text: Binnenwerk_juli_augustus_2014_September binnenwerk OK 5.0 20/08/14 14:54 Pagina 264
  
  ST.-BAVO’S GRAFKAPEL IN HET STEENMUSEUM TE GENT
  82 JAAR GELEDEN VERSCHEEN DIT ARTIKEL IN HET
  TIJDSCHRIFT “KUNST” DAT UITGEGEVEN WERD DOOR
  ANDRÉ VYNCKE, STICHTER VAN DE KUNSTGALERIJ OP
  DE NEDERKOUTER.
  Het is algemeen bekend dat in de abdijen in de Middeleeuwen een bijzondere vereering gebracht werd aan het graf van den stichter, dat gewoonlijk in het
  koor, voor het hoofdaltaar, geplaatst was. In geval de heilige elders begraven
  lag, werd latertijd zijn graf naar die uitverkoren plaats overgebracht. Reeds in
  de hooge middeleeuwen (VIe eeuw) zien wij dat die heilige graven gewoonlijk door een beschutting omheind werden: een traliewerk dat dienen moest,
  niet alleen om grooteren luister te geven aan de rustplaats van den gevierden
  heilige, maar ook om de dringende pelgrimscharen op een eerbiedigen afstand
  te houden.
  De H. Gregorius van Tours, die in het jaar 594 gestorven is, geeft ons desaangaande zeer klare en nauwkeurige inlichtingen. Sprekende over de kerken der
  stad Arles verhaalt hij het volgende: “Op den feestdag van den heiligen martelaar Julianus werd de kerk, waar zijn graf stond, heerlijk versierd en verlicht.
   Een man uit het volk, door al dien rijkdom bekoord, besloot de kostbare versieringen van het graf te ontrooven. Als nu de menigte, na het zingen van de
  vespers de basiliek verliet, verstak hij zich in een verloren hoek, tot dat in den
  stillen nacht de duisternis het aardrijk overviel. Dan verliet hij zijn schuilplaats en met een heftigen sprong beklom hij het traliewerk van het heilig
  graf, (super cancellum beati sepulchri cursu prosiliit rapido) ontrukte het kruis
  dat op den top geplaatst, van edelgesteenten blonk en wierp het ter aarde. Ook
  de sluiers en gordijnen, welke rondom langs de wanden hingen, ontroofde hij,
  maakte er een pak van, dat hij op zijn schouders tilde, en het kruis in de hand
  dragende trok hij naar zijn schuilhoek terug, waar hij in slaap viel. Te middernacht kwamen de bewakers der basiliek hun ronde doen; ze zagen in de hoek
  der kerk de fonkelende stralen die uitgingen van het kruis en vonden den dief
  (1). Over dat zelfde graf van den H. Julianus zegt hij nog, dat de diaken
  Urbanus die het bewaken moest des nachts bemerkte dat een geheimzinnige
  
  264
  
  Binnenwerk_juli_augustus_2014_September binnenwerk OK 5.0 20/08/14 14:54 Pagina 265
  
  hand kwam rozen strooien.
  Opstaande van zijn legerstoel kwam hij naderbij en zag rozen op den vloer liggen binnen de tralies van de omheining (in ipsas quoque celaturas cancelli
  mirabatur rosas intus) (2).
  Sprekende van een andere kerk van Arles zegt Gregorius dat de Langobarden
  en andere vijanden meermalen (saepius) het cancellum van het graf van den
  H. Genesius doorbroken hadden, maar, door den duivel geplaagd, konden zij
  er niets van meenemen (3).
   Dit alles lezen wij in Gregorius werk: De Glora martyrum. In zijn Gloria
  Confessorum is hij niet minder duidelijk: Als Cantinus, later bisschop van
  Auverna, nog diaken was, sliep hij in een cel wier venster uitkwam in de kerk,
  waar de H. Stremonius begraven lag. Op zekeren nacht hoorde hij in het heiligdom engelachtige stemmen zingen en hij zag hoe rond het graf de hemelsche geesten, met kaarsen en gezang, de rustplaats van den heilige vereerden.
  ‘s Morgens gebood hij het graf met traliewerk te omheinen (cancellis vallari)
  en het tot grootere vereering met rijke stoffen te versieren.
  De afsluitingen, waarvan hier spraak is, bestonden enkel in traliewerk dat in
  zekere omstandigheden door behangsels en andere verfraaiingen werd opgesierd. Het was een uitgekozen middel om de aandacht te vestigen op een
  bevoorrechte plaats, en deze tegen oneerbiedigheden of al te grooten toeloop
  te beschutten, zonder de geloovigen te beletten hun blikken te vestigen op het
  vereerde voorwerp hunner godsvrucht. Het is dan ook niet te verwonderen dat
  het gebruik dier afsluitingen zich meer en meer uitbreidde, zoodanig dat in
  zekere kerken het verkeer in de middenbeuk en zelfs in kruis- en nevenbeuken, door allerhande hekleuningen zeer belemmerd was. Dat zien wij onder
  anderen op het plan der Abdijkerk van S. Gall, uit de IXe eeuw, waar niet
  alleen het graf van den stichter, maar ook het presbyterium, de twee kooren,
  de doopvont en een twaalftal altaren van afschutsels voorzien waren, zoodat
  Pater H. Leclercq heeft mogen schrijven dat van den ingang der kerk tot aan
  de absis het verkeer enkel mogelijk was door den enorm engen gang der zijbeuken tusschen de kolommen en de altaren (4). Denkelijk werden in dien tijd
  die hindelijke afschutsels ingevoerd als voorzorg tegen de al te groote vrijpostigheid der nog onbeschaafde bevolking.
   In de XIe en XIIe eeuw, als het volk meer beschaafd, beleefd en ingetogen
  wordt, zullen die maatregelen verdwijnen. Maar de koorafsluitingen en de
  grafkapellen blijven voortbestaan en worden steeds met grootere kunstvaardigheid opgesmukt (5). In de Abdij van St. Truiden lagen de H. Trudo en
  Eucherius begraven in het voorkoor dat ook klein koor genoemd werd. Daar
  stonden geen stallen maar het diende als private bidplaats, en ook als zitplaats
  
  265
  
  Binnenwerk_juli_augustus_2014_September binnenwerk OK 5.0 20/08/14 14:54 Pagina 266
  
  voor de zieke monniken die van het officie, dat in het groot koor gezongen
  werd, ontslagen waren. De bidplaats besloeg de twee laatste vakken der
  middenbeuken en bevatte in haar midden, de grafkapel die, in het begin der
  XIIe eeuw door abt Rodolf was vernieuwd geworden en den 29 September
  1117, door bisschop Obertus gewijd werd. Ziehier hoe die kapel ons beschreven wordt door een tijdgenoot, eersten voortzetter der chronijk, welke Rodolf
  begonnen had. “Rodolf, zegt hij, liet de onnoozele kapel (capellula), die bijna
  dertig jaren stond te verrotten op de graven der heiligen, afbreken, en bouwde rond hun rustplaats een tamelijk lage muur, op dewelke hij, aan weerskanten van den ingang tot het altaar, veertig staven of zuiltjes deed plaatsen, in
  hout uitgesneden.
  Aan beide zijden der kapel gaf een deur toegang van het klein koor naar het
  altaar en graftomben, terwijl voor het altaar twee ijzeren traliedeuren het volk
  van de broeders afscheidde”. (6).
   In deze beschrijving zien wij dat de grafkapel van het begin der XIIe eeuw
  niet merkelijk verschilde van die der XIe; enkel drievoudige ingang is wat
  nieuws, van beelhouwwerk is nog geen spraak; in beide gevallen spelen de
  tralies de hoofdrol. Een halve eeuw later gaat daar groote verandering aan toegebracht worden. Den 21 September 1155 brak in de stad St-Truiden een
  brand uit, waarvan de vliegende vonken terecht kwamen op het houten dak der
  abdijkerk. Deze vatte vuur en werd vernield, evenals de grafkapel 50 jaren
  vroeger door Rodolf opgericht. Gelukkig stond in dien tijd St. Trudo’s gesticht
  onder het bestuur van een werkzamen, hoogbegaafden man, Wirik, den derden opvolger van Rodolf, die bekwaam was de geledene schade te herstellen.
  In eenige dagen tijds had hij op de graven der heiligen een voorloopige kapel
  klaar, waarin de monniken hun offerande konden zingen, en aanstonds vatte
  hij de herstelling der kerk aan, die nu niet meer met houten riggels maar met
  leien gedekt werd (7).
   Daarbij wilde Wirik het niet laten, maar om zijn werk te voltrekken, besloot
  hij de relikwieën uit den grond op te delven, en hen aan de eerbiedige blikken
  der geloovigen uit te stallen, in een heiligdom hunner waardig. In het jaar
  1169 deed hij aldus de voorloopige kapel afbreken, vond onder een gewelf de
  twee lichamen, legde ze in een ferte van goud en zilver, reeds vroeger door
  Gontran voorbereid en plaatse deze in het midden der kerk, totdat de kapel die
  hij in den zin had, zou afgewerkt zijn. Haar bouw duurde meer dan drie jaren:
  maar ze werd zoo schoon dat ze vijf eeuwen lang de bewondering opwekte
  van al wie in St. Truiden kwam. Ziehier hoe de naamlooze monnik, tweede
  voortzetter der chronijk van Rodolf, haar rond 1180 beschrijft: “Het voorste
  deel der kapel deed Wirik hooger optrekken dan de andere muren, en terwijl
  hij den binnenkant met gepolijste steenen, marmeren zuiltjes en gebeeld-
  
  266
  
  Binnenwerk_juli_augustus_2014_September binnenwerk OK 5.0 20/08/14 14:54 Pagina 267
  
  houwde kapiteelen versierde, deed hij aan den buitenkant elf groote beelden
  plaatsen, in witten steen wonderschoon uitgekapt”.
   In het midden, boven de deur van den voorgevel, kwam het majesteitsbeeld te
  staan, met aan zijn rechterhand den H. Trudo, links den H. Eucherius, beiden
  den knie buigende, en met samengevouwde handen den Zaligmaker aanbiddende, die op het hoofd van ieder een kroon plaatste. Boven de twee heiligen,
  dat is nevens het beeld van majesteit, liet de abt twee engelen uitkappen in
  schuinsche houding, met wierookvaten in de handen, en de vurige oogen op
  het goddelijk beeld gericht. Aan de rechterzijde van den ingang plaatste hij de
  beelden van den H. Stephanus, na God voornaamste beschermer van dit huis,
  en van den H. Martelaar Quintinus, aan den linkschen kant Sint-Remegius van
  Reims en het beeld van den abt Wirik zelf, een wimpel in de hand houdend
  met het opschrift: Domine dilecixi decorem domus tue. Op langere steenen,
  die in het werk werden ingelascht, deed hij nog uitkappen: rechts David en
  Mozes, links Salomon en Isaïas, dragende in de hand de lofspreuken der heiligen die ze met den vinger aanwezen en schenen te lezen”. (9)
  Tusschen deze kapel van Wirik (opus cappellae, zegt de schrijver), gebouwd
  in de jaren 1169-1172, en die van Rodolf, was een groot verschil in de versiering, maar het grondplan was het zelfde gebleven. Beide bestaan uit vier lage
  muren bekroond met traliewerk. De staven die vroeger uit hout waren zijn
  thans in steen. In beide gevallen waren ze zeker met een kroonlijst bedekt,
  maar die kroonlijst droeg geen dak, dat door het gewelf der kerk overbodig
  zou geweest zijn. De Rodolfs kapel was voorzien van drie ingangen zonder
  deur maar waarvan de voorste ten minste met een ijzeren hek gesloten werd,
  een dubbel hekken dat geen aanslag veronderstelde in het raam. Ofschoon
  onze aangehaald schrijver het niet zegt, weten wij toch dat in Wiriks kapel
  dezelfde schikking zich voordeed. Immers op de bibliotheek der Luiksche
  hoogeschool bevinden zich fragmenten eener chronijk, opgesteld na het bouwen van de kapel van Wirik (10). De schrijver dier fragmenten, insgelijks aan
  St.Truidensche monnik, noemt het hekken dat naar het altaar leidde: hostium
  magnum, groote deur; een teeken dat er kleinere doorgangen waren in de zijmuren. Het groot verschil tusschen de twee kapellen bestaat in de frontversiering van den voorgevel die in Wiriks werk, gelijk wij gezien hebben, de algemeene bewondering wegdroeg.
   Grafkapellen, in den aard van die van St.Truiden, schijnen bij ons wel meer
  bestaan te hebben, namelijk te Stavelot rond het grafaltaar van den
  H. Remakel (11) en te Lobbes rond dat van den H. Ursmarus (12) en zeker is
  dat het geval geweest in de St.-Baafsabdij, zooals blijkt uit de overblijfsels
  bewaard in het het steenmuseum te Gent, die ten volle beantwoorden aan de
  
  267
  
  Binnenwerk_juli_augustus_2014_September binnenwerk OK 5.0 20/08/14 14:54 Pagina 268
  
  beschrijving der laatste St. Trudo’s kapel en dus tot een soortgelijk monument
  moeten behoord te hebben.
  Het gaat hier over drie romaansche gebeeldhouwde steenen welke in 1853, bij
  het bouwen van het slachthuis te Gent, op de plaats der oude St.-Baafsabdij,
  gevonden werden en nu in het Museum tentoongesteld als boogvelden van
  twee nevens elkander staande deuren. Gemakkelijkshalve zullen wij ze door
  de nummers 1, 2 en 3 aanduiden. Nummer 1 is verreweg het voornaamste der
  drie stukken. Het is een steen van 0,20 m. dikte, 1,25 m. lengte en 0,77 m.
   hoogte, van beiden kanten versierd met historische tooneelen die meermaals
  werden beschreven en in beeld weergegeven (13). De twee andere nummers
  zijn misvormde brokstukken, die echter tot uitleg en herstelling van het geheel
  niet te verwaarloozen zijn. De archeologen erkennen eenparig de hooge
  kunstwaarde van de Gentsche stukken. M. Jos Casier ziet er een zeer belangrijk document in onzer alleroudste kunst en voor M. Enlard is Nr. 1 het oudste en schoonste beeldwerk van gansch het Vlaamsche land (14). Vroeger wist
  men niet dat de drie stukken tot hetzelfde geheel behoorden en men aanschouwde Nr. 1 als het fragment van een grafsteen, van een retabel of ciborium, als tympaan of boogveld eener kerkdeur, als bordes of borstwering van
  een trap, doch J. Casier heeft klaar bewezen dat al die onderstellingen geen
  steek houden, daar de drie stukken, aan den onderkant met palmen of sterretjes versierd, geen indieping voor een deur vertoonen en bijzonder omdat de
  twee zijden der steenen met beeldwerk van den zelfden kunstenaar versierd
  zijn. Hij is de waarheid zeer nabijgekomen met de veronderstelling dat de 20
  centimeters dikke platen als afsluiting van het koor der oude St.-Baafskerk
  gediend hebben.
   In de weinig verspreide “Mélanges Camille de Borman”. in 1919 te Luik
  gedrukt, deden wij de redens gelden die ons aanzetten de Gentsche steenen
  niet als een koorafsluiting, maar als de wanden eener kapel te aanschouwen,
  zeer gelijkend aan die der Haspengouwsche abdij. In beide werden twee heiligen vereerd; daar gindsch St. Trudo en Eucherius, hier de H. Amandus,
  stichter, en Bavo, eerste abt en patroon der abdij. Te St.-Truiden diende de
  kapel van 1269-1272 niet meer zoozeer om het graf te beschutten, maar eerder het altaar dat Wirik op het graf geplaatst en met de relikwieën der heiligen
  verrijkt had. Een ciborium op vier pijlers rustende overdekte altaar en ferte.
   Wij hebben gezien dat daar ginsch de frontmuur, hooger dan de twee zijmuren, alleen met beelden voorzien was. Te Gent waren óók de zijmuren
  gebeeldhouwd gelijk de brokstukken Nr. 2 en 3 het aanwijzen, en voortgaande op de beschrijving van St.-Truiden, mogen we veronderstellen dat te Gent
  het goed bewaarde boogveld Nr. 1 niet in den voorgevel stond, maar boven
  
  268
  
  Binnenwerk_juli_augustus_2014_September binnenwerk OK 5.0 20/08/14 14:54 Pagina 269
  
  St.-Bavo’s grafkapel in het Steenmuseum te Gent
  
  St.-Bavo’s grafkapel in het Steenmuseum te Gent
  
  St.-Bavo’s grafkapel in het Steenmuseum te Gent - 1
  
  St.-Bavo’s grafkapel in het Steenmuseum te Gent - 1
  
  269
  
  Binnenwerk_juli_augustus_2014_September binnenwerk OK 5.0 20/08/14 14:54 Pagina 270
  
  den ingang eener zijmuur. Immers, steen Nr. 2 moet binnen of buiten de kapel
  het beeld der Majestases gedragen hebben, vereerd van een kant door twee
  rechtstaande personen (een bisschop, waarschijnlijk St.-Amandus) aan de
  andere zijde door een groep knielende en gehurkte geloovigen. Een van hen
  is goed te onverscheiden, van een tweede is enkel de hand zichtbaar. Het
  boogveld Nr. 1 is dus de bekroning van een zijingang die hier, gelijk te St.Truiden, met een gordijn of een hekken gesloten was.
   De voorstelling van één zijde werd reeds door Casier uitgelegd. In het midden
  van den steen een Romijnsche ruïne, links de prediking, rechts de slavenbevrijding door den H. Amandus. De binnen- of buitenkant der kapel was dus
  aan St.-Amandus gewijd. Van de andere zijde hebben wij getracht een uitleg
  te geven die ons ook nu nog de ware schijnt. In het midden een altaar met een
  keurig geplooid amelaken; daarop kelk en pateen. ‘t Tooneel heeft dus plaats
  onder den kanon der H. Mis; rechts een priester die een vrouw zegent, welke
  door een man wordt aangeboden, links vouwt een man, door twee anderen
  begeleid, en aangeraakt, de handen samen op het boord des altaars. Volgens
  den Roomschen ritus wordt het huwelijk ingezegend na den Pater Noster. De
  priester rechtstaande aan den epistelkant keert zich tot de knielende verloofden en overleest hem. Onze steen kan niets anders beteekenen. Wie waren die
  verloofden? Voorzeker Aloynus, later St.-Bavo, die niettegenstaande zijn losbandige jeugd toch de dochter trouwde van den beroemden graaf Adilio, een
  teeken dat hij niet doorging als een wildzang zooals de ijverzuchtige monniken van St.-Pieter het gaarne beweerden. De tweede zijde van den muur, buiten- of binnenkant stelde dus voor den patroon der kerk, den H. Bavo.
  Nog een woord over den tijd waarop dat wondere kunststuk van Gent werd
  uitgevoerd. Wirik, zooals we gezien hebben, voltrok zijn werk in de jaren
  1169-1172, de bloeiperiode der romaansche beeldhouwkunde in het
  Maasland, zooals onlangs door de grondige navorschingen van M. Diepen
  werd vastgesteld (15).
  Een kleine fries met druivenprikkende vogels, ingemetst in het huis Govaerts
  te St.-Truiden en herkomstig van Wirik’s kapel geeft een gedacht van de
  kunstvaardigheid der uitvoerders.
   De kapel van Gent staat zeker even hoog op kunstgebied en is volmaakter in
  de opvatting van het plan; ze is immers binnen en buiten en wel langs alle zijden met beeldwerk versierd, en geeft het leven weer der twee heiligen. Ze
  schijnt ons daarom van wat lateren datum dan het Haspengouwsche heiligdom, wat goed overeenkomt met de geschiedenis der abdij want wij weten dat
  St.-Baafs in 1195 herbouwd werd. Beide werken toonen dat in de XIIe eeuw,
  de Belgische kunst, in Oost en West, gewrochten heeft voortgebracht, welke
  
  270
  
  Binnenwerk_juli_augustus_2014_September binnenwerk OK 5.0 20/08/14 14:54 Pagina 271
  
  voor die van andere landen niet behoeven achter te staan.
  Kan. Dr. Jos Coenen (Luik)
  Noten
  (1) Gregorius Turonensis: De gloria martyrum, Migne, P. L. bd. 71, kol. 813.
  (2) Ibidem, kol. 826.
  (3) Ibidem, kol. 767.
  (4) Dict. d’Archéologie chrétienne. Verbo (Saint) Gall. kol. 84 en 94.
  (5) Zie onder anderen het beroemde Cancellum van het bisschoppelijk museum te Luik,
  voortkomende uit de St.-Jacobskerk, door Juffrouw Helena van Heule, gedateerd rond
  1170 en door M. Diepen weergegeven in “Die Klosterather Abteilkirche Würzburg, tafel
  LIV
  (6) Ridder Camille de Borman: Chronique de l’Abbaye de St.-Trond 1877. I, 187.
  (7) Dit is de eerste melding van een leien dak in Limburg. Reeds op het einde der tiende
  eeuw had abt Folkwin von Lobbes het gebruik van die dekking ingevoerd.
  Gesta abbatum Lobiensium, M.G.H. scriptores, bd IV, bl. 70.
  (8) De eerste kerk der abdij was aan de Heiligen Stephanus en Quintinus toegewijd geworden, later werd hun naam verdrongen door dien van den stichter, wat ook elders (denk
  aan St.-Baafs) het geval was.
  (9) Cam. de Borman, ibidem II, 58.
  (10) J. Brassinne in Bulletin de la Société d’art et d’Histoire du diocèse de Liège, bd XV
  (1906) bl. 445.
   (11) Martène et Durand: Voyage littéraire de deux bénédictins. Parijs, 1724, II, 152.
  (12) Miracula Sancti Ursmari, in A. S. Aprillis, II, 565.
  (13) Zie namelijk Fierens-Gevaert: La Rennaissance septentrionale, Brussel, 1905, bl. 4.
  Maeterlinck: L’Ecole primitive Gantoise in bulletin de la Société d’Histoire et
  d’Archéologie de Gand, 1913. X X. 88. J. Casier: Une sculpture du XIIe siècle au musée
  de Gand, in: Annales de l’Académie Royale d’Archéologie de Belgique, LX (1908) 185
  met 7 foto’s. J. Coenen: Le tympan historié de Gand, in Mélanges Camille de Borman.
  Luikt, 1919, bl. 341.
  (14) B. Koechlin: La sculpture belge et les influences françaises aux XIIIe et XIVe siècles, in
  de: Gazette des Beaux Arts, 1903.
  (15) Dr. Med. H.A. Diepen: Die Romantische Bauplastik in Klosterrath. Würzburg,, 1926 met
  meer dan 600 figuren waaronder een kapiteel uit St.-Baafsabdij en de fries van St.
  Trudo’s kapel. Tafel XLVI en LVII.
  271.
  