text: FRANSCIt
  
  IINDO-CHINA.
  I. C o c h i n c h i n a.
  Wij waren in Siam, in Bangkok, mijn Javaan en ik,
  en moesten naar F r a n s c h Indo-China, zooals de Franschen ,
  teekenend, Achter-tndia noemen. I n den drogen tijd kan
  de reis over land geschieden, in een tientaI dagen tot
  Pnom-Penh,
  C a m b o d i a , op olifanten of met wagens, t)
  Thans, in September, viel aan de landreis niet te d e n k e n ;
  daarvoor w a r e n de te doortrekken streken te zeer overstroomd. De eenige geriefelijke zeeverbinding loopt over
  Singapoer, waarheen van Bangkok alleen de Noord-Duitsche
  IAoyd een g e r e g e t d e n dienst onderhoudt, terwijl van daar
  geen andere vaste booten loopen naar F r a n s c h Indo-China
  dan die der Messageries Maritimes en der Chargeurs Rfiunis. Wil de reiziger dezen grooten o m w e g en deze overscheping niet, dan is hij g e d w o n g e n gebruik te maken van
  een oud klein stoomscheepje, de Donai, her eenige dat van
  Bangkok vaart op de F r a n s c h e kolonie, namelijk op
  Saigon.
  Geheeten naar een binnenrivier, aan welke Saigon is gelegen en die zich bij die stad in de Saigon-rivier uitstort,
  behoort het bootje aan de te Parijs gevestigde maatschappij
  Messageries Fluviales. Deze onderhoudt ook een geregel*) Van deze overland-reis heeft onze landgenoo~ Yh-. d. A. N. Patijn
  een tientaI jaren geleden ondervinding opgedaan en die in her Tijdschrift van her Kon. Ned. Aardrijksk. (¢enoo~sch. deel X X bekend
  gemaakt.
   152
  den dienst op de hoofdrivieren van Cochinchina en het
  daarachter gelegene Cambodja. Voor de veertiendaagsche
  vaart tusschen Bangkok en Sa~gon moet haar de F r a n s c h e
  regeering jaarlijks 150.000 franken toeslag betalen. Toch heb
  ik nergens in de w e r e l d een zoo gebrekkig maalschip t)
  ontmoet. De verlichting beperkt er zich in de kajuit tot
  een paar olielampen en ontbreekt volkomen op het dek.
  Daar de op F r a n s c h e reizigersbooten nooit ontbrekende
  administrateur, wiens taak bij. andere volken 0P kleine schepen
  do:~r g e z a g v o e r d e r of stuurlieden wordt verricht, uit zijn
  karige bezoldiging alles moet ~-ergoeden wat gebroken of
  vermist wordt, heeft hij de ballons voor de kaars, die de hut
  moet verlichten, zorgvuldig opgeborgen en waait de vlam
  tetkens uit. Kan men aan dek na zonsondergang geen
  hand voor oogen zien, overdag verdrijft de hitte van daar,
  omdat geen huuten of dubbele zonnetent beschutting biedt
  doch slechts een enkel zeil. De badkamer dient tevens
  tot berging van groenten en is dus onbruikbaar. Alles is
  even vuil en met niets kan men vrede hebben dan, gelijk
  gewoonlijk bij Franschen, met het v o e d s e l Met deze maatschappij legt Frankrijk geen eer in.
  Drie dagen na ons vertrek van Bangkok houden wij
  even stil voor Poeloe Condor om er de post af te geven.
   Dit eilandje met Maleischen naam, welken reeds de oudHollandsche scheepsjournalen vermelden, dient de F r a n s c h e
  regeering als strafkolonie voor inlandsche misdadigers. Een
  half etmaal later ligt Kaap St.-Jacques voor ons, een versterkte berg die den ingang beschermt der Rivier van
  Sargon. Als wij deze opvaren, blijkt zij een zeer breede,
  machtige stroom te zijn. Aan de geheel vlakke oevers beginnen weldra de rijstvelden zich te vertoonen, de rijkdom
  van Cochinchina. Woningen ontwaren wij nauwelijks. De
  rivier kronkelt zich geweldig door het alluviale, natte,
  uiterst vruchtbare land, totdat na vijf uur opstoomens in
  de verte twee torens opdoemen, die tier kathedraal van
  Salgon. Rechts verschijnen ellendige stroohutten van inlanders, dan een aantal boeien om aan te meren, tal van
  handelsvaartuigen, ook intandsche zeilschepen voor.rijst~er~) Waarom nie~ her t:Iollandsehe woord voor mail gehruik~!
  
  153
  voer, en vier F r a n s c h e oorlogsstoomers. Ten slotte vertoont
  zich een groot gebouw, pas opgericht voor huisvesting
  der marine, en dan ankeren wij. Voor ons, links, ligt
  Saigon.
  Ofschoon nog geen halve "eeuw in het bezit der Franschen, is Sa~gon de eerste plaats w a a r deze blijvend hun
  macht in her V e r r e Oosten gevestigd hebben, bet uitgangspunt van hun Oost-Aziatisch rijk.
   Ook hier heeft de zending den w e g bereid. Toen namelijk in i770 een opstand in her koninkrijk Annam, dat de
  geheele tegenwoordige kotonie behalve Cambodja en Laos
  besloeg, bet vorstelijke geslacht had verdelgd, vluchtte de
  eenig o v e r g e b l e v e n e daarvan bij een F r a n s c h e n roomschen
  zendeling, Pigneau de B6haine. Frankrijk betwistte in die
  dagen in Voor-Indie de toekomstige oppermacht aan Engeland en greep de thans in Indo-China aangeboden gelegenheid aan. Het kwam met den vorstenzoon in 1786
  <,vereen, hem met troepen uit Voor-Indie op den troon te
  helpen tegen afstand van het schiereiland Tourane en van
  het zooeven genoemde Poeloe Condor benevens verleening van handels- en zendingsvrijheid. De onderneming
  gelukte, doch w e g e n s de inwendige beroeringen in Frankrijk maakte dit geen gebruik van zijn v e r k r e g e n aanspraken. Na de Restauratie nam her den gevallen draad w e e r
  open
  begon onderhandelingen, die echter a[stuitten op
  volkomen onwil van A n n a m ' s koning om betrekkingen met
  Frankrijk aan te knoopen. Aandrang w e r d beantwoord met
  ter doodbrenging van zendelingen. Toen k w a m in 1847
  een F r a n s c h eskader voor Tourane, de havenplaats van
  de hoofdstad Hu6, en vernietigcle een aantal Annamitische
  schepen. De in hetzelfde jaar opgetreden keizer Tu-Duc,
  die tot in onze dagen heert geregeerd, wreekte zich door
  een moord op geestelijken en inlandsche christenen. Daar
  onder de eersten zich ook twee Spanjaarden hadden bevonden, werkte een troepenmacht uit Manilla met Frankrijk
  mede om Tourane in 1858 in bezit te nemen en in 1859
  Sa~'gon. Dit was de hoofdplaats van Neder-Cochinchina,
  dat vroeger aan her koninkrijk Cambodia had behoord en
  tegenwoordig bloot Cochinchina wordt geheeten, gelijk het
  toenmalige Opper-Cochinchina thans Annam wordt genoemd.
   Econ. t9tt.
  tt
  
  154
  Terwijl Tourane voorloopig w e d e r w e r d verlaten blee[
  Sa~'gon sedert in F r a n s c h e handen.
  Dadelijk streefde Frankrijk naar uitbreiding van deze
  nieuwe kolonie. Toen in 1862 de vrede met Tu-Duc w e r d gesloten, ontwrong her dezen behalve de verbintenis tnt betaling
  van t7 millioen [ranken aan oorlogsschatting voor zichzel[
  en 3 millioen voor Spanje, het eilandje Condor en het Sa~gon
  omgevende gebied ~), w a a r o n d e r de stad Mytho, die beIangrijk w a s w e g e n s haar ligging dicht bij zee aan de
  hartader des lands, aan de Mekong. D a a r o p , in 1863,
  wendde l?rankriik zich tot den koning Norodom van Cambodja, die eveneens tot in onze dagen heeft geregeerd.
  Zijn w)organger had zich, reeds in de vijftiger jaren, tot
  keizer Napoleon gericht om steun tegen Siam en Annam,
  zonder goeden uitslag. Thans o v e r r e e d d e Frankrijk Norodom om zich aan de cijnsplichtigheid tegenover de vorsten
  van deze beide rijken en hun opperheerschappij te onttrekken en zich onder bescherming van Frankrijk te stellen, waartegen dit hem zijn troon waarborgde. Vier jaar
  later volgde de uitbreiding der F r a n s c h e bezitting tot de
  Cambodjaansche grens.
   In die dagen voelde men in Frankrijk al zeer weinig
  voor deze ko]onie en liet haar in hoofdzaak over aan de
  koloniale ambtenaren. Met Jjver doch e v e n z e e r met alle
  gebreken der onervarenheid gingen deze aan den arbeid,
  F r a n s c h e zeden, instellingen en inzichten o v e r p l a n t e n d ,
  zooveel maar mogelijk bleek. De belangstelling der overheld in het moederland w e r d eerst gewekt, toen in de
  dagen van den eersten minister Jules F e r r y koloniale uitb r e i d i n g het middel scheen om aan de F r a n s c h e nijverheid
  door een uitzonderingstarief afzet te bezorgen tot prijzen,
  welke den opgekomen arbeidersstand hooge Ioonen zouden
  verschaffen en in de vrije markt niet te bedingen zouden
  zijn ; een te wenschelijker afzet, omdat het in 1880 ingetreden
  stelsel van bescherming de voortbrenging overprikkelde.
  Toen w e r d e n in oude archieven lang v e r w a a r l o o s d e en
  vergeten aanspraken te voorschijn gehaald, bijv. voor Madagascar en voor West-Afrika, w e r d voorts de verovering
  ') Namelijk de provinci6n Bien-Hoa: @ia-Dingh en Dinh-.Wong.
  155
  van Tunis voorbereid en trachtte men ook in Indo-China
  aanleiding tot v e r d e r e uitbreiding te vinden. Dit is gelukt.
  Hoe, zal in de volgende hoofdstukken blijken.
   Her F r a n s c h e gebied in Indo-China, d. w. z ,
  tusschen
  Hindostan en China, bestaat thans uit vijf aaneengesloten stukken. Vooreerst uit Cochinchina, het zuidelijkste stuk, dat reeds
  (ruder denzelfden naam door onze eigen z e e v a a r d e r s in onzen
  g~mden tijd w e r d vermeld. Daar ligt de belangrijkste
  stad der geheele kolonie, Sa'igon, en daar wordt in den
  vorm van rijst de rijkdom voortgebracht, die door de uitvaerrechten voorziet in de tekorten op de begrooting der
  andere deelen. Toch is de bevolking van Cochinchina noch
  groot, noch dicht, 3.000.000 inwoners op 57.000 vierkante
  kil6m. ; Java, ofschoon slechts 2 ~ maal zoo groot, heeft
  juist 10 m a n meer inwoners. Achter Cochinchina ligt het
  tweede deel der kolonie, het koninkrijk Cambodja, dat,
  ofschoon e v e n z e e r aan zee gelegen, economisch bijkans geheel van Cochin'china afhankelijk is, doordat zijn w a t e r w e g
  naar zee, de beide armen van de Mekong, door Cochinchina heen ligt. Het strekt zich over het drievoudige oppervlak van Cochinchina uit (175.000 vierk, kilom.) en
  telt zelfs niet de h e i r der inwoners daarvan. Her derde
  deel, het tegenwoordige koninkrijk Annam, vormt een lange,
  economisch weinig belangrijke kuststrook aan de anderc
  zijde van Cochinchina; het heeft 5 ~ mitlioen inwoners op
  160.000 vierk, kilom, grondgebied. Achter Annam en geheel van de zee afgesloten strekt zich her grootste doch
  minst bevolkte deel der kolonie uit, het zoogenaamde Laos,
  dat onze v a d e r e n <<her land der Louwen., noemden. Meer
  dan dubbel zoo groot als Java herbergt het hog geen millioen m e n s c h e n ; het is uiterst moeielijk bereikbaar, bergachtig en economisch vooralsnog van zeer weinig beteekenis. Het noordelijkste en vijfde gebied wordt gevormd door Tonkin, na Cochinchina het kleinste (120.000
  vierk, kilom.) doch met zijn 6 millioen zielen het
  
  volkrijkst. 1)
  Alles te zamen genomen heerscht dus Frankrijk in IndoChina over een 16.000.000 inlanders en een gebied van
  ') De laatste statistische cijfers aangaande her oppervlak en d~ be-
  
  156
  8 0 0.  N o g een ldein stukje kust m e t b i j b e h o o r e n d e e i l a n d j e s
  b e z i t F r a n k r i j k , in de b u u r t d o c h niet n a a s t een d e z e r landen
  g e l e g e n , nl. K w a n - T s j e o e - W a n. H e t ligt t e g e n o v e r
  H o n g k o n g en w e r d aan C h i n a o n t w r o n g e n in 1900, toen
  Duitschland met Kiautsjau was voorgegaan. Dat Frankrijk
  h i e r een g o e d e k e u s zou h e b b e n g e d a a n , h e b ik nooit g e
  hoord. T e g e n w o o r d i g heeft dit stukje h o g niet de m i n s t e
  b e t e e k e n i s. S t a a t k u n d i g v o r m t het een o n d e r d e e l v a n F r a n s c h
  Indo-China.  Opper- .. . . . . . . . . _ B E ~ r O L _ K ING'. _. . ..
  vlakte in
  HalfTotaal.
  EuroInlanders.
  vierkante peanen,
  bloeden, t
  a)
  kilom.
  Gewesten.
  Cochinchina.
  56.965
  Cambodia . . ..
  ~ 175.450
  Annam . . . ..
  ~ 159.890
  TonMn . . . ..
  119.750
  Laos . . . . ..
  290.000
  Kouang-Tchcou-Wan. i
  1.000
  
  14.160
  720
  1.644
  7.120
  191
  55
  
  Indo-China
  
  23.890 : 1(;.272.579, 18.594 16.315.063.
  .i
  
  803.055
  
  2.854.290
  1.181.845
  5.507.]31
  5.898.939
  663.343
  177.031
  
  I
  
  2.064 2.870.514
  10.969 1.193.534
  4.906 5.513.681
  451 5.896.510
  193 663.727
  177.097
  11
  
  a) De Europeanen van de land- en zeemacht, nie~ begrepen onder de
  bovenstaande cijfers, bedragen in:
  Cochinchina . . . . ..
  5.958
  Cambodia . . . . . ..
  212
  Annam . . . . . . ..
  112
  Tonkin . . . . . . ..
  5.883
  Laos . . . . . . . ..
  2
  Totaal
  
  . 12.167 mannen.
  157
  hoord h e b b e n d e aan de Annamitische kroon, staan niet meer
  onder een inlandsch v o r s t ; doch Cambodja en Annam
  hebben hun koningen behouden, en geheel Laos heeft
  tegenwoordig den koning te L u a n g - P r a b a n g tot hoofd.
  Gaan wij thans te Saigon aan den wal.
  Een ras vertoont zich, opvallend verschillend in lichaamsvolm en ldee.cling var~ ieenig volk buiten F r a n s c h Achter-Indi~.
   !~l:maakt Cochinchina geen deel uit van bet eigenlijke Annam,
  toch verschillen zijn b e w o n e r s niet van de bevolking van
  dat rijk en heeten zij A n n a m i e t e n ; inderdaad vormen de
  bewoners van Cochinchina, Annam en Tonkin 66n ras,
  met ongeveer eenzelfde taal, eenzelfde Chineesch schrift
  en eenzelfden godsdienst, een uiterst verbasterd en vermengd Boedisme, w a a r o v e r in de beide votgende hoofdstukken zal gesproke'n worden. H u n tengere, lenige gestalten steken uit boven die van den gemiddelden Siamees
  en J a v a a n , zonder echter de b r e e d t e en lengte der
  Chineezen te bereiken. H u n gelaatstrekken schijnen te
  wijzen op een vermenging van Maleiers en C h i n e e z e n ,
  doch komen het meest de Maleische nabij. Slechts even
  stekcn de jukbeenderen uit, de oogvorm nadert meer den
  onze clan den gespletene van her Mongoolsche ras, de huidskleur is heel lichtbruin, bijna blank. H u n uitdrukking
  spreekt van besehaving , verfijning zelfs en van een zachten aard. Veelvuldig ziet men v r o u w e n met aantrekkelijk uiterlijk, dat echter vaak ontsierd wordt door zwart
  gelakte tanden als op Java.
   In tegenstelling met de N e e d i n g der andere volken van
  Oost-Azi~ beperkt zich die der Annamieten grootendeels
  tot wit en zwart. Boven hun wijde, slappe, tot den grond
  neclerhangende katoenen broeken dragen z i j een zwart
  overkleed, dat, behalve bij de handwerkslieden, over de
  knieen neerhangt. Om de slapen h e b b e n zij zich als een
  lauwerkrans een opgerolde zwarten of witten doek geslagen, die de in een korten wrong saamgerolde, bij beide
  seksen lang gehouden haren laat zien. De bloote voeten
  steken in s a n d a l e n ,
  die van voren onnoodig fang zijn
  en sterk opwippen. V a n ~le v r o u w e n verschilt de N e e d i n g
  nauwelijks van die der m a n n e n.
   Een aantal inlanders dragen krijgskleedij. De Fran-
  
  158
  sche regeering vordert namelijk van elk dorp eenige
  soldaten, evenals de Engelsche van de inlandsche staten
  in Voor-India; ook de zoogenaamde G e f e d e r e e r d e Maleische Staten op het schiereiland Malakka hebben zich bij
  verdrag moeten verplichten, desverlangd krijgslieden aan
  den Britschen o v e r h e e r s c h e r te leveren. Het zijn voorbeelden die voor Nederlandsch-Indi6.misschien de aandacht
  verdienen. Frankrijk heeft deze lieden ten deele wonderlijk
  uitgedost, door hun een ronde schijf bij wijze van hoed
  op het hoofd te plaatsen, die van voren uitsteekt, slechts
  de helft van het hoofd bedekt en door een kinband moet
  worden vastgehouden. Overigens is hun kleedij praktisch,
  een kiel en korte broek van kaki katoen, d o n k e r b l a u w e
  wollen reepen, zoogen, poeti's, om de kuiten g e w o n d e n ;
  de voeten blijven bloot.
  Ook Chineezen vertoonen zich, gelijk overal in het V e r r e
  Oosten.
  Het uiterlijk der stad echter verplaatst ons geheel naar
  Europa, naar de Fransche provincie. De kade is bezet
  met r e g e e r i n g s g e b o u w e n en kantoren, enkele verdiepingen
  hoog en in uiterlijk niet verschillend van Europeesche.
  Eoodrecht daarop loopt de voornaamste straat, d e rue Catinat, die aan beide zijden achter boomen een rij van
  electrisch
  en schitterend
  verlichte
  winkels vertoont.
   Dan bereikt men een groot plein, aan 66n kant afgesloten door een waarlijk zeer [raaien en grooten
  sch()uwburg en aan twee andere zijden door ruime
  koffiehuizen, w a a r v o o r en waarin thans een drom menschen hun ap6ritif zitten te gebruiken, een eenig schouwspel voor Oost-Azi~. Iets verderop in dezelfde straat ligt
  het beste hotel, het Continental, eenige verdiepingen hoog,
  n i e t . k w a a d d(:~ch d u u r ; men moet er 15 gulden per dag
  voor kost en inwoning betalen. De straat loopt uit op een
  plein m e t in zijn midden een n i e u w e r w e t s c h e romaansche
  kathedraal, een ruim, weinig versierd, eenvoudig "gebouw.
  Links daarvan verrijst een monumentaal postkantoor, dat
  een sieraad zou zijn voor een F r a n s c h e provinciestad. Een
  gezellige drukte heerscht in deze buurt tot laat in den
  avond. En nog lang nadat ik mij ter ruste b e g e v e n heb,
  dringt in mijn vertrek het gegalm door van caf6-chantant-
  
  159
  zangeressen en het g e s c h r e e u w uit de voile koffiehuizen
  om <,pousse-pousses.,>, zooals men bier de riksja's noemt,
  alsof zij g e d u w d inplaats van getrokken worden.
  Den volgenden dag blijkt ons Saigon inderdaad een fraaie
  stad te zijn. Op de winkelbuurt volgen een aantal b r e e d e
  lanen, z w a a r belommerd door hoog geboomte, w a a r a c h t e r
  te midden van tuinen verscheidene weidsche regeeringsgebouwen, alle eenige verdiepingen rijk, gelegen zijn, her
  stadhuis, her paleis van den gouverneur-generaal, her pa-.
   leis van justitie, dat van den tuitenant-gouverneur van
  Cochinchina enz. Men heeft de stad gevuld met standbeelden, w a a r m e e men in Frankrijk blijkbaar geen w e g wist.
  Daar redevoert b~v. Gambetta, trots her heete klimaat gehuld in een p e l s ; aan zijn voet nemen twee soldaten een
  verdedigende houding aan, ,,la d6fense nationale..>. W a t doet
  dit beeld hier ? Daar staan ook verscheidene aanvoerders
  van leger en vloot die de kolonie hebben veroverd, een
  paar met r e e l te groote hoofden; men ziet bet, de Fransche beeldhouwers hebben bestellingen noodig. Ook den
  Tour du Bois bootst men n a ; tegen zonsondergang trekt
  al wat blank is en over een rijtuig beschikt door den
  fraaien dieren- en plantentuin naar buiten, en daar gaat
  men in lange aaneengesloten rijen elkander voorbij, groetend, kijkend en aanmerkingen makend.
   Ofschoon de huurprijzen tier E u r o p e e s c h e woningen veel
  hooger zijn dan op Java en bijvoorbeeld voor huisjes van
  vier vertrekjes ongeveer honderd gulden per maand moet
  betaald w o r d e n , vallen de woonhuizen tegen. Zij halen
  niet bij die op Java. Slechts kleine vertrekken bevatten
  zij, over twee verdiepingen verdeeld, hebben alleen aa'n
  ddn kant een smal veranda'tje en staan op bekrompen,
  slecht verzorgde erven. Deze gebrekkige toestand moet een
  uitvloeisel zijn van de omstandigheid, dat de F r a n s c h e
  ambtenaren, die v e r r e w e g de m e e r d e r h e i d uitmaken der
  blanke bevolking, om de drie jaren recht h e b b e n op verlof
  naar Europa, een tijdperk dat gemeenlijk, zoogenaamd om
  gezondheidsredenen, tot twee jaar wordt ingekort. Daardoor vindt men het niet de moeite w a a r d aan de woning
  reel zorg te besteden en is men niet kieskeurig.
  Belangrijke inlandsche g e b o u w e n bevat Sai'gon niet; zij
  
  160
  is een bijkans uitsluitend F r a n s c h e stad. De Annamitische
  schouwburg bijv. staat in een achterbuurt, is slecht onderhouden, ~uil en Ieelijk. De v o o r s t e l l i n g e n . v e r s c h i l t e n voor
  het oog niet van die in China en duren als daar soms
  vele avonden achtereen.
   Het F r a n s c h e tooneel geniet grooten steun uit de koloniale schatkist met het doel den F r a n s c h e n her leven minder van dat in het moederland te doen verschilten en hen
  in de kolonie te houden. Driemillioen francs heeft de
  regeering aan bet gebouw besteed en buitendien zorgt zij
  dat van October tot April zoowel een opera- als een tooneel-gezelschap uit Frankrijk verscheiden malen per week
  uitvoeringen geven. De plaatsen zijn er niet duur en gewoonlijk moet de regeering jaartijks 300.000 franken bJjpassen. Desniettegenstaande was een door mij bijgewoonde
  voorstelling door een troep uit Tonkin zoo s l e c h t ,
  dat i k , ofschoon men in het Verre Oosten op tooneelgebied zeker niet v e r w e n d wordt, halverwege moest
  wegloopen.
  Den geringen lust en drang in Frankrijk tot het verlaten van her moederland in aanmerking g e n o m e n , telt
  Saigon een groot aantal F r a n s c h e inwoners, zesduizend.
  Zij leven in Indo-China niet naar het Britsch-koloniale
  doch naar het voorbeeld der Hollanders in Indi6, gaan
  's middags ter ruste en kleeden zich als deze, echter volgens
  den militairen snit, hi. met nauw sluitende buizen en aan de
  knie~n ontzaglijk wijde broeken. Ook zij doen niet r e e l
  aan lichaamsoefening, al zag ik hier een wedkamp in voetbal tusschen sol daten en burgers. Andere Europeanen
  wonen er nog geen tweehonderd. Voorts twaalfduizend Chineezen. De rest der 50.000 inwoners wordt gevormd door
  Annamieten.
   Saigon ondergaat de nadeelige gevolgen van de verplaatsing in 1903 der centrale regeering naar Hanoi. Deze
  verplaatsing had ten doel het verarmde Tonkin aan meer
  inkomsten te helpen en den gouverneur-generaal in staat
  te stellen aan dit, het laatst veroverde en hog steeds niet
  tot rust gekomen gebied zijn bijzondere zorgen te wijden.
  Men hoopte ook op uitbreiding der kolonie ten koste van
  China en voor dat doel was Hanoi beter gelegen. Thans
  
  161
  
  echter is die hoop v e r d w e n e n , Hanoi ligt in een uithoek,
  niet aan zee, terwijl de toegang tot Saigon versterkt is
  en de stad en haar omgeving daardoor de meeste troepen
  hebben. Buitendien ligt Sai'gon te midden van het rijkste
  gewest van de ko]onie,
  dat voor de schatkist het
  grootste belang h e e f t , en bezit her talrijker en betere
  verbindingen over zee dan het weinig uitvoerende en door
  zeeschepen slecht bezochte Haiphong, de voorhaven van
  IIanoi. A1 deze redenen te zamen geven uitzicht, dat het
  paleis van den gouverneur-generaal te Saigon eerlang weder door dezen zal worden bewoond.
   Juist in deze dagen ~) k w a m er de pas benoemde gouverneur-generaal op zijn doorreis voor enkele dagen zijn
  intrek nemen. Door zijn benoeming heeft de F r a n s c h e regeering te recht gebroken met de gewoonte aan her hoofd
  der ko'.onie politici te plaatsen, mannen die, hoe b e k w a a m
  ook, koloniale ondervinding misten. ]n tegenstelling met
  Britsch-Indie,' w a a r de gouverneur-generaal niet alleen in
  titel doch inderdaad onderkoning is, wiens werkzaamheid
  niet v e r d e r gaat dan die van een constitutioneel worst, Js
  in F r a n s c h Indo-China evenals in Nederlandsch-Indie de
  gouverneur-generaal de regeerder. Met den besten wil en
  de hoogste b e k w a a m h e i d kan hij zonder koloniale k e n n i s
  zijn taak niet in allen deele bevredigend vervullen. De
  heer Klobukowski, de nieuw benoemde, is hier vroeger
  burgerlijk ambterraar geweest, consul-generaal in Japan
  en Voor-Indie en gezant in Siam, een man van de daad,
  sterk en beslist.
  Eenvoudig is zijn omgeving, in o~'ereenstemming met
  republikeinsche z e d e n ; ran een klein hof zooals te Buitenzorg, daar zeker niet overdre~:en, is hier nauwelijks
  sprake.
  Dat hij niet meegaat met de hooggestemde en onrecht.matige rerwachtingen, die men in Frankrijk met verbazing
  hot~rt, omtrent de gevoelens der inlanders ten opzichte der
  Franschen, bleek uit zijn opmerking aan den d i s c h : <:Men
  ~:kan van de inlanders niet in ernst verwachten, dat zij
  ~:ons zouden l i e f h e b b e n ; wij hebben ons door g e w e l d aan
  J) September 1908.
   162
  .hen opgedrongen. Maar wij moeten hun de overtuiging
  • g e v e n , dat zij oncler ons beter a[ zijn dan onder
  ,~anderen of ten minste even goed.:~ Zieclaar een gezond beginsel.
  Ook voor die overtuiging bestaat thans niet in alle opzichten aanleiding. Cochinchina, Frankrijk's lagere school
  als Aziatische mogendheid, zucht onder al te zeer Fransche bestuursinstellingen, te veelvuldige v e r v a n g i n g , der
  inlandsche ambtenaren door F r a n s c h e n ; en kennisneming
  der opvolgende koloniale verslagen leert, reeds voordat
  men de kolonie heeft doorreisd, dat de F r a n s c h e n in hun
  indo-China, behah'e op uiterst bescheiden schaal in Tonkin,
  niet zooals de Nederlanders in hun kolonien nieuwe bestaansmiddelen hebben gebracht en dat zij integendeel ten
  slotte allen teven op den arbeid der bevolking. Dit zal uit
  de volgende bladzijden blijken en w e r d ook, na eenige
  aarzeling, aan denzelfden maaltijd toegegeven.
  In tegenstelling met de Nederlanders in hun Aziatisch
  rijk, wijden zich de F r a n s c h e particulieren bijna uitsluitend aan her winkelbedrij[. Den groothandel hebben de
  vreemdelingen zoo goed als geheel vermeesterd, in de eerste plaats Chineezen, dan Duitschers en ook een aanzienlijk
  Hollandsch-Zwitsersch handelshuis.
  Dit taatste, de firma Diethelm & Co., is een spruit van
  her bekende singapoersche kantoor Hooglandt & Co., dat
  ~'ok in Bangkok is gevestigd en te Zurich zijn hoofdzetel
  heeft, daar de tegenwoordige hoofdeigenaar een Zwitser is.
   Aan her hoofd van den SaYgon-tak staat een sympathieke
  jz:.nge A m s t e r d a m m e r , de h e e r ROst, die als consul
  voor de geheele kolonie ons land vertegenwoorcligt. Beroepsconsuls telt deze heelemaal niet, omdat Frankrijk het
  land zooveet mogelijk voor v r e e m d e handel en ondernemingsgeest gesloten houdt. Nog een tweede handelslichaam,
  de Banque de Cochinchine, staat te Sargon onder de gedeeltelijke leiding van een Amsterdammer, evenzeer eel~
  kweekeling van de handelsschool aldaar.
  Ook hier he.bben de Voor-Indische getdwisselaars en
  kleine bankiers, de zoogenaamde chittie's, zich genesteld,
  kenbaar aan hun naakte bovenlijf, kaalgeschoren hoofd en
  de kostbare gouclen halsketting met prachtige juweelen
  
  163
  sluiting. Zij hebben zich hier een tempeltje gebouwd, dat
  niets bevat dan een Visjnoe; het .beeld schuilt geheimzinnig w e g op den achtergrond van een half duister, ontoegankelijk kapelletje en wordt slechts even door een paar
  lampjes verlicht.
  Ofschoon de F r a n s c h e n al hun best doen om hun taal
  in de kolonie te verspreiden en hier slechts bij uitzondering een andere machtig zijn, bedient zich de groothandelaar ter plaatste in hoofdzaak van het Maleisch, omdat
  dit door de Chineezen bet best verstaan wordt. De koopman, die deze taal niet machtig is, behoeft een comprador, Chineeschen tusschenman die deel van zijn vast personeel uitmaakt.
   Terwille van den handel met de omringende zilverlanden, voornamelijk met het oog op China, buur van Tonkin,
  heeft de r e g e e r i n g w e e r s t a n d geboden aan de gehechtheid
  der Franschen aan eigen instellingen, in zooverre als zij
  niet het F r a n s c h e muntstelsel heeft ingevoerd maar den
  dollar en zilveren standaard heeft behouden. Buiten Nederlandsch-Indi~ is de dollar in het geheele V e r r e Oosten de
  standaardmunt. Naar gelang van plaats en in de zilverlanden ook naar gelang van tijd verschilt zijn waarde,, doch
  b e w e e g t zich tusschen fl. 1 en fl. 1.4(i Ned. courant; gemiddeld kan men den Aziatischen dollar evenals den yer,
  en den roebel rekenen voor een halven Amerikaanschen.
  0 o k in Indo-China is de dollar, door de F r a n s c h e n piaster
  genoemd, o n g e v e e r ~/~,, van een pond sterling waard. Hij
  draagt er het stempel tier Republiek. E v e n z e e r de koperen
  c e n t ; de keerzijde vertoont inlandsche letterg en het stuk
  is op Chineesche wijze doorboord. Van koning Norodom
  v a n Cambodja loopt eveneens kopergeld ore, gestempeld
  met zijn beeltenis en wapen, echter met de vermelding
  .dix centimes.,;, ofschoon de Fransche munt hier geen centimes kent. De Franschen hebben namelijk in hun eersten
  tijd hun nationale geldstukken hier gebruikt naast de inlandsche, Mexicaansche en Spaansche, die zij hier in omloop v o n d e n ;
  thans zijn die grootend, eels verdwenen.
   Bankbiljetten geeft de Banque de l'Indo-Chine uit en zij
  heeft die, w e d e r ter wille van den handel, naast den Franschen tekst met een Engelschen bedrukt. Sedert ook in
  
  164
  Azia maatregelen zijn genomen om een eind te maken aan
  de heftige schommelingen van den zilverkoers, die het
  v e r k e e r op losse schroeven zetten en sores een aantal percenten in ddn w e e k bedragen, heeft de F r a n s c h e regeering, wier begrooting daardoor evenzeer onzeker wordt,
  achtereenvolgens verschillende staatscommissies b e n o e m d
  om het muntstelsel der kotonie aan een onderzoek te onderwerpen. Tot wijziging is het nog niet gekomen en zulks
  met het oog op het v e r k e e r met China.
   Niet te Saigon w o r d e n de grootste zaken gedaan, maar
  in de stad, die de Chineezen zich m e e r dan een e e u w
  geleden op vijf kilometers afstand van SaXgon h e b b e n gesticht, Cholon g e h e e t e n ; ik hoor dezen naam gewoonlijk
  uitspreken als Cheul~n. Zij telt thans reeds 2 ~ maal meer
  inwoners dan Saigon, w a a r m e d e zij zoowel door een kanaal
  als door een stoomtram verbonden is. Cheul~n blijkt een
  geheel Chineesche stad. Her kfioelt er van menschen en
  zelfs her kanaal kan men er overal te voet oversteken w e g e n s
  den dichten drom van zware booten en lichters, bijna uitsluitend voor her vervoer der rijst gebruikt. Van deze opeenhoping van Chineezen is een groote sterfte het gevolg, vooral
  ondei" de kinderen ; doch de F r a n s c h e overheid heeft door
  haar gezondheidsmaatregelen in 8 jaar tijds her cijfer der
  kindersterfte van 66 ~ tot 22 ~ weten terug te brengen.
   Een geheele wijk bevat niets dan winkels, alle naar Chineeschen trant, boven van een balcon voorzien en op den
  beganen grond vensterloos. Aan de kade zetelt de Chineesche groothande], die ook in Cochinchina de tweede hand
  vormt, de brug tusschen de E u r o p e e s c h e in- en uitvoerhuizen te Saigon eenerzijds en den winkelier en inlandsche
  voortbrengers anderzijds, doch die evenzeer voor eigen
  rekening de rijst uitvoert, her eenige voortbrengsel van beteekenis van den landbouw. Een aantal reusachtige rijstpetlerijen bezitten zij hier, de Europeanen slechts e e n ,
  eigendom van her grootste Europeesche huis der geheele
  kolonie, de Duitsche firma Speidel & Co. Deze fabrieken
  doen noch in omvang noch met haar inrichting onder voor
  groote en n i e u w e r w e t s c h e in Europa.
   Ik bezoek een ervan, die eenige verdiepingen hoog is
  en 20 ton per dag levert. De Chineesche eigenaar is juist
  
  165
  aan het rekenen op zijn telbord, bestaande uit klosjes die
  op een aantal stokjes been en w e e r geschoven w o r d e n ;
  in een oogwenk vermenigvuldigt en deelt hij daarmede
  groote getallen, veel g a u w c r dan wij het op papier kunnen. Het heele personeel der [abriek is Chineesch, behalve
  twee der drie machinisten, een Duitscher en een Engelschman, en eenige Annamitische handwerkslieden, waaronder
  oak vrouwen. De laatsten verdienen $ 0.20 per dag, ongeveer een Hollandsch kwartje, de mannen het dubbele
  daarvan. Veel werkvolk is echter niet noodig, aangezien
  de geheele bewerking geschiedt met stoomwerktuigen, door
  de eigenaars uit Duitschland en Engeland ontboden. Gestookt wordt met een gedeelte van den rijstafval; de rest
  daarvan verkoopt men voor varkensvoeder of na verbrancling voor bemesting. Vaak chartert dit huis stoombooten
  van of door onze Java-China-Japan tijn voor de ladingen
  die het aan Chineezen op Java h e d t verkocht. Een geregelde vaart dier lijn op Sargon bestaat niet en zou toch,
  naar ik hoor, waarschijnlijk genoegzame lading aan rijst
  vinden. Thans wordt Sa~'gon alleen geregeld aangedaan
  door de drie in den aanvang genoemde, door den staat
  zwaar ondersteunde F r a n s c h e lijnen. Dat de Chineezen ook de bekwaamheid en ondernemingsgeest toonen voor den groothandel over z e e , daarih bier de
  Europeanen zelfs verdringen en de groote nijverheid aan
  zich hebben getrokken, geeft te denken en voorspelt weinig
  goeds voor de Europeanen in het Verre Oosten, zelfs op
  den duur voor de voortbrenging van Europa zelf. En als
  hun vierhonderd mitlioen eens een krachtige centrale regeering zullen hebben gekregen en in krijgszaken zullen
  zijn geschoold, dan komen de F r a n s c h e n in Indo-China het
  eerst aan de beurt om door hen te worden v e r d r e v e n . ..
   Is Frankrijk niet geslaagd in Cochinchina evenmin als
  eiders in de kolonie om een andere groote teelt naast de
  oude nationale voortbrenging van rijst in te voeren, wet
  heeft het de laatste ontzaglijk doen toenemen. In de zeventiger jaren toch voerde Sargon tusschen de vijf en zes
  millioen picols, dus ongeveer 330.000 ton per jaar aan rijst
  uit, w a a r v a n een kwart zijn w e g nam naar Java, ~) die 330.000
  ') Deze cijfers zijn ontleend aan een ui~;voerige s~udie over ,,de
  
  166
  ton h e b b e n zich in de laatste j a r e n v e r d r i e - , ja v e r v i e r v o u d i g d. 1) H e r t e g e n w o o r d i g e A n n a m kan g e e n rijst in belangrijke h o e v e e l h e d e n u i t v o e r e n , o m d a t het te b e r g a c h t i g
  is en te a r m ann r i v i e r e n ; ook stunt het in r e g e n v a l een
  d e r d e bij C o c h i n c h i n a ten a c h t e r. "-') T o n k i n v o e r t w e l uit
  d o c h trots zijn r e e l g r e e t e r o p p e r v l a k en b e v o l k i n g hog
  g e e n z e s d e v a n C o c h i n c h i n a.  - I n het g e h e e l hee[t d e F r a n s c h e kolonie van 1897 tot 1.906 jaarlijks g e m i d d e l d 845
  d u i z e n d ton aan rijst u i t g e v o e r d :1) en in het v o l g e n d e jaar
  bijkans d u b b e l zaovee]. ') Na Siam en B i r m a v o o r z i e t zij
  thans het m e e s t in de w e r e l d b e h o e f t e ann rijst en streeft
  B i r m a in den a l l e r l a a t s t e n tijd zelfs op zijde. ~)
  De g r o o t e v o o r u i t g a n g op dit g e b i e d is in h o o [ d z a a k ann
  het F r a n s c h e b e s t u u r te d a n k e n , d o o r d a t dit z o o w e l de
  b i n n e n l a n d s c h e onlusten h e e f t doen e i n d i g e n a]s de afl~ers i n g e n d e r i n l a n d s c h e a m b t e n a r e n z o o v e e l mogelijk b e p e r k t
  en de b e l a s t i n g e n op een v a s t e n voet g e v e s t i g d heeft. I~
  den laatsten tijd zijn jaarlijks telkens e e n 50.000 h e c t a r e n
  n i e u w e rijstvelden a a n g e l e g d in C o c h i n c h i n a , en in T o n k i n
  d a a r v a n.  V o o r z i e t de kolonie m e t Siam en B i r m a thans o. a. in
  d e b e h o e f t e v a n N e d e r l a n d s c h - I n d ~ en zelfs nu e n d a n
  Fransehen in Indo-China". Zaltbommel 1878, welke wij danken nan
  den Controleur bij her Binnenlandsch Bestnur op Java J. A. B. Wiselius als gevolg van zijn reis door Cochinchina en Cambodia.
  ') De uitvoer van r~jst van Cochinohina bedroeg namelijk in her
  tiental jaren 1897 tot 190(; gemiddeld 733.000 ton van 1000 kilo volgens de Anntlah'e @6n6ral de l'Indo-Chine. 1Kano~ 1908 blz. 161. I-Iet
  volgende jaar, 1907, bedroeg de uitvoer van hetzelfde gewest zelfs
  1.258.000 ton ~ een waarde van 136 millioen francs (Bulletin Economique
  N °. 73, }tano~ 1908 blz. 413).He~jaar 1909 zag dezen ui~voer weder war
  dalen~ tot 900.000 ton, warn'van -~ Nederlandseh-Indi~ bereikte (Alg.
  Exportblad van 21 Mei 1910).
  2) In Cochinchina gelijk in Cambodja en Tonkin bedraagt die 1½
  meter per jaar en in overig Indo-China sleehts 1-meter.
  3) Annuaire G6n4ral 1908 blz. 161.
  4) Bulletin Economique N °. 73 bl. 414.
  5) Discours du Gouv. C-~6n. f~ l'ouverture de la Session ordinaire du
  Conseil Sup6rieur Nov. 190% Saigon Landsdrukkerij 1909 blz. 111.
  ) Annuaire @6n6ral 1908 blz. 162.
  167
  va7, net oude rijstland Japan, dat in de dagen der vestiging
  aldaar van de Nederlandsche Handel-Maatschappij nog
  groote hoeveelheden rijst uitvoerde, zij levert aan Frankrijk zelfs al de daar benoodigde rijst. Sedert 1898 toch
  zijn ~<an alle douanenrechten vrijgesteld de voortbreng,selen van Indo-China, die naar Frankrijk o[ F r a n s c h e
  ,kolonien w o r d e n uitgevoerd~,.
   Den uitvoer naar den v r e e m d e daarentegen, bij v e r r e de
  belangrijkste, heeft Frankrijk, evenals de Britsche overheid in
  Birma den geheelen u i t v o e r , aan een hoog recht onderworpen, ') dat voor witte rijst naar mijn becijfering o n g e v e e r
  2 ~ ~ bedraagt van de waarde; voor ruw gepelde rijst, die
  men in het land wil houden omdat zij het votksvoedsel uitmaakt, 4 ~ ~o ; terwijl de paddie, de rijst in den bolster,
  bezwaard wordt met een recht, dat bijkans II ~o bedraagt,
  ~mdat de regeering de rijstpellerijen der kolonie wil beschermen.-~) Buitendien moet nog een uitvoerrecht betaald
  worden, dat de plaats van grondbelasting inneemt, overal
  in Indo-China behah-e in Cambodia. u) Deze laatste bijgevoegde rechten laten zich op pl.m. 4 ~ der w a a r d e in de
  kolonie becijferen. Gezamenlijk vult de rijst met haar uitvoerrechten voor een tiende deel 9 de koloniale schatkist.
  Tegen uitvoerrechten pleiten in her algemeen ernstige
  theoretische b e z w a r e n en Nederland heeft e r o p dien grond
  voor zijn Indie" mede gebroken. Dat zij in bepaalde gevallen echter boven andere belastingen te verkiezen zijn,
  daarvan geeft Engeland, dat in Nederland zeker niet van
  aehtertijkheid op koloniaal gebied wordt beschuldigd, een
  sprekend voorbeeld in Malakka, nog sprekender dan in
  Birma, omdat her er onverdeelde instemming vindt. Ook
  
  ') N. 1. voor paddy (rijs~ in den bolster) frs. 0.76 )
  riz cargo (ruw gepelde rijst) . . ,, 0.42 i per 100 kilo.
  riz blanc . . . . . . . ..
   ,, 0.32
  ") Paddle wordt daardoor weinig uitgevoerd en witte rijst het meesL
  :') N.I. paddy,
  doll. 0.12
  riz cargo
  ,, 0.15
  riz blanc.
  ,, 0.19 per 100 Mlo.
  brisures.
  ,, 0.09
  farines
  ,, 0.05
  4) De berekeningen, die mij tot deze percentages gebracht hebben,
  zijn war te uitvoerig om bier te worden meegodeeld.
  168
  hier werkt het recht voortreffelijk en tot atgemeene tevredenheid,
  Met betrekking tot de rechten op den invoer is Frankrijk
  begonnen met Sargon tot vrijhaven te verklaren, in de hoop
  er een ernstig mededinger van Singapoer van te maken
  en den handel van Indo-China erover te trekken. Daartoe
  ontbraken echter zoowel de geschikte ligging als handelskrachten. Men heeft dus dezen maatregel ingetrokken en
  huldigt thans, in verband met den onder de republiek sterk
  gegroeiden wensch naar bescherming, de leer, dat haar
  offers in b]oed en geld aan het moedelqand behooren te
  worden vergoed door een sterke bevoorrechting zijner nijv e r h e i d en die zijner kolonien. V r e e m d e lijnwaden bijv.
  