text: NOMINALE, SEMI-NOMINALE EN
  VERBALE ZINNEN
  85. In Kw en Kn kunnen substantieven en adjectieven gepraediceerd
  worden met de houdingsww., zie 21, bv. 0 tsjem akat ap, we teme akor
  ap, je huis is mooi; ndo tsjem aut emapef, nde teme aur emapef mijn
  huis was groot; a jipitsj 'ak ametsj, a jiwir feak amor deze man is
  sterk; ar èpetsj so-etsj-ipitsj ametsj, ar per so-er-iwir amor zijn oudere
  broer is een voorzanger. Zonder uitgedrukt subj.: akat ames, akor
  amis het is goed; akmat ipitsj ap, akamer iwir ap hij is een oude man.
  Telwoorden of substantieven met telwoorden worden niet gepraediceerd
  in semi-nominale zinnen met houdingsww. Wel zegt men bv. tsjepes
  mbamintsjop aflap es, tepes mbemtiap aoapes, maar zulks is een verb.
  zin, en betekent "er zijn drie vrouwen aanwezig", en niet "het zijn
  drie vrouwen", zoals ook ene~ aflap, ene aoap "moeder is aanwezig",
  en niet "het is moeder". Dit laatste zou zijn ene~ ap, ene ap, dus een
  uitzonderlijke zero-vorm zonder het praef. ag, ao, zie houd.ww. SO.
  Zo zegt men van personen arke aflap es, mbiperak aoapes velen zijn
  aanwezig, en van zaken arke agap, mbiperak aoap vele zijn aanwezig
  (met zaken als subj. staat het ww. altijd in 't enk.). Vgl. met de
  voorbeelden in 80 de volgende: tsjem aut ut ap, teme aur orom ap
  het huis is heel groot, jo afo ut ase, jo afo orom ase de rivier is zeer
  breed, osewetsj piwi atepetsj, uu pii ateper de bananen (hangend aan
  de struik) zijn rijp.
   In Kp kunnen substantieven, adjectieven en ook telwoorden of
  subst. met telwoorden erachter gepraediceerd worden met de houd.ww.,
  zie 21, bv. wo tame akot aapet je huis is mooi; nde teme nd~tu aemapef
  mijn huis was groot; a zipit 'ak aemet deze man is sterk; ar èPot
  so-et-ipit aemet zijn oudere broer is voorzanger. Zonder uitgedrukt
  subj. akot amset het is goed; wosot-ipit aapet hij is een oude man;
  tapes mbemintap aapetis het zijn drie vrouwen; arke aapetis ze zijn
  met velen; arke aapet het zijn er veel. Zinnen als au aapet kunnen op
  twee manieren worden verstaan, nl. moeder is er, en '·t is moeder;
  zo ook wosot-ipit aapet de oude man is er, en hij is een oude man;
  tapes mbemintep aapetis er zijn drie vrouwen, het zijn drie vr.; arke
  aapetis velen zijn aanwezig, het zijn er velen.
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:32:22PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  68
  86. "Aanwezig zijn" kan nominaal uitgedrukt worden, en wel met
  het el. ara, are, aa, niet te verwarren met de poS'tpos. a(r) in de
  richting van enz., zie 95; zo is bv. tsji mblfi ara, ti mbi are, tü mblfi
  aa hetzelfde als tsji mblfi al}se, ti mbi aose, tü mblfi aset, n1. de prauw
  is te water. Zoals nu de houd.ww. gebruikt worden voor het praediceren
  van subst. en adj. zo ook ara, are, aa, bv. akat ara, akor are, akot aa
  het is goed, i.p.v. akat ames, of akat ap, of akat ametsj enz. enz.; akat
  ara, akor are, akot aa is een volledige zin; zo praediceert men ook
  telwoorden, bv. arke ara, mbiperak are, tanane aa het zijn er veel,
  maar arke ara enz. kan ook betekenen: er zijn er veel, velen aanwezig.
  Opmerkelijk is dat ara, are, aa soms optreedt achter verbale zinnen,
  bv. mbetsj ambetsjemes ara, mbiri ambirmes are, mbate ambatmes aa
  ze zijn aan het huilen.
   Zo vinden we ook de zero-vormen van de houd.ww. met ara, are,
  aa, bv. al}ap ara, aoap are, aapet aa hij is er: al}amtsjes ara, aoamores
  are, aemetis aa ze zijn er. In Kw en Kn treden van de drie ww. ap-,
  ap-, em-, amor-, ames-, amis-, als ara, are gebruikt worden, voor "hier
  aanwezig zijn" vormen op zonder aq, ao; in 3e enk. ap ara en ap are,
  ametsj ara en amor are, ames ara en amis are; in 3e mv. apes ara en
  apes are, emtsjes ara en amores are, amses ara en amses are. In Kw
  bestaat nog iets bijzonders: voor "daar aanwezig zijn" heeft men daar
  vormen zonder elf, maar i.p.v. de begin-a der drie ww. vinden we
  dan een e, 3e enk. ep ara, emetsj ara, emes ara, 3e mv. epes ara,
  emetsj ara, emes ara, 3e mv. epes ara, emtsjes ara, emses ara.
   87. Subst., adj. en telw. worden echter meestal gepraediceerd door
  ze zonder meer achter het subj. te plaatsen. Voorbeelden: a jipitsj
  ndur itsjipitsj, a jiwir ndir iwir, a zipit nder itipit, ofwel a jipitsj ndur
  itsjipitsj ara, a jiwir ndir iwir are, a zipit nder itipit aa deze man is
  mijn vader; e tsjem ndo tsjem, e teme nde teme, e tame nde tame,
  ofwel e tsjem ndo tsjem ara, e teme nde teme are, e tame nde tame aa
  dat huis is het mijne; 0 tsjem akat, we teme akor, wo tame akot, ofwel
  o tsjem akat ara, we teme akor are, wo tame akot aa jouw huis is
  mooi. Zulke constructies zijn volledige zinnen, maar ook ndur itsjipitsj,
  ndir iwir, nder itipit, en ndur itsjipitsj ara, ndir iwir are, nder itipit
  aa kunnen volledige zinnen zijn, te vertalen: 't is mijn vader; ndur
  itsjipitsj ara enz. kan volgens het boven gezegde ook betekenen: mijn
  vader is aanwezig; akat enz. kan evenals akat ara enz. ook een volledige
  zin zijn: hij is goed, zij is goed, het is goed, zij zijn goed. Zulke nomin.
  zinnen heeft men ook met telw., bv. jamnuk, jomnok, zamnok het zijn
  
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:32:22PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  69
  er twee; arke, mbiperak, arke het zijn er veel; tsjem jamnuk, teme
  jomnok, tame zamnok kan betekenen: de huizen zijn twee in aantal,
  maar ook: er zijn twee huizen. Aldus praediceert men ook mb-, mbe-,
  mba-vormen van ww., bv. ndo os mba-mbati~, nde wes mbe-mbaiiri,
  nde wes mba-mbatü ik ga een boom omkappen ("ga" als in "het gaat
  regenen"). Zo ook een nominaal deel van een verb. uitdr., bv. nda
  jiwis, nda jisi, nda züüsü we gaan verhuizen, van de verb. uitdr. jiwis
  tlt~-, jisi tuu-, züüsü tu-. Men zie daarvoor verderop in het hoofdstuk
  Diverse Constructies, 91 e.v.
  88. Alle bovengenoemde nominale constructies komen ook negatief
  voor, nI. met het negat.el. (0) pok of (0) pa, opok of opokais, wap, bv.
   tsji mb~i ara pok, ti mbi are opok, tü mb~i aa wap de prauw is niet
  te water; akat opok, akor opokais, akot wap het is niet mooi; arke pok,
  mbiperak opokais, tanane wap het zijn er niet veel; a jipitsj ndur
  itsjipitsj opok, a jiwir ndir iwir opokais, a zipit nder itipit wap deze
  man is mijn vader niet; e tsjem ndo tsjem opok, e teme nde teme
  opokais, e tame ndo tame wap dat huis is het mijne niet; 0 tsjem akat
  opok, we tame akor opokais, wo tame akot wap jouw huis is niet mooi;
  ndur itsjipitsj opok, ndir iwir opokais, nder itipit wap het is mijn
  vader niet, of ook: mijn vader is er niet; jamnuk opok, jomnok
  op 0 kais, zamnok wap het zijn er geen twee; tsji jamnuk opok, ti
  jomnok opokais, tü zamnok wap het zijn geen twee prauwen, of ook:
  twee prauwen, of de twee prauwen zijn er niet; ndo os mba-mbati~
  opok, nde wes mbe-mbaiiri opokais, nde wes mba-mbatü wap ik kapte
  de boom niet om, of ik kapte geen bomen om; ndo os mbambati~ ar
  pok, nde wes mbembaiiri ar pok, nde wes mbambatü ar wap laat ik
  de boom niet omkappen; nda jiur'Ïs opok. nda jisi opokais, nda züüm
  wap wij verhuisden niet; nda jiwis ar pok, nda jisi ar pok, nda züüsü
  ar wap laten we niet verhuizen. Let op de twee laatste voorb. ; vgI.
   met 95; inim ara, emas are, inim aa zo is het; inim ar, emas ar, inim
  ar of inim a zo zij het; inim ara pok. emas are opokais, inim aa wap
  zo is het niet; inim ar pok, emas ar pok. inim ar wap of ar pok zo zij
  het niet, laat het niet zo zijn of gebeuren; ook nog: ar ara, ar are. ar aa
  't is hier; ar ar, ar ar, ar a of ar ar naar hier ermee I (verzoek of bevel) :
  er ara, er are, er aa 't is daar; er ar, er ar, er a of er ar daarheen I
  (verzoek of bevel); ar ara pok, ar are opokais, ar aa wap 't is niet
  hier; ar ar pok, ar ar pok, ar ar wap of ar ar pok niet naar hier! (verz.
  of bev.) ; er ar pok, er ar pok, er ar wap of er ar pok niet naar daar!
  (verz. of bev.).
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:32:22PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  70
  89. N do tsjem en ndo tsjem ara, nde teme en nde teme are, nde tame
  en nde tame aa kunnen betekenen: het is mijn huis, maar ook: mijn
  huis is er, en daarmee zegt men "ik heb een huis", en ndo tsjem opok,
  nde teme opokais, nde tame wap is: ik heb geen huis; ndiwi lu-pok
  arke, ndie lu-pok mbiperak, ndot lu-pok arke vader heeft veel kostbaarheden; ndiwi lu-pok arke opok, ndie lu-pok mbiperak opokais, ndot
  lu-pok arke wap vader heeft niet enz.: ndo pok opok tsjowok, nde pok
  opokais toko, nde pok wap takape ik heb helemaal niets. Dat is ook
  de constructie van ndo mbisom en ndo mbisom pok, nde msem en nde
  msem opokais, nde msam en nde msam wap, resp. ik heb, en ik heb
  geen kennis, voor: ik weet, ik weet niet, ik ken het, ik ken het niet,
  bv. wo!, mbe ndo mbisom pok, woo mbee nde msem opokais, wa9 mbae
  nde msam wap ik ken het figuursnijden niet; a mbisom takas, a msem
  takas, a msam takas hij weet alles, hij kent alles. Andere voorb. : 0 tsjes
  utsjim inim ar am, we tes emas tinim ar an~, wo tes watem em hoeveel
  pijlen heb jij? ndo tsjes mbamintsjop, nde tes mbemtiap, nde tes
  mbemintep ik heb drie pijlen. Voor "ik heb een huis" zegt men ook
  ndo tsjem a9ap, nde teme aoap., nde tame aapet, en voor "ik heb geen
  huis" ndo tsjem aflap opok, nde teme aoap opokais, nde tame aapet
  wap. Verder nog ndo tsjem eptsjom (ara), ndo tsjem eptsjom opok,
  nde teme eperem (are), nde teme eperem opokais, nde tame aptam (aa),
  nde tame aptam wap, waarin ep tsjom , eperem, aptam betekenen "erbij"
  of iets dergelijks.
   90. In zuiver nominale zinnen is de volgorde wanneer het subj.
  genoemd wordt; subj. - gezegde; in semi-nomin. zinnen: subj. - gepraediceerd woord - praedicerend ww. Verbale zinnen kunnen bestaan
  uit een enkele vervoegde wW.vorm, bv. aporel, aperel, aporel hij zag
  het; mbajisosmotsj, mbejisaseram, mbaisosamu laten we gaan; jisostsjem, jisaserem, isostem ga niet enz. enz. De normale volgorde in
  verb. zinnen is: subj. - obj. - gezegde. In de Kawenak-teksten achter
  deze spraakkunst zal men verder zelf de zinsconstr. kunnen bestuderen;
  zie ook 103.
  P. Drabbe - 9789004286689
  Downloaded from Brill.com 07/13/2024 09:32:22PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  