text: Recensies
  
  99
  
  begeleiden van zo'n vijftien proefschriften, de vakbeoefening richtinggevend beïnvloed.
   Voor zijn zestigste verjaardag verzamelden M. Spies en J. Jansen twaalf van Grootes' belangrijkste studies en completeerden die selectie met een bibliografie. Als criterium bij de keuze
  gold dat men Grootes in ieder geval aan het woord wilde laten over de vijf reuzen uit de
  zeventiende-eeuwse canon (Hooft, Vondel, Huygens, Cats, en natuurlijk Bredero, naar wie
  altijd Grootes' bijzondere belangstelling is uitgegaan en die hier tweemaal vertegenwoordigd
  is). Naast elk van deze zes bijdragen is vervolgens een naar benadering vergelijkbare studie
  geplaatst, over een poeta minor of een ondergeschoven genre. In de inleiding belicht redacteur
  Jansen de gekozen bijdragen als exemplarische stadia in Grootes' wetenschappelijke ontwikkeling. Onderzoek van de sociale functie van literatuur is bij alle diversiteit een constante in
  zijn oeuvre. Het gaat hem steeds om de verbanden tussen tekst, lezer en werkelijkheid. Wat
  zijn de wisselwerkingen? Welke externe, maatschappelijke factoren bewerkstelligen dat de
  letterkunde zich voortdurend vernieuwt?
  Historici kunnen hier veel van hun gading vinden. In vrijwel elk artikel is het begrip 'historische kennis' gethematiseerd, zowel onze huidige kennis van de Gouden Eeuw, als het inzicht
  dat zeventiende-eeuwers zelf hadden in hun eigen tijd en hun voorgeschiedenis. Het openingsartikel, Grootes' inaugurele rede uit 1980, toetst Ariès' stelling dat de adolescentie pas in de
  achttiende eeuw werd 'uitgevonden', aan het opiniërende werk van Jacob Cats. Via duidelijk
  afgebakende theoretische redeneringen en met zorgvuldig tekstonderzoek wordt de conclusie
  bereikt dat Cats en Ariès niet helemaal compatibel zijn. Het concept 'adolescentie' past in een
  visie van de menselijke ontwikkeling als een autonoom proces. Bij Cats is de mens allerminst
  autonoom, maar ingebed in Gods plan met de wereld. Wie de jeugdige driften kanaliseert en in
  het huwelijk laat uitmonden, voegt zich naar de scheppingsorde. Grootes' eindoordeel is typerend: 'Deze discrepantie tussen toen en nu maakt dat we soms op onze vragen een antwoord
  krijgen, dat met die vragen in een zekere spanning blijft staan' (23).
   Als rechtstreekse historische bron is literatuur weliswaar ongeschikt, maar toch kunnen
  literatuurhistorie en mentaliteitsgeschiedenis, mits op verantwoorde wijze beoefend, elkaar
  over en weer verrijken. In een ander artikel, 'Zeventiende-eeuwse literatuur als bron van historische kennis', vraagt de auteur het zo: 'Interessanter dan het of is het hoe: onder welke voorwaarden en binnen welke grenzen leveren literaire teksten bruikbare informatie voor andere
  historici dan literatuur-historici?' (131). Hij geeft er een genuanceerde uitwerking aan, met
  een gevoelige antenne voor de esthetische functie van een poëtische tekst.
  Zoals gezegd is de schrijver geïnteresseerd in literaire processen van productie en receptie.
  Daar is de band tussen materiële werkelijkheid en poëtische verschijningsvorm hecht en herkenbaar. Twee van de mooiste hoofdstukken in dit boek gaan over de relatie tussen het historisch meetbare en de veranderingen in het literaire systeem: 'Het jeugdig publiek van de 'nieuwe
  liedboeken' in het eerste kwart van de zeventiende eeuw' en 'De bestudering van populaire
  literatuur uit de zeventiende eeuw'. Beide demonstreren bij uitstek de kwaliteiten van Grootes'
  werk: veelzijdig, verrassend, en vernieuwend.
  Arie Jan Gelderblom
  
  K.-Kl. Weber, Johan van Valckenburgh. Das Wirken des niederländischen Festungsbaumeisters
  in Deutschland 1609-1625 (Dissertatie Hamburg 1993, Städteforschung A XXXVIII; Keulen,
  Weimar, Wenen: Böhlau, 1995, vi + 214 blz., DM78,-, ISBN 3 412 04495 4).
   Op 29 augustus 1991 werd in het centrum van Hamburg de Johan van Valckenburghbrug ge-
  
  100
  
  Recensies
  
  opend. Met deze naamgeving eerde de stad de ontwerper van de verdedigingsgordel die haar
  in de zeventiende eeuw tot een van de aanzienlijkste vestingen van het Duitse rijk maakte. De
  bemoeienis van Johan van Valckenburgh (±1575-1625) met de nieuwe bevestiging van Hamburg vloeide voort uit zijn aanstelling in 1609 tot militair ingenieur bij het defensieve verbond
  dat een zestal Hanzesteden twee jaar eerder met elkaar was aangegaan. Zijn activiteiten in het
  Duitse rijk beperkten zich echter niet alleen tot het noorden. Zo stelde hij onder andere plannen
  op voorde bevestiging van de Duitse steden die in de Guliks-Kleefse Successieoorlog (16091614) door Maurits waren bezet en vervolgens een Staats garnizoen hadden gekregen. Hoewel
  Johan van Valckenburgh vanaf 1609 ook in de Republiek als militair ingenieur actief bleef, lag
  zijn werkterrein toen voornamelijk in Duitsland. Samen met zijn leermeester Johan van Rijswijk was hij de eerste die daar op grote schaal het vestingbouwsysteem toepaste dat zich in ons
  land tijdens de opstand tegen Spanje had ontwikkeld. Hoe hij hieraan inhoud gaf, staat beschreven in de in 1995 verschenen dissertatie van Karl-Klaus Weber.
  Het hoofdbestanddeel van het boek vormen de drie hoofdstukken waarin Weber, voor elke
  stad apart, de werkzaamheden van Johan van Valckenburgh heeft weergegeven. De lokale
  archieven die hij in het kader van zijn onderzoek raadpleegde, leverden voor het merendeel
  van de gevallen helaas slechts een beperkte hoeveelheid gegevens op. Door deze feiten te
  combineren met de informatie die voor een eerdere en een latere periode uit stadsplattegronden
  naar voren komt, heeft Weber toch veelal een redelijk afgerond beeld weten te construeren.
   Dat kaartmateriaal heeft hem ook ten dienste gestaan bij zijn beschrijving van hetgeen er op
  grond van Van Valckenburghs ontwerpen is uitgevoerd.
  Uit de hierboven genoemde hoofdstukken komt duidelijk naar voren dat het werk van Johan
  van Valckenburgh heel wat meer omvatte dan het ontwerpen van nieuwe vestingwerken. Na
  zich een idee te hebben gegeven van de bestaande toestand van de verdedigingsgordel rond de
  stad formuleerde hij allereerst een aantal maatregelen om de bedreigde punten in zo kort mogelijke tijd en met de eenvoudigste middelen te beveiligen. In een later stadium stelde hij
  plannen op voor de algehele vernieuwing van de vestingwerken. Bovendien bereidde hij de
  werkzaamheden voor en hield hij nauwgezet toezicht op de bouwactiviteiten. Deze gefaseerde
  aanpak stelde hem in staat om op verschillende plaatsen tegelijk bouwprojecten te laten uitvoeren. De hierboven geformuleerde taakinhoud komt in grote lijnen overeen met hetgeen
  Westra hierover schrijft in zijn in 1992 verschenen dissertatie over de Nederlandse militaire
  ingenieurs in de periode 1573-1604, een studie die overigens nergens in het boek van Weber
  wordt genoemd.
  In het afsluitende gedeelte van het boek gaat Weber uiteraard mede in op de betekenis van
  Van Valckenburgh voor de steden waarin hij werkzaam was. Hij komt daarbij tot de conclusie
  dat in de steden waar zijn bouwplannen volledig werden uitgevoerd, zoals in Bremen, Hamburg en Lübeck, zijn inspanningen inderdaad vruchten hebben afgeworpen. Dankzij de grote
  defensieve kracht die hun nieuwe vestingwerken uitstraalden, bleven zij voor langere tijd veelal
  gevrijwaard van oorlogshandelingen, wat hun handelsactiviteiten zeer ten goede kwam. Weber
  wijst hierbij nog op de grote verdienste van Johan van Valckenburgh om in zijn bouwplannen
  ook voorstellen te doen voor een gefaseerde uitvoering van het omvangrijke en kostbare werk.
   Daardoor leverde de financiering minder problemen op en waren de stadsbesturen sneller geneigd om met de plannen in te stemmen. Voor Bremen en Hamburg bood de vernieuwing van
  de verdedigingsgordel op de langere termijn ook economische voordelen. Met de aanleg van
  de nieuwe omwalling werd in deze beide steden het te bebouwen areaal aanzienlijk vergroot,
  waardoor zich hier gemakkelijk meer inwoners konden vestigen en de bedrijvigheid verder
  toenam.
  Recensies
  
  101
  
  Sprekend over Van Valckenburghs betekenis komt Weber automatisch terecht bij degenen die
  een grote invloed op diens ontwikkeling als ingenieur hebben gehad. Hierbij noemt hij onder
  meer prins Maurits, met wie Van Valckenburgh tijdens zijn tussentijdse verblijf in de Republiek regelmatig overleg voerde over zijn werkzaamheden in Duitsland. Onder de geniale
  kwaliteiten die de auteur de prins toedicht, noemt hij diens grote deskundigheid op het terrein
  van de vestingbouw. Weber geeft Maurits echter op dit punt te veel eer. Hij was weliswaar
  goed in de versterkingskunst onderlegd, maar heeft op een ervaren ingenieur als Van
  Valckenburgh geen grote invloed kunnen uitoefenen. Zoals uit verschillende voorbeelden in
  het boek blijkt, heeft zijn leermeester Johan van Rijswijck dat beslist wel gedaan.
  Dankzij de gedegen studie van Weber is de kennis omtrent de geschiedenis van de Nederlandse vestingbouw op een belangrijk punt uitgebreid. Het boek zou bovendien goed model
  kunnen staan voor een studie naar de Duitse loopbaan van Johan van Rijswijck.
  J. P. C. M. van Hoof
  
  J. W. Veenendaal-Barth, ed., met medewerking van V. L. Vree, Particuliere notulen van de
  vergaderingen der Staten van Holland 1620-1640 doorN. Stellingwerff en S. Schot, V (Rijks
  geschiedkundige publicatiën, Grote serie CCXXVIII; 's-Gravenhage: Instituut voor Nederlandse geschiedenis, 1995, xi + 689 blz., ƒ140,-, ISBN 90 5216 080 5).
   Het is bijzonder verblijdend dat de delen van deze belangrijke bronnenuitgave (zie BMGN,
  108 (1993) 484-486) zo snel na elkaar van de drukpers blijven rollen; deel IV verschijnt binnenkort, deel V ligt nu voor ons. Dit deel bevat de notulen van twaalf zittingen van de Staten
  van Holland, verspreid over ruim twee jaar. Stellingwerff, de pensionaris van Medemblik, die
  zowel korte als uitvoerige aantekeningen maakte, was gelukkig bijna altijd van de partij; Schot,
  de pensionaris van Purmerend, die alleen beknopte notulen vervaardigde maar de essentie van
  de zaak regelmatig beter weergaf, liet de helft van de zittingen aan zich voorbijgaan. Het
  belangrijkst zijn de gedetailleerde notulen van de twee extraordinaris zittingen van de Staten
  van Holland in oktober en november 1632 over de onderhandelingen met de Zuidelijke Nederlanden, waarover niets is te vinden in de gedrukte resoluties. Het gebrek aan geheimhouding
  deed zich hierbij wederom pijnlijk gevoelen (552 vlg.). Men moet in de gaten houden dat de
  notulen van de pensionarissen niet altijd dezelfde strekking hebben en niet altijd dezelfde
  slotsom uit het beraad trekken; dit kenschetst de wanordelijkheid van de besluitvorming. Men
  moet daarom niet blind op de notulen varen en deze constant met de gedrukte resoluties vergelijken.
   De jaren 1631 -1632 waren bewogen jaren voor de Republiek in het algemeen en voor Holland in het bijzonder. De financiële problematiek bleef zitting na zitting het overleg domineren, al steeg de nood nooit zo hoog als in de jaren 1620. De twee belangrijkste kwesties die
  verder voortdurend op het tapijt verschenen waren de zeezaken en de vredesonderhandelingen. De Staten van Holland waren zich er zeer goed van bewust dat de Duinkerkers in deze tijd
  enorme afbreuk deden aan de Hollandse handel en dat velen het water tot de lippen was gestegen; ruim een derde van de koopvaarders die op Frankrijk voeren zou in 1630 door de kapers
  zijn genomen (156). Het gejeremieer dat de zeezaken er 'soo desolaet' voorstonden (262)
  vormt dan ook een basso continuo bij het beraad. Alle deliberaties geven echter blijk van
  onmacht en onwil voldoende geld voor het zeewezen op tafel te leggen en de Duinkerkers
  effectief te bestrijden. De Staten van Holland konden en wilden zelf niet genoeg geld ter be-.
  