text: Agenderen van vraagstukken op Europees niveau impliceert ook Europeanisering van de probleemoplossing. Het gaat daarbij niet alleen om overheden, maar
  ook om verschillende typen actoren die zich bij hun probleemoplossing, beleid
  en politiek steeds meer bewust zijn van hun onderlinge afhankelijkheid (Scharpf
  2000). De informatie-uitwisseling over beleidspraktijken tussen landen, regio’s
  en steden neemt toe, ngo’s transnationaliseren snel en producten en productiefactoren bewegen steeds vrijer over de Europese grenzen heen. Internationalisering komt ook in Europa in eerste instantie vanuit een economisch perspectief tot
  stand. Bedrijven hebben nu eenmaal een voorsprong op de publieke sector als het
  gaat om grensoverschrijdend werken.
  Bij Europeanisering speelt de overheid een veel prominentere rol dan bij mondialisering. De bestuurlijke ontwikkeling op het lokale niveau houdt geen gelijke tred
  met de bestuurlijke ontwikkelingen op het internationale niveau. Mede hierdoor,
  maar ook door de terugtredende overheid, is het beleidsspectrum onduidelijker
  geworden. Dit stimuleert actiegroepen en mobiliseert activisme van belangenvertegenwoordigers, zoals we in paragraaf 4.4 zullen zien. Onduidelijkheid en
  ondoorzichtigheid geven ruimte aan individuen, maar betekenen ook een grotere
  kwetsbaarheid voor zwakkere groepen in de samenleving. Bovendien kunnen ze
  leiden tot willekeur en rechtsongelijkheid en zo een kwetsbaarder openbaar
  bestuur genereren. Doordat verschillende bestuurders gevoelig zijn voor verschillende stemmingen neemt het risico toe dat bij een wisseling van de politieke top
  er ook een wisseling in de aandacht voor specifieke belangengroepen zal optreden.
  Dit betekent dat de stabiliteit in de beleidsuitvoering vermindert.
  Europeanisering van de besluitvorming vereist dat de overheid in een vroegtijdig
  stadium burgers en belangengroepen bij de oriëntatie betrekt. De feitelijke
  besluitvorming vindt immers niet plaats op het moment dat Nederland de eurichtlijnen implementeert, maar op het moment dat deze richtlijnen worden
  vastgesteld. Het vaak in breder verband gesignaleerde democratisch tekort van
  Europa is extra problematisch voor controversiële zaken zoals biotechnologie.
   4.4
  
  beleidsbeïnvloeding
  
  4.4.1
  
  processen van beleidsbeïnvloeding
  Bij het debat over biotechnologie zijn verschillende belanghebbenden betrokken:
  publieke en private actoren, ngo’s en burgers. Bovendien zijn er vele verschillende vormen van beïnvloeding van besluitvorming. Het meest aansprekend in
  dit opzicht zijn lobbygroepen. Hoe het proces van beleidsbeïnvloeding in zijn
  algemeenheid verloopt is complex en afhankelijk van de specifieke omgeving.
  105
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  In het geval van biotechnologie is het nog complexer, omdat ook ethische en
  morele factoren een rol spelen. Die factoren komen in hoofdstuk 5 aan de orde.
  Dat uiteenlopende belangengroepen proberen het beleid te beïnvloeden is op
  zichzelf prima. Daardoor kunnen immers uiteenlopende belangen en visies
  worden meegewogen in de beleidsbeslissingen. Dit kan de kwaliteit van die
  beslissingen ten goede komen. Wel is het van belang dat de invloed van diverse
  belangengroepen de onafhankelijkheid van het eindoordeel niet aantast. De overheid hoort dit eindoordeel namelijk te vellen, gehoord de voorkeuren van burgers.
  Belangengroepen mogen zo’n eindoordeel niet afdwingen. Ook ontslaat het feit
  dat belangengroepen informatie aandragen de overheid niet van de plicht zelf
  informatie te verzamelen en te beoordelen. Hierop komen we in hoofdstuk 8
  terug.
  106
  
  Belangengroepen trachten op een of andere wijze hun doel te bereiken. Middelen
  daartoe zijn bijvoorbeeld informele contacten (lobbyen), persoonlijke relaties en
  publieke campagnes en acties. Vrijwel alle belangengroepen gebruiken alle
  methoden, maar ze leggen daarbij wel verschillende accenten. Het is belangrijk
  dat de informatieontvanger kennis heeft van de doelen van de informatieverstrekker. Zo kan hij of zij de informatie beter beoordelen.
  Lobbyen in enge zin
  In de praktijk zijn er drie terreinen waarop lobbyisten actief zijn:
  1. wet- en regelgeving;
  2. subsidies en fiscale constructies;
  3. verwerven van overheidsopdrachten.
   Kortom, zaken waarbij politiek besluitvorming relevant is. Wet- en regelgeving
  is, volgens Van Schendelen (2002), het meest begeerde of omstreden product: het
  ligt voor jaren vast, gaat over veel geld gaat en kent uiteindelijk een justitiële
  sanctie.
  Lobbyen is de afgelopen jaren steeds informeler geworden, niet alleen internationaal, maar ook nationaal. Dit heeft deels te maken met het afschaffen van
  formele overleggremia, waardoor de mogelijkheid van informele beïnvloeding
  toeneemt. Daarnaast komen besluiten steeds meer op Europees niveau tot stand.
  Lobbies hebben meer kans van slagen in een informele setting. Naarmate er meer
  is geformaliseerd, is lobbyen minder zinvol. Besluitvormingsprocessen zijn dan
  immers al bij voorbaat gedefinieerd, waardoor de uitkomsten voor een deel min
  of meer vaststaan. Het is dus niet voor niets dat veel ngo’s geen heil zien in het
  herstel van formele overlegorganen en groene poldermodellen. Daarbij komt dat
  de toenemende nadruk op marktwerking en privatisering het overleven in de
  concurrentiearena alleen maar moeilijker heeft gemaakt. Een informele aanpak
  wordt dan belangrijker.
  De besluitvorming over grensoverschrijdende dossiers komt steeds meer onder
  invloed te staan van de Brusselse cultuur, waar lobbyen een gevestigd onderdeel is.
  maatschappelijke discussie over biotechnologie in een internationale arena
  
  Lobbyen richt zich in Europa dan ook primair op de eu-bestuursorganen en veel
  minder op nationale overheden of de mondiale omgeving. Het feit dat de besluitvorming op eu-niveau stroperiger en ondoorzichtiger is dan op nationaal niveau,
  maakt Brussel een gewild doelwit van diverse lobbygroepen. Ook de verhouding
  tussen de Brusselse en de nationale besluitvorming is ondoorzichtig. Het voortraject is vooral een ambtelijk gebeuren. Het nationale parlement oefent daarop
  weinig invloed uit. Het moet weliswaar de uit het voortraject voortkomende
  richtlijnen goedkeuren, maar deze richtlijnen zijn eerder op te vatten als het
  eindpunt van de besluitvorming dan als het begin ervan.
   Lobbyen is proberen op informele wijze de besluitvorming te beïnvloeden.
  Persoonlijke relaties en timing spelen daarbij een belangrijke rol. Het gaat
  erom de juiste persoon op het juiste moment de juiste informatie te geven.
  Lobbyen heeft zowel informatie als dialoog tot doel. Men opereert zowel mondiaal als Europees, maar wil vooral continu in contact staan met de Europese
  Commissie, het Europees Parlement en de Raad van Ministers.
  Het niet-openbare karakter van de lobby doet denken aan een achterkamertjescultuur. Maar bedrijfsbelangen maken het vaak onmogelijk om in het openbaar
  aan te geven waar men mee bezig is. Dit kan de concurrent informatie geven over
  de bedrijfsstrategie. Niet alle lobbyactiviteiten verlopen evenwel in de geheime
  sfeer. Met name op Europees niveau is de lobby goed georganiseerd en daardoor
  transparanter. Lobbyen gebeurt daar onder andere via publieke consultaties.
  Aan private actoren vraagt men hun visie te formuleren op een consultatiedocument of een hoorzitting. Deze werkwijze brengt een duidelijke scheiding
  aan tussen het verzamelen van informatie en de doorwerking daarvan in de feitelijke besluitvorming. Het spreekt echter voor zich dat partijen meer invloed
  verwerven naarmate ze meer energie kunnen vrijmaken om een goed gefundeerde visie te formuleren.
  Publieke campagnes
  Beleid beïnvloeden kan ook via de publieke opinie. Vooral in verkiezingstijd,
  maar ook daarbuiten, richten belangengroepen zich tot het publiek, met als doel
  om stemgedrag, consumentengedrag en het gedrag van politici te beïnvloeden.
  Daarnaast werken zowel bedrijven als belangengroepen aan de publieke reputatie
  van zichzelf en anderen. Milieugroeperingen bijvoorbeeld zullen de stilte niet
  zoeken. Hun kracht ligt immers vooral in de openbaarheid.
   De publieke campagne kan bij uitstek een democratisch middel zijn. De belangen
  van de zaak en die van de zaakwaarnemer zijn echter niet gescheiden. De zaakwaarnemer stuurt het publieke debat, dat vaak mede ledenwerving of het afzetten van producten tot doel heeft. Ook politici vertegenwoordigen eigen belangen: zij hebben er weinig baat bij alle zaken achter gesloten deuren te regelen,
  omdat dat hun politieke carrière kan schaden. Zoeken van de openbaarheid is dus
  een andere vorm van streven naar een doel: daarmee is het ook een vorm van
  lobbyen.
  107
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  Het publieke optreden kan het informele lobbyproces echter hinderen.
  Dit probleem geldt vooral voor ngo’s, omdat ze relatief zwaar op publieke
  campagnes leunen. Daarom zijn ze gedwongen op twee fronten te opereren.
  Het actiefront en het argumentenfront. Deze fronten vragen evenwel om
  verschillende communicatiestijlen. Het actiefront bespeelt de publieke opinie.
  Beelden zijn belangrijk om het brede publiek te bereiken. Daarbij zoekt men naar
  de grenzen van wat wettelijk en maatschappelijk kan. Het argumentenfront
  vereist een wetenschappelijke en compromisgerichte opstelling, die binnen de
  grenzen van goede omgangsvormen blijft. De afstemming tussen de werkwijzen
  op beide fronten bepaalt mede de reputatie van een ngo.
   108
  
  Kennisachterstand bij het publiek
  Zowel kennis als toepassingen van biotechnologie leveren indringende vragen
  op. Er lijkt echter weinig tijd te zijn voor burgers en overheid om hun houding te
  bepalen als het gaat om nieuwe ethische en risicovragen. Niet dat er elke dag
  nieuwe toepassingen op de markt komen, maar wel bieden onderzoeksresultaten
  regelmatig nieuwe vergezichten van potentiële mogelijkheden. Daardoor kan de
  indruk ontstaan dat de toekomst al bepaald is voordat het publiek zich daarover
  een mening heeft kunnen vormen. Het publiek heeft ook weinig houvast bij het
  beoordelen van de boodschappen van belangengroepen vanwege het ontbreken
  van geobjectiveerde en gedeelde kennis. De vergezichten geven de discussie
  bovendien al snel een utopisch of anti-utopisch karakter. Bij een zo hoog ontwikkelingstempo kunnen gemakkelijk globale, maar weinig gefundeerde noties
  ontstaan. Daarnaast bestaat het risico van categorale in plaats van contextgebonden oordelen. Voor het laatste is immers veel meer kennis nodig. Het verwerpen
  van de ene toepassing kan daarmee ook andere toepassingen onacceptabel
  maken. Zo bestaat bijvoorbeeld het risico vanuit ecologische perspectief waardevolle toepassingen van biotechnologie te missen. Bedrijven zijn immers terughoudend om te investeren in toepassingen met een hoog afbreukrisico.
  Coalitievorming en ver vlechting
  Om een effectieve opstelling te bereiken bij een grote variëteit van zowel partijen
  als opvattingen is het noodzakelijk coalities te sluiten. Daarbij kunnen uiteenlopende maatschappelijke organisaties elkaars gedachtegoed gaan uitdragen.
   Het optreden van een collectief van ngo’s in het debat over Eten en genen is hiervan een voorbeeld. Zolang dit een bewuste strategie is om langs een omweg gelijk
  te krijgen, is er niet zoveel aan de hand. Echter, als de betrokkenheid zo groot is
  dat niet alleen doelen, maar ook argumentaties vervlochten raken, kan er verwarring ontstaan. Gevoelens van onmacht als gevolg van internationale vervlechting
  kunnen die verwarring nog groter maken. Zo raken maatschappelijke probleemvelden onderling meer verbonden dan gerechtvaardigd is op grond van die
  probleemvelden zelf. Bij intellectuele eigendom is bijvoorbeeld te zien dat
  beginselethische argumenten meespelen in de afweging van belangen.
  Zo kunnen problemen over het octrooirecht uitmonden in discussies over beginselethische aspecten. Een soortgelijk verschijnsel doet zich voor bij discussies
  over biotechnologie in de landbouw en internationale solidariteit: milieu-
  
  maatschappelijke discussie over biotechnologie in een internationale arena
  
  argumenten, verdelingsargumenten en argumenten over internationale solidariteit lopen door elkaar heen. In hoofdstuk 7 komen we hierop terug.
  Het nadeel van coalitievorming is dan ook dat uiteenlopende probleemgebieden
  vervlochten raken. Een standpunt op het ene terrein impliceert dan bijna automatisch een standpunt op een ander terrein (Van Eck 2002). Dit bemoeilijkt de
  oordeels- en besluitvorming. Het mandaat van veel geïnstitutionaliseerde
  groeperingen en daarmee hun democratische legitimiteit is onduidelijk.
  Vertegenwoordigen deze groeperingen de voorkeuren van de samenleving of
  zelfs die van hun achterban? De samenstelling van veel overlegorganen is vaak
  historisch gegroeid. Zo wordt het in de dagelijkse praktijk in ons land normaal
  gevonden dat werkgevers en werknemers een prominente rol spelen in het
  poldermodel. Toch is het steeds onduidelijker wie zij precies vertegenwoordigen.
  Hoe branchevreemder de onderwerpen, des te onduidelijker het mandaat. Zo is
  het moeilijker een vraagstuk op te lossen wanneer allerlei groeperingen zonder
  expertise en een duidelijke achterban zich ermee gaan bemoeien.
   Kortom, de besluitvorming beïnvloeden is een complex gebeuren. Aan de ene
  kant is er een formele lobby van geïnstitutionaliseerde belangengroepen.
  Het betreft hier vooral organisaties van werkgevers, werknemers en overheidsorganen. Daarnaast leidt de fixatie van de overheid op marktwerking en de daarbij optredende regeldichtheid ertoe dat ook de informele lobby toeneemt en zich
  professionaliseert. Deze informele lobby speelt zich minder in het openbaar af.
  Voor belangenvertegenwoordigers is dat vaak gunstig. Politici en belangengroeperingen zoals de ngo’s, hebben daarentegen belang bij een openbaar debat.
  4.4.2
  
  actoren nader belicht
  Bedrijven
  Bedrijven proberen hun producten veilig te stellen via formele overlegorganen.
  EuropaBio is een samenwerking van 40 biotechnologiebedrijven in Europa.
  Ook de Nederlandse Biotechnologie Associatie (Niaba) is hierbij aangesloten.
  Uit hun website blijkt dat ze zich primair op wetgeving richten:
  
  “We are actively engaged in dialogue with the European institutions and contribute to the
  creation of a coherent legislation for bio industries. EuropaBio ensures a steady flow of information about biotechnology to the European Parliament, the European Commission and the Council
  of Ministers. Through its member associations, EuropaBio fosters a standing dialogue with policy
  makers and stakeholders at a national level and cooperates with Member State governments, in
  particular as they prepare for an eu Presidency term.”
  
  Overheden
  Men denkt vaak dat alleen bedrijven lobbyactiviteiten bedrijven. Dat is niet zo.
  Ook ambtenaren proberen via informele kanalen zaken te regelen. Vaak kunnen
  ze die niet aan de grote klok hangen omdat dit de belangen van een bedrijf kan
  schaden. Lobbyen in de eu gaat doorgaans om de interpretatie van Brusselse
  
  109
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  regels. Bijvoorbeeld of men iets wel of niet in Brussel moet melden. In dat geval is
  er dus een competentiestrijd tussen nationale en internationale overheden.
   Implementatie van Europese richtlijnen kan leiden tot stroperigheid en vertraging zonder dat de vastgestelde richtlijn opnieuw ter discussie kan komen te
  staan.
  Op nationaal niveau voeren ministeries soms een competentiestrijd. Bekend is
  die tussen de ministeries van lnv en vrom over biotechnologie (Jelsma 1999).
  Ook andere ministeries of overheidsorganen kunnen in dit complexe spel een rol
  spelen. Als het gaat om biotechnologie is de overheid een complicerende factor.
  Dit komt omdat zij niet boven de partijen staat, maar eigenlijk een samenstel is
  van meerdere partijen. De overheid dreigt zo een verlengstuk te worden van de
  particuliere sector.
  110
  
  ngo’s
  ngo’s zijn civiele actoren op het wereldtoneel. Ze kunnen kiezen voor de rol van
  protestbeweging door zich toe te leggen op propageren en mobiliseren.
  Ze kunnen ook proberen in gesprek te komen met overheden en private actoren.
  Formeel hebben ngo’s niet veel macht. Echter, door hun informele wijze van
  opereren kunnen zij wel de kwaliteit van publieke discussies en politieke besluitvorming bevorderen. Hun kracht ligt in het beïnvloeden van de publieke opinie.
  ngo’s zijn vaak diffuse coalities van organisaties zonder een duidelijk machtscentrum. Ronfeldt en Arquilla (De Wilde et al. 2002) typeren zulke sociale
  bewegingen als volgt:
  1. het gaat om een samengesteld geheel van meerdere groeperingen;
  2. er is niet één leider; de structuur van het leiderschap is policentrisch;
  3. een bepaald gedachtegoed of ideologie staat centraal;
  4. het gaat om een netwerk van structurele, persoonlijke en ideologische
  banden.
  De netwerkstructuur maakt deze sociale bewegingen flexibel en dynamisch.
   Daardoor kunnen ze zich snel verspreiden en zowel horizontale als verticale
  coalities aangaan. Horizontale coalities bestaan uit ngo’s die op hetzelfde niveau
  opereren, bijvoorbeeld nationaal, Europees of internationaal, terwijl verticale
  coalities juist door die verschillende niveaus heen gaan. Voor ngo’s speelt internet tegenwoordig een belangrijke rol: om snel nieuwe informatie te verwerken,
  ervaringen uit te wisselen, onderling te communiceren en het publiek te activeren.
  maatschappelijke discussie over biotechnologie in een internationale arena
  
  4.5
  
  inter acties in het kr achtenveld
  
  4.5.1
  
  dr aagvl ak en objectiviteit
  Beleidsbeïnvloeding, zo bleek hiervoor, komt veelal tot stand buiten de formele
  procedures om. Dit kan het democratisch gehalte van de besluitvorming ondermijnen. In Nederland bestaat de neiging belangengroepen te betrekken bij het
  zogenoemde poldermodel. De visie van belangengroepen is weliswaar relevant
  voor de besluitvorming, maar het is wel van belang onderscheid te maken tussen
  een oriënterende en een besluitvormende fase. In zo’n oriënterende fase kunnen
  belangengroepen adviseren. Echter, naarmate ze directer invloed hebben op de
  besluitvorming, verliest deze aan onafhankelijkheid en daarmee aan geloofwaardigheid. Het gaat er om een balans te vinden tussen draagvlak – door belangengroepen te betrekken en te consulteren – en objectiviteit – door belangengroepen
  op afstand te houden.
  4.5.2
  
  middelen om invloed te k analiseren
  Er zijn verschillende manieren om belangengroepen en burgers invloed te geven
  op de besluitvorming zonder het democratisch gehalte ervan te ondermijnen.
  Zo is de zogenoemde consensusconferentie een methode om hun mening te
  peilen en te wegen. Een andere weg is maatschappelijk verantwoord ondernemen. Daarbij nemen private ondernemingen verantwoordelijkheid voor
  publieke doelen.
   Consensusconferentie
  De Deense Raad voor Technologie kwam in 1987 met de idee van een consensusconferentie. Consensusconferenties over biotechnologie zijn in verschillende
  landen toegepast. Buitenstaanders vormen zich een mening met de bedoeling
  uiteindelijk consensus te bereiken. Zo kunnen belangengroepen geen onevenredige invloed uitoefenen en ontstaat meer vertrouwen in de onafhankelijkheid
  van de oordeelsvorming. Een probleem is dat een consensusconferentie de rol en
  functie van het parlement kan overnemen: deelnemers zitten dan op de stoel van
  volksvertegenwoordigers zonder over een mandaat te beschikken.
  De Commissie Terlouw (2002) organiseerde in 2001 in Nederland het publieksdebat Eten en Genen. Dit debat had veel weg van een consensusconferentie.
  De commissie vatte haar bevindingen als volgt samen: “Het Nederlandse publiek
  neemt een erg gereserveerde houding in ten opzichte van het gebruik van
  biotechnologie in voedsel. Toch meent een ruime meerderheid van de deelnemers
  aan het publieke debat Eten en Genen dat onder stringente voorwaarden ‘in algemene zin’ mag worden doorgegaan met de toepassing van gentechnologie in
  voedsel”. ngo’s namen trouwens afstand van dit debat en organiseerden zelf de
  manifestatie De Keerzijde van Gentechnologie. Als argument hiervoor voerden
  ze aan dat het debat de mogelijkheid om genetische manipulatie volledig uit te
  bannen bij voorbaat uitsloot. Centrale vraag was immers onder welke voor-
  
  111
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  waarden de toepassing van moderne gentechnologie in de voedselproductie
  maatschappelijk acceptabel zou zijn.
   Maatschappelijk verantwoord ondernemen
  De term maatschappelijk verantwoord ondernemen impliceert dat de overheid
  niet in haar eentje maatschappelijke belangen kan behartigen. Ook bedrijven en
  private organisaties dragen verantwoordelijkheid. Bij maatschappelijk verantwoord ondernemen gaat het om integriteit, bestuurswaarden en een scala van
  maatschappelijk wenselijke doelstellingen. Maatschappelijk verantwoord ondernemen vormt steeds vaker een onderdeel van bedrijfsstrategieën. Van de grote
  ondernemingen produceert volgens kpmg (2002) 40 procent een milieujaarverslag of een sociaal jaarverslag, een veel hogere score dan in 1995. De chemiesector loopt daarbij voorop. Heugens (2001) laat zien dat in de voedingsmiddelenindustrie het afleggen van verantwoording aan de samenleving en het codificeren
  van ervaringen in draaiboeken en crisisscenario’s samengaan met een bovengemiddelde reputatie en financieel-economische prestaties.
  112
  
  Een ondernemer zal voortdurend conflicterende belangen tegen elkaar af moeten
  wegen met als randvoorwaarden het realiseren van winst en het respecteren van
  wetten, regels, convenanten, codes en contracten. Het gaat om de belangen van
  uiteenlopende individuen en organisaties: werknemers, aandeelhouders, consumenten, burgers, leveranciers, kredietverschaffers, vakbonden, ngo’s, actiegroepen, omwonenden, enzovoort. De omgeving verwacht van de onderneming
  antwoord op vragen, openheid van zaken en de bereidheid tot een voortdurende
  dialoog. Transparantie en verantwoording zijn de kernwoorden voor een maatschappelijk verantwoorde onderneming.
  De oecd (2002b) heeft richtlijnen aangenomen met aanbevelingen voor multinationale ondernemingen. Ondernemingen worden aangemoedigd overal waar
  zij actief zijn de richtlijnen na te leven met inachtneming van de bijzondere
  omstandigheden in elk gastland. Overheden die de richtlijnen onderschrijven
  verplichten zich hieraan bekendheid te geven en de naleving ervan te bevorderen.
   Nu kan de overheid richtlijnen formuleren voor maatschappelijk verantwoord
  ondernemen, maar uiteindelijk zullen de diverse actoren in het krachtenveld
  elkaar moeten toetsen. Een ondernemer zal bij de introductie van biotechnologie
  in productieprocessen primair rekening houden met de marktpositie. Wanneer
  die verzwakt door een negatief imago bij het publiek, betekent dit automatisch
  een rem op de verdere invoering. Daarom is het van belang bij de discussie over
  biotechnologie alle argumenten op een evenwichtige wijze te wegen.
  maatschappelijke discussie over biotechnologie in een internationale arena
  
  4.6
  
  conclusies
  Het debat over biotechnologie speelt zich af in een internationale, vooral Europese arena en kent veel verschillende belanghebbenden. Er is een uitgebreid
  Europees lobbycircuit ontstaan. De besluitvorming krijgt daardoor een informeler,
  minder transparant en complexer karakter.
  Beïnvloeding via lobbykanalen neemt toe. Daar staat tegenover dat ngo’s en
  ook politici hun invloed vooral uitoefenen via het publiek. Dat vraagt om een
  openbaar, maar tegelijkertijd informeel traject. Ook de overheid treedt soms op
  als belangenbehartiger en staat zo niet boven de partijen, maar ertussen.
  Doordat maatschappelijke groepen bovendien onderling coalities sluiten, raken
  uiteenlopende problemen soms meer met elkaar vervlochten dan noodzakelijk is.
  Iedereen bemoeit zich met alles. Dit bemoeilijkt het maken van heldere
  afwegingen.
  Fundamenteel andere visie
  Producenten en ngo’s hebben een fundamenteel andere visie op tijdsdimensie,
  risicoanalyse en de status van experimenten. De lobby van producenten is vooral
  gericht op het wegnemen van risico’s voor de ondernemer, die niet geconfronteerd wil worden met lastige wetgeving. Tegenstanders van biotechnologie
  willen risico’s voor de samenleving vermijden of het leven in het algemeen
  beschermen. Het gaat derhalve om een afweging van economische en maatschappelijke risico’s.
   Rol van de overheid
  Van de overheid mag men verwachten dat zij een omgeving schept waarin kennis
  op een maatschappelijk verantwoorde wijze kan gedijen. Daarbij moet zij rekening houden met economische, sociaal-culturele en ecologische aspecten. In een
  maatschappelijk debat over biotechnologie moeten deze stuk voor stuk aan de
  orde komen. Ook morele principes kunnen een rol spelen. Als het gaat om het
  nemen van besluiten over biotechnologiebeleid, is het van belang te onderkennen
  dat die besluitvorming grotendeels in Brussel plaatsvindt. Daar heeft democratische legitimiteit een andere gedaante dan in Nederland. Ook zal de overheid
  meer dan nu het geval is onderscheid moeten maken tussen het inbrengen van
  argumenten en belangen en het nemen van beslissingen daarover. Formele vertegenwoordigingen van belangengroepen in fora waar besluiten worden genomen,
  werkt contraproductief. Met hun inbreng valt, bijvoorbeeld via consultatiedocumenten, rekening te houden, maar men moet waken voor de neiging het informele overleg te willen institutionaliseren.
  Ten slotte geldt dat de verantwoordelijkheid voor de effecten van een onderneming niet op de overheid kan worden afgeschoven. Alle actoren dragen hun
  eigen verantwoordelijkheid. Maatschappelijk verantwoord ondernemen is
  
  113
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  slechts een middel om die verantwoordelijkheid vorm te geven, het kan nooit
  een middel zijn om die verantwoordelijkheid af te kopen.
   114
  
  ethische afwegingen
  
  5
  
  ethische afwegingen
  
  5.1
  
  inleiding
  De hoofdstukken 2 en 3 maakten duidelijk dat biotechnologie grensverleggende
  mogelijkheden biedt, maar dat het zich onderscheidt van andere technologieën
  doordat zij als het ware het leven zelf raakt (De Wilde et al. 2002). Biotechnologie
  heeft te maken met hoe mensen willen omgaan met levende organismen in het
  algemeen en met zichzelf en hun verwanten in het bijzonder. Het is dan ook niet
  verwonderlijk dat er, zoals in het vorige hoofdstuk bleek, in het maatschappelijk
  krachtenveld meningsverschillen ontstaan. Ethische afwegingen horen bij iedere
  nieuwe technologie, maar bij biotechnologie komen die ethische vragen scherper
  naar voren.
  Mogelijke toepassingen van biotechnologie zijn niet zonder meer te beoordelen
  in termen van goed of slecht. In sommige gevallen ontbreekt een geaccepteerd
  referentiekader om een dergelijk oordeel te kunnen geven, in andere gevallen zijn
  de risico’s en de gevolgen te ongewis. Ondanks – of is het dankzij? – deze nog
  beperkte of ontluikende kennis wordt het publieke debat gedomineerd door
  ferme uitspraken en moreel geladen oordelen, zoals het vorige hoofdstuk liet
  zien. Er zijn vele voorbeelden – denk aan de lotgevallen van de Commissie
  Terlouw – die laten zien dat moreel geladen argumenten van doorslaggevend
  belang zijn bij de beoordeling van biotechnologie. Uit Engels en Amerikaans
  onderzoek (Lee et al. 1985 en Hoban et al. 1992) blijkt dat in Engeland 70 procent
  van de ondervraagden van mening is dat genetisch gemanipuleerd voedsel
  moreel verkeerd is, terwijl in Amerika biotechnologie steeds vaker wordt beoordeeld op basis van fundamentele waarden en normen.
   De overheid ziet zich geplaatst voor een moeilijke opgave. Aan de ene kant dient
  zij nieuwe ontwikkelingen te stimuleren, fundamenteel onderzoek mogelijk te
  maken en ruimte te bieden voor nieuwe toepassingen. Aan de andere kant moet
  zij rekening houden met verschillende opvattingen en overtuigingen en van
  daaruit haar eigen positie kiezen. Wat acht de overheid wel en niet toelaatbaar en
  hoe waarborgt ze het draagvlak voor de gemaakte keuzes? Deze afweging vindt
  plaats in een krachtenveld dat zich kenmerkt door veel partijen die in wisselende
  coalities het eigen gelijk proberen te halen, terwijl de noodzakelijke kennis in veel
  gevallen omstreden, ontoegankelijk of zelfs nog niet beschikbaar is.
  In dit hoofdstuk staat de morele dimensie van biotechnologie centraal.
  Daarbij gaat het om twee uitgangspunten. Het eerste is dat mogelijke en feitelijke
  toepassingen de morele lading van biotechnologie bepalen. Die kunnen zodanig
  zijn dat alleen al de ontwikkeling van een bepaalde techniek als moreel verwerpelijk wordt gezien. De beoordeling van biotechnologie dient dus steeds plaats te
  vinden in het licht van mogelijke toepassingen. Het tweede uitgangspunt betreft
  de rol van de overheid. Deze rol is zowel procedureel als inhoudelijk van aard.
  115
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  De overheid heeft tot taak te zorgen voor een zorgvuldige morele afweging
  met voldoende ruimte voor de inbreng van verschillende belanghebbenden.
  Ook dient de overheid waar nodig kleur te bekennen en tot een eigen oordeel te
  komen, zelfs als dit oordeel afwijkt van wat de meerderheid vindt. Dat eigen
  oordeel dient natuurlijk wel openbaar toetsbaar te zijn.
   De raad draagt in dit hoofdstuk de bouwstenen aan die van belang zijn om tot een
  zorgvuldige morele afweging te komen. Daarbij gaat het in eerste instantie om de
  redeneerwijze vanuit algemene morele principes; het resulterende oordeel over
  een concrete toepassing kan alleen worden gevormd in een stap voor stap
  gemaakte contextuele afweging. Aan de bestuurlijke invulling daarvan wordt in
  hoofdstuk 8 verder aandacht besteed. Uit de voorbeelden in dit en de volgende
  hoofdstukken zal overigens blijken dat er een vloeiende overgang is tussen de
  procedurele en inhoudelijke aspecten van het overheidsbeleid.
  De opbouw van het hoofdstuk is als volgt. Eerst gaat het in 5.2 over de aard van de
  ethische vragen rond biotechnologie. Daarbij gaan we in op de verhouding tussen
  morele en ethische afwegingen en de dominantie posities in de ethiek. Deze posities behandelen we in relatie tot biotechnologie. In 5.3 schetsen we een afwegingskader, waarbij de aandacht zowel uitgaat naar de inhoud (welke waarden)
  als naar de procedure (hoe de waarden tegen elkaar af te wegen). In dat afwegingsproces heeft de overheid een eigen rol (5.4). We sluiten af met conclusies
  (5.5). Hoewel ethische vragen en risico’s niet strikt te scheiden zijn, komt risicobeheersing als afzonderlijke beleidsopdracht aan de orde in hoofdstuk 6.
  116
  
  5.2
  
  de aard van ethische vr agen
  
  5.2.1
  
  mor aal en ethiek
  In het dagelijks taalgebruik worden moraal en ethiek als synoniemen gebruikt.
  Voor een goede analyse is het echter van belang de twee begrippen van elkaar te
  onderscheiden.1 Hier sluiten we aan bij de definities van Reiss en Straughan
  (2001).
   Moraal betreft algemene opvattingen. Iedereen heeft morele opvattingen, denkbeelden en overtuigingen. Deze vormen de basis voor de beoordeling van wat
  men goed of fout vindt, van wat wel of niet zou moeten gebeuren. Deze opvattingen en denkbeelden kunnen betrekking hebben op elk willekeurig onderwerp:
  voor of tegen de jacht, voor of tegen het beledigen van de koninklijke familie,
  voor of tegen het werken op zondag. Morele afwegingen kunnen het resultaat
  zijn van uitgebreid onderzoek en reflectie, maar dat hoeft niet. Vaak zijn morele
  opvattingen het resultaat van opvoeding en daardoor voor de betrokkenen bijna
  vanzelfsprekend: een basisgevoel dat sommige dingen goed zijn en andere fout.
  Omdat morele opvattingen niet noodzakelijk resultaat zijn van kritische reflectie,
  zijn ze ook niet noodzakelijk consistent.
  ethische afwegingen
  
  Ethiek heeft primair betrekking op de wijze waarop men tot morele oordeelsvorming komt of dient te komen. Onder ethiek verstaat men het geheel van
  standaarden op basis waarvan een bepaalde groep of gemeenschap zijn eigen
  functioneren reguleert en bepaalt wat acceptabel en legitiem is en wat niet, dit in
  het licht van de doelen die deze groep of gemeenschap wil bereiken. Denk aan
  medische ethiek of bedrijfsethiek. Ethiek is een onderdeel van de filosofie. Er is
  veel discussie onder filosofen over de reikwijdte, functie en methodologie van de
  ethiek. Hier volstaat de omschrijving van ethiek als een kritisch onderzoek naar
  de fundamentele principes en begrippen die in een moreel debat worden
  gebruikt. Ethiek beoogt argumenten te analyseren en te verhelderen en de rechtvaardiging van morele claims te onderzoeken.
   Ethiek bedrijven is een activiteit waarmee men geloofsovertuigingen en visies
  aan een kritisch onderzoek onderwerpt. In de praktijk betekent dit geordend
  nadenken over morele normen en waarden die in beslissingssituaties een rol
  spelen. Ethiek kan zo een bijdrage leveren aan een verantwoorde morele besluitvorming (Van Willigenburg et al. 1993). Ethiek is niet alleen aan filosofen voorbehouden. Een ieder die zijn of haar eigen morele overtuigingen aan een kritisch
  onderzoek onderwerpt, nadenkt over de rechtvaardiging ervan en de eigen visies
  vergelijkt met die van anderen, is bezig met ethische reflectie.
  Ethiek wordt in relatie tot moraal op twee manieren gebruikt. In de eerste plaats
  als middel om tot een moreel oordeel te komen wanneer zich een nieuwe situatie
  aandient. In de tweede plaats als middel om morele opvattingen te analyseren en
  te onderbouwen. Vooral in situaties waarin morele opvattingen voor velen
  vanzelfsprekend zijn, maar niet consistent, kan dit tot spanningen leiden.
  Het onderscheid tussen moraal en ethiek maakt duidelijk waarom het van belang
  is bij de discussie over biotechnologie de argumenten en overwegingen te ontrafelen. Er is in veel gevallen morele bezorgdheid over de toepassing van biotechnologie. Dit betekent echter niet dat er ook een ethische afweging heeft
  plaatsgevonden. Een ethische afweging vraagt om een kritische reflectie op de
  waardeoordelen met betrekking tot biotechnologische toepassingen.
  De ethiek kan nooit definitieve antwoorden geven in termen van goed of fout.
  Immers, elke ethische redenering is gebaseerd op normatieve, onbewijsbare
  basisopvattingen. Ethiek biedt echter wel de mogelijkheid om de kernbegrippen
  te analyseren waarmee men morele bezorgdheid uit. Daarnaast kan ethiek onderliggende assumpties en principes blootleggen en aan een onderzoek onderwerpen. Deze twee functies van ethiek zullen vooral aan de orde komen bij de beoordeling van de verschillende toepassingsgebieden van biotechnologie.
   117
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  5.2.2
  
  t wee morele principes
  Morele bezorgdheid over biotechnologische toepassingen, bijvoorbeeld over
  genetisch gemodificeerde/gemanipuleerde organismen (ggo’s), kan zowel
  beginselethisch, als gevolgenethisch van aard zijn. Een beginselethisch standpunt
  is dat genetische modificatie op zichzelf verkeerd is. Volgens een gevolgenethisch
  standpunt is genetische manipulatie verkeerd vanwege de gevolgen die het
  veroorzaakt.2
  
  118
  
  Beginselethische normen stellen principiële grenzen aan ons handelen. Ze beperken zich niet tot de gevolgen van die handelingen: het doel heiligt niet alle handelingen. Beginselethische normen gaan dus verder dan gevolgenethische normen.
  Als men biotechnologie intrinsiek fout vindt, dan leggen andere morele overwegingen onvoldoende gewicht in de schaal. Dit impliceert dat bij beginselethische normen precisie nodig is als het gaat om de handeling zelf. Bijvoorbeeld,
  wat onderscheidt genetische manipulatie van gewassen van andere veredelingstechnieken? Wat is er nu precies moreel verwerpelijk aan de handeling?
  Een gevolg van die precisie is dat bij beginselethische normen het object of het
  doel veel duidelijker omschreven moet zijn dan bij gevolgenethische normen.
  Om het gelijk aan je kant te krijgen is dat een aantrekkelijke bijkomstigheid.
  Bij gevolgenethiek moeten eerst de gevolgen in kaart zijn gebracht en beoordeeld,
  en pas dan is een afweging mogelijk.
   Bij gevolgenethische normen doet zich een probleem voor dat bij de toepassing
  van nieuwe technologieën zoals biotechnologie van grote betekenis is. Voor de
  beoordeling van de gevolgen van een handeling is een voorspelling nodig over
  die gevolgen. Maar voorspellingen brengen onzekerheid en in elk geval onbewijsbaarheid met zich mee. Er zal dus ook een ethische afweging moeten plaatsvinden. Die gaat over tenminste vier aspecten:
  1. overeenstemming over de aard van de gevolgen geeft nog geen antwoord op
  de morele vraag of die gevolgen aanvaardbaar zijn. Het gaat er om vast te
  stellen welke gevolgen wel en welke niet acceptabel zijn;
  2. er zijn altijd meerdere ongelijksoortige gevolgen op verschillende momenten
  in de tijd. De gevolgen kunnen niet in een keer voor altijd van een moreel
  oordeel worden voorzien. Het gaat veelal om voor- en nadelen tegelijkertijd;
  3. het morele oordeel gaat verder dan het strikt feitelijke oordeel. De beoordeling
  van de mogelijke gevolgen op diverse terreinen legt men vaak in handen van
  experts, alsof zij waardevrij zouden kunnen oordelen. Wetenschappers en
  experts maken echter deel uit van verschillende coalities en zullen onderzoekgegevens mede in dat kader interpreteren. Ook gaat het er om de onderliggende vooronderstellingen van een onderzoek kritisch te bekijken. Met een
  afweging van feiten, bijvoorbeeld een economische en financiële afweging
  van kosten en baten, is de morele kwestie nog niet opgelost. In aanvulling
  hierop is een ethische beoordeling nodig van de waarde van verschillende
  kosten en baten samenhangend met verschillende gevolgen;
  
  ethische afwegingen
  
  4. er is niet alleen onzekerheid over de gevolgen maar ook metaonzekerheid:
  onzekerheid over de onzekerheid. Het gaat er om welke mate van onzekerheid
  onder welke omstandigheden aanvaardbaar is. Gevolgenethische argumenten
  bij technologieontwikkeling zijn dus altijd in zekere zin voorlopig: de argumenten winnen aan gewicht naarmate de kans groter is dat de voorspelde
  gevolgen ook daadwerkelijk zullen plaatsvinden.
   Veel mensen vinden genetische modificatie onnatuurlijk. Het lastige hierbij is
  echter dat voor sommigen het vooral een uiting is van hun bezorgdheid over de
  mogelijke gevolgen, terwijl anderen met deze uitspraak principieel stelling
  nemen. Het is op voorhand niet altijd duidelijk vanuit welk perspectief men
  spreekt. Reden te meer om het onderscheid tussen beginselethische en gevolgenethische normen scherp in de gaten te houden.
  5.2.3
  
  beginselethische normen en het onnatuurlijke
  Bij beginselethische normen is in veel gevallen sprake van een religieus fundament. De natuur vertegenwoordigt de perfecte schepping. Iedere interventie is
  dan uit den boze.3 Mensen die ingrijpen in de natuur afwijzen, doen dit echter
  niet altijd op basis van religieuze overwegingen. In essentie luidt de argumentatie
  vaak als volgt:
  
  “Nature and all that is natural is valuable and good in itself; all forms of genetic engineering are
  unnatural in that they go against and interfere with Nature, particularly in the crossing of natural
  species boundaries; all forms of genetic engineering are, therefore, intrinsically wrong” (Reiss and
  Vaughan 2001).
  Voor een goede analyse gaat het om twee vragen:
  1. wat wordt bedoeld met natuurlijk en onnatuurlijk?
  2. wat is er goed aan het natuurlijke en fout aan het onnatuurlijke?
  
  Wat wordt bedoeld met natuurlijk en onnatuurlijk?
  Consensus zien te krijgen over wat tot het natuurlijke gerekend moet worden is
  geen eenvoudige opgave in een tijd waarin te pas en te onpas sprake is van
  natuurlijke producten. Afhankelijk van de context heeft het begrip natuurlijk de
  betekenis van gebruikelijk, passend, goed, normaal, spontaan, ongecultiveerd.
  Meestal staat het in contrast met kunstmatig (artificieel) en van menselijke makelij.
   Maar als dat het voornaamste onderscheid is, dan is bijna alles in de westerse
  samenleving onnatuurlijk. Menselijke ingrepen in de natuur zijn bepalend
  geweest voor het civilisatieproces. Zo beschouwd wordt het begrip natuurlijk
  betekenisloos. Waar het bij biotechnologie echter om gaat is dat een specifieke
  grens overschreden kan worden: de natuurlijke soortgrenzen vormen geen
  barrière meer en er is sprake van een schending van de natuurlijke integriteit van
  de soort.
  119
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  “Genetic engineering makes it possible to breach the genetic boundaries that normally separate
  the genetic material of totally unrelated species. This means that the telos, or inherent nature, of
  animals can be so drastically modified as to radically change the entire direction of evolution, and
  primarily towards human ends at that” (Fox 1990).
  120
  
  Het tegenargument van de bioloog zal zijn dat de evolutie zelf gebaseerd is op
  verandering van de soort in de loop van de tijd. Daarnaast blijkt dat veel virussen
  genetisch materiaal overdragen van de ene naar de andere soort. Een derde argument zou kunnen zijn dat er onvoldoende consensus bestaat over wat nu wel en
  wat niet tot een soort behoort. Toch onderscheidt moderne biotechnologie en
  daarmee genetische modificatie zich in twee belangrijke opzichten van het
  natuurlijke evolutieproces:
  1. genetische modificatie gaat veel sneller dan evolutionaire verandering (voor
  micro-organismen geldt dit argument niet);
  2. bij genetische modificatie kan het overschrijden van soortgrenzen frequent
  zijn en van toenemend belang; in de natuur is de beweging over soortgrenzen
  heen beperkt en van weinig invloed op het geheel.
   Het is dus niet onredelijk te stellen dat genetische modificatie of manipulatie
  onnatuurlijk is. Daarom moet dit argument worden meegewogen, echter
  zonder biotechnologie hierom meteen te verwerpen. Er moet namelijk eerst
  een antwoord zijn op de vraag waarom het natuurlijke moreel beter zou zijn
  dan het onnatuurlijke.
  Wat is er goed aan het natuurlijke en fout aan het onnatuurlijke?
  In hoeverre is de stelling houdbaar dat het natuurlijke goed is en het onnatuurlijke slecht? Welke argumenten gebruikt men hiervoor en wat is de waarde van
  deze argumenten? Tegenargumenten zijn snel te geven: lang niet alles in de
  natuur is heilzaam en gezond. Daarnaast zijn vele ingrepen in de natuur gericht
  op positieve effecten, bijvoorbeeld geneeskundige ingrepen, en daarom ook
  zeer gewenst. Bovendien zijn vele niet-modern biotechnologische technieken
  onnatuurlijk, bijvoorbeeld traditionele soortveredeling. Ook daar grijpt men
  soms hard in om genetische variatie te verkrijgen (bestraling, chemische bewerking). Het simpele feit dat een verschijnsel in de natuur voorkomt geeft kortom
  geen uitsluitsel over de vraag of het goed of slecht is, of het behouden moet
  worden of juist niet.
  In de filosofie spreekt men over de naturalistic fallacy. Het is volgens deze theorie onjuist om te bepalen wat moreel goed of fout is op basis van gegevens over de
  wereld en de natuur. Een specifiek voorbeeld van deze naturalistic fallacy is de
  argumentatie inzake het bestaan en overschrijden van soortgrenzen. Zelfs als
  deze grenzen onomstotelijk vast zouden staan, biedt het bestaan van die grenzen
  nog geen ethische aanwijzingen over hoe ermee om te gaan. De theorie van de
  naturalistic fallacy staat dus afwijzend tegenover het gebruik van beginselethische argumenten gebaseerd op de ordening van de natuur.
   ethische afwegingen
  
  5.2.4
  
  beginselethische normen en het gebrek aan respect
  Er zijn meerdere argumenten aan te voeren in het debat over het goede respectievelijk het slechte van de natuur en het natuurlijke. Bijvoorbeeld het argument dat
  toepassing van moderne biotechnologie een fundamenteel gebrek aan respect
  voor natuur, mens en dier zou belichamen. Dit argument kent twee vormen.
  De eerste gaat over ontoelaatbaarheid van reductionisme, de tweede over gebrek
  aan respect voor de omgeving of het totale natuurlijke systeem.
  Het argument tegen het reductionisme komt er op neer dat moderne biotechnologie het (menselijk) leven zou ontheiligen. Men verwijt biotechnologen dat zij
  leven uitsluitend zien als een moleculair proces: in plaats van ingrijpen in uniek
  leven gaat het om het verplaatsen van chemische codes van de ene soort naar de
  andere. Wel moet men onderscheid maken tussen reductionisme als morele positie en reductionisme als middel om processen op een bepaald niveau te begrijpen.
  Zo is een computer voor een ontwerper een samenstel van elektrische signalen,
  voor een programmeur een systeem van bits en bytes en voor een eindgebruiker
  een systeem van informatie. Het type vragen in een bepaalde context bepaalt het
  niveau van reductionisme. Deze werkwijze is pas problematisch als het totale
  verschijnsel uitsluitend op dat ene niveau wordt verklaard en van een morele
  betekenis wordt voorzien. Degenen die het reductionisme verwerpen gaan er
  overigens van uit dat nauwkeurig valt aan te geven voor welke grenzen geldt dat
  het overschrijden ervan moreel verwerpelijk is. In de vorige paragraaf is aangegeven dat deze veronderstelling op z’n minst discutabel is.
   Het tweede, holistisch argument – ecologisch argument zo men wil – gaat ervan
  uit dat alle vormen van leven in een zelfregulerend systeem onderling van elkaar
  afhankelijk zijn. De vraag is dan in hoeverre genetische manipulatie dit systeem
  respectloos behandelt. Wat men onder respect of gebrek daaraan moet verstaan is
  wederom een lastige vraag. Ook dit argument lijkt op het argument over het
  natuurlijke en is daarmee kwetsbaar voor de genoemde naturalistic fallacy: het
  feit dat er een systeem met evenwichten bestaat zegt op zichzelf niets over de
  morele status van het ene evenwicht tegenover andere mogelijke evenwichten.
  Voor het onderbouwen van de voorkeur voor een bepaald evenwicht, bijvoorbeeld een specifiek landschap of een bepaalde diversiteit van het dierenrijk, zijn
  dus aanvullende argumenten nodig. Weliswaar kan men het zelfstandig naar
  evenwicht streven van de natuur als beginselethisch uitgangspunt nemen.
  Men kiest daarmee niet voor een bepaald evenwicht, maar voor het natuurlijke
  verloop van processen, ongeacht welk evenwicht daaruit resulteert. Het is echter
  lastig te bepalen wanneer een proces of een evenwicht nog natuurlijk is en
  wanneer zij ophoudt natuur te zijn.
  Als het gaat om ethische afwegingen is het van belang stil te staan bij het onderscheid tussen doel en middel. De morele vraag waar het om gaat is dan in
  hoeverre het gebruik van levend materiaal om een bepaald doel te bereiken,
  getuigt van gebrek aan respect. Bij dit argument is het van belang een analyse en
  
  121
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  beoordeling te geven van de context waarbinnen de handelingen plaats vinden.
  Het argument van gebrek aan respect voor levend materiaal ontmoet weinig
  tegenspraak als het gaat om mensen. Bij dieren en planten ligt dit evenwel
  anders, zoals hierna zal blijken.
   De conclusie is dan ook dat er bij moderne biotechnologie niet meer sprake is van
  gebrek aan respect voor natuur, mens of dier dan bij andere moderne technologieën. Zo is selectieve plantenteelt altijd gericht geweest op modificatie van de
  soort. De vraag is dan of genetisch gemodificeerde tomaten getuigen van meer of
  minder respect voor de natuur dan gewassen die op een meer traditionele wijze
  zijn veredeld.
  5.2.5
  
  122
  
  gevolgenethische normen en risico en veiligheid
  Hiervoor ging het om beginselethiek. Hier gaat het om ethiek die gevolgen
  centraal stelt, ook wel gevolgenethiek genoemd. Het gaat dan vooral om de
  risico’s. Op het eerste gezicht kan het beoordelen van risico en veiligheid een
  utilitaire kwestie zijn. Maar deze stelling is kortzichtig. Risico en veiligheid zijn
  onderwerp van ethische afweging: het gaat om verantwoordelijkheid nemen,
  rekenschap afleggen en gemaakte keuzes rechtvaardigen. Wanneer risico’s
  worden genomen, is morele bezorgdheid op z’n plaats.
  In het publieke debat zijn de mogelijke gevolgen van genetische manipulatie breed
  uitgemeten. Genetische eigenschappen zouden zich ongecontroleerd kunnen
  verspreiden en schade kunnen aanrichten aan mens en milieu. Er zou verlies van
  genetische diversiteit bij mensen, dieren en planten kunnen ontstaan. Het veranderen van dieren zou risico’s kunnen meebrengen voor de gezondheid en het
  welzijn van dieren. Bovendien zou genetische manipulatie een eerste stap zetten
  op weg naar eugenetica: “By continuing along this road, we could end up reducing
  the human species to a technologically designed product” (Rifkin, 1985).
  Men zou kunnen redeneren dat dit type risico’s zo dramatisch is dat nader
  ethisch onderzoek overbodig is: geen enkele activiteit die tot dergelijke gevolgen
  kan leiden, valt te rechtvaardigen. Deze conclusie is echter te gemakkelijk.
  Immers, als het criterium zou zijn dat de mogelijkheid van schadelijke gevolgen
  moet worden uitgesloten, dan zou men zeer veel onderzoek moeten stopzetten.
   Absolute veiligheid is niet te garanderen. De claim dat genetische manipulatie
  potentieel gevaarlijk is, gaat dus niet op. Het volgende hoofdstuk gaat uitgebreid
  in op de afweging van risico’s bij de toepassing van biotechnologie.
  In ethisch opzicht zijn nog twee andere uitgangspunten van belang:
  1. de vrijheid van onderzoek. Hoewel dit uitgangspunt nooit in absolute zin valt
  te formuleren, gaat het er om dat er een zo groot mogelijke vrijheid bestaat
  om wetenschappelijk onderzoek te doen (Dupuis 1998);
  2. het niet-schaden beginsel, ook wel het voorzorgsbeginsel genoemd. Het gaat
  er om negatieve gevolgen zoveel als mogelijk is te beperken.
  ethische afwegingen
  
  Het probleem bij gevolgenethische argumenten is dat niet op voorhand valt vast
  te stellen wat de meest veilige positie is. Zelfs extreme voorzichtigheid kan het
  risico van een ramp niet wegnemen. Andersom kan voorzichtigheid een gevaar
  op zichzelf zijn wanneer die ertoe leidt dat er geen ruimte is noodzakelijke kennis
  op te doen om een ramp te vermijden. Bij de beoordeling van de vraag in
  hoeverre het is toegestaan risico’s te nemen bij een nieuwe technologie, gaat het
  er dus om een evenwicht te vinden tussen verlamming door extreem voorzichtig
  handelen aan de ene kant en ongecontroleerde experimenten aan de andere kant.
  Daarbij is het nodig een beoordeling te geven van de waarschijnlijkheid van de
  gevolgen, de relatieve waarde en de prioriteit ervan. De weging van positieve en
  negatieve gevolgen is afhankelijk van de positie die men inneemt en de belangen
  die men verdedigt.
   Bij een ethische beoordeling van moderne biotechnologie in termen van mogelijke gevolgen, is het dus nodig een afweging te maken van kosten en baten in
  brede zin. Ethiek is meer dan boekhouden alleen. Onder filosofen bestaat echter
  weinig consensus over een dergelijk afwegingskader. De meest bekende gevolgenethische theorieën zijn de utilistische: een handeling is moreel juist als zij het
  grootst mogelijke overwicht van goede over kwade gevolgen tot stand brengt.
  Ook hier is het nodig vervolgvragen te stellen: hoe de waarde van de gevolgen te
  bepalen, hoe vergelijkbare waardeoordelen te vellen (Van Willigenburg et al.
  1993) en hoe de gevolgen te verdelen (het Pareto-criterium bij economen)?
  Zonder in te gaan op verschillende utilistische theorieën valt te constateren dat
  een enkelvoudig nutsprincipe niet voldoende is om tot een morele afweging te
  komen van mogelijke gevolgen.4
  
  5.3
  
  componenten voor een afwegingskader
  
  5.3.1
  
  weging van ethische principes
  Een beginselethisch standpunt is absoluut en dwingend. Er valt niet over te onderhandelen en een tussenpositie is niet mogelijk. Individuen kunnen voor of tegen
  biotechnologie zijn ongeacht de voorwaarden of de gevolgen. Een overheid kan
  echter nooit een dergelijk absoluut standpunt innemen. Zij heeft rekening te
  houden met de verschillende opvattingen van burgers. Een deel van die opvattingen zal beginselethisch van aard zijn, een ander deel niet. Dit betekent dat de overheid in principe een gevolgenethische benadering hanteert. De overheid heeft
  immers tot taak de verschillende posities en bijbehorende belangen te wegen.
  Het gaat daarbij altijd over een beoordeling van gevolgen, van handelingsalternatieven en uiteindelijk van wat het meest passend is in een bepaalde situatie.
   Daarmee is niet gezegd dat beginselethische principes er niet toe doen, integendeel. Waar het om gaat is deze principes mee te wegen zonder hen op voorhand
  zwaarder te laten wegen.5 Uiteindelijk bepaalt de politiek welke positie men
  moet innemen. Die positie hoeft trouwens niet die van de meerderheid te zijn.
  De politiek heeft hierin een eigen verantwoordelijkheid. Een goed voorbeeld is de
  wijze waarop de euthanasiewetgeving in Nederland tot stand is gekomen is.
  123
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  Bij de ethische beoordeling van moderne biotechnologie kiest de raad derhalve
  voor een benadering waarin een zorgvuldige afweging van gevolgen centraal
  staat. Overigens is het onderscheid tussen beginselethiek en gevolgenethiek in
  de praktijk minder scherp is dan de theorie wil doen geloven. Ten eerste kunnen
  morele principes die algemeen aanvaard zijn zowel beginselethisch als gevolgenethisch worden ingezet. Ten tweede kunnen belanghebbenden ervoor kiezen
  om hun beginselethische positie om strategische redenen in te kleuren of te
  verpakken als afweging van gevolgen. En ten derde is het altijd mogelijk dat het
  resultaat van een bepaalde afweging tot principe wordt verheven en absoluut
  wordt gemaakt. Het belang van het onderscheid tussen beginselethiek en
  gevolgenethiek is gelegen in het feit dat het behulpzaam kan zijn bij het ontrafelen, beoordelen en wegen van argumenten.
  