text: 284
  
  Recensies
  
  Het gebruik van kwalitatieve bronnen is daarbij onontbeerlijk. In Muntjewerffs onderzoek is
  daar maar spaarzaam gebruik van gemaakt waardoor het menselijke gezicht van de ondernemers
  en de motieven voorhun handelen te weinig vorm hebben gekregen. Opmerkelijk is dat wanneer
  het wel ter sprake komt, een bronverwijzing naar het rijke bedrijfsarchief of andere bronnen vaak
  ontbreekt.
  Met zijn studie heeft Muntjewerff nieuwe (statistische) bouwstenen aangedragen voor comparatief onderzoek. Hopelijk vormt het een stimulans voor anderen de bestudering van de tot nu
  toe stiefmoederlijk behandelde geschiedenis van de Brabantse wolnijverheid ter hand te nemen.
  J. L. J. M. van Gerwen
  
  G. Ros, Adalbert von Bornstedt und seine Deutsche-Brüsseler Zeitung. Ein Beitrag zur
  Geschichte der deutschen Emigrantenpublizistik im Vormärz (Dortmunder Beiträge zur Zeitungsforschung, LI; München-New Providence-Londen-Parijs: K. G. Saur, 1993, 301 blz.,
  ISBN 3 598 21314 X).
   Uit enkele voorstudies van de veelzijdige Duitse communicatiewetenschapper, sociaal-historicus en pershistoricus Kurt Koszyk en van de Vlaming Ros zelf was al heel lang duidelijk, dat
  iemand met een naam als die van de hoofdfiguur van dit boek, vroeg of laat een boeiende
  monografie kon opleveren. De man met de adellijke naam had zijnfinest hour in de roerige jaren
  veertig van de vorige eeuw, in de 'Vormärz'. Hij speelde onder andere een prominente rol in de
  buiten het Duitse taalgebied uitgegeven oppositiepers. Bovendien duiken Marx en Engels op in
  het levensverhaal van deze Adalbert von Bornstedt ( 1808-1851 ) die beiden wist te winnen voor
  het schrijven van bijdragen in zijn Deutsche-Brüsseler-Zeitung waarvan de prospectus is
  gedateerd op 22 november 1846. Het eerste nummer van deze krant heeft twee data: vrijdag 1
  en zondag 3 januari 1847. Het laatste nummer heeft als datum 27 februari 1848. Twee dagen later
  werd von Bornstedt België uitgewezen, zoals hij drie jaar eerder Parijs had moeten verlaten. De
  eerste artikelen van Marx en Engels zijn afgedrukt in het nummer van zondag 12 september
  1847. Kort na de uitwijzing van von Bornstedt adviseerde de minister van justitie de Belgische
  koning ook Karl Marx het land uit te zetten.
   Uit het woord vooraf van Koszyk blijkt, dat het nu in het Duits verschenen boek is gebaseerd
  op de dissertatie die Ros in 1980 aan de Rijksuniversiteit Gent heeft verdedigd. Zijn beoogde
  promotor, de bekende (pers)historicus Theo Luykx, was drie jaar eerder overleden. Ros noemt
  hem met erkentelijkheid als degene die hem op het spoor van von Bornstedt heeft gezet. Toen
  de Berlijnse Muur nog overeind stond heeft Ros met succes in DDR-archieven naar onbekende
  bronnen voor zijn onderzoek gezocht. Koszyk, een kenner van de geschiedenis van de
  internationale arbeidersbeweging en ook goed thuis in het Internationaal instituut voor sociale
  geschiedenis te Amsterdam, prijst de auteur voor zijn grondige en brede aanpak. Lezing van de
  tekst en bestudering van de opgave van de bronnen en literatuur leiden tot de conclusie, dat
  Koszyk geen obligaat-welwillend ten geleide heeft geschreven. Zelfs de Nederlandse onderzoeker wordt op zijn wenken bediend, als hij zich begint af te vragen, hoe von Bomstedt in de
  Nederlandse verhoudingen van die tijd valt in te passen.
  Onder welk politiek gesternte verliet de als beroepsmilitair begonnen von Bornstedt Pruisen?
  Het boek laat zich nauwelijks anders dan in hoofdlijnen samenvatten. Tussen 1815 en 1848
  raakte de Duitse pers in een desolate toestand. De Karlsbader Beschlüsse van 1819 maakten het
  
  Recensies
  
  285
  
  bestaan van uitgevers en redacteuren van kranten en tijdschriften riskant. De repressieve
  perspolitiek speelde uiteraard vooral de politieke pers parten. Wat in de officiële kranten en
  officiële documenten gepubliceerd was kon zonder risico, mits zonder commentaar, worden
  overgenomen.
  In 1830 verzocht von Bornstedt de Pruisisische krijgsdienst te mogen verlaten. Dit werd hem
  toegestaan en bovendien werd hij in de gelegenheid gesteld naar het buitenland te gaan om daar
  in vreemde dienst te treden. Dat werd na een kort verblijf in Brazilië het vreemdelingenlegioen.
   Verdacht van het vervalsen van geld werd hij in 1833 op straat gezet. Om in zijn bestaan te
  kunnen voorzien begon hij in Parijs te schrijven. Toen hem geen toestemming werd gegeven,
  naar Pruisen terug te keren stelde hij in de Franse krant Le National de Pruisische politieke
  toestand aan de kaak. Eind 1838 redigeerde hij zijn eerste krant: de Pariser Zeitung. Met dit blad
  stak hij niemand minder dan Heinrich Heine de loef af.
  Als Parijs correspondent leverde von Bornstedt tussen 1840 en 1843 met instemming van het
  Pruisische ministerie van binnenlandse zaken voor zijn geboorteland gunstige artikelen aan de
  officiële Allgemeine Preussische Staats-Zeitung. Toen hij als zodanig werd uitgerangeerd had
  hij zich als politiespion zo verdienstelijk gemaakt, dat koning Friedrich Wilhelm IV van Pruisen
  bereid was hem in 1843 en 1844 van een toelage te voorzien. Als tegenprestatie moest hij voor
  de regeringsgezind geworden Rhein- und Mosel-Zeitung in Koblenz gaan schrijven. Ondanks
  zijn republikeinse ideeën genoot von Bornstedt dus onbeschaamd financiële steun van de door
  hem gekritiseerde reactionaire regering, zo concludeert Ros. Op verzoek van de Pruisische
  regering wees de Franse minister begin 1845 vier Duitse publicisten uit.Van hen ging Marx het
  eerst; hij arriveerde waarschijnlijk op I februari 1845 in het emigrantencentrum Brussel. Von
  Bornstedt zag zich op 12 februari 1845 gedwongen dezelfde weg te gaan.
   Hoewel von Bornstedt spoedig Marx en ook Engels voor zijn Deutsche-Brüsseler-Zeitung wist
  te winnen drukten zij niet hun stempel op de krant. Ros heeft alle nummers aan een grondige
  inhoudsanalyse onderworpen en beklemtoont in zijn conclusie, dat von Bornstedt een mix van
  communistisch en radicaal-democratisch gedachtengoed publiceerde. Zo leverde hij een
  bijdrage aan het gistingsproces van nieuwe politieke stromingen. Bovendien zou hij er slechts
  ten dele in geslaagd zijn, de theoretische inzichten van Marx te volgen. Ros wil de directe invloed
  van de krant niet overschatten, maar wijst wel uitdrukkelijk op het zeldzame karakter van een
  vrij geluid in de 'Vormärz'. Een exclusief communistisch persorgaan werd de DeutschBrüsseler-Zeitung niet, omdat von Bornstedt de beschouwingen van Marx en Engels voorzag
  van zijn eigen bedenksels en kanttekeningen, terwijl hij ook tegenstanders van de communistische schrijvers in de kolommen van zijn krant toeliet. Ondanks de al met al tamelijk heterogene
  inhoud blijft volgens Ros op te merken, dat von Bornstedt hoe dan ook de communisten rond
  de persoon van Marx een spreekbuis voorde zich ontwikkelende communistische leer bood. Ros
  maakt aannemelijk, dat von Bomstedt in het eerste trimester ook al lezers had in Amsterdam,
  Rotterdam en Den Haag. Adriaan van Bevervoorde (1820-1851) zorgde waarschijnlijk voor
  bijdragen vanuit laatstgenoemde stad. De naam van deze antiroyalistische journalist is verbonden met de half-officiële Journal de la Haye, Asmodée, De Burger en Le Courrier Batave et
  Asmodée. Ook in een aantal andere steden in Nederland had von Bornstedt correspondenten.
   Toen het doek voor de krant in Brussel viel, omdat er een einde kwam aan het geduld van de
  Belgische regering, ging Marx weer naar Parijs en vervolgens naar Keulen waar hij in het
  revolutiejaar 1848 korte tijd hoofdredacteur was van de Neue Rheinische Zeitung. Organ der
  Demokratie. Von Bomstedt beproefde zijn geluk als revolutionair in het groothertogdom
  Baden, werd daar door Pruisische troepen gevangen genomen en stierf in Illenau in een
  krankzinnigeninrichting. Ros maakt in zijn als een spannende roman te lezen boek van von
  
  286
  
  Recensies
  
  Bomstedt geen martelaar of held. Hij laat het oordeel over aan de lezer. Die wordt heen en weer
  geslingerd tussen sympathie voor von Bomstedt, als deze blijk geeft van een onafhankelijke
  geest, en antipathie als de in geldnood verkerende publicist uit opportunisme zijn pen verkoopt
  of door een uitgebreid mea culpa vergeefs probeert terug te keren naar zijn geboorteland.
  J. M. H. J. Hemels
  
  A. F. Paula, 'Vrije' slaven. Een sociaal-historische studie over de dualistische slavenemancipatie op Nederlands Sint Maarten 1816-1863 (Dissertatie Utrecht 1992; Zutphen: Walburg Pers,
  [S.l.]: Centraal historisch archief, Universiteit van de Nederlandse Antillen, 1993, 191 blz.,
  ƒ59,90, ISBN 90 6011 841 3).
   Uitzonderingen bevestigen de regel. Dit gezegde moet de lezer steeds in het hoofd houden bij
  het lezen van dit boek. In dé inleiding stelt de auteur, dat de geschiedenis van de slavenemancipatie op St. Maarten afwijkt van de emancipatie elders in het gebied en daarmee heeft hij geen
  woord teveel gezegd. Waar elders dan op St. Maarten hebben de slaven zonder bloedvergieten
  hun vrijheid gevraagd en gekregen? Waar elders stonden de slaveneigenaren te popelen om de
  slavernij af te schaffen? Waar elders werden slaven naar het buitenland gestuurd om een vak te
  leren of geld te verdienen? Waar elders dienden de autoriteiten het vrijlaten te beperken terwille
  van het welzijn van de slaven? Het antwoord op deze vragen luidt: alleen op St. Maarten.
  De vraag waarom de slaven op hun verzoek in 1848 niet langer als slaaf werden beschouwd
  is overigens niet moeilijk te beantwoorden. Na dat jaar konden de slaven op het Nederlandse deel
  van St. Maarten immers weglopen naar het Franse deel, waar de emancipatie al een feit was.
  Onduidelijk blijft echter wat dit alternatief nu precies inhield. Was er voldoende werk en
  huisvesting op het Franse deel? Ook het abolitionisme van de slaveneigenaren was begrijpelijk
  en was zeker niet van principiële aard. Door aan te dringen op officiële afschaffing hoopten ze
  een vergoeding te incasseren.
  Gelet op het bovenstaande is het verleidelijk om — net als de auteur — de slavernij op St.
   Maarten als relatief mild te typeren. Paula wijst op het feit, dat de slavenbevolking door
  natuurlijke aanwas toenam, een uitzondering in het Caribische gebied. Het relatief lage
  gemiddelde aantal slaven per eigenaar zou eveneens hebben bijgedragen tot de relatief goede
  behandeling. Bovendien was de sociale controle van de slavenhouders onderling groot zodat het
  op St. Maarten minder snel tot excessen kwam. Dat was anders op de grote, geïsoleerd gelegen
  plantages zoals in Suriname, waar de blanken zich steeds een bedreigde, kleine minderheid
  voelden.
  Al deze argumenten klinken redelijk en sluiten bovendien naadloos aan bij de opvattingen van
  de promotor van de auteur, H. Hoetink, die internationale faam heeft verworven met zijn analyse
  van de verschillende slavensystemen in het Caribische gebied. Hoewel Paula zijn uiterste best
  doet om zijn zorgvuldig bijeen gesprokkelde cijfers van positieve conclusies te voorzien bevat
  zijn boek aanwijzingen, die de lezer het geloof aan het milde slavensysteem van het eiland doen
  verliezen. Op St. Maarten was er voortdurend gebrek aan voedsel. Veel oude en zieke slaven
  werden aan hun lot overgelaten, waardoor vrijlating vaak een materiële verslechtering inhield.
  Bovendien vormden de relatief kleine plantages, het grote aantal blanken en het gespreide
  slavenbezit evenzovele belemmeringen voor de slaven om sociaal te stijgen. Hun leven lang
  dienden ze dezelfde ondergeschikte arbeid te verrichten. Op dit eiland maakten de blanken maar.
  