text: Recensies
  
  371
  
  vaarten. Ze meent daaruit te kunnen concluderen dat de wijding van kerken aan bepaalde
  heiligen het werk was van adel en bisdom, de populariteit van bepaalde bedevaartsoorden
  daarentegen een uiting van volksdevotie. Is dat zo? Ook stedelingen bouwden kerken en stadsbesturen legden straffen op in de vorm van bedevaarten. Zij komen in het verhaal van mevrouw De Kroon niet voor. De studie van Van Herwaarden over strafbedevaarten ontbreekt
  trouwens onder de door haar gebruikte literatuur. En waarom schrijft zij dat in Holland het
  Bavo-patrocinium geheel ontbreekt (185) om twee regels verderop aan het Haarlemse
  patrocinium van Bavo te releveren? Kortom, ook deze studie lijkt nog in een beginstadium te
  verkeren. Beide artikelen steken enigszins af bij de voorgaande die wèl van grote vertrouwdheid
  met het onderwerp getuigen. De bundel is overigens zeer geslaagd en hij is bovendien aantrekkelijk geïllustreerd.
  J. A. Kossmann-Putto
  
  W. Paravicini, ed., Hansekaufleute in Brugge, I, Die Briigger Steuerlisten 1360-1390, K. Krüger,
  ed. (Kieler Werkstücke. Reihe D: Beiträge zur europäischen Geschichte des späten Mittelalters
  II; Frankfurt am Main [etc]: Peter Lang, 1992, 227 blz., DM 64, ISBN 3 361 44760 4). G.
  Asmussen, Hansekaufleute in Brügge, II, Die Lübecker Flandernfahrer in der zweiten Hälfte
  des 14. Jahrhunderts (1358-1408), W Paravicini, ed. (Kieler Werkstücke. Reihe D. Beiträge
  zur europäischen Geschichte des späten Mittelalters IX; Frankfurt am Main [etc.]: Peter Lang,
  1999, 1024 blz., DM 198,-, ISBN 3 631 31938 X). W. Paravicini, H. Wernicke, ed.,
  Hansekaufleute in Brügge, III, Prosopografischer Katalog zu den Brügger Steuerlisten 13601390, I. Dierck, S. Dünnebeil, R. Rössner, ed. (Kieler Werkstücke. Reihe D. Beiträge zur
  europäischen Geschichte des späten Mittelalters XI; Frankfurt am Main [etc]: Peter Lang,
  1999, 573 blz., DM 148, ISBN 3 361 34735 9).
   De hier besproken boekdelen zijn het resultaat van een onderzoeksproject dat Werner Paravicini,
  momenteel directeur van het Duits historisch instituut in Parijs, voorheen hoogleraar middeleeuwse geschiedenis aan de universiteit van Kiel, over de Duitse Hanze en haar leden heeft
  opgezet in zijn 'Kielse' periode. Vermits een der belangrijkste belangstellingsvelden van Werner
  Paravicini de Bourgondische staat, voornamelijk in de Nederlanden is, ligt het voor de hand
  dat het vooral de naar het westen georiënteerde Hanzevaart is geweest, die zijn belangstelling
  wegdroeg. In de inleiding op een van de besproken delen wordt dit als 'hansische Westforschung'
  omschreven. Het laat-middeleeuwse Brugge was van oudsher, met Novgorod, Londen en Bergen in Noorwegen een der vier Hanzesteunpunten, wat gezien de rol van Brugge als handelsmetropool van West-Europa niet verwondert. Evenmin baart het verwondering dat de Hanzeaten
  vanaf de opkomst van Antwerpen in de vroege zestiende eeuw het zwaartepunt van hun aanwezigheid in de Nederlanden naar de Scheldestad verlegden.
   Over de in Brugge werkzame Hanzeaten was tot voor kort relatief minder bekend dan over
  hun collega's die hun mercantiel geluk in het Balticum of in Scandinavië zijn gaan beproeven,
  elke aanvulling van deze kennis is dan ook meegenomen. Het minste dat van de groep rond
  Werner Paravicini kan gezegd worden, is dat ze niet erg spaarzaam met middelen en inzet is
  geweest. Het heeft er alle schijn van dat binnen de kortste keren de achterstand inzake kennis
  over het Brugse Hanzekantoor zal zijn weggewerkt, of wellicht in een voorsprong zal zijn
  omgezet. Naast de hier aan de orde zijnde drie forse boekdelen, wordt nog meer aangekondigd
  (de doctoraten van Anke Greve en van Renée Rößner bijvoorbeeld). Of een en ander ook een
  
  372
  
  Recensies
  
  efficiënt aanwenden van onderzoeksmiddelen impliceert, is een ander aspect; ik kom daar nog
  op terug. Laten we eerst de aan de orde zijnde publicaties in volgorde van verschijnen bespreken.
   Zoals wel meer het geval is met historisch onderzoek, ligt een toevalstreffer aan de start van
  de hele onderneming, die steeds verder uitdijt. In 1985 bezochten Werner Paravicini en een
  groep medewerkers en studenten in het kader van een excursie het Brugse stadsarchief, waar
  ze met een lijst van Hanzekooplieden die vrijgesteld waren van indirecte belastingen (hoofdzakelijk assizen op wijn en bier) in de stadsrekeningen van de tweede helft van de veertiende
  eeuw werden geconfronteerd. In totaal gaat het om 1820 naamvermeldingen, die op circa 1020
  individuen betrekking hebben in de periodes van 1360-1382 (de terugkeer van de stapel der
  Hanze naar Brugge en begin van de 'Gentse oorlog') en van de jaren na de oorlog tot aan
  omstreeks 1390, wanneer de stapel andermaal verlegd werd (ditmaal naar Dordrecht). Het zijn
  deze gegevens die de 'bewerkte editie' uitmaken in het eerste deel (uitgegeven door Klaus
  Krüger) van de hier aan de orde zijnde reeks. Ze bevatten, naast de lijsten van de betrokken
  Hanzekooplieden, de omvang van de fiscale vrijstellingen, de producten waar ze betrekking
  op hebben (bier en wijn, waarbij de vraag rijst of 'mede' in de stadsrekeningen zo automatisch
  met bier gelijk te stellen is als de uitgevers op pagina 18 het voorstellen; een meer gedetailleerde studie van de Brugse stadsfinanciën zou hier uitsluitsel kunnen geven, het onuitgegeven
  doctoraat van Mcrlevede, VUB, wordt in dit verband niet aangehaald), en verder tekstfragmenten
  waarin de namen zijn opgenomen van andere fiscaal vrijgestelden, doorgaans behorend tot de
  grafelijke of hertogelijke omgeving of tot de clerus, en van de Brugse gastheren waar de
  Hanzeaten hun fiscaal vrijgestelde drank consumeerden of aankochten. Op dit alles volgen
  indices: een index van 'Oosterlingen', zo worden de Hanzeaten in de bronnen omschreven, en
  van Vlamingen (waarom de twee niet samen in een index konden, ontgaat mij) en een index
  van andere 'vrijgestelden' (waarbij natuurlijk weer, ten dele, andere Vlamingen, die het criterium voor een andere index vormen...), die hier en niet in de teksteditie zelf worden geïdentificeerd. Op zich kan deze niet erg consequente indeling van de indices vragen oproepen, men
  kan bovendien ook de vraag stellen of het wel aangewezen is om namen en gegevens uit de
  Vlaamse regio volgens eigen inzicht uit te geven, en niet de terzake geldende regels van de
  Koninklijke commissie voor geschiedenis (die deze onder meer op de Brugse stadsrekeningen
  heeft toegepast, ed. C.  van Werveke en anderen helemaal niet zo zeker meer of de vermelding van 'parisis' munten
  aan het einde van de veertiende eeuw in Vlaanderen nog steeds betrekking heeft op de Franse
  munt (19)? Is hier niet sprake van Vlaamse muntslag en van een onderdeel (een twaalfde) van
  de Vlaamse munt?
  Tot slot nog een fundamentelere opmerking: wat is uiteindelijk de bedoeling van deze uitgave, die op zich verdedigbaar is, wanneer dezelfde ploeg amper zeven jaren later een belang-
  
  Recensies
  
  373
  
  rijk deel van deze gegevens herneemt in een ditmaal meer uitgebreid prosopografisch dossier
  (deel 3 van de hier besproken publicaties)? Ongetwijfeld hebben de betrokkenen zich deze
  vraag ook gesteld: het lijkt mij een bijna pervers uitvloeisel van de logica die vele subsidiërende instanties hanteren: resultaten tot elke prijs op korte termijn, zoniet dreigt de subsidiekraan te worden dichtgedraaid. Wat telt is dat de bevoegde commissie op tijd een stapel bedrukt papier te zien krijgt, waarna ze zich in grote voldaanheid over het volgende item op de
  agenda kan buigen? Indien dit de realiteit is, dan dreigt hier toch een gevaar: nog afgezien van
  het feit of alles in druk geven heden ten dage nog de beste oplossing is, waar ligt de meerwaarde van het vlug uitgeven van direct aan de bron gelieerde gegevens (wanneer de bron op
  zich niet wordt uitgegeven), zonder een grondige voorstudie van de omstandigheden waarin
  de bron tot stand is gekomen, zonder een zo exhaustief mogelijke identificatie van de betrokken personen? In deel 3, de door Dierck, Dünnebeil en Rößner uitgegeven prosopografische
  cataloog van de in Brugge in dezelfde jaren actieve Hanzeaten, wordt in de inleiding geklaagd
  dat ondanks 'herkuleischen Anstrengungen' toch over een ontgoochelend gering aantal
  Hanzeaten (amper 397 op de 1020 individuen die in de lijsten van Krüger opduiken) meer
  gegevens uit de bronnen naar boven konden worden gehaald, ondanks een doorgedreven onderzoek in onuitgegeven archivalia in Antwerpen, Brugge, Brussel, Berlijn, Hamburg, Köln,
  Lübeck en Stralsund. Was het dan, in het licht van dit resultaat, niet aangewezen om de definitieve, in druk gegeven publicatie uit te stellen en in afwachting van een en ander, een voorlopige versie op electronische drager ter beschikking te stellen? Bovendien kan de vraag worden
  gesteld of verder onderzoek in bijvoorbeeld Engelse archieven niet extra gegevens boven water kan brengen? In het geval van Hanzeaat nr.  Een andere benaderingsmogelijkheid biedt het volgende deel in de reeks: de studie, in 1996
  in Kiel als dissertatie voorgelegd, door Georg Asmussen van de uit Lübeck afkomstige en op
  Vlaanderen handel drijvende Hanzeaten. Ook hier wordt de lezer met een wel erg lijvig boekdeel geconfronteerd waarbij een erg lijvige prosopografische cataloog hoort, die zowat 750
  pagina's in beslag neemt. Het grote verschil met de voorafgaande edities ligt hierin dat niet
  wordt uitgegaan van een bron (Krüger), van een met andere bronnen bijgewerkte lijst op basis
  van nog steeds dezelfde bron (Dierck c.s.), maar van een vraagstelling. Asmussen bestudeert
  in de context van de stedelijke samenleving van Lübeck die Hanzeaten die op Vlaanderen
  handel dreven, in de tweede helft van de veertiende eeuw (1358-1408). Aan bod komen zowel
  hun activiteit in Vlaanderen, commercieel en institutioneel in het kader van de Hanzekolonie
  in Brugge, als het netwerk op het thuisfront: woonst, investeringen, familie en cultureel-religieus optreden in Lübeck zelf. Andermaal wordt het geheel afgesloten met een cataloog (161
  individuele nummers) waarin notities voorkomen met de volgende elementen: identificatie,
  familiebanden, juridisch statuut, verblijfplaatsen, ambten, lidmaatschap van corporaties, economisch, institutioneel en privé optreden, 'memoria' (culturele en religieuze manifestaties).
   Echt verrassend zijn de bevindingen niet: de op Vlaanderen actieve Hanzeaten behoren, in
  tegenstelling tot hun collega's die pelsen uit de Baltische ruimte of haring uit Scandinavië
  aanvoerden, tot de betere kringen, die ook erg intens met politieke contacten begaan waren. De
  
  374
  
  Recensies
  
  vertegenwoordigers uit Lübeck (goed voor zowat een kwart van de totale Hanze-handel met
  Vlaanderen) bekleedden ook een proportioneel groot aandeel in de bestuursfuncties in het
  Hanzekantoor in Brugge. In tegenstelling tot andere groepen van buitenlandse handelaren huwden ze slechts bij uitzondering in een Brugse familie in (op pagina 155 worden enkele voorbeelden gegeven, het is niet verwonderlijk dat ze vooral met de Brugse paternostermakers
  relaties aangingen)
  Eens terug in Lübeck manifesteerden de 'Vlaanderenvaarders' zich ook als een relatief homogene groep, 'people who eat and dance together' zoals een bevlogen pionier van de
  prosopografische methode het ooit omschreef. Ze woonden relatief gegroepeerd in de betere,
  lees: duurdere, buurten van Lübeck, huwden in sterke mate onder elkaar en traden voor elkaar
  als uitvoerders van testamenten op. Asmussen verwondert er zich over dat de Vlaanderenvaarders
  in Lübeck geen eigen broederschap hebben opgericht, iets wat hun collega's in Hamburg bijvoorbeeld wel deden. Maar misschien was hun sociale homogeniteit en integratie al zo ver
  gevorderd, dat ze uitgerekend dit niet nodig hadden? Dit relatief bescheiden, maar door de
  omvang van de bronnen al vlug uitgedijd onderzoek, toont de rijkdom aan van de noordelijke
  stedelijke cultuur en van de bronnenreeksen, waarvan er enkele relatief recent na een decennialang verblijf in Sovjetdepots terug in Lübeck zijn aanbeland. Ook inzake administratieve cultuur vertonen de Noord-Duitse Hanzesteden intrigerende gelijkenissen met hun voormalige
  Vlaamse handelspartners.
   Tot besluit dient te worden opgemerkt hoe vlug, in de context van een relatief gunstige conjunctuur en de hernieuwde belangstelling voor een herontdekte geschiedenis, met inzet van
  moderne middelen vooruitgang kan worden geboekt, ook op het terrein van de laat-middeleeuwse sociaal-economische geschiedenis. Of dit ook aanleiding dient te geven tot een vlug
  publikatieritme, is evenwel de vraag. Een en ander had vermoedelijk op een economisch meer
  verantwoorde wijze via electronische dragers aan het relatief beperkte geïnteresseerde publiek
  ter beschikking kunnen worden gesteld. De uitgegeven tekstfragmenten bevatten immers nogal
  wat overbodige gegevens. Waarbij dient opgemerkt dat de alternatieve optie ook een behoorlijk kostenplaatje heeft: alle gegevens die hier worden voorgesteld blijken, volgens de inleiding, in Dbase IV te zijn opgeslagen, een variant van databasebeheer die ook in sterke mate
  door de tand des tijds is aangetast en waarvoor een regelmatig up-to-date brengen aangewezen
  is. Over zin en onzin van bronnenpublicaties is al heel wat inkt gevloeid, het is een niet bedoeld neveneffect van deze publikaties om het debat nog maar eens aan te zwengelen. In
  afwachting dat ooit een bevredigende oplossing uit de bus komt, ben ik stiekem uiteraard erg
  tevreden naar deze forse boekdelen te kunnen teruggrijpen, ze bestaan nu eenmaal.
  Marc Boone
  
  T. van Bueren, W. C. M. Wüstefeld, Leven na de dood. Gedenken in de Late Middeleeuwen
  (Turnhout: Brepols Publishers, 1999, 280 blz, ƒ69,90, ISBN 2 503 50942 8).
   Museum Catharijneconvent in Utrecht hield zich rond het jaar 2000 bezig met de vraag: is er
  leven na de dood? Deze catalogus verscheen naar aanleiding van de millenniumtentoonstelling
  'Leven na de dood. Gedenken in de Late Middeleeuwen' en was een initiatief van Truus van
  Bueren, verbonden aan de Universiteit van Utrecht. Op de tentoonstelling waren voorwerpen
  te zien die toonden op welke wijze in Nederland gedurende de vijftiende en zestiende eeuw de
  doden via zogenaamde memorietafels in de gebeden van de gelovigen werden herdacht.
  