text: Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2005, 74, 412-419
  
  Overzicht
  
  412
  
  NIEUWE INZICHTEN IN
  BOVIENE ENZOÖTISCHE BRONCHOPNEUMONIE
  1
  
  1
  
  1
  
  1
  
  2
  
  B. Catry , J. Govaere , T. Vanholder , G. Opsomer , A. Decostere ,
  2
  
  F. Haesebrouck , A. de Kruif
  1
  
  1
  
  Vakgroep Voortplanting, Verloskunde en Bedrijfsdiergeneeskunde
  2
  Vakgroep Pathologie, Bacteriologie en Pluimveeziekten
  Faculteit Diergeneeskunde, Universiteit Gent
  Salisburylaan 133, 9820 Merelbeke
  Boudewijn.Catry@UGent.be
  
  SAMENVATTING
  Boviene enzoötische bronchopneumonie is economisch gezien een belangrijke aandoening die voornamelijk kalveren treft. Bij ernstige uitbraken worden veelal kiemen geïsoleerd die traditioneel tot de familie
  van de Pasteurellaceae gerekend worden. Deze kiemen zijn facultatief pathogeen omdat ze ook bij gezonde
  dieren kunnen voorkomen. In dit artikel wordt aandacht besteed aan de recente wijzigingen met betrekking tot de nomenclatuur van Pasteurellaceae, aan de correcte staalname voor een bacteriële diagnose en
  aan de antimicrobiële resistentiesituatie. De resistentiesituatie wordt toegelicht op drie soorten bedrijfstypes,
  met name melkvee-, zoogkoeien-, en vleeskalverbedrijven. De hoogste prevalentie van resistentie, inclusief
  multi-resistentie, wordt waargenomen op vleeskalverbedrijven.
  INLEIDING
  Boviene enzoötische bronchopneumonie (BEB) is
  een aandoening die wereldwijd één van de hoofdoorzaken is van economische verliezen binnen de rundveehouderij (Martin et al., 1981; Ackermann en Brogden,
  2000). Synoniemen van de ziekte zijn enzoötische
  runderpneumonie, bovine respiratory disease, kalverpneumonie, of -indien de ziekte na transport optreedt- shipping fever. De typische symptomen die
  BEB kenmerken zijn koorts, hoest, dyspnee, neusuitvloeiing, depressie en een gebrek aan eetlust (Wikse
  en Baker, 1996). Vaak zijn er kiemen bij betrokken die
  traditioneel tot de bacteriële familie Pasteurellaceae
  gerekend worden, waardoor men ook verwijst naar de
  ziekte als runderpasteurellose (Catry et al., 2005a).
   Deze laatste term kan evenwel ook septikemieën en
  andere verwante pathologieën omvatten waarbij deze
  bacteriën betrokken zijn. De kiemen die betrokken
  zijn bij het infectieuze proces, behoren tot de normale
  microbiota (flora) van de bovenste luchtwegen (Kehrenberg et al., 2001). Hierdoor is BEB een moeilijk te
  controleren aandoening. Door bepaalde predisponerende factoren, zoals een virale infectie (Para-influenza-3, Boviene Respiratoir Syncytiaal Virus, Infec-
  
  tieuze Boviene Rinotracheïtis, Boviene Virus Diarree
  Virus, Boviene Corona Virus), een slecht stalklimaat
  of stress, zijn deze bacteriën in staat de longen te koloniseren en een bacteriële pneumonie te veroorzaken
  (Wikse en Baker, 1996). De longletsels bij kalveren
  veroorzaakt door de bacteriële component, worden
  erger ingeschat dan die van de virale component (Yates, 1982). De ziekte kan verder gecompliceerd worden door de aanwezigheid van andere kiemen, zoals
  Mycoplasma spp. (Shewen en Rice Conlon, 1993;
  Ackermann en Brogden, 2000; Catry et al., 2002).
  Een efficiënte bestrijding van BEB bestaat voornamelijk uit preventieve maatregelen (Wikse en Baker,
  1996). Een eerste maatregel is het vermijden van
  stress door transport of rantsoenwijzigingen. Verder
  is het ‘droog’ houden van de kalvervacht een belangrijke beschermende factor. Het omvat een goede ventilatie en hygiëne en een lage populatiedichtheid,
  eventueel aangevuld met het scheren van de vacht.
   Zodoende wordt de ademhaling van risicokalveren
  ontlast voor wat betreft de thermoregulatie. Een overmatige energieopname via het voeder (melk of krachtvoeder) dient omwille van dezelfde reden vermeden
  te worden. Een derde luik in de preventie van BEB is
  vaccinatie. Hierbij kan gevaccineerd worden tegen
  
  413
  
  Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2005, 74
  
  zowel virale (IBR, RSV, PI-3) als bacteriële componenten. In België bestaan slechts 3 bacteriële vaccins
  die alle beschermen tegen Mannheimia haemolytica,
  eventueel gecombineerd met een virale bescherming
  (PI-3, RSV). Zelfs als deze preventieve maatregelen
  worden genomen, blijkt BEB in de praktijk zo nu en
  dan toch nog een probleem te zijn. Dit wordt veroorzaakt door het multifactoriële karakter van het syndroom (Coomber et al., 2001). Bovendien is gebleken
  dat Belgisch Wit-Blauwe vleeskalveren veel gevoeliger zijn voor ademhalingsstoornissen dan Holstein
  Friesian kalveren (Bureau et al., 1999). Ernstige uitbraken van BEB komen in onze streken dan ook frequent voor. De meest effectieve behandeling bestaat uit
  het toedienen van antimicrobiële middelen (Kehrenberg
  et al., 2001). Ontstekingsremmers en producten die de
  longfunctie ondersteunen (bijvoorbeeld mucolytica,
  atropine) kunnen een antimicrobiële therapie aanvullen (Wikse en Baker, 1996). Helaas wordt antibioticumresistentie bij de belangrijkste ziekteverwekkers
  van BEB vaak gerapporteerd (Kehrenberg et al., 2001).
  Het doel van dit artikel is een overzicht te geven van
  de recente wijzigingen in (1) de nomenclatuur van de
  betrokken bacteriële pathogenen, (2) het stellen van de
  bacteriële diagnose, en (3) de resistentiesituatie van de
  meest gebruikte antimicrobiële middelen.
   NOMENCLATUUR VAN BACTERIËLE BOVIENE
  RESPIRATOIRE PATHOGENEN
  Taxonomisch onderzoek met behulp van moleculaire technieken heeft ertoe geleid dat enkele belangrijke boviene ademhalingspathogenen de voorbije jaren een naamswijziging hebben ondergaan. In Tabel 1
  wordt hiervan een overzicht gegeven. Een eerste belangrijke naamswijziging vond plaats in 1999, met
  het opnieuw definiëren van kiemen die voorheen werden beschreven als het trehalosenegatieve [Pasteurella] haemolytica-complex (Angen et al., 1999), dé
  belangrijkste groep van bacteriële boviene ademhalingspathogenen. Deze kiemen werden geherklasseerd
  binnen een nieuw genus Mannheimia (M.) en de referentiekiem werd aangeduid als Mannheimia haemolytica. Vermits er naast M. haemolytica, tevens twee
  andere hemolytische Mannheimia-species behoren
  tot het trehalosenegatieve [Pasteurella] haemolytica-complex, zijn Mannheimia haemolytica in strikte
  zin (sensu stricto) en [Pasteurella] haemolytica geen
  synoniemen van elkaar. Zelfs in de vakliteratuur worden beide vaak als synoniemen gebruikt. Een correctere benadering is het benoemen van kiemen die vroeger werden getypeerd als [Pasteurella] haemolytica,
  als Mannheimia haemolytica in brede zin (sensu
  lato). Deze groep van organismen omvat dan Mannheimia (M.) haemolytica sensu stricto, M. glucosida,
  en M. varigena, die allemaal een hemolytisch karakter vertonen na incubatie op bloedagar. Voor M. hae-
  
  Tabel 1. Recente wijzigingen in de nomenclatuur met betrekking tot de voornaamste boviene ademhalingspathogenen.
   Klinisch relevante
  groepering
  
  Pathologieën
  
  Oude nomenclatuur
  
  Huidige nomenclatuur
  
  Referentie
  
  Mannheimia haemolytica
  sensu lato
  
  BEBa, septikemieën,
  meningitis
  
  Pasteurella haemolytica
  (biogroep 1)
  
  Mannheimia haemolytica
  sensu stricto
  
  Angen et al., 1999
  
  Pasteurella haemolytica
  (biogroep 3A-3H, 9)
  
  Mannheimia glucosida
  
  Angen et al., 1999
  
  Pasteurella haemolytica
  (biogroep 6, e. a.)
  
  Mannheimia varigena
  
  Angen et al., 1999
  
  Pasteurella multocida
  (indolpositief)
  
  Pasteurella multocida
  
  Mutters et al., 1985
  
  Pasteurella avium biovar 2
  (indolnegatief)
  
  Pasteurella multocida
  
  Christensen et al., 2004
  
  Pasteurella canis biovar 2
  (indolnegatief)
  
  Pasteurella multocida
  
  Christensen et al., 2004
  
  Pasteurella multocida
  
  a
  
  BEB, septikemieën,
  peritonitis
  
  Histophilus somni
  
  BEB, meningo-encefalitis
  
  Haemophilus somnus
  
  Histophilus somni
  
  Angen et al., 2003
  
  Arcanobacterium pyogenes
  
  BEB (chronische gevallen)
  
  Actinomyces pyogenes
  Corynebacterium pyogenes
  
  Arcanobacterium pyogenes
  
  Ramos et al., 1997
  
  BEB: boviene enzoötische bronchopneumonie.
  Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2005, 74
  
  molytica sensu stricto is een leukotoxine verantwoordelijk voor de hemolytische eigenschappen. Vermits de
  aanwezigheid van een analoog leukotoxine werd aangetoond in zowat alle hemolytische subgroepen van het
  voormalige [P.] haemolytica-complex (Burrows et al.,
  1993), bezitten M. glucosida en M. varigena allicht een
  gelijkaardig leukotoxine. Andere typische kenmerken
  nodig voor de identificatie, zijn hun confluente en slijmheldere morfologie, hun beperkt vermogen tot suikerfermentatie en een negatieve indolreactie. Volgens de
  oude nomenclatuur konden ze wel worden gedifferentiëerd aan de hand van bijkomende testen in biogroepen
  (Tabel 1).
  Alle kiemen die behoren tot Mannheimia haemolytica sensu lato kunnen uit de neusholte van gezonde
  dieren worden geïsoleerd (Catry et al., 2005b). Vermits deze drie kiemsoorten bovendien reeds geassocieerd werden met klinische gevallen van BEB en
  septikemieën (Angen et al., 2002; Catry et al., 2004),
  en omwille van hun gelijklopende intrinsieke gevoeligheid voor antibiotica (Catry et al., aanvaard voor
  publicatie), volstaat voor de clinicus de bacteriologische
  diagnose M. haemolytica sensu lato. Een exacte differentiatie vergt moleculair onderzoek of bijkomende
  typeringen, waardoor laboratoria deze kiemen momenteel rapporteren als M. haemolytica.
   Pasteurella (P.) multocida, die eveneens vaak betrokken is bij BEB, is niet hemolytisch op bloedagar
  en bezit normaliter de biochemische eigenschap om
  indol te produceren. Evenwel blijkt uit recent onderzoek dat deze indolreactie niet doorslaggevend is om
  een kiem als Pasteurella multocida te bestempelen.
  Daarom werden twee bijkomende indolnegatieve varianten toegevoegd aan de species P. multocida, met
  name de vroeger aangeduide biotype 2- varianten van
  [P.] avium en P. canis (Christensen et al., 2004). In dezelfde publicatie werd voorgesteld om voor de bacteriologische diagnose P. multocida de diersoort als
  doorslaggevend te beschouwen.
  Omwille van het ontbreken van enkele specifieke
  kenmerken van het genus Haemophilus, werd de naam
  Haemophilus somnus gewijzigd in Histophilus somni
  (Angen et al., 2003). Deze kiem wordt niet alleen geassocieerd met BEB maar ook met trombotische meningo-encefalitis en andere bij rundvee voorkomende
  aandoeningen. In onze streken komen klinische H.
  somni-infecties niet vaak voor (Catry et al., 2002). Volledigheidshalve wordt nog vermeld dat [Actinomyces] pyogenes, die ondermeer wordt geassocieerd met
  chronische longpathologieën en zomerwrang, in 1997
  
  414
  
  werd geherklasseerd als Arcanobacterium pyogenes
  (Ramos et al., 1997).
  In de nomenclatuur van de voor het rund relevante
  Mycoplasma (M.) species werden recentelijk geen
  wijzigingen aangebracht. Wel werd in België en Nederland de isolatiefrequentie onderzocht van deze
  bacteriën bij klinische uitbraken van BEB. In België
  worden voornamelijk M. bovis, M. dispar, M. canis,
  en M. bovirhinis geïsoleerd uit het ademhalingsstelsel van dieren met ademhalingsstoornissen (Thomas
  et al., 2002a). In Nederland worden eveneens vaak
  Ureaplasma diversum en M. arginini geïsoleerd (ter
  Laak et al., 1992). Vaak gaat het om chronische gevallen of menginfecties met Pasteurella of Mannheimia-species. Omdat M. bovirhinis in tegenstelling tot
  de andere Mycoplasmata zelden wordt geassocieerd
  met ernstige longletsels, wordt verondersteld dat deze
  kiem niet pathogeen is (Thomas et al., 2002a).
   STAALNAME VOOR EEN CORRECTE BACTERIËLE DIAGNOSE
  Wegens de hoge mortaliteit en morbiditeit van
  BEB (de Rosa et al., 2000) moet een klinische diagnose
  meteen gevolgd worden door een behandeling. Het
  stellen van een etiologische diagnose biedt nochtans
  veel voordelen en dient vooral in het licht van een verantwoord geneesmiddelengebruik te worden aangemoedigd. Naast een bevestiging van de klinische diagnose geeft ze in de eerste plaats informatie over de
  prognose (bijvoorbeeld ongunstig in het geval van
  Arcanobacterium pyogenes). Daarnaast zullen de kiemidentificatie en de uitslag van het antibiogram de therapiekeuze kunnen sturen in geval van een ongunstige
  klinische respons, het hervallen van de dieren, of
  eventueel volgende uitbraken van BEB. Indien bijvoorbeeld Mycoplasma spp. betrokken zijn, zal het
  toedienen van beta-lactam-antibiotica (penicillines,
  aminopenicillines, cefalosporinen) worden ontraden
  omdat Mycoplasma spp. door de afwezigheid van een
  celwand ongevoelig zijn voor deze klasse van antimicrobiële middelen. Een bacteriologisch onderzoek,
  inclusief het aanleggen van een antibiogram, duurt
  twee tot vier dagen. In geval van sterfte en betrokkenheid van meerdere dieren op een bedrijf, kan het beste
  een lijkschouwing worden verricht. De staalname
  voor een bacteriologische diagnose bij het levende
  dier kan bestaan uit een longspoeling of uit het nemen
  van een slijmmonster uit de neus. In beide stalen kunnen
  de meeste boviene respiratoire pathogenen worden aan-
  
  415
  
  getoond, inclusief Mycoplasma bovis (Hirose et al.,
  2003). Er bestaan evenwel Mycoplasmata die een zeer
  omslachtige isolatieprocedure vereisen. Zo kan bijvoorbeeld M. dispar, die alleen op specifieke voedingsbodems groeit na een zeer lange incubatietijd (circa 2
  maanden), dan ook niet worden aangetoond door middel van een routineonderzoek.
   Longspoelingen (syn. broncheoalveolaire lavages,
  BAL) zijn arbeidsintensief en vereisen enige ervaring
  maar zijn de meest betrouwbare staalnametechniek voor
  BEB. De betrouwbaarheid van neusswabs is vooral uitgesproken op groepsniveau en indien Pasteurella- en/of
  Mannheimia-species betrokken zijn in het ziekteproces
  (Allen et al., 1991; DeRosa et al., 1999). Door Thomas
  et al. (2002b) werd aangetoond dat bij klinische gevallen waarbij Mycoplasma spp. aanwezig zijn, het verband tussen neusswabs en longspoelingen minder groot
  is. Opdat de kiemgroei tijdens het bacteriologisch onderzoek niet zou worden gehinderd, dient de bemonstering bij voorkeur te gebeuren vóór het instellen van een
  antimicrobiële therapie.
  Bij een longspoeling wordt na het strekken van de
  kop van het dier, ca. 50 ml fysiologische oplossing,
  door middel van een 150 cm lange, steriele catheter
  (doorsnede 5 mm) zo diep mogelijk in de bronchiën
  aangebracht en meteen geaspireerd. Het dier dient
  goed te worden gefixeerd. Bij het binnengaan van de
  catheter in de diepere luchtwegen zal het dier de tong
  veelal naar de neusspiegel brengen. Dit gebeurt niet
  wanneer de catheter in de slokdarm glijdt. Het aspireren wordt bevorderd wanneer de catheter minimaal en
  zeer voorzichtig wordt bewogen. Ontsmetting van de
  neusspiegel en het dragen van handschoenen bevorderen de kwaliteit van de staalname die ten dele al op
  het bedrijf zelf kan worden geëvalueerd. Een goed aspiraat wordt gekenmerkt door schuim, debris en/of
  bloedbijmenging, en moet minimaal ongeveer 25 %
  van de toegediende hoeveelheid vloeistof bedragen.
   Een meer invasieve variant op deze longspoeling
  betreft het percutaan transtracheaal aspiraat, zoals beschreven door Espinasse et al. (1991). Hierbij wordt
  een circa 50 cm lange catheter (doorsnede 5 mm) via
  een percutane trocard in de bronchiën gebracht. Na
  het wassen, scheren en lokaal verdoven van de huid
  wordt de trocard ventraal tussen twee trachearingen
  geplaatst ter hoogte van het middelste derde deel van
  de trachea. Het ingebrachte volume fysiologische
  oplossing kan beperkt worden tot 30 ml en kan grotendeels worden geaspireerd. Het voordeel van deze
  
  Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2005, 74
  
  techniek is dat contaminatie door commensale kiemen
  uit de nasofarynx wordt vermeden.
  Het nemen van een nasaal slijmmonster gebeurt
  door een fijn wattenstaafje in de ventrale neusgang
  (10 cm diep) een roterende beweging van 360° te laten
  maken. Ook hier dient het kalf goed te worden gefixeerd en de kop te worden gestrekt. Nog belangrijker dan bij het nemen van een longspoeling is tevens
  de ontsmetting van de neusspiegel (bijvoorbeeld met
  alcohol 60-90%). Om contaminatie van de neusspiegel na het ontsmetten te beperken, moet de tong van
  het kalf worden gefixeerd of een wattenstaafje met
  beschermingshuls (guarded swab) worden gebruikt.
  Vervolgens dient het slijmmonster in een commercieel transportmedium te worden geplaatst.
  Zowel de longspoeling als het neusslijmmonster
  dient snel (<24u) en gekoeld (<10°C) naar het laboratorium te worden getransporteerd. Op een bedrijf dienen meerdere dieren te worden bemonsterd, bij voorkeur een vijftal (Caldow, 2004). Dit verhoogt de
  betrouwbaarheid van zowel de etiologische diagnose
  als de kans dat antibioticumresistente stammen worden opgemerkt. Dit is vooral het geval op bedrijven
  waar de dieren afkomstig zijn van verschillende andere bedrijven en zowel de microbiota van het ademhalingsstelsel als het resistentiepatroon erg variabel
  kunnen zijn. Een dergelijke situatie vindt men op
  vleeskalverbedrijven (Catry et al., aanvaard voor
  publicatie).
   Een laatste voordeel van het courant aanwenden
  van een bacteriologische diagnose, is de mogelijkheid om tendensen in pathogene agentia en antibioticumresistentie te kunnen opvolgen op regionaal niveau (monitoring). Zo worden aan het laboratorium
  Bacteriologie van de Faculteit Diergeneeskunde de
  laatste jaren frequent hemolytische Moraxella spp.
  geïsoleerd uit de longen van aangetaste kalveren. Het
  belang van deze kiem inzake boviene ademhalingsstoornissen is momenteel nog onduidelijk.
  ANTIMICROBIËLE MIDDELEN EN VOORKOMEN
  VAN RESISTENTIE
  Wegens de hoge morbiditeit en mortaliteit van BEB
  (Derosa et al., 2000) is een snelle en doeltreffende behandeling essentieel. Hierbij wordt meestal gebruik gemaakt van antimicrobiële middelen die hetzij preventief, hetzij therapeutisch kunnen worden ingezet. Een
  preventieve behandeling wordt vaak via de melk of het
  voeder toegediend in de intensieve vleeskalverhouderij.
  Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2005, 74
  
  Een nadeel van dergelijke orale groepsbehandelingen is
  dat de spreiding van antibioticaresistentie in de hand gewerkt wordt omdat op deze manier een enorme selectiedruk uitgeoefend wordt op de aanwezige commensale
  kiemen. Dit werd goed beschreven met betrekking tot
  het spijsverteringsstelsel, maar voltrekt zich bijvoorbeeld ook in de bovenste luchtwegen. Bij kalveren kan
  dit worden aangetoond voor Pasteurella multocida en
  Mannheimia haemolytica sensu lato die frequent voorkomen in de neusholte van gezonde dieren (Catry et al.,
  aanvaard voor publicatie). In Tabel 2 wordt een overzicht gegeven van de resistentiesituatie bij deze bacteriën
  die geïsoleerd werden uit gezonde kalveren op drie typen
  bedrijven in België. Meteen valt op dat de resistentiesituatie op de betrokken melkvee- en zoogkoeienbedrijven
  betrekkelijk gunstig is. Op de vleeskalverbedrijven valt
  vooral het lage aantal isolaten op waarbij geen resistentie werd vastgesteld. Bovendien is het opmerkelijk dat
  multiresistentie (resistentie tegen meer dan twee moleculen) alleen werd waargenomen op dit type bedrijven.
   Hoewel het in dit onderzoek (Tabel 2) gezonde dieren
  betrof, kunnen de cijfers allicht geëxtrapoleerd worden
  naar klinische gevallen vanwege het opportunistisch pathogeen karakter van Pasteurellaceae (Kehrenberg et
  al., 2001). Bij klinische gevallen van pasteurellose op
  vleeskalverbedrijven worden trouwens ook vaak multiresistente Pasteurellaceae geïsoleerd (MARAN-2003;
  Catry et al., 2005a).
  Op vleeskalverbedrijven werkt de hoge populatiedichtheid de infectiedruk in de hand (van der FelsKlerx, 2000). Dit geldt zowel voor ademhalingspathogenen als voor kiemen die spijsverteringsstoornissen veroorzaken (van der Fels-Klerx, 2000). Het inzetten van antibiotica als groepsbehandeling, vaak
  oraal, is op dergelijke bedrijven de meest economische en dierenleedsparende therapie. Het nemen van
  monsters voor bacteriologisch onderzoek inclusief
  het aanleggen van een antibiogram is dan ook uitermate aangewezen op dat type bedrijven. De opgemeten resistentieprofielen kunnen sterk verschillen tussen bedrijven én tussen verschillende dieren op één
  vleeskalverbedrijf. Twee redenen die wellicht daartoe bijdragen zijn de verscheidenheid van de bedrijven
  van herkomst van deze kalveren en het routinematig
  (oraal) toedienen van antibiotica in de vleeskalverhouderij. Vermits deze binnenbedrijfvariabiliteit nog
  aanwezig kan zijn op het moment van een klinische
  uitbraak van BEB, kan het stellen van een eenduidige
  etiologische diagnose hierdoor worden gecompliceerd.
  Zoals reeds voorheen werd gesteld, moet daarom minstens een vijftal dieren bemonsterd worden (Caldow,
  
  416
  
  2004), zodat het bacteriologisch onderzoek aan accuraatheid wint.
  In recente studies (Catry et al., aanvaard voor publicatie) konden wij bij de geïsoleerde Pasteurellaceae geen resistentie tegen ceftiofur en florfenicol
  waarnemen (Tabel 2). Deze situatie is vergelijkbaar
  met recente Duitse (Schwarz et al., 2004) en Nederlandse rapporten (MARAN-2003). Onlangs werd evenwel florfenicolresistentie beschreven bij een P. multocida-stam geïsoleerd uit een klinisch geval van
  BEB in het Verenigd Koninkrijk (Kehrenberg en
  Schwarz, 2005).
   Wanneer Mycoplasma spp. betrokken zijn bij gevallen van kalverpneumonie behoren de inzetbare antimicrobiële middelen tot de klassen van de tetracylinen
  (doxycycline, oxytetracycline), de macroliden (spiramycine, tylosine, tilmicosine), de lincosamiden (lincomycine), de aminocyclitolen (spectinomycine), de
  phenicolen (florfenicol), en de fluoroquinolonen (flumequine, danofloxacine, difloxacine, enrofloxacine,
  marbofloxacine). Tiamuline is eveneens werkzaam tegen Mycoplasmata maar is niet geregistreerd voor het
  gebruik bij rundvee. In een recent Belgisch onderzoek
  werden de gevoeligheden van 40 M. bovis-isolaten van
  klinische BEB-gevallen onderzocht (Thomas et al.,
  2003). Hieruit bleek dat resistentie voornamelijk werd
  opgemerkt voor tylosine, spectinomycine, lincomycine
  en tetracyclinen.
  CONCLUSIE
  Op basis van het literatuuroverzicht kan gesteld worden dat preventieve maatregelen, zoals het aanpassen
  van het stalklimaat, het management en vaccinaties
  noodzakelijk zijn voor het beperken van verliezen veroorzaakt door BEB. De belangrijkste pathogenen in
  België zijn M. haemolytica sensu lato, P. multocida en
  M. bovis. In geval van een uitbraak kan de dierenarts
  een empirische antimicrobiële therapie instellen op
  basis van gepubliceerde resistentiegegevens. Toch
  wordt vooral op vleeskalverbedrijven het eigenhandig uitvoeren van longspoelingen of het nemen van de
  veel eenvoudigere nasale slijmmonsters sterk aangeraden tenein de een bedrijfsspecifieke etiologi sche
  diagnose te kunnen stellen. Hierbij dient men zo steriel mogelijk te werken en er moeten meerdere zieke
  dieren bemonsterd worden.
  Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2005, 74
  
  a
  
  b
  
  a
  
  b
  
  417
  
  Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2005, 74
  
  DANKBETUIGING
  Verschillende studies waarnaar werd verwezen in
  dit overzicht werden financieel gesteund door het
  Instituut voor de aanmoediging van Innovatie door
  Wetenschap en Technologie in Vlaanderen (IWT/
  SB/13134) en de Belgische Federale Overheidsdienst
  voor Volksgezondheid, Voedselveiligheid en Leefmilieu (conventie S-6071).
  REFERENTIES
  Ackermann M.R., & Brogden K.A. (2000). Response of the
  ruminant respiratory tract to Mannheimia (Pasteurella)
  haemolytica. Microbes and Infection 2, 1079-1088.
  Angen O, Mutters R, Caugant DA, Olsen JE, Bisgaard M.
   (1999). Taxonomic relationships of the [Pasteurella]
  haemolytica complex as evaluated by DNA-DNA hybridisations and 16S rRNA sequencing with proposal of
  Mannheimia haemolytica gen. nov., comb. nov.,
  Mannheimia granulomatis comb. nov., Mannheimia
  glucosida sp. nov. Mannheimia ruminalis sp. nov. and
  Mannheimia varigena sp. nov. International Journal of
  Systematic Bacteriology 49, 67-86.
  Angen O., Ahrens P., Kuhnert P., Christensen H., Mutters
  R. (2003). Proposal of Histophilus somni gen. nov., sp.
  nov. for the three species incertae sedis ‘Haemophilus
  somnus’, Haemophilus agnis’ and ‘Histophilus ovis’.
  International Journal of Systematic and Evolutionary
  Microbiology 53, 1449-1456.
  Bureau F., Uystepruyst C.H., Coghe J., Van de weerdt M.,
  Lekeux P. (1999). Spirometric variables recorded after
  lobeline administration in healthy Friesian and Belgian
  white and blue calves: normal values and effects of somatic growth. Veterinary Journal 157, 302-308.
  Burrows L.L., Olah-Winfield E., Lo R.Y. (1993). Molecular analysis of the leukotoxin determinants from Pasteurella haemolytica serotypes 1 to 16. Infection and
  Immunity 61, 5001-5007.
  Caldow G.L. (2004). Pneumonia: improving your chances
  of diagnosis. Cattle Practice 12, 129-132.
  Catry B., Govaere J.L.J., Devriese L., Laevens H., Haesebrouck F., de Kruif A. (2002). Boviene enzoötische
  bronchopneumonie: prevalentie van pathogenen en hun
  antibioticumgevoeligheid. Vlaams Diergeneeskundig
  Tijdschrift 71, 348-354.
  Catry B., Opsomer G., Decostere A., Feyen B., de Kruif A.,
  Haesebrouck F. (2004). Fatal meningitis in a calf caused by Mannheimia varigena. Research in Veterinary
  Science 77, 187-188.
  Catry B., Chiers K., Schwarz S., Kehrenberg C., Decostere
  A., de Kruif A. (2005a). Fatal peritonitis caused by Pasteurella multocida capsular type F in calves. Journal of
  Clinical Microbiology 43, 1480-1483.
  Catry B., Decostere A., Schwarz S., Kehrenberg C., de
  Kruif A., Haesebrouck F. (2005b). Detection of tetracycline resistant and susceptible Pasteurellaceae in the
  nasopharynx of loose group housed calves. Veterinary
  Research Communications, in druk.
   Catry B., Haesebrouck F., De Vliegher S., Feyen B., Vanrobaeys M., Opsomer G., Schwarz S., de Kruif A. Variability
  in acquired resistance of Pasteurella and Mannheimia
  
  418
  
  isolates from the nasopharynx of calves with particular
  reference to different herd types. Microbial Drug Resistance, aanvaard voor publicatie.
  Christensen H. Angen O., Olsen J.E., Bisgaard M. (2004).
  Revised description and classification of atypical isolates
  of Pasteurella multocida from bovine lungs based on genotypic characterization to include variants previously
  classified as biovar 2 of Pasteurella canis and Pasteurella avium. Microbiology 150, 1757-1767.
  Coomber B.L., Nyarko K.A., Noyes T.M., Gentry P.A.
  (2001). Neutrophil-platelet interactions and their relevance to bovine respiratory disease. Veterinary Journal
  161, 41-62.
  DeRosa D.C., Mechor G.D., Staats J.J., Chengappa M.M.,
  Shryock T.R. (2000). Comparison of Pasteurella spp.
  simultaneaously isolated from nasal and transtracheal
  swabs from cattle with clinical signs of bovine respiratory disease. Journal of Clinical Microbiology 38, 327332.
  Espinasse J., Alzieu J.P., Papageorgiou C., Beguin J.C.,
  Van Gool F. (1991). Use of transtracheal aspiration to
  identify pathogens in pneumonic calves. The Veterinary
  Record 129, 339.
  Kehrenberg C., Schulze-Tanzil G., Martel J.L., Chaslus-Dancla E., Schwarz S. (2001). Antimicrobial resistance in Pasteurella and Mannheimia: epidemiology
  and genetic basis. Veterinary Research 32, 323-339.
  Kehrenberg C., Schwarz S. (2005). Plasmid-borne florfenicol resistance in Pasteurella multocida. Journal of
  Antimicrobial Chemotherapy 55, 773-775.
  MARAN-2003. Monitoring of antimicrobial resistance
  and antibiotic usage in animals in the Netherlands in
  2003.
  Martin S.W., Meek A.H., Davis D.G., Johnson J.A., Curtis
  R.A. (1981). Factors associated with morbidity and
  mortality in feedlot calves: The Bruce County beef project,
  year two. Canadian Journal of Comparative Medicine
  45, 102-112.
  Shewen P.E., Rice Conlon J.A. (1993). Pasteurella. In:
  C.L. Gyles and C.O. Thoen (ed.). Pathogenesis of bacterial infections in animals. 2nd Ed., Iowa State University Press, Ames, USA, p. 216-225.
   Ramos C.P., Foster G., Collins M.D. (1997). Phylogenetic
  analysis of the genus Actinomyces based on 16S rRNA
  gene sequences: description of Arcanobacterium phocae sp. nov., Arcanobacterium bernardiae comb. nov.,
  and Arcanobacterium pyogenes comb. nov. International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology 47, 46-53.
  Schwarz S., Kehrenberg C., Salmon S.A., Watts J.L. (2004).
  In vitro activities of spectinomycin and comparator agents
  against Pasteurella multocida and Mannheimia haemolytica from respiratory tract infections of cattle. Journal of
  Antimicrobial Chemotherapy 53, 379-382.
  ter Laak E.A., Noordergraaf J.H., Dieltjes R.P. (1992).
  Prevalence of mycoplasmas in the respiratory tracts of
  pneumonic calves. Zentralblat für Veterinärmedizin 39,
  553-562.
  Thomas A., Ball H., Dizier I., Trolin A., Bell C. Mainil J.,
  Linden A. (2002a). Isolation of Mycoplasma species
  from the lower respiratory tract of healthy cattle and
  cattle with respiratory disease in Belgium. The Veterinary Record 151, 472-476.
  419
  
  Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2005, 74
  
  Thomas A., Dizier I., Trolin A., Mainil J., Linden A. (2002b).
  Comparison of sampling procedures for isolating pulmonary mycoplasmas in cattle. Veterinary Research Communications 26, 333-339.
  Thomas A., Nicolas C., Dizier I., Mainil J., Linden A. (2003).
  Antibiotic susceptibilities of recent isolates of Mycoplasma bovis in Belgium. The Veterinary Record 153,
  428-431.
  van der Fels-Klerx H.J., Horst H.S., Dijkhuizen A.A. (2000).
  Risk factors for bovine respiratory disease in dairy
  
  youngstock in the Netherlands: the perception of experts. Livestock Production Science 66, 35-46.
  Wikse S.E., en Baker J.C. (1996). The bronchopneumonias.
  In: Smith B.P. (editor). Large Animal Internal Medicine, 2nd ed., Mosby-Year Book, Missouri, p. 632-655.
  Yates W.D.G. (1982) A review of infectious bovine rhinotracheitis, shipping fever pneumonia and viral bacterial
  synergism in respiratory disease of cattle. Canadian
  Journal of Comparative Medicine 46, 225-263.
   Uit het verleden
  
  DE HEILIGEN BRIGITTA EN CORNELIUS,
  BESCHERMERS VAN HET RUNDVEE
  In een nog niet zo ver verleden werd de heilige Brigitta van Ierland – niet te verwarren met Brigitta, patrones
  van Zweden, Europa en weduwen – aangeroepen tegen ziekten bij runderen. Dat was niet haar enige specialiteit.
  Ze was zelfs voor een katholieke heilige ongewoon veelzijdig. Het Internet Catholic Community Forum geeft
  zo’n vijfentwintig zeer uiteenlopende categorieën van mensen op waar Brigitta patrones van was.
  Volgens de christelijke overlevering was ze de dochter van een koning en een melkmeid die aan een druVde toebehoorde. Brigid of Bridget groeide halverwege de 5de eeuw op tussen de koeien en ze deelde de zuivelopbrengsten uit aan de armen. Net als zoveel vrouwelijke heiligen uit die tijd wou ze niet uitgehuwelijkt worden en ze bad
  vurig om lelijk te worden, wat dan ook geschiedde. Volgens de historici waren er in het middeleeuwse Ierland
  minstens een tiental Sint-Brigids. De naam zou ook teruggaan op een Keltische moedergodin die in Gallië Brigantia genoemd werd. Haar cultus was zo populair dat ze de komst van het christendom overleefde.
  In onze streken had Brigitta in haar specialisatie vooral concurrentie te duchten van de heilige Cornelius. Deze
  Romein was een van de eerste pausen. Hij ontleende zijn faam als beschermheilige tegen runderziekten aan een
  toevallige naamgelijkenis (hoornvee – bLtes B cornes). Tussen de verschillende heiligen die in Vlaanderen vereerd worden, bekleedt Cornelius ongetwijfeld een ereplaats. Hij werd in bijna honderd parochies aangeroepen,
  waarvan 34 in Oost-Vlaanderen.
  Luc Devriese.
  