text: WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  Naast de idee van de 'defensible' space, waarbij wordt gestreefd naar een gunstige werking van omgevingsfactoren op versterking van de onderlinge controle, zou men de omgevingsinvloeden wellicht ook op een psychologische manier
  kunnen duiden. Men zou een invloed kunnen veronderstellen van een omgeving met veel lawaai, verkeer, reclameboodschappen - die niet veel vrijheid
  laat voor individueel gedrag - waardoor een agressieve individuele reactie in
  de vorm van vandalisme zou kunnen worden verklaard. Hier zou het dus niet
  de omgeving zijn die te weinig controle uitoefent, maar een omgeving die het
  individu juist te sterk controleert en belast en zodoende impulsen zou geven tot
  criminaliteit.
  Een bepaalde ruimtelijke inrichting gericht op versterking van onderlinge
  controle is geen voldoende voorwaarde voor het voorkomen van vandalisme.
  Een bepaalde sociale organisatie is noodzakelijk. Ook als het mogelijk zou zijn
  de omgeving een 'dorpser' aanzien te geven, dan nog is het de vraag of in de toekomst ook (weer) de traditionele sociale organisatie zou ontstaan. Een dergelijke organisatie lijkt niet te passen in de huidige maatschappelijke condities.
  De aantallen voor vernieling vatbare objecten zijn in de bebouwde omgeving
  echter zo groot, dat een afdoende bewaking van overheidswege niet te verzekeren is. Er zou veel kunnen worden gewonnen als de plaatselijke overheden de
  onverschilligheid van het publiek tegenover vernielingen op straat zouden
  kunnen doorbreken. Uiteindelijk is de plaatselijke bevolking zelf in meer dan
  BBn opzicht de dupe van straatvandalisme: haar omgeving gaat erdoor achteruit, terwijl de kosten van het herstel direct of indirect over haar worden omgeslagen.
   Kwetsbaar voor vernieling blijken vooral grote complexen van huurwoningen
  te zijn. Deze worden snel minder aantrekkelijk, de doorstroming gaat sneller
  verlopen, leegstand dreigt, terwijl de gemeentelijke woningbedrijven of
  woningbouwcorporaties in financiele moelijkheden komen en met achterstallig onderhoud te kampen krijgen. Deze vicieuze cirkel is moeilijk te doorbreken. Uit Britse ervaringen valt te leren dat zo gehele na-oorlogse woonwijken
  praktisch onbewoonbaar kunnen worden. Zo'n eenmaal aftakelend woongebied is heel moeilijk weer op een aantrekkelijk leefniveau te brengen. De ervaring leert ook dat de wenselijke maatregelen gewoonlijk pas worden genomen,
  wanneer het aftakelingsproces eenmaal zichtbaar is begonnen, terwijl het voor
  alle betrokken partijen - corporaties, bewoners en bestuur - voordeliger zou
  zijn wanneer de gezamenlijke inspanning stelselmatig zou worden geconcentreerd op het voorkomen van die aftakeling.
  Telefooncellen en ander straatmeubilair, bussen, trams en treinen, kleine
  groenvoorzieningen en op straat geparkeerde auto's zijn bij uitstek het voorwerp van vernielzuchtig gedrag. Een reactie die typerend is voor een in financiele problemen verkerende overheid is dan die van het abandonnement: de
  kapotte telefooncel of abri wordt niet meer hersteld, de groenvoorziening wordt
  geasfalteerd en het openbaar vervoer vermindert zijn dienstverlening. Deze
  reactie verlaagt de kwaliteit van de samenleving en de omgeving en zij verlaagt de drempel tot andere vernielingen. Niets doen of terugtreden houdt hier
  het signaal in dat het bestuur bij voorbaat bereid is gedrag, dat op zich zelf
  genomen onaanvaardbaar is, over zijn kant te laten gaan. Eventuele andere
  meer op de be'invloeding van het dadersgedrag gerichte interventies komen
  dan in de lucht te hangen.
  De omgevingsgerichte benadering is ook we1 bepleit om andere delicten dan
  vandalisme te bestrijden. Uit onderzoek blijkt echter dat over de mogelijkheden hiervan niet veel optimisme bestaat en dat een dergelijk streven ook
  negatieve consequenties kan hebben voor de leefbaarheid van de omgeving.
   Bij diefstal en geweld is het belangrijk dat deze delicten niet alleen worden
  gemeld, maar dat er ook onmiddellijk wordt ingegrepen. Het is echter de vraag
  of de gemiddelde burger zal ingrijpen als hij of zij crimineel gedrag constateert.
  RECHTSHANDHAVING
  
  Immers, hoe de omgeving ook ingericht wordt, meestal blijven daders en
  slachtoffers van deze delicten in een stedelijke omgeving voor de toeschouwers
  anoniem. Het is moeilijk te constateren of zich een crimineel feit voordoet (bijv.
  bij fietsendiefstal). Men weet ook meestal niet wie er moet ingrijpen bij de duidelijke constatering van crimineel gedrag. Dit geldt voor diefstallen en inbraken in auto's, maar ook in ernstige gevallen van geweldpleging. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat ook in noodsituaties non-interventie van omstanders regel is. Een van de preadviseurs van de WRR, dr. J. Beyk, beschrijft het
  hieraan ten grondslag liggende mechanisme als volgt:
  
  '... De willekeurige voorbijganger die getuige is van een noodsituatie
  treft meestal reeds passieve toeschouwers aan. In zijn cognitieve representatie van deze situatie wordt de definitie 'noodsituatie' dan bijzonder
  moeilijk omdat het schema van een noodsituatie niet strookt met passieve toekijkers. Mocht het toch tot een definitie van 'noodsituatie'
  komen dan ontmoet de omstander een tweede dilemma: wie is verantwoordelijk, dat wil zeggen wie bezit de meeste competentie om in te grijpen? Hoe meer toeschouwers, hoe moeilijker de vraag te beantwoorden
  is. Wanneer de toeschouwer de derde fase bereikt en besluit dat hij de
  competentie bezit om in te grijpen, dan moet hij vervolgens besluiten
  om tot actie over te gaan. Wanneer hij deze overweging gepaard laat
  gaan met een kostenhaten-analyse dan valt de beslissing meestal
  negatief uit. Latane en Darley (onderzoekers) toonden aan dat de kans
  op hulp het grootst is bij Ben toeschouwer en snel afneemt wanneer het
  aantal toeneemt ...' 67.
   Verder lijken ingrepen in de ruimtelijke omgeving ter voorkoming van diefstallen en geweld het veiligheidsgevoel van burgers niet te vergroten. Er zijn
  ook esthetische nadelen van maatregelen voor ruimtelijke preventie. Cohen
  spreekt in dit verband van urban village, urban fortress of defensible space 68.
  Verder is een bezwaar van de ruimtelijke benadering van deze delicten dat
  deze discriminerende effecten kan hebben en kan leiden tot sterke scheiding
  van verschillende bevolkingsgroepen (zie sommige Amerikaanse steden).
  Het is daarom de vraag of het streven gebouwen, winkels en huizen 'defensible'
  te maken, we1 zo zinvol is. Tegenover de mogelijke winst voor de houders van
  de individuele objecten staat niet zelden een verlies aan leefbaarheid en aantrekkelijkheid voor de omgeving in haar geheel. En een door het publiek gemeden omgeving kan, doordat zij onaantrekkelijk en verlaten aandoet, gevoeliger
  worden voor vernielingen en andere vormen van criminaliteit, die men juist
  wilde voorkomen.
   3.3.5
  
  Informele economie
  
  Op grond van de statistische gegevens (zoals de ontwikkeling van diefstallen
  uit voertuigen) alsmede uit verscheidene publikaties ontstaat het beeld van
  een veel voorkomende commune criminaliteit die relatief sterk verband houdt
  met 'georganiseerde' criminaliteit. Commune criminaliteit, met name diefstal, wordt dikwijls niet spontaan gepleegd, maar er is sprake van een zekere
  planning (bijv. een calculatie van te stelen goederen op grond van risico's en
  opbrengsten) waarbij de gestolen goederen zijn bestemd voor doorverkoop aan
  derden. Zo ontstaat het beeld van een institutionalisering van de veel voorkomende criminaliteit, een beeld dat is samengesteld uit een netwerk van individuele daders, groepen daders, zwart geld voor en door de financiering van drughandel, helers en een publiek dat behoefte heeft aan goedkope, gestolen goederen. In feite gaat het hier om een uit velerlei 'kleine' activiteiten opgebouwd
  informeel circuit met drie hoofdactiviteiten: handel in goederen die niet recht-
  
  "1 J. Beijk, Reactie op projectbeschrijvingrechtshandhaving; 30 juni 1987, niet gepubliceerd
  "1 S. Cohen, Visions of Social Control. Cambridge. Polity Press. 1985, blz. 2 15.
   WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  matig zijn verkregen (heling van gestolen goederen, goederen onttrokken aan
  een faillissement enz.), uitkeringsfraude en bedrijfsmatige fraude. Het is
  mogelijk, dat tussen deze activiteiten een samenhang bestaat. Het helen van
  goederen kan een bedrijf in staat stellen (een deel van) de produktie buiten de
  boeken te houden; hetzelfde geldt voor het gebruik maken van arbeid van uitkeringsontvangenden. Voor een consistente boekhouding kan het nodig zijn de
  ene zwarte activiteit met een andere aan te vullen. Voor alle drie genoemde
  activiteiten geldt dat er weinig harde gegevens over bekend zijn. In het hiernavolgende gaat de aandacht in het bijzonder uit naar heling, vanwege de directe
  relatie met de commune criminaliteit. Terzijde moet worden opgemerkt dat de
  genoemde activiteiten slechts een onderdeel zijn van de informele economie,
  die ook een positief te waarderen kant heeft, namelijk de produktie van nuttige
  zaken in gezinshuishoudens.
  De totale opbrengst van de delicten tegen de normen over het mijn en dijn is zo
  groot, dat de absorptie van a1 het gestolen goed niet denkbaar is zonder goed
  georganiseerde helerskanalen. Het bestaan hiervan staat vast voor kostbare
  goederen, zoals antiek en dure auto's. Echter, ook voor meer gangbare duurzame consumptiegoederen, zoals audio-visuele apparatuur, kleding en textiel,
  moeten helingskanalen bestaan met eigen afzetmogelijkheden. 'Diefstal op
  bestelling' van deze goederen is geen uitzondering. Dit houdt in dat het
  helerskanaal geen passieve rol speelt, maar zelf het plegen van strafbare feiten
  uitlokt. Het is uit beleidsmatig oogpunt gewenst dat deze helingskanalen
  zoveel mogelijk onder druk worden gezet, vooral omdat zij door hun enkele
  bestaan een onmiskenbare aanzuigende werking hebben.
   Heling is een delict met een geringe pakkans. Zo is bijvoorbeeld in 1981 het
  aantal opgeloste helingszaken als percentage van de in dat jaar opgeloste diefstallen lager dan 5,5%. Er worden dus relatief zeer weinig gevallen van heling
  opgespoord. Men vermoedt bovendien dat de opgespoorde gevallen niet representatief zijn en dat de 'echte helers' (helers die niet slechts incidenteel gestolen goed kopen) de dans ontspringen: 'Echte helers zijn (volgens de politie) niet
  verslaafd, werken niet lokaal, gaan door tot hun pensioen of langer en worden
  niet gepakt' 69. Na een lange periode van betrekkelijke verwaarlozing van
  heling als maatschappelijke praktijk en als delict, zal het terugdringen van het
  verschijnsel niet eenvoudig blijken. Iedereen heeft hinder van inbraak of diefstal. Maar als gestolen goederen verzekerd zijn en de schade is vergoed, daalt
  meestal de belangstelling voor hun terugkeer: de bestolene heeft zijn schadevergoeding binnen, de verzekeringsmaatschappij berekent de schade door in
  het totaal van de premies, de kopers van gestolen goed op 'zwarte' markten
  enzovoort stellen (zich) geen vragen over de herkomst. De diefstal die als hinderlijk wordt ervaren, is de eerste fase in een keten van gebeurtenissen; van de
  volgende fasen heeft niemand meer persoonlijk nadeel en het nadeel voor
  iedereen op de lange termijn wordt veelal niet onderkend.
  Er zijn verscheidene specifieke problemen bij de bestrijding van heling. De eerste moeilijkheid is dat het helingcircuit zo sterk is ingegroeid in het informele,
  grijze of zwarte circuit dat zich in onze maatschappij nog sterk uitbreidt.
  Zwarte inkomsten zoeken -om geen aandacht te trekken - zwarte goederen.
  En waar ook de opbrengsten van 'zwarte' goederen aan de controles van het
  wat transparantere formele circuit moeten ontsnappen, zullen deze op hun
  beurt weer worden omgezet in andere zwarte goederen of diensten.
   De tweede moeilijkheid is dat naast de gevestigde formele afzetkanalen van
  goederen tal van alternatieve kanalen zijn ontstaan, die ook een netwerk voor
  de verkoop en doorverkoop van gestolen goederen vormen: horecagelegenheden, reguliere winkels, markten en winkels voor tweedehandsgoederen, sportverenigingen, automarkten, enzovoort 70. Gestolen goederen worden, samen
  
  6P]
  
  1'
  
  A. Roell. Een inventarisatie van de heling in Nederland; 's-Gravenhage. WODC. 1987.
  A. Roell. 1987, op. cit.
  RECHTSHANDHAVING
  
  met tweedehandsgoederen en goederen uit niet-geregistreerde voorraden,
  opgenomen in een informele economie die velen extra (zwarte) inkomsten
  bezorgt en kopers laaggeprijsde goederen biedt. Deze groei van parallelle circuits houdt het risico in van een soms gelijktijdige vervaging van de grens tussen bonafide en minder bonafide handelaren. De handel in het zwarte circuit
  kan die in het formele circuit dan bedreigen. Om economisch te kunnen overleven, is het moeilijk voor de bonafide handel zich kieskeurigheid te veroorloven
  ten aanzien van de herkomst van de aangeboden waar.
  De laatste moeilijkheid is dat de politieel-justitiele aandacht voor de heler en
  zijn handel geruime tijd naar verhouding gering is geweest. De bekendheid
  met de omgeving waarin heling plaatsvindt en met de bestaande afzetkanalen
  is navenant. Het zal veel tijd kosten om de voor een doeltreffender optreden
  nodige kennis te venverven.
   3.4
  3.4.1
  
  -
  
  -
  
  -
  
  -
  
  Rechtshandhaving
  De rol van bestuurlijke preventie
  
  De bepalingen van het Wetboek van Strafrecht geven vooral normen die in het
  maatschappelijk verkeer tussen burgers onderling in acht moeten worden
  genomen. Zij betreffen niet in de eerste plaats het verkeer tussen het bestuur
  en de burgers. Dit wil niet zeggen dat het handelen van het bestuur geen
  invloed kan hebben op de frequentie en de ernst van crimineel gedrag. Het
  bestuur kan namelijk voorwaarden scheppen en bewaken die een dergelijk
  gedrag behvloeden, moeilijk en soms zelfs onmogelijk maken. Dit wordt in
  essentie bedoeld met 'bestuurlijke preventie'.
  Deze vorm van preventie kan verschillende verschijningsvormen hebben;
  nadere wettelijke voorschriften die de omstandigheden waaronder crimineel
  gedrag kan voorkomen, bei'nvloeden, zoals voorschriften in de bouwverordening met het oog op technische preventie van diefstal, bepalingen in de algemene politieverordening ter bemoeilijking van de handel in drugs of de handel
  in gestolen goed, voorschriften met betrekking tot de verkoop van alcoholhoudende dranken, enzovoort;
  een verandering en verscherping van de functionele controle op situaties of
  omgevingen, waarin voor frequent crimineel gedrag moet worden gevreesd,
  zoals bepaalde openbare manifestaties (zg. risico-opleverende voetbalwedstrijden), 'zwarte' markten en het openbaar vervoer;
  aanpassingen van het feitelijke optreden van het bestuur, bijvoorbeeld bij de
  inrichting van de ruimtelijke omgeving, de opstelling van het straatmeubilair,
  enzovoort;
  financiele en andere incentives ter bevordering van normconform gedrag (bijv.
  subsidies aan bepaalde vormen van buurt- en clubhuiswerk) of ter aanmoediging van particuliere initiatieven tot voorkoming van crimineel gedrag (bijv.
  gesubsidieerde huismeesters, wagenbegeleiders of bewaakte fietsenstallingen);
  afspraken tussen het openbaar bestuur en andere instellingen of particulieren
  ter voorkoming van situaties die crimineel gedrag in de hand kunnen werken
  (bijv. afspraken met schoolbesturen over het voorkomen van spijbelen).
   Vaak zullen bij bestuurlijke preventie verschillende van deze handelingsvormen in combinatie voorkomen. Zo vergen strakkere helingsbeperkende voorschriften in de plaatselijke APV een hiermee corresponderende verscherping
  van het bestuurlijke toezicht.
  Bestuurlijke preventie wordt thans door de overheid naar voren geschoven als
  het middel ter voorkoming en bestrijding van commune criminaliteit. In de
  nota Samenleving en criminaliteit worden voorstellen gedaan ter versterking
  van het toezicht, rechtstreeks, of indirect door be'invloeding van de ruimtelijke
  omgeving en versterking van de sociale bindingen. Naar aanleiding van deze
  nota zijn op landelijk en lokaal niveau vele bestuurlijke preventieprojecten
  gestart. In de genoemde nota wordt gesteld dat op voorhand geen zekerheid
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  kan worden verkregen over de effectiviteit op de korte termijn van de gekozen
  middelen van preventieve en repressieve aard. De suggestie wordt gewekt dat
  op de lange termijn daarover we1 zekerheid zou bestaan en dat bestuurlijke
  preventie tot op zekere hoogte strafrechtelijke repressie zou kunnen vervangen. In dit opzicht is de nota niet nauwkeurig genoeg. Naar uit buitenlands
  onderzoek blijkt, kan ook achteraf het resultaat van bestuurlijke preventie
  moeilijk worden gemeten 71.
  De oorzaken van de groei van verschillende soorten criminaliteit zijn complex.
   Op grond van criminologisch onderzoek kan niet op voorhand ondubbelzinnig
  worden vastgesteld welke maatregelen een voldoende voorwaarde zijn om de
  criminaliteit terug te dringen of om een verdere groei te voorkomen. Het effect
  blijkt hooguit achteraf en is ook dan moeilijk vast te stellen, omdat de maatschappelijke context voortdurend verandert. Het criminologisch onderzoek
  kan dus niet veel duidelijkheid geven. De onzekerheidsreductie, die van de
  wetenschap wordt verwacht, kan op dit gebied helaas niet erggroot zijn. Gegeven deze onzekerheid over de effectiviteit van preventieve maatregelen, zou de
  overheid zich het best kunnen toeleggen op maatregelen die ook op een andere
  manier gerechtvaardigd kunnen worden dan alleen door het gehoopte effect
  voor criminaliteitsbestrijding. Zo zou bijvoorbeeld het behandelen van harddrugverslaafden om criminaliteit te voorkomen, ook een positief effect kunnen
  hebben op de volksgezondheid en de openbare orde. Een maatregel in het kader
  van de criminaliteitsbestrijding die ook 10s hiervan een ander nastrevenswaardig doe1 dient, is het scheppen van werkgelegenheid voor jongeren. Een
  ander voorbeeld is het uitbreiden van speelgelegenheid voor kinderen in de
  binnenstad ter voorkoming van vandalisme. Als achteraf blijkt dat dit niet
  werkt, hebben de kinderen er in elk geval meer speelgelegenheid aan overgehouden. De verwachte positieve neveneffecten kunnen een zelfstandige
  rechtvaardiging zijn van de genomen maatregelen ter bestrijding van de criminaliteit. Het is doelmatig (zij het moeilijk, bij een verkokerde besluitvorming)
  instrumenten te zoeken die meer doelen tegelijk kunnen dienen.
   De hier geschetste onzekerheid over het resultaat van bestuurlijke preventie
  mag niet worden opgevat als een aanbeveling mogelijk nuttige preventieve
  maatregelen in de bestuurlijke sfeer niet te treffen. Het maatschappelijke klimaat waarin de verschillende overheden -met name ook de lagere overheden - optreden en hun beleidsdoelstellingen nastreven, wordt in sterke mate
  bepaald door de omvang en ernst van de commune criminaliteit. Een relatief
  hoog niveau daarvan kan het verwezenlijken van andere bestuurlijke doeleinden in hoge mate belemmeren of zelfs onmogelijk maken. Daartoe kan het zinvol zijn preventieve maatregelen te nemen.
  Welke maatregelen voor bestuurlijke preventie men ook kiest, er zijn een aantal criteria waaraan deze moeten voldoen.
  a.
  b.
  Vormen van bestuurlijke preventie, waarin het bestuur daadwerkelijk laat
  blijken niet indifferent te staan tegenover crimineel gedrag, zullen op den duur
  mogelijk het maatschappelijke gedrag van de burgers kunnen bei'nvloeden, als
  zij bestendig blijken. Een versterking van het zogenoemde functionele toezicht
  kan mogelijk maatschappelijk ongewenst gedrag tegengaan, als het wordt volgehouden. Het bestuur kan heling bemoeilijken, als de controle op de naleving
  van de met het oog daarop gegeven voorschriften duurzaam verzekerd is. Deze
  eis van bestendigheid heeft zeker financiele consequenties voor de daarbij
  betrokken overheden, omdat de meeste vormen van bestuurlijke preventie
  tamelijk tot heel arbeidsintensief zijn. Het lijkt gewenst dit duidelijk te onderkennen, omdat het de besluitvorming over preventieve bestuurlijke maatregelen verheldert.
  Bestuurlijke preventie kan onder omstandigheden crimineel gedrag voorkomen, maar is daarmee geen substituut voor repressieve strafrechtelijke hand-
  
  "1 S. Cohen, op. cit.. blz. 263 en 176 e.v
  RECHTSHANDHAVING
  
  c.
  d.
   3.4.2
  
  having. Preventie en repressie zQn aan elkaar complementair, in verschillende
  opzichten. Indien tegen crimineel gedrag dat zich, een versterkte bestuurlijke
  inspanning ten spijt, voordoet, niet of niet adequaat in repressieve zin wordt
  opgetreden, komt die inspanning als het ware in de lucht te hangen. E r doet
  zich hier de a1 eerder gesignaleerde wederkerigheid voor: de grotere preventieve inzet van het bestuur postuleert een grotere diligentie bij het repressieve
  optreden. Verschillende belangrijke vormen van bestuurlijke preventie zijn
  alleen effectief als zij van repressief optreden vergezeld zijn. Zo hebben plaatselijke voorschriften tot het tegengaan van bepaalde vormen van crimineel
  gedrag alleen zin als hun naleving repressief wordt verzekerd. Voor zover bij
  het propageren van bestuurlijke preventie de suggestie wordt gewekt, dat het
  hier zou gaan om een inruilen van relatief dure politioneel-justitiele rechtshandhaving tegen relatief goedkope bestuurlijke gedragscontrole, is deze in
  haar algemeenheid dan ook niet gefundeerd.
  In de derde plaats vergt een doeltreffende bestuurlijke preventie dat de onderlinge samenhang tussen de verschillende vormen ervan, evenals de onderlinge
  samenhang tussen de verschillende vormen van crimineel gedrag die men probeert tegen te gaan, goed in het oog wordt gehouden. Deze eis van consistentie
  verzet zich tegen een gefragrnenteerde bestuurlijke aanpak. Bijvoorbeeld: als
  het bestuur technopreventieve maatregelen tegen inbraak zou voorschrijven,
  maar nalaat de helingskanalen onder druk te zetten, zou het resultaat we1 eens
  kunnen zijn dat de uiteindelijke maatschappelijke schade ten gevolge van
  braak groter wordt. Bij de beoordeling van de resultaten van bestuurlijk preventieve maatregelen moet ook met deze en vergelijkbare samenhangen worden rekening gehouden.
   Een laatste eis die aan bestuurlijke preventie kan worden gesteld is die van
  euenredigheid, en we1 in tweeerlei zin: weegt de 'opbrengst' aan minder criminee1 gedrag op tegen de beperking van de rnaatschappelijke vrijheid van de
  burgers; weegt de 'opbrengst' aan minder rnaatschappelijke schade op tegen de
  hogere rnaatschappelijke kosten die de toepassing van bepaalde preventieve
  maatregelen meebrengt? De gebruikte preventieve maatregelen zijn veelal
  niet zo specifiek dat zij alleen de potentiele daders treffen; zij verminderen
  vaak ook de vrijheid van anderen, zowel rechtens als feitelijk. Men denke bij
  het laatste, bijvoorbeeld aan de vermindering van de toegankelijkheid voor
  slechthorenden en doven van flatgebouwen waar de hoofdtoegang alleen via
  een huistelefoon kan worden geopend.
  Met de genoemde criteria in gedachten wordt nu in de paragrafen 3.4.3 tot en
  met 3.4.5 ingegaan op het voor en tegen van bestuurlijke preventie in de vorm
  van versterking van toezicht, bei'nvloeding van de ruimtelijke omgeving en
  versterking van rnaatschappelijke bindingen. Hieraan wordt een paragraaf
  toegevoegd (3.4.6)over de betekenis van de strafrechtelijke rechtshandhaving.
  Een en ander wordt voorafgegaan door een paragraaf (3.4.2)over de jaren vijftig die dikwijls impliciet als een maatstaf worden gesteld voor de sociale controle.
   De jaren vijftig als maatstaf?
  
  In de jaren vijftig waren de criminaliteitscijfers voor hedendaagse begrippen
  opvallend laag. De grote stijging van veel voorkomende criminaliteit heeft zich
  voorgedaan na 1972 (tegelijk met de opkomst van de heroi'ne in Nederland). In
  vergelijkingen van de rnaatschappelijke omstandigheden voor en na dit breukvlak kan gemakkelijk een perceptuele vertekening ontstaan ten gunste van de
  verder weg gelegen periode. De jaren vijftig worden dan afgeschilderd als een
  tijd waarin iedereen zich aan de wet hield, geen fraude voorkwam en grote
  eensgezindheid bestond over rnaatschappelijke normen en waarden. Dit beeld
  van een harmonische samenleving lijkt sommigen wellicht iets naar het herstel waarvan het beleid zou moeten streven.
  Toch moet worden opgepast voor een romantisering van het verleden. Studies
  over de jaren vijftig laten zien hoezeer toen geklaagd werd over de 'plaag van
  de losbandige jeugd' en over 'asociale' gezinnen en gebrek aan opvoeding. Een
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  op 'heropvoeding' gericht beleid door particuliere, meestal confessionele welzijnsorganisaties werd sterk aanbevolen. Zo ideaal was het toen blijkbaar ook
  a1 niet. Daar komt bij dat veranderingen die zich sinds het einde van de jaren
  vijftig hebben voorgedaan in de leefpatronen van Nederlandse burgers en in
  daarmee samenhangende patronen van sociale controle, door velen worden
  gezien als een welkome bevrijding uit het strakke keurslijf van die tijd. Dit
  geldt met name voor de veranderde opvattingen over opvoeding, moraal en de
  zin van straffen. Als gevolg hiervan hebben gezin, kerk en plaatselijke
  gemeenschap hun controlerende taak, zeker als het gaat om algemene maatschappelijke normen, voor een deel verloren.
   In vroegere opvoedingspatronen lag de nadruk op onbetwistbare gehoorzaamheid aan een gezaghebbende vader. In veel gezinnen is dit 'paternalistische'
  ouderschap vervangen door een meer 'kameraadschappelijk' ouderschap,
  maar dit betekent ook dat ouderlijk gezag zich meer moet 'waarmaken', zeker
  tegenover adolescenten. Aanwijzingen en gestelde normen worden getoetst
  aan de eigen opvattingen voordat ze worden gehoorzaamd. Er is beredeneerde
  volgzaamheid; ook als normen en regels worden aanvaard, wordt het toezicht
  van anderen niet zonder meer geaccepteerd. Overtuiging, overreding en argumentatie nemen nu vaak de plaats in van een uniforme, eenzijdig af te dwingen
  gezagsrelatie.
  Een soortgelijke ontwikkeling heeft zich voorgedaan in de opvattingen over
  moraal. In de theologie en de filosofie zien we een verschuiving van een absolute moraal naar een situatiemoraal, waarin net als in de 'moderne' opvoedingsrelatie meer nadruk ligt op overtuiging dan op gezag. Het kerkelijk gezag
  heeft onder invloed van deze verschuiving aan betekenis ingeboet, zoals kan
  worden gedemonstreerd aan de hand van dalende cijfers over kerkgang sinds
  de jaren vijftig en aan het verminderde gezag van de Synode en 'Rome'.
  Onvoorwaardelijke gehoorzaamheid als zodanig is vervangen door eigen interpretaties van de morele normen, a1 naar gelang de eigen situatie. Een toezicht
  van anderen hierop acht men niet nodig en zelfs ongewenst.
  Met de veranderde opvattingen over opvoedingsrelaties en moraal zijn ook de
  opvattingen over straf gewijzigd. In plaats van te vergelden moest straf gericht
  zijn op resocialisatie. Zeker na 1968werden gezagsdragers onzeker over water
  met 'de straf moest gebeuren. De strafrechtspleging ondervond de invloeden
  van deze veranderde opvattingen. De opgelegde straffen in Nederland namen
  gemiddeld zo sterk af, dat hier thans de gemiddeld kortste straftLJd in de westerse wereld wordt opgelegd.
   Het verlies aan betekenis van gezin, kerk en plaatselijke gemeenschap voor de
  sociale controle, is mede een gevolg van de toegenomen sociale en geografische
  mobiliteit, die weer samenhangt met het verbeterde onderwijsniveau en de
  veranderde eisen van de arbeidsmarkt. Men is nog we1 onderhevig aan sociale
  controle, soms zelfs aan meer rigide patronen daarvan (de normen van het 'hogere' milieu of van de werkomgeving), maar in de meeste gevallen is de vrijheid zich te onttrekken aan niet gewenste vormen van sociale controle, toegenomen.
  Bovengenoemde - elkaar duidelijk versterkende - veranderingen kunnen
  positief worden gei'nterpreteerd: er wordt nu meer een beroep gedaan op een
  mondig geworden, rationeel denkende en aan een sociaal contract gebonden
  burger, die zelf bepaalt waaraan hij of zij zich gebonden acht. Men kan dezelfde
  ontwikkelingen ook betreuren: verlies van (oude) zekerheden en gezagsvormen die een eigen waarde hadden. Hoe dit ook zij, voor de rechtshandhaving is
  van praktisch belang dat een belangrijk deel van de bevolking zich deze veranderde opvattingen nu eigen heeft gemaakt en zich niet snel weer onderwerpen
  zal aan dwingende gezagsrelaties. Vanuit het perspectief van de mondige burger is normhandhaving minder vanzelfsprekend, en meer een kwestie van
  eigen handelen en eigen keuze. Hetzelfde geldt tot op zekere hoogte voor wetsgetrouwheid. Zolang er een brede onderstroom bestaat van algemeen aanvaarde centrale normen, hoeft dit geen probleem te zijn. Deze consensus, die in
  de Nederlandse samenleving nog steeds aanwezig lijkt te zijn, vraagt echter
  
  we1 enig 'onderhoud', door een voortdurende normmarkering door de overheid,
  van wie optimale regelgeving, voorbeeldig gedrag en een adequate rechtshandhaving mogen worden verlangd.
  Kenmerkend voor de strafbepalingen over diefstal, vandalisme en geweld is
  dat zij een normatieve lading hebben waarvan men mag aannemen dat zij nog
  steeds de opvattingen van het grootste deel van de bevolking weerspiegelt.
   Overtredingen van deze regels kan men daarom vooral verklaren uit gebrek
  aan toezicht, niet uit een gebrek aan aanvaarding van deze regels. Het ligt
  daarom voor de hand te onderzoeken welke instituties hier het best een toezichthoudende rol kunnen vervullen. Dit is hierna, in paragraaf 3.4.3 aan de
  orde.
  3.4.3
  3.4.3.1
  
  Versterking van het toezicht
  Gezin, onderwijs en andere rnaatschappelijkeorganisaties
  
  Gezin
  Ouders horen op hun kinderen te letten, maar een versterking van het toezicht
  van ouders op instigatie van de overheid ligt niet in de rede. Dit zou een aantasting zijn, niet alleen van het priveleven, maar ook van de eigen verantwoordelijkheid van mensen zoals deze als wenselijk wordt ervaren. We1 zou in het
  overheidsbeleid aandacht kunnen worden geschonken aan de relatieve verslechtering van de inkomenspositie van gezinnen met kinderen, waaronder
  veel eenoudergezinnen. In de tegenwoordige economische omstandigheden
  ontstaat daar het risico van een groeiende bevolkingscategorie zonder perspectief, die blijvend en van generatie op generatie in een afhankelijke positie verkeert door werkloosheid en minimale bestedingsmogelijkheden. Een verbetering van deze positie valt aan te merken als een 'flankerend' beleid dat het toekomstperspectief van jeugdigen zou kunnen verbeteren en indirect het resultaat kan hebben van voorkoming van jeugdcriminaliteit.
   Onderwijs
  Scholen kunnen binnen en buiten het schoolgebouw door het uitoefenen van
  toezicht vandalisme en andere jeugdcriminaliteit voorkomen. Van het opleggen van enigerlei verplichting hiertoe aan de school kan echter geen sprake
  zijn, gelet op de norm van vrijheid van onderwijs. Het uitoefenen van toezicht
  wordt bemoeilijkt door het karakter van de relatie tussen leerlingen en leerkrachten, die meer en meer als een geheel van wederzijdse verplichtingen en
  rechten wordt beschouwd. Deze verplichtingen en rechten zijn soms expliciet
  vastgelegd in regels (een leerlingenstatuut). Een dergelijke relatie laat de
  leraar enerzijds weinig ruimte om het gedrag van leerlingen rechtstreeks te
  be'invloeden, anderzijds hoeft hij of zij zich ook niet verantwoordelijk te voelen
  voor het gedrag van leerlingen. Als leerlingen problematisch gedrag vertonen,
  ligt overplaatsing naar speciaal onderwijs of schooluitval voor de hand. Ongewenste neveneffecten van een nadruk op crimininaliteitsbestrijding op scholen zouden binnen deze context een groei kunnen zijn van het speciaal onderwijs en een toenemend aantal voortijdige schoolverlaters.
   Toch verdient het onderwerp van de verantwoordelijkheid van de school en van
  andere maatschappelijke instituties voor het gedrag van jeugdigen nadere
  aandacht. Incidenteel licht crimineel gedrag hoeft als zodanig niet tot ernstige
  zorg aanleiding te geven maar noopt, wanneer het voorkomt, wB1 tot een reactie. Indien de omgeving waarin jongeren verkeren, de voor haar behoorlijk
  functioneren nodige regels niet bewaakt en dus niet ernstig lijkt te nemen, verliezen zij aan vanzelfsprekendheid. Normbewaking en sanctionering horen bij
  elkaar, ook en misschien vooral wanneer jongeren op de eerste overtreding
  worden betrapt. Schooldirecties plegen we1 de eigen huisregels meer of minder
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  nauwgezet te bewaken, maar zij zijn soms geneigd minder zwaar te tillen aan
  kleine strafbare vergrijpen van hun leerlingen binnen of buiten de school. Zo
  kan diefstal binnen scholen een endemisch verschijnsel worden (zoals overigens ook in veel andere publieke gebouwen), dat eventueel met preventieve
  maatregelen wordt bestreden, maar ten aanzien waarvan men tegenover de
  buitenwereld het stilzwijgen bewaart. Een lesrooster kan voldoen aan de eisen
  van docenten en de schooldirectie, maar kan niettemin negatieve effecten hebben voor de omgeving van de school. De kwaliteit van de schoolorganisatie kan
  bepalend zijn voor het gedrag van de leerlingen zowel in als buiten de school.
  Echter hoe goed de schoolorganisatie zelf ook is, relatief ernstig of frequent
  strafrechtelijk relevant gedrag kan niet altijd worden voorkomen. Het is riskant dit te bemantelen, omdat het een indicatie kan vormen voor het bestaan
  van een daderskern, waarvan het gedrag voor een veel ruimere kring dan de
  school problematisch is of kan worden.
  Voorgaande opmerkingen zijn in het bijzonder van toepassing op vandalisme.
   Het vandalisme heeft een relatief brede potentiele daderskring, die moeilijk
  aanspreekbaar is voor gerichte preventieve acties. Gezien de leeftijd waarop
  veel vandalisme wordt gepleegd, kan de school centraal staan bij de voorkoming van dit gedrag. Om deze reden zijn a1 eerder maatregelen aanbevolen als
  het tegengaan van spijbelen of het beperken van openvallende tussenuren.
  Vandalisme in verband met het schoolbezoek wordt zo wellicht tegengegaan,
  maar wordt hierdoor ook het gedrag buiten de sfeer van de school behvloed?
  Een wat diepergaande oplossing is hier wellicht leerlingen in het onderwijs
  zelf aan te spreken op hun verantwoordelijkheid, door de docenten en in de
  gewone lesinhoud. Het betrekken van leerlingen bij het onderhoud van het
  schoolgebouw en bij de rapportage (en mogelijk het herstel) van aangerichte
  vernielingen kan hier normmarkerend werken. Schoolbesturen en -directies
  zullen hier, net als het landsbestuur tegenover de burgers, moeten tonen dat zij
  gewicht hechten aan het behoud en de verdediging van de kwaliteit van de leefomgeving rondom en op de school. Dit wil zeggen dat eenmaal gepleegde vernielingen snel worden hersteld en dat moeite wordt gedaan om de daders te
  vinden en te betrekken bij het herstel van de schade.
   Andere maatschappelijke organisaties
  Wat hiervoor over de school is gesteld, gaat mutatis mutandis ook op voor de
  overige instellingen en instanties die zich in het bijzonder op de jeugd of op
  bepaalde groepen daaruit richten. Willen deze instanties enigszins naar behoren kunnen functioneren, dan zullen zij ten aanzien van het gedrag van jongeren een minimum aan normbewaking moeten volhouden. Instellingen voor de
  jeugd met een hulpverlenende, stimulerende of ondersteunende taak hebben
  in het verleden vaak een verantwoordelijkheid voor de externe normbewaking
  van de hand gewezen. Ook nu komt dit nog we1 voor. Het motief daarvoor is,
  niet verrassend, dat ieder optreden als verlengstuk van of als complement op
  het normmarkerend of sanctionerend bestuur de eigenlijke hulpverlenende
  taken in gevaar zou kunnen kunnen brengen. De instellingen zouden dan het
  contact met hun clienten of achterban kunnen verliezen. In hun algemeenheid
  zijn deze en vergelijkbare argumenten niet houdbaar. Zij dragen ertoe bij dat
  het maatschappelijke normenpatroon, waaraan ook de personen tot wie de
  instellingen zich richten zijn gebonden, als conditioneel en fragmentarisch
  wordt aangeboden. Wat mag of niet mag, gaat zo in de ogen van de jeugdigen
  varieren a1 naar gelang van de instantie waarmee zij in aanraking komen:
  X geeft advies en vindt niets 'erg', Y geeft bijstand en let alleen op fraude daarmee en Z, de politie, treedt op bij veel dat door andere 'overheden' wordt genegeerd. In deze sfeer wordt het repressieve optreden van politie en justitie door
  de betrokkenen soms als een verrassend en ernstig incident ervaren, dat 10s
  staat van het optreden van de instellingen waarmee men contact heeft.
   Het ontzien of negeren van crimineel gedrag kan hier in tweeerlei opzicht aveRECHTSHANDHAVING
  
  rechtse gevolgen hebben. De strafrechtelijke correctie kan uiteindelijk voor de
  betrokken daders harder uitvallen en ernstiger gevolgen hebben dan een in
  een eerder stadium nog mogelijke lichte waarschuwing of correctie door
  andere instellingen. Intussen kan de maatschappelijke schade van te lang
  gedoogd gedrag, in termen van leed, verlies of schade voor de slachtoffers, aanzienlijk groter dan nodig zijn geworden. Een consistente normbewaking en
  -markering, zo nodig in samenwerking met de politie, is derhalve een taak
  waarvan geen enkele publieke instelling of instantie zich mag vrijwaren.
  De voorgestane aanpak heeft als keerzijde dat de politie toegankelijk moet zijn
  voor signalen uit het bestuurlijk apparaat of uit haar omgeving. Als tamelijk
  gesloten organisatie van 'specialisten' is de politie misschien geneigd aan de
  eigen professionele waardering de voorkeur te geven boven de appreciatie van
  andere instanties die haar waarschuwen of haar bijstand inroepen. De noodzakelijke bereidheid tot meer samenspel tussen het bestuur in ruime zin en de
  politie moet echter aan beide zijden worden gewonnen door vertrouwen te wekken.
  Wat betreft het voetbalvandalisme, is een gerichte preventieve benadering,
  aangevuld met repressie, zinvol tegenover groepen jongeren die een eigen gedragscode hebben ontwikkeld waarin agressief en riskant gedrag hoog worden
  gewaardeerd. Hieronder zijn de harde kernen van voetbalvandalen te brengen.
   Dit houdt niet in dat de voetbalorganisaties zelf geen verantwoordelijkheid
  zouden dragen voor het voorkomen van wangedrag van bepaalde supportersgroepen. Als de clubs, toen dit vandalisme opkwam, meer hadden gedaan dan
  het aanbrengen van technisch-preventieve voorzieningen, vooral in de vorm
  van hekken rond het voetbalveld, en van meet af aan duidelijk hadden
  gemaakt dat vandalisme rondom de velden niet zou worden geduld en zij de
  bedrijvers hiervan buiten de kring van de reguliere supporters hadden gestoten, dan was de drempel tot deze vorm van zelfbeleving zeker hoger geweest.
  Uitgaande van een doelmatige verdeling van de verantwoordelijkheden, kan
  worden gesteld dat de voorkoming van voetbalvandalisme in eerste instantie
  de taak is van de voetbalclubs zelf. Voor handhaving van de goede orde in en
  rond de stadions hebben zij de nodige middelen en de kennis. Hier kan gerust
  het profijtbeginsel worden gehanteerd. Laat de clubs maar zelf, in onderling
  overleg of in georganiseerd verband de nodige preventieve maatregelen treffen.
  Falen de clubs bij het onder controle houden van hun manifestaties, of zijn de
  waarborgen die zij bieden onvoldoende, dan kan de betrokken overheid haar
  verantwoordelijkheid nemen. Door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten is een model-APV gemaakt waarin een specifieke bepaling is opgenomen
  voor een meldingsplicht voor voetbalwedstrijden die veel publiek trekken. Aan
  de hand van de melding kan de burgemeester afwegen of het noodzakelijk is
  eventueel bijzondere voorschriften voor de organisatie (dus ook voor het toezicht) op te leggen of zelfs de wedstrijd te verbieden. Deze bepaling is inmiddels
  van kracht in de meeste gemeenten waar betaald voetbal wordt gespeeld. Consequente uitvoering lijkt bijzonder effectief te kunnen zijn.
   Gerichte ingrepen van de zijde van politie en justitie zijn in beginsel slechts
  nodig bij excessen. Dan kunnen deze interventies ook hun eigen plaats houden
  als niet structureel nodige laatste remedies en wordt een onevenredige belasting van het politieel-justitiele apparaat voorkomen.
  3.4.3.2
  
  De dure dienstverlening
  
  In paragraaf 2.2 is gewezen op het verband tussen het relatief duurder worden
  van persoonlijke dienstverlening en het afnemen van zorg voor en controle op
  de goederenvoorraad. In dit opzicht kan de economische verklaring die we1
  voor winkeldiefstal wordt gegeven, worden uitgebreid voor andere diefstallen.
  Tabel 3.1 toont hoe de stijgingspercentages van de inbreuken op het mijn en
  dijn parallellen vertonen met de relatieve beschikbaarheid van soorten goederen. Men vergelijke bijvoorbeeld de stijging van het aantal autodiefstallen met
  dat van de aantallen bromfiets- of motordiefstallen.
   WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  De relatieve achteruitgang in de preventieve sfeer vindt een tegenhanger in de
  repressieve sfeer, waar de relatief schaarser wordende beschikbare opsporingscapaciteit niet prioritair kan worden gericht op de moeilijk opspoorbare
  delicten tegen de integriteit van publieke en particuliere goederen. Bij het stellen van prioriteiten heeft bij de politie ongetwijfeld een rol gespeeld dat waar
  burgers, ondernemingen en publieke lichamen zelf geen hoge voorrang toekenden aan de bescherming van hun eigendom, en mogelijkheden voor de
  afwenteling van de schade ruimschoots voorhanden bleken, een gerichte politiele en justitiele aandacht niet bij voorbaat ge'indiceerd leek. De relatief
  bescheiden groei van het politiele apparaat werd aanvankelijk meer dan geabsorbeerd door de aandacht voor de snel toenemende verkeersintensiteit, een
  ander neveneffect van de welvaartsgroei. In een situatie waarin het onderzoek
  naar een stijgend aantal delicten, onder meer door de toegenomen mobiliteit,
  moeilijker en arbeidsintensiever wordt en de voor de strafrechtelijke handhaving beschikbare effectieven teruglopen, is, zoals blijkt uit tabel 3.2, een
  structurele daling van de opsporingspercentages - en dus een vermindering
  van de pakkans - het gevolg.
  Een aan structurele overbelasting lijdende justitieel-politiele handhavingsketen kon tegen het eind van de jaren zestig steeds minder ontkomen aan het stellen van prioriteiten, ten einde de schaarse capaciteit verantwoord te benutten.
   In het licht hiervan zijn de omslag in de hantering van het opportuniteitsbeginsel van 'vervolgen, tenzij' naar 'niet vervolgen, tenzij' (zie hierover nader
  hoofdstuk 4) en de kwalificatie van zovele delicten als 'kleine criminaliteit'
  heel we1 te begrijpen. Waar de mogelijkheden tot maatschappelijke normbewaking door verschillende sociaal-culturele en sociaal-economische oorzaken
  terugliepen, was echter achteraf bezien de relativering van de politieel-justitiele normbewaking eind jaren zestig, begin jaren zeventig een weinig gelukkige greep. Zij kan ertoe hebben bijgedragen dat ten aanzien van 'geringe'
  delicten - zoals fietsendiefstal en incidentele winkeldiefstal - een erosie van
  het maatschappelijk normbesef ging plaatsvinden en dat voor degenen die zich
  niet of minder gebonden achtten aan de betrokken normen, de marges voor
  calculerend gedrag in termen van pakkans en sancties werden verruimd.
  Maar ook de - potentieel - benadeelden calculeren. Zij wegen de kosten van
  dienstverlenende activiteiten af tegen de kosten van criminaliteit door ontbrekend toezicht en doen relatief snel een beroep op de politie en op technopreventie. Personeelskosten worden beschouwd als een schadepost. Dit is het meest
  opmerkelijk in de berekeningen van de kosten van het voetbalvandalisme bij
  de Nederlandse Spoorwegen, waar de directe schade in het seizoen 1985-1986
  f 200.000,- is, maar waar men tot een bedrag van f 7 miljoen komt door personeelskosten (en verlies van reizigersvervoer) in de berekening te betrekken 12.
  Men zou hierbij overigens de vraag kunnen stellen of dit juist is. Juister lijkt
  het om wanneer mensen in grote aantallen sportwedstrijden bezoeken, winkelen, of zich in het openbaar vervoer verplaatsen, vooraf de personele kosten
  mede te begroten van een organisatie die aangepast is bij de grote schaal van
  zulke activiteiten in een moderne Nederlandse samenleving.
   De WRR heeft in voorgaande rapporten gewezen op de nevengevolgen van de
  dure dienstverlening die onder meer heeft geleid tot groot verlies van werkgelegenheid, tot opkomst van informele circuits en tot het niet-vervullen van
  maatschappelijke behoeften aan aandacht, zorg en verzorging, een grote
  arbeidsreserve ten spijt. Zolang deze heel belangrijke gevolgen als zodanig
  geen voldoende prikkel geven om structurele wijzigingen aan te brengen in de
  relatieve prijzen van goederen en diensten, lijkt het weinig realistisch zo'n verandering aan te bevelen vanuit het oogpunt van een mogelijke bijdrage aan de
  rechtshandhaving. De samenleving betaalt hier een prijs voor haar inrichting,
  in de vorm van meer criminaliteit.
  Waar een globale, structurele oplossingsrichting kansloos lijkt, moet worden
  
  72]
  
  99
  
  P.M. de Savornin Lohman en F.H. ter Bruggen, op. cit.. blz. 46-47.
  RECHTSHANDHAVING
  
  gezocht naar meer specifieke en partiele oplossingen, waarin rekening wordt
  gehouden met de gebruikelijke kosten-batenafwegingen. De hierna genoemde
  maatregelen beogen met name de zorg en aandacht voor het eigen goed, die
  thans door calculerende potentiele benadeelden bewust wordt nagelaten, weer
  tot een aanvaardbaarder peil te brengen. Naar hun aard en strekking zullen de
  volgende aanbevelingen prikkels moeten geven om de kosten-batenafweging
  in de particuliere sfeer in de gewenste richting te be'invloeden.
  1.
   Een aanbeveling die aansluit bij sommige aanbevelingen van de Commissie
  Roethof en enkele beleidsvoornemens uit de Nota Samenleving en criminaliteit, bestaat uit het accentueren van de eigen uerantwoordelckheid van burgers
  en ondernemingen voor de preventie van diefstal. Zij kan bestaan uit verbetering van het toezicht ter voorkoming van winkeldiefstal, de uitbreiding van de
  actieve of passieve bewaking van diefstalgevoelige objecten, maatregelen ter
  verbetering van de traceerbaarheid van dergelijke goederen, enzovoort. De
  overheid (in ruime zin) moet, waar mogelijk, trachten voonvaarden te scheppen voor het hernemen van de eigen verantwoordelijkheid van burgers en
  ondernemingen voor hun have en middelen. Men kan hierbij denken aan een
  grote varieteit van maatregelen, zoals het bevorderen dat verzekeringsmaatschappijen hun polisvoorwaarden en premies sterker gaan differentieren a1
  naar gelang van de kwaliteit van de genomen preventieve maatregelen en het
  afstemmen van de opsporingsinspanning van de politie op de in het bedrijfssfeer zelf genomen redelijke voorzorgsmaatregelen.
  2.
  Ofschoon particuliere bewakingsdiensten in verschillende kringen - zoals de
  bonden van politiepersoneel - op weerstanden stuiten, dient de uitbreiding
  van deze diensten niet bij voorbaat te worden afgewezen. Zij vervangen in
  zekere zin de verminderde persoonlijke controle en dienstverlening in onze
  samenleving, terwijl het, gelet op het hiervoor betoogde, zeker niet voor de
  hand ligt de consequenties van deze ontwikkeling zonder meer in de collectieve
  sfeer op te vangen. Het optreden van dergelijke bewakingsdiensten kan aan
  strikte normen worden gebonden, en bepaald kan worden dat hun werkzaamheden die van een actieve preventie niet te buiten mogen gaan.
  3.
   Het hernemen van eigen verantwoordelijkheden door particulieren kan van
  overheidswege ook worden aangemoedigd door de feitelijke voorwaarden voor
  diefstalvoorkomend gedrag gunstiger te maken. Zo is a1herhaaldelijk gewezen
  op de wenselijkheid van maatregelen als het beschikbaar stellen van meer
  bewaakte fietsenstallingen en parkeergarages. In dezelfde richting is te denken aan een verruiming van de thans te kort schietende faciliteiten voor het in
  depot geven van kostbai-e goederen bij tijdelijke afwezigheid.
  4.
  Prikkels tot meer zorgvuldigheid met have en goed hebben enkele intrinsieke
  beperkingen. Zij werken slechts voor zover degenen op wie ze gericht zijn, in
  staat zijn erop te reageren. De ervaringen in de Verenigde Staten wijzen erop
  dat het meer welvarende deel van de bevolking en de sterkere ondernemingen
  aanzienlijk meer van deze stimulansen kunnen profiteren dan het armere deel
  van de bevolking en de wat marginaler opererende ondernemingen. De eigen
  bijdrage of inspanning die dit type maatregelen verlangt, is daaraan niet
  vreemd. Voor die minder bevoorrechte groepen zal een uitbreiding van het
  publieke toezicht uiteindelijk een zekere compensatie moeten bieden voor het
  terugvallen van de persoonlijke zorg en dienstverlening in een overigens welvarender en mobieler geworden samenleving.
  3.4.4
  
  Beinvloeding van de ruimtelijke omgeving
  
  Volgens de nota Samenleving en criminaliteit kunnen preventie-maatregelen
  betreffende de ruimtelijke inrichting worden onderscheiden in maatregelen
  die de betrokkenheid van bewoners bij hun omgeving vergroten, en maatrege-
  
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  len die de gelegenheid voor daders beperken 13. Er zou een verband bestaan
  tussen de schaal van de openbare ruimten en betrokkenheid: mensen zouden
  zich eerder inzetten voor kleinschalige openbare ruimten dan voor grootschalige. Beperking van de gelegenheid zou mogelijk zijn door vermindering van het
  onoverzichtelijke karakter van tunnels, bushaltes, bouwterreinen, plekken
  waar huizen ver van elkaar staan of waar bewoners niet op straat uitkijken.
  