text: 167
  ook kort zijn. Maar ook van goede wijn is het goed om weten waarvoor hij goed
  is (een goede tafelwijn is daarom nog niet geschikt voor de wild tafel). En dit is
  een boek bestemd voor de studententafel, zoals de reeks waarin het is verschenen
  ("Symposion - Teksten voor filosofieonderwijs") duidelijk aangeeft.
  Jammer genoeg laat het boek door zijn titef Over de waardigheid van de
  mens een meer academische en verouderde aanpak suggereren dan het in feite
  te bieden heeft. Aan het woord komen, over het thema van de menselijke waardigheid, niet alleen de 'belegen' filosofen Kant, Marx en Nietzsche, en hun nog
  gistende twintigste eeuwse collega's Lévi-Strauss, Gabriel Marcel en Emmanuel
  Levinas, maar ook de zoveel levensechtere stemmen van Etty Hillesum en
  Simone Weil. De tekstbezorgers zijn ook niet de filosofen van eigen bodem vergeten (A. Herzberg, A. De Wilde en D.F. Scheltens) en sluiten hun bloemlezing,
  op een verrassende maar zeer terechte wijze, af met de officiële tekst van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Het kranteknipsel op de allerlaatste bladzijde, over "Geweld tegen homo's", komt wat geïsoleerd en té bewust modieus over, maar kan anderzijds op studentenniveau misschien een
  succesvolle richting aanwijzen voor een verdere concretisering van de problematiek.
  De wijze waarop de teksten zijn weergegeven, ingeleid, samengevat en van
  tussentitels voorzien is op een uitstekende manier 'schools', zonder saai of simplistisch te zijn. In tegenstelling tot de meeste studieboeken, waar de studenten
  over gapen en de leraars van gruwelen, geeft dit boek je bepaald weer zin de
  bibliotheek in te duiken en bijvoorbeeld een monografie over het onderwerp te
  schrijven. Dat de teksten niet altijd van eenzelfde niveau zijn is geen bezwaar.
  Studenten zijn dat ook niet, en 'niveau' staat in de filosofie helaas maar al te
  vaak gelijk met onbegrijpelijkheid.
   En daarmee heeft deze wijn dus toch zijn krans gehad.
  Patricia DE MARTELAERE
  Aangesteld Navorser N.F .W.O.
  *
  
  *
  
  *
  
  MENSEN EN MACHINES
  Pieter Vroon en Douwe Draaisma, De mens als metafoor. Baarn, Ambo, & Schoten, Westland, 1985, 271 blz., 650 Bfr., ISBN 90 263 0698 9.
   De ondertitel 'Over vergelijkingen van mens en machine in filosofie en
  psychologie' zegt over dit boek meer dan de eigenlijke titel die toch vrij dubbelzinnig blijft. Het is immers niet duidelijk of de auteurs willen stellen dat de mens
  'slechts' een metafoor is. Of bedoelen zij dat over de mens slechts in metaforen
  kan worden gesproken? Indien het zo is, is het opnieuw niet duidelijk of de aanduiding 'slechts' een zekere ontgoocheling verhult of inhoudt. Het boek krijgt
  verder. een mooi motto van Cicero mee : "De geest weet zelf niet wat de geest
  is", en de auteurs rechtvaardigen dit motto als volgt : "Omdat de geest geen toegang tot zichzelf kan krijgen, is er geen andere mogelijkheid dan te zoeken naar
  een bekend analogon dat iets van de geest aan het licht brengt. Het merendeel
  van die aanknopingspunten blijkt in het westerse denken uit machines en auto-
  
  168
  maten te bestaan. Dit wekt de indruk dat de psychologie (en misschien ook de
  filosofie) weinig anders doet dan achter de technologie aanhollen. Helemaal
  juist is dat niet. Wij hebben gezegd dat machines ervoor dienen om de heuristiek
  op gang te brengen. Vanuit deze optiek is er eerst een machine, en dan pas
  psychologie. Er zijn sterke aanwijzingen dat de voortgang van de psychologie
  ten dele vanuit dit principe kan worden beschreven. Anderzijds moeten we in
  de gaten houden dat theorieën over het een of andere verschijnsel ook een
  interne dynamiek kunnen hebben, waarbij veranderingen in de theorie niet regelrecht aan een nieuwe metafoor worden ontleend. Het is denkbaar dat theorieën
  soms worden aangepast, waarna men de nieuwe situatie legitimeert en verheldert
  door expliciet naar een nieuwe metafoor te verwijzen. Vervolgens kan die nieuwe
  metafoor gedurende kortere of langere tijd als een heuristisch hulpmiddel gaan
  functioneren. Er is, met andere woorden, een nog door niemand precies in kaart
  gebrachte verwikkeling van interne en externe dynamiek" (blz. 229).
   'Met dit wat langere citaat is de teneur van het gehele boek aangegeven.
  Het is inderdaad zo, en dat kan de lezer ook leren aan de hand van de vele goed
  geëvoceerde en gesitueerde voorbeelden die Vroon en Draaisma opgeven, dat de
  mens voor zichzelf niet transparant is. De mens is voor zichzelf een raadsel,
  en zovele onderzoekers hebben in de loop van de voorbije eeuwen dit raadsel
  willen doorlichten en integraal beschrijven. Daarvoor hebben zij modellen gebruikt - paradigma's, zegt men sedert Kuhn - om zich een toegang tot de transparantie te verzekeren. Zij stellen zich niet tevreden met het beschrijven van
  menselijke gedragingen, met het tonen hoe de mens is, maar ze willen een sluir
  tende verklaring voor de structurele samenhang. En zo ging men van metafoor
  naar metafoor, van heuristisch model tot heuristisch model. Dat men een ander
  model zou gaan kiezen, daarvoor zal wel telkens een andere levensvorm de reden
  zijn - hoewel bepaalde samenhangen en ~oïncidenties niet altijd te achterhalen
  vallen. Heel wat machine-vormen hebben onderzoekers geïnspireerd : de klok,
  de stoommachine, de telefooncentrale, de radio, de radar en uiteraard vandaag
  de computer. Zij zijn telkens de metaforen voor de mens, zij hebben de psychologie - of wat daarvoor moet doorgaan - beihvloed.
   Maar heeft de psychologie op deze modellen moeten wachten ? Zijn de
  'wetenschappelijke' psychologen, die per se op deze machine-modellen een beroep willen doen, de meest overtuigende beschrijvers van het menselijke gedrag?
  Dat valt eigenlijk wel te betwijfelen als men een goed roman naast het werk van
  La Mettrie, van Skinner of van Freud leest. De 'geïnspireerde' psychologen gaan
  uiteindelijk bij de literatuur te rade, en sommigen verarmen - helaas - daarna
  veel door allerlei modellen te construeren, waarbij zij zich dan - dubbel helaas laten aanspreken door de resultaten van bepaalde technologieën en technieken.
  Daarbij vergeet men meestal het inzicht dat zoveel werktuigen, machines en
  computers zelf een onderliggend model hebben : het menselijk lichaam. Moet
  men uiteindelijk niet inzien dat zovele mechanische modellen voor de verklaring van het menselijk gedrag het resultaat zijn van een omweg ? Het menselijk
  lichaam en het menselijk denken zijn de impliciete modellen voor werktuigen
  en mechanische spelletjes; deze worden dan verzelfstandigd en dienen dan als
  model om het menselijk handelen en denken te verklaren. Is dit de wereld niet
  op z'n kop zetten? Gelukkig zien sommigen in dat men op die manier niet veel
  verder geraakt dan het leveren van 'voer' voor akademische collega's.
  Vroon en Draaisma nemen het onderzoekswerk van de 'machinedenkers'
  
  169
  relatief ernstig en zijn heel selectief in het citeren van anderen , zoals Maurice
  Merleau-Ponty, wanneer die heel nauwgezet tegen dat machine-'denken ' ingaan
  en met argumenten en inzichten afkomen die toch ten minste te overwegen
  waard zijn.
  Welk standpunt de auteurs zelf innemen, is uiteindelijk niet zo duidelijk.
  Het motto van Cicero is natuurlijk suggestief, alsof zij inderdaad zelf de overtuiging zijn toegedaan dat de menselijke geest uiteindelijk ondoordringbaar is.
   Maar daartegenover straalt uit hun boek een zekere nostalgie naar het al te radicale standpunt dat men, onder meer, bij Voltaire kan aantreffen : "Niet de
  romanschrijver, maar bij wijze van spreken de anatoom dient de menselijke
  geest te onderzoeken" (blz. 37). Helaas voor de positivisten hebben de 'anatomen' echter niet veel meer kunnen bieden dan beschrijvingen van dingen en
  functies, terwijl de romanschrijvers, zoals kunstenaars nu eenmaal doen , de
  fenomenen tot hun recht laten komen. Bij hen is de metafoor een levend
  medium van de mens die wezenlijk talig is. Dit laatste komt bij Vroon en
  Draaisma echt te weinig aan bod . Met zovele andere psychologen en machinedenkers onderkennen zij onvoldoende de werkzaamheid van de taal, zodat ze
  aan het wezen van de mens niet toekomen.
  De auteurs zijn niet overtuigend als zij stellen dat de psychologie vooruitgang heeft gemaakt (blz. 232). In de mate dat de 'wetenschappelijke' psychologie met materialistische postulaten werkt, de metaforen verschraalt tot heuristische modellen, en de menselijke geest tracht te vangen in een soort conceptuele
  systeemdwang, kan zij niet tippen aan de beschrijvingen van de narratieve romanschrijver. De student psychologie heeft uiteindelijk meer aan Tsjech ov en Proust
  dan aan Watson en Skinner. De kunstenaars zijn de oudste psychologen en het
  ziet er niet naar uit dat wie inzicht wil krijgen in zichzelf en in de werking van
  de menselijke geest in het algemeen zich tot het laboratorium-onderzoek kan beperken en de romans in de bibliotheek kan achterlaten.
  De mens als metafoor is een boek dat tot denken aanzet ; daarom is het
  nuttig. De auteurs verstaan de kunst hun onderzoek didaktisch aan te brengen.
   Eén maal valt het woord 'metabletisch' van 'metabletica' (de leer der veranderingen), een discipline die Johan Hendrik van den Berg, een zenuwarts uit Leiden
  met een schitterend essayistisch talent, met veel eruditie heeft uitgewerkt.
  Maar helaas hebben de auteurs van Van den Bergs inzichten en inspiraties geen
  gebruik gemaakt , zodat sommige van hun bevindingen er soms wat geïsoleerd
  en kaal bij staan . Dit lot is ook een aantal paragrafen beschoren : ze zitten (zoals
  het stukje 'vergelijking', blz. 156 e.v.) er haast ongeïntegreerd verloren tussen
  de rest. De engelstalige bronnen domineren en heel wat citaten blijven onvertaald ; de Franse bronnen worden, zoals nagenoeg in de meeste vakgebieden die
  men in Nederland beoefent, schaars. René Descartes heeft echter wel voor voldoende inspiratie gezorgd. Ook deze tendens zal wel zijn uitwerking krijgen in de
  oriëntering en de resultaten van de wetenschapsbeoefening . Men kijkt uit wat
  in het engels taalgebied wordt gepubliceerd en tegelijk verwacht men niets fundamenteels meer uit de andere taalgebieden. Zo'n volstrekte eenzijdigheid kan
  men Vroon en Draaisma gelukkig niet aanwrijven, maar de tendens laat zich wel
  voelen.
  Jacques DE VISSCHER
  
  *
  
  *
  
  *.
  