text: Recensies
  
  667
  
  het eerst is nu in de ondertitel ook een begrenzing in de tijd aangegeven. Het gaat om de eeuw
  van de reformatie. Terecht is het eindpunt in 1620 gelegd. Het proces van de vestiging van de
  gereformeerde kerk sluit pas met de Dordtse synode de fase van opbouw en consolidatie af, en
  indien dat ergens waar is, dan zeker in Utrecht.
  Het boek opent met een inleiding van Woltjer, die het pleit voert voor een kerkgeschiedenis,
  waarin de gewone gelovige centraal staat. Zij zal moeten vragen wat, maar vooral ook hoe hij
  geloofde, en ze zal dienen te onderzoeken hoe belangrijk—dus misschien ook, hoe onbelangrijk
  — dat geloof in zijn dagelijks leven geweest is.
  Toetsen we aan dit program de tien artikelen die het eigenlijke corpus van de bundel uitmaken,
  dan lijken ze bij oppervlakkige beschouwing geen van allen aan deze criteria te voldoen. Toch
  zou zo'n conclusie voorbarig zijn. Hoe moeilijker de vragen die we aan de geschiedenis willen
  stellen, hoe meer de noodzaak zal rijzen van een indirecte benadering.
   Een goed voorbeeld levert het artikel van Abels en Van Booma. Het geeft aan de hand van een
  viertal momentopnamen (1590, 1593, 1601-1602 en 1606) een overzicht van de geestelijke
  voorgangers, die toen op het Utrechtse platteland werkzaam waren. Met opzet kiezen ze voor
  een algemene term, niet voor pastoors of predikanten, omdat lang niet bij alle personen dat
  verschil zo duidelijk te maken is. De auteurs onderscheiden zes groepen, variërend van contrareformatorisch tot calvinistisch. Strikt genomen gaat zo'n artikel dan alleen over de clerus. Maar
  het draagt tegelijk kennis aan die juist bij de door Woltjer voorgestane benadering niet gemist
  kan worden. Hoe zullen we ooit de gewone gelovige leren kennen, als we ons niet bewust zijn
  van de verschillen in de aard en kwaliteit van zielzorg en prediking?
  Het zou te ver voeren als we die samenhang bij elk artikel in het licht wilden stellen. Broeyer
  geeft in een tweede inleiding een overzicht van de inhoud, waarin alle artikelen kort staan
  samengevat (14-17). Het is beter de lezer daarnaar te verwijzen, dan Broeyers resumé nog eens
  in uiterst geconcentreerde vorm te herhalen. Het is ook beter dat elke geïnteresseerde zelf naar
  de bundel grijpt, als hij in de kerkgeschiedenis belang stelt.
   Met opzet zeg ik niet: de Utrechtse kerkgeschiedenis, want de kerkelijke crisis van de zestiende
  eeuw heeft zich in alle provincies afgespeeld. Nagenoeg elke vraag, die hier voor stad of
  provincie Utrecht wordt beantwoord, kan men eveneens stellen voor ieder ander gewest. Laten
  de bronnen daar een antwoord toe, dan biedt het Utrechtse geval nuttig materiaal ter vergelijking. Zijn er niet zulke goede bronnen als bij voorbeeld Pegel tot zijn beschikking had voor het
  onderzoek van de prediking in de Utrechtse katholieke kerken, dan kunnen de artikelen van deze
  bundel des te beter dienst doen om ons te helpen aan aanvullende hypothesen naar wat voor
  historisch onderzoek niet langer grijpbaar is. Daarom is het ook zinvol per regio te exploreren
  welke mogelijkheden er bestaan, en wat de ene provincie aan de andere kan leren. Het is dan ook
  te hopen dat de vierde verzameling niet de laatste zal blijven.
  A.Th. van Deursen
  G. Oestreich, Antiker Geist und moderner Staat bei Justus Lipsius (1547-1606). Der Neustoizismus als politische Bewegung, Nicolette Mout, ed. (Schriftenreihe der historischen Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften XXXVIII; Göttingen: Vandenhoeck &
  Ruprecht, 1989, 247 blz., DM68,-, ISBN 3 525 35938 1).
   Zonder enige twijfel kan de in 1978 gestorven Gerhard Oestreich tot de toonaangevende
  historici van de Bondsrepubliek Duitsland worden gerekend. Zijn oevre beslaat een brede
  thematiek, en of het nu gaat om de geschiedenis van het absolutisme, of om wat in Duitsland zo
  fraai Verfassungsgeschichte heet, steeds weer heeft Oestreich bijgedragen aan innovatieve
  
  668
  
  Recensies
  
  interpretaties. In dit opzicht spant Oestreichs langdurige onderzoek naar de wortels van de
  Brandenburg-Pruisische kuituur zeker de kroon. In een reeks van publikaties, bijvoorbeeld te
  vinden in de bundels Geist und Gestalt des frühmodernen Staates. Ausgewählte Aufsätze
  (Berlijn, 1969) en Neostoicism and the early modern state (Cambridge, 1982) heeft Oestreich
  betoogd dat het neostoicisme de grondslag bood voor de politieke cultuur van het ze ventiendeeeuwse Brandenburg-Pruisen. De wortels van typisch Pruisische waarden zoals discipline,
  rationalisme, gehoorzaamheiden standvastigheid moeten volgens Oestreich in het Nederlandse
  humanisme van de late zestiende en de vroege zeventiende eeuw worden gezocht. De held van
  Oestreichs interpretatie is de Brabander Justus Lipsius, die met name gedurende zijn hoogleraarschap te Leiden van 1578 tot 1590 de grondslag voor het neostoicisme heeft gelegd. Van centrale
  betekenis zijn De Constantia in Publicis Malis uit 1584 en Politicorum, sive civilis doctrinae,
  libri sex uit 1589.
  Aan de basis van Oestreichs opvattingen stond zijn manuscript Antiker Geist und moderner
  Staat bei Justus Lipsius (1547-1606) dat in 1954 door de 'Philosophische Fakultät' van de
  Berlijnse Freie Universität als Habilitationsschrift werd aanvaard, en nu, posthuum, door
  Nicolette Mout op voorbeeldige wijze is uitgegeven.
   Oestreichs Habilitationsschrift bestaat uit drie delen. In het eerste deel biedt Oestreich een
  korte levensschets van Lipsius, een karakterisering van het klassieke stoicisme en een grondige
  analyse van De Constantia. Het tweede deel is aan Lipsius Politica gewijd, terwijl het laatste
  deel niet alleen poogt het neostoicisme in zijn historische context te karakteriseren, maar tevens
  een eerste overzicht geeft van het succes van Lipsius' politieke theorie in het zeventiendeeeuwse Europa.
  In de interpretatie van Oestreich vormen De Constantia en de Politica tezamen de kern van de
  neostoicijnsche politieke theorie. In De Constantia wordt het ideaal van de deugdzame
  onderdaan geformuleerd, die zich ten dienste stelt van de politieke gemeenschap en daarbij
  uitblinkt in rationaliteit, verantwoordelijkheidsbesef, gehoorzaamheid en beheersing. De Politica
  schetst het ideaal van de deugdzame vorst, die excelleert in justitia, dementia, benevolentia,
  auctoritas en vooral prudentia, daarin ondersteund door al even deugdzame politieke en
  militaire raadgevers. Tezamen bieden beide werken volgens Oestreich een invloedrijke philosophia practica, die met name voor de ontwikkeling van de moderne, op absolutistische leest
  geschoeide staat van grote betekenis is geweest. Het Europese absolutisme vond, zo stelt
  Oestreich, 'in der Neostoa eine seiner kräftigsten weltanschaulichen Wurzeln: das verantwortliche persönliche Regiment des Herrschers, die unbedingte Unterordnung der Untertanen und
  die militärische Macht des Staates sind die Zeitgemässe politische Form einer philosophischen
  Gedankenwelt' (71).
  In latere studies, zoals Calvinismus, Neustoizismus und Preussentum en Politischer Neostoizismus und Niederländische Bewegung in Europa und besonders in Brandenburg-Preussen
  heeft Oestreich de invloed van het neostoicisme in Europa in het algemeen, en in Brandenburg
  in het bijzonder, nader onderzocht. De kern van zijn interpretatie bleef daarbij ongewijzigd.
  Steeds weer benadrukte Oestreich het belang van de 'Nederlandse beweging', zoals hij het
  humanisme van Lipsius en zijn leerlingen placht te omschrijven, als het theoretische fundament
  van de absolutistische moderne staat.
   Zowel in de West- als Oost-Duitse geschiedschrijving is Oestreichs interpretatie gemeengoed
  geworden, zoals hijzelf in één van zijn laatste artikelen terecht mocht concluderen. Toch zijn er
  in de loop der jaren redelijk wat vraagtekens gesteld. Zo mag worden betwijfeld of Lipsius
  daadwerkelijk een conceptie heeft ontwikkeld van de 'moderne staat', een begrip dat op zichzelf
  natuurlijk al problematisch genoeg is (was Brandenburg-Pruisen als staat 'moderner' dan de
  
  Recensies
  
  669
  
  Republiek?). In veel opzichten staat Lipsius' Politica nog sterk in de traditie van de humanistische vorstenspiegel. Zo is de discussie van de gewenste deugdzaamheid der militaire en
  politieke raadgevers onderdeel van een veelomvattende analyse der vorstelijke prudentie. Het
  mag betwijfeld worden of het hier, zoals Oestreich beweerde, gaat om een staat in de zin van een
  relatief autonome machtsstructuur à la Weber. Lipsius lijkt de raadgevers veeleer nog in
  traditionele zin tot het vorstelijk patrimonium te rekenen; zijn analyse van hun deugdzaamheid
  past dan ook voortreffelijk in de humanistische traditie van studies der raadgevers.
  Een ander punt van kritiek betreft de originaliteit van Lipsius' renaissance der stoa. Zoals
  Nicolette Mout in haar inleiding constateert, hebben recente studies van onder meer William
  Bouwsma en Quentin Skinner op de grote betekenis van het stoïcisme voor het politiek denken
  der renaissance in het algemeen gewezen. In het licht hiervan moet de vraag naar het 'nieuwe'
  van Lipsius' neostoicisme opnieuw worden gesteld.
   Tenslotte moet Oestreichs stellige overtuiging dat Lipsius' filosofie de kern van het Nederlandse humanisme vormde, in twijfel worden getrokken. Vooral ook door het werk van Nicolette
  Mout is duidelijk geworden dat de verhouding tussen Lipsius en de Republiek op z'n minst
  problematisch is geweest. Zo had het vertrek van Lipsius uit Leiden in 1590 veel te maken met
  zijn afwijzing van de republikeinse ontwikkeling. Bovendien is de invloed van Lipsius op de
  ontwikkeling van het Nederlands humanisme onduidelijk, al kan men betwijfelen of het terecht
  is humanisten als Grotius, Vossius, Meursius en Heinsius als discipelen van Lipsius te schetsen.
  Veelbetekenend in dit opzicht is het ronduit negatieve oordeel van hun grote leermeester
  Scaliger, die, zoals Oestreich overigens zelfvermeid (152), Lipsius als pedant afdeed.
  In haar inleiding behandelt Nicolette Mout de kritiek op Oestreichs interpretatie overigens met
  veel prudentie. De nadruk ligt op de ontwikkeling van Gerhard Oestreich als historicus en op
  de voortgang van zijn Lipsiusstudies. De editie van het Habilitationsschrifi zelf is voortreffelijk.
  In menig opzicht overtreft Mouts editie het oorspronkelijke manuscript. Zo zijn stijlfouten
  gecorrigeerd, citaten en literatuurverwijzingen waar nodig gecorrigeerd en zijn er een nieuw
  notenapparaat en een nieuwe bibliografie ontwikkeld. Het resultaat is een editie waarmee
  Oestreich posthuum eer wordt bewezen.
  M. van Gelderen
  J. G. J. van Booma, J. L. van der Gouw, ed., Communio el mater Fidelium. Acta des
  Konsistoriums der niederländischen reformierten Flüchtlingsgemeinde in Wesel, 1573-1582
  (Schriftenreihe des Vereins für Rheinische Kirchengeschichte CHI; Keulen: Rheinland-Verlag
  GmbH, Delft: Eburon, 1991, 696 blz., ISBN 90 5166 200 9, (Nederland ), 3 7927 1173 7
  (Duitsland)).
   Historische bronnen worden gedrukt op hoop van zegen. Er bestaan genoeg volumineuze
  uitgaven, die zelden door gebruikers zijn geraadpleegd. De mode spreekt daarin een woordje
  mee. Een goed verzorgde bronnenuitgave vraagt van haar bewerkers veel tijd, en kan dus wel
  eens pas in het licht komen als de wispelturige onderzoekers hun aandacht al weer naar andere
  deelgebieden hebben verplaatst. Het ziet er echter naar uit, dat de aantrekkelijkheid van
  kerkeraadsnotulen als historische bron zich nog handhaaft. Daarom kunnen we dankbaar zijn
  aan de bewerkers van deze uitgave, dat ze aan het corpus van gedrukte notulen thans ook de
  Weselse acta hebben toegevoegd.
  Om twee redenen nemen ze in dat geheel een aparte plaats in. Ten eerste natuurlijk omdat het
  een vluchtelingengemeente betreft. Ten tweede ook, omdat de redactie van deze notulen nu eens
  niet gevoerd is door de plaatselijke predikanten. Het waren de ouderlingen die hier de besluiten.
  