text: Ulenspiegel 1350-1950?
  Over het Anthroponiem
  en de "Ulenspiegel-Klankwet"
  Tevens proeve van historisch-vergelijkend
  taalo_n derzoek volgens de methode der homoniemisch-synoniemische schakels
  door Dr Jos. DUPONT
  
  1. Waarom de naam tot nu toe onverklaard bleef -
  
  Plan en methode van onderzoek
  Onder de geleerde studies over het duits volksboek
  van 1515, en de daarop berustende Ndl. bewerking van
  circa 1519 - een rudis indigestaque moles ! - heeft het
  anthroponiemisch probleem (men mag wel zeggen raadsel)
  dat de naam Ulenspiegel stelt, sedert lang een voorname
  plaats bekleed.
  Dat probleem is in feite van groter belang dan men zou
  vermoeden. Het wil mij inderdaad schijnen dat de verder
  voorgestelde oplossing ervan in allernauwst verband staat
  met verschillende -andere vragen der Eulenspiegelforschung,
  als daar zijn : heeft de held werkelijk geleefd, is zijn grafsteen met inschrift authentiek, waar en wanneer ontstond
  het Hgd. volksboek, werd het, ja of neen, naar een Ndd.
  origineel bewerkt?
  Op die vragen heb ik, in een afzonderlijk artikel, ver
  
  70
  
  JOS. DUPONT
  
  schenell' in De Vlaamse Gids (1) , voorlopige antwoorden
  voorgesteld, die ver afwijken van de gangbare meningen,
  en tot een hernieuwd onderzoek aanzetten. De stof van
  dat artikel viel buiten het kader van deze Handelingen ;
  omgekeerd kon daar niet worden ingegaan op het zuiver
  taalkundig probleem, dat nu hier ter sprake komt. De
  twee studies vullen elkander aan; maar met enkele, korte,
  herhalingen heb ik het hier volgende taalkundig gedeelte
  toch zo trachten op te stellen, dat het ook op zichzelf een
  geheel vormt.
   Er bestaan een rond dozijn verschillende verklaringen
  van de naam Ulenspiegel, wat al dadelijk doet denken
  aan de overvloed van geneesmiddelen, die men aanprijst
  voor een hopeloze z·i ekte. Dat alle tot nu toe aangewende
  pogingen werkelijk hopeloos waren, is te wijten aan de
  volgende twee oorzaken : 1° met de "vanzelfsprekende"
  vooropstelling dat "der erste Bestandteil einwandfrei feststeht" - zo bijv. Krogmann (2) - hebben alle zoekers in
  de samengestelde naam een, ook samengestelde, zinnebeeldige betekenis ·gezocht, waartoe de tekst van het
  volksboek toch hoegenaamd geen aanleiding gaf ; 2° niemand heeft vermoed dat het eerste bestanddeel ûlen een
  (1) Ulenspiegel 1350-1950 ? Over het volksboek en zijn auteur , de
  held en diens naam. De Vlaamse Gids, Nov. 1950. Een dagbladartikeltje dat de v iering van het zesde eeuwfeest te Mölln (Holstein)
  aankondigde, was voor mij aanleiding om een, voor meer dan
  t:wintig jaar verzamelde, documentatie over de klankevolutie
  wî > û, waarbij ook de naam Ulenspiegel te pas kwam, te ordenen
  met het oog op publicatie. De navorsingen die voor die naam nodig
  bleken, hebben mij verplicht . de voornaamste werken en artikels.
  over het volksboek te doorlopen. Een ongezocht gevolg hiervan
  was dat ik mij heb laten v~rleiden tot een Jubileum-lezing over
  het volksboek, op de pleno:v ergadering van de Znl. Maatschappij
  voor Taalkunde en Geschiedenis van 7 Mei jl. Het artikel in D e
  Vl. Gids is een om- en bijgewerkte versie van die lezing, welke in
  mijn oorspronkelijke bedoeling niets anders zijn moest dan een
  omlijsting van de anthroponiemisch-taalkundige studie.
  (2) Zie kapittel V.
   ULENSPIEG EL
  
  1350-1950?
  
  71
  
  ouder wîlen voortzette, om de eenvoudige reden dat geen
  enkele Hist. Gr. voorbeelden, of zelfs maar één enkel
  voorbeeld geeft van de klankovergang wî > û, die zowel
  in het Engels en Ndl. als in het N dd. voorkomt. Deze
  lacune is wel gedeeltelijk te wijten aan de uitzonderlijke
  polysemie en bimorfie van germ. hwîló, evenals aan de
  onvoldoende aandacht die tot nu toe geschonken werd
  aan de zinfonetiek als woordscheppende kracht, maar
  zij vindt haar voornaamste oorzaak in de dwang der
  Ausnahmslosigkeit (1).
   (1) Het lijkt mij overbodig, en het zou ook onbegonnen werk
  zijn, de bestaande verklaringen van de naam Ulenspiegel te weerleggen. Over de meest beruchte, echt "uilespiegelse" interpretatie
  handelt N° 21. Een nieuwe (Ulenspiegel = Krugspiegel), verschijnt
  in het eerstvolgend nummer der Leuv. Bijdragen, waar ze gevolgd
  wordt door een weerlegging van mijn hand. Een volledig overzicht
  van al wat voorgesteld werd, gaven, ieder met een nieuw eigen
  voorstel, "\:V. KROGMANN, Ulenspiegel, Ndd. Jb., LVIII-LIX,
  1932-33, p. 104-114 en G . F. LuSSKY, Was bedeutet der Name
  Ulenspiegel ? in Z. f. D. Phi1., LXIII, 1938, p. 235-251. De verklaringen van deze auteurs worden weerlegd in kap. V van deze
  studie. In hun inleiding op de herdruk van het Ndl. Volksboek,
  Antwerpen, 1948 (Klass. Galerij, N° 42) gaven L. DEBAENE en
  P. HEYNS, p. xx-xx1 een zeer beknopte opsomming der bekende
  hypothesen. Op p. xx1-xx1v verdedigen deze auteurs ook een eigen
  opvatting van het traditioneel type, nl. ,,uil in spiegel", wat zou
  betekenen dat de schalk met zijn oorspronkelijke tekening - dus
  niet met die van de grafsteen noch die van de oudste prenten
  (zie verder II), maar met een zuiver hypothetische oudere, waar
  de uil in de spiegel getekend was - tot de gefopten zei : ,,kijk,
  gij domme uil, in deze spiegel; dan zult ge er uw zelfgenoegzame
  tronie in zien!". Die tekening, als uitgangspunt voor de naam,
  zou dan van vóór 1350 moeten dateren, aangezien de naam dan
  reeds geattesteerd is. En die Uilenspiegel van vóór 1350 moest
  dan ook reeds de schalk van het minstens 150 jaar jongere volksboek zijn. In feite is de held van het volksboek een creatie van
  zijn auteur, waarmee de Ulenspiegel van 1350 niet veel meer dan
  de naam gemeen had. Het is een anachronisme hem de gepostuleerde uitroep toe te schrijven; de veronderstelde tekening is vóór
  1350 ondenkbaar, en er bestaat ook. geen enkele aanleiding om
  haar bestaan te postuleren, dan juist de . .. voorgestelde interpretatie van de naam. Maar het voornaamste argument tegen de
  verklaring is het, door heel de volgende studie bewezen, feit dat
  -er bij zijn ontstaan in 't geheel geen u i l aanwezig was in de naam.
   72
  
  JOS. DUPONT
  
  Wij zullen eerst, met de gegevens van het volksboek,
  aantonen dat de naam Ulenspiegel geen tweeledige, zinnebeeldige, maar een globaalmetaforische benaming is, en
  dat hij oorspronkelijk een boeknaam op -spiegel was.
  Daarna zullen we, met een groot aantal voorbeelden, de
  klankevolutie wîl > ûl bewijzen, waaruit als corollairvolgt dat het eerste lid van de te ontraadselen naam wel
  degelijk uit wîlen kán ontstaan zijn.
  Dit hoofddeel onzer studie zal bestaan uit twee onder-afdelingen : de eerste brengt een overzicht van het woordmateriaal, en terloops de verklaring van een aantal woorden
  en gezegden, die geen afzonderlijke monografie eisen; de
  twede brengt, in een serie korte monografieën, de verklaring der woorden en gezegden, die in het materiaaloverzicht alleen konden worden gesitueerd.
  Daarop volgt dan een hoofdstuk, waarin wordt aangetoond dat Ulenspiegel effectief op *wîlenspiegel teruggaat :
  de bewijsvoering steunt op, in het materiaaloverzicht verspreid liggende, gegevens, die ons toelaten te bevestigen,
  resp. met grond te vermoeden, dat de naam Ulenspiegel
  een aantal equivalenten gehad heeft, te weten (Till) von
  Utzen, (Niel.) von Wyle, (Till) van Kalm, (Joh. en Arnd),
  van Lunen, welke, om als dusdanig begrijpelijk te zijn,.
  een primitief *wîlenspiegel postuleren.
  Een volgend hoofdstuk, eigenlijk een supplement overhistorische fonetiek, met een serie etymologieën, waaruit.
  blijkt dat de klankovergang niet alleen heeft plaats gehad.
  in ûl < wîl, maar ook wî tot û herleid heeft in andere
  gevallen, moet wegens beperkte ruimte uitgesteld worden"
  Het opstel besluit dan met een beknopt overzicht derresultaten en een woord over de doelstelling.
  Ik wil er · hier uitdrukkelijk op wijzen dat het klankhistorisch gedeelte van deze studie staat in het teken der
  
  ULENSPIEGEL. 1350-1950?
  
  73
  
  "Lautforschung ohne das Leskiensche Axiom" zoals die
  uitstekend, alhoewel natuurlijk onvolledig, geschetst werd
  door En. HERMANN in zijn boek Lautgesetz und Analogie (1),.
   maar dat ik de daarbij aanknopende beschouwingen"
  waartoe deze studie om zo te zeggen dwingt, in andere
  samenhang hoop te verwerken.
  De werkmethode in het wîl > ûl gedeelte berust op een
  eigen opvatting van de semantische evolutie, die gezien
  wordt als een steeds onberekenbare opeenvolging en wisselwerking van homoniemische en synoniemische schakels (2).
  Door de tussenkomst van een of meer, per se paralogische,
  homoniemenverwisselingen ontstaan in de semantische
  keten woorden en gezegden, die a posteriori met geen
  enkele redelijke begripsassociatie kunnen verklaard worden. Om de oorsprong van dergelijke, door mij verder
  (1) EDUARD HERMANN, Lautgesetz und Analogie, Abh. Ges.
  Wiss. Göttingen Phil.-Hist. Kl. N. F., XXIII, 3, 1931. Zie vooral
  p. 42, § 28 en p. 4 7 vlg. Wat p. 38, § 24 over homonymie geboden
  wordt, is voor beduidende aanvullingen vatbaar.
  (2) Een rationeel ingedeelde semantiek zou m. i., behalve een
  algemene inleiding, twee volkomen gelijkwaardige boeken moeten
  bevatten, het ene onder de titel Homonymie of Vorm-analogie"
  het andere onder die van Synonymie of Begrips-analogie. Een
  derde boek moet dan gewijd worden aan de wisselwerkingen van
  Homoniemen en Synoniemen. Onze gangbare semantiek heeft.
  feitelijk alleen het boek synonymie uitgewerkt, dat ze zo niet
  noemt, omdat het woord synoniem zijn synchronische bijnuancevan vóór de tijd der historische taalstudie heeft behouden, en
  daardoor stilistisch en didactisch belast is. Over de homonymiekregen we tot nu toe niet meer dan enkele disparate, veelal sceptisch-medelijdende opmerkingen, omdat het universeel én groot
  belang van dit taalverschijnsel niet werd ingezien, of zelfs uitdrukkelijk ontkend.
   Dat is een nawee van de normatieve logica, die - trots alle
  affirmatie van het tegendeel - de taalwetenschap blijft beheersen"
  terwijl het taalleven alleen door de natuurlijke. logica, d. i. de
  analogie, beheerst wordt. Zolang men als een onbesproken dogma
  zal geloven dat de geest van de gedachte uitgaat, en niet van haarinkleding, het woord, terwijl de spraakmakende mens in feitezowel van het klankcomplex uitgaat als van zijn inhoud, zolang·
  zal er geen kans zijn om tot een helder en volledig inzicht te komen"
  noch van de taal, noch van ons hele geestesleven in al zijn uitingen.
  74
  
  JOS. DUPONT
  
  pseudo-figuurlijk genoemde, woorden en gezegden te ontdekken moeten we de weg der ontwikkeling in omgekeerde
  richting afl.egg~n, d. i. de successieve synoniemen en
  homoni~men terugvinden, die van eindpunt tot uitgangspunt voeren.
  Men heeft in de etymologie steeds als pro bant aanvaard
  één rechtstreekse synonymie, en in veel gevallen neemt
  men ook wel een successie van twee, licht divergerende,
  synoniemen aan om een bepaalde betekenis te verklaren.
  Bij de gepostuleerde opeenvolging van drie of meer synoniemische stadiën vervluchtigt de overtuiging, omdat de
  mogelijke, occasionele synoniemen veelvuldig zijn. De
  steeds vlottende inhoud der taaltekens ontneemt aan een
  ietwat lange synoniemische keten alle houvast.
   Die vinden we wel in de homoniemen, omdat hier één
  enkel, in klankgehalte strict bepaald, teken tegelijk twee
  semantische waarden moet bezitten, waarvan de ene bij
  het voorafgaande, en de andere bij het volgende, volkomen
  disparate, stadium moet aansluiten. Aan dit uiterst nauw
  omschreven vereiste kan, in één bepaalde taalperiode en
  taalstreek, praktisch nooit meer dan één enkel klankcomplex voldoen. Waar we een dergelijke mijlpaal met
  Janushoofd kunnen planten, en er aan weerszijde de loshangende schakels op adequate wijze aan kunnen vasthechten, krijgt de getekende ontwikkeling een zo hoog
  coëffi.cient van waarschijnlijkheid, dat ze in feite als
  volkomen zeker mag aanvaard worden.
  Slechts bij enkele der behandelde gezegden leek het mij
  nuttig en nodig de keten met haar schakels expliciet te
  tekenen. Die voorbeelden volstaan om een duidelijk inzicht
  te geven in de evolutie, zoals ik ze zie, en tevens in de
  gevolgde werkmethode.
  Die methode versmaadt geen enkel der traditionele hulpmiddelen, zij voegt er alleen maar een nieuw bij, dat
  
  ULENSPIEGEL
  
  1350-1950?
  
  75
  
  echter een heel speciale eigenschap bezit : het kan op
  gewaarborgde wijze de lacunes onzer documentatie aanvullen, en de historische taalstudie in zekere zin emanciperen van de slavernij der "Belegstellen", die er schuld
  aan is, dat ontelbare taalkundige raadsels onopgelost
  blijven (1).
   Voor meer bijzonderheden over het, steeds uniforme,
  ;schema der homoniemenverwisseling A = [B = B'] = A 2 ,
  waaruit de overbruggende factor B = B' spoorloos kan
  verdwijnen, en waarvan dikwijls alleen A 2 overblijft, moet
  ik de lezer verwijzen naar mijn uiteenzetting in de Hande~
  Jingen van 1949, p. 245-254, mijn daar p. 243 geciteerde
  ·vroegere studies, en mijn artikel "Woordkaarten en Homoniemenstudie" in het Feestalbum L. Grootaers, Hl50,
  
  .II. Het anthroponiem Ulenspiegel is een globaalmetaforische benaming .- Het was oorspronkelijk
  een boeknaam op -spiegel
  De enige plaats waar ons iets expliciets wordt mede_gedeeld over de naam van de held, is de 4oste hist. (2).
  Nadat hij 'snachts het hele gereedschap van een smid,
  die hem voor 't lapje gehouden had, aaneen gesmeed had,
  trok UI. er 'smorgens vroeg stikem vandoor. Alvorens hij
  _ging schuiven, tekende hij iets op de deur "ein antlit d3
  .sieht als ein ül". Immers "IDenspiegel het dis gewonheit :
  ·wa er ein büberey thet, da man in nit kant (1519 : oder
  .seinen namen wusst), da nam er kreiden oder kolen, und
  .malet über die thür ein üle und ein spiegel, und schrieb
  -darüber zu latin: hic fuit. "
  (1) Zie ook de drie laatste alinea's van N° ll.
  (2) Over de 19cte hist., waarin men ook een zinspeling op de naam
  _gezien heeft, zie III, N° 5.
   76
  
  JOS. DUPONT
  
  Daar de smid niet kon lezen, haalde hij er de pastoor
  bij. Die had vroeger op de latijnse school zeker Ulenspiegelgrappen beleefd, waarvan de auteurs aldus tekenden en
  wist er het fijne van. ,,D3 bedüt so vil als : hie ist Ulenspiegel gewesen" zei de geniepigerd, en hij verweet de smid
  olijk hem niet op tijd geroepen te hebben, zodat hij ook
  eens de schalk had kunnen zien, over wie ... hij al zo veel
  had horen vertellen ! ,,Hoe kon ik U zeggen wat ik zelf
  niet wist" antwoordde nors de smid, die niets vermoedde
  van pastoor's guitigheid, ,,und nimpt die kolquest, und
  wischet das über der thüren uss, und sagt : ich will keins
  schalks wappen an meiner thüren ha ben".
  Datzelfde wapen in een_ speciale combinatie, door de
  slotprent bevestigd, nl. ,,ein eul und einen spiegel den dieeul in den klowen het" beitelt men dan - volgens de
  95ste hist., die blijkbaar een secundair bijlapsel is - op
  Ulenspiegels grafsteen. En we vinden het in identische
  combinatie, maar nu als kopstuk van een soort burleske
  wapenstandaard, op de titelprent van het Ndl. volksboek
  van circa 1519.
  De tekening die de smid in zijn - door de auteur gewilde ! - naiefheid, en die het, zeker apocriefe, grafschrift
  opzettelijk-burlesk als wapen beschouwt, is natuurlijk niets
  anders dan een, aposteriori verzonnen, rebus-interpretatie
  van de reeds lang te voren bestaande naam : Ul en spiegel
  hic /uit= Ulenspiegel is hier geweest, dat heeft U UL
  gelapt. Voor de verklaring van de naam brengt die tekening precies zoveel bij als bijv. de denkbare wapens "een
  drijftol onder een groene boom", ,,een springende aal",.
   ,,een speld en een doorn" zouden bijbrengen voor de verklaring van de resp. familienamen Tollenboom, Springael
  en Speldoorn, of ook het rebusraadsel ,,(een) boon apart',.
  voor die van de naam Bonaparte, namelijk hoegenaamd
  niets.
  ULENSPIEGEL
  
  1350-19501
  
  77
  
  Zoals normaal in rebus-tekeningen, een modaliteit van
  het woordspel, werd ook in deze beeldschrift- of rebushandtekening, ieder bestanddeel van de naam moedwillig
  verwisseld met een homoniem, dat per se geen , zinnebeeldige betekenis hoeft te hebben, en er in veruit de
  meeste gevallen ook hoegenaamd geen heeft.
  In casu identificeerde men het eerste lid met zijn etymologisch homoniem Mnd. ûl = uil, en het twede met zijn
  semantisch homoniem spiegel, toiletvoorwerp, terwijl noch
  dit voorwerp, noch de vogel uil met de oorspronkelijke
  bestanddelen bedoeld werden.
  Ulenspiegel was, zoals ik verder zal trachten te bewijzen,
  de regelrechte voortzetting van een ouder *wîlenspiegel,
  woordelijke vertaling van Speculum · Otiorum, d. i. facetiarit,m, (met wîle = otium, in de betekenis scherts, grap,
  die eigen is aan zijn fonetisch doeblet Mnl. gîle), benaming van een collectie fabulae otiosae, kortswijlige anecdoten en boerden (1).
  Een boekje met de gepostuleerde titel kan in Nedersaxen, · speciaal in het Brunswijkse, werkelijk bestaan
  hebben, al is daar, voor zover ik zie, niets over bekend (2).
  Daarin had dan nagenoeg ieder historietje zijn eigen,
  meestal nameloze held ; maar van iemand die graag met
  ( 1) Fabulae otiosae werden reeds veroordeeld door het . Penitentiale Egberti (8ste e.) en door de Capitula ad Presbyteros van
  Hincmar (9de e.).
  (2) Het dorp Kneitlingen, waar volgens het volksboek Ul.
   geboren werd, ligt aan de zuidwestrand van een heden nog bestaand uitgestrekt woud, de Elm genaamd. In het volksboek heet
  dat woud Melme, uit in dem elme (cf. talrijke m-prosthesen van
  die .soort in plaatsnamen, Z. f. d. Ma., 1919, p. 68). Aan de overzijde van de bergachtige woudstreek ligt Helmstedt, op ongeveer
  30 km. ten 0. van Brunswijk. In Helmstedt werd in 1248 een
  latijnsè stadsschool opgericht, de eerste en gedurende de hele
  13cte eeuw de enige in het Brunswijkse. Was het gepostuléerde
  Speculum Otiorum misschien in die school ontstaan? Cf. EM.
  MICHAEL, Geschichte des Deutschen Volkes, II, p. 419, waar werken
  geciteerd worden die mij ontoegankelijk zijn. Zie echter p. 140.
  78.
  JOS. DUPONT
  
  historietjes uit dat boek, of met andere van dezelfde soort
  uitpakte en ze aantrekkelijk wist te vertellen, kon men
  dan zeggen : hij is een echte wilenspiegel.
  Hier hebben we m. i. de verklaring van de in 1335 opduikende, en nog veel later, op ver~chillende plaatsen in
  Nederduitsland geattèsteerde persoonsnaam, natuurlijk
  zuivere toenaam, maar die, zoals iedere toenaam, als een
  soo1·t familienaam kon dienen, in de onvaste zin die dat
  begr.ip toen had.
  Eetst veel later, denkelijk rond 1483, en waarschijnlijk
  in Zuid-Duitsland, is een geestig auteur, die het woord
  Ulenspiegel én als boeknaam én als toenaam kende, op
  de gedachte gekomen, aan de disparate helden van een
  collectie door hem verzamelde korte boerden de uniforme
  naam Ulenspiegel te geven. Diezelfde man heeft dan ook
  aan zijn factum de, zeer oppervlakkige, vorm van een
  biografie gegeven, wat hem verplichtte het geheel af te
  ronden met enkele historietjes over geboorte en kinderjaren
  en over het einde van zijn held.
   Bedoeld auteur was waarschijnlijk een in Zuidduitslandstuderende of docerende Nedersaxer. Mogelijk is het dat
  hij alleen stof en gegevens verstrekte aan een zuidduitse
  vriend, die dan de eigenlijke opsteller was. Maar het ontstaan van het volksboek is op zichzelf een heel probleem,
  dat al enorm veel inkt heeft doen vloeien, en waarop ik
  niet verder mag ingaan, daar het mij hier alleen te doen
  is om de naam.
  Om de hypothese Ulenspiegel < wîlenspiegel te bewij zen, moeten we de twee bestanddelen van het woord
  afzonderlijk onderzoeken. baar het eerste een taalkundig,
  fonetisch en semantisch, probleem op zichzelf stelt,
  reserveren we het voor de volgende kapittels, en beschouwen dus eerst het bestanddeel -spiegel.
  De naam Ulenspiegel is uniek in zijn soort; er bestaat
  
  ULENSPIEGEL 1350-1950?
  
  79
  
  geen twede anthroponiem op -spiegel ; maar we vinden,
  zowel in het Mnl. en Mhd. als in het Mnd. talrijke andere
  composita met dit twede lid. Alle zijn namen van boeken:
  Saxenspiegel, Vorstenspiegel, Lekenspiegel, K rankenspiegel,
  e. a. meer. Van toen de H. Augustinus rond 427 een verzameling voorschriften uit de Bijbel Speculum noemde tot
  op heden, heeft het woord lettergewrochten aangeduid, die
  de vorm van collecties vertoonden. Het jongste voorbeeld,
  dat mij, in een prospectus, onder de ogen kwam, is de
  Bomenspiegel voor de Wandelaar door W. LECLERCQ
  van 1949.
  De meeste van die boeken waren natuurlijk van didaktische aard en behelsden voorschriften, zedelessen, leerrijke
  geschiedenissen. Zo, behalve de reeds geciteerde, bijv. nog
  het Speculum Ecclesiae van Huoo VAN ST. VICTOR
  (J.2de e.), het drieledige, encyclopedische Speculum Majus
  van VINCENT VAN BEAUVAIS, waarvan een deel door
  MAERLANT bewerkt werd in zijn Spiegel Historiael, het
  Speculum Juris van GuILL. DuRAND, beide van de 13cte e.~
  Le Myreur des Histoires van JEAN n'OuTRE-MEUSE
  (J.4cle e .).
   In vele tientallen overwoog het anekdotisch, ka,rakter :
  zo reeds in het Speculum Regum van GoDFR. VAN VITERBO
  (1183), in Le Mireur du Monde, beter, ook bij ons, bekend
  onder de titel Des Coninx Summe (orig. 1279), in de Mnl.
  Spiegel der Bonden (14de e.). Een loutere collectie anekdoten was het enorme Speculum Exemplorum, dat in 1481
  in Duitsland gedrukt werd, maar zeker veel vroeger in hs.
  verspreid was. Zelfs de Rozenroman stond bekend onder
  de naam Spiegel der Minnen.
  De titel dekte ook al vroeg satirische dingen, die zo
  gemakkelijk als het exempel overhelden naar grap en
  boerde. Zo reeds in de 12cte e. het Speculum Stultorum van
  NIGEL WIREKER, en in de 14cte Le Miroir de Mariage van
  
  80
  
  JOS. DUPONT
  
  EusTACHE DESCHAMJ>S. BRANT's Narrenschijf van 1494
  kreeg van de auteur zelf (Vorrede v. 31) de ondertitel
  Narrenspiegel, nauw verwant met *wilenspiegel (zie III,
  N° 5 en p. 142, noot).
  Zoals alle werken van belang in de M.-E., waren de
  meeste Specula over heel West-Europa verspreid, en vele
  kenden een grote populariteit. Het meest verspreid was
  wel het Speculum Humanae Salvationis, dat waarschijnlijk
  opklimt tot de 13cte e., en waarin talrijke vertellingen uit
  de gewijde geschiedenis, de klassieke oudheid en de volksoverlevering verwerkt werden (1).
  Een ongelooflijk succes viel ook ten deel aan de Kerstenspiegel van DIRK VAN MUNSTER, een soort Catechismus
  met anekdoten, die ook bij ons verspreid was en o. a.
  in 1477 in het Ndd. gedrukt werd.
  In Nederduitsland kende men behalve de vier in het
  begin geciteerde Spiegels en enkele der verder aangehaalde,
  nog talrijke boeken met die titel, zoals men o. a. kan zien
  in W. STAMMLER's Geschichte der Ndd. Litteratur (2). De
  veronderstelling dat in het Brunswijkse, vóór 1335 een
  Specitlum Otiorum bestaan heeft ,is dus zeer plausiebel.
   Reeds LAPPENBERG had, in de inleiding op zijn Ulenspiegel-uitgave van 1854 de vraag gesteld of de naam niet
  op één lijn te stellen was met Saxenspiegel en dgl. Maar
  hij antwoordde zelf negatief, omdat hij niet inzag hoe een
  boektitel tot bijnaam voor een individu, kon worden, en
  omdat hij niets wist aan te vangen met het eerste lid,
  (1) Oudste bekende text van 1324. Over dit "nicht genügend
  erforschte" boek, dat met de Biblia Pauperum verwant is, cf.
  EMIL MICHAEL, Geschichte des D. Volkes, II, p. 115-116.
  (2) W. STAMMLER, Geschichte der Ndd. Literatur, Leipzig, 1920,
  p. 39-45. Voor het Mnl. cf. J. VAN MIERLO, Beknopte Geschiedenis
  van de Oud- en Middelnederlantse Letterkunde, Brussel, 1941,
  o.a. p. 107-108, 137, 204, 206, 208.
  ULENSPIEGEL
  
  1350-1950?
  
  81
  
  waarvan de betekenis uil voor hem buiten alle twijfel
  stond.
  · De eerste moeilijkheid werd hierboven opgelost, de
  twede moeten we nu uit de weg ruimen, door te bewijzen
  dat in het eerste bestanddeel van Ulenspiegel niet de
  vogelnaam ûl steekt, maar een homoniem ûl uit *wîle =
  scherts, grap.
  III. Het eerste bestanddeel van Ulenspie~el ontstond
  uit wîlen - Bewijsmateriaal : uil en zijn synoniemen - De homoniemen van uil en hun synoniemen (1)
  1° Eerst bij het slot dezer studie zal de lezer inzien
  
  waarom hier een zo uitvoerig overzicht moest gegeven
  worden van het woordmateriaal, dat samen de, in de titel
  aangeduide, semantische massa vormt. Het feit dat ik
  het, op zichzelf onbeduidend, Uilenspiegel-raadsel ondergeschikt heb aan een hogere doelstelling, is daar slechts in
  uiterst geringe mate verantwoordelijk voor. Alleen reeds
  de direct op Ulenspiegel betrekkelijke, zowat overal verspreide, synonymie wîle = lûne eiste praktisch de zelfde
  uitvoerigheid.
   Het overzicht werd opgesteld met het oog op al de mij
  bekende, tot nu toe niet of verkeerd verklaarde woorden
  en gezegden, die rechtstreeks of onrechtstreeks met de
  -e quatie uul = wîl een adequate interpretatie krijgen. Er
  zullen mij natuurlijk wel enige woorden en gezegden van
  die soort ontsnapt zijn, en mijn overzicht maakt dus geen
  aanspraak op volledigheid. Zoals het hier volgt, is het op
  zichzelf reeds zeer leerrijk. Het vestigt o. a. de aandacht
  ( 1) De lezer die alleen belang stelt in de verklaring van de naam
  Ulenspiegel, wordt dringend verzocht dit hoofdstuk en N° 11
  tot 20 van het volgende over te slaan.
  -6
  
  82
  
  JOS. DUPONT
  
  op een vijftal tot nog toe onopgemerkte gevallen, waar de
  zinphonetiek als woordscheppende factor optreedt; het
  toont aan hoe oneindig veel rijker en ingewikkelder de
  semantische ontploóiing geweest is dan haar uitgangspunt
  en eindpunt laten vermoeden, en het ondermijnt zeer diep ·
  de, als een onbesproken dogma gevestigde, opinie, dat de
  geest van de gedachte uitgaat en niet van haar inkledingr
  het woord.
  Van de talrijke, onverwachte, verklaringen, die in afzonderlijke kleine monografieën op dit overzicht volgenr
  zouden de meeste, ieder afzonderlijk, op veel scepticisme
  stuiten. Zij krijgen hun bewijskracht vooral door de massa.
  waarvan ze deel uitmaken : en dat ook was een voorname
  reden om tot een zo uitvoerig overzicht te besluiten.
  2° Tegenover Ohd. (h)iuwila, Mhd. (h)iuwel; iule, Hgd~
  Eule en het verb. Ohd. hiuwilón, hiulón, Hgd. heulen"
  waarbij Limb. ul en hulen, wenen, staan Ohd. Os. hû·wo"
  Mhd. (h)ûwe(l), ûle, Ags. ûle, Eng. owl, Ndd. ûl en het verb~
  Os. hûlón, Meng. houlen, Eng. to howl. Het voorstadium
  van Mnl. (h)ule, u1û en (h)ulen kan zowel û als iu gehad
  hebben. Het Nederrijns kent ûl en ul, zoals te verwachten
  in een overgangsdialect.
   Het Straatsburgs Volksboek van 1515 schrijft ül of iile,.
  en in de 19cte en 95ste hist. (wsch. bijlapsels) eul; maar
  het heeft steeds, ook met minuskel Ulenspiegel. De samensteller verstond ûl als eule, maar die vorm was vreemd aan
  zijn streektaal, en hij behandelde Ulenspiegel opzettelijk
  als een eigennaam. In taalkundig opzicht is N dd. oorsprong
  van de naam Ulenspiegel het waarschijnlijkst. En daarvan
  maken de Brunswijkse optekeningen van 1335 enz. een,
  praktisch volledige, zekerheid.
  De -ila formaties zijn vr., maar in het Mnl. zijn ule en
  uul m. en dit geslacht komt ook in het Ndd. voor naast
  
  ULENSPIEG EL
  
  1350-1950?
  
  83
  
  het vr. De overgang was wel toe te schrijven aan de nom.
  zonder -e, waarbij zich ook invloed der homoniemen deed
  gelden.
  Als synoniemen dienen hier alleen vermeld : KIL. huyben :
  (zie N° 12), Hgd. Kauz, KIL. lcuytwl (zie N° 20 en p. 88
  noot 1); en Os. hûk (zie N° 19 en 20).
  3° Het voornaamste homoniem van de vogelnaam was
  ûle < wîle, germ. *hwîló f. tijdruimte, tijdstip, uur. In de
  Westgerm. talen had dit woord meestal een archaïsche
  nom. sg. zonder uitgang van het type Os. hwîl, die ook
  als indeclin. voor andere casus fungeerde. De Dat. pl.
  hwîlum, oorspronkelijk bij tijden, bij beurten (zie N° 7)
  werd zeer vroeg adverbiaal gebruikt met de betekenis in
  of van (oude, verleden) tijden, olim, en diende reeds in de.
  middelperiode als adj. indeel. = defunctus.
  Hierbij horen : N dd. Ulenpingsten en zijn door zinfo- ·
  netiek, synonymie en homonymie vervormde var. Op
  Plumenpingsten (zie N° 11 ).
  In pregnant gebruik kwam wîle tot de bet. ,,voor iets
  geschikte tijd" , opportunitas, waarbij, door homonymie en
  synonymie, het gezegde : sijnen huyben weten (zie N° J2).
   4° Het woord wîle bezat verschillende andere nuancen :
  Got. gahweilains was oponthoud pause, rust, Ags. hwil,
  pause, en On. hvîla betekende, zoals het etymologisch
  verwante lat. quies, rust, rustplaats, bed, kooi. Nauw
  verwant zijn de nuancen van Ags. hwîlstycce, time of
  leisure, (Ags. stycce en Mnl. stuc betekenen tijdruimte,
  zoals ook Ofr. piece in pieça), Meng. ihwulen, to have
  leisure, en KIL. w1)le, tempus vacuum, otium (1). We
  ( 1) VERDAM signaleert dat de betekenis otium die KIL. voor
  wi jle opgeeft in het Mnl. niet werd aangetroffen. Die bevestiging
  laat mij sceptisch. Het gaat om een nuance die zeer licht onopgemerkt kon blijven~ In een zinnetje als ic en hebbe daertoe gene
  wi le heeft het woord wel degelijk de betekenis tempus vacuum,
  
  84
  
  JOS. DUPONT.
  kunnen hier twijfelen tussen een pregnant gebruik "vrije
  tijd" en een primitieve betekenis rust, die we hebben in
  de met Germ. *hwîló zo goed als identische stam van
  Lat. tranquillitS < trans-quil-nos, eigenlijk : doorrustig,
  zeer rustig.
  Bij deze betekenissen sluiten aan de gezegden een uiltje
  vangen (rust nemen), hij is uilen gaan vangen (gestorven)
  (zie N° 13), een uil vangen (oponthoud krijgen), to take
  owl, een puistje vangen, Ndd. dar het ne ûle seten, Nê dat
  es en ûl (zie N° 14) en uil, iiilekot Znl. paradijs in de schouwburg (rustplaats, rustkot) (zie N° 16).
  Door verwisseling van wîle (oponthoud) met zijn homoniem 1..vîle = lûne moeten verklaard worden het N dd.
  zeemanswoord Lunen, oponthoud door windstilte, en het
  Mnl. derivaat loente, gebrek aan wind voor de molenaar (1),
  evenals het gezegde op sijn luymen liggen (zie N° 8).
   Wegens de synonymie kalmen = lûnen, windstilte, mag
  men vermoeden dat de in Brunswijk veelvuldig met de
  voornaam Till betuigde naam van Kalm in verband staat
  met de naam Ulenspiegel, zoals we dat zien bij de gebroeders van Lunen, die de bijnaam Ulenspiegel dragen (zie V).
  5° Van de begrippen vrije tijd, rust, poos, (bij KIL. is
  poose, zoals wijle, tempus vacuum, otium) kwam men over
  verpozing, ontspanning . (2), tot de nuancen vermaak,
  otium. Vgl. Je n'ai pas le loisir de = le temps de; Wir haben noch
  Weile zu plaudern ; mit Weile, gemächlich, otiose ; vroeg Nhd.
  weilich, id. Zie ook over pregnant gebruik III, N° 12 sijnen huiben
  weten.
  (1) Van subst. loene? Vgl. Ohd. êwida naast êwa; Mnl. diefte,
  duifte, naast Ohd. diubia; Mnd. tûnete = tûn. Of van een verb.
  *lûnen, = wUen, zich ophouden (zie N° 8 en 9)?
  (2) Got. gahweilains vertaalt aveaiç en dit betekende o. a. verpozing, recreatie. Vgl. ook Mnl. spel = ontspanning, recreatie,
  scherts, jok, grap, en gi lespel, scherts, jok, grap; verder Lat. jocus,
  spel, waaruit ons jok en Eng. joke. Analoog kwam MnL raste, van
  bep. afstand (Mhd. ook, zoals wîle, bep. tijdruimte) over rust tot
  
  ULENSPIEGEL
  
  1350-1950?
  
  scherts, gekheid, grap, streek, die we vinden in het, formeel aan Ofr. guile ontleende, Mnl. gile, en postuleren
  moeten voor vroeg Mnd. en Mnl. wîle, bron van Ofr.
  guile (1 ).
  Dit woord wile, gekheid, grap, hebben we in het _eerste
  lid van *wilenspiegel, waaruit Ulênspiegel. Secundair werden hiermee waarschijnlijk geassocieerd de naam (Niclas)
  von Wyle, en, over een synoniem Uz = grap, de naam van
  Ulenspiegels peter, (Till) von Utzen, terwijl de naam van
  Lunen (niet bijnaam Ulenspiegel) aansluit bij het . onder
  N° 8 besproken wile = lûne, luim (zie V).
   Als simplex werd ûle < wîle vereenzelvigd met zijn
  homoniem ûle = uil : vandaar de uil als attribuut der
  zotheid. Als dusdanig vinden we hem, samen met de · u1eerkat (aap) in de 1 gae historie, waar de schalk weer eens
  woordelijk d. i. woordspelend uitvoert wat men hem bevolen heeft. Hij maakt daar van het hele deeg dat de
  verpozing, vermaak, pret ; Mnl. spacie, temporis spatium d. i.
  wîle, tot genoegen, vermaak, en Hgd. Spass verder tot scherts,
  grap.
  (1) Mnl. 1 gile = wijle is KIL. ghijle, vetus fl.andr. (re)mora.
  Uit mijn overzicht blijkt dat Mnl. 2 gile, scherts hetzelfde woord
  is. Dat wordt bevestigd door Ofr. aller en guile = Oprov. refl..
  demorar, s'amuser. Het begrip wîle = poosje blikt ook door in
  Ofr. guilee, regenvlaag (zie N° 7 : bi wilen = bij pozen, echter
  ook N° 8 in fine). Ook Ofr. guiler, Mnl. gilen, gisten is hoogstwaarschijnlijk niets anders dan rusten, blijkens gijlcupe = · reposoir,
  rustkuip en gijl, bier dat in een twede kuip rusten moet (anders
  Falk-Torp, maar On. gil-leer is wel calque van vroeg-Mnl. *gijlkaer).
  Dat de verschillende nuancen van Mnl. gile niet voor wîle opgetekend werden is wel te wijten aan het feit dat formele doebletten
  de semantische specialisering uitlokken. Bij Mnl. gise = wise bleef
  de identiteit bewaard bij gebrek aan semantische ontplooiing. De
  verhouding w : g, die we ook wel hebben in Mnl. giel, geopende
  hek (Limb. gëles, schertsend voor keelgat) tegenover wiel, gat in
  een dijk (als tertium vgl. Hgd. Schlund), stelt een probleem dat,
  zover ik zie, nog niet ernstig bestudeerd werd. Men kan vermoeden
  dat ook germ. (Kelt.) gîsel oorspr. *wisal voortzet. - Voor differentiëring wegens grafische doebletten zie ook N° 6 over Eng.
   while en wile.-
  
  86
  
  JOS. DUPONT
  
  .bakker hem te verwerken gaf "ytel eulen und meerkatzen" ,
  d. i. niets anders dan dwaze grappen, die hij dan op St. Nikolaasavond te Brunswijk vóór de kerk met goede winst
  verkoopt, tot grote ergernis van de gefopte baas.
  De uil < wile vinden we dan ook als attribuut der zotheid bij schilders en beeldhouwers. Zo bijv. zeer sprekend
  in een terra cotta voorstellend de Zotheid (een vrouw)
  die uilen uitbroedt (1) en op de gravure De Sottebollen
  van P. Vander Heyden naar tekening van P. Breughel
  d. 0. (circa 1560) (2). Hierbij hoort het Wvl. uilig, grappig
  (zie No 8).
  Uit een, als meervoud begrepen, dimin. ûlken < wilken
  stamt waarschijnlijk het jonge Hgd. Ulk, grap, dat met
  die zin eerst rond 1_850 opgetekend werd, en inheems is
  aan de Beneden-Rijn en in Westfalen. Het is blijkbaar id.
  met Mnd. ulk, onheil, dat aansloot bij de pejoratieve
  nuance van Mnl. wile, noodlot (zie wîlsalde onder N° 8).
  Een dimin. uullcen < wilken met de hier bedoelde betekenis werd vervangen door zijn homoniem uulken = vlinder
  in het gezegde een vlinder lcnippen, terwijl in de equivalente
  gezegden een puisje vangen en stukjes draaien het oude
  wîlken vervangen werd door zijn synoniemen puisje en
  stukje, beide = poosje. Zie IV, N° 15.
  Over nog een andere serie tegenhangers van een itiltje
  vangen zie N° 8 en N° 15.
  : ( 1) Catalogus van de Folldore-Tentoonstelling Brussel 1910,
  p. 38 zonder aanduiding van bezitter (Collect. Vanderlinden ?).
   (2) Van Bastelaer, N° 195. Op dezelfde prent liggen overal
  bollen verspreid. Die voorwerpen werden ook langs homoniemischen
  weg tot attributen der zotheid : Fr. jol hoort bij Lat. follis, blaasbalg. Het Mnl. zei daarvoor balch, dat tevens ook bol en blaas
  betekende. Vandaar ook de varkensblaas als wapen op vastenavond. Vgl. KIL. wind bal, follispugilatorius, Halma : windbuil =
  losbol. Omgekeerd werd de boller (donderbus) ook narre genoemd
  {KIL.). In het woord Sottebollen steekt dan bovendien nog een
  bijgedachte aan bol = hoofd (zie p. 144).
  ULENSPIEGEL
  
  1350-1950?
  
  87
  
  Door zinfonetiek vervormd ontmoeten we wile = grap,
  schert&, in het gezegde 't is maar tuil < te wile = Mnl. te
  scherne. En _hetzelfde complex steekt ook, met syntactische verspringing, in iemand op de tuil houden < te wile
  ophouden ( 1).
  6° Naast de betekenis scherts, grap, hebben Ofr. guile,
  Mnl. gile, ook die van list, fopperij, bedrog (2), en die
  nuance domineert in vroeg Meng. wile (1154). Het is dan
  evident dat men dit laatste woord ten onrechte scheidt
  van Ags. huil, waarvan in de zelfde periode (1175), en
  zeker al vroeger, vormen zonder h voorkwamen (3). De
  geëvolueerde betekenis van dit vroege wile mogen we met
  recht ook postuleren voor vroeg Mnl. wile, dat dan wsch.
  ook reeds al de andere nuancen bezat die we vinden in
  Ofr. gu,ile (13de e.) en in het daardoor formeel beïnvloede
  Mnl. gi le (4).
  ( 1) Vgl. om den tuin leiden < te wine ommeleiden, bij de fles
  bedriegen, Mnl. ommeleiden = bedriegen. De tuin, die men als
  c oncept vergeefs poogt- uit te leggen, is van verbalen oorsprong.
  Op meer dergelijke syntactische verspringingen moet ik afzonderlijk terugkomen.
   (2) Zo kwam ook Mnl. lceer = wile, maal, beurt (zie N° 7) tot
  de het. streek, list; en die is ook eigen aan Mnl. strelce = bep.
  afstand, poosje d. i. wile. Van scherts tot bedrog evolueerden ook
  Mnl. boerde en scheren. Ook ganc is maal en list.
  (3) De h van init. hw was reeds lang voor 1150 labiel (Sievers,
  § 217). Buiten Schotland en Northumberland is er sedert eeuwen
  geen spoor meer van over in de uitspraak. Cf. Jos. WRIGHT, Engl.
  Dialect Gr., § 240 en p. 677. Het grafisch onderscheid tussen while
  en wile is een zuiver schoolse distinctie, gemotiveerd door de semantische afstand, die onoverbrugbaar leek (zie p. 85, noot 1).
  Daarmee vervalt, als volkomen objectloos in historische perspectieve, de oude zaag : moet men schrijven to while of to wile
  aw(l,y the time? De grafie wile steunde op to beguile the time ; maar
  dit blijkt nu ook eenvoudig Elen ouder *behwilen voort te zetten.
  De Fra. pseudo-metafore tromper le temps; le chemin, etc. is dus
  ee:n. synoniemische var. van * guiler le temps.
  (4) Op de vraag: werd Meng. wile ontleend aan een voorstadium
  van Ofr. gitile? moet ontkennend geantwoord worden, maar om
  een heel andere reden dan die van het N. E.D. Het daar vermiste
  
  88
  
  JOS. DUPONT
  
  Deze voorstelling vindt steun in het hier te vermelden
  knapuil (l 7de e.), praatje, verzinsel, bedriegerij, een woord
  dat blijkbaar aansluit bij het gezegde een uiltje knappen,
  waarin uil < wile echter van de nuance grap verder was
  gegaan tot list, bedrog (1).
   De nuance bedrog, fopperij heeft ûle < wîle ook wel
  in het N dd. gezegde : De ûle is ja ûtkomen, und het doch
  so'nen dieken Kop! dat een schertsend antwoord is op de
  bemerking : dat zal nooit aan het licht komen !
  Dat Mnl. gilen wel effectief de nuancen van het oudere
  wilen voortzet, zien we ook in gilen, bedelen (2). Dit
  sluit over leeglopen aan bij wile, otium, dat bij KIL. ook
  als vertaling van legaerdij optreedt.
  7° Evenals een aantal andere woorden, die tijdruimte
  
  betekenen, nl. maal, tijd (Eng. time), stonde, pose, werf,
  kwam wile tot de betekenis keer, maal, beurt, KIL. wijle,
  vice, vicem. We vinden die bijv. in Ags. hwilom, Ohd.
  hwilum, Mnl. bewilen ( = betiden, bi waerften, KIL. met
  poosen), te wilen, onder wilen, selc wile, somwilen, die alle
  somtijds betekenen (vgl. sommaels, somstont, selctijt, enz.)
  
  Ofr. *wile heeft wel degelijk bestaan; het steekt in Ofr. pic. wi lbuffe, tromperie, d. i. wi le + bujfe = slag, vgl. Mnl. hem te scherne
  (= wile) slaen, erin lopen, zich bedriegen. Er bestaat dan ook
  hoegenaamd geen reden om met Holthausen in Meng. wile een
  ,,blend" te zien van Ofr. w ile + Ags. wiglian = Ndl. wichelen.
  Meng. wile is eenvoudig identisch met vroeg Mnl. wile, dat de
  bron is van Ofr. guile.
  (1) Voor de formatie vgl. bijv. knapkuit, bierdrinker, en ons een
  pintje pakken. Het Ndd. kent knappûle = Käuzlein. Dat is blijkbaar ontstaan onder invloed van een ûlken knappen, waarin men
  ûlken reeds als vogelnaam verstond. Het is dan waarschijnlijk dat
  ook bij knapkuit een equivalent *een kuit knappen = een uil
  knappen, een rol gespeeld heeft, vgl. KIL. kuytwl, tautologische
  verlenging van *kuit = Hgd. Kauz.
   (2) In het Mnl. Wdb. wordt voor gilen bedelen ten onrechte een
  aparte rubriek aangezet.
  ULENSPIEG:ÊL
  
  1350-1950?
  
  89
  
  en . in dicke wilen = dicmaels, KIL. dickwerf. De nuance
  beurt komt op de voorgrond in bewilen (ook betiden),
  en onderwilen, bij beurten, per vices, vicissim, onderwilinge, verbeurting en KIL. wijlinge, vicissitudo, d. i. beurtverwisseling en ook, zoals onderstondenisse, wisselvalligheid.
  Hierbij hoort het woord (bloem )tuil < bloemen tuil d. i.
  te wile = te male, te gelijk, tesamen, samengebundeld.
  Verder hierbij Mnl. tulen, toelen, de grond bewerken,
  n ' ARSY faire son ouvrage, labourer. In een zinnetje als
  hi doet sinen hof tulen d. i. te wilen = bij pozen (in vrije
  uren?, dan bij N° 4) versprong het verb. hi doet= hi
  bewerkt, tot hulpwerkwoord, zodat men het zinnetje gelijkstelde met hi tuult sinen hof.
  In het gezegde zijnen tuil tuilen heb ben we een secun daire, min of ineer hybried-burleske, combinatie van tuil
  (in 'tis is maar tuil, N° 5) en tuüen = doen.
  Op similaire wijze ontstond het verb. ruilen, dat tot nu
  toe evenals de vorige worden een echt raadsel was. In een
  zinnetje ter wilen geven of lenen kon ter wile gelijk staan
  met ad of in tempus dare, of ook met in vicem dare = mutuo
  dare. Het woord heeft betrekking op de oude modaliteit,
  die men bruikleen noemt, d. i. een lening zonder interest,
  die na verloop van een zekere tijd, normaal een jaar maximum waar het om veldvruchten ging, in natura moest
  worden teruggegeven. We zien die modaliteit wsch. reeds
  doorschemeren in Got. leihwaid, d. i. leent, vertaling van
  date mutuo (Luk. VI, 35).
   Op bruikleen wijst ook KIL. handswijle Fris. vicissim,
  dat blijkbaar een volksetymologische interpretatie is van
  ouder antwile, in de zin van tegenprestatie, zoals die blijkt
  in het archaïsche bi wilen ende antwilen, te vergelijken met
  lage ende wederlage = ruil, uitwisseling.
  Toen ter wilen geven onkennelijk geworden was in ter
  
  90
  
  JOS. DUPONT
  
  ulen geven, verstond men dit, heel natuurlijk, als te rulen
  geven, zoals men bijv. ter isele, naam van de stad à l'isle
  (Lille), verstond als te Risele (Rijsel). Uit het complex
  te rulen geven moest fataal een verb. rulen geabstraheerd
  worden (1).
  Korter bij de oorsprong staat ons ruilebuiten = ruilen,
  uit ter wile > ter ule buten, met het verb. buten, dat eigenlijk eenvoudig uitgeven, dan ook op zich zelf ruilen betekende, vgl. u,tedoen = uitlenen (2).
  De primitieve nuance mutuo van ter wilen blikt door in
  de parafrase ondertussen; immers Os. undar twisk betekent
  onder elkander d. i. mutuo. Bovendien hoort bij *twîsk
  (met lange î) de stam van tuuschen, een ander woord voor
  ruilen, dat evenmin een etymologie bezat.
  8° De altijd kerende, wendende, wervende, wile (ogenblik) was het symbool der verandering, wisseling, wisselvalligheid. Dat werd met een expliciet twede lid uitgedrukt
  _in Got. hweilahwairbs, Ags. hwilwende, Mhd. wîlwërtic,
  kerend, _voorbijgaand, onbestendig als de wîle, en in Ohd.
  hwîliwerbi, onbestendigheid.
  Typisch in dat opzicht was ook de steeds wisselende
  gestalte der maan, die men momentum lunae, Os. *mánodhwîla (maantijd) noemde, en later ook kortweg Mne (zo
  in ieder geval Mhd.). Vandaar Os. manodwîlîn, manodwîlig,
  manodwendig, lunaticus, d. i. stultus, quippe ut luna
  mutatur (Du CANGE).
   Maar men kon het veranderlijke ook uitdrukken met een
  afleiding van het simplex wile : Zo bijv. in Ags. hwilen
  (1) Het spreekt van zelf dat ruilen nu uit de z. g. ui 2 - rommelkast mag verlost worden, waarin meer andere woorden een voorlopig onderkomen hebben gevonden, omdat we nog geen bevredigende geschiedenis der spelling bezitten, en in veel gevallen
  geen bevredigende etymologie.
  (2) Voor het begrip ruilen heb ik een dik dozijn woorden opgetekend, die bijna alle semantische problemen, zoniet raadsels,
  stellen. Wie geeft ons daarvan eens een "begripskaart"?
  
  ULENSPIEG EL
  
  1350-1950?
  
  91
  
  d. i. *hwilîn, transitory, (tegenover unhwilen, eternal en
  :Got. unhweila, onophoudelijk). ·
  Het Wvl. bewaart twee formaties van dit laatste type,
  nl. wijle, d. i. *wîlîn, en wijlig, wielig, (ook wijlzinnig),
  onstandvastig, veranderlijk, wispelturig, te vergelijken met
  Mnl. ongeduriéh = onstandvastig, naast ongeduurt = onverwijld (1).
  Van dit wijlig bezit nu hetzelfde dialect het doeblet
  uilig, dat met zijn bet. grillig, luimig, grappig, aansluit
  bij N° 5 en in semantisch opzicht totaal verschilt van ons
  ·u ilig, dom, waarover cf. N° 17.
  Het zelfde begrip drukte het Mhd. uit met liimic, liunisc,
  afgeleid van lûne, dat evenals Mnd. lûn m., Mnl. lûne f.
  -en Ofr. lune, tot de betekenis veranderlijke gemoedsstemming gekomen was, vgl. avoir des lunes dans la tête, KIL.
  de maen in 't hoofd hebben, maenigh zijn, être dans la
  lune, enz.
  ·waar, zoals in het Mhd., lûne verder nog tot de betekenis
  Z eitpunkt überhaupt kwam, zien we dan een synonymie
  wile = lune ontstaan, die bijv. blijkt uit de juxtapositie
  van die Laune des Glücks en Mhd. wîlsaelde, Mnl. wîlsalde,
  het (goede of kwade) geluk, dat de wisselvallige tijdsomstandigheden, het lot, de wîle bezorgen, vgl. vicis =
  vicissitudo (zie ook Ulk onder N° 5).
   Hierbij hoort ook tegen de maan pissen < *hem jegen
  lûnen (ge)laten, d. i. zich (vruchteloos) aanstellen, verzetten, tegen de lotswendjng, het lot, vgl. sine orine laten,
  (1) Het -în suffix dat in het Got. zoals in het Lat. (divinus enz.)
  ook bij abstracte begrippen diende (sunjeins, waarachtig, galaubeins, gelovig, sinteins, dagelijks) werd al vroeg beperkt tot stofadjectieven. Reeds in het Ohd. en het Os. zien we êwin = Got.
  .aiweins verdringen door êwig. Het vVvl. wijle is dus wel een oeroude
  formatie. Dat blijkt ook uit de betekenis, die geen parallel bezit
  behalve de geciteerde uit de oude periode. - Eng. wily sluit aan
  bij wile, bedrog ; Mnl. wilich is bij tijd en wijle ; vroeg Nhd. weilich
  is gemächlich, bij wîle = otium.
  92
  
  JOS. DUPONT
  
  en het equivalent aboyer à la lune, crier réclamer inutilement, vgl. Mnl. laten, geluid laten (vgl. jegen spoet =
  vruchteloos, en spoet = geschikte gelegenheid, zoals wîle).
  Bevestigd wordt dit door de semantische ontplooiing
  van Mnl. keer = wile (maal), dat ook kringloop der maan,
  dus maankering, maanverwisseling, veranderlijkheid, gril,
  luim, lotswending, lot, (lûne ), en bovendien, zoals wîle
  onder N° 5 en 6, streek en list betekende.
  ·synoniem van wîle, vluchtig ogenblik, was vloge, vleugje,
  .dat dan evenals wile synoniem werd van lûne, gril, luim,
  blijkens Mnl. vloge, aanval, en Eng. /light, extravagant
  _sally (Ags. flyge = flight).
  Als semantische tegenhangers van een ·uiltje vangen ont·moeten we hier een serie gezegden van het type grillen
  .vangen, waarover verder p. 106 nota en onder N° 15:
  In dezen samenhang moet ook de familienaam Van Lunen
  geciteerd worden, waarvan de dragers de bijnaam Ulen:
  spiegel gekregen hadden wegens de synonymie ule (wile) =
  Z:Une.
   · Daar de maangestalte of stand der maan (Mnl. · stant
  en gestalt = gesteldheid, gelegenheid, toestanq.) ook wîle,
  -lune en lage heette, kwam men van een primitief *op sijn
  wîle (oponthoud, plaats waar men zich ophoudt, schuil
  houdt) of lage (idem en hinderlaag) liggen tot het - voor
  ons raadselachtig : op sijn luymen leggen, n'ARSY : être
  aux embûches. En daarbij horen Mnl. lumen, belagen,
  KIL. luymen, insidiari, die blijkbaar een ouder wilen
  voortzetten, met de betekenis zich ophouden, _schuil
  ·houden, cf. · Mnl. ophouden, een schuilplaats verlenen
  (zie N° 4) (1).
  ( 1) Op de verhouding lûm : lûn hoef ik niet in te gaan ; het is
  voor mijn doel voldoende te constateren dat semantische identiteit van beide buiten twijfel staat. Vgl. ook de -m van pruim,
  tegenover Lat. prunum, en nog Epin. Gl. plun.
  ULENSPIEGEL
  
  1350-19501
  
  93
  
  Deze interpretatie wordt bevestigd door het tot nu toe
  Yolkomen raadselachtige Eng. to owl, smokkelen. Zoals
  .smokkelen hoort bij Mnl. smuken, kruiperig zijn, Ags.
  .smugan, kruipen, Mhd. smiegen, sich ducken, waarvan de
  ·,b ijnuance zich schuilhouden op de voorgrond trad blijkens
  -ouder Ndl. ter smuig, ter smuik = ter sluik, (vgl. sluikhandel), zo is to owl wel eenvoudig het oude verb. *wîlen,
  ,zich ophouden, schuil houden. De Meng. grafie ihwulen
  (met de afwijkende nuance otiari) wijst hier reeds op de
  .klankovergang wî > û (over de verba zie verder N° 9).
   Daar het Mnl. simplex liggen ook op de loer liggen betekende, zou op syn luimen leggen ook een calque kunnen
  :zijn van temporibus insidiari, zijn gelegenheid bespieden ;
  .dan ware li1,ymen hier substituut van het hoger onder N° 3
  besproken wile, tempus opportunum. De twijfel, die hier
  -en passim ontstaat is op zichzelf erg instructief; hij bewijst
  -dat de spraakmakende gemeente allerlei semantische homo:niemen lukraak door elkaar haspelde, en ze zo gemakkelijk
  met inadequate als met adequate synoniemen weergaf,
  wat een der voornaamste principiële resultaten van deze
  .hele studie is.
  Hierbij hoort ook het onder N° 11 besproken op Plumenpingsten < op lumen = op wilen Pingsten.
  Wegens onze maartse buien en aprilse grillen, en de bij
  KIL. blijkende gelijkwaardigheid van luym, vlaeg en buy,
  zou hier ook Fr. guilee , regenvlaag, kunnen geciteerd
  worden, dat reeds onder N° 5, p. 85 nota, ter sprake kwam.
  Een geval van wile -:-- lune hebben we misschien in de
  54st e hist. van het Volksboek. Ulenspiegel wil daar niet
  met de andere gezellen van de pelsmaker werken. Hij moet
  .alleen zijn, zegt hij : so kan ich mein arbeit nach wilen
  und ungeirrt machen. Een drukfout voor willen is hier
  ,denkbaar, maar evengoed mogelijk is wile met ongedif·.tongeerde î, die nog passim in het boek voorkomt.
  94·
  
  JOS. DUPONT
  
  9° Het afgeleide verb. met ·de bet. talmen, zich ophouden,
  verwijlen, rusten, is vandaag in alle germ. talen bekend.
  Met of zonder prefix was het courant in het Got. en On ..
  