text: Daar zijn boek in 1624
  zich niet zoo gauw
  jaartallen
  vergist
  is
  ook
  zal
  hebben
  kunnen
  knoeien met den
  te Neurenberg
  moeilijk
  hij
  gedrukt
  Brandenburg,
  
  was
  
  de te Neurenberg
  (in 1608) bestelde glazen.
  kennis nu verhaalde
  aan FUCHS, dat er een Holvan
  zijne
  koopman
  die
  Misse
  een
  lander
  had, waarmede
  aanwezig was,
  op de
  werktuig uitgedacht
  FUCHS deed dien Nedermen verwijderde
  nabij en grooter zien kon.
  voorwerpen
  datum
  
  van
  
  Een
  
  bij zich komen
  Maar
  der uitvinding.
  lander
  
  en redetwistte
  
  met hem
  
  de Nederlander
  
  bracht
  
  van hetgeen men
  door deze buis, eenige malen
  voorwerpen
  eischte te veel geld, volgens het oordeel
  
  en FUCHS ondervond
  
  een glas gebersten
  was,
  hem gezegd had, dewijl hij verwijderde
  beschouwde.
  De Nederlander
  vergroot,
  
  over den uitvinder5) en de waarheid
  het werktuig voor den dag, waarvan
  zelf de waarheid
  
  niet kocht.
  Tehuis gekeerd, verhaalde
  hij
  FUCHS, zoodat
  hij het werktuig
  alles aan MARIUS, en voegde er bij, dat zulk een werktuig uit twee glazen,
  terstond
  met krijt, hoedanige
  een hol en een bol moest bestaan, en hij teekende
  
  van
  dit
  
  en MOLLI.e. p. 162.
  2) Mundus Jovialis etc.
  1) Zie v. SwINDIJN
  3) Het geeft de eer aan een onbekenden Hollander,en eischtslechtsprioriteitvoor het kijkennaar Jupiter
  een idee dat nog al voor de hand lag. Veel eervoller (?) ware het voor SIMONMARIUS
  geweest, ook het
  itistrument voor eigen vinding te verklaren, à ]a Galilei.
  4) Kepler schrijft over hem als ,patroni nostrarum artium, ut andio, maximi."
  5) Zich hier als uitvinder voordoen ware gemakkelijkgenoeg geweest en toch was er discussieover.
  Het klopt met DREBBEL's
  houding te Praag!t
  
  215
  MARIUS nam dadelijk een hol en een bol brillenglas, plaatste
  glazen hij meende.
   dezelve op eenigen afstand en begreep er de waarheid der zaak uit. Toen zond
  om geschikte
  hij modellen naar Neurenberg,
  glazen te doen slijpen, doch konde
  er niet in slagen.
  FUCHS ontving in den zomer van 1609 een kijker uit Nederland,
  en begon er met MARIUS dadelijk den hemel en de sterren mede waar
  te nemen."
  wel voorzichtig
  zijn met dit verhaal, omdat het 66k moet
  de
  manen
  van
  en GALILEI hierover
  dienen om GALILEI
  4
  Jupiter te betwisten,
  is. Maar het klopt toch goed met dat omtrent dien
  in felle woede ontstoken
  2 October
  1608 wordt in de Acten en Resolutien
  te Middelburg.
  onbekende
  Nu
  
  moet
  
  men
  
  Er zal eenigen tijd noodig zijn geweest
  over LIPPERSHEY gesproken.
  aan
  bezoek
  In dien
  voor diens haastig
  MAURITS, en voor de octrooiaanvrage.
  denk
  N.
  naar
  ik.
  reisde
  N.
  Frankfort,
  tusschentijd
  
  het
  
  eerst
  
  N.
  N.
  menschenschuw;
  dat een ander
  
  kan
  
  men
  moeielijk
  JACOB METIUS wezen;
  I608
  octrooi
  heeft
  Oct.
  17
  gevraagd;
  hij
  
  hem als
  beschrijft
  wist, zulks doende,
  
  (LIPPERSIIEY) hem voor was geweest ; heeft aan MAURITS er een
  heeft beproefd.
  die
  ze
  getoond,
  (van LIPPERSHEY en van hem) ,,tegen malkanderen"
  Ook LIPPERSHEY zelve had het in dien tijd veel te druk.
  Z. JANSSEN zou niet naar Frankfort
  gereisd zijn als hij er tijdig iets van
  vernomen had.
  Hij zou ook naar de Staten of MAURITS zijn gegaan.
  want
  
  uit Sedan, evenmin,
  CREPI, de soldaat van MAURITS' lijfwacht, afkomstig
  gezonden.
  hij wordt pas 28 Dec. 1608 uit Holland naar Paris
  De kijker dien SPINOLA v66r 30 Sept. 1608 van LIPPERSHEY voor ALB. V.
  OOSTENRIJK misschien
  
  gekocht
  
  heeft
  
  zal niet direct
  
  zijn weggegeven.
  Andere
  kijkers
  
  heeft
  
  LIPPERSIIEY
  
  ZEKER
  
  door
  
  ALB. VAN OOSTENRIJK
  
  niet verkocht
  
  behalve
  
  van Frankrijk t
  Hij weigerde ze aan de gezanten
  =
  Rest N. N.
  DREBBEL.
   vond ik niets dat zijne gelijktijdige aanwezigheid
  En inderdaad
  En uit de andere kleine feiten schijnt
  of doet vermoeden.
  bewijst
  
  aan de
  
  Staten.
  blijken dat het was een zelfstandig,
  wist te praten.
  In elk geval heeft
  kijker
  
  afgedaan.
  toch ook te
  die
  over
  de
  zaak
  man,
  verstandig
  LIPPÉRSHEY m. i. als uitvinder van den Holl.
  bemiddeld
  
  GALILEI en JANSSEN idem
  
  In 1609 echter
  in Eltham
  koninklijk,
  
  in Engeland
  
  idem.)
  
  en resideert, waarschijnlijk
  is DREBBEL (weer) in Engeland,
  Palace, Court of Park, ten z.o. van Greenwich.
  1) Sedert is mij uit een eigen brief van DREBBEL
  gebleken dat hij door J. M. op het denkbeeldhwam.
  En deze laatste is er weer toe gekomen door schooljongensdie in den extra strengen winter 1607-8 lenzen
  van ijs in hun ronde, cilindrischc,uitschuifbare griftenkokersbevestigden.
  216
  mobile is "en vogue",
  perpetuum
  "The Silent Woman"
  1) een speler doet
  
  Zijn
  in
  
  hij
  is here,
  gaat
  dien
  
  er op als
  motion
  perpetuall
  
  en BEN JONSON doelt
  
  "The
  zeggen:
  and not at Eltham."
  Niemand minder dan LOD. FRED. VAN XVVRTENBERG
  er I Mei 161o een bezoek brengen ;
  WURMSSER teekent op
  zijn secretaris
  
  dag niets anders aan dan dit bezoek, 2) dat dus wel langer dan 10 minuten
  hebben
  zal
  geduurd a), en noemt DREBBEL "a very fair and handsome man, and
  of very geJ1,tle manners,
  altogether
  different from suclt-like characters."
  4) En
  hier vind ik ook de eerste
  van
  die
  muziekautomaten ;
  positieve
  mededeeling
  Ook bij den jong gestorven en beminden
  played of themselves."
  Prince
  in
  is
  DREBBEL
  de gunst, want zoowel in December
  HENRY,
  kroonprins,
  20.
  1609 als in Maart 1610 krijgt hij van dezen £
  
  "virginals
  
  En
  dat
  
  which
  
  nu komt
  
  RUDOLF
  
  te exploiteeren
  want,
  zulke verwachtingen
  blijkt
  
  dan
  
  dat eerste
  
  bezoek
  
  ook
  maar
  
  aan Boheme.
  lijkt mij
  °) Onwaarschijnlijk
  in
  het
  de
  P.M.
   plaats
  voorgesteld
  mijnen
  zooals wij zagen, had DREBBEL in zijn brief aan JACOBUS I
  vooraf tegengesprokén.
  Van teleurstelling
  in dit opzicht
  
  II zich in de eerste
  
  had
  
  door DREBBEL
  van gevangenschap,
  niets ; wel wordt gesproken
  na de abdicatie
  dit zou waarschijnlijk
  of den dood van RUDOLF'
  
  ondergaan,
  Maar ook al ware hij door RUDOLF gevangen
  zijn geweest.
  gezet, zou dit niets
  DREBBEL
  zal
  als
  ik
  het
  de
  tegen
  bewijzen:
  hij
  goed begrijp
  Wagner van dezen
  van Beieren, de David van dezen Saul geweest zijn.7)
  Lodewijk
  RUDOLF was een zonderling
  met zeer dure neigingen
  en liefhebberijen ;
  hij had een groote belangstelling
  over kunst, en een verzamelzucht
  
  voor
  
  wetenschappelijke
  questies, een fijn oordeel
  die geen grenzen scheen te kennen.
  Antiquiund Gesmack anf dem
  er mit Kenntnisz
  "speicherte
  
  teiten,
  boeken, schilderijen,
  Hradschin
  auf", waarheen
  (Praag)
  getrokken.
  leefde voor
  
  hij uit het drukke Weenen zich had terugzich slechts als de mare ging dat gestorven
  was, en
  Hij vertoonde
  en
  Ofschoon
  KEPLER
  den
  kunst.
  wetenschap
  hij
  astroloog
  protegeerde,
  
  en alchemie.
  zich niet tot astrologie
  bepaalden
  zijne liefhebberijen
  "Er zeigte
  in der That eindringendes
  Verstdndnisz
  in wissenschaftlichen
  und kiinstlerischen
  1) Act 5 Scene 3. Gespceld in 1609.
  2) Evenals den vorigen dag slechts het bczoek aan den "Othello" van Shakespeare wordt vermeld.
  3) Met heen en terug zal een heelen tijd zijn heen gegaan. En Eltham ligt nog voorbij Greenwich. Er
  was blijkbaar heel wat te zien !
  4) Rye I,c, p. 61.
  5) Rye I.c. p. 240. Uit het boek van "Privy Purse Expenses"van den prins, inhet Public RecordOffice.
  6) 1610-1612. MajesteitsbriefProtestanten 9 Juli 1609.
  7) Const. H. Autobiografie :Drebbeliumprima ista, ni fallorinventio(dit kloptwant zijneerstevondst was
  het P. M. van 1598) Caesari Rudolfo m, curioso talium principi, conciliavitapud quem intimae admissionis
  factus-adsidentem non raro operum et machinarum perpetua varietate oblectavit.
   _
  
  217
  die einmal das Gluck hatten, eine Audienz bei ihm
  Die Gesandten,
  mit der er die schwierigsten
  ruhmten (vielmehr) die Klarheit,
  politiGrund
  den
  schen Fragen erfaszte und den Dingen auf
  gz"ng. 1)
  zou
  Dat zulk een kluizenaar
  teleurgesteld
  zijn door het uitblijven van
  is
  P.M.
  niet
  van het
  heel waarschijnlijk
  practisclte toepassingen
  hij had dezelfde
  Dingen....
  zu erlangen,
  
  als zijn oudoom
  
  liefhebberijen
  
  KAREL V te St. Just.
  Getuige
  
  zijn afstandsmeter.
  het K. u. K. Haus-Hof
  and Staatsarchiv 2)
  werd 3 Oct. 1610 een
  Drebels
  'lmd
  Gesizide zur Reise aus
  voor ,Corizelii
  Hausfrau
  pas afgegeven
  was
  D.
  zelf
  dus
  vooruit vertrokken.
  an
  den
  Kais.
  Waarschijnlijk
  England
  Hof. 3)
  Volgens
  
  Hij
  
  is
  
  dag
  een
  
  aan
  
  althans
  
  het
  
  behoud
  
  18 Oct.
  GALILEI
  
  dat
  
  161o te Praag want de Toscaansche
  gezant schrijft dien
  er een Vlaming is die uit Engeland
  komt en den keizer
  er niets van gelooft tot hij ziet hoe
  KEPLER 4) echter
  
  dat
  P.M. schonk;
  het is ingericht.
  weten wij ook van elders 6) dat KEPLER in 1607 op het behoorlijk
  Inderdaad
  En daar K. tegelijkerwerken van het P.M. geen twee gulden wilde verwedden.
  inzicht in de wet van
  tijd blijk geeft van een zeer zuiver, schier anachronistisch
  van Arbeidsvermogen,
  
  en knappen
  Het
  
  opponent.
  was een
  
  aan
  
  exorbitante
  
  had DREBREL in dezen
  
  gunsteling
  
  een fellen
  
  Thomas.
   In het jaar te voren had hij
  ongeloovige
  dat deze zich
  en verklaard
  van WALLENSTEIN getrokken
  nog den hor oskoop
  omdat hij in
  vele en groote vijanden zou maken maar hen meestal overwinnen,
  en Saturnus geboren was. ') Deze
  Jupiter
  1583, ten tijde van de conjunctie
  in 1610 dat zijn voorganger
  KEPLER nu vergat
  was
  Tycho's naam verbonden
  eene
  
  moeten
  
  hebben
  van
  
  recht
  
  ster in Cassiopea;
  als hij eenig inzicht had gehad zou hij
  hoe
  zou
  het
  gaan met dcn roem van den man die
  voorspellen
  
  af zijn concurrent
  bij RUDOLF worden zou ; althans mooier voorspellen
  DREBBEL kan van de sterren niet geeischt worden.
  zal men straks nog zien dat een vriend van KEPLER, CASPAR
  Overigens
  
  nu
  
  dan voor
  ENS
  
  later
  
  zelf spreekt
  
  eenig recht doet aan DREBBEL. Maar veel is het niet, en KEPLER
  van I607-I620
  niet meer over DREBBEL.
  1) Allgem. Geschichtein Einzeldarstellungenvon W. ONCKEN.
  2) Brief uit Weenen No. 1114,13 Mrt. 1904, geteckend Winter.
  3) (2 Bll Concept).
  4) Opvolger van TYCFio
  5) Wohlwill I.c. 1902. Uit Campori Opera di Galilei 1909. Vol. X, p. 448.
  voN ANHALT29 Juli 1607. Zie Cappellc of I'rischKepleriOpera Omnia.v. p.
  6) Brief aan AUGUST
  :
  7) Allgem. Gesch. ONCKENGesch.
  30 j. Kricges door WINTER,p. 279.
  8) "Lutherischer Theologus und Ertz-Priester zu Lorich", waaronder wel het Oostenrijksche,aan de,
  Ens, bij Linz te verstaan is. Hij vroeg KEPLERhulp bij compilatiearbeid. Zie Wohlwill 1864 of Hansch
  SammlungKepler.
  218
  want DREBBEL had zich
  verplicht;
  hij zich daartoe eenigszins
  in
  de
  aan
  het
  er
  P.M.
  nooit
  mijnen toe te passen,
  gedacht
  vergaloppeerd,
  Was
  dat idee is alleen besproken
  tusschen AUGUST VAN ANHALT en KEPLER.
   uit spijt ? Had hij zich, althans niet ten deele,
  het van KEPLER een zwijgen
  Nadat hij het volgende
  moeten geven toen hij het P.M. had gezien ?
  gewonnen
  had
  
  Toch
  
  niet
  
  "Si creare poterit animam novam, quae instrumenta
  moveat, et in motu conservet,
  aliosqite motus elementares
  
  had ? :
  
  g,-sckreve,?
  ,ponderibus
  erat magnus
  Want
  
  _
  
  Apollo." 1)
  het
  
  ejus sine
  tzmc snilzi
  
  GALILEI,
  geen echec voor DREBBEL, daar in Praag.
  door den brief van den gezant, - waarin ook staat dat
  
  was weer
  
  geworden
  door
  DREBBEL'S geschenk
  zeer vereerd was en 3) het geheim niet aan
  RUDOLF 2)
  aan den gezant
  GALILEI gaf direct instructies
  anderen 4) verteld wildc hebben -
  
  nieuwsgierig
  
  schier
  en kreeg per ommegaande
  DE MEDICI, de gezant in questie,
  het hem vroeg.
  JULIANO
  (29 Nov. 1610) 5) nadere inlichtingen.
  tracht te beantwoorden
  precies zoo als GALILEI
  
  Nog meer gegevens levert dit bezoek aan Praag. 10. Ook Dr. P. J. HOOFT
  van den dief, die
  zeer in de gratie
  bij RUDOLF. En van ontmaskering
  bJijkt
  bij JACOBUS I eens anders vondst als een van hem zelven had voorgesteld,
  is
  ook
  niet
  van
  die
  toch
  RUDOLF
  absoluut niets.
  RUBENS,
  eenig
  bij
  geweest, rept
  20. Dat het ook te Praag te zien was blijkt door CABEO '), die gesproken
  bedrog.
  was
  
  met een volkomen
  getuige die scherper had
  
  heeft
  met
  
  het
  
  weerglas
  
  niet
  
  te
  
  poseeren
  
  toegezien
  of iets soortgelijks.
  30. DREBBEL, als eerlijk man, tracht er
  als uitvinder
  van den kijker ; trekt in zake een parabolischen
  
  zelfs 66n lijn met GALILEI.
  spiegelteleskoop
  Mei
  
  van de zaak, en een anderen
  ooggetuige
  en het toestel in principe gelijk had bevonden
  
  betrouwbaren
  
  1611I
  
  abdiceerde
  
  RUDOLP
  
  maar
  
  op zijn slot tot zijn dood
  En ofschoon mij nu van twee officiëele zijden 8) na "eingehende
  20 Januari
  1612.
   van eene gevangenschap
  niets naders kan worden bericht, is
  Nachforschungen"
  er toch wel iets met DREBBEL gebeurd.
  J. SVATÈK verhaalt in zijne Culturhisbleef
  
  1) Brief van 29 Juli 1607. K. bleef te Praag tot na Rudolf's dood.
  2) Die de kunststukkenvan zijn KammeruhrmacherBurgi kende en als een vormelijk,gesloten,imponeerend keizer bekend stond
  4) Dus ook niet aan KEPLER.
  3) Evenals JACOBUS.
  5) Wohlwill of Campori vide supra.
  Leven van P. C. Hooft, Zie ook VONDEL.
  6) G. BRANDT,
  7) Wohlwill lc. igo2 of Cabeo Philosophia Magnetica 1629, p. 36, die dus schreef ten tijde van
  CONST.H. autobiografie.
  8) Brief 114, 13 Maart van het Haus-Hof und Staatsarchiv.en een van 30 April 1901 van het K.
  und K. GemeinsamesFinanz-Archiv.
  219
  DREBBEL neben Rucky und anderen
  aus BC)hmen 1) dat CORNELis
  und beschuldigt
  K. RUDOLFS II verhaftet
  wurde, an einer Verun-
  
  Bilder
  
  torische
  nach
  
  dem
  
  Tode
  
  aus der kaiserlichen
  in Prag theilgeKunstkammer
  Gegenstanden
  En inderdaad
  is de kamerdienaar
  RUSKY een der personen
  zu haben".
  die op het laatst
  bij RUDOLF veel invloed hadden. 2) Mogelijk is hij
  
  von
  
  treuung
  nommen
  geweest
  identiek
  
  dan toch z6ker (7 Maart
  CASPAR RUTZh.I wiens "Verlassenschaft"
  die van andere verdachte personen,
  INGETROKKEN
  wordt.3)
  
  met
  
  1612), evenals
  Ernstig
  
  schijnt de zaak
  ,,DREBBEL CORNELIUS
  
  verzoek
  
  niet
  
  geweest te zijn : nog in hetzelfde jaar krijgen
  Hollandus
  et RUGERIUS KOCK Anglus"
  op hun
  
  een pas om weg te gaan. 4)
  Maar RUDOLF zelf kan hem
  
  stuk
  
  hebben gezet ? Zeker er is een
  gevangen
  uit
  de
  aan
  van
  RUDOLF. 5)
  DREBBEL,
  brief,
  gevangenis,
  de voorhangsels
  zoodra
  der klavecimbels,
  zegt hij, "zullen
  "Vooreerst",
  
  de
  
  zon
  
  openen,
  
  en de schoonste
  
  hooren.
   Doch, wanneer de zon ondergaat,
  en de voorhangselen
  de muziek ophouden,
  
  of zich achter
  
  zal
  
  zich
  
  schijnt,
  
  zich
  
  eene
  
  van
  
  zelve
  
  zal zich laten
  
  een wolk verbergt, zal
  van zelve gesloten worden.
  Hier bij
  die onophoudelijk
  van zelve met twee stralen zal
  
  bron
  
  bevinden,
  wanneer
  de zon schijnt, zullen
  doch,
  en Tritons
  zal met de zeegodinnen
  
  springen,
  
  muziek
  
  Neptunus
  en zich
  
  in
  
  de
  
  stralen
  
  schijnen,
  
  houden
  
  de
  
  des
  
  waters
  
  hondert
  
  en meer
  
  stralen springen.
  uit een hol te voorschijn
  komen,
  zoodra echter de zon ophoudt te
  
  wasschen ;
  begeeft
  op te loopen, en Neptunus
  zal ook Phoebus uit de wolken
  Bovendien
  
  buizen
  
  zich wederom
  
  en op
  zitten en spelen.
  De paarden zullen door de bewein
  de
  lucht
  en
  hunner
  zweven
  den wagen voorttrekken,
  ging
  vleugelen
  ja ook
  Zoodra echter de
  de wielen van den wagen zullen zich in de lucht omdraaien.
  naar
  
  treurig
  een wagen
  
  zijn hol.
  met vier paarden
  
  komen
  
  zon
  
  te schijnen, zal Phoebus
  zich weder achter de wolken verbergen.
  ophoudt
  van Neptunus
  zal een glas staan, waarin alle 24 uren en bijna
  Op het altaar
  minuten
  water
  een
  tot
  40
  bepaalden
  tijd tweemaal
  rijst en daalt, zoodat het
  Alle deze
  alle uren en de vierde deelen d.aarvan ten nauwkeurigste
  aanduide.
  bewegingen
  beweging,
  Daar
  
  zullen
  waaraan
  
  van
  
  en wel door eene eeuwigdurende
  hebben,
  plaats
  men nimmer iets behoeft te helpen of te maken."
  
  nu korten
  
  zelve
  
  tijd v66r
  
  1612 door
  
  DREBBEL aan
  
  Prince
  
  HENRY (in een
  
  1) Wien 1879 8vo S. 2jI.
  2) Allgem. Gesch. 1. c.
  3) Bevel van de Hofkammer aan de BohmischeKamtner. Volgens eersten brief bovengenoemd.
  4) Zelfde brief. Reichshofrathsprotokoll1612 No. 23 fol. 26.
   5) Maar teruggaande tot y65 vond ik de bron niet vermeld ; en daarentegen op fol. 2g4 Iieeckmann
  een onbekenden, tweeden brief aan Jocobus I, waarvan de z.g. brief aan Rudolf een niet a] te accuraat vertaald brok schijnt te zijn.
  ..-...........................ro.
  220
  Latijnschen
  brief) het verzoek
  welk verzoek
  hem juist door
  
  wordt
  
  gedaan om een loterij te mogen houden;
  den Lord Mayor was geweigerd
  en dat hij dus
  moet hij wel Ao 1612 onmiddellijk
  en vrij arm uit Boheme terug
  herhaalt 1),
  zijn gekomen, en zal het eene vergissing
  zijn als men mij meldt 2) dat 27 Febr.
  werd gegeven om DREBBEL zijne ,,60o taller Besoldung
  zu
  1613 een bevelschrift
  seiner vorhabenden
  Raiss ohne verners aufziehen befriedigen
  lassen
  vortstellung
  solle."
  Hoe dit zij, met schande uit Boheme verjaagd is hij niet ; hij kreeg nog
  zfn salaris behoorlijk uitbetaald. 3)
  In
  
  treffen we dit of
  Engeland
  ging hij weer aan het werk ; in Whitehall
  het volgend jaar een (vlakken) spiegel "which
  shows many faces when one looks
  into it". 4) Er is ook ,,a piece of mechanism"
  van "a native of Cologne" waarin
  we misschien wel een der Kuflers, zijn latere schoonzoons,
  mogen herkennen; en
  onder
  
  dat
  
  kunststuk
  
  toestel
  
  dat natuurlijk
  DREBBEL vond
  
  niet
  
  Het
  
  verflauwd.
  at Eltham 6)
  
  stond
  
  een
  
  "chamber
  organ,
  weer van DREBBEL was. ").
  which
  
  played
  
  of itself."
  
  (Een
  
  in het P.M. blijkbaar
  de belangstelling
  bij zijn terugkomst
  want
  circa
  r6i I de "heavenly
  PEACHAM vermeldt
  liep nog
  
  en 4-I
  I6I2 schreef ANTONINI er over aan GALILEI.')
  Febr.
   een
  zeer
  schets van de hoofdzaak,
  die onze figuur
  Hij geeft daarbij
  merkwaardige
  schets bij
  goed aanvult en klopt met eene andere reeds genoemde
  merkwaardig
  motion
  
  ik dat het geheele toestel
  MONCONYS. $) Uit dien brief van ANTONINI berekende
  Het is merkwaardig
  dat ANTONINI de zaak begreep
  meer dan manshoog
  was.
  en
  
  dat
  
  hij tot
  il movimento."
  
  beter
  
  studie
  
  een bol met een Yeclate buis wit nemen
  
  en "notare
  
  Dat is dus een der eerste geteekende
  (maar nog niet gemaakte
  Maar het was een niets, vergeleken
  of bestudeerde)
  lucht-barothermometers.
  bij
  DREBBEL's toestel.
  Het was een aardigheid,
  gelijk ook GALILEI zijn nuchter
  van + 1606 in 1626 noemde.
  Want toen er in April 1626 een
  proetneminkje
  1) Rye l.c. p. 239. Eene loterij (toen een nieuwtje)is inderdaad 1612gehouden, ten bate der Engelsche Kolonien. Door wien ?
  2) K. u. K. GemeinsamesFinanz Archiv 3o April 1901.
  3) Volgens brief II aan Jacobus I (fol. 294 Beeckmann)is hij een tijd door keizer Mathias opgehouden, "affirmansse opera mea usurum aliis in rebus".
  in verband te
  4) Rye l.c. p. 166. Voor het idee, de drie hier genoemde stukken met DREBBEL
  brengen is Rye echter niet aansprakelijk, maar dien vlakken spiegel "sonder eenighe kante geslepen" en
  waarin men zich zelf zeven maal zag vinden we bij VANDERWOUDEgenoemd endurfikzekeropDREBBFL'S
  rekening plaatsen. Ik gis dat voor- en achtervlak van den spiegel niet evenwijdigwaren, en een van beide
  ook niet volkomenvlak; ik zoek hier verband met zijn teleskoopspiegels.
  5) "At the top stood twelvetrumpeters, blowing their horns ; a little figure danced and bowed before
  two persons sitting under a throne in the centre."
  6) Rye p. 139.
  ;
  7) Wohlwill 1902 of Campori igoo.
  8) cf. diens bczoek aan Renes.
   221
  ingenieur te Bologne was '), die met een soort zout water in bijzondere flesschen
  en MARSILI dit aan GALILEI weer direct berichtte 2),
  eb en vloed kon namaken,
  van zich zelf, 20 jaar geleden:
  Het was in
  verwees deze naar "un tale scherzo"
  van CASTELLI door hem vertoond ; het toestel bestond
  1604 of 1605 3) in presentie
  uit een glazen
  bol, zoo groot als een kippenei, geblazen aan een dunne glazen
  met de hand en het ondereind
  van de buis
  buis en zoo men den bol verwarmde
  er
  in
  als
  men
  de
  hand wegnam.
  Die grap
  in water plaatste, steeg het water
  op
  was
  
  GALILEI in 1626 verwees.
  het eenz,-e waarnaar
  de
  moeite om over prioriteit
  Is het inderdaad
  
  1598 een
  niet in 1604
  
  in
  
  te spreken
  
  waar bij DREBBEL
  lag aan een P. M? Had hij
  dergelijke
  proef reeds ten grondslag
  en denkelijk geteekend ?
  in zijn elementen
  de proef beschreven
  
  in het ver verleden
  wij met SANCTORIUS echter
  tot
  Hero
  van Alexandrie
  dan
  gaan wij wat verder
  
  Als
  
  Of Archimedes
  Maar
  
  bf DREBBEL moet
  DREBBEL had
  
  de
  
  de uitvinder
  
  de uitvinding zoeken willen,
  en komen tot Archimedes.
  heeten.
  thermometeruitvinders
  
  verder
  
  achter
  zich
  in
  te
  of
  den
  bol
  zijn
  verblijf
  Praag
  gelaten,
  na 4)
  zuurstof ?)
  gebracht,
  Het zal nader blijken dat hij de zuurstof konde en er is
  tot meerder
  mysterie.
  van TYMME, dat er inwas :,,afierie
  dus geen reden te twijfelen aan de bewering
  en
  
  nog
  
  voor
  
  Van ROBERT FLUDD, den spijtigen
  out of the mineral matter."
  spiritt (extracted)
  van DREBBEL, hoort men hoe DREBBEL het
  concurrent
  publiek in den
  die
  Ao.
   door
  want
  het
  waan hield dat
  1638 6? heeft FLUDD
  (zuurstof) kwam ;
  die zeggen dat ze een vocht of een geest hebben
  het over ,sommige
  oplichters,
  en
  daardoor
  af
  scheiden
  wekken."
  weten
  te
  nog meer bewondering
  Ik noemde
  allerzeldzaamst
  TYMME; het is een merkwaardig,
  boekje, uitgekomen
  
  1612. 7)
  omdat
  terugkomst,
  
  te zijn even v66r DREBBEL's
  geeft den indruk gepubliceerd
  er van RUDOLF als deit keizer gesproken
  wordt, De schrijver
  
  Het
  
  of Divinitie",
  was "Professor
  die,., very
  at sundry
  times pry into the practise
  stelling
  
  juist
  
  is dat het voor
  
  DREBBEL's
  
  familiar"
  of this
  
  was met
  
  DREBBEL en zelfs ,,did
  8) Als mijne onder-
  
  gentleman."
  werd uitgegeven,
  terugkomst
  
  hebben
  
  wij
  
  1) Wie ?
  2) Wohlwill i9oz, of Campori, Carteggio Galileano inedito Lltodenat 8 i; i.
  3) CASTELLIlieriiiiiert zich dat 't in 1603 was. Zie Wohlwill igo2 of Bo ncompagnidsBulletinsX
  en GALILEI'S
  645. Ik neem het gemiddelde van CASTELLI'S
  jaartal. Dit is net dat van de eerste uitgave
  der Elementen!
  4) De "anima nova" waarvan KEPLERspreekt, doet mij gissen : voor.
  5) Hij kende die reeds in i6o? ; althans in de onderstellingdat de inhoud dier editie niet verschilt
  van Ao 1619.
  6) Philosophia Moysaica,I, 3.
  7) Getiteld ?A dialogue Philosophical."
  8 Waaruit weer blijkt dat DREBBEL
  niet zoo luitengewoongeheimzinnigte werk ging.
  222
  weer') een bewijs dat het zonder DREBBEL's toezicht langen tijd heeft geloopen;
  aan het begin van het boekje dat het instrument
  want er staat
  "is perpetually
  is meer uit te
  Er
  dat
  the
  of
  en
  het
  is
  in motion"
  "in
  custody 2)
  King JANIES."waren geel koperen wielen; om
  In den bol3) A, die de aarde voorstelde
  halen.
  te
  
  voorkomen
  
  was
  
  elk
  
  onderdeel
  
  dubbel
  
  goud ; de
  niet slijten omdat het zoo langzaam
  wielen konden
  ging, "net als in een P. M.
   dat men aan KAREL V gaf, en waarin een wiel was dat 70 jaar noodig had om
  en te minder omdat die wielen "are not forced by any poise or
  rond te gaan;"
  
  roesten
  
  weight" (een zeer frappante
  and shew
  doe proportion
  
  verguld
  
  met zuiver
  
  "two pointers on each side of the Globe
  opmerking !)
  forth the times of dayes, moneths, and years, like a
  
  Almanacke."
  ,
  perpetuall
  Het toestel gaf te zien :
  of the rising and setting of the Sunne, from day to day
  1°. the houres
  '.
  continually;
  2°. what signe the Moone is in every 24 hours;
  3°. in what degree the Sunne is distant from the Moone ;
  houre
  
  4°. how many degrees the Sunne
  of the day and night;
  5°. in what Signe of the Zodiacke,
  C.
  and Moone
  
  are distant
  
  from us every
  
  is every moneth;
  was "a
  ring of Crystall Glasse, which being hollow, hath in it water,
  the Sea, which water riseth and falleth, 4) the floud and ebbe, twise
  
  reprèscnting
  in 24 hours, etc.;
  B.
  carrieth
  
  the
  
  forme
  
  of a Moone
  
  the Sunne
  
  crescent,
  
  so it turneth
  
  about
  
  once
  
  in
  
  a moneth....
  Het
  
  was, volgens TYMME:
  maar
  the motion
  of the Heavens about the fixed Earth,"
  "representing
  G. P. SCHAGEN zegt dat DREBBEL juist het stelsel van COPERNICUS
  aangezien
  geheel
  
  niet
  instrumenten"
  ,,met levendibe
  bezvijst, zijn wij van een en ander natuurlijli
  de dupe; ook is niet te verwachten 5) dat het toestel "goed" geloopen zal hebben,
  en is zoo begrijpelijk
  nu en dan met het door CONST.
  dat DREBBEL misschien
  I
  1) C,f. Antonini.
  2) Er staat niet "possession". Dat klopt weer aardig omdat DREBELw6g was ; toen hij nog in Engete Eltham en niet bij Koning JACOBUS
  land was ging men bij DREI31H?L
  kijken. Zie zelfs LOD.FRED.v.
   dan ook nog nooit een belooning van hem te hebIn Brief II aan Jacosus I zegt DREBBEL
  WURTEMBERG.
  ben ontvangen.
  3) Zie de afbeelding in de inleiding.
  niet: "Quod
  HUYGENS
  4) Van hetgeen volgt zal niemand thans de dupe zijn. Reeds CONSTANTIjN
  non adducor ut credam." Vergelijk echter brief aan RUDOLF !
  5) Ofschoon in den brief aan RUDOLFtoch heel duidelijk en precies staat van 2?u 40 minuten, den
  onrccht ?Waren er slingers in of zandloopers ?
  lengte van den maan-dag. Doe ook ik dus hier DREBBEL
  
  223
  HUYGENS
  afkoelen
  
  moest
  
  lampje 1)
  
  genoemde
  het uurwerk
  
  komen
  
  "gelijk" te zetten.
  is nu m. i, wel voldoende
  
  en dat loopen
  van DREBBEL was zoo erg niet.
  om door
  
  afwisselend
  
  verwarmen
  
  en
  
  Maar
  
  het loopeii is hoofdzaak geweest,
  bewezen.
  De geheimzinnige
  verklaring
  
  althans 31December
  Wij komen nu aan het tweede verblijf in Oostenrijk,
  aan
  DREBBEL
  naar
  stijl, inhoud en
  "Prätensien
  bczahlt 2) ;
  I6I5 $ worden opnieuw
  datum houd ik hem voor autheur van anonym rapport over kruit en springstoffen,
  van den zoon (of zoons) 3) van Keizer
  te Linz;
  hij is gouverneur
  geschreven
  is onzeker,
  FERDINAND geweest en Keizerlijk Raadsheer 4). Maar zijn verblijfplaats
  DREBBEL
  bekend
  te
  zoover
  de keizer te Weenen (?) was en
  omdat
  Praag, waar
  hij een huis van f 20.000 bewoonde s).
  Ook de andere data kloppen niet al te best. Uit Lubeck mcldt men mij dat
  in het Album
  
  van JOACHIM MORSIUS 6) eenigc onduidelijke
  (IE)IC? zu Londen November
  
  regels staan, onderteelcend :
  
  CORNELIUS DREBBEL).
   met een eenigszins langdurige
  
  onder
  Hoe is dit te rijmen
  gevangenschap
  Ik
  werd?
  tot
  die 3 November
  dus
  den Winterkoning,
  bepaal mij
  1619 gekroond
  die
  uit
  een
  van BOSBOOM TOUSSAINT,
  de mededeeling,
  onbekende, doch overigens
  te hebben geput, dat Graf SCF3ARZI3EI?z'), uit het
  niet zeer rijke bron schijnt
  leger van FREDERIK, aan DREBBEL f IO.000 bood voor dat huis; en dat DREBBEL
  mocht noemen !
  Daar DREBBEL dit weigerde
  zelf den prijs van den inboedel
  maar
  in de gevangenis;
  daar de kans van FREDERIK
  k?vam hij na de verovering
  van de Staten en JACOBUS bij FREDEPwIILhet
  begon te keere1Z, had de intercessie
  bekende effect.
  is DREBBEL met spoed en takt uit het onveilig Boheme
  Waarschijnlijk
  met verlies van een groot deel zijner fortuin 8). Ik gis
  dat hij door
  getrokken,
  is getrokken,
  aldaar
  Elementen
  
  Erfurt
  
  omdat
  in
  
  ik mij anders niet verklaren
  kan eene editie van zijne
  door Frankfort,
  waar in 1628 ook eene uitgave
  1624°);
  
  '
  1) Vide supra.
  Brief
  K.
  u.
  Fin
  Archiv
  K. Gem.
  3o April IgoI.
  2)
  III geboren te Graz 1608.
  3) FERDINAND
  aan hem gegeven. Dat de prins zeer muzikaal was is belcend.
  Ik las van muzieklessen,door DREBBEL
  5) IIJ.
  4) VANDERWOUDE.
  6) Op de Stadsbibliotheekaldaar. Tom. II, p. 344.
  vind ik in de geschiedenis van DREBBEL
  7) Sc?zwnRZHEt:?
  nergens vermeld.
  van een oogziekte gekureerd werd en later in Praag waF,evenmin.
  GtJssEttTANNES,die door DREBBEL
  "Ik heb goede recommandatievan SIMONS,rFvi,,Taan sommige geletterden" etc. Evenmin.
  Ook betwijfelt de heer BKUmns, Archivaris te Alkmaar,of BARDESIUS
  in 1598 te Alkmaar woonde
  al had hij 1589 aldaar Sonoy's hof gekocht. Gaarne zou ik dus nadere bevestigingerlangen van de opgaven
  van Mevr. BosBOOM–ToussAiNT.
  9) p. 242 Rye,
  8) 2 millioen. Cappelle p. 71.
   224
  met Latijnschen
  tekst van JOHANN ERNST BURGGRAVE, en met een
  verschijnt,
  zeer goed gegraveerd
  omdat
  portret van den auteur 1) ; door Keulen misschien,
  sedert zijne terugkomst
  althans
  de KUFLERS een rol in zijn leven gaan spelen; 2)
  door
  
  met
  
  Spa
  
  het oog
  en verkocht
  
  laem gebracht
  Zoo
  
  die naar ik gis daar
  op een aantal thermometers
  de
  was
  vloeistof
  "tiefrot"
  zijn :
  (cochenille?) 3)
  
  door
  
  reist
  
  en koopt er, niet bij LIPPERSHEY (die
  hij 4) over Middelburg
  I619 sterft) 1) maar bij ZACIJ. JANSSEN, lenzen of wat dan ook. 6) Of
  ook ontmoet heeft blijkt niet. Deze, de Prof.
  hij ADRIAAN METIUS in Middelburg
  uit Franeker,
  had van zijn broer JACOB geen kijker kunnen krijgen of er zelfs
  October
  
  maar
  
  een blik
  
  door
  
  mogen
  
  werpen,
  
  geweest '). En van zijne terugkomst
  king, door zijn hand, van teleskoop
  
  en was dus een tijd te voren bij de JANSSENS
  in Engeland
  dateert dan de verdere volmaen mikroskoop.
  hem onmiddellijk
  een jaargeld toe van f 2000, en schonk
  hem bijzondere
  In zijne afwezigheid
  had dan ook
  giften tot schadeloosstelling.
  menschen
  het
  w66r
  het
  had
  de
  P.M.
  niet
  blijven
  denkelijk
  integendeel
  stilgestaan,
  JACOBUS stond
  
  dat
  SALOMON DE CAUS had in 1615 een toestel (geen kunststuk)
  intrigeeren.
  anders
  was
  dan
  WOHLWILL
  een
  een
  met
  draaienden
  weinig
  weerglas
  wijzer ; 8)
  dat op onverklaarbare
  in Engeland
  van
  constateert 9)
  wijze de thermometer
  intree
  is
  voor
  dat
  LEURECHON
  het
  ook
  doet
  het
  eerst
  1627
  1617-1619
  zijn
  (al
  woord
  
  ROBERT FLUDD bezit een hulpeloos
  toestelletj e
  gebruikt).
  FRANCIS BACON gaat Ao 1619 in zijn Novum Organon
  opeens van een
  calendare"
  of ,,weatherglas"
  En wat de deur toe doet is het
  ,,vitrum
  spreken.
  Het toont hoe voor 1624 het geheim
  volgende door WOIIL?VILL gevonden citaat.
   van het P.M. was uitgelekt,
  of door DREBBEL zelf te Spa of elders was veYteld;
  thermometer
  
  uit lood;
  
  hoe
  
  men
  
  water
  
  verdween
  
  zich
  
  welcher
  
  Teil
  
  met
  
  het
  
  weerglas,
  (want het was een toestel dat open was; het
  te Spa en Luik amuseerde.
  Mathematiker
  "Ein scharfsinniger
  hat, um uns den Begriff einer immerzu lassen,
  wahrender
  anschaulich
  und zugleich erkennen
  zu machen
  Bewegung
  er uit!)
  
  des
  
  Hauses
  
  warmer,
  
  welcher
  
  kälter,
  
  welcher
  
  mdssig
  
  kuhl
  
  sei, ein
  
  1) ib.
  2) en 3) Vide infra,
  4) Denkelijkover Brusseldaarhij een vcrgrootglasvan denAartshertogkrijgt,en gemaakt door Zach. Janssen.
  5)> Verklaring van EwoUDKtEN, zijn schoonzoon.
  6) Brief BOREELaan BORELLUS
  1655.
  7) Vandaar denkelijk dat men JACOBMETIUSzelf soms naar Middelburgdoet trekken, waarvoor geen
  schaduwvan een bewijs is behalve de imputatie van de JANSSENS.
  8) Wohlwill i85q, p. 169 of Les raisons des Sorces mouvantes i6y p. 18.
  9) Wohlwill ib. p. 173. Dit is het EERSTE stuk van W.. dat tegen DREBBEL
  is gericht.
  225
  ein tiefrotes
  
  Wasser
  
  1) mit Luft vollkommen
  Ganz LUTTICH, der durchlauchtigste
  hatte...
  Prinz, der ganze
  eingeschlossen
  in
  hahen
  diese
  Besucher
  Glaser
  von
  Ildi-idcti
  Hof, unzdhlige
  Spaa
  gehalten...."
  2)
  is
  het
  dus
  niet
  dat
  CASPER
  en
  luthersch
  ENS,
  theoloog
  Onbegrijpelijk
  Glas hergestellt,
  
  in dem er sinnreich
  
  te Lorich, in 1636 twee teekeningen
  aarts-priester
  zet :
  geeft 3), en zonder aarzelen daarboven
  "De
  
  thermometro
  
  Sive i7zstraamento Drebiliaiio
  
  van een (verbeterd)
  quo gradus
  
  is niet zoo bijzonder
  Lorich
  explorantur." :
  occupante
  de schrijver kende KEPLER en was 1616 in Keulen.
  stond 1Ziet bij LEURECnoN
  Het onderstreepte
  (1624)
  
  aore
  
  rest
  
  weerglas
  
  Caloris frigorisque
  ver van Praag;
  van
  
  wien hij de
  
  overnam.
   Maar
  
  land bezocht,
  
  ook
  
  de
  
  zeer belezene
  
  SAMUEL REYHER uit Kiel,
  
  die Ao
  
  1656 ons
  
  bericht :
  
  mobile gradus caloris et frigoris monstrans
  invenisse
  ??Drebelius perpetuum
  cotnmuniter
  Thermometron
  solet."
  Het
  door mij
  hodie
  creditur,
  appellari
  quod
  van ENS overschreef,
  dat hij niet letterlijk
  maar goed
  bewijst
  onderstreepte
  hebben in het P. M, den thermometer
  1Ziet herkend 4)!
  heeft : lateren
  nagedacht
  En ofschoon
  CONST. HUYGENS niet expliciet
  zegt, dat DREBBEL den luchtook
  het P. M. en
  heeft
  thermometer
  brengt
  hij verband tusschen
  uitgevonden,
  van den dag beoordeelen,
  we het "temperament"
  het glazen toestel waarnaar
  en
  hebben
  ons
  te
  verbazen
  !
  Ik
  stel
  waarover
  wij, zegt hij, opgehouden
  mij voor
  G)
  woorden dacht aan soortgelijke
  dat hij in 1629 bij de door mij onderstreepte
  en Spa (1624).
  uit Praag, maar in r62i liep het P. M.
  Niet alleen bij zijn terugkomst
  zich
  dat
  is
  iemand
  die
  Er
  n.l.
  jaar beklaagt dat de menschen gaan kijken naar
  nbg.
  proeven
  
  als te Luik
  
  "A foolish
  geen geld over
  bliksem was ingeslagen.
  maar
  
  hebben
  
  voor
  
  hzg-Í1z 1nove alone"
  de restauratie
  
  van St. Pauls,
  
  waar
  
  r 56i
  
  de
  
  1) Es war eine auf chemiscliem Wege mit Vitriolgeist bercitete Rosentinktiir. Vergelijk dit straks
  met de scharlakenquestie
  2) DE 1-lEER,
  Deplementumsupplementide Spadanis Fontibus. Univ. Bibl. Luik'
  3) Thaumaturgus MathematicusNo. 83.
  4) Carrington Bolton, Am. Chem. Soc. Jan. 1900 p. 5:
  of Holland,
  ,,The very common statement that the thermometer was the invention of C. DREBBEL
  has no hasis of fact, as shown by his own publications....." En zoo ook Cantor en andcre autoriteiten.
   5) Cf. Autobiografie. Dank zij Beeckman weet ik het nu : Nov. 1621 was er een weerglasop het
  Stadhuis te Delft, geschonl;en door Boheemsche vluchtelingen. In 1622was er een te Amsterdam,maar B
  GELOOFDE nog niet dat het, zooals men (d. DREBBEL)zeide, ook STORM kon voorspellen.1628 heeft
  B er een boven op het dak, die met zijn museum door een buis correspondeert. 1646 kent Regius nog geen
  vloeistofthermometer.
  226
  Omdat
  
  het
  
  P. M.
  CONST. HUYGENS, zijne autobiografie
  schreef, dus
  nemen we er even afscheid
  te hebben geloopen,
  
  toen
  
  +
  
  nog altijd schijnt
  1629-'3I,
  van : DREBBEL had zooals gezegd
  
  die optische
  
  questies
  
  hervat.
  in London een cadeau van den Aartsn.1. bij zijn terugkomst
  Albert, en toont het fraaie stuk, dat deze van JANSSEN ontvangen
  hertog, denkelijk
  aan
  aan HUYGENS 1? zoowel als WILLEM BOREEL 2). En toch
  iedereen,
  had,
  vertoonde
  hij spoedig iets anders, veel beters, en zooals wij bij RUBENS vinden,
  hem de eer daarvan.
  laten zijne ergste tegenstanders
  Zoo komen wij op het moeielijke terrein van de uitvinding van het mikrosHij
  
  had
  
  koop,
  
  en ook
  
  ving
  
  van
  
  het
  
  daar
  
  moet
  
  bewuste
  
  aan
  
  DREBBEL recht
  
  cadeau
  
  Zeer zeker :
  de beschrij_
  geschieden.
  van den Aartshertog
  doet ons gelooven aan een
  
  het voethet was n.l. wel 11/2 voet lang, ongerekend
  mikroskoop :
  samengesteld
  stuk ; en zoo'n lengte zou men zeggen wijst niet op een e1zkele lens 3). Ook is
  een samengesteld
  van den heer SNIJDER aan het Zeeuwsch Genootschap
  van JANSSEN. Maar daarmee
  zoo wat alles op. Hoeveel
  houdt
  miskroskoop
  dat
  cadeau
  van
  den
  Aartshertog
  blijkt niet; VAN DREBBEL'S
  vergrootte
  ongeveer
  kleinste diertjes,
  blijkt het wèl: men zag er de spreekwoordelijk
  eigen vinding
  een legaat
  
  de
  
  kaasmijten,
  
  Genootschap,
  
  zoo
  noch
  
  groot mede als vliegen.
   Prof. HARTING in staat
  
  is noch het Zeeuwsch
  Vervolgens
  geweest te bewijzen, dat dit oude
  
  van JANSSEN werkelijk van 1590 dateert 4). Nog meer:
  mikroskoop
  samengestelde
  even scherp als CONSTANTIJN HUYGENS en CHRISTIAAN HUYGENS 5) zich uitdrukten
  ten gunste van DREBBEL, even vaag zijn de beweringen
  van BOREEL : men heeft.
  voor 't ecrst den vroolijl:enTHORTUS
  en DREBBEL
  kennen. In 16is, bij
  1) Jan. 1621 leerde HUYGENS
  in Oostenrijk.
  zijn cerste bezoek, was DREBBEL
  1655 :,Toen ik in 't jaar 1619 afgezant in Engeland was
  2) Zie diens brief aan PETRUSBORELLUS
  hceft CORNELis
  DREBBEL,
  Alkmaarder,toen koning JACOBvoor wiskunstenaardienende, daar ik?e??zcen?a??zen
  dit instrument voor het zijne
  omgangmeehad, mij getoond enz." Geen schijn of schaduwweer dat DIŒBBEL
  wil uitgevcn,
  3) 'I'och kin het zeer wel een soort leesglas zijn geweest met een buis er om heen om het oog op
  aan BORELLUS,
  die allerminst ten
  de goede plaats te brengen en zijlicht te weren. In den brief van BOREEL
  wordt dan ook het ezakelvozcd
  nadeele is der JANSSENS,
  gebruikt: ,Diergelijk een vergrootglas is daarna van
  vereerd geworden". 1619 heeft CORNELIS
  DREBBEL
  hen aan ALBERT,
  ......
  mij vertoond datzelfde stuk
  zelf geschonken had namelijk 't vergrootglasvan Zacharias"etc.
  werks, 't welk de Aartshertog hem DREBBEL
  Daar de datum der vertaling mij niet bekend is en in den Latijnschen tekst van dezen brief eenvoudig
  "microscopium"staat, lewijst dit niets maar is toch een indicatie.
  Daar het cadeau aan den Aartshertog het in i5go(?) gevondeninstrument was, en dus het oudstemodel,
  kan het niet veel bijzonderszijn geweest dunkt me, behalve van wegedie verguldebuis en dekoperendolfijnen.
  Dat er twee lenzen in hebben gezeten kan men alleen "met eenige waarschijnlijkheidgissende aannemen" (Harting Bijdragen p. 16). Dit wordt 7 jaar later in het verslag aan de Akademie (1853)p. 70 zonder
  en J. C. 3tatthes).
   motief tot ,schier aan zekedzeidgrenzende waarschijnlijkheid" (I-Iarting
  !
  4) "Over oude optische Werl;tuigen", door P. Harting, Album der Natuur 1868 fol. 443 Beeckmann.
  5) Dioptrica p. I70.
  227
  er geen houvast
  aan,
  zaak ? In 1 6 s s, 30 jaar
  
  niet
  En wanneer begon BOREEL met de
  kloppen
  na dato, terwijl CONST HUYGENS 8 jaren na dato schrijft !
  van 32a 92, zooals met het
  BOREEL zag was mogelijk eene vergrooting
  Hetgeen
  Zeeuwsch
  het
  in elk geval:
  van
  Maar
  BOREEL is
  mikroskoop
  Genootschap.
  en Schepenen
  de JANSSENS ook, want Burgemeester
  antwoorden
  onbetrouwbaar;
  aan
  dat
  SACIIARIAS
  wilt
  doen" (n.l.
  BOREEL,
  vrij voorzichtig
  insgelijke
  ,,JOHANNES
  zich
  
  de
  
  eere
  
  o1lthouden"
  Wat
  
  ze
  
  en
  
  "dat
  
  betreft:
  
  als
  
  aa1zmatÙjen)
  
  2).
  de
  
  datums
  
  hij
  
  sich
  
  men
  
  zen, dus samengestelde
  mikroskopen
  maaktc,
  loer
  er
  niet
  mede
  de
  ging
  letterlijk op
  lag 3),
  in zijne Dioptrica
  dat GALILEI er
  
  abitseert,
  
  en qual?ick
  
  moet hebbe1z
  
  in is90 te Middelburg
  meer dan lenis het toch vreemd dat GALILEI die
  
  KEPLER spreekt A°. I6I I
  werken.
  wel van kijkers maar niet van mikroskopen
  4) ; VIVIANI vermeldt
  1612 een zond aan KASIMIR VAN POLEN maar dat kan niet 5) ;
  
  wel over lenzen
  SYRTURUS rept in zijn boekje van 1618 niet over mikroskopen,
  en kijkers6 ) ;
  en wat weer de deur dicht doet : 7 Juni 1622 zond PEIRESC als
  naar Rome die daar in Nov. 1622 ware1Z,
  D1ZEI3BEL's mikroskopen
  een primeur
  omdat
  de overbrenger,
  maar niemand
  kon er mee omgaan
  JAKOB KUFLER 1)
  te
  A°.
  Rome
  
  men moest wachten tot GALILEI kwam helpen 8), en deze was
  stierf;
  te ver1611I toch ook te Rome geweest 9)
  het mikroscoop
  (dus zonder
  
  toonen).
   En
  
  wat
  
  gebeurt
  
  dan
  
  waarneming,
  mikroskopische
  bedenkt FA13RI het woord
  de verrassing,
  
  direct
  door
  
  dan de waarneming,
  
  daarop in i625 ?
  STELLUTI (deelen
  
  Eerste
  
  publicatie
  
  van een
  
  van een
  
  1625
  is als bij den thermometer ;
  eerst
  dan de naam. Alles klopt iz/s zue 1621-1622
  Het
  
  1) Men leze de twee brieven van BOREELin hct stuk van Dr. JAPIKSE(ZeeuwschGcnootschapi89o)
  met een kaartje in de hand, en overtuige zich hoe hij in zijn eersten brief de eer geeft aan LIPnEhstIEy
  maar in den tweeden, teqeizbeter wctm in, nog hetzelfdejaar, de JANSSENS
  voorspreekt. Dr. JAPIKSEzcgt dan
  ook dat BOREEL"DE WAARHEIDTE KORT HEEFT GEDAAN."
  2) Zie Borellus of Dr. H. JAPII<sE.Het Aandeel van ZachariasJanse enz.Zeeuwschgenootschapi8go.
  3) Men lcze de pikante beschrijvingvan dat door VANSwINDENen MOLLuitgeplozengeval vani608.
  Hoe G. in minder dan geen tijd een jaargeld van f 1000 had verdiend met de uitvinding van een kijker
  weer een imitator van
  was! Welk verhaal nog pikanter wordt als wij in LIPPEItSHEY
  die van LIPPERSIIEY
  DREBBEL
  zouden mogen zien en D. wcer van METIUS.
  4) Harting, Bijdragen of Dioptrica van Kepler Augsburg 1611.
  6) Harting p. is. Omdat 1612 Sigismundkoning was.
  6) Harting, p. 17. Syrturus ?Telcscopium".
  7) Nov. 1622 (Briefvid Heer v. Houweninge)
  s) Rezzi: brief Peiresc i Juli i6zq of in elk geval g 1Irt. 1624.
  9) Rezzi I.c. p. 9:t nin quella Roma, ove Galileo fin dal I6I r s'eraintratennutoben due mesi,ed avea fatto
  conoscere i nuovi trovati suoi etc."
  10) Harting, Bijdragen, p. 48, Noot 15.
  11) Rezzi p. 40 Aant. 30. Jaar van publicatieis 1628.
  228
  aaesnea2 als
  
  voor liet (samengestelde)
  ea2 lJreóóet ais den
  jaartat
  an2kroskoo?
  uitvz'nder. Eerst DREBBEL ontsloot den mikrokosmos.
   1)
  Wie nu aan de onpartijdigheid
  van onzen besten getuige, CONSTANTIJN
  leze hoe onpartijdig
  van de Camera
  hij schrijft
  HUYGENS, mocht tiviifelen2),
  Men kende die reeds voor DREBBEL, maar zonder lens, (dus eenvoudig
  Obscura.
  met een kleine opening);
  dat voor DREBBEL niemand (HUYGENS denkt zeker aan
  zal hij itiet beweren, want hij weet dat
  PORTA) die lens erbij heeft aangebracht
  vaak
  malen
  maar wat vaststaat
  is: "Candidae
  een uitvinding
  eenige
  geschiedt;
  motum item et accessum et recessuan et in
  tabulae
  cuan pariete
  oanaaesn plagam
  althans
  hem
  
  voor
  nog
  
  Solius Drebbelz'i esse etc".
  Hieruit blijkt,
  facileaaa obversionean
  en dat HUYGENS
  mij, dat DREBBEL meer dan 66n lens gebruikte,
  
  oizderschat
  
  door
  
  te
  
  denken
  
  dat hij in 1629 nog niet het middel had
  te produceeren.
  Immers uit een passage
  
  om rechtopstaande
  beelden
  gevonden
  die
  tot
  heden
  voor
  den uitvinder van de tooverlantaren
  bij KIRCHER,
  doorgaat,
  blijkt mij dat DREBBEL reeds aan RUDOLF 3) op die wijze de Romeinsche keizers
  in de kerk, een voorstelling
  en elders op zijn heen- of terugreis,
  van
  vertoonde,
  gaf. Wie zoo iets doet weet
  kruisiging
  Hooren wij hem zelven over een en ander :
  
  de
  
  wel raad
  
  met omgekeerde
  
  beelden.
  In een brief van DREBBEL zelf aan IJSBRAND VAN RIETWIJCK te Alkmaar 4)
  verhaalt hij van buitengewoon
  metamorphosen
  frappante goocheltoeren,
  of optische
  Het eene oogenblik
  ziet
  effecten.
  schitterende
  ornaat,
  hij in koninklijk
  reuzen
  
  uit den grond
  zich alsof ze leefden.
  hij er uit als een bedelaar, het volgende is
  van diamanten
  en edelsteenen.
   Hij laat
  reuzen van twintig tot dertig voet, en ze bewegen
  
  komen,
  Het is zoo vreemd
  
  dat hier
  
  aan iets meer
  
  dan een toover-
  
  1) Het prachtmikroskoop,afgebeeld in Sturm's Collegium Curiosum,1672,zou zeer wel van DREBBEL
  knnnen zijn, al wordt het achteraan,in den Index, aan Hooke toegeschreven, Mij dunkt, dat klopt niet met
  het feit dat het instrument reeds jaren ongebruikt had gestaan noch met wat we van Hooke weten.
  Harting, BijdragenGesch. Mikr. 1846
  2) Tegenoverde m. i. geheel uit de lu,-htgehrepezzvan
  ook lenzen tot mkelvoudigemikroskopenheeft ingericht, voor welkeruitvinder hij derp. 16, "dat DREBBEL
  halve zou moeten gehouden worden", staan de woorden, resp. van Constantijnen Christiaan :
  non manu sola sed prodigioso ingenio est perspicillum,ut sic dicam, statarium,
  ,,Ab ejusdem (DREBBEL)
  duobusvitris instructum enz." en :
  "Compositorumvero artifictum minus erat obvium, quod decennio c erclter posterius esse invento illo
  videtur. Nondum enim Anno 1618 ejusmodiMicroscopiaextitisseapparet... Annoautem1621,apud Drebelium,
  nostratum conspecta fuissc Microscopiahujusmodi Londini in Britannia, ipsi qui adfuerant (pluralis!) saepe
  mihi narraverunt,ipsumqueprimum auctorem eorum tunc habitum."
  3) Klopt weer met wat Leeuwenhoek's vader zegt dat niemand ooit gehoord beeft dat hij het aan
  JacobusI heeft vertoond.
  4) Ao. 1625 volgens p. 79 Cappelle. Passage, in 't Latijn, in Colomesiiopera. Het beginvan dien
  brief ontbreekt aldaar, maar is te vinden in de handschriftenvan Const. Huygens, berustende op de K. A.
  v. W. Er blijkt m.i. duidelijk uit dat begin,dat de datum 16o8 is, en dat toch Jacob Metius de vinder is
  zelf dus).
  van den Holl. kijker (volgensDREBBEL
  ,
  
  229
  uit Bohemen
  Hij werkte dus na zijn terugkomst
  gedacht.
   van mikroskoop
  en teleskoop, 1) misschien
  ook aan camera
  maar in hoofdzaak
  aan een Subnautische
  boot;
  tooverlantaarn,
  worden
  
  lantaren
  
  moet
  
  aan
  
  verbeteren
  
  het
  
  obscura
  
  en
  
  al in Aix of Parijs )
  van dat schip. (Trouwens,
  als
  Het
  JACOBUS I het gezien of er mee gevaren heeft, moet het v66r 1625 zijn).
  is een proef voor in den zomer. Ik reken dus zomer 1622. Uit VAN DER WouDE,
  1622
  
  December
  
  men
  
  weet
  
  wiens werk
  
  na DREBBEL'S dood
  
  gevaren
  vindt men
  
  naar
  
  zeer spoedig
  van Westminster
  dat
  
  hetgeen precies
  de courant
  op
  bleef
  
  in
  
  heeft
  
  andere
  
  de
  
  het
  
  verscheen 3), ziet men dat het heeft
  d. i. 2 Duitsche mijlen. Bij CONST. H.
  Greenwich,
  of een andere keer
  
  drie uur onder water is gebleven,
  de
  wat
  onderzeesche
  boot ,,B t." volgens
  is,
  Engelsche
  kan doen.
  er is verschil:
  DREBBEL
  Natuurlijk,
  oogenblik
  
  deze
  
  hetzelfde
  het
  
  Theems
  
  van mijn couranten-uitknipsel
  beproefd in diep water. De Graphic van I Juni
  DREBBEL den vader der Subnautica.
  En
  niet ten onrechte
  
  en gebruikte
  en werd
  stuwkracht
  
  roeiers,
  
  de boot
  
  echter
  . 1<;01 noemde
  een fraai portret alsmede
  
  de gissing uit mij onbekende
  bron, dat hij pltosphoresdoet
  er
  dat
  mij hopen
  nog allerlei omtrent dit
  t, gebruikte 4),
  zouden
  er twee zijn geweest,
  waarvan een aan
  is. Eigenlijk
  schip te vinden
  den Grootvorst
  van Rusland werd geschonken 5).
  ce?ztie als
  
  lichtbron
  
  succes mee.
   BOYLE schrijft 6) :
  DREBBEL had er ongehoord
  zal
  u
  bekend
  maken
  met
  zeker
  verhaal
  nopens een man, die te recht,
  ,,Ik
  en mechanica,
  vanwege zijne kennis der scheikunde
  grooten naam heeft gemaakt,
  te weten
  CORNELIS DREBBEL. Verhaald
  wordt, en door betrouwbare
  mannen,
  dat hij voor wijlen onzen lioning JACOBUS een schip zou hebben uitgedacht,
  dat
  de
  Theems
  tot
  onder water voer, en dat een proeftocht
  op
  groote verbazing
  twaalf
  waarvan
  een
  volkomen
  had
  Het
  roeiers,
  nog leeft en het
  slaagde.
  schip
  uit wiens mond ik het vernam.
  Het
  verhaald heeft aan een bekend wiskundige,
  ontbroken
  daarnaar
  onderzoek te doen ;
  lust of gelegenheid
  den
  DREBBEL'S
  en vroeg
  schranderen
  medicus '),
  schoonzoon,
  mij tot
  hem hoe het mogelijk was zoo lang onder water te blijven zonder te stikken of
  heeft
  
  mij
  ik wendde
  
  niet
  
  aan
  
  1) Metius las schrift op 3 mijl ; Moll betwijfelt het sterk. Het is vreemd hier een afstand van
  dezelfdeorde aan te treffen. Ik twijfeldan ook iets minder.
  2) Peiresc brief aan Will Camden, den beroemdcn rector van Westminsterschool.
  3) Ao 1647.
  4) Er staat bij v. d. Woude dat men er in lezen kon zonder haars of lamplicht.Bij den ?Recensent"
  dat er glazen in waren.
  5) cf. de Recensent vJd Rec. 1810, p. 822, Ik meen bier Prof. v. Kampenen Mersennete herkennen.
  6) Opera Omnia I p. 140. Vertaling van Cappelle.
  7) d. i. Joh. Slb Kufler.
  230
  dat niet al de
  mij dat DREBBEL oordeelde,
  de
  tot
  een
  essentia,
  ademhaling
  gedeelte,
  quinta
  diende, na
  lucht,
  waarvan
  der lucht, als het ware, niet in staat was de
  het cadaver
  vertering
  te voeden.
  levensvlam
  ik begreep,
  behalve het schip ook een zeker scheiDus had hij, zoover
  te bekomen.
   letsel
  
  maar
  
  Men antwoordde
  
  slechts
  
  vocht uitgevonden ;
  kundig
  Zoo vaak hij n.l. bemerkte
  
  dit
  
  vooral
  
  dat de lucht
  wist
  
  maakte
  de vaart onder water mogelijk.
  te veel bedorven
  was, of door de uitwadoor het openen van een flesch, terstond
  
  hij,
  te brengen,
  als noodig was
  onzuiveren
  dampkring
  Alleen dit. Ik heb eens een
  Hoe hij dit deed, lust mij nu niet te onderzoeken.
  aan
  kunnen
  vrienden
  van DREBBEL, en toen ik
  dienst
  bewijzen
  eenige bijzondere
  te weten te komen, hebben
  van hen op alle mogelijke wijzen het geheim trachtte
  het
  nooit
  aan
  had
  dat
  iemand
  willen zeggen, behalve
  verklaard
  DREBBEL
  zij mij
  
  verzadigd
  semingen
  zooveel levenslucht
  
  was 1),
  in den
  
  aan een enkelen 2), die mij dat dan ook bevestigde."
  ,
  die niet buitengewoon
  Als men nagaat dat 12 a 13 menschen
  komt men alweer tot het resultaat
  zijn, bijna 4 M3 lucht behoeven,
  zuurstof
  
  in
  
  toestand
  
  zal
  
  hebben
  
  in beweging
  
  dat hij die
  komt bij
  als noodig was
  Daar
  
  samengepersten
  meegenomen.
  hij door het openen van een kraan terstond zooveel zuurstof
  in het vaartuig kon brengen en daarbij denkt men aan een gas dat men kracht
  Het kan geen soort gashouder
  uit een flesch spuit.
  geweest zijn, in communidat
  
  de rivier, want dan zou hij, ledig of vol, een verschil van 4000 K.G.
  moeten
  hebben
  geven ; had onder het vaartuig moeten zijn, het labiel gemaakt,
  en ook andere kardinale
  bezwaren
  moeten geven.
  Het zijn dus eenige, ik gis
  catie
  
  met
  
  een stuk
  
  geweest van 100 L. waarin de zuurstof tot wel
  want
  brief aan JACOBUS kon hij water
  volgens
  saamgeperst,
  omdat er anders op een diepte
  opdrijven. 3) Minstens
  atmosfeer,
  
  of 10 gesloten
  
  4 atmosferen
  wel 100 voet
  
  flesschen
  
  was
  
  15 voet geen zuurstof uit de gesloten flesch zou zijn gekomen.
   Kan men hier twijfelen ?
  Getuigen niet BOYLE, HUYGENS, ieder die het
  kan ?
  het weet of beoordeelen
  Schrijft MONCONIJS niet 30 jaar na DREBBEL'S
  secretaris
  der
  dood dat de bekende
  Royal Society, OLDENBURG genaamd,
  ,,me
  Met OLDENBURG toog hij
  confirma tout ce que ?'avais o2a2 dire de DREBBEL?"
  van
  
  dan ook Juni
  van Victoria
  daar
  
  1663 naar Stratford
  Park, om er den
  
  weer het verhaal
  
  van Londen, thans ten Oosten
  Ook
  van DREBBEL op te zoeken.
  Bow ten Oosten
  schoonzoon
  
  van het schip
  
  en de bijzonderheid
  
  dat D. niet lager
  
  ging
  
  1) Men hecft Ao igo5 daartoe het primitieve middel : witte muizen. Biijkbaar is het niet zoo gemakkelijk, te zeggen wanneer men zuurstofmoet toelaten.
  2) D. i. natuurlijk weer Joh. Sib Kufler.
  3) Ao 1617 is te Konigshofen,bij W3rzburg, een brandspuit die het tot ioo voet brengt.
  231
  
  10.
  12 a r voet
  omdat de boot anders zinken zou.
  was met het
  dat DREBBEL volkomen
  vertrouwd
  
  20.
  dat
  
  dan
  
  Waaruit
  
  weer allerlei blijkt.
  van Descartes."
  "duikertje
  te
  30. dat de bemanning,
  
  als stabilisator
  gebruikte.
  ketting
  a
  dus
  had
  voor het grootste gedeelte van hun
  M3
  lucht
  4
  3
  ongeveer
  1),
  van
  lichaam
  in water moet hebben
  gestaan 2). 40. dat de zotte verklaringen
  MERSENNE 3), volgens weike het vaartuig door andere schepen naar onder werd
  hij
  
  geen
  
  zamen
  
  gedrukt;
  dat de
  zitten
  
  dat het
  
  door
  
  riemen
  
  er hermetisch
  
  al
  
  was
  
  over het hoofd
  En
  
  een schoorsteen
  
  het maar
  
  met de atmosfeer
  
  in bevestigd
  zvaren omdat men een schoorsteen
  
  zou hebben
  
  nu
  
  had
  
  van wel 12 a 15 voet
  
  niet
  
  gezien !
  
  gaan zich, schier tegelijkertijd,
  RUBENS 4)? voor DREBBEL interesseeren.
   PEIRESC
  
  in gemeenschap
  stond;
  niet de minste waarde be-
  
  de
  
  beide
  
  vrienden
  
  PEIRESC en
  
  Juni 1622 5) reeds uit handen van JACOB KUFLER,
  een broer zijner a.s. schoonzoons,
  die z66
  van DREBBEL ontvangen,
  mikroskopen
  waren
  doorzond
  dat
  KUFLER
  met
  naar
  Rome, naar
  goed
  hij
  aanbevelingsbrieven
  v66r 7
  
  HIERONYXIUS ALEANDER, om langs dien weg twee Kardinaals 6) (waarvan een
  het volgend jaar URBANUS VIII zou worden) met de zaak te doen kennis maken. ')
  Inderdaad
  + 30)
  zag men er een vloo mee als een sprinkhaan
  (dus vergrooting
  en de kaasmijten
  als vliegen.
  m.M. : I c.M.)
  Maar
  resideerende
  is van het
  
  hij schrijft ook naar Londen, en wel naar WILLIAM CAMDEN (die,
  te Westminster,
  goed op de hoogte zijn kon) en vraagt wat er waar
  men schrift leest op I mijl afstand, en
  waardoor
  P.M., de kijkers
  
  van die boot.
  consulteert
  ons bewaard is.
  hij ook RUBENS, wiens antwoord
  Ongetwijfeld
  zendt
  hem
  n.l.
  de
  van
  het
  RUBENS
  3 Aug. 1623
  veyl?laYi?ag
  8)
  P.M., die hij, wie
  weet hoe, maar misschien
  aan het hof van RUDOLF II, gevonden
  of vernomen
  had.
  Ook schrijft RUBENS in dien brief dat hij met MONTFORT over
  ,,10
  zal, om te zien of ze er een kunnen maken dat meer
  specchietto"
  spreken
  
  1; Ik hoop deze natuurkundige questies elders te bespreken.
  te la Rochelle,waar hij den Koning en zijne
  2) Waardoor het minder vreemd wordt dat DKEBBEL
  vriendpn.behalve Abr. Kufler miste, en misschienook die bootin -ee wilde beproeven,tegengewerktwerd.
  3) Cogitata Physico-Mathematica1644, p. 207.·
  4) Als DREBBELlid van het Rozenkruis of Alchimisthad moge n heeten, zou hij bij Rubens weinig
  steun gevonden hebben. (Brievenp. 69).
  5) Brief No. i Peiresc.
  6) Waaruit blijkt dat hij het Drebbel-mikroskoopals een groote nouveaute beschouwde.
  