text: EEN
  PREDIKANTEN
  
  EN ANDER
  
  OMTRENT
  
  TE
  
  SMIRNA
  
  IN
  
  DER
  
  17E EEUW,
  
  ONZE
  DE
  
  2E HELFT
  
  DOOR
  W. E. VAN DAM VAN ISSELT.
  Naar aanleiding van de noodzakelijkheid
  tot uitbreiding
  en verbetering van het Nederlandsche hospitaal te Smirna
  en den bouw van een nieuwe kerk aldaar, gaf eene Commissie uit onze kolonie te Smirna, die de voor de verbouwing en den bouw vereischte gelden hoopte bijeen te
  in Juli 1903 een oproep met voorafgaand gebrengen,
  overzicht uit, getiteld: ,,De Nederlandsche
  schiedkundig
  Protestantsche
  Kerk en het Nederlandsch
  Nationaal HosVoorzitter dier Commissie was onze
  pitaal te Smyrna".
  Consul-Generaal
  aldaar, Jhr. Mr. J. E. de
  toenmalige
  de Heer W. F. H. van
  Sturler, Secretaris-Penningmeester
  der Zee.
  Naar aanleiding
  van dit geschrift,
  en wellicht door
  enkele leden der Commissie beinvloed, verschenen in de
  eerste jaren na 1903 in verschillende tijdschriften artikelen
  over onze zoo oude nederzetting in de Levant, onze kerk
  en ons hospitaal te Smirna. In het tijdschrift "Op de
  Hoogte" van 1905 vindt men een uitvoerige en levendige
  
  '.
  -
  
  82.
  _
  
  beschrijving van Smirna en zijn Hollandsche kolonie door
  Maurits Wagenvoort 1). "Neerlandia"
  gaf in 1905, 1908
  artikelen
  over onze kolonie te
  en 1910 verschillende
  Smirna en hare geschiedenis, den bouw en de inwijding
  en de invan het gemoderniseerde
  Wilhelmina-hospitaal
  In
  het
  van
  nieuwe
  kerkgebouw 2).
  laatstgenoemd
  wijding
  een uitjaar schreef Ds. M. A. Perk in ,Gustaaf Adolf
  onze
  kerk
  te
  Smirna
  van
  3). Behalve
  voerige geschiedenis
  aan het zooeven genoemde geschrift van De Sturler- V an der
  aan een "Notice surZee, werd .daartoe veel ontleend
  Protestante
  de
  N6erlandaise
  Smyrne par le Consul
  1'Eglisa
  R. J. van Lennep, dat6e de 1882", en opgenomen in het
  de la Commission
  de 1'Histoire
  des Eglises
  "Bulletin
  3ieme
  blz.
  253 en v.
   Wallonnes", T. IV,
  livraison, 1890,
  Over verschillende
  en gegevens nopens
  aanteekeningen
  onze kolonie te Smirna beschikkende,
  inzonderheid. over
  het tijdvak van 1660 tot 1690, omtrent hetwelk alle gegevens te Smirna door de aardbeving aldaar van 1688
  verloren zijn gegaan, acht ik het wel van belang om die,
  en de kerk te Smirna betreffen,
  welke onze predikanten
  hier kprt mede te deelen, voor zoover zij strekken kunnen tot aanvulling van de hierv66r genoemde geschriften,
  van het chronologisch ingerichte der Heeren
  inzonderheid
  Jhr. de Sturler en Van der Zee c. s.
  dd. 27 Maart 1660
  Bij resolutie van de Staten-Generaal
  werd Gerard Smits tot consul der Nederlandsche
  natie te
  Smirna benoemd. Hij was de tweede Hollandsche consul
  onzer Levantsche nederzetting
  - en niet de eerste, zooals
  het geschrift-De Sturler vermeldt - daar hij onzen eersten
  Hollandschen
  consul Michiel du Mortier, te voren koopman
  aldaar, opvolgde, die bij resolutie van Hunne Hoog Mog.
  dd. 8 Jan. 1657 was benoemd en den Griek Duca di
  1) Op de hoogte, 1905, blz. 27, 89 en 153.
  2) Neerlandia, 1905, blz. 221 en 229 (Maurits Wagenvoort); t9O8,
  blz. 117 en 163 (beide over de inwijding van het Wilhelmina-hospitaal
  in de kerk te Smirna); 1910, blz. 70 (Ds. M. A. Perk).
  3) Gustaaf-Adolf-1Jereeniging,1910, biz. 69 e. v. Met 4 platen en
  bronnenopgave.
  83
  
  i.
  Giovanni verving 1). Bij dezelfde resolutie als Smits werd
  Ds. Thomas Coenen tot predikant
  te Smirna benoemd.
  voor den
  Bij die resolutie werd gevoegd eene "Instructie
  Thomas Coenen, gaende nae Smyrna 't samen
  Predikant
  met den consul Smits" 2). Hij was onze eerste predikant
  aldaar. Opdracht werd hem gegeven tot het stichten van
  Kerk en van eene gemeente onder de
  eene Hervormde
  te Smirna, het bezoeken van zieken, enz.
   Nederlanders
  Smits en Ds. Coenen werd in Sept. 1661 een
  Tusschen
  particulier contract gesloten
  Het reizen ging in dien tijd niet vlug, en men bereidde
  zich ook kalm op zulk een verre reis voor. Smits zette
  eerst 26 Febr. 1662 te Smirna voet aan wal, en met hem
  dus ook Ds. Coenen. Indien onze kolonie
  vermoedelijk
  te Smirna zich reeds in Sept. 1660 tot de Classis van
  Amsterdam wendde met verzoek om het tot stand komen
  van een betere regeling van de betaling van de predikanten
  te helpen bevorderen, zooals het geschrift-De Sturler vermeldt,
  kan dit geenszins een gevolg zijn geweest van de te Smirna
  opgedane ervaring, zooals men het daar doet voorkomen.
  Weldra ontstonden er echter tusschen consul en predikant
  die tot aan het aftreden van eerstgenoemde
  oneenigheden,
  in 1668 voortdurend aanhielden. Zij liepen voornamelijk
  over de uitbetaling van Ds. Coenen's traktement. De consul
  moest nl. uit de hem toekomende consulaatrechten
  (rechten
  op den handel) het tractement van den predikant betalen,
  hem huisvesten en voor een gebouw zorgen tot het houden
  der godsdienstoefeningen.
  Bedoelde uitbetaling vond echter
  soms
  niet
  ongeregeld,
  plaats. Uit een resolutie der StatenGeneraal dd. 8 Maart 1663 blijkt, dat Smits op eigen gezag
  alle uit- en ingaande waren en koopmanschappen
  boven
  het gewone recht a
  met
  1
  mille
  extra
  per
  nog
  belastte en daarenboven
  het betalen van het tractement
  1) Du Mortier was een Hollander. Na zijn aftreden woonde hij o. a.
  in of nabij 's-Gravenhage (Febr. 1687).
  2) Volledig afgedrukt bij Van Lennep,Bulletin, bij lageIV: Instructie in
  10 punten. De predikant moest o. m. verbindinghouden met de Classisvan
  Amsterdam en 66nmaal per jaar aan haar verslag uitbrengen.
  84
  van den predikant der natie op den hals wilde schuiven.
   Daarom werd Smits gelast, het teveel ontvangene
  den
  te
  betalen
  en
  het
  salaris
  van
  den
  kooplieden terug
  predikant
  uit zijn gewone inkomen te bestrijden. De resolutie van
  22 Sept. d, a. v. voegde hieraan nog toe, dat Smits en
  Coenen zich in der minne moesten verstaan omtrent hot
  te betalen; mocht men het
  tractement, aan laatstgenoemde
  daarover niet eens kannen worden, dan zouden de Statenhet bedrag vaststellen. Werkel?k deden zij dit
  Generaal
  hun
  resolutie
  van 5 Juli 16641). Daar het hun uitbij
  missiven van den predikant te Smirna gebleken was, dat
  Smits de resolutie van 22 Sept. t. v. niet nakwam, gelastte
  zij hem om den predikant per jaar 500 zware en wichtige
  realen van achten uit te keeren ( f 1250).
  Behalve
  met den predikant kon Smits het ook met onze
  natie te Smirna niet vinden. Den 29sten Jan. 1666 schreven
  van den Levantschen handel te Amsterdam
  de Directeuren
  (D. L. H.) aan Hunne Hoog Mog., dat Smits zich van
  . den beginne af zoo- imperieus,
  superbe en capricieus
  alsof hij 't eenenmale
  en van
  souveryn
  comporteerde,
  niemand dependent was". Hij kwam de .orders van Hunne
  Hoog Mog. niet na en betaalde evenmin het tractement
  van den predikant, dat ait de consulaatrechten
  bestreden
  moest worden. Een verdere grief was, dat Smits den predikant niet met de noodige waardigheid. behandelde. De
  van den Levantschen
  Directeuren
  handel stelden met het
  alle
  oog op
  oneenigheden
  voor, om Smits te ontslaan,
  omdat
  de
  temeer,
  termijn zijner 3-jarige benoeming al
  ruim 66n jaar overschreden was en hij geen verzoek tot
  Hunne Hoog Mog. gericht had, om gecontinueerd te worden.
  Deze remonstrantie
  vormde de naaste aanleiding tot Smits'
  van 1 April 1666 werd Jacob van
  resolutie
  bij
  ontslag;
  secretaris
  der
  Dam,
  Directie, tot consul te Smirna benoemd.
   naar
  eerste
  uitreis
  de Levant maakte Van Dam in gezelZijn
  van
  onzen nieuw benoemden resident te Constantinoschap
  i) Het geschrift-De Sturler maakt ten onrechte melding van een
  resolutie der Staten-Generaal van 5 Juli 1663. -
  
  ;
  
  ,
  
  85
  pel, Joris Croock en den voor die plaats bestemden 'predikant,
  Ds. Isacus Schetser, die door dien resident was benoemd,
  zonder dat D. L. H. in die keuze gekend waren. Hem
  was bij resolutie van Hunne Hoog Mog. dd. 5 Aug. 1666
  bevolen een predikant mede naar Constantinopel te nemen,
  ende onderhout
  sal comen tot lasten
  "wiens tractement
  van de commercie, in de Levant gedreven wordende".
  Dat die last was verstrekt, was een gevolg van het voorstel
  van D. L. H. dd. 31 Juli t. v., hierop gegrond, dat "alle
  publycque Ministers van desen Staet buyten 's lands, ende
  onder deselve mede den Consul tot Smirna met een predicant
  voorsien waren". Te Ragusa (Dalmatie) beleefde het reisgezelschap een groote aardbeving, waarbij de resident en
  Ds. Schetser om het leven kwamen, terwijl Van Dam alles
  verloor, zoodat hij zich genoopt zag eerst naar het vaderland terug te keeren om zich opnieuw volledig uit te
  rusten 1). Zijn ,tweede uitreis, thans geheel over zee ondernomen, maakte Van Dam in gezelschap van den nieuwen
  resident
  Justinus
  Colyer 1). en den nieuw benoemden
  dien
  te Constantinopel, Ds. Eduard Danckerts,
  predikant
  wij later te Smirna zullen zien optreden.
   In zijn niet bekroond antwoord op een pnjsvraag,
  in
  1889 door het Provinciaal Utrechtsch Genootschap uitgeschreven, zegt Mr. A. H. H. van der Burght nopens de
  ,De benoeming geschiedde
  predikanten te Constantinopel:
  sedert 1667 steeds door D. L. H., nadat deze den candidaat
  over een vrij gekozen of door hen aangegeven tekst hadden
  hooren preeken. Na 't jaar 1678 werd deze benoeming aan
  welke
  de goedkeuring
  der Staten-Generaal
  onderworpen,
  steeds gegeven is" 2). Blijlrbaar is'eerstgenoemde nieuwigheid
  derhalve ingevoerd met de benoeming van Ds. Danckerts.
  I) Een en ander door mij beschreven in de Biydragen voor Yaderlandsche Geschiedenisen Oudheidkunde,VierdeReeks, DeelVI, blz. 78 e.v.
  2) A. H. H. van der Burght, Prijsf1raag, blz. 168. Het antwoordberust in het gemeente-archief te Utrecht en geeft een goed algemeen
  overzicht van de geschiedenis van onzen Levanthandel. Van de hand
  van denzelfdenschrijver is ook de inventaris (met geschiedkundigeaanteekeningen) van het archief van den L. H. (Algemeen Rijksarchief).
  86.
  ,
  
  9 Dec. 1667 schreven D. L. H. aan Colyer te Livorno,
  Op
  hoe de insolentien van consul Gerard Smits nog dagelijks
  toenamen. Hij had den predikant, met wien hij nog steeds
  overhoop lag, openlijk gezegd, -dat hij de orders van den
  Staat niet wilde nakomen. D. L. H. verzochten Colyer nu
  om, zoolang hij met Van Dam te Smirna zou samen zijn,
  hem z66 te steunen en te bevestigen, dat alles behoorlijk geregeld was, eer hij naar Constantinopel doorreisde. Denzelfden dag zonden zij Van Dam, ook naar Livorno, een brief
  met den last om Smits niet uit Smirna te laten vertrekken, eer hij Ds. Coenen volledige voldoening zou hebben gegeven.
   Den 12en April 1668, derhalve ruim 2 jaar na zijn
  kwam Van Dam, vergezeld van onzen resibenoeming,
  behouden
  en wel ter reede van Smirna aan. Hij
  dent,
  nam dadelijk het consulschap van Smits over. Als hoofd
  van onze kolonie te Smirna had hij nu voortaan het toezicht op den predikant en de kerk. Hierdoor, en tevens
  door de speciale opdracht van D. L. H., was de quaestie
  Smits en Ds. Coenen een der eerste zaken, die
  tusschen
  aandacht
  zijn
  vroegen. Reeds den dag, volgende op zijn
  ontscheping,
  ontving Van Dam van Coenen een memorie,
  van
  waarin hij zeide, 3 jaar en 2 maanden tractement
  te hebben 1). Den 12en Mei d. a. v.'
  Smits te vorderen
  zond Van Dam aan H. H. M. het vonnis van resident
  en consul, recht doende namens de Staten-Generaal
  in
  de zaak Coenen-Smits.
  was veroordeeld
  Laatstgenoemde
  om tot het oogenblik van zijn aftreden als consul aan
  Ds. Coenen 500 wichtige realen van 8ten per jaar als
  tractement
  uit te keeren, waarvan
  af te trekken de
  mondkost
  en inwoning,
  door Coenen in het consulaire
  huis genoten en op 200 realen 's jaars vastgesteld, alsmede hetgeen Coenen reeds van den ex-consul genoten had.
  Smits legde zich niet bij dit vonnis neer, wat Van Dam
  wel vermoed had. Den 7en Juni 1668 schreef laatstgenoemde
  
  i) Zie over deze quaestie, behalve de corr. uit Smirna, uitvoerig van
  Lennep, Bulletin, blz. 254, noot.
   87
  aan D. L. H., dat Smits appelleeren wilde, doch resident
  en consul hadden hem dadelijk beduid, dat dit niet ging,
  daar 'zij beiden door H. H. M. als hunne commissarissen
  zaak aangesteld waren. Smits had toen een mein .deze
  morie ingediend, waarin hij zeide, dat het hem onmogelijk
  was Coenen te betalen, daar de natie bij het betalen
  te veel gefraudeerd
  harer verschuldigde
  consulaatrechten
  had 1). Van Dam geloofde dit laatste wel, want Smits
  had hem tal van notitidn getoond van waren, waarvan
  bij hem
  hij den tol had betaald, doch die later nimmer
  van te
  er
  consulaatrecht
  om
  waren,
  zijn
  aangegeven
  trekken. Colyer en Van Dam hadden "dien goeden man"
  gaarne aan zijn recht geholpen, doch hij had geen bewijzen en de natie bleef halsstarrig ontkennen. Bij dezelfde
  zond Van Dam 6n aan de Staten-Generaal
  gelegenheid
  6n aan D. L. H. een memorie van Ds. Thomas Coenen,
  van Smits weerlegde, als
  waarin deze de beschuldigingen
  zou hij, Coenen, een contractbreker
  zijn. Deze ,korte
  deductie"
  van den predikant dd. 7 Juni 1668, mede om
  aan te toonen, waarom hij indertijd zijn reis naar Smirna
  met consul Smits aangevangen had, doch onderweg achtergebleven was, ligt in de corr. van Van Dam uit Smima
  (1668). Daaruit blijkt nog, dat Coenen aan het einde van
  weer geen geld van den consul
  zijn vierde dienstjaar
  Smits gekregen had. Hij had toen den kooplieden verzocht
  het af te houden van de door hen te betalen consulaatrechten, waarop Smits gezegd had, den predikant te doen
  vastzetten l Den 15en Juli 1668 was de zaak weinig gevorderd en schreef Van Dam zoowel aan H. H. M. als
  aan D. L. H., hoe de oud-consul Smits nog altijd niet de
  van resident
  en consul over de betaling aan
  resolutie
  Ds. Coenen gehoorzamen wilde, daarbij steeds uitvluchten
  zoekend. Van Dam vreesde, dat Coenen's geduld eindelijk
  zou raken, en Smits wilde het tot 't uiterste
  uitgeput
  laten komen, ja tot beslag leggen en publiek doen ver-
  
  1) Dit protest van Smits ligt in zijn corr. uit Smirna van 1668.
   88
  koopen van zijn huisraad. Ten langen leste echter legde
  het hoofd in den schoot en kort
  Smits, strijdensmoede,
  daarna ook voor goed ter ruste. Den 8en Jan. 1669
  schreef Van Dam, hoe Smits eindelijk in de kanselarij
  het geld betaald had, waartoe hij door Van Dam, nadat
  doze op Smits' verzoek een tweede vonnis tegen hem
  had, in het proces tegen Ds. Coenen verooruitgesproken
  Het
  talmen van Smits was grootendeels voortdeeld was.
  uit
  geldgebrek. Van Dam was verheugd, dat die
  gekomen
  zaak eindelijk afgewikkeld was: "De moeylykheden,
  fasti- _
  die ick met dese sake -hebbe gehadt,
  dida en onrusten,
  sijn soo veel, dat se niet om te geloven souden wesen,
  alsoo het twee seer harde en aendringende
  parthyen sijn,
  den eene met aenhouden en den anderen met excipieren
  en uytstel soecken". De noodige contanten waren Smits
  ten slotte uit medelijden door de kooplieden onzer natie
  Was dit niet geschied, dan ware het geeindigd
  gegeven.
  met de volvoering van Ds.. Coenen's
  dreigement en was
  de inboedel van Smits verkocht. Deze laatste trok zich
  alle moei4kheden
  zoodanig aan, dat hij den l5en Januari
  1669 te Smirna als ,ambteloos
  burger overleed. Volgens
  Van Dam's schrijven van den 23en d.a.v. werd hij begraven met groote statie, gelijk zijn voormalige charge
  onder het blazen der trompetten en het
  dat meebracht:
  lossen van het geschut van wel 30 schepen, ter reede
  liggende, waaronder ook Fransche en Engelsche, alsmede
  uit Genua en Ragusa. De verkoop van zijn boedel bracht
  later niet z66veel op, als hij schuldig was geweest, o, a.
  aan den predikant, zoodat deze nog goed van zijn vordering afgekomen was.
   Aan een reis, den 19en Juli 1668 door Van Dam en
  12 leden der Nederlandsche
  natie uit Smirna op verzoek
  van resident Colyer naar Constantinopel
  ondernomen, om
  dezen vandaar
  naar Adrianopel
  te begeleiden
  tot het
  van zijn geloofsbrieven aan den Grooten Heer
  aanbieden
  door Ds. Coenen. Die
  (Sultan) werd o. a. deelgenomen
  hoe
  en
  kostbaar
  hoe
  reis,
  ook, leverde ten aanbelangrijk
  zien van den predikant weinig bijzonders op, zoodat zij.
  ,.
  89
  
  _.
  hier verder stilzwijgend voorbijgegaan wordt. Men was in
  juist 3 maanden uit en thuis 1).
  Weldra ontstonden
  nu echter moeilijkheden tusschen
  den nieuwen consul en Ds. Coenen, andermaal over de
  Den 5en Mei 1669 schreef Van Dam
  tractementsregeling.
  zoowel aan D.L.H. als aan de Staten-Generaal.
  daarover
  Eerstgenoemden hadden Van Dam geschreven, dat hij, evenals
  den predikant
  de vorige consul, uit zijn consulaatrechten
  moest betalen. Toen nu Van Dam 66n jaar te Smirna was, had
  Ds. Coenen hem gevraagd om zijn tractement, hetgeen de
  consul geweigerd had te betalen, omdat hij daarmede niet
  bezwaard was in de commissie (benoeming of instructie),
  hem door de Staten-Generaal
  verleend. Van Dam haalde
  in beide brieven de geheele zaak Smits-Coenen op. Hangende die quaestie had hij, nog secretaris der Directie te
  Amsterdam
  zijnde, moeten zoeken naar een resolutie der
  Staten-Generaal,
  waarbij de consulaatrechten
  verhoogd
  zouden zijn, opdat de consul voortaan den predikant betaalde. Van Dam herinnerde zich nog zeer goed, hoe er
  toen niets gevonden was. En wat het betalen van Ds.
   Coenen door consul Smits betrof, dit was een particulier
  contract tusschen hen beiden geweest. Smits had eertijds
  aan H.H.M. verzocht een predikant naar Smirna te mogen
  medenemen (blijkbaar voor rekening van den Staat), doch
  had dit niet kunnen verkrijgen. Daarop had hij met toevan Amsterdam
  stemming van den president-burgemeester
  en van de Classis een predikant meegenomen voor zijn
  eigen huis. Dit was indertijd geschied op particulier contract, buiten H.H.M. om en had eigenlijk niet z66 mogen
  Aan Ds. Coenen was destijds toegezegd: vrije
  gebeuren.
  mondkost en overtocht naar Smirna ; voorts een tractement
  van f 600, vrije tafel en logis, alles voor .rekening van
  Smits. Na eenigen tijd waren de quaesti6n tusschen beiden
  zoo hoog geloopen, dat H.H.M. Smits gelast hadden om
  
  1) Zie omtrent deze reis de reeds aangehaalde Bijdragen, Vierde
  Reeks, Deel VI, blz. ?00-108.
  '
  
  _
  
  90
  Ds. Coenen jaarlijks 500 wichtige realen van 8ten te betalen. Van Dam zeide nu aan D.L.H., dat het voor hem
  niet aanging om van zijn wisselvallig tractement jaarlijks
  dat bedrag te betalen. De tijden waren destijds redelijk
  ter zake van het vele valsche geld,
  goed
  "redelijk"
  dat de consul ontving doch er konden ook magere
  komen.
  Dat had o. a. Smits zelf ondervonden.
   jaren
  Tijdens den Engelschen oorlog 1) ontving hij niet z66veel,
  dat hij daarvan huishouden kon. Aan de Staten-Generaal
  schreef Van Dam er nog bij, dat in geen der resoluti?n, waarbij hij benoemd was of waarnaar daarbij verwezen
  werd, met een woord melding was gemaakt van het salarieeren van den predikant. Ook had Van Dam niet verzocht er een te mogen medenemen,
  en hij drong er
  daarom op aan, dat hem die nieuwe last niet mocht worden opgelegd. Wel achtte de consul het voor de uitlegging, der Heilige Schrift, enz. dienstig, dat er te Smirna
  was. Het gehoor bestond er te allen tijde
  een predikant
  uit ongeveer
  30 Nederlanders.
  Bovendien
  kwamen er
  Nederlandsche
  konvooien en schepen. Met het oog op een
  en ander verzocht Van Dam, dat H.H.M. de quaestie den, nitief wilden regelen ; het salaris daarbij te doen betalen
  door den Staat.
  De Directeuren
  van den Levantschen Handel gingen niet
  met Van Dam's zienswijze mede. Bij hunne missive dd. 23
  Aug. 1669 schreven zij hem, hoe er bij zijn benoeming tot consul geen veranderingen
  waren in den
  gebracht
  toestand van het consulschap. Ook Van Dam moest derhalve den predikant betalen. Het consulaatrecht
  was juist
  door H.H.M. verhoogd, opdat de consul dat doen zou en
  uit de verhooging
  aan de Turksche
  eenige presenten
  autoriteiten geven kon. De resoluti6n der Staten-Generaal
  dd. 22 Sept. 1663 en 5 Juli 1664, hiervo6r aangehaald,
  wezen
  hadden
  duidelijk
  daarop 2). Desniettegenstaande
  1) N.I. den tweeden Engelschen oorlog van 1665 tot 1667.
  2) Genoemderesolatidn had ook Ds. Coenen aangehaald in zijn klacht
  dd. 4 Mei 1669 aan D. L. H., die deze op 12 Juli bij de Staten-Generaal
  aanhangig maakten.
  ,
  
  91.
   Directeuren
  nog de meening van H.H.M. gevraagd, die
  bij resolutie van 24 Juli 1669 onder verwijzing naar die
  van 8 Maart 1663 en 5 Juli 1664 bepaald hadden, dat
  bet vastgestelde tractement van den predikant te Smirna
  uit de consulaatrechten
  moest betaald worden. Genoot die
  de
  tafel
  van
  den consul,. dan kon vaa zijn
  vrije
  predikant
  tractement van f 1250 's jaars f 40?0 afgehouden worden.
  Den 23en November 1669 had Van Dam deze resolutie
  der Staten-Generaal
  en sprak hij aan D.L.H.
  ontvangen,
  de hoop uit, dat het tractement van den predikant wat
  mocht gemodereerd, en door hem slechts voor een gedeelte
  zou behoeven gedragen
  te worden. Een gelijkluidende
  brief van Van Dam ging dien dag naar de Staten-Generaal,
  waarin hij, behalve de vrije tafel voor den predikant of
  f 400; voor dezen een tractement van f 600 voorstelde,
  ,,gelyck de predicanten van de Heeren extra-ordinaris ende
  ordinaris Ambassadeurs
  ende andere Ministers van desen
  die van den Resident
  Staet buyten Lants, mitsgaders
  Het gevolg
  Coljer tot Constantinopel waeren genietende".
  van dit verzoek was, dat de Staten-Generaal
  bij hun resolutie van 7 Maart 1670 het tractement van den predikant
  tot f 600 en vrije tafel bij den
  te Smirna terugbrachten
  consul of wel tot f 1000 zonder vrije tafel. Het geheel
  bleef echter ten laste van den consul.
   Coenen, wiens tractement voorheen in totaal f 1250 had
  in het geheel niet
  bedragen, was met deze vermindering
  en klaagde erover aan D.L.H., die bij hunne
  ingenomen
  missive van 14 Aug. 1670 aan H.H.M. zijn verzoek
  overbrachten, om het oude tractement te mogen genieten,
  zooals dat bij de resolution van 5 Juli 1664 en 24 Juli
  1669 geregeld was. Coenen had hiexbij aangevoerd,,. dat
  hij te Smirna, waar een Hollandsche kolonie was en Hollandsche
  en koopvaardijschepen
  kwamen, een
  oorlogswaar de
  zwaarderen
  dienst had dan te Constantinopel,
  had
  voor
  den
  resident
  en diens
  te
  alleen
  predikant
  zorgen
  bedienden. Hij beweerde voorts te Smirna met het verminderde bedrag niet te kunnen uitkomen. H.H.M, deelden de bezwaren blijkbaar niet, want den l6en Sept. 1670.
  _
  
  92
  resolutie het tractement van den predizij
  bepaalden
  kant te Smirna op f 600, benevens kost en inwoning bij
  den consul, die tevens een geschikt lokaal voor het hout
  den der godsdienstoefeningen
  beschikbaar moest stellen.
  tractement
  van den predikant
  toen
  het
  later,
  Eenige jaren
  uit de inmiddels ingestelde ,kas van de commertie" moest
  worden voldaan, werd het zelfs tot f 300. teruggebracht
  1).
   Er zijn bewijzen dat de verhouding van Coenen ook
  met Van Dam niet bijzonder goed was. Tweedracht en
  hevige twisten waren destijds trouwens in. onze kolonie in de Levant aan de orde van den dag. Op 12 Juni 1670
  brachten
  D. L. H. klachten
  over Van Dam, die er uit
  Smirna tot hen gekomen waren, aan hem zelf over. Een
  daarvan was, dat Van Dam, als vertegenwoordigende
  de
  Nederlandsche
  natie te Smirna, geen goed voorbeeld gaf
  inzake den godsdienst, ook geen ijver betoonde om Gods
  Woord aan te hooren, doch daarentegen
  des Zondagmiddags velen van de natie aan tafel noodigde, en hen
  daardoor uit de kerk hield 2). Wel waarschijnlijk is het,
  dat Ds. Coenen rechtstreeks
  de hand in die klacht heeft
  gehad, hoewel Van Dam doorgaans het meest met een
  deel der kooplieden overhoop lag.
  Van Dam beantwoordde
  alle klachten den 23en Sept.
  1670 uit Constantinopel,
  waarheen
  hij op verzoek van
  onzen resident een dienstreis had gemaakt. Wat de quaestie
  nopens den godsdienst betreft - zijn huis zou des Zondags vol geweest zijn, terwijl er slechts 3 a 4 menschen
  in de kerk waren Van Dam sprak er zijn verbazing over
  dat
  men
  zulke
  uit,
  "frivole" zaken naar patria schreef.
  Des consuls stelregel in zijn huishouding
  was, om in
  3
  of
  4
  schotels
  te hebben,
  doe week
  doorgaans
  goede
  te
  bezoeken.
  ieder
  welkom
  die
  hem
  was,
  geliefde
  waarop
  zelden
  of nooit
  in
  maar
  Dit gebeurde
  de
  week,
  dikwijls
  1) Reaoiutie Staten-Generaal, 19 Maart 1676.
  2) Kort voor zijn vertrek uit Smirna, n.l. 2 Juni 1671, schreef Ds.
  Coenen aan de Classis van Amsterdam : elk heb getrouwelijk mijne instructie opgevolgd'om twee keeren des Zondags te preekenp.
  t
  
  _.
   '
  
  93
  Dan at hij meestal alleen, waarover hij reeds
  menigmaal
  zijn beklag gedaan had,. wat een ieder te
  Smirna bekend was. Wel had hij -eens op een Zondagmiddag 5 of 6 van de oudsten der natie ten eten gehad,
  doch daarbij was predikant Coenen. zelf geweest. Van Dam
  gaf toe, dat hij des Zondags wel eens in de middagkerk
  thuis door
  ontbrak, doch dan deed hij zijn ,devoiren"
  lezen in de Heilige Schrift en het zingen van psalmen.
  Ook gebeurde het wel, wanneer er konvooien lagen, dat
  hij de kapiteins te logeeren had; gingen deze dan niet
  dan kon hij hen niet alleen laten
  naar de middagkerk,
  zitten. Van Dam kon de menschen niet dwingen om ter
  kerke te gaan; met alle reverentie meende hij zelfs, dat
  men dit niet doen mocht. "Hoe dikwijls gebeurt het niet
  in 't Vaderland,
  dat de magistraatspersonen
  op Zondagmiddag bij elkaar en vroolijk zijn !" Den schrijver der
  was dit alles
  wel degelijk bekend. Waarom,
  "novelles"
  aldus Van Dam, was deze - inkiien hij het broederlijk
  had willen behandelen en er werkelijk fouten waren geVan Dam gekomen om hem
  maakt - - nit
  eerst
  te
  daarop
  wijzen i' Duidelijk gaf de consul te kennen, dat
  de domin6 zelf de klager was; deze had ook Colyer over
  de zaak geschreven. Van Dam vond de handelwijze niet
  de Heilige Schrift; de domin6 "had zich
  overeenkomstig
  daartegen groffelk
  vergrepen". Van Dam had er Coenen
  zelf over gesproken.
   Deze ontkende in zeer heftige termen erover naar patria te hebben geschreven, doch aan
  zijn "gealtereert gemoet" kon men wel zien, dat, wat hij
  zeide, niet waar was. Van Dam merkte hierbij op, dat
  Ds. Coenen ook niet altijd even stipt was. Den Zondag,
  toen hij bij Van Dam aanzat, taalde de dorain6 niet naar
  den predikstoel, hoewel niemand hem daarvan terughield.
  Een anderen Zondag was Van Dam door Groenincx uitgenoodigd om mede te gaan zeilen; toen men gereed tot
  vertrekken
  was, kwam Ds. Coenen en wilde met alle
  geweld mee. Blijkbaar had de gastheer daarin geen zin;
  er waren toen zeer heftige woorden gewisseld en Groenincx had, op de kerkdeur wijzend, gezegd: ,Domin6,
  7s Zondags.
  :
  
  '.
  94
  daar is de plaats, waar gij wezen moet. Weet gij wel,
  dat het. Zondag is?" Coenen had toen toch niet den
  hoewel de natie reeds begon op
  beklommen,
  predikstoel
  te komen. Ook was hij wel voor zijn plezier naar Scio
  of elders er op uit geweest en dan den Zondag maar
  Van Dam voegde daaraan toe: "Gelijck ick
  uitgebleven.
  hiervoren hebbe geseyt, ben ick een persoon des vreedes
  en moeye mij niet geern met een andersmans
  saken en
  daarom is
  leet, dat ick U. Ed. met deze tedieuse
  verhalingen moete importuneren".
  Hij zag er zich echter waar hij onjuist beschuldigd was door
  toe genoodzaakt,
  die daartoe geen recht had. Coenen had allang
  iemand,
  een geldquaestie
  loopen met een ouderling; jaren had die
  zaak gerust, doch 66n maand geleden was zij v66r Van
  Dam gebracht. Er waren toen tusschen den predikant en
  en picquante diszijn ouderling
  "enorme onfatsoenlyke
  coursen
  De
  domin6
  had
  den
  ander uitgescholgevoerd".
   den voor "een dief, eeri schelm, een guit, een traiter, een
  beschikte over een
  fielt, een jood", enz. Laatstgenoemde
  soortgelijk vocabulair, want hij had den domin6 voor een
  met valsch geld, voor een pest, een oproer,handelaar
  maker, roervinck, twistrock" enz. uitgemaakt, er bij voegende, dat het te wenschen ware, dat hij, domin6, nooit
  te Smirna gekomen was en dat de natie dan in vrede
  met de consuls zou hebben geleefd. Dit alles was ten
  huize van Van Dam voorgevallen
  in tegenwoordigheid
  van eenigen der natie en van alle bedienden van Van Dam
  en met zulk een geschreeuw en getier, dat, als deze hen
  niet gescheiden had, zij elkaar zeker te lijf zouden zijn
  gegaan. Later verweten zij elkaar luidkeels nog de schandelijksto dingen, de een boven op de galerij staande, de
  ander beneden op straat, zoodat een ieder, ook in huis,
  het hooren, kon.
  Die geschiedenis had in geheel Smirna
  indruk
  grooten
  gemaakt. Ds. Coenen had iets tegen Van
  Dam en had tegen een zekeren Laurens gezegd: "Wilt
  gij met mij tegen den consul aangaan ? Wij zullen hem dan
  wel dwingen". Van Dam zond nu een authentieke copie
  van Laurens' verklaring over, die deze in het bijzijn van
  
  '
  
  '
  
  95
  met eede wilde
  Coenen gedaan had en desgewenscht
  sterken.
   VermoedeIijk was het leven te Smirna voor Ds. Coenen
  door al deze moeilijkheden niet zeer aangenaam. In een
  missive van D. L. H. dd. 4 Dec, 1670 aan Colyer schreven
  zij, dat de onlusten tusschen Van Dam en Coenen zouden
  aan D. L. H. en aan den
  ophouden, daar laatstgenoemde
  om ontslag had verzocht, wat hem was toekerkeraad
  gestaan. In zijn plaats hadden D. L. H. verkozen Ds. Hermanus Menslage, "wesende een vreedlievent
  persoon en
  van goede studie, vroom godtsaligh van leven, die met
  Van Meeuwen naar
  het a.s. convooi van commandeur
  zal
  Smirna
  vertrekken".
  Ook blijkt uit een missive dd.
  1671
  t
  van
  3 April
  D. L. H. aan Van Dam, hoe aan den
  Thomas Coenen ontslag was verleend en in
  predikant
  zijn plaats benoemd "Hermannus
  Menslage 1), een zwager
  van den vice-admiraal van der Hulst zaliger" 2). Volgens
  het geschrift-De
  Sturler
  zou Coenen reeds in 1669 "in
  arren moede" aan de Classis om ontslag verzocht hebben.
  Van Dam had de bewuste missive reeds 31 Mei ontvangen,
  wat buitengewoon vlug was, en schreef D. L. H. dien dag,
  hoe hij te hunnen respecte en wegens zijn eigen gemoed
  en vredelievendheid
  alles met Ds. Coenen had bijgelegd.
  Van Dam twijfelde echter, of dat tot aan het vertrek van
  Coenen zoo blijven zou, gezien 's mans "woelachtigheid".
  De nieuwe predikant deed niet lang op zich wachten,
  want zooals uit een onderschrift d.d. 13 Juli 1671 op een
  brief van Van Dam dd. 1 Juli t. v. blijkt, was Ds. Menslage
  den 4en Juli welbehouden met ons konvooi ter reede van
  Smirna aangekomen.
   Hij logeerde in het consulaire huis
  en was door Van Dam in zijn huis ontvangen "met zoovan zijn ambt en de
  danig fatsoen als de waardigheid
  1) Aldus teekende hij zelt In brieven van D. L. H. heet hij meermalen : Mentslager.
  ,
  2) Deze predikant, die slechts zeer kort te Smirna in functie was
  en toen overleed, wordt in het geschrift-De Sturler niet genoemd.Volgens
  bijlage IX van de reeds genoemde Prijsvraag was hij reeds 30 Dec.
  1670 door D.L. H. benoemd.
  ,
  
  '
  '
  
  '.
  96
  zeer goede, zoete, liefelijke, bevallige en aanuiterlijke
  trekkelijke minen, wesen ende contenance meriteren, geenszins twijfelende, of het innerlijke komt daarmede t'eenenVan Dam verwachtte dan ook, dat men
  male overeen".
  De nieuwe
  over en weer zeer goed zou accordeeren.
  domin6 had den vorigen dag zijn eerste predicatie gedaan
  en alle toehoorders versteld doen staan, "zoo doorbouwd,
  en vol studie" was zijn preek geweest. Den
  doorkneed
  5en Juli had Van Dam aan Coenen, die zich den 13en
  op een Engelsch schip inscheepte, een afscheidamaal gegeven, dat "vroolijk en vriendelqk" begon en eindigde, en waaraan
  zijn opvolger derhalve vermoedelijk mede heeft aangezeten.
   Onze kolonie te Smirna mocht haar nieuwen predikant
  niet lang bezitten en leed in hem een groot verlies. Den
  2en Nov. 1671 schreef Van Dam, hoe Ds. Menslage dien dag
  overleden was na een hevige koorts van 27 dagen, waarmede velen te Smirna toen te strijden hadden. Zijn dood
  was door allen met groot leedwezen vernomen;
  hij was
  door
  zeer bemind
  zijn omgang, manier van doen en leven,
  en zijn uitstekende
  gaven in het prediken; ook was hij
  door en door geleerd, "soo datter nae alle apparentie wat
  van hem sonde geworden en te verwachten
  ongemeens
  om een ander vreedgeweest sijn". Van Dam verzocht'nu
  zaam en zachtzinnig predikant, deelde het testament van
  den overledene
  mede, waarbij) diens beide zusters met
  van hun broeder tot universeele erfgenamen
  uitsluiting
  werden benoemd, en verzocht D. L. H. om zijne zuster
  "mejuffrouw de weduwe Van der Hulst" in zachte termen
  het verlies te willen berichten..Den
  15en d. a. v. zond
  Van Dam haar een beschrijving van de ziekte, het sterven
  en de begrafenis van haren broeder 1).
  Inmiddels
  was voor de
  Levant het vraagstuk aan de
  orde gekomen om aan resident en consul in plaats van
  de wisselvallige
  ambassaatuit den
  en consulaatrechten
  
  1) Bijlage IX van de Prijsvraag stelt den dood ten onrechte op 20
  November.
  97
  vaste salarissen toe te kennen 1). In een memorie
  tot redres van de negotie en navigatie tot
  "tenderende
  en Smirne", bij remonstrantie dd. 6 Sept.
  Constantinopolen
  aan
  H.
  H.
  M.
   1670
  ingediend, stelden D. L. H. voor om
  den resident in totaal f 20.000 toe te kennen, waarvan te
  betalen logement en tafel van den predikant, zooals ook
  bij de Engelschen gebruikelijk was, benevens diens tractement a f 600. Verder werd voorgesteld, om den consul Van
  Dam 2500 L. D. of f 6250 jaarlijks te geven "zonder
  eenigen last als alleen mede te geven de- vrije tafel voor
  benevens diens huisvesting en bekwame
  den predikant,
  tot
  plaats
  oefening van den godsdienst. Het tractement
  van den predikant
  te Smirna zou dus blijkbaar uit de,
  naar het voorbeeld der Engelschen in te stellen "kas van
  de commertie", betaald moeten worden. Een soortgelzj)r voorstel werd gedaan in de remonstratie
  van D. L. H. van
  Dec. 1671 aan de Staten-Generaal,
  een eerste ontwerpvoor resident, consul en Nederlandsche
  natie
  reglement
  in de Levant inhoudende, en bij een nader voorstel tot
  door D. L. H. dd. 20 Juli
  regeling van de tractementen,
  1674 ingediend,
  toen voor den resident f 18.000 werd
  noodig geacht, doch overigens alles als in de remonstrantie
  van 6 Sept. 1670 bleef...
   ,
  deze
  zaak, die eerst in 1675 door de StatenHangende
  Generaal werd afgedaan, dionden D.L.H. hun bij remonstrantie
  van Dec. 1671 aan de regeerders van Amsterdam een eerste
  voor resident,
  consul en' natie in de
  ontwerp-reglement
  .Levant in. Daarin werd niets omtrent den godsdienst verwerd voorgeslagen als
  meld ; de regeling der tractementen
  bij. de rem. van 6 Sept. 1670. Den 8en Dec. 1673 boden
  voor de
  D. L. H. een volledig ontwerp-regeeringsreglement
  Levant in 24 artikelen H. H. M. aan 2). Het 22e handelde
  over den godsdienst en luidde: "De predicanten tot Constantinopolen en Smirne respective sullen des Sondaghs op
  handel
  
  1) Zie het artikel dienaangaande van mijne hand in de Bvjdragen
  voor Yaderla?sdscheGeschiedenisen Oudheidlcunde,VierdeReeks,Deel
  VI, blz. 379 e. v.
  2) Zie Bijdragen, Deel VI, 389 e.-V;'
  ,
  
  ,.
  ,
  
  98.
  een bequame uur en bestemde plaets gelyck hier te lande
  is voor de gemeente predicken en
  en elders gebruyckelyck
  haren Godsdienst exerceren, en schoon den heer resident
  ofte Consul in 't particnlier ofte met hare familie niet present,
  ofte van huys ware dat echter op de gestelde uur met
  het predicken van Godts woort sal voort gevaren werden".
  In zijn. consideratien
  dd. 25 Nov. 1674 nopens dit ontwerp
  achtte Van Dam een dergelijke bepaling wel op haar plaats,
  hoezeer niet bepaald noodig, daar het b3paalde reeds sedert
  jaren te Smirna in acht genomen werd.
  Hoewel
  er na dien nog meer malen, vooral door
  Van Dam, op vaststelling van een dergelijk reglement is
  hebben
  de Staten-Generaal
  het nimmer
  aangedrongen,
  en is dus tot 28 Oct. 1791 van kracht gevastgesteld,
  bleven het zeer beperkte reglement, door H. H. M. dd.
  24 Jnli 1658 vastgesteld en bij resolutie van 3 Nov. 1662
  gewijzigd. Het eerste gewaagde niet van den predikant,.
   omdat er toen te Smirna nog geen was, terwijl de wijziging
  van 1662 de consuls in het algemeen gold, en niet speciaal
  de Levant. Ook werd daarin niets vermeld omtrent het
  bestuur
  of de predikanten.
  Wel kwam, zij het na veel
  delibereeren
  en heen- en weerschrijven,
  de regeling der
  vaste tractenlenten
  tot stand, en wel bij resolutie der
  van 7 Oct. 1675. De resident kreeg bij
  Staten-Generaal
  die gelegenheid
  f 20.000 per jaar, waarvan o. a. te veren tafel aan den predikant, benevens
  schaffen logement
  600
  tractement.
  De
  consul te Smirna zou voortaan jaarlijks
  f
  uit den handel 4000 wichtige realen van 8ten of f 10.000
  en vrije
  genieten. Daarvan was hij gehouden huisvesting
  tafel te. geven aan den predikant aldaar, benevens een
  ,,bequame
  plaets tot oeffeninge van den Godtsdienst";
  de overige kosten, en dus ook het tractement
  van den
  te
  betalen
  van
  uit de ingestelde kas
  den handel.
  predikant,
  Daar de grootte van diens tractement niet genoemd werd,
  bleef het blijkbaar ongewijzigd.
  Inmiddels
  was eindelijk een nieuwe predikant
  voorSmirna benoemd. Bij hun missive dd. 9 Nov, 1674 schreven D. L. H. aan Van Dam, hoe zij Ds. Eduardus Danckers
  
  99
  aldaar gedemitteerd
  hadden 1) en hem
  Constantinopel
  tot
  benoemd
  te Smirna 3). Hij zou
  predikant
  weder9
  echter eerst aldaar komen, wanneer hij te Constantinopel
  te Smirna na den
  was afgelost. Waarom onze nederzetting
  dood van Ds. Mentslager (2 Nov. 1671) zoolang van een
  verstoken
  is gebleven, blijkt niet. Den
  eigen predikant
  18en Mrt. 1675 bedankte Van Dam de D. L. H. voor
  deze benoeming, onder mededeeling, dat zij hem aangenaam
  was. Colyer echter nam Danckerts zijn verzoek om overzoo kwalijk en liet dat zoo merken, dat de
  plaatsing
  predikant, gelijk van Dam op 20 Juni 1675 aan D. L. H.
   schreef, door ongesteldheid zijn dienst bijna niet kon waarnemen. Bijna 66n jaar later was Ds. Danckerts blijkbaar
  nog niet te Smirna in functie, want 2 Mei 1676 schreef
  Van Dam aan D. L. H., hoe nu alles tusschen Colyer en
  naar Smirna op
  dien predikant inzake zijn overplaatsing
  was.
  voet
  en
  een goeden
  vergeten
  Bleef men derhalve te Smirna zeer lang verstoken van
  een eigen herder, toch werd er af en toe gepredikt, nl.
  door den predikant, die met onze oorlogsschepen
  of onze
  konvooien meekwam. Daaronder is er 66n, nl. Ds. Gerardus
  Croesen, die onzer kolonie te Smirna bijzonder goede
  diensten bewezen heeft. Hij kwam als "bedienaer des
  woorts op de Staten oorlogh schepen onder
  goddelycken
  den Hoogh edele Heer Jonk. Engel de Ruyter, den schout
  en
  bij nacht" 4) op 29 Aug. 1675 met 4 oorlogsschepen
  4 koopvaarders
  ter reede van Smirna aan, terwijl 2 andere
  koopvaarders van dat konvooi reeds enkele dagen te voren
  aangekomen waren. Met toestemming van den Schout bij
  Nacht en op verzoek van Van Dam had Ds. Croesen een
  paar Zondagen achtereen in de Hollandsche kerk te Smirna
  te.
  ,
  
  1) Hij was met resident Colyer den 25en Mei 1668 te Constantinopel
  aangekomen.
  2) Dit staat er letterlijk. Voorzoovermij bekend, was Ds. Danckers
  tevoren niet te Smirna werkzaam geweest.
  3) Volgens het geschrift-De Sturler zou Ds. Danckers eerst in 1675
  benoemd zijn. Bijlage IX der Prijsvraag vermeldt echter, dat de benoeming den 29en April 1675 bij res. door H. H. M. is goedgekeurd.
  4) Zoon van Admiraal M. A. de Ruyter.
   100
  vernomen, welke
  gepreekt en al spoedig de oneenigheden
  er sinds eenige jaren tusschen den consul en een deel
  der natie bestonden. De domin6 trad bemiddelend tusschen
  beiden, haalde di6 kooplieden, die nog onwillig waren, op
  66n na over, en daar ook Van Dam zich dadelijk tot een
  bereid verklaarde,
  vond deze op 13 Sept.
  verzoening
  1675 in bijzijn van des consuls broeder, Mr. Johan van
  van Banda en Amboina, plaats. Ds.
  Dam, oud-gouverneur
  Croesen had daarop in de kerk te Smirna het heilig avondmaal bediend, waarb? beide partijen en ook genoemde broeder hadden aangezeten 1).
  Door moeilijkheden
  met de Turksche autoriteiten over
  de tollen, en vertraging met het lossen en laden werd de
  ligtijd van het bewuste konvooi, na ingewilligde verzoeken
  aan den vice-admiraal
  de Ruyter, telkens verlengd. Ds.
  Croesen heeft vermoedelijk
  tijdens den ligtijd van het
  die
  tot
  in
  de
  helft van Nov. 1675 heeft
  tweede
  konvooi,
  een
  reis
  ondernomen.
  Althans uit den inhoud
  geduurd,
  van een in 1907 door de Koninklijke Bibliotheek aangekocht, van hem afkomstig ".A.l.bnm amicorum" kan men
  afleiden, dat hij, na zijne afwezigheid, nog slechts van
  5/U tot 17 Nov. te Smirna is geweest. Op 14 Nov. schreven
  zoowel consul Jacob van Dam als diens oudste broeder,
  Mr. Johan van Dam, in dit album. De domin6 bevond
  zich op het schip
  door
  gecommandeerd
  Schout bij 'Nacht Engel de Ruyter, en had tijdens zijn
  verblijf te Smirna gelogeerd bij onzen koopman Cornelio
  van Laer.
   Eerst 22 Juli 1676 kwam de nieuwe predikant voor
  Ds. Andreas Forestier, den 8en Aug. 1675
  Constantinopel,
  door D. L. H. voor 5 jaar benoemd 2), en te voren predikant te velde, te Smirna aan met het konvooi onder de
  De Wit en Van der Dussen, waarmede ook
  kapiteins
  Jacob van der Marct, benoemd tot thesorier te Smirna,
  1) 'Zie meer uitvoerig mijne verhandeling in de Bijdragen, Deel VI,
  lz. 342, 343..
  2) Prijsvraag, bijlage IX.
  '
  
  -
  
  101
  Den 4en Aug. d. a. v. schreef
  aldaar ter reede aankwam.
  Van Dam aan D. L. H., noe die predikant te Smirna in
  het Hollandsch en het Fransch gepreekt had. Hij sche6n
  een persoon te zijn van zeer goede gaven en van beleefden omgang. Binnen een paar dagen zou hij met een
  verder
  karavaan, derhalve over land, naar Constantinopel
  Daar
  aan
  tot
  reizen.
  hij
  zijn bestemming kosteloos reisde,
  had Van Dam hem het geld tot voortzetting
  van zijn
  reis vanaf Livorno uit de "gemeene kasse" gegeven. Wij
  zullen later zien, dat D. L. H. hiermede
  niet accoord
  gingen.
  Nauwelijks
  er tusschen
  
  te' Constantinopel
  ontstonden
  aangekomen,
  den resident en zijn domin6 de vreemdste
  Ds. Danckerts
  den 15en
  was inmidddels
  moeilijkheden ;
  1676
  van
  naar
  Smirna
  vertrokken,
  Aug.
  Constantihopel
  waar hij den 29en d. a. v. aankwam 1). Den 24en Dec. 1676
  schreef Van Dam aan D. L. H., hoe er uit Constantinopel
  bericht gekomen was, dat de resident den nieuw aangein
  komen
  Forestier
  Ds. Andreas
  voorloopig
  predikant
  het prediken had geschorst
  en hem zijn tafel ontzegd.
  De natie te Smirna vond het een publiek affront, een
  in het
  bedienaar
  van het Heilig Evangelie
  aangedaan
  van
  de
  gezicht
  Katholieke, Grieksche, Armenische, Joodsche en Turksche religien en natien.
  Tezelfder tijd (23 Dec. 1676) schreef ook Ds. Danckerts
  aan D. L. H.
   het te Constantinopel
  Hij trok
  gebeurde
  voor
  en
  partij
  zijn ambtgenoot
  gaf Colyer geheel de schuld.
  dat
  in
  men de moeilijkheden
  Hij vreesde al dadelijk,
  patria zou willen oplossen door beide predikanten van
  standplaats te doen ruilen, temeer, daar Smyrna Forestier
  wel toelachte. Daarom schreef Danckerts erbij, dat hij in
  een ruiling
  "om geen goed van de weerelt sou konnen
  verstaen".
  Hij ging nu in zijn tiende jaar van zijn veren wilde wel voor 1 of 2 jaar een
  blijf in de Levant,
  "keer" naar het vaderland maken, indien Ds. Forestier
  dan zoolang zijn ambt te Smirna waarnam.
  i) Pr?jsvraag, bijlage IX.
  _,
  
  102
  wien door Colyer, diens gebied ontzegd was
  Forestier,
  en die, weldra naar Smirna vertrok, was ook wel daar_ voor te vinden, zooals uit zijn schrijven van 6 Mei 1677
  aan D. L. H. blijkt. Hij zeide, aan consul en natie
  te zijn, en verzocht daarom "bij provisie"
  welgevallig
  te
  worden.
  10 Nov. 1678 was - hij nog te
  aangesteld
  zonder
  evenwel
  de begeerde plaats gekregen te
  Smirna,
  hebben.
  Wat er voorgevallen was, leert men verder kennen uit
  een brief, dien Colyer den 24en D ec. aan Van Dam schreef
  zich zeer verwonderd
  over het
  De resident verklaarde
  optreden van den nieuwen predikant en vol grieven over
  Het scheen wel, alsof hij Colyer in de
  diens ,maximes".
  zaken alle verachting wilde aandoen. Het bekerkelijke
  gon op 10 Oct., toen hij zonder de minste waarschuwing
  een frisch en gezond kind van iemand, die wegens zijn
  schulden
  uit de Hollandsche
  kolonie geweken was en
  zich onder de bescherming
  van Frankrijk bevond, aan
  huis was gaan doopen, dit zonder dat het kind ziek was.
   Colyer had dit geval laten loopen, omdat hij wist, dat
  Ds. Danckerts indertijd van het klassikaal bestuur machtiging ontvangen had om kinderen, in doodsnood liggende,
  aan huis te doopen. Verder had Ds..' Forestier beloofd om.
  een paar, waarvan
  de 3 geboden in de kerk geprocla- meerd waren, aan huis te zullen trouwen. Colyer, dit
  vemomen hebbende, was dadelijk naar den predikant geen
  gaan en had hem ten slotte, na op de ordonnantidn
  te
  het
  huwelijk
  gebruiken
  hebben, verboden
  gewezen
  buiten de kerk te voltrekken. De predikant had slechts
  smadelijke woorden voor den resident gehad en het huwelijk
  toch aan huis voltrokken. Over de deswege ontvangen vermaning had de predikant tegen Colyer zoodanig ged:xtravangeerd en zijn respect te buiten gegaan, dat hij eer leek een
  mensch met furie dan met reden gepossideert".
  "Ik bang
  
  1) Voorts ligt er een geheele bundel over deze quaestie v66rin de
  correspondentie nit Constantinopel van l676/78.
  '
  
  103
  slechts af van de Classis; ik heb mijn doen niet aan U
  enz. Colyer had hem als een- vader,
  te verantwoorden",
  een broeder en een vriend behandeld en hem doen belooven, niet weer aldus te handelen, eer het gevoelen van
  den Staat in dezen gevraagd en vernomen was, doch later
  had de predikant
  gezegd, dat, als de gelegenheid zich
  voordeed, hij opnieuw aldus zou handelen. Ziende met
  goedheid 't niet te kunnen vinden en dat de magistrale
  achtbaarheid
  totaliter onder den voet werd getreden, had
  hem
  Colyer
  geschorst en zijn huis ontzegd 1). Daarna was
  het nog veel erger geworden. Ds. Forestier zocht nu particaliere samenkomsten
  te houden, bescherming van Enin
  de Engelsche kerk te preeken.
   geland te krijgen en
  Yoorts had hij zich, als zijnde een geboren Franschman 2),
  in de Fransche kanselarij laten inschrijven en een paspoor
  gevraagd. Om de bewuste protectie te krijgen, had
  en aan een
  hij de contanten van de kerk medegenomen
  handelshuis
  de verdere gelden van de kerk opgezegd, die
  het op intrest had. Ook het register van de kerk had Ds.
  Forestier medegenomen, terwijl hij door een excommunicatie van Colyer de kroon op het werk gezet had! Deze
  wist niet, waar de domin6 gebleven was ; het gerucht liep,
  dat hij weggereisd
  was. Dit gerucht
  bleek later juist;
  Forestier vertrok naar Smirna, waar hij nog geruimen tijd
  verbleef. Colyer vroeg Van Dam.
  bij den aangehaalden
  brief advies, waaruit deze laatste de vrijmoedigheid putte
  om den resident zijn gevoelen "in deze verwerde zaak"
  te doen kennen; hij deed dat bij een schrijven van 5 Jan.
  1677, waarin hij den resident in eenigszins krasse termen
  schreef over het schorsen van den pas aangekomen predikant. Ook de natie te Smirna had die daad met groote
  en ontroering
  vernomen;
  zij stuitte een
  verwondering
  en geef
  ieder tegen de borst, "verwekt veel murmuratie
  tot verscheiden wonderlijke discoursen". Beter
  aanleiding
  den 17en Nov. 1676
  1) Volgens bijlage IX van de Prijsvraag was TD
  '
  door Colyer geschorst.
  2) Hij was afkomstig uit Montpellier.
  '
  
  104
  straf had Van Dam een
  dan de door Colyer uitgesproken
  of
  geldboete geoordeeld. Dan had Ds. Forestier
  vermaning
  nu waren er zoo vele verslagen zielen,
  alleen geleden;
  daar zij de "hemelsche manna" moesten missen. Colyer
  had den predikant bij schriftelijke acte ook zijn tafel ontzegd.
  