text: VERHANDELINGEN
  VAN HET KONINKLIJK INSTITUUT VOOR
  TAAL-, LANDI- EN VOLKENKUNDE
  
  DEEL X VII
  
  KANA SERA
  ZANG DER ZWANGERSCHAP
  door
  
  P. DONATUS DUNSELMAN O.F.M CAP.
  'S·GRAVENHAGE . MARTINUS NIJHOFF • 1955
  
  INLEIDING
  In het artikel over de Huwelijksadat der Mualang-Dajaks 1) wordt
  onder de ceremoniën van de huwelijksviering vermeld het reciteren
  van een oud verhaal, "berkana" genoemd. We hebben dit oude verhaal
  of beter: gezang volledig kunnen verkrijgen, vertalen en commentariëren
  onder regelmatig contact met de Dajakse gemeenschap, waarin dit
  gezang nog een levend cultuurelement is en in het bizonder onder voortdurende voorlichting van de eerste opschriftsteller van dit gezang, de
  heer Martinus Sinji, een Mualang-Dajak van rond de veertig, levend
  in het dorp Merbang-Mpadjak in het stroomgebied van de S. Ajak.
  We zijn dankbaar dit product van Dajaks geestesleven hierbij volledig te kunnen publiceren, zowel om de schildering van vrijwel het
  gehele Dajakse leven van iedere dag zoals dit vroeger was en voor
  een groot deel nog is, hetgeen naar we vertrouwen de waardering en
  belangstelling voor deze gemeenschap zal verhogen, alsook om de o.i.
  letterkundige waarde en op meerdere plaatsen literaire schoonheid van
  dit gezang, waardoor wij persoonlijk sterk zijn getroffen, en tenslotte
  ook als een specimen van dit over een groot gebied verspreide Dajakse
  dialect.
   Het milieu en de entourage, waarin zulk een stuk letterkunde pleegt
  te worden voorgedragen is - het moet erkend - niet direct geschikt
  om onze aandacht en belangstelling te wekken: het is n.m. het milieu
  en de entourage van een Dajaks drinkgelag, dat niet verheffend kan
  worden genoemd, doch eerder afkeer en soms zelfs walging bij ons
  doet opkomen en het "eentonige", alsmaar voortgaande zangerige
  recitatief van de in een kring van drinkebroers gezeten zanger, doet
  geenszins vermoeden, dat daar een gezang van o.i. klassieke schoonheid
  wordt voorgedragen. Hier kan oppervlakkige waarneming van een
  buitenstaander gemakkelijk tot een geheel onjuist waardeoordeel leiden.
  Ook hierom acht de schrijver het een geluk dit gezang te kunnen
  publiceren, omdat het onze ogen kan openen voor de onvermoed hoog
  l} Bijdr. K.I. Deel 106, (1950), p. 11.
  3
  
  ontwikkelde aesthetische gevoelens en literaire vormgeving bij een
  bevolkingsgroep, waarop nog te dikwijls enigszins wordt neergekeken.
  ***
  Wat het dialect betreft, waarin dit gezang is geschreven, kan worden
  gezegd, dat het met plaatselijke, kleinere verschillen het dialect is van
  een grote groep, welke men wel aanduidt als de Iban- of Batang-Lupargroep van de Boven-Kapuas en van Serawak. Een zestig jaar geleden
  schreef Enthoven omtrent dit dialect: "Het dialect der Moewalang's
  komt, behoudens enkele verschillen in uitspraak en intonatie, overeen
  met dat der Rambai's, Kantoe's, Kêtoengau's, Belabang's en Sebëroewang's en ook eenigszins met dat der Batang-Loepar's, zoowel die
  op ons gebied als die van Serawak. Het is dus zeker het meest verspreide dialect van West-Borneo" ~).
   Daar er nog geen vergelijkend taalonderzoek is ingesteld wat betreft
  de verschillende Dajakgroepen en daardoor nog geen inzicht is verkregen in de graad der verwantschappen van de verschillende Dajakgroepen van Kalimantan Barat, ben ik mij bewust, dat algemene
  beweringen als boven geen wetenschappelijke waarde hebben, alleen
  de waarde welke men kan hechten aan het getuigenis van leken, die
  door een langdurig contact met verschillende groepen een algemene
  indruk hebben gekregen hieromtrent en volgens die algemene indruk
  wil het mij voorkomen, dat het Kendajan-dialect 3) en het dialect van
  dit gezang wel eens de twee meest gesproken dialecten van KalimantanBarat konden blijken.
  De Mualang-Dajaks wonen tegenwoordig in de stroomgebieden van
  de Sungai Ajak en de Belitang-rivier, beide rechteraffluenten van
  de Kapuas op respectievelijk 192 en 210 mijlen bovenstrooms van
  Pontianak.
  Zij behoren tot de Kewedanaan (District) Sekadau en vallen onder
  de Ketjamatan (Onderdistrict) van Sekadau-Ilir en Belitang. Hun
  aantal bedroeg volgens een telling van 1948 ruim 7000 zielen, welk
  aantal nu wel dicht bij de 8000 zal komen. In het stroomgebied van
  de Sepauk, behorend tot Sintang, liggen nog een vijftal Mualang-dorpen
  van mensen, die nog sinds recente datum de Kapuas zijn overgestoken
  2) J. J. K. Enthoven, Bijdragen tot de Geographie van Borneo's Westerafdeeling, II (Leiden 1903), p. 697.
  3) Omtrent het Kendajan-dialect is een en ander gepubliceerd in Bijdr. K.I.
  din 105 (1949), 106 (1950), 107 (1951).
  4
  
  op zoek naar nieuwe ladang-gronden; totaal naar schatting een
  600 zielen.
  Wij uitten vroeger reeds de mening, dat de Mualang-Dajaks ten
  onrechte door Mallinckrodt in de groep der z.g. Klemantans worden
  geplaatst; dat zij daarentegen duidelijk verwantschap vertonen met
  de bekende Iban- of Batang-Lupar-groep. Dr. F. H. van Naerssen.
   met wie wij eind 1949 een aangename en leerzame tournee maakten
  onder de Mualangers, valt ons hierin bij, als hij zegt: "De aan de
  Iban's verwante Daya's, in het bizonder de Mualangs, Ketungau's,
  Seberuangs en andere stammen aan de middenloop van de Kapuas zijn
  cultureel aan elkaar en aan de bekende Iban's van Serawak .... nauw
  verwant. In taal, in weef- en vlechttechniek, en in hun mythen-schat zijn
  opmerkelijk grote overeenkomsten waar te nemen" 4).
  Wat hun mythen-schat betreft willen wij op twee ervan wat nader
  ingaan, n.m. op de mythe omtrent hun oorsprong van Tampun Djuah
  en daarmee verbonden de mythen-cyclus, welke zich beweegt rondom
  hun cultuurhelden, Buah Kana genoemd, welke beide onmiddellijk verband houden met dit gezang en tot beter begrip ervan zullen bijdragen.
  ***
  
  De Mualang-Dajaks plaatsen hun oorsprong op de tembawang (voorvaderlijk erf) Tampun Djuah, waarover in dit gezang wordt verhaald
  in de verzen 1841 e.v. 5). Dit gebied Tampun, weer onderscheiden in
  verschillende tembawang's of verlaten erven, wordt algemeen aangewezen in het oorspronggebied van de Sai, een rechter zijrivier van de
  Ketungau, welke laatste een stuk boven Sintang in de Kapuas uitmondt,
  en van de Sekajam, aan welks monding Sanggau is gelegen 6).
  4) Dr. F. H. van Naerssen, Een streekonderzoek in West-Borneo, "Indonesië"
  Sde jg. nr. 2, p. 145; opgenomen in Adatrechtbundel XLIV, p. 348.
  ó) Vgl. het verhaal in Bijdr. KJ. Deel 106, p. 2-3.
   6) Van mensen uit het Sanggau-gebied heb ik gehoord, dat er in de bovenSai nog Mualang-Dajaks zouden wonen. Mij trof ook een mededeling van Noel
  Denison in zijn boek "Jottings made during a tour amongst the Land Dyaks of
  Upper Sarawak, Borneo, during the year 1874", (Singapore 1879), p. 49: "I have
  since learnt from Mr. Crocker the Resident of Sarawak, that wh en he was on a
  journey from the head-waters of the Sadong, to Silanteh .... he discovered an old
  Malau Dyak from the Kapuas district. This man, called Jamon, told him that the
  M1«llcmgs, of Jinmng (curs. van ons), who inhabit the head-waters of the Kapuas
  river in the vicinity of the Sekyam (curs. van ons), are or were cannibals ....
  These Dyaks have not only given up this practice, but are sa ashamed of it, that
  the mere mention of the former custom is a grave offence". (Opgenomen in het
  bekende compilatiewerk van H. Ling Roth The natives of Sarawak and British
  North Borneo, Vol. 11, p. 218). Overgenomen uit: Journalof a tour on the
  KapuaS J in 1840, Jour. Ind. Arch. J New. Ser., IJ 104 (Noel Denison).
  5
  
  Het is merkwaardig hoeveel stammen of groepen van Dajaks ditzelfde gebied als plaats van afkomst in hun mythen vermelden.
  De Ketungau-Dajaks van Sekadau kennen de mythe omtrent Tampun
  Djuah, doch bij hen domineert de overlevering omtrent Javaanse afkomst en wel over Labai Lawai, het tegenwoordige Sukadana. De grote
  groep der Ketungau Dajaks uit het stroomgebied van de Ketungaurivier in het Sintangse plaatsen hun oorsprong te Tampun Djuah.
   De groep aangeduid als Desa-Dajaks uit het Sintangse, welke ook
  enkele huizen hebben in het Sekadause, vermelden ook Tampun en
  met name Tampun Remun T) als hun voormalige woonplaats, waar hun
  mythische stamvader Abang Pandjang 8) afkomstig uit de hemelregionen zich vestigde. Hij gaat volgens de mythe vandaar weer terug
  naar de langit of hemel, naar zijn vader Remambang Bulan, waar hij
  tenslotte wegens bloedschande wordt weggejaagd en dan gaat de mythe
  verder: "lalu Abang Pandjang turun kebumi .... kembali ke Tembawang Tampun (Ulu Remun) antara Saih dan Ulu Sekajam", d.i.:
  "daarna daalde Abang Pandjang af naar de aarde .... en kwam terug
  op de Tembawang Tampun (boven-Remun) tussen de boven-Saih en
  de boven-Sekajam".
  Een afstammeling van Abang Pandjang, genaamd Igar, vertrok
  volgens deze mythe van Tampun Remun naar de S.Desa, een zijrivier
  van de S. Redjang, vanwaar dan de Desa-Dajaks hun naam afleiden.
  Na 5 jaar gaan zij terug naar Tampun en verhuizen vandaar naar
  Semitau Lempah. Tenslotte zakken ze vandaar de Saih af en komen
  langs de Ketungau en de Kapuas aan de monding van de Melawi 9).
  In de memorie van overgave van Contr. M. A. Bouman van Nov.
  1922 staat: "Abang Pandjang vertrok, daar de vestiging aan de bovenSekajam te vol werd, naar de plaats van het tegenwoordige Smitau,
  waar hij met de Dajaksche vrouw Melamon huwde" 10).
  Het noordoostelijk gebied van Sanggau wordt nu ook nog Djangkang genoemd.
  Met Malau-Dajak, wordt wel bedoeld een Dajak van Embolah-Kapuas, in dit
  gezang ook meerdere malen Ma/uh genoemd, vgl. vers. 147.
  7) V gl. vers 2633 van dit gezang.
  8) Dezelfde als Budjang PanJjang in de corresponderende mythe der Mualangers, vgl. Bijdr. KJ. Deel 106, p. 26 e.v.
   9) Uit: "Asal usul keturunan Dajak bangsa Desa jang ditjeritakan oleh
  Temanggung Ken1arau dibantu oleh Temanggung Sepan, Temanggung Merpak,
  Temanggung Pengan dan Patih Ransi". Opgetekend te Pengan, 19 April 1941
  door de Demang van Sintang. (In afschrift in bezit van schrijver).
  10) Adatrechtbundel XLIV Borneo, 1952, p. 70.
  De plaats Semitau Lempah, genoemd in de mythe van de Desa-Dajaks boven,
  behoort blijkens het verhaal tot het gebied van Tamtnm, daar men van dit
  SenUtau Lempah de Saih afzakte, wat topografisch onmogelijk is van het Semitau
  
  6
  
  Enthoven zegt: "Als de bakermat van alle Dajaksche stammen van
  Sanggau noemt men het brongebied der Sëkajam" 11) en omtrent de
  Mualangs lezen we aldaar: "De Moewalang-Dajaks, die in het gebied
  der S. Belitang en in dat van de S. Aja wonen, en thans naar schatting
  900 pintoe's met 4500 zielen tellen. Zooals reeds werd medegedeeld,
  moeten zij verwant zijn met de Ketoengaustammen, de oorspronkelijke
  bewoners van het rechter zijtakje Këtoengau van de Kapuas. Later
  trokken de Moewalang's naar de S. Moewalang, een rechter affluent
  van de Ketungau, vanwaar zij na eene tuchtiging door Sintang, omdat
  zij geen hasil wilden opbrengen, naar de boven-Mengkijang, linker
  zijrivier van de Sekajam, gingen. Toen zij ook dáar hunne verplichtingen ten opzichte van Sanggau niet nakwamen en door den vorst
  van dat rijk eveneens getuchtigd waren geworden, verhuisden zij naar
  Bëlitang en stelden zich geheel vrijwillig onder het Sekadau'sche
  vorstenbestuur" 12).
  Wij hebben bij de Mualang-Dajaks geen enkele bevestiging kunnen
  vinden omtrent een vroegere woonplaats aan het door Enthoven bedoelde Ketungau-riviertje bij Sekadau 13).
   Gordon Roberts sprekend over de Dajaks van de Boven-Sadong
  (Serawak), welke rivier ontspringt in de nabijheid van de Sekajam,
  zegt: "The Mentong group of kampongs claim descent from Bugau
  (West Borneo) via Tampun and Sumpas. That the Sambat and Semabang groups also originated from Tampun is partially supported by
  legend. The writer has hypothecated that the Mentu, Ri'i and Rutoi
  groups were of similar origin" 14).
  aan de Kapuas. In vers 2629 van deze Kana Sera wordt als oude tembawan.g van
  Balai GOt/WM,g genoemd Semitau Lanto.ng en nog drie andere Semitau's. Met de
  Mua!ang-Dajaks had ik deze oude erven geplaatst bij het tegenwoordige Semitau
  aan de Boven-Kapuas. Dit kwam evenwel in tegenspraak met het verhaal, dat
  Ba/ai Ga»>um.g te Twmpun woonde en de Mualangers konden daarop geen bevredigend antwoord geven. Nu blijkt uit bovenvermelde mythe der Desa Dajaks,
  dat er ook een Semitau was in het Tampun-gebied en het ligt dus voor de hand
  aldaar ook de Semitau's te plaatsen van de verzen 2629 e.v.
  ll} l.c. p. 729.
  12) l.c. p. 697.
  13) Volgens verkregen informaties uit Gonis Rabu, een toonaangevende
  Ketungau-kampong van het Sekadause, ligt de oudste tembawan.g der KetungauDajaks alhier vlak bij de Kota Sekadau en deze temblJlllJang heet Temba:wang
  Ketun.gau; het riviertje, dat daar doorstroomt is stellig wel het door Enthoven
  bedoelde Ketungau-riviertje, dat ter hoogte van Sekadau in de Kapuas uitmondt.
  14) Gordon Roberts, Descent of the Sadong Bidayuh, in: The Sarawak Museum
  Journal Vol. V, May, 1949, p. 92.
  De Bugau-Dajaks, wonend in het stroomgebied van de Ketungau en de Mentu's
  worden ook genoemd in de verzen 3036 en 3037 van dit gezang.
  1
  
  Uit de overeenkomst van deze tradities krijgt men de indruk, dat
  er een historische kern aanwezig is in de mythen omtrent Tampun.
   Op de dikwijls gestelde vraag, zowel bij de Mualangers als bij stammen in het Sanggau'se, of er nog sporen te zien zijn van een vroegere
  nederzetting aldaar, kreeg ik eensluidend ten antwoord, dat de plaats
  bijna niet meer te herkennen is. Alleen vindt men er nog zeer oude
  tengkawang- en lansat-bomen. Ook zou men er nog wel resten van
  vaatwerk en ijzeren potten kunnen vinden.
  Men wijst de plaats in de omgeving van de huidige kampongs Najan
  en Entobu bij de oorsprong van de Kembajan, een voorname zijrivier
  van de Sekajam, en de Sai. Een kaart van de Topografische dienst
  geeft aldaar de kampong Entibu en het riviertje Penajan.
  ***
  Deze huwelijkszang beweegt zich rond een groep cultuurhelden, die
  bij de Mualangers steeds worden aangeduid met de verzamelnaam Buah
  Kana, een benaming welke wij ook aantroffen in een mythe van de
  Kantuk-Dajaks, in handschrift in ons bezit. Zij worden aldus genoemd,
  omdat zij het onderwerp zijn van de verschillende kana of gezangen,
  waarvan deze Kana Sera er één is 15).
  Deze zelfde groep cultuurhelden vindt men terug bij de lban's van
  Serawak, getuige de verschillende mythen in het werk van Ling Roth,
  en getuige vooral de mythen van Perham en de publicaties over deze
  Dajaks in Anthropos 16); alsook bij de aanverwante groepen: Desa,
  Lebang, Seberuang en de vele Ketungau-groepen.
  Deze cultuurhelden woonden aanvankelijk tezamen met de tegenwoordige Dajaks te Tampun, zo zegt de overlevering, en ofschoon zij
  nu zijn verdwenen naar een ander oord, moeten zij toch beschouwd
  worden als behorend tot deze wereld, dun ia, en niet tot de langit of
  hemelregionen, noch tot de sebajan of schimmenwereld 17).
   115} Perham zegt in zijn inleiding op "Klieng's war-raid to the skics" : "A story
  plainly told is an Ensera, and a story sung is a Kooa .... Others describe the
  exploits of the mythical Dyak heroes and these perhaps constitute the most genuine
  specimen of the oral Iiterature of the Dyak race" H. Ling Roth. I.c. Vol. I, p. 311.
  16) Band I (1906), VII (1912), XI (1916).
  1:7) J. Perham verklaart omtrent Keling: "He is supposed to belong to this
  world of ours, but is not now visible to human eyes as in the good times of yore
  to which Dyaks look back as the golden age". (Ling Roth l.c. p. 311-312).
  Mr Brooke Low spreekt van: "the demigods of Penggau Libau" t.a.p. p. 331. Hij
  noemt Keling "an inhabitant of the spirit world" (t.a.p. p. 332). De Kana Sera
  plaatst echter het verblijf der Buah Kana op deze wereld tegenover de Langit of
  hemel; vgl. vers 2615 e.v.
  Leo Nyuak noemt Keling, Bungai Nuing (titel voor Idjoo), Ladja, Pungga'
  
  8
  
  Het woongebied der Buah Kana bestaat uit verscheidene langhuizen,
  waaronder Panggau of Panggau Libau wel het voornaamste mag worden genoemd, omdat daar twee zeer vooraanstaande Buah Kana wonen,
  n.m. Ladja, het kamponghoofd aldaar, en Keling, de meest bezongen
  held met zijn halfbroer Idjau. Men duidt daarom de Buah Kana ook
  dikwijls aan met Sa' Panggau, d.i. de lieden van Panggau. Een ander
  voornaam huis is Gelung, waar de helden Pandung en Remujan wonen
  en twee beroemde vrouwen onder de Buah Kana, n.m. Bundong, de
  zuster van Pandung, en Kumang, de zuster van Remujan. Bundong
  wordt de vrouw van Ladja en Kumang de vrouw van Keling. In de
  werving om Kumang ontmoet Keling zijn grootste rivaal Labong, die
  te Ajau woont.
   Er bestaat ook een band tussen de Buah Kana en Djawa. Zo is
  Pungga', een held van Panggau, nauw verwant met M ping PadPB),
  die te Djawa regeert en ook over Labai Lawai 19), en Labong nauw
  verwant met Kiai Ribai Lawai, die ook wordt genoemd Ratu Sunan
  Solo. Deze Kiai is volgens de Kana Islamiet (senganan); Mping Padi
  niet en deze wordt betiteld in de Kana als Selutan Bantan.
  De gezangen waarin uitdrukkelijk over de heldendaden der Buah
  Kana wordt verhaald, heten Kana Tangi 20), en een voorname episode
  daarin vormt de strijd tussen Keling en Labong om de schone Kumang.
  Merkwaardig wellicht is, dat in die verhalen Labong uiteindelijk de
  hulp inroept van het leger van Djawa, met name van Kiai Ribai Lawai,
  Ratu Sunan Solo, terwijl de tegenpartij steun zoekt bij Selutan Bantan.
  Behalve Panggau met omringende huizen komen in de Kana, ook
  in deze Kana Sera, nog vier andere oorden ter sprake, n.m. Menua
  Udjung of Negeri Udjung, een plaats onder water, waar Meningan
  Rangkang met zijn beroemde zuster Dara Perua of Pupu' Perua de
  hoofdfiguren zijn en welks bewoners allen afstammen van mythische
  slangen en allerlei waterdieren en buitengewone macht en bekwaamheid bezitten 21); Menua Remang of de Wolkenhemel, waar Ketimbang
  Kaja regeert met zijn schone zuster Raminsan 22); M enua Djelajan
  Kaja in de Langit of hemel regionen, waar Djelajart Kaja woont met
  zijn zuster Ketingan Kumang en Menua Manang ook in de Langit,
  en vele andere Buah Kana onder de mannelijke "Antu's", wat we wel onjuist
  mogen noemen (Anthropos I (1906), p. 19).
  18) Vgl. commentaar op vers 85.
  '19) V gl. commentaar op vers 21.
  20) tangi, waken; dus gezangen waarmee men de nacht wakend doorbrengt.
  21) Vgl. de verzen 45~08 en 672-1141.
  22) V gl. de verzen 1265-1725.
   9
  
  waar de grote ziener of manang woont 23), en tenslotte het grensgebied
  tussen de hemel en de aarde, een hoogst onveilig oord, waar geheel
  alleen de dappere Djati Berani verblijft 24).
  Verdere bizonderheden over verschillende Buah Kana geeft dit
  gezang zelf, aangevuld met commentariërende noten, waarnaar wij hier
  mogen verwijzen om herhaling te vermijden 25).
  Sinds de scheiding van deze helden, welke plaats had, toen men
  nog te Tampun woonde, is men hen kwijtgeraakt. Eens echter zullen
  zij terugkeren onder de Dajaks en dan de oude, gouden tijd doen
  herleven. Intussen zijn zij geworden tot Buah Kana, personen die men
  bezingt, buah kerinduan, personen naar wier terugkomst men verlangend uitziet. Het heimwee van wege de scheiding spreekt uit de
  toon, waarop deze wordt bezongen in de verzen 1844 e.v. van deze
  Kana Sera.
  Dit Buah Kana-complex, als we het zo mogen noemen, is nog een
  sterk levende gedachte onder de met de Mualangers verwante groepen,
  vooral onder de groepen van het Ketungau-gebied, o.a. de Tabun's en
  de Banjur's en de verwachte hereniging van het gewone volk met de
  Buah Kana, waarmee een herstel zal gepaard gaan van het aloude "heil",
  nadert tot wat ik, hoewel ongaarne, een soort "messiaanse" verwachting
  zou willen noemen. Men zegt, dat als de Buah Kana terugkomen, alle
  geschillen zullen worden beslecht en er volkomen recht zal worden
  gedaan. Dit draagt ook een eschatologisch karakter.
  Deze helden worden bij de Mualangers nooit aangeroepen bij het
  brengen van offers, pedara' genoemd. Ook dit is een aanwijzing, dat
  zij worden beschouwd als behorend tot hun eigen mensengeslacht 28).
  23) Vgl. de verzen 2090-2270.
  24) Vgl. de verzen 2667-2818.
   26) Een mythe zegt: Petatra Guru bracht voor Petatra Senta en deze Petara
  
  Seniba. De allereerste mensen door Petara na andere mislukte pogingen tenslotte
  uit het hout van de kumpang-boom gevormd, heetten Lemi en Bulou, die naderhand veranderden in sabang-boompjes (Cordyline spec.). Uit het huwelijk van
  Lemi en Buloo kwamen voort Pukat MengatWlJn (Omhoogwelvend net of Zwevend
  web (?» en Ambun Menurun (Neerdalende dauw), en uit het huwelijk van dezen
  de volgende personen: Pujang Gana, Pujang BelarwaJn, Bedjit Manai, Belang
  Pmggrmg, Belang BIJIU, Belang Potung, Potung Kempat en Bui Nast. Pujang
  Belawan nu is de stamvader van de Buoh Katna, terwijl de Mualangers afstammen
  van BedjiJ Manai. Pujang Belawan verwekte Gerunung Emas, de vader van Tikal
  Bidang, die huwde met Balaï Gamang en de moeder werd van de beroemde
  Ke/ing en wel toen men nog gezamenlijk woonde te Tampun Djuah.
  26) Perham zegt: "Klieng is not, so far as I know, called Petara ; but in Dyak
  estimation he holds the position of a tutelary spirit, and is sometimes presented
  with offerings, and often invoked as a helper of men" (Ling Roth l.c. Vol. I
  p. 312); en waar hij spreekt over een sampi, een gebed uitgesproken om zegen te
  
  10
  
  Echter zijn uit het jongste verleden enkele gevallen bekend, dat men
  zich in een speciaal ritueel, begela' genoemd, tot de Buah Kana richtte
  om hun bijstand te vragen in een opstand tegen het heersend gezag.
  Volgens mijn informaties zou Hadji Umar ongeveer 40 jaar geleden
  begonnen zijn met dit ritueel in de Boven-Sekajam en dit is nagevolgd
  door Panggi en Rogok, Tabun-Dajaks uit het Ketungau-gebied, op de
  grens van het Belitangse en het Sintangse 27).
   Een herhaling van zulk een ceremonieel geschiedde onder leiding
  van Budjang, een Mualang-Dajak, waarop wordt bedoeld in vers 1592
  van dit gezang, en waarop nader wordt ingegaan in een noot aldaar.
  In 1952 was er wederom wat onrust in het Ketungau-gebied en de
  randgebieden van de Mualangers wegens een opleving van de Buah
  Kana-gedachte, waarbij wederom Tabun-Dajaks als leiders optraden.
  In een tweevoudig ritueel, bepangkin en belela' genoemd, kwam men
  in direct contact met de Buah Kana. Men zag in trance - beleid' het land van geluk en overvloed, n.m. Panggau, waar de varkens zo
  groot waren als een veldhut en de ijzerhouten huispalen zo dik, dat ze
  niet te omvademen waren e.d., en in een afgesloten ruimte of kamer
  - pangkin - hoorde men de leider spreken met de Buah Kana. Het
  ging zo ver, dat meerdere kampongs hun rijstvelden in de steek lieten
  vragen over de rijstvelden, worden o.a. ook aangeroepen: Keling, Ladja, Pandong,
  Labong en andere Buah -Kooa (t.a.p. p. 174).
   27) De onlusten ontstaan door die opleving der Buah Kana-gedachte zijn bekend
  als Percmg Parnggi, waar het bestuur heeft moeten ingrijpen. Van die tijd dateert
  o.a. de scheiding van de kampong N gkuning in twee nu nog bestaande langhuizen :
  Ngkunmg KenUJntarn en Ngkwting Ba', een half uurtje van elkaar gelegen. De
  bewoners van het eerst genoemde langhuis deden mee met de Buah Kanaverwachting en noemden zich sutji, zuiveren, terwijl die van het andere huis zich
  distantieerden van de beweging en daarom werden beschouwd als brmtau, verdorvenen. Oudere mensen vertelden mij, niet zonder zelfspot, hoe zij in die
  verwachtingstijd enkele schamele bezittingen in een draagmand hadden gedaan en
  als dan 's avonds een storm opstak met regen dan gingen zij naar het bordes
  en met de armen geslagen om de draagmand, welke was toegedekt met een brede
  hoed, hurkten zij daar in de stortregen neer, verwachtend door de storm te worden
  opgenomen naar de langit of naar Panggou, om tenslotte, rillend van de kou,
  teleurgesteld weer naar binnen te gaan. Dit illustreert wel duidelijk de eschatologische gedachte verbonden met dit Buah Kana-idee.
  Er is in dit verband ook steeds sprake van een "Tarngga Tembaga", een koperen
  trap, waarlangs men hoopt opgenomen te worden tot de Buah Kana. Voor de
  Sutji is deze trap zichtbaar, voor de Bwntau niet.
  Zoals in de commentaar op vers 1592 wordt gezegd, heeft deze gedachte ook
  zijn invloed gehad op de snelle verbreiding van het Christendom door de Amerikaanse Zending gebracht en schrijver herinnert zich nog van vóór de oorlog,
  hoe Protestantse Mualangers de Evangelische parabel van de vijf wijze en de
  vijf dwaze maagden letterlijk namen en wakend met een steeds brandende pelita,
  oliepitje, de wederkomst van Christus verbeidden.
   11
  
  en in dolle brasserijen alles opmaakten, omdat binnenkort de Buah
  Kana zouden terugkomen en dan zou er overvloed zijn 28).
  ***
  Een meer normale vorm van de invloed der Buah-Kana-gedachte op
  het hedendaagse leven van de Mualangers bestaat in het feit, dat de
  namen van deze cultuurhelden, zowel van mannen als van vrouwen,
  de meest voorkomende zijn, niet ongelijk als bij ons de namen van
  katholieke heiligen. Namen als Ladja, Keling, Idjau, Labong, Pungga'
  voor mannen, en Bundong, Kumang, Perua, Balun, Djawai voor
  vrouwen, om er slechts enkele te noemen, treft men wel aan in ieder
  langhuis. Het groot aantal gelijke namen valt dan ook spoedig op bij
  deze Dajaks. Daarbij zijn deze namen tot een soort familienamen geworden door het gebruik bij de Mualangers om het eerste kind te
  noemen naar een overgrootouder - pujang - van moederskant en
  het tweede naar een van vaderskant en zo vormen deze namen ook een
  middel om de familierelaties te onthouden 29). Het derde en volgende
  kind is vrij in de keuze van een naam, doch de ziener zal bij naamgeving toch bij voorkeur een van de Buah Kana kiezen 30).
  In verband met het feit, dat men de naam van degenen, die behoren
  tot de categorie van ouders of schoonouders niet mag noemen, wat bij
  de vele gelijke namen moeilijkheid oplevert, gebruikt men ook graag
  een der vele titels, die deze helden in de Kana dragen 31).
   Nadat de mensen van Lembah Buluh - de naam van de Mualangers
  toen zij nog te Tampun woonden - reeds lang van de Buah Kana
  28) Dit is de beweging, waarover in de Maasbode van 150ct. 1953 werd
  geschreven naar aanleiding van een gesprek met Pater Voncken, die in de BovenKetungau werkte: "Een rare geschiedenis was het met de oude dukun (een soort
  tovenaar). De vent beweerde, dat de oude adat weer in ere moest worden hersteld
  en dat elke volwassene weer moest beschikken over koppensnellers zwaarden.
  Overigens kon men alles wat men had wel opmaken, want na een maand zou
  de "Grote Radja" komen en alle Dajaks meenemen naar het "beloofde land" ....
  29) Indien men in een dorp de naam noemt van iemand wiens woonplaats ver
  af is, zullen er meestal wel oudere mensen zijn, die zo iemand weten te "plaatsen",
  mits men de echte naam heeft genoemd.
  30) Daarnaast bestaan ook gelegenheidsnamen. Zo wordt de opschriftsteller van
  deze Kana steeds Sinji genoemd, omdat tijdens het ritueel tamJnm aju genoemd
  - vgl. vers 1829 met commentaar - er juist een Chinees, Silnji geheten, het huis
  binnen kwam. Zijn echte naam is echter Puntoog, ook een B1tah-Kana-naam.
  31) Wordt iemand b.v. Djcmting genoemd, dan is dat Keling; of Andam dan
  is het Djeragom; of Belongkong dan is dat Pandong; of Sanggau dan is dat
  lAbong.
   12
  
  waren gescheiden, zou er een hereniging plaats hebben met hen, omdat
  Idjau wilde trouwen met iemand van Lembah Buluh. Op dat huwelijksfeest werd door een zanger verhaald, hoe Tikal Bidang, de moeder van
  Keling en Idjau, toen zij zwanger was, door het eten van wonderbare
  vruchten, welke haar man Balai Gamang 32) voor haar had gehaald
  uit de tuin van een grote ziener op Djawa, een gezonde en sterke zoon
  had gebaard, n.m. Keling en daarom zou men bij het eerste begin van
  zwangerschap - sera genoemd - ook deze vruchten vandaar moeten
  gaan halen. Het verhaal was echter nog niet ten einde, toen er een
  zeer afzichtelijk man van Lembah Buluh op het feest verscheen, waarop
  de Buah Kana vol afschuw wegliepen. Zo werd de hereniging met de
  Buah Kana verijdeld en ook de inhoud van het gezang was spoedig
  vergeten.
  Pas geruimen tijd later, zo gaat de overlevering verder, verscheen
  er telkens op een huwelijksfeest een onbekend iemand, die vroeg, waarom men geen kana zong. Op het antwoord, dat men dat niet kende,
  begon hij dan zelf en was bij het einde plotseling weer verdwenen.
  Volgens die persoon behoefde men niet de vruchten van Djawa te
  halen, het was voldoende, dat men het verhaal zong. Zo leerden tenslotte velen de gehele inhoud van deze huwelijkszang.
  Uit nieuwsgierigheid naar de identiteit van deze geheimzinnige
  zanger bond men een gloeiend stukje lont aan zijn lendedoek. De volgende morgen zag men in een hoge, dode boom een vuurgloeisel, men
  kapt de boom om en vindt er een tenggiling of schubdier - Manis
  J avanica -, waaruit men besloot, dat de geheimzinnige zanger een
  schubdier was.
   Als men daarom in een vreemde kampong de kana zingt, wordt deze
  ingeleid en afgesloten met deze twee versregels:
  
  Rengging lunggung betjanganging,
  Munji tenggiling bagigi rabang.
  (Mijn) keel weigert te zingen,
  Het klinkt als van een schubdier uit tandenloze mond;
  32) Ba/ai Gamarng zou volgens een verhaal afkomstig zijn van Djawa. Perham
  zegt van Keling: "He is without pedigree" (Perham l.c.). Blijkbaar kende hij
  de afstamming van Keling niet.
  A. J. N. Richards, M.A. zegt in een artikel over The Migrations of the Ibans
  and their Poetry : The foremost figure in the legends is always Kling Aji. "Aji"
  is an old Javanese word meaning "king", and there was an empire of Kalingga
  near Madras. There is also a district caUed Kalingga in Luzon". (The Sarawak
  Museum Journal Vol. V., May 1949, p. 77).
  13
  
  welke regels tevens wel als een bescheiden verontschuldigingsfraze van
  de kant des zangers zullen dienen.
  De Kana Sera mag alleen gezongen worden bij gelegenheid van een
  huwelijksfeest en moet dan ook in zijn geheel worden afgezongen. Men
  mag niet als bij Kana Tangi, de heldenzangen, haar zo maar uit gezelligheid voordragen, noch na een gedeelte ervan te hebben gezongen er
  mee ophouden. Daarbij is dit gezang volgens de oude gedachtengang
  niet slechts bedoeld als een verpozing, doch zoals mijn informant het
  uitdrukte: "untuk mengambil tuahnja", d.i. om de wonderbare zegen
  ervan te verwerven. Daarom hebben wij dit gezang aangeduid als een
  sacraal hymenee.
  De zang is een zinspeling op het huwelijk van Kumang en Keling,
  waarvan de toehoorders allen de verhalen kennen uit de Kana Tangi 33).
   Keling werd verloofd met Kumang, toen deze laatste nog zeer jong
  was. Hij verdwijnt op zekere dag naar Negeri Udjung, waar hij wordt
  opgevoed door de beroemde "nimf" Pupu$ Perua en haar broer
  M eningan Rangkang. Daar leert hij alle magische kunsten. Als hij tenslotte met Kumang is gehuwd, blijft hij toch een zwerver en verdwijnt
  op een keer voor lange tijd. Kumang gaat hem zoeken en vindt hem
  tenslotte in de hemel, vanwaar zij hem terugbrengt naar Panggau.
  Deze huwelijkszang vangt aan met een tweegesprek tussen vrouw
  en man, waarin de vrouw mededeelt, dat zij zwanger is en sterk verlangt naar vruchten, welke zij in een droom heeft gezien groeiend in
  een wonderbare tuin van een grote ziener op Djawa 34). Dan volgt de
  beschrijving van de reis naar Djawa en de terugkomst van de gelukkige echtgenoot met de verkregen vruchten bij zijn vrouw, gevolgd
  door de voorspoedige geboorte van een meisje, dat de hoofdfiguur is
  van dit verhaal en met wie de schone K umang zelf wordt bedoeld.
  ae) Perham zegt omtrent Keling: "He married Kumang, the Venus of the
  Dyaks, but in his many wanderings and metamorphoses he became the husband
  of many others, yet always returned to Kumang in the intervals. And she, following his example, allowed herself the same Iicense, and the varying incidents of
  their constantly recurring separations and re-uni ons make up many a chapter of
  Dyak story, amusing perhaps, but not very wholesome" (Perham, l.c. p. 312).
   84) Dit thema n.m. een reis van de man om bizondere spij zen te zoeken voor
  zijn zwangere vrouw is een geliefd begin ook in andere Dajakse mythen en,
  naar ik meen, in de Indonesische letteren in het algemeen. Evenwel, overwegingen
  als deze, waarvoor dit gezang stellig nog meermalen aanleiding geeft, laten wij
  gaarne over aan deskundigen in deze materie.
  14
  
  Tevens is dit bedoeld als een hoffelijke en zegenrijke toespeling op de
  ouders van de bruid, op wier huwelijksfeest deze Kana wordt gezongen.
  Op nog jeugdige leeftijd verdwijnt het meisje, opgenomen door een
  plotseling opgestoken windhoos, naar N egeri Udjung, waar zij een
  volmaakte opvoeding ontvangt van Pupu' Perua, parallel aan de episode
  uit de geschiedenis van Keling. Haar broers worden door de vader
  uitgezonden om haar te zoeken. Dit zijn de steeds weer opnieuw geprezen, dappere helden, vertegenwoordigers van de Buah Kana zelf en
  een ideaal voor de jonge mannen op het huwelijksfeest aanwezig.
  Daarna trekt het meisje, steeds vergezeld van haar dappere begeleider(s), die nu eens in het enkelvoud, dan weer in het meervoud worden
  aangeduid, onder vele avonturen door de verschillende "sferen" van
  het ondermaanse op zoek naar een bruidegom, die zij tenslotte vindt
  in de langit, in het hemelhuis van de grote ziener aldaar, door wie zij
  ook in het huwelijk worden verbonden. Met haar bruidegom - de
  gevierde Keling - keert zij terug naar de aarde, naar Panggau, waar
  door al de Buah Kana haar huwelijk uitbundig wordt gevierd.
  Deze "verklaring" van de Kana Sera is van mijn informant en
  opschriftsteller van dit gezang Sinji zelf, die er aan toevoegde, dat
  aldus ook het merkwaardige feit wordt verklaard, dat een meisje op
  zoek gaat naar een bruidegom, op de ongewoonheid waarvan ook in
  het verhaal zelf een paar maal spottend wordt gewezen.
   De vorm van dit gezang komt sterk overeen met het grote Ibangezang "Mengap Bungai Taun", gepubliceerd in Anthropos, VII-XI
  (1912-1916), waaraan F. W. Schmidt hoogwaarderende woorden wijdt,
  sprekend van: "the wonderful art of rhyming, which without doubt,
  rivals the most artificial specimens of ltalian and other Roman peoples'
  poetry" (o.c. VI, p. 135).
  De Mualangers duidden voor mij de vorm van deze kana steeds aan
  als een sjacir, doch dan moeten we dit een vrijere vorm noemen dan
  van de klassieke sjacir, zoals deze door Dr C. Hooykaas wordt besproken in zijn boek "Over Maleise Literatuur", 1947, p. 68 e.v .. De
  karakteristiek, welke aldaar wordt gegeven van de Maleise sjacir, geldt
  ook in vele opzichten van dit gezang. Het vierregelig rijmschema is
  echter geheel verbroken. Er komen series voor van gelijk eindrijm van
  twee tot twintig regels en meer; ook nu en dan enkele niet rijmende
  15
  
  regels. Daarbij is de lengte der versregels wel zeer ongelijk: regels van
  drie woorden tot dertig en meer.
  Deze verschillende lengte der regels heeft meermalen ook een sterk
  plastische uitwerking. De rijkdom aan binnenrijm en assonantie geven
  dit gezang een grote klankschoonheid en dit gepaard aan meermalen
  prachtige beelden en lang uitgewerkte, "homerische" vergelijkingen
  geeft aan deze volkspoëzie een hoge bekoring en o.i. ware letterkundige
  schoonheid.
  In het handschrift van Sinji is dit gezang niet in versvorm geschreven, doch in gewoon doorlopende regels. Het rijmschema en het
  parallelisme gaven reeds duidelijke aanwijzingen voor de versregels;
  bovendien hebben we hierin ook voortdurend onze informant geraadpleegd, opdat de regels ook zouden corresponderen met de wijs, waarop
  deze worden gezongen 35).
   We geven verder het gezang in zijn oorspronkelijke vorm, zonder
  verdeling in hoofdstukken. Afsluiting van een passage en aankondiging
  van een nieuw gedeelte wordt, zij het niet zeer regelmatig, door het
  gezang zelf gegeven in de vorm van vierregelige "pantun's".
  Het was op aansporing van Pastoor de Wit, toenmaals werkend
  onder deze Dajaks, dat de Heer Sinji in 1947 is begonnen met het
  opschriftstellen van dit gezang. Hij is iemand, die nooit heeft school
  gegaan en schrijven heeft geleerd "dibawah tangan " , zo onderhands.
  Het handschrift vertoonde slechts weinig leestekens en hoofdletters en
  was daarbij geschreven op slecht papier, met slechte inkt en gedeeltelijk
  met potlood. Het is door Pastoor Adriaansen in 1948 in Holland, voor
  zover toen af, overgetikt, zo goed en kwaad dat ging zonder het dialect
  te verstaan.
  In 1950 is de schrijver begonnen dit overgetikte te corrigeren en te
  vertalen tezamen met Sinji en in de loop van 1951-1952 heeft Sinji
  tenslotte het laatste derde deel in handschrift voltooid, dat toen voor
  de schrijver veel minder moeilijkheden opleverde. In zijn veelvuldig contact met Sinji is de schrijver meermalen getroffen door het zeer accurate
  315} In begin 1948 zijn door de R.V.D. (Rijks Voorlichtings Dienst) in kampong
  Mpadjak opnamen gemaakt van Ka.na-zang op wire-records met Sinji zelf als
  
  zanger.
  16
  
  geheugen 38) en het scherpe verstand van deze informant. Overigens
  hebben wij door het ondervragen van diverse andere personen op
  verschillende andere plaatsen van het Mualang-gebied getracht onze
  gegevens te controleren en aan te vullen. In slechts enkele gevallen
  bleek Sinji naar onze mening in detailpunten onjuist geweest te zijn.
  ***
  Het is niet te verwonderen, dat de spelling voor de opschriftsteller
  van dit gezang zijn moeilijkheden meebracht. Zo blijkt uit het handschrift, dat de schrijver door elkaar gebruikt: de z.g. pepet en a, b.v.
   belabuh en balabuh, beginnen; è en i, b.v. mèh en mih, jij, voor mannen;
  u en 0, b.v. sengkilung en sengkilong, rol (van rotan). Het wil mij
  voorkomen, dat dit hetzelfde verschijnsel is als in de oude Maleise
  spelling.
  Van meer betekenis is de ongelijkheid in spelling van woorden als:
  ma J en mbdS, titel voor mannen; nu' en ndu', titel voor vrouwen;
  ngau en nggau, gebruiken, omdat hiernaast ook bestaat: ma', dragen;
  nu', bezit aanduidend, ngau, betasten, bevoelen. Dit rijtje woordparen
  is gemakkelijk tot een twintigtal uit te breiden, waaruit zou blijken,
  dat het hier een foneemverschil betreft. De onzekerheid van de opschriftsteller in de spelling van dit soort woorden komt o.i. wel voort
  uit het feit, dat van de b in mb, de d in nd en de tweede g in ngg bij
  de uitspraak van het eerste rijtje woorden (bijna) niets te horen is.
  Volgens het zeggen van vele Mualangers zou het verschil voornamelijk
  bestaan in het niet-nasale van de eindklinker in gama J of gamba', in
  de war zijn; pinggai of pingai, schotel; nai of ndai, moeder; tegenover
  een nasale eindklinker in de corresponderende vormen: gama J , tastend
  voor zich uit zoeken; pingai, naam van een steen en nai, het fijne
  van iets.
  36) Toen ik eens met Sinji diens handschrift aan het doornemen was, waarbij
  ik voorlas en hij, controlerend, rustig toeluisterde, kwam ik aan vers 2612, waarop
  het handschrift doorging met de zin van vers 2662. Voor mij stoorde dit de loop
  van het verhaal niet, doch Sinji liet mij tot twee-, driemaal toe de twee genoemde
  regels voorlezen en besliste toen in eens, dat hier een stuk was overgeslagen.
   Hij verontschuldigde zich met er op te wijzen, dat hij steeds met stukjes en brokjes
  verder werkte, met dikwijls grote tussenpozen. Blijkbaar had hij na zo'n lange
  tussenperiode niet goed gecontroleerd, waar hij was gebleven. Ik vroeg hem, hoe
  lang het overgeslagen stuk ongeveer was, want ik wilde bij thuiskomst graag
  doorwerken. Daarop zat 'hij, rustig als steeds, een tijdje te denken en besloot
  toen tot misschien een honderd regels. Het bleek naderhand ruim honderd regels
  te zijn van zijn handschrift in een cahier en vijftig versregels. Wanneer men dan
  hoort dat deze zelfde man nog de Kooa TangÏi kent van zeker de dubbele lengte
  van deze Kooa, dan is men bereid dit zonder meer te geloven.
  17
  2
  
  Bij alle woorden van dergelijke structuur zou moeten worden nagegaan of de op m, n, ng volgende klinker nasaal is of niet, of men
  mb of m, nd of n, ngg of ng moet schrijven. :Persoonlijk kunnen wij
  dat zwak nasale slechts zeer onvoldoende waarnemen en durven daarom
  op eigen waarneming alleen geen beslissing te nemen. Terwijl wij dan
  dit trachtten te beslissen met de hulp van Mualangers zelf, bleek men
  - naast vele onmiddellijke beslissingen - ook meerdere malen te
  weifelen. Zo zijn we hieromtrent nog niet tot klaarheid gekomen.
  Bovendien beseffen we onze ongeschooldheid in deze. Waar dus woorden als mbèh, ndon, djenggi ook worden gespeld als mèh, non en
  djengi in dezelfde betekenis, is duidelijk wat wordt bedoeld. Komen
  echter woorden voor alleen in de laatste spelling, dan is het niet uitgesloten, dat er onder zijn, welke ook (en mogelijk beter) op de eerste
  manier kunnen worden gespeld.
   De opschriftsteller is over het geheel nauwgezet geweest in het aangeven van de stembandklapper tegenover een open of door k of h
  afgesloten eindklinker. Een afwijking hierin mag als een schrijffout
  worden beschouwd.
  Het komt ons voor, dat men in de vrij talrijke Engelse publicaties
  over het nauw verwante Iban-dialect deze stembandklapper over het
  hoofd heeft gezien. Ook al ziet men met Perham het verschil tussen
  een open en een door een stembandklapper afgesloten klinker in een
  lange of korte vocaal, men zou dit toch moeten aangeven op een of
  andere manier, daar het een foneem betreft, zoals Perham zelf aangeeft 8T).
  We mogen nog wijzen op de z.g. di-vorm, welke in dit gezang dikwijls wordt gebruikt in de gewone Maleise vorm van di- gevolgd door
  de korte werkwoordsvorm, maar welke in het eigen dialect als da- of
  de- voorkomt en dikwijls wordt "samengetrokken" met een volgende
  klinker.
   Zo komt in het origineel voor di-ganti naast da-bilang, da-ajak naast
  37) Hij zegt: "But further, in words ending with vowels there is a difference
  in the pronunciation of the final vowel which cannot be referred simply to a
  transposition of the accent. These final vowels have two sounds which I can
  only caU a long and a short vowel sound, so that words spelt with exactly the same
  letters are only distinguished by the quantity given to the final vowel. Thus
  ngarntf means to exchange, but ngarnti to wait for; petï a box, but pet! a pig-trap;
  malu to be ashamed, but malu to strike; agu a privy, but agu foolish; tebü
  sugar-cane, but tebu a kind of wart or corn on the feet; mangkä is a man's name,
  but mangka to knock against. The difference between these vowel sounds is not
  much; bu.t slight as it is the natives detect its non-observance in a moment.
  (H. Ling Roth V o\. 11, p. 270).
  18
  
  de-ntak en dindang, disa J , datji als "samentrekkingen" resp. van deof da-indang, -isa J , -atji.
  We hebben niet onderzocht of hierin nog wetmatigheid valt te constateren of dat het zuiver "willekeurig" is.
  ***
  Wat de ouderdom aangaat van dit gezang, moet onderscheid worden
  gemaakt tussen de substantiële inhoud en de hedendaagse vorm 38).
  Sinji zegt, dat men tijdens Petinggi Gansi 39), dat was zeven geslachten
  voor hem, stellig reeds lang gewoon was de Kana Sera te zingen.
  Volgens de overlevering zou men er mee begonnen zijn, toen men nog
  woonde op de Tembawang Tenggiling, doch mijn informant weet niet
  waar of wanneer dat was 40).
   We mogen wel besluiten, dat de substantiële inhoud van de Kana
  Sera zeer oud is, doch dat het gezang geleidelijk is gegroeid door
  nieuwe toevoegingen tot de hedendaagse vorm. In het commentaar
  wordt de oorsprong van meerdere recente toevoegsels vastgesteld 41).
  Mogelijk dat door deze uitwijdingen en toevoegsels de oorspronkelijke
  sjacir-vorm is verdwenen. De oude Kana Tusoi zou volgens een andere
  zegsman nog de zuivere sjacir-vorm hebben gehad en de Kana Sera
  welke nu steeds wordt gezongen, zou ontstaan zijn uit de Kana Tusoi,
  een berijmd verhaal.
  Het is zeker, dat de Kana Sera in de hier gegeven vorm zich vooral
  heeft ontwikkeld onder de Mualangers in de Midden-Belitang en die
  van het Sungai Ajak-gebied. Men onderscheidt ook nog twee wijzen
  as) In het artikel over de Huwelijksadat der Mualang-Dajaks staat: "Deze
  gewoonte [- n.m. het zingen van de Kana Sera op een huwelijksfeest -] stamt
  volgens aloude overlevering van Mat jan Moeri en Mat jan Samak en Taoen, die
  de eerste kana-dichter was". Dit is naderhand onjuist gebleken. Genoemde personen zijn wel zeer bekende Kana-zangers uit het S. Ajak-gebied, maar nog van
  jonge datum. De zoon van Mat jan Muri is nu een man van tegen de zeventig,
  aan schrijver goed bekend; Samak of beter Sama s , een achterkleinzoon van de
  Samak boven bedoeld, is een jonge man van goed in de twintig en TIWJn kan
  de oude moeder van mijn informant Sinji zich nog goed herinneren als Kanazanger uit haar jeugd. (Bijd;r. K.I. Deel 106, p. 11).
  39) Vgl. vers 851 en 980.
  40) Waarschijnlijk houdt de naam Tembmuang Tenggiling verband met de
  boven gegeven overlevering omtrent een tenggiling of schubdier als eerste Kemazanger.
  41.) Deze jongere toevoegsels vallen echter niet uit de toon van de oudere.
   Het is niet, zoals A. J. N. Richards opmerkt over de Iban's: "The newer versions
  are getting more and more difficult to dissect since they are becoming c1uttered
  up with machine-guns and aeroplanes, electric wires and (by now, no doubt)
  atomic bombs" (The Migrations of the Ibans and their Poetry l.c. p. 83).
  19
  
  of lagu, ook wel gaja, wijze van voordracht, genoemd, n.m. die van
  Kumpang Patih, een kampong in de midden-Belitang, aan de Marian,
  welke wijs als de oudste geldt, en die van Kelampai in de boven-Ajak,
  waar tegenwoordig Djuangi als de meest bekwame Kana-zanger bekend
  staat. Sinji, zelf ook een bekwame zanger, nadert meer tot de trant
  van Dj uangi 42).
   Bij de vertaling hebben we getracht zó letterlijk te vertalen, dat
  tevens de leesbaarheid recht zou worden gedaan. Zo hebben we ook
  getracht de dikwijls zeer vrije syntactische zinsbouw zo goed mogelijk
  in de vertaling te laten uitkomen 43). Natuurlijk zijn we niet aan het
  gevaar ontkomen nu eens tekort te doen aan de letterlijkheid en dan
  weer aan de leesbaarheid. Ook bleek het in de loop van zulk een lang
  gezang moeilijk konsekwent te blijven. Zo hebben we b.v. aanvankelijk
  getracht de vele bloemrijke namen en titels te vertalen, hetgeen nu
  42) Behalve het zingen van kana, bekarna, kennen de Mualangers nog een
  viertal andere vormen van gezangen n.m. bedjuru, waarin de oorsprong van alles
  wordt bezongen en de alleroudste adat;
  parntjung, vooral gebruikt bij het
  oogstfeest; menjan.gai en timarng behorend tot het koppensnellersfeest. Vroeger
  was men gewoon vóór het bekarna eerst een half uuctje te bedjuru. Evenwel zijn
  deze vormen zeer weinig meer in gebruik. Persoonlijk heb ik alleen en slechts
  een paar maal ma~n pamjung gehoord. Deze vormen zijn in het gebied van S. Ajak
  en Midden-Belitang verdrongen door bekat/Ia. In de Boven-Belitang zou, naar
  men beweert, bekarna minder bekend zijn en zou men meer de oudere vormen van
  bc&juru en maÏin pamtjung kennen.
  