text: Beroepsgeheim
  
  Mr. A. F. M. Dorresteijn
  
  Verschoningsrecht en beroepsgeheim
  Een stu d ie naar aan leid in g van HR 25 oktober 1983, NJ 1984,
  132*
  
  1. Inleiding
  In april 1983 verscheen de Nivra-publikatie ‘De openbare accountant en
  justitiële opsporingsactiviteiten’. Dit dokument bevat een aanbevolen han­
  delwijze voor registeraccountants die gekonfronteerd worden met justitiële
  onderzoeken en kontroles. Uitgangspunt is dat het beroepsgeheim van de
  registeraccountants als ‘logisch complement’ het verschoningsrecht heeft.
  Wel tekende het Nivra aan dat dit recht in justitiële kringen niet algemeen
  wordt erkend. Reeds een half jaar later werd deze opmerking bewaarheid:
  de Hoge Raad besliste dat registeraccountants geen aanspraak kunnen
  maken op het in artikel 218 Wetboek van Strafvordering bedoelde verscho­
  ningsrecht ( h r 25 oktober 1983, n j 1984, 132).
  De Nederlandse wetgever laat het grotendeels aan de rechter over te bepalen
  welke beroepsbeoefenaren het verschoningsrecht hebben. De rechter is
  daarbij van oudsher terughoudend te werk gegaan, slechts een beperkte
  groep hulpverleners, de ‘vertrouwenspersonen’, werd algemeen als verschoningsgerechtigde erkend. De Hoge Raad omschrijft in bovengenoemde uit­
  spraak deze kategorie hulpverleners, maar laat tevens de mogelijkheid open
  beroepsbeoefenaren, die geen hulpverleners zijn maar een kontrolerende
  funktie hebben, te erkennen (§3).
  Behalve in het strafrecht komt het verschoningsrecht voor in andere rechts­
  gebieden, waaronder het civiele recht. Soms wordt daarbij rechtstreeks
  verwezen naar artikel 218 Wetboek van Strafvordering, in andere gevallen
  zijn (vrijwel) gelijkluidende bepalingen opgenomen. Men mag er daarom
  niet vanuit gaan dat de uitspraak van de Hoge Raad slechts betekenis heeft
  voor strafzaken (§2).
  Het verschoningsrecht geeft het zogenaamde zwijgrecht: opgeroepen als
  getuige of deskundige kan de verschoningsgerechtigde weigeren te spreken.
   Het verschoningsrecht omvat echter meer bevoegdheden; zo kan toestem­
  ming voor huiszoeking worden geweigerd als daardoor het beroepsgeheim
  geschonden zou worden (§4). Tot welke gegevens strekt zich dat beroeps­
  geheim uit? Deze vraag behandel ik in §5.
  Registeraccountants behoren na de uitspraak van de Hoge Raad tot de
  kategorie beroepsgeheimhouders zonder verschoningsrecht (§3): zij moeten
  hun geheim prijsgeven indien justitie daar om vraagt. Maar buiten die ge­
  * M et dank aan Prof. Mr. C. A. Boukema voor zijn kritische opmerkingen.
  1-31
  
  vallen? Het beroepsgeheim is niet absoluut, het uit eigen beweging door­
  breken ervan kan gerechtvaardigd en soms zelfs geboden zijn (§6).
  Ik besluit mijn bijdrage met een weergave van de stand van zaken na de
  bovengenoemde uitspraak van de Hoge Raad (§7).
  2. De wettelijke regeling van het verschoningsrecht
  Bepaalde personen kunnen zich, indien zij als getuige zijn opgeroepen in
  een strafproces, van het afleggen van een verklaring of het beantwoorden
  van bepaalde vragen verschonen. Dit geldt ook voor het geval zij als des­
  kundige zijn opgeroepen (nadat zij een benoeming als deskundige hebben
  aanvaard). Naast de echtgenoot en bepaalde verwanten (artikel 217 Wet­
  boek van Strafvordering, afgekort Sv) en zij die door spreken gevaar voor
  strafvervolging van zichzelf of verwanten doen ontstaan (artikel 219 Sv)
  komt het verschoningsrecht toe aan hen ‘ ... die uit hoofde van hun stand,
  hun beroep of hun ambt tot geheimhouding verplicht zijn, doch alleen
  omtrent hetgeen waarvan de wetenschap aan hen als zodanig is toever­
  trouwd’, aldus artikel 218 Sv. Uit deze laatste bepaling blijkt dat de wetgever
  het onbelemmerd uitoefenen van bepaalde funkties van groter belang heeft
  geacht dan het belang van de waarheidsvinding in het strafproces. Men
  duidt daarom het in artikel 218 Sv geregelde zwijgrecht wel aan als het
  funktionele verschoningsrecht (Verburg blz. XX).
   Ook buiten strafzaken kan men als getuige of deskundige worden opgeroe­
  pen. Ik noem civiele procedures, administratiefrechtelijke procedures,
  tuchtrechtzaken (bijvoorbeeld voor de Raden van Tucht, artikel 43 Wet op
  de Registeraccountants en artikel 44 Wet op de Accountants-administratiekonsulenten) en gevallen waarin van een geschil geen sprake hoeft te zijn
  zoals oproeping bij een parlementaire enquête, door de Verzekeringskamer
  of bij faillissement. Verschijnplicht en spreekplicht zijn in al deze gevallen
  evenals in strafzaken van een strafsanctie voorzien (artikelen 192 en 244
  Wetboek van Strafrecht, afgekort Sr). Bovendien is soms gijzeling als
  dwangmiddel toegestaan (artikelen 117 lid 3 Wetboek van Burgerlijke
  Rechtsvordering, afgekort Rv; 221 e.v. Sr; 17 Wet op de parlementaire
  enquête, 66 Faillissementswet). De registeraccountant die door de Onder­
  nemingskamer in een jaarrekeningenprocedure wordt opgeroepen als de
  deskundige die met het onderzoek van de jaarrekening is belast geweest,
  heeft overigens geen spreekplicht. De wet verplicht hem immers niet tot
  gehoor geven aan de oproeping (artikel 1001 lid 5 Rv).
  Ook het funktionele verschoningsrecht komt buiten het gebied van het
  strafrecht voor. In bepaalde gevallen omdat bepalingen zijn opgenomen die
  hetzelfde effekt hebben als bovenaangehaald artikel 218 Sv (artikel 1946
  lid 1 BW; 19 lid 1 Wet op de parlementaire enquête; 15 lid 3 Wet admini­
  stratieve rechtspraak belastingzaken), in andere gevallen omdat de wet
  verwijst naar artikel 218 Sv zoals bij de tuchtrechtprocedures voor accoun­
  tants. Niet in alle gevallen echter kent de wet naast de spreekplicht het
  funktionele verschoningsrecht; zo kan er voor de Verzekeringskamer noch
  bij faillissement een beroep op worden gedaan (artikel 30 Wet op het
  1-32
  
  Levensverzekeringsbedrijf kent het verschoningsrecht niet en artikel 66
  Faillissementswet kent alleen een verschoningsrecht voor echtgenoten en
  verwanten in de rechte lijn).
   Artikel 218 Sv is dusdanig geformuleerd dat het de rechter is die bepaalt
  aan wie het funktionele verschoningsrecht toekomt. Het effekt van deze
  jurisprudentie strekt zich - blijkens de voorafgaande alinea - tot ver buiten
  het gebied van het strafrecht uit. Ook tot het civiele recht, de heersende
  opvatting in de rechtsliteratuur is namelijk dat de artikelen 1946 lid 1 onder
  3e BW en 218 Sv een identieke regeling bevatten (Verburg blz. 35-48; NoyonLangemeyer, aant. 8 bij artikel 192). De uitspraak van de Hoge Raad dat
  de registeraccountants niet behoren tot degenen die in artikel 218 Sv zijn
  bedoeld, houdt hoogstwaarschijnlijk tevens in dat hen eveneens het ver­
  schoningsrecht op de andere rechtsgebieden ontzegd is.
  3. Het verschoningsrecht van beroepsbeoefenaren
  De wet bevat twee criteria voor toekenning van het funktionele verscho­
  ningsrecht. Er moet in de eerste plaats een geheimhoudingsplicht zijn
  ‘ ... uit hoofde van stand, beroep of ambt’ en in de tweede plaats van
  ‘ ... wetenschap aan hen als zodanig ... toevertrouwd’ aldus artikel 218 Sv.
  In de geheimhoudingsplicht komt tot uitdrukking dat de wetgever het een
  maatschappelijk belang acht dat de persoonlijke levenssfeer van private
  personen wordt beschermd (Verburg blz. 29). Dit belang wijkt echter voor
  het belang van de waarheidsvinding door of ten behoeve van de rechter
  (artikelen 192 en 42 Sr); er is dus ‘een zwijgplicht tegenover Jan en alle­
  man ... maar plicht tot openbaren als politie of justitie zijn spreken ver­
  langen’, aldus Hazewinkel-Suringa, blz. 158. Slechts de geheimhouders die
  voldoen aan het tweede criterium van artikel 218 Sv kunnen zich van deze
  spreekplicht verschonen en hoeven evenmin inbeslagneming of huiszoeking
  te dulden.
   Het tweede criterium is volgens de jurisprudentie dat men vertrouwensper­
  soon moet zijn gezien tegen de achtergrond van de belangen die het ver­
  schoningsrecht beoogt te beschermen (Melai, aant. 3 bij artikel 218). De
  Hoge Raad omschreef deze vertrouwenspersonen aldus ‘ ... personen tot
  wier taak het behoort aan anderen hulp te verlenen doch die deze taak
  slechts dan naar behoren kunnen vervullen indien zij zich ook tegenover de
  strafrechter kunnen verschonen ten aanzien van geheimen welke hun zijn
  toevertrouwd door hulpzoekenden die - in strijd met het algemeen belang hun geen hulp zouden vragen indien niet de zekerheid zou bestaan dat
  evenbedoelde geheimen ook tegenover de strafrechter worden bewaard’. De
  registeraccountant kan hiertoe niet worden gerekend, zijn funkties zijn
  primair kontrolerend (dus niet hulpverlenend), aldus de Hoge Raad (HR 25
  oktober 1983, NJ 1984, 132).
  Vervolgens formuleert de Hoge Raad een alternatief tweede criterium: ook
  bij een kontrolerende funktie is erkenning van het verschoningsrecht mo­
  gelijk indien de belangen van de belanghebbenden bij die funktie niet naar
  behoren zouden kunnen worden gediend bij ontbreken van een verscho­
  ningsrecht; bovendien moet de met die belangen samenhangende geheim­
  1-33
  
  houdingsplicht zwaarder wegen dan het belang van een goede strafrechts­
  pleging in die gevallen dat de daarvoor noodzakelijke waarheidsvinding
  mede afhankelijk is van de getuigenis van registeraccountants.
  Belanghebbenden bij een goede kontrole zijn op grond van de wetsgeschie­
  denis drie kategorieën:
  a. groepen die door middel van de kapitaal- en geldmarkt belanghebben­
  den zijn;
  b. de overheid;
  c. bestuurders van ondernemingen, instellingen en diensten.
   De verscheidenheid in belangen van deze drie kategorieën verhindert vol­
  gens de Hoge Raad de konklusie dat het in het belang van deze kategorieën
  zou zijn dat de registeraccountant zich zou kunnen verschonen. (Zie na­
  schrift.)
  De rechtspraktijk is van oudsher restriktief bij het toekennen van het
  funktionele verschoningsrecht. Slechts geestelijken, artsen, advokaten en
  notarissen zijn erkend als typische vertrouwenspersonen die als regel op
  verschoningsrecht aanspraak kunnen maken. Incidenteel is het echter ook
  aan andere dragers van ambts- of beroepsgeheim toegekend, bijvoorbeeld
  aan een belastingambtenaar (h r 3 mei 1956, NJ 297) en aan een reklasseringsambtenaar ( h r 20 juni 1968, NJ 332). Over het verschoningsrecht van
  de registeraccountant was tot de principiële uitspraak van de Hoge Raad
  op 25 oktober 1983 slechts door lagere rechters geoordeeld. Zij hadden in
  verschillende, voor het grootste deel civiele procedures het verschonings­
  recht voor de registeraccountant erkend (de vindplaatsen van deze uitspra­
  ken zijn vermeld aan het slot van mijn bijdrage).
  Voorwaarde voor het verschoningsrecht van beroepsbeoefenaren is zoals
  gezegd dat zij een geheimhoudingsplicht hebben. Welke beroepsbeoefenaren
  hebben die plicht? Evenals bij het verschoningsrecht heeft de wetgever dit
  slechts globaal aangegeven: het zijn zij die weten of redelijkerwijs moeten
  vermoeden dat zij uit hoofde van hun tegenwoordig of vroeger beroep een
  geheim moeten bewaren; opzettelijke schending van dat geheim is strafbaar
  (artikel 272 Sr). De wetgever beoogde de aard van de werkkring maatstaf
  te laten zijn, hetgeen inhoudt dat het beroepen betreft die aan een ‘zeker
  niveau’ voldoen (Noyon-Langemeyer, aant. 2 en 3 bij artikel 272). Register­
  accountants behoren ongetwijfeld tot de geheimhouders van artikel 272 Sr.
   Zij hebben immers een werkkring waarvan de aard tot uitdrukking komt in
  de door tuchtrecht te handhaven Gedrags- en Beroepsregels die een geheim­
  houdingsplicht opleggen (artikel 10 GBR). De strafsanctie van artikel 272
  Sr is overigens van gering praktisch belang. Er wordt althans vaker gepro­
  cedeerd over het feit dat beroepsbeoefenaren niet willen spreken dan over
  schending van de zwijgplicht. Werkelijke waarborgen voor geheimhouding
  zijn eerder gelegen in plichtsbetrachting en verder in het tuchtrecht en
  welbegrepen eigenbelang van de beroepsbeoefenaren (Hazewinkel-Suringa,
  blz. 159-161).
  Volgens Verburg ligt de ratio van de, weliswaar summiere, wettelijke regeling
  van het beroepsgeheim in het maatschappelijk belang dat mensen proble­
  men kunnen bespreken en om raad kunnen vragen in een beschermde sfeer
  1-34
  
  (blz. 28 en 29). Sluit de aard van de werkkring aan bij dit maatschappelijk
  belang dan geldt voor de betreffende funktie de geheimhoudingsplicht. Dit
  is niet alleen het geval met de werkkring van de traditionele vertrouwens­
  personen maar ook met die van de registeraccountants en accountantsadministratiekonsulenten; beide beroepen kennen immers door tuchtrecht
  te handhaven gedragsregels waarin een geheimhoudingsplicht is opgenomen
  en bij beide groepen erkent de fiskus de vertrouwelijkheid van bepaalde
  gegevens (zie §4). Verder hoort het beroepsgeheim bij bepaalde funkties in
  het maatschappelijk werk (Verburg blz. 182 e.v.). Op de bankiersfunktie
  daarentegen rust geen beroepsgeheim; dit beroep is niet van zodanig ver­
  trouwelijke aard dat het algemeen belang geheimhoudingsplicht meebrengt
  voor gegevens die de bankier in zijn funktie ter kennis zijn gekomen (Hof
  Amsterdam 18 december 1974, NJ 1975, 441).
   4. Wat houdt het verschoningsrecht in?
  Toekenning van het verschoningsrecht aan beroepsbeoefenaren geeft hen
  in de eerste plaats het zogenaamde zwijgrecht, dat wil zeggen ontheffing
  van de spreekplicht als getuige of deskundige. Verder geeft het verscho­
  ningsrecht bescherming tegen bevoegdheden van opsporingsambtenaren en
  rechtercommissaris in (fiskale) strafzaken (zie hierna b-d); dit geldt ook als
  de beroepsbeoefenaar zelf verdachte is (Melai, aant. 7 bij artikel 218).
  Daarnaast ontheft het de beroepsbeoefenaar van de plicht tot aangifte van
  ernstige misdrijven (e). Volledigheidshalve is ook het zogenaamde fiskale
  verschoningsrecht opgenomen (f), hoewel dit niet afhangt van de rechter
  omdat de wetgever heeft bepaald aan wie dit toekomt. Van belang is
  tenslotte dat het verschoningsrecht zich naar men aanneemt ook uitstrekt
  tot de zogenaamde secundaire kennisdragers: personeel en kollega’s van de
  verschoningsgerechtigde (Verburg blz. 98-100).
   Hieronder volgt een uitwerking van de bevoegdheden die het verschonings­
  recht aan de beroepsbeoefenaar geeft:
  a. zwijgrecht in vrijwel alle gevallen dat men volgens de wet als getuige of
  deskundige kan worden opgeroepen; zie verder §2;
  b. inbeslagneming van bescheiden en voorwerpen die vallen onder het
  beroepsgeheim kan slechts met toestemming van de beroepsbeoefenaar
  geschieden (artikelen 98 lid 1 en 104 lid 2 Sv); (de hierboven enkele
  malen genoemde uitspraak van de Hoge Raad volgde op het beklag van
  registeraccountants over inbeslagneming van bescheiden zonder dat zij
  toestemming gaven);
  c. huiszoeking mag slechts plaatsvinden voorzover zij zonder schending
  van het beroepsgeheim kan geschieden, tenzij de beroepsbeoefenaar
  toestemming geeft (artikel 98 lid 2 Sv);
  d. voldoening aan een bevel tot uitlevering of overbrenging van voorwerpen
  die voor inbeslagneming vatbaar zijn mag geweigerd worden (artikel 106
  lid 2 onder 2e);
  e. aangifte van de kategorie ernstige misdrijven waarvoor een algemene
  aangifteplicht bestaat mag achterwege blijven als de beroepsbeoefenaar
  1-35
  
  door de aangifte gevaar voor vervolging doet ontstaan voor iemand bij
  wiens vervolging hij zich van het afleggen van getuigenis zou kunnen
  verschonen (artikel 160 lid 2 Sv); bedoeld zijn onder andere misdrijven
  tegen de veiligheid van de staat, misdrijven waardoor met veroorzaking
  van levensgevaar de veiligheid van personen of goederen in gevaar wordt
  gebracht (bijvoorbeeld door levensgevaarlijke radioaktieve besmetting
  te veroorzaken, artikel 161 quinquies Sr) en bij misdrijven tegen het
  leven gericht zoals moord en doodslag (artikel 160 lid 1 Sv).
   Openbare kolleges en ambtenaren hebben ook voor andere strafbare feiten een aangifte­
  plicht; althans voorzover zij daarvan kennis nemen bij de uitoefening van hun funktie en
  voorzover zij niet met de opsporing van die feiten zijn belast (want dan prevaleren de
  algemene voorschriften betreffende de opsporing, Melai, aantekening 1 artikel 162). Op
  het voorschrift staat overigens geen sanctie. De accountant in overheidsdienst die in zijn
  funktie wetenschap van strafbare feiten verwerft, moet daarvan dus in beginsel aangifte
  doen (J. F. van Dijk, De accountant in de overheidshuishouding, MAB 1974, blz. 228 v,
  m.n. blz. 236-237; zie over de praktijk C. P. A. Bakker, MAB 1975, blz. 274 v, die er onder
  meer op wijst dat dienstinstrukties ambtenaren soms verbieden zonder opdracht of
  toestemming van superieuren aangifte te doen). Op 19 september 1983 heeft de Minister
  van Justitie een wetsontwerp ingediend ter herziening van artikel 162 Sv; beoogd wordt
  onder andere de aangifteplicht te beperken tot bepaalde misdrijven (Tweede Kamer,
  zitting 1982-1983, 18054, nrs. 1-3; hierover Th. W. van Veen, De aangifteplicht van artikel
  162 Sv, Nederlands Juristenblad 1984, blz. 7 v.).
   f. inzage van boeken en bescheiden door de belastinginspekteur mag ge­
  weigerd worden indien de inzage gevorderd wordt met het oog op de
  belastingheffing van derden (artikelen 47 lid 1 onder b, 49 en 53 lid 2
  Algemene wet inzake rijksbelastingen, afgekort a w r ). Aan welke be­
  roepsbeoefenaren dit zogenaamde fiskale verschoningsrecht toekomt is
  uitputtend in de wet geregeld. Artikel 53 lid 2 a w r noemt de bedienaren
  van de godsdienst, notarissen, advokaten, procureurs, geneeskundigen
  en apothekers. Accountants en belastingkonsulenten zijn destijds (1958)
  niet in deze opsomming opgenomen vanwege het ontbreken van een
  wettelijke regeling van deze beroepen. De leidraad van de a w r (§32.2)
  instrueert de belastingdienst bij accountants en belastingkonsulenten
  echter geen inzage te eisen van aan kliënten verstrekte adviezen of met
  dezen gevoerde korrespondentie. De belastingdienst kan wel de boek­
  houding inzien.
  Het (nog steeds) ontbreken van een wettelijke regeling van het beroep van belastingkonsulent verhindert het opnemen van de accountant in artikel 53 lid 2 AWR. De verant­
  woordelijke bewindsman wil namelijk de positie van de accountant in deze niet los zien
  van die van de belastingkonsulent omdat zij zich voor een belangrijk deel op hetzelfde
  terrein bewegen. Overigens wordt wel aangevoerd dat de leidraad AWR redelijk recht doet
  aan de positie van beide beroepen zodat de argumenten voor toekenning van het fiskale
  verschoningsrecht aan gewicht hebben verloren (zie verder over deze kwestie de rede van
  H. Burger, plv. direkteur-generaal fiskale zaken van het Ministerie van Financiën, ‘Naar
  een recht op beroepsgeheim voor accountants en belastingadviseurs?’, Weekblad voor
  Fiscaal Recht 5611, 1983, blz. 1388 v.).
   5. Wat valt onder verschoningsrecht en beroepsgeheim ?
  Welke gegevens vallen onder het beroepsgeheim respektievelijk het ver­
  schoningsrecht? Het staat vast dat het verschoningsrecht uitsluitend be­
  trekking kan hebben op gegevens waarop het beroepsgeheim rust (§3). Het
  ligt voor de hand na te gaan welke gegevens onder het beroepsgeheim vallen
  1-36
  
  en vervolgens vast te stellen of deze alle of slechts voor een deel onder het
  verschoningsrecht vallen. In de rechtsliteratuur gaat men in veel gevallen
  echter anders te werk en behandelt in het voetspoor van de jurisprudentie
  het beroepsgeheim slechts voorzover nodig om het objekt van het verscho­
  ningsrecht te bepalen.
  Het is dan ook vooral voor dit laatste dat maatstaven zijn ontwikkeld.
  Verburg formuleerde mijns inziens de meest bruikbare: het zogenaamde
  funktionele verband. Dat houdt in dat onder het verschoningsrecht valt
  datgene waarvan de wetenschap is verworven of verkregen in funktioneel
  verband met het vertrouwensaspekt van het beroep (blz. 61 v.).
  De arts bijvoorbeeld mag zwijgen over de aard van ziekte of verwonding van de patiënt maar
  niet over het tijdstip waarop de patiënt in het ziekenhuis is binnengekomen (Rb Den Bosch
  10 februari 1983, NJ 1984, 18). De advokaat kan zich verschonen voor hetgeen hij weet van de
  wederpartij door een beproefde maar mislukte schikking, niet echter voor hetgeen hij als
  kurator of bewindvoerder te weten komt. In de laatste hoedanigheden treedt hij immers niet
  op als vertrouwenspersoon (Hazewinkel-Suringa, blz. 91 e.v. en Hazewinkel-Suringa, Recente
  beroepsgeheimperikelen, Tijdschrift voor Strafrecht 1966, blz. 225 e.v.). Ook is de stelling
  verdedigd dat de notaris zich wel kan verschonen voor zaken die in verband staan met privacy­
  rechten van kliënten/familie-aangelegenheden, maar niet of in minder gevallen bij onroerend
  goed- of vennootschapsaangelegenheden (zie de konklusie van de Advokaat-Generaal bij HR
  10 juni 1983, NJ 1984, 270).
   Om het objekt van het beroepsgeheim af te bakenen is echter een afzon­
  derlijke maatstaf nodig. In de eerste plaats omdat naar mijn mening bij de
  vertrouwenspersonen de beide objekten niet samen hoeven te vallen. In de
  tweede plaats vanwege die beroepsgeheimhouders die het verschoningsrecht
  niet hebben. Onder het beroepsgeheim valt méér dan onder het verscho­
  ningsrecht. De ratio van de wettelijke regeling van het beroepsgeheim (zie
  §3) brengt namelijk mee dat onder het beroepsgeheim valt datgene waarvan
  de wetenschap is verworven of verkregen in funktioneel verband met de
  beschermde sfeer waarin de kliënt de beroepsbeoefenaar moet kunnen
  raadplegen. Dit is een lichter criterium dan het funktioneel verband bij het
  verschoningsrecht (vergelijk ‘beschermde sfeer’ met de omschrijving van de
  funktie van de vertrouwenspersoon, zie §3; Verburg blz. 28 v.); het beroeps­
  geheim kan daardoor gegevens omvatten die niet onder een eventueel
  verschoningsrecht vallen.
  De eerder genoemde voorbeelden (advokaat en notaris) illustreren naar mijn mening dat bij
  de vertrouwenspersonen het objekt van beroepsgeheim en verschoningsrecht niet hoeft samen
  te vallen zoals Hazewinkel-Suringa beweerde (blz. 159). Het beroepsgeheim van een vertrou­
  wenspersoon kan méér gegevens omvatten dan zijn verschoningsrecht. Staat het de advokaat kurator vrij gegevens over de failliet verder te openbaren dan voor afhandeling van het
  faillissement noodzakelijk is? Mag de keuringsarts - die volgens Verburg (blz. 142) slechts in
  bepaalde gevallen verschoningsrecht heeft - de in zijn funktie verkregen wetenschap aan
  anderen dan zijn opdrachtgever doorspelen? Zelden zal overigens deze vraag aan de strafrechter
  worden voorgelegd; artikel 272 Sr is namelijk een klachtdelikt. Bovendien kan de benadeelde
  in voorkomende gevallen ook de civiel- of tuchtrechtelijke weg bewandelen.
   6. Het beroepsgeheim is niet absoluut
  Het verschoningsrecht is in al zijn aspekten als bevoegdheid geformuleerd
  (§4); het beroepsgeheim daarentegen als verplichting. Heeft dit tot gevolg
  dat de beroepsbeoefenaar die aanspraak kan maken op het verschonings­
  1-37
  
  recht ook verplicht is van dat recht gebruik te maken? In de rechtsliteratuur
  worden twee standpunten verdedigd. Het eerste houdt in dat de beroeps­
  geheimhouder van zijn bevoegdheid tot verschoning gebruik moet maken;
  doet hij dat niet dan is hij in beginsel strafbaar wegens schending van zijn
  beroepsgeheim (Hazewinkel-Suringa, blz. 169). De strafbaarheid kan echter
  door overmacht worden opgeheven in gevallen dat grotere algemene belan­
  gen op het spel staan dan die welke met het verschoningsrecht gemoeid
  zijn. De marges waarbinnen de beroepsbeoefenaar een beslissing kan nemen
  zijn echter smal, het verschoningsrecht dient immers zélf reeds een zwaar­
  wegend algemeen belang (Verburg blz. 282 v.; in gelijke zin H.M. Sasse, Het
  ambtsgeheim van de notaris, wpnr 5668, blz. 620 v.). In de tweede opvatting
  is de beroepsbeoefenaar bevoegd maar niet verplicht gebruik te maken van
  zijn verschoningsrecht. De plicht mee te werken aan de rechtsbedeling staat
  in deze opvatting voorop, het nakomen van die plicht door af te zien van
  verschoning kan geen strafbaar feit zijn (Noyon-Langemeyer, artikel 272,
  aantekening 2).
   Uit het bovenstaande volgt dat het beroepsgeheim niet als absoluut wordt
  gezien, ook niet in de eerstgenoemde ‘strenge’ opvatting. Des te minder
  heeft uiteraard het beroepsgeheim van beroepsbeoefenaren zonder verscho­
  ningsrecht een absoluut karakter: bij gebreke aan dit recht moeten zij
  immers desgevraagd tegenover de justitie hun geheimen prijsgeven of zelfs
  aangifte doen van bepaalde misdrijven (zie §4). Mogen zij ook buiten die
  gevallen hun geheimhoudingsplicht doorbreken? Voor het antwoord kan
  hetgeen hierboven is opgemerkt over beroepsbeoefenaren die wél het ver­
  schoningsrecht hebben dienst doen. Als dezen van hun bevoegdheid geen
  gebruik maken, betekent dat immers dat zij uit eigen beweging gegevens
  verstrekken die onder het beroepsgeheim vallen. Dat kan, zoals gezegd,
  gerechtvaardigd worden door algemene belangen groter dan die waartoe het
  verschoningsrecht dient.
  Voor andere beroepsbeoefenaren laat zich naar analogie van het boven­
  staande de volgende regel formuleren: het doorbreken van het beroepsge­
  heim kan gerechtvaardigd worden door algemene belangen groter dan die
  waartoe het beroepsgeheim dient. Het prijsgeven van het beroepsgeheim
  laat zich daarom eerder rechtvaardigen indien de beroepsbeoefenaar geen
  verschoningsrecht heeft. Het beroepsgeheim alleen legt immers minder
  gewicht in de schaal dan beroepsgeheim plus verschoningsrecht; zie §3.
   Bij uitwerking van bovenstaande regels verzeilt men onherroepelijk in een rijke kasuïstiek
  omdat iedere situatie een zelfstandige beoordeling en afweging van de betrokken belangen
  vraagt (Verburg blz. 282). Ik noem hier slechts enige faktoren die bij de afweging van belang
  kunnen zijn. Gedragingen van de kliënt kunnen een rol spelen: verstrekt de kliënt valse
  inlichtingen dan kan hij wellicht geen aanspraak maken op de bescherming door het beroeps­
  geheim (Sasse t.a.p.), maar evenmin als ontslag van de geheimhoudingsplicht door de kliënt
  vormt dit op zichzelf een rechtvaardigingsgrond (vergelijk artikel 10 lid 3 en 4 GBR). Brengt
  de kliënt de beroepsbeoefenaar in diskrediet dan kan doorbreken van het beroepsgeheim
  gerechtvaardigd zijn; de kliënt zelf stelt kennelijk geen prijs op vertrouwelijkheid en het
  vertrouwen in het beroep zal in dergelijke gevallen meestal niet geschokt worden (Verburg blz.
  285). Verder kan wellicht van belang zijn in hoeverre de beroepsbeoefenaar een konflikt van
  belangen kon vermijden door de opdracht terug te geven of de gevraagde dienst te weigeren,
  of kon verwachten dat anderen die geen beroepsgeheim hebben de openbaarheid zochten
  (Bierhuize, Moest de advokaat van het ABP zwijgen? ESB nr. 3429, 1983, blz. 1023 v., wijst er
  op dat behalve de advokaat die de minister informeerde over de gang van zaken bij het ABP
  ook ambtenaren met aangifteplicht het belastende materiaal kenden).
   1-38
  
  Ook voor de registeraccountant geldt dat in bepaalde omstandigheden het
  uit eigen beweging doorbreken van het beroepsgeheim gerechtvaardigd kan
  worden. Hoewel in die gevallen de strafbaarheid ontbreekt, kan er wel
  sprake zijn van inbreuk op de tuchtrechtelijke geheimhoudingsplicht van
  artikel 10 GBR. Deze norm laat slechts doorbreken van het beroepsgeheim
  toe indien dat voor de vervulling van de taak van de accountant is vereist
  (lid 2 en 4) of indien de kliënt de accountant van de geheimhoudingsplicht
  heeft ontslagen (lid 3). Het voorschrift behoort echter tot dat deel van de
  GBR dat voortvloeit uit de Nivra-taak een goede uitoefening van het accountantsberoep te bevorderen. Daarnaast bevatten de GBR bepalingen om
  te waken voor de eer van de stand der registeraccountants; artikel 5 is
  daarvan de hoofdbepaling (Toelichting op het Ontwerp van Verordening
  houdende Gedrags- en Beroepsregels Registeraccountants, I, 2.3, blz. 12­
  13). Het tuchtrecht biedt dus ruimte voor een belangenafweging die kan
  leiden tot het doorbreken van het beroepsgeheim in andere gevallen dan
  bedoeld in artikel 10 GBR. Verder brengt het belang van een onbelemmerde
  uitoefening van de tuchtrechtspraak met zich mee dat de accountant voor
  de tuchtrechter geen beroep kan doen op artikel 10 lid 1 GBR en dat hij
  verplicht is de tuchtrechter naar vermogen en onvoorwaardelijk in te lichten
  (Raad van Beroep, 23 mei 1980, JT 1981, 11).
   De registeraccountant wordt geacht zelfstandig mededelingen te doen naar aanleiding van
  bepaalde ‘gebeurtenissen na balansdatum’ indien de ondernemingsleiding weigert een nieuwe
  jaarrekening op te maken of de door de wet voorgeschreven mededeling te doen (artikel 362
  lid 6, 2 BW; Nivra, Meningsuiting 3, §2.4 en 2.6; zie ook J. W. Schoonderbeek, Na het einde
  van het boekjaar ter beschikking gekomen informatie, MAB 1984, blz. 110 v.). Dit geldt echter
  niet voor gebeurtenissen die plaatsvinden nadat de jaarrekening door het bevoegde orgaan is
  vastgesteld respektievelijk goedgekeurd. De accountant staan in die gevallen geen andere
  middelen ter beschikking dan de ondernemingsleiding te adviseren mededeling te doen van de
  ingrijpende wijzigingen in de financiële situatie en zonodig het informeren van het toezicht­
  houdende orgaan (Nivra, Meningsuiting 3, §2.6). Een soortgelijke gedragslijn staat Nivravoorzitter Bosman voor in gevallen dat de accountant fraude konstateert. De accountant zal
  de ondernemingsleiding vragen de overtreding te herstellen. Blijft dit achterwege dan dient de
  opdracht beëindigd te worden. De opvolgende accountant moet worden ingelicht en zal daarom
  dezelfde bezwaren aanvoeren als zijn voorganger. Als gevolg daarvan zal de ondernemer de
  fraude herstellen omdat hij anders verstoken blijft van de wettelijk voorgeschreven kontrole.
  Het beroepsgeheim verhindert dat de accountant verder gaat door op eigen initiatief de
  geheimhouding te doorbreken (Economisch Dagblad van 14 februari en 27 maart 1984,
  gastkolom). Hieruit blijkt een te stringente opvatting van het (tuchtrechtelijke) beroepsgeheim.
   Het is bovendien de vraag of de konklusie van Bosman gedragen kan worden door de Nivra
  Meningsuiting, want deze gaat over gebeurtenissen slechts voorzover ze een bepaald financieel
  belang te boven gaan. Ernstige wetsovertredingen kunnen een dergelijk belang hebben, maar
  noodzakelijk is dat niet. Verder teken ik aan dat het door Bosman genoemde pressiemiddel
  ontbreekt bij ondernemers die geen verplichting hebben een accountant te benoemen. Boven­
  dien veronderstelt het een eensluidend oordeel van accountants over de onaanvaardbaarheid
  van bepaalde handelwijzen van een ondernemer.
  Sasse (t.a.p.), voorzitter van de Koninklijke Notariële Broederschap, sluit niet uit dat notaris­
  sen mededeling zullen doen over onder hun ambtsgeheim vallende gegevens. Volgens Sasse
  kan dat er toe leiden dat de kliënt wellicht zelf informatie zal verschaffen als de notaris hem
  meedeelt dat hij zich anders gedwongen ziet het ambtsgeheim te doorbreken.
  Kan het tuchtrecht de beroepsbeoefenaar ook opleggen te spreken, juist in
  gevallen waarin de wet dat niet eist? Ik denk aan gevallen waarin door te
  zwijgen een veel grotere schade kan worden toegebracht aan het beroep dan
  door te spreken (vergelijk artikel 5 GBR). Niet alleen degenen die fraude­
  zaken aangeven moeten daarom zonodig de tuchtrechter op hun pad ont1-39
  
  moeten, maar ook zij die, hoewel zij kennis droegen van (grote) fraudezaken,
  diensten bleven verlenen en hun mond hielden. Sasse, t.a.p., meent dat
  zwijgen in het laatste geval ook aan het notariaat meer schade zou berok­
  kenen dan spreken. Een andere reden om de geheimhoudingsplicht te
  doorbreken doet zich volgens hem voor als alleen door te spreken een
  ernstig misdrijf dat grote schade aan derden zou berokkenen kan worden
  voorkomen.
   Omdat het beroepsgeheim niet absoluut is zal de beroepsbeoefenaar in
  voorkomende gevallen een afweging moeten maken. In een periode waarin
  de toepasselijke waarden en normen in beweging zijn kan dat voor de
  individuele beroepsbeoefenaar een zware opgave inhouden. Bij gebreke aan
  een duidelijke gedragslijn zullen beroepsbeoefenaren dan tot onderling
  afwijkende beslissingen kunnen komen, hetgeen het vertrouwen in het
  beroep niet zal vergroten. Het accountantsberoep bevindt zich wellicht in
  een dergelijke periode. In de afgelopen jaren is immers de houding van de
  overheid ten opzichte van fraude ingrijpend gewijzigd evenals de publieke
  opinie over deze vorm van wetsovertreding. Verder zijn de gevallen waarin
  de wet de verklaring van een deskundige bij financiële verantwoordingen
  voorschrijft door recente wijzigingen in boek 2 BW in aantal toegenomen
  (artikel 94a lid 2, 313a en 393 in samenhang met 396 lid 6). Het lijkt mij
  daarom in het belang van het beroep dat de beroepsbeoefenaar bij zijn
  afweging kan steunen op adekwate Meningsuitingen en jurisprudentie.
  Voorzover jurisprudentie van de tuchtrechter verlangd wordt, kan het Nivra-bestuur dit zelf uitlokken (artikel 40 Wet op de Registeraccountants).
  7. Stand van zaken na de uitspraak van de Hoge Baad
  Door de uitspraak van de Hoge Raad van 25 oktober 1983 (NJ 1984,132) is
  de accountant gaan behoren tot die kategorie beroepsgeheimhouders die
  geen aanspraak kunnen maken op het verschoningsrecht. Volgens de heer­
  sende mening in de rechtsliteratuur brengt de uitspraak, hoewel die een
  strafzaak betrof, met zich mee dat registeraccountants ook op andere rechts­
  gebieden het verschoningsrecht moeten missen (§2); zekerheid hierover kan
  uiteraard alleen door uitspraken van de rechter of de wetgever verkregen
  worden.
   In voorkomende gevallen kan de rechter in strafzaken enige bescherming bieden aan beroeps­
  beoefenaren zonder verschoningsrecht; de rechtbank kan namelijk beletten dat een getuige of
  deskundige op een vraag van de verdachte, diens raadsman of de officier van justitie moet
  antwoorden als beantwoording schade zou toebrengen aan belangen die geen verband houden
  met hetgeen ter terechtzitting voorwerp van onderzoek is of geen reële bijdrage kan leveren
  tot de besluitvorming van de rechter (Melai, aantekeningen bij artikel 288 Sv); op deze wijze
  kan bijvoorbeeld worden voorkomen dat een opsporingsambtenaar zijn inlichtingenbron moet
  noemen (Verburg blz. 233).
  Door het ontbreken van het verschoningsrecht moet de registeraccountant
  zijn beroepsgeheim prijsgeven indien de justitie daartoe initiatief neemt of
  omdat er een wettelijke aangifteplicht bestaat; buiten deze gevallen kan
  voor het doorbreken van het beroepsgeheim een rechtvaardigingsgrond be­
  staan. Door de uitspraak van de Hoge Raad staat vast dat dit het geval is
  1-40
  
  indien grotere algemene belangen op het spel staan dan die waartoe het
  beroepsgeheim dient (§6). Het Nivra neemt echter het standpunt in dat
  accountants niet uit eigen beweging het beroepsgeheim moeten prijsgeven
  (Meningsuiting 3). Daar deze opvatting over het beroepsgeheim slechts
  betrekking heeft op het probleem van de ‘gebeurtenissen na balansdatum’,
  biedt zij onvoldoende steun aan registeraccountants die bij hun kontrolewerkzaamheden op ernstige wetsovertredingen stuiten.
  Het fiskale verschoningsrecht, dat slechts betrekking heeft op een inzage­
  recht van de belastinginspekteur met het oog op belastingheffing van
  kliënten van de accountant en dat rechtstreeks door de wet wordt toege­
  kend, komt niet toe aan registeraccountants; de belastingdienst respekteert
  echter de vertrouwelijkheid van adviezen aan en korrespondentie met kliën­
  ten (§4 onder f).
   Tenslotte merk ik op dat in accountantskringen het verschoningsrecht van
  groot belang wordt geacht voor de relatie tussen de registeraccountant en
  de kliënt. Nordemann vreest dat het risiko dat de ondernemer mogelijk
  voor het accountantsoordeel vitale informatie zal achterhouden door de
  uitspraak van de Hoge Raad is toegenomen. De voor de accountantskontrole
  belangrijke informatiebron ‘inlichtingen van de gekontroleerde’ kan minder
  betrouwbaar worden met het gevolg dat de jaarrekening door de accountant
  niet-gekonstateerde gebreken kan vertonen (Rostra, blad van de Econo­
  mische Faculteit aan de Universiteit van Amsterdam, februari 1984, blz. 5
  v.). De kliënt kan overigens niet te veel vitale informatie achterhouden; zijn
  belang bij de accountantsverklaring verhindert dat. (Vergelijk de MvT bij
  de Aanpassingswet Vierde Richtlijn, Tweede Kamer 1979-1980, 16326, nr.
  3, blz. 30: de bevoegdheid tot inzage van boeken en bescheiden hoeft niet
  langer in de wet te worden vastgelegd omdat de accountant die onvoldoende
  inzage krijgt geen verklaring zal kunnen afgeven.)
  Welke inlichtingen zal de kliënt achterhouden? In de eerste plaats infor­
  matie waaruit de accountant zou kunnen opmaken dat er (hoogstwaar­
  schijnlijk) strafbare feiten zijn gepleegd. Neemt de accountant desondanks
  kennis van die feiten dan kan hij er op wijzen dat hij bij een mogelijk
  justitieel onderzoek geen verschoningsrecht heeft. Ernstige gevallen vragen
  uiteraard een verdere afweging over de te volgen gedragslijn (zie §6). Zeer
  ernstige vergrijpen werden overigens ook al vóór de uitspraak van de Hoge
  Raad tegenover de accountant verzwegen: bij de echt malafide kliënt zijn
  de inlichtingen van de gekontroleerde toch al onbetrouwbaar, aldus ook
  Nordemann (t.a.p.).
   In de tweede plaats zal de kliënt wellicht bepaalde gegevens achterhouden,
  hoewel die op zichzelf voor de accountant geen aanwijzing vormen dat er
  van wetsovertreding sprake is. Bedoeld zijn gegevens die slechts in kombinatie met andere informatie waarover justitie kan beschikken strafbare
  feiten aan het licht kunnen brengen. Minder inlichtingen van de gekontro­
  leerde betekent dat in een aantal gevallen de kontrolewerkzaamheden van
  de registeraccountant minder betrouwbare uitkomsten zullen opleveren.
  Dit is direkt ten nadele van de belanghebbenden bij de kontrolefunktie en
  het kan afbreuk doen aan het vertrouwen dat het maatschappelijk verkeer
  aan het accountantsoordeel verbindt. Met dit laatste is het algemeen belang
  1-41
  
  gemoeid, maar dat is evenzeer in het geding met een zo goed mogelijke
  fraude-bestrijding door de justitie. Door zijn uitspraak heeft de Hoge Raad
  de gevallen waarin deze belangenafweging in handen van de registeraccoun­
  tant is gesteld, beperkt.
  N aschrift
  Inmiddels is een uitspraak van de Rechtbank Breda gepubliceerd waaruit
  blijkt dat ook de adviserende funktie van de registeraccountant in beginsel
  geen aanspraken verschaft op het verschoningsrecht. Met een dergelijk
  verschoningsrecht is geen zodanig algemeen belang gediend dat hiervoor de
  plicht tot het afleggen van getuigenis zou moeten wijken en de belangen
  van de individuele kliënt wegen in het onderhavige geval niet zo zwaar dat
  daarvoor het belang van adequate opsporing en berechting van strafbare
  feiten moet wijken, aldus de Rb Breda, 2 mei 1984, NJ 619.
  Verkort aangehaalde literatuur:
  
  D. Hazewinkel-Suringa, De doolhof van het beroepsgeheim, Haarlem 1959.
  J. J. I. Verbürg, Het verschoningsrecht van getuigen in strafzaken, dissertatie, Leiden 1975.
  Het Wetboek van Strafrecht, T. H. Noyon en G. E. Langemeyer, bewerkt door J. Remmelink,
  Arnhem, losbladige uitgave.
  Het Wetboek van Strafvordering verklaard en van aantekeningen voorzien, onder redaktie van
  G. Duisterwinkel en A. L. Melai, Arnhem, losbladige uitgave.
   Vindplaatsen jurisprudentie waarin het verschoningsrecht
  aan de accountant is toegekend:
  -
  
  RC Amsterdam 9 januari 1933 W. 12631;
  Rb Haarlem 18 juli 1947, NJ 1948, 74;
  Hof Den Bosch 23 mei 1957, NJ 659;
  Ktr. Den Haag 22 januari 1958, NJ 629;
  RC Rb Amsterdam 26 januari 1972, NJ 222;
  Ktr. Den Bosch 5 oktober 1979, NJ 1980, 315;
  Hof Den Bosch 29 mei 1981 (nr. 274/81, zie H. Baas in De Accountant, nr. 7, maart 1982).
  1-42.
  