontlokte aan de intellectuele elite heftige reacties. Besefte men echter dat men daarmee eigenlijk uiting gaf aan diezelfde burger-cultuur die de moraliserende toer opging? Beide
  uitingen zijn manifestaties van hetzelfde fenomeen, zijn de keerzijden van dezelfde cultuur,
  zijn de ambivalenties die ze voortbracht.
   Deze 'verwerpelijke' wereld bracht in haar schoot haar eigen 'bloemen' van een veelzijdige, dynamische cultuur voort, veruitwendigd in prachtige kunstwerken (Baudelaire,
  Flaubert, Gontsjarov, Dickens in de literatuur; Ensor, Manet in de beeldende kunsten). Zelfs
  over Biedermeier kunnen we nu milder denken. In het voetspoor van Milan Kundera meent
  ook Alexander dat de roman uitermate geschikt is om de ambivalenties tot uitdrukking te
  brengen. De cultus van het gevoel kreeg zijn prachtige literaire verwerkelijkingen in de roman, bijvoorbeeld bij Flaubert. Mooi verwoordt Alexander de zwaarmoedigheid en het ennui
  die de niet ingeloste verlangens wel moesten opwekken en het gevoel van leegte "dat als een
  
  202
  laag stollende was over de volgende eeuw uitvloeide en er de kieren en reten van de ijver en
  zelfvoldaanheid vulde met een hypnotiserende inertie"( p. 92 ).
  In deze spiegel kijkt de mens aan het einde van de twintigste eeuw. Want het boek is geschreven vanuit een hedendaags perspectief van erfgenaam en voortzetter van de ambivalenties. Het is de herkenning en de identificering die deze visie voedt en überhaupt mogelijk
  maakt. Deze herkenning is de verklaring van de heftige omgang met de 'burger' toen en nu.
   Want de negentiende eeuw wierp zijn schaduw vooruit, zowel in de verschrikking van deshumanisering (Auschwitz, hier in verband gebracht met De Sade), uitbuiting en wereldimperialisme als in de 'onschuldige' vormen van massificatie, banalisering en vulgarisering. De
  'homo vulgaris' als Gestalt van onze tijd. Ook nu vind je "criticasters en rebellen. Hun beweging en hun geschreeuw horen we nog, hun gehoon en hun geklief, hun visionarisme en hun
  misrekeningen, hun baanbrekend werk, hun solipsisme, hun scepticisme, hun cynisme, hun
  nihilisme en ze raken ons nog met hun bijtende hoon."( p.130 ) . En van wie is de tekst:
  "Niemand gelooft meer aan het fatsoen van politici, aan de moed van generaals, aan de onafhankelijkheid van rechters; niemand denkt nog dat de geestelijkheid uit heiligen bestaat... er
  heerst nu een soort malaise van de oneerbiedigheid; en niemand kan zich onttrekken aan die
  moeraskoorts van de geest;"( p.124)? Huysmans in zijn boek Lourdes en de massa uit 1906.
  Deze fraai en aangenaam geschreven essayistische hoofdstukjes dragen alle een sprekende titel. Het laatste 'Vloek van de banaliteit' neemt de metafoor van de (met zijn zang het
  leven verfraaiende) krekel en de (ijverige, 'burgerlijke') mier van het begin weer op en schrijft
  de fabel van Lafontaine verder. De ijverige mier sluit even de deur van zijn voorraadkamer,
  maar "piekert over de vraag van de krekel over de zin van zijn deugdzame ijver" en maakt de
  deur weer open.
  Daarmee moeten wij ons volgens de auteur verzoenen: "wankel evenwicht tussen de banaliteit van de vreedzaamheid en de pijn van Prometheus, tussen de deugd in het midden en
  natuurlijke ongehoorzaamheid ... We moeten onze schamelheid onder ogen zien en er de
  schoonheid en zin in vinden ... een verzoening met het 'Menschliches Allzumenschliches"'
  (p. 131).
   Agnes CLAEYS
  
  TECHNOLOGIE
  
  Hans Haaksma, e.a. Technielifilosojie, in: 'Filosofie' (tweemaandelijks tijdschrift van de
  Stichting Informatie Filosofie), jaargang. 8, nr. 5, oktober-november 1998, (losse nummers Hfl. 12/Befr. 240) Best, Damon, ISSN 0925-9449.
  