text: 410
  
  Recensies
  
  door bijvoorbeeld hun hoogte duidelijk bleven aangeven tot welke stand (‘dignitas’) de overledene had behoord. Hendrick de Keyser doorbrak aan het begin van de eeuw met zijn monument voor Willem van Oranje definitief de opvatting van het katholieke vorstengraf met boven
  de vorsten knielend in gebed afgebeeld en beneden de dode lichamen, zoals hij het van het
  Franse Saint Denis kende. Oranje zit als veldheer voor zijn in nachtkleding gehulde met de
  armen ter weerszijden schijnbaar slapende dode lichaam. Ook de erbij afgebeelde deugden
  zijn andere dan bij katholieke monumenten. Scholten noemt dit concept republikeins, een in
  dit verband enigszins twijfelachtige term, die hij ook reserveert voor het feit, dat de StatenGeneraal later bij het ontbreken van de stadhouders zeer in de weer was voor Wassenaer Obdam
  en andere zeehelden om indruk te maken met hun monumenten. Of dit republikeins moet
  worden genoemd is maar de vraag want bijvoorbeeld het enorme gedenkteken voor Michiel de
  Ruyter dateert van 1677-1681. Maar het aantal wijst er zeker op dat in de jaren vijftig en zestig
  met hun vele oorlogen een grafmonument voor een gevallen zeeheld van groot belang werd
  geacht en dat was uniek in Europa. Het feit dat er toen geen Oranjes meer waren, was misschien internationaal verwarrend, zoals de auteur meent, maar eerder had al geen van de opvolgers van Willem van Oranje een grafmonument gekregen. Ironisch is dan wel weer, dat de
  vormgeving van het monument voor de ‘republikeinse’ anti-held Van Wassenaer Obdam met
  zijn staande figuur (als Hercules) terugging op de katafalken voor de overleden Spaanse
  Habsburgers.
   Afgezien van deze aanmerkingen en het feit dat er soms herhalingen in het boek voorkomen
  (drie hoofdstukken verschenen eerder in artikelvorm) is dit welkom onderzoek. Hier wordt,
  ondersteund door vele mooie afbeeldingen, een onbekend terrein blootgelegd. Naast de analyse van allerlei invloeden, die de kunstenaars ondergingen, stelt Scholten hun schepping in
  een bredere context. Verder laat hij aan de hand van archiefbronnen zien hoe het produceren
  van een grafmonument in zijn werk ging. Na discussies met de opdrachtgever over ontwerp en
  uitvoering kunnen wij alles volgen van de ruwe blokken marmer tot de plaatsing (het hekwerk
  was in de prijs inbegrepen, het transport niet). De auteur verdient alle lof voor zijn zorgvuldige
  benadering in dit prachtige boek.
  E. O. G. Haitsma Mulier
  
  B. Noak, Politische Auffassungen im niederländischen Drama des 17. Jahrhunderts (Dissertatie Freihe Universität Berlin 2001, Niederlande-Studien XXIX; Münster, New York, München:
  Waxmann, 2002, 317 blz., €34,80, ISBN 3 8309 1145 9).
  Het is verbazingwekkend hoe nauw politiek en toneel in de Gouden Eeuw met elkaar waren
  verweven. Een groot aantal treurspelen ging op een heimelijke, dubbelzinnige wijze over brandende politieke vraagstukken, terwijl de bevolking zich daarmee niet had in te laten. Zo’n
  politieke lading ontbrak vooral bij historiedrama’s — tragedies rond echte of vermeende historische gebeurtenissen — zelden: de geschiedenis was de beste leermeester. Het voorbeeldig
  overzicht van Mieke B. Smits-Veldt, Het Nederlandse Renaissancetoneel (Utrecht, 1991) besteedt veel aandacht aan de actueel-politieke functie van toneelstukken en roept op tot nader
  onderzoek. Toch voelen literatuurhistorici zich daartoe nauwelijks aangetrokken, op H. Duits
  na. Dit boek, dat als dissertatie in Berlijn is verdedigd, vormt dan ook een welkome aanwinst.
   De probleemstelling van het werk lijkt op het eerste gezicht duidelijk. De auteur wil onderzoeken en illustreren hoe de actuele politiek-theoretische discussie in de zeventiende-eeuwse
  Republiek tot uitdrukking kwam in historiedrama’s. Eerst wordt daarom een overzicht ver-
  
  Recensies
  
  411
  
  schaft van de ontwikkeling van de politieke theorie in de Republiek tot 1672. De auteur verkent hierbij vertrouwde paden. Via de opvattingen over het recht van opstand, de ideeën van
  Lipsius, Althusius en Grotius en de visies op de ‘constitutio mixta’ komt men terecht bij de
  denkwereld van De Witt, De la Court, Uytenhage de Mist en Spinoza en hun orangistische
  tegenhangers. De ontwikkeling van de politieke theorie wordt getoetst aan tien zorgvuldig
  geselecteerde historiedrama’s, evenwichtig verspreid over de tijd, die in paren van twee worden geanalyseerd. Het gaat om twee drama’s van Duym en Van Zevecote uit 1606 en 1626
  over het beleg van Leiden, twee tragedies van Hooft en Sixtinus uit 1613 en 1628 over de
  moord op Floris V, twee drama’s van Vondel en Van der Lust uit 1646 en 1652 over de terechtstelling van Maria Stuart, twee toneelstukken van Verbiest en Van Someren uit 1650 en 1670
  over de moord op Caesar en twee treurspelen van Duym en Oudaan uit 1672 en 1672/1673
  over de moord op de gebroeders De Witt. De conclusie vat de bevindingen kort samen.
   Het leeuwendeel van het boek bestaat uit een zorgvuldige analyse van de tien treurspelen die
  de transformatie van de politieke theorie moeten weerspiegelen en veraanschouwelijken. De
  twee tragedies met een allegorische inslag over het beleg van Leiden, die stamden uit het kamp
  van de Zuid-Nederlandse calvinistische ballingen, pleitten voor en na het Bestand voor een
  krachtdadige voortzetting van de oorlog tegen het Spaanse Rijk, tegen de vredesgezinde lokroep in. De twee toneelstukken over de moord op Floris V waarschuwden gedurende en na het
  Bestand voor het gevaar van tweedracht en burgeroorlog en wezen op de noodzaak van een
  evenwichtige gemengde constitutie met een aristocratische en monarchale component als oplossing voor alle kwalen. De twee treurspelen over de terechtstelling van Maria Stuart lieten
  een uiteenlopend politiek geluid horen: terwijl Vondel zich sterk maakte voor het absolutisme
  en katholicisme, keerde Van der Lust zich daar juist heftig tegen. De twee tragedies over de
  moord op Caesar zonden ook een heel verschillende politieke boodschap uit: terwijl Verbiest
  de zonzijden van een sterke machtsconcentratie beklemtoonde, zag Van Someren alleen de
  schaduwzijden; een dictator kon de vrijheid even goed waarborgen als vernietigen. De twee
  drama’s over de moord op de gebroeders De Witt leken op elkaar als water en vuur: terwijl
  Duym in de bange dagen van 1672 Johan de Witt brandmerkte als een landverrader, beschouwde
  Oudaan hem als een martelaar voor de vrijheid. De tragedies draaiden tot 1650 om de Nederlandse identiteit, de legitimatie van de opstand, de voortzetting van de eindeloze oorlog tegen
  het Spaanse Rijk en de gemengde constitutie als de beste staatsvorm, terwijl zij tijdens het
  stadhouderloze tijdperk draaiden om de bekende geschilpunten tussen staats- en prinsgezinden. Daarmee vormden zij in de ogen van de auteur een getrouwe afspiegeling van de ontwikkeling van de politieke theorie.
   Het goed geschreven boek munt uit door helderheid, evenwichtigheid en zorgvuldigheid.
  Toch heeft het ook schaduwzijden. Om te beginnen kan men vraagtekens zetten bij de probleemstelling. De auteur beschouwt de politieke inhoud van historiedrama’s in het licht van de
  ontwikkeling van de politieke theorie, zonder veel aandacht te schenken aan de politieke realiteit. Deze benadering leidt onvermijdelijk tot een eenzijdige interpretatie van de tragedies.
   De politieke lading ervan wordt systematisch in verband gebracht met abstracte denkbeelden
  van Lipsius, Althusius, Grotius en andere staatstheoretici, maar slechts terloops met de politieke werkelijkheid van die dagen. Werd Hooft bij zijn vrees voor chaos en burgeroorlog primair gedreven door boeken van Lipsius of door de hoog oplaaiende bestandstwisten? Werd
  Sextinus bij zijn pleidooi voor een evenwichtige gemengde constitutie aangemoedigd door
  theoretische tractaten of door de machtsusurpatie van Maurits? Werd Vondel bij zijn verdediging van het absolutisme bezield door het werk van Thomas van Aquino, Bodin en andere
  theoretici of door de toenemende monarchale machtspositie in het toenmalige Europa? Werd
  
  412
  
  Recensies
  
  Verbiest bij zijn positieve beschouwing van machtsconcentratie bewogen door theoretische
  geschriften of door het optreden van Willem II? En zo kan men doorgaan. De probleemstelling
  roept nog meer vragen op. Zijn de historiedrama’s a priori als weerspiegeling van de ontwikkeling van de politieke theorie te beschouwen of behoort dit eerst te worden bewezen? De
  auteur poogt deze moeilijkheid te omzeilen door tien historiedrama’s te selecteren die de ontwikkeling van de politieke theorie in zekere zin illustreren. Wat wordt daarmee bewezen? Ligt
  het niet voor de hand dat de ontwikkeling van de politieke theorie en de politieke lading van
  historiedrama’s evenwijdig liep omdat beide de politieke realiteit op de voet volgden?
  Maar zelfs als men de probleemstelling en vooronderstellingen van de auteur als gegeven
  aanvaardt roept de selectie van juist deze tien historiedrama’s vraagtekens op. De auteur constateert zelf dat de drama’s van Duym en Van Zevecote over het beleg van Leiden alleen
  propagandistische waarde hadden en geen betekenis hadden voor de politieke theorie. De auteur onderkent zelf dat Vondel een buitenbeentje was en dat de twee drama’s over Maria Stuart
  buiten het politiek-theoretisch discours in de Republiek stonden. De auteur merkt zelf op dat
  het treurspel van Verbiest teruggreep op een Frans voorbeeld en weinig relatie had met het
  politiek-theoretisch debat in de Republiek. De auteur laat zelf doorschemeren dat de drama’s
  van Duym en Oudaan over de gebroeders De Witt zo direct op de gebeurtenissen reageerden
  dat zij meer weghadden van schotschriften dan van toneelstukken en met de politieke theorie
  niets uitstaande hadden. Wat blijft er op die wijze van het bewijsmateriaal over? De auteur had
  beslist archiefonderzoek moeten verrichten naar de scheppers van de behandelde historiedrama’s.
   Nu blijven zij schimmen, afgezien van Hooft, Vondel en Oudaan, zodat de precieze verhouding tussen de politieke ideeën die treurspelen uitdroegen en de wereld waarin schrijvers toneelstukken met een politieke lading schiepen vaag blijft, buiten het genoemde drietal.
  Deze kritische kanttekeningen nemen niet weg dat het boek een belangwekkende bijdrage
  vormt tot de politieke dimensie van het Nederlandse Renaissancetoneel, die helaas wordt veronachtzaamd. Moge het een aanmoediging vormen voor voortgezet onderzoek!
  Guido de Bruin
  
  P. C. Juffermans, Drie perspectieven op religie in het denken van Spinoza. Een onderzoek naar
  de verschillende betekenissen van religie in het oeuvre van Spinoza (Dissertatie Nijmegen
  2003; Budel: DAMON, 2003, 480 blz., €24,90, ISBN 90 5573 360 1).
  In deze dissertatie komen drie kanten van het religiebegrip bij Spinoza aan de orde. Na een
  inleiding (13-22) en drie zeer verhelderende hoofdstukken over respectievelijk Spinoza’s denken over religie in de context van de Westerse wijsbegeerte (23-39), over de verhouding tussen
  de ‘Ethica’ en de ‘Tractatus Theologico-Politicus’ (TTP) (41-60), en een algemene schets van
  het eerste en tweede perspectief (61-66), volgen deze drie perspectieven: 1) het superstitiebegrip, dat wil zeggen Spinoza’s kritiek op de toenmaals vigerende vormen van godsdienst
  (hs. 5, 67-157); 2) de filosofie als ethisch-religieuze heilsweg (hs. 6, 159-282); 3) de openbaringsreligies van het jodendom en het christendom (hss. 7-10, 283-451). Een slotbeschouwing (452472), een literatuurlijst en een persoonsregister besluiten het boek.
  Over de persoon van de auteur vermeldt het boek alleen dat hij in 1945 geboren is. Ook uit de
  inhoud wordt wel duidelijk dat hij geen jonge academicus aan het begin van zijn universitaire
  carrière is. Hij kent en begrijpt Spinoza’s filosofie en alle groten van de Spinoza-interpretatie
  grondig. Zijn taal is zeer gevormd. Uit de omvang van de drie ‘perspectieven’ (respectievelijk.
  