text: 13
  heit der ziecten sel si alsoe veel als si mach hem besorghen
  ende daer si mitte wercken niet en mach sel si haren goeden
  wille mit blide aensichte ende minlike woerden toenen. Als si
  voer dat rechtveynster 1) staet soe en sel niet veel ende overvloedighe woerde spreken, mer si sellen stille ende binnen
  monts segghen dat noot is. Als men eet ende collaci drinelrt
  sel si voerhoeden dat gheen gheruft of stemme ghehoert en
  worde dan alleen des leesters. Haer behoert oec toe als men
  die susteren sceren of laten sel die vaten ende warm water
  ende al dat daertoe behoort te bereiden ende na der sceringhe
  of
  latinghe elc bisonder weder te hemelen =), ten waer dat
  '
  die priorinne een ander hadde bevolen. Ende haer behoert
  toe des winters also dicke alst noot is, vuer te maken den
  convente in den stede daertoe bescict, als na der missen, voer
  dat middachmael, voert avontmael of voer die collacie of oec
  alst seer kout is, vluchts na prijm of tercie of anders alset
  noot is. Nochtant mach die priorinne dat een ander bevelen.
  Van die siecwaert dat X capittel.
  Die sorghen van den sieken sel men enen van den susteren
  bevelen, die dat een yghelic noot is van der kelrewaert of van.
   die procuratrix sel eysschen. Dese betaemt sonderlinghe ontfermheitich ende mededoghende te wesen. Men sel die sieken
  vermanen dat si na sinte Benedictus reghel gheen overvloedighe
  ende onmoghelike dinghen en begehren ende dat si dieghene die
  hem dienen met murmuracien niet en bedrucken mer dat si
  des goeden opsets dat si anghenomen hebben ghedachtich sijn
  14. ende ghelijc als ghesonde van ghesonde so sellen onse sieke
  sielen van waerlike sieken. Men sel oec nauw wachten dat die
  sieke susteren van haren diensteren niet vergheten en worden,
  sonderlinghe die te bedden leghen, want alsoe sel men haerre
  sorghe draghen, dat si haestelic ghenesen moghen. Die siecwaert,
  alle tijt alst nut ende noot is, mach mitten siecken of mitten
  anderen spreken van der zieken behoef ende ut die ghetide
  4) Rechtveynster = aanrechtvenster waardoor de gerechten worden
  aangegeven.
  2) Opredderen, in orde brengen.
   70
  bliven, desghelijc mede die ziecken. Si sel oec boecken besorghen
  om die ghetide te lesen ende die heilighe lessen te studeren,
  ende alst noot is bi haer selver mitten zieken te lesen of te
  doen lesen. Dese mach te helpe hebben een suster die haer in
  den dienst der sieken onder dienen mach, die bi den zieken
  stadelic bliven sel noch uten siechuis buten weten der siecwaert
  yet langhe merren 1). Haer behoert toe, als die quellinc beghint
  swaerre te worden, dat der priorinnen te kundigen, opdat si
  tghemeen ghebet laet doen voer die zieke. Haer behoert mede
  toe te besorghen die dinghen, die noot daertee sijn om die zieken te monighen 2 ) ende te olyen. Ende als enighe die doot
  naket haestelic mit veel slaghen die ratel te slaen, die baer ende
  die cleder die men daerop leit ende anders dat men totter gravinghe behoeft te besorghen ende na der begravinghe alle dinghen
  op te hemelen. Als die sieken in den siechuis langhe bliven
  ende hem gheen noot en is overmits haerre siecten dicwijl te
  spreken, so sellen si dese reghel hebben: Van compleet tot des
  morghens nae die prijm ende onder die ghetiden sellen si silen14 vo. tium houden, ten waer of si somwijl mitter siecwaert of mit
  haer ghesellen van haer noottruft spraken. Die sieken, die niet
  te bedde en legghen, moghen spreken onder maeltijt van goeden
  materie ende scriften. Die ghebeden, die den convente bevolen
  worden, sel die siecwaert den sieken te kennen gheven. Ende
  ist sake dat si hem in enighe dingen ontgaen, dat en sel die
  siecwaert niet laten hem te vermanen, ende ist dat sijt niet en
  beteren der priorinuen te kennen te gheven ende waert noot
  dat haer verkeertheit van der priorinne in den capittel voer
  alle die susteren berispet worde. Ende ist dat si alsoe haer
  niet en betert also verre als haer crancheit dat verhenghet, sel
  men si corrigieren na den regheliker disciplinen. Als die siecwaert duncket gheen noot te wesen den siecken dat si langher
  bliven in die infirmarie so sel syt der priorinne te kennen
  gheven dat si weder comen totten convente ende totten ghemeynen observacien. Mer ist dat si dan noch meerren goedertierenheit behoeven, dat wort ghelaten inder priorinne besceidenheit dat si hem besorghe of die siecmaert beveel te besorghen
  als si enen yerghelic noot siet te wesen.  2) Muynighen= het H. Sacrament des Altaars toedienen.
  71
  so sel si haer oerde houden als ander susteren van den cloester.
  Gheen suster en sel totten sieken ingaen ende mit hem spreken
  sond' oerlof, utghenomen die priorinne, die procuratrix ende
  die siecwaert ende dieghene die den sieken dienen.
  Van die vesteriewaert dat IX capittel.
  Totten dienst der vestiarien behoert na den reghel alle clederen
  der susteren, wollen ende linnen, pelsen ende scoen bi die pro15. curatrix te besorghen ende alsoe die te versonnen 1) ende verscudden, dat si niet ghequetset en worden van den motten.
  Dese suster sel pinen na vermoghen des huus een yghelic
  minlic te gheven dat hem noot is. Mer dieghene diemet ghevet,
  sellen hem hoeden, dat si niet overvloedichs en eysschen ende
  die dinghen die men hem ghevet sellen si bewaren sonder verderven. Ende dat willen wi enen yghelic vermanen, dattet in
  gheenre manieren en betaemt gheestelike susteren enich cleet
  om snootheit te versmaden, ten waer dat openbaer onghemac
  anders yet dwonghen te eysschen. Want dat men om snootheit
  verwerpet is verdoemelike hoverdi, mer dat men verwandelt
  overmits onghemac is verdraechlike crancheit. Die susteren en
  sellen oec noch clederen, noch yet merckelijcs onderlinghe wandelen of wisselen buten die vesteriewaert bi goetduncken der
  priorinnen, mer si sel een ygheliken na betamelicheit des tijts
  ander gheven ende ander wedernemen ende bewaren. Si sel
  daer naerstelic toesien, dat men gheen curiosicheit en ghebruke
  als men die clederen snijt. Want alle die glorie des conincs dochter
  is van binnen ende niet van buten. Der susteren hemden ende
  slapellaken sellen wesen van groven doec, welke om crancheit der
  naturen men henghet linnen te wesen, desghelijc om dieselve
  sake worden hem in den dormiter bedden van plumen ghegunnet.
   Gheen suster en vermeet haar te legghen sonder hemde, doec
  ende wijl. Si en sellen oec niet baden dan hoeneer ende nut
  15 vo. wien die priorinne als noot is hem dat oerloft. Tot haer clederen
  nemen si twee overrocken ende twee onderrocken, een swarte
  mantel, een pels, twee subtilen, twee hemden of meer, een
  caproen dies hebben te doen; kousen, socken, doeken ende wilen
  nae dattet noot is. Tot die (wilen) en sellen si niet meer nemen
  dan drie spelden ende tot die doeken drie. Desghelijc mede die
  conversinnen ende donaten. Soe wat totter susteren beddinghe
  of de cledinghe behoert en sel niet achten, ondersaet of prelaet,
  1) Aan het zonlicht blootstellen.
  _
  
  ,
  
  72
  'van wat grofheit het si, mer alleen dat die coude mach verdreven worden ende die naectheit bedecket. Want sekerlike tot
  allen gheesteliken susteren behoert oetmoedigheit ende snootheit 1)
  der lakenen ende tot allen dinghen die si ghebruken behoert
  snootheit, armoede ende verwerpenheit. Die mantelen en caproens
  sellen daerom sijn van swarten ende groven laken ende mit
  gheenre ander verwe vermenghet ; mer die rocken ende kousen
  sellen wesen van witten laken. Welke laken so costelic wesen
  mach dat twee utgerecte ellen van den swarten ende drie van
  den witten die waerde van een Vrancrijcse scilt niet merkelic.
   boven ende gae, ten waer dat die breetheit des lakens meer
  eysschede. Die kousen ende socken sellen wesen van groven
  laken. Die mantelen sellen corter wesen dan die rocken omtrent
  een hantbreet, ondervoedert mit witten laken ende si sellen
  boven hebben een of twee grove knopen. Die onderrocken ende
  pelsen sellen voer wesen mit knopen totten gordel toe ende
  die mouwen van haer onderrocken sellen wesen mit drie of
  mit vier knopen. Die overrock sel men also te maten lanc
  16. maken dat si niet ontamelic 2) en sweym 3) opter aerden ende
  sonder knopen, mer bi twee of drie vingheren breet sel sy
  scelen van d' aerde. Die subtilen sellen twee hantbreet corter
  wesen dan die overrock ende beneden ghelike ront. Die pelsen
  sellen wesen van scapen of lammeren vellen. Alle die scoen
  der susteren sellen wesen van swart coyen of scapen leer, ende
  voer niet scarp, opdat sy die voeten overmits engheit niet en
  wringhen ende men sel se boven te samen binden mit riemen.
  Der susteren riemen of gordelen sellen wesen van simpelen
  lere ende niet ghever wet (?) ende si sellen niet boven een duum
  breet wesen. Ende in den gordelen of messen ende in allen
  haren dinghen die si ghebruken int ghemeen of bisonder en
  sel niet wesen van side, gout of silver of van anderen dinghen
  die costelic sijn of curiose schinen, utghenomen den dienste
  des altaers. Soe wie hierthegen doet, die sel men dat dinc
  nemen ende nae goetduncken des overste scarpelike corrigieren.
  Ende om dit te ondersoeken sel die priorinne doen als hiervoer
  in den capittel van der priorinne bescreven is. Ist dat yement
  gheseint wort enich cleet of mes of anders yet sulo dat sel
  
  1) Geringheid.
  2) Onbetamelijkheid.
  3) Zweven. Hier dus slepen.
   -
  
  -
  
  73
  men van goeder ghewoente niet denghenen diet gheseint is
  mer billiker een ander suster gheven, nochtant laet ment in des
  overstes goetduncken of sijt ghevet diet gheseint is of een ander.
  Van die sacrista XIJ capittel.
   Die sacrista neemt die slotelen van die rectoer of van die
  priorinne ende mitten slotelen die bewaringhe alre dinghen die
  in de kercke sijn: alven, casuffelen, boecken die totten dienst
  Goods horen ende alle ander dinghen sel si ontfanghen in ghe16 va. tale ende in een cedel teykenen. Ende die dinghen die onder
  haer bewaringhe ghehouden worden sel oec die priorinne- in
  een cedel gheteikent hebben, opdat si weten mach, waer si
  reden voer eysschen sel alst noot is. Si sel alle die dinghen die
  onder haer bewaringhe sijn naarstelic bewaren ende dicwijl
  toesien of erghent yet ghebreect of verdorven wort. Ist dat oec
  yet van de clederen of van anderen dinghen die totten dienst
  Goods horen ghescoert of versleten is of in enigher manier weder
  te maken of te versien is, daer sel si sorch voerdraghen dattet
  hoeftelic weder ghemaect worden. Alle dinghen sel sij reijn bewaren ende datter onreijn is, sel si besorghen dattet ghewasschen worde ende naerstelic hoeden dat die ghewiede clederen,
  nadat si veroudet sijn tot gheenre tijt vertoghen en worden
  ut den dienste Goods tot anderen dinghen te besighen. Si sel
  oec die asch, als si yet van ghewiden dinghen ghebrant heeft,
  storten op ghewide steden. Die corporalen sellen van node
  ghemaect worden van dat alre puerste ende reynste linnen ende
  in laden of reyne sacgens naerstelic te samen ghevoudet bewaert
  worden. Also dicke als die corporalen te wasschen ende die
  doecges daermede die kelcken ende der priesteren vingheren
  na der abluci mede droghet, die sellen ghewasschen worden
  van een priester of van een dyaken in een reyn vat dat daertoe
  gheordiniert is, ende ghieten dat eerste water daer hi se in
  ghewasschen heeft ind' piscinen ende die ander wateren in een
  reyn stede. Mer want die sacrista van alle dinghen die totten
  dienst Goods horen, als van den ghewiden vaten ende orna17. menten, van de missalen ende anders datter toe behoert, gheen
  daghelixe sorghen ende toesien hebben en can, omdat si besloten
  is, soe worttet bevolen des rectoers ghesellen, dat hi die dinghen
  bewaer. Die waskaersen, oly totter lampe ende ander dinghen
  die noot sijn sel hi van die procuratrix eysschen.  Mer in des altaers kermise ende in die principael hoechteijt
  des patroens desselven altaers ter vesperen ende ter metten
  worden ghesettet een waskaers ende totter missen desselven altaers
  twee. Des cloesters principael patroen sel men hoochlic vieren,
  mit feestelike octaven. Kolen totten wiroec inder missen ende
  inder vesperen ende in den winter tot der dienres hande te
  warmen en der priesteren die misse doen ende andere dinghen
  die noot sijn tot ten dienste des altaers, sel besorghen des
  rectoers gheselle bi hem selven of bi een ander. Op die hoochtijt des gheboorten ons Heren totter eerster vesper ende tot
  die compleet sel die sacriste die ghewoenlike tijt te luyen een
  ure voercomme. Si veghet oec dat cloester na ghewoente mit
  hulpe der susteren ten minsten tweewerf des iaers, mer dat
  choer mach si dicker veghen alst noot is; mer die kerc buten
  den sloten besorghet een van den buten susterren dat si ghe1) Hoogmissen.
   75
  veghet wort ende ten sel gheensins gheschien doer die besloten susteren, welken alle utganc in den gheesteliken rechten
  verboden is. Tot haer behoert oec des daechs ende des nachts
  behoerlike tiden te bewaren om den dienst Goods te doen ende
  die teikenen te luden. Ende van paesschen tot heilich Cruus
  18. Exaltatio, beide die daghen daer in besloten, als die gracie ut
  is of die noen na der tijt die susteren te wrecken na den slaep
  als een ure gheleden is. Men sel totter metten, totten ghetide
  dat voer die misse gaet, te vesper ende compleet tweewerf
  luden. Dat eerste teiken ter vesper luud men te drie uren, mer
  als men vighelie (sic) van neghen lessen lesen sal, luud men
  een ure vroegher; als men lesen sal van drie lessen een half
  ure eer. Tusschen den tween teykenen ter tercien of ter sexten
  na der tijt, ende ter vesperen toeft men bi een half ure, mer te
  metten bi een quartier. Totter metten als men lesen sel, luud men
  altijt ten halven voer vier uren ende die prijm ende tercie nae
  die tijt leest men an die metten. Mer als si metten singhen
  luud men te elf uren ende na der metten een wijl tijts gheleden, lesen si prijm ende tercie na der tijt, utghenomen die
  paesch ende pinxterweke die men dan singhet. In die nacht der
  gheboerte ons Heren luud men ter metten te halven voer die
  elfte ure ende nae den eten ghift men den susteren middachslaep
  ende desghelijc oec een palmdaghe. Vander hoechmis te doen, of
  ander dat men voer of nae leset of singhet, sel men die teikenen also matighen, dat als men niet en vast alle dinghen in de
  kercke te tien uren gheeyndigdet sijn; ende als men vast te
  elven, mer naer die sonnendach in quadragesima een half ure
  later. Die tijt te luden drie daghen voer paesschen is int ordinarius utghesproken. Ende aldaer sel men des donredachs ende
  18 vo. des saterdaghes dat teiken der metten doen ten halven voer
  drie uren, mer des Goeden Vridachs te twalef uren. Totter
  compleet, als men lesen sel, doet men dat eerste teiken te
  seven uren ende dat anderde ten halven voer acht uren, mer
  als men singhet voercomt men die teikenen een half ure.
   Van die cantrix XIIJ
  capittel.
  Totten dienst van die cantrix behoert alle tijt die dinghen
  '
  die inder tafelen te teikenen sijn te tide te scriven. Mer totten
  '
  dinghen die men van tween susteren te samen singhen sel, als
  si bequaemlic mach, sel si pinen te ordineren susteren die
  malcander gheliken in haer singhen. Ende ist dat si enighe
  susteren inder tafelen, nadat si ghesien is, verwandelt heeft, dat
  
  76
  sel si den susteren die si ghewandeld heeft te tide te kennen
  gheven. Ende is daer yemant die niet volbrenghen en kan of
  en mach daer si toe gheteikent is, dat sel si die cantrix te
  weten doen, dat si daertoe een ander ordiniert. Die susteren
  die wat singhen of lesen sellen inder kercken, die sellen dat te
  voren oversien, ist dat si des behoeven of men sel si corrigieren. Ist dat daer yemant buten den choer blivet, die in de
  tafelen gheset sijn, so behoert die cantrix in singhen of in
  lesen haer stede te vervullen of een ander te bevelen. Ist dat
  in de sanc der kercken yet ghedwaalt of ghetwivelt wort
  ende in verheffinc of nedersettinc des sancs, daer en sel haer
  niement in berechten ; ende wat si eerst beghinnet dat en sal nyemant anders beghinnende verstoren, utghenommen die priorinne.
   Ende ist datter oec haestelik enighe dinghen te singhen of te
  19. lesen opcomen, die niement sonderlinghe te voren gheset en sijn,
  die mach si dan doen singhen of lesen die si wil. Haer behoert
  oec den susteren die ter tafel lesen, te wisen wat ende wanneer
  dat si lesen sellen, ten waer dat die priorinne om saken willen
  een anderen dat bevael. Die omelyen der heiligen in hoochtiden, ende op sulke daghen die eyghen omeleyen hebben, sel
  men alre eerst lesen, mer des saterdaghes leest men altoes die
  reghel, ten waer dat men se om enigher hoochtijt wille of om
  een ander wittelike sake voerlase. Als die omelye ghelesen is,
  so leest men van den feesten ende tiden dat daer bi sonder te
  lesen is. Totter cantrix behoert hoeneer dat men overmits
  enighe saken in den salmen 1) of in den sanc of in enighe
  anderen dienste Goods meer dan ghewoenlic is haesten of vertrecken sel, dat si dat den susteren te weten doen sel. Ende
  als meer dant behoerlic is haestet, of den dienst Goods vertrecket, so sel si dat totten rechter mate temperen. Is dat si
  in haren dienst yet versumeliken doet, so en sel men se niet
  vermetelike berispen van enigher suster, mer men selt haer in
  den capittel vermanen. Die cantrix sel oec sorchvoudich wesen,
  dat alles middelmaete ghehouden worde in den sanghe, opdat
  hi lude oetmoedighe swaerheit ende die devocie verwrecke.
  Die cantrix behoert te vermanen die susteren die al te verlane of al te haestelic die sane of psalmodie segghen. Ende
  een suster sel altoes wesen cantrix ende succentrix in elken
  choer.
  1) Psalmen.
  -.
  77
  Van die ebdomedaria X11IJ capittel.
   Die ordinancie van die ebdomedaria beghint van den outsten,
  19 vo. ende van elke weke wordet ghewandelt van dat een choer in
  dat ander. Mer is dat ghetal der weecwaersteren ongelijc so
  coemt den dienst des ebdomedari vander laetster totter priorinne,
  al waer si oec in dat selver choer. Is dat sake dat die ebdomedaria
  sommels van den choer blijft, so sel die iongher die daer naest
  staet haer stede vervullen. Mer als si siec is of anders becommert is, dat si van alle die weke luttel of niet doen en mach,
  so sel dieghene die nae haer volghet haer boert bewaren, welke
  si weder omme haer boert bewaren sel, ist dat si so haestelic
  weder ghesont wort of weder commet totter convente. Ende dat
  wi vander ebdomedaria des choers gheseit hebben, dat ;sel men
  oec houden van den anderen weecwaersteren.
  ,
  Yan der doden na der doot. Dat gV capittel.
   Nae der octave van dertienendach ende van Pinxteren doen
  der doden, sonderlinc onser
  wi een ghemeen beghanghenisse
  broederen, susteren, ouderen ende vrienden. Ende men singhet
  vigheli (sic) van neghen lessen nedes ende des anderen daghes
  misse voer die doden. Desghelijc mede opten vierden sonnendach na Paesschen voer die doden, die in den generael capittel
  opghelesen sijn, mer die vigheli (sic) sel men lesen. Als yemants
  sterfdach van den broederen ende susteren van onsen cappittel
  ghekundicht wort, sel men lesen vigeli (sic) van neghen lessen
  Parce Michi ende singhen missen ende men sal versien dattet
  gheschie als men eerst mach. Ist dat men die misse niet
  singhen en mach, so sel men die misse bisonder lesen ende
  men sel een collect segghen in des convents misse. Een
  yghelic priester sel een misse voer hem lesen ende men sel
  20. een dertichste houden, ende die gheen priesteren en sijn sellen
  eens bisonders vigheli (sic) van neghen lessen. Desghelijc alle
  die susteren al ist dat si in den choer ghelesen hebben, nochtan
  sellen si voer die misse een vigheli (sic) van neghen lessen
  bisonder lesen ende die niet te choer en gaen tweewerf bisonder.
  Mer die gheen vigheli (sic) en konnen, sellen twewerf lesen
  vijftich P(ate)r N(oste)r en an elke Pr. Nr. Requiem eternae.
  In haer eyghen conventen daer si professijt sijn, leest men die
  souter te choer ende men singhet vighelic (sic) van neghen
  lessen Parce Michi als men eerst mach ende men sel een
  1) Nagedachtenis.
   -
  
  "
  
  78
  tricenarium houden ende een yghelic priester sel voer hem drie
  missen lesen, behalve die hem in dat tricenarium boeren 1) te
  doen. Die clercken die gheen priesters en sijn ende die nonnen
  sellen een souter bisonder lesen, mer die die souter niet en
  konnen, sellen lesen hondert ende vijftich Pr. Nr. mit Requiem
  Eternae. Ende die clercken, priesteren ende nonnen sellen binnen
  die eerste maent lesen vijfwerf die seven psalmen mit Req(ui)em
  Eternae sonder letanien (sic). Mer die niet lesen en konnen
  sellen vijfwerf vijf en twintich Pr. Nr. mit Requiem Eternae
  lesen. In die eerste maent leest men int choer driewerf ter
  weke vigheli (sic) van drie lessen nedes ende -driewerf ter
  weke seit men een collect ter hoechmisse, als des manendaechs,
  des woensdaechs ende des vridaechs, ten waer of daer duplex
  festum of daerboven, of een feestelike octave tusschen quaem,
  soe soud men die vigheli (sic) bisonder lesen, mer die collect
  ter missen mach men wel segghen, behalven die meerre dub20 vo.° belde feesten ende daerboven ende die weke nae Palmen. Ende
  in die eerste maent sellen alle die susteren driewerf ter weke
  op dieselve daghen disciplijn ontfanghen. Ende alle dat iaer
  lanc, als men vigheli (sic) seit, leest men een collect voer hem
  ende alle iaer op haer iaerghetide leest men vigheli (sic) van
  neghen lessen Parce Michi ende men singet misse in den convente. Den conversinnen ende donatinnen doet men dat selver,
  naedat men den nonnen doet, mer men en leest voer hem
  gheen souter int choer. Die priorinne sel oec den convente
  van onse capittel bi enen sekeren bode, als si eerste mach,
  des susters doot kundighen op de peyn van twee rijnsse gulden, nochtan sel si in die naeste vergaderinc der vaderen mit
  meerre strengheit der discipline oft noot waer ghecorrigiert
  worden.
   Yan die armaria X J1 I capittel.
  Die armaria, dat is die boeckbewaerster, heeft alle die boecken
  des cloesters die totten dienst Goods niet en horen in haerre
  hoede, welke si oec bisonder gheteikent sel hebben mit haer
  eyghen namen, ende elkes iaers utlegghen ende verluchten
  ende naerstelik mercken of daer yet van den motten ghegheten
  of anders ghescoert of verdorven is. Ende also dicke als si
  den susteren noot sijn sonder murmuracien der susteren te
  gheven. Si sel alle boecken teikenen voer of after mit des con1) Te beurt vallen.
  -
  
  79
  vents name ende die boecken, die se buten huus utleent, teikenen wi si se leent ende hoe langhe ende op tide weder eysschen
  opdat si niet verloren en worden. Als men den vreemden die
  21. men niet en kennet leent, dat sel si teikenen ende nemen een
  pant van hem, ist dattet den rectoer of priorinnen goetduncket.
  Die priorinne sel oec alle die boecken, die die armaria te bewaren heeft, in enen brief gheteikent hebben, opdat si weten
  mach waervan si reden eysschen sel alst noot is. Die boecken
  des Oudes ende Nyewes testaments of die boecken daer men
  den dienst Goods mede doet en sel niemant vermeten te corrigieren sonder des ghemeens capittels raet, dan ut anderen
  boecken onser husen die ghecorrigiert sijn, ten waer datter
  na des rectoers goetduncken of der besceydenre broederen
  openbaer dwalinghe scheen. Desgheliken ende willen wi die
  ghemeen ghewoente onser husen in den accente van gheenre
  suster verwandelt hebben. Ende ist dat in der leerres der
  heiligher kerckenboecken enighe lochenachtighe dinghen of die
  noot sijn verbetert schinen, dat sellen die rectoers besorghen,
  also veel als si moghen, dat si na correcten boecken onser
  husen of men se crighen mach corrigiert worden. Hier eyndet
  dat eerste deel der insettinghe.
   Bier beghinnen die capit,telen vander anderde distinctie.
  Van der onfanghinghe ende cledinghe der novicen i.
  Van insettinghen der novicen ii.
  Yan der pro fessien irr.
  Hoe hem die susteren hebben sellen onder den ghetiden m.T.
  Hoe hem die susteren hebben sellen onder des convents
  misse v.
  ,
  Van die tijt te studeren vi.
  Yan den capittel der sculden VIJ.
  '.
  Van silencium VIIJ.
  Fan den arbeit der handen ix.
  Yan die spreecstede x.
  Boe die sloten ende vensteren ende sciven sellen wesen xi.
  21 vo.
  Fan den inganc in den slote XIJ.
  Fan den dormiter xiti.
  Yan den reventer XIIIJ.
  Fan dat vasten xv.
  ran der collacie e9ade dranc XVI.
  80
  Yan der biecht ende communicieren XVIe.
  Van scheren XVIIJ.
  Yan laten XIX.
  Van die conversinnen xx.
  Hoe si hem hebben sellen in den dienst Goods ende van
  haer ghetiden XXI.
  Van die donat-innen XXIJ.
  '
  Yan lichte scult XXIIJ.
  Van middelbaer scult
  _
  Van swaer scult xxv.
  Van swaerre scult xxvi.
  Yan alre . scaaerste scult xxvii.
  Van verlopen susteren xxvuj.
  Hier beghint die anderde distinctie. Van der ont fanghinghe
  ,
  ende cledinghe der novicen. Dat eerste capittel.
  In the ontfanghen ende te insetten der novicien sien wij dat
  grote behoetheit ende naersticheit te doen is, omdat dicwijl
  die quade, die gheen berispinghe en liden ende mitten goeden
  ghemenghet worden, sware moynisse der gheestelicheit in te
  22. brenghen pleghen ende die goede, als die naedat si ontfanghen
  sijn sonder onderwijs of leringhe ghelaten worden, groten hinder in den voertganc der waerachtigher religien te liden pleghen.
   Het wort strenghelike verboden den rectoeren, priorinnen ende
  conventen der nonnen, dat si voort meer teghens des paues
  verbodt niet meer tot susteren aen en nemen, dan van des
  cloesters goederen moghen sonder ghebrec van goede ghehouden
  worden. Ende ist dat si daerteghen doen, so sel sulke ontfanghinghe niet wesen ende nochtan sellen si swaerlike van
  den vaderen ghecorrigiert worden. Dat ghetal van tsestich nonnen 1) en sel men in een huus niet boven gaen sonder oerlof
  des generaels capittels. Mer die donatinnen, binnen of buten,.
  moghen also veel wesen als den huus noot sijn. Buten dat slot
  moghen si hebben twee of drie priesteren, behalve den rectoer
  ende alsoe veel ghesins als daer noot is. Om alle dieghene die
  daer comen om ontfanghen te worden so willen wij, dat dese
  besceidenheit ende sorchvoudicheit ghehouden worde datter
  I) In 1462 werd bij brief van 3 Mei van het kapittel aan het convent
  toegestaan het getal tot 200 zusters en 10 conventualenuit te breiden.Zie
  mijn Foorm. Amst. Yrouwenkloosters, Bijdr. B. v. H., DeelXXH,biz. 249.
  z_.
   81
  gheen suster aenghenomen worden om grootheit haers gheslachtes, noch om rijckheit, noch om gaven, noch om enich
  ander dinc dat totter hoverdien des werelts of tot ghiericheit
  hoert. Welker gheselscap overmits quetselicheit haerre wanzeden, of overmits moynisse of quellinghe dergheenre, die
  tot haer gheselcap of maescap horen den anderen susteren die
  in der oerden sijn scadelic of verderffelik of scadelic mochte
  22 va. werden. Mer in den susteren die aen te nemen sijn, vermanen
  wij dat men se mercken sel of si goede zeden hebben ende
  sonderlinghe of sy fastmoedichs et (sic) (en) goet haers ommegaens
  sijn ende niet onlijdsam in haerre correctien. Noch geen huus en
  sel hem vermeten enighe nonnen of enighe persoen, die ontfanghen is ter proevinc of ter professien in enighe huse van
  onser oerden of van enighe ander oerden, an te nemen buten
  consent der vaderen van onsen capittel. Noch men sel boven
  drie paer susteren in een huus ter oerden niet ontfanghen, noch
  die moeder mitter dochter dan bi oerlof derselven vaderen,
  als oec die driedeel des convents dat begheren. Ende waert
  dat also dat enighe ontfanghen worden, soe en sel die laetste
  gheen stemme hebben in den capittel, tensi haer ghegheven
  bi den vaderen. Die vreemden die gheen proefelike ghetuuch
  mit hem en brenghen en sellen si niet ontfanghen totten habijt
  eer si een half iaer gheproeft sijn, ten waer dattet den rectoer,
  der priorinnen mitten capittelaren eendrachteliken, of den drien
  delen van hem goetdochte, dat men meer daer mede soude
  haesten. In welke tijt si te proeven sijn of si volstandich sijn
  in hare opset ende die hoverdie der werelt volkomelike versaken ; overmits of verwerpinghe der waerliker clederen; overmits oefeninghen des arbeits ende der oetmoedicheden ; overmits
  bereide ghehoersamheit tot allen harden ende scarpen dinghen;
  overmits stervinghe haers willes ende haers eygenssinnes ; overmits bewarinc des swighens ende des rustes; overmits stadicheit
  23. in heilighe lessen te lesen ende in bede; overmits danckelike
  ontfanghinghe der berispinghe ende der correctien; overmits
  wackerheit in wakinghe ende abstinencien ; overmits bereitheit
  haer sonden te biechten ende te openbaren haer becoringhen
  ende overmits alle andere dierghelike in welken men proeven
  mach of si waerachteliker der werelt ende hem selve sterven,
  ende Gode in voertganc der heiligher religien leven willen.
   Sie en sellen niet aennemen binnen den slote maechden die
  haer twalef iaer noch niet vervult en hebben; noch totten
  
  82
  habijt der religien also langhe ala si haer vijftiende iaer niet
  en ghenaken buten oerlof des capittels. Van den novicia en
  moet men niet eysschen noch cleet, noch anders yet, opdat.
  dieghene die eysschede niet en vallen in die sentencie des
  bannes. Die priorinne sel verliesen haer priorinscap ende die
  procuratrixe haer dienst ist dattet bi haren weten tot werc is
  ghecomen. Als dan den susteren behaghet van enighe an te
  nemen totten habijt, so sel men haer voerlegghen hoe die reghel
  ende die statuten te houden sijn, opdat si weten mach onder
  welke insettinghe ende gheboden si haer bughen sal. Ende ist
  dat si mit gheenre anxt der strengheit van hareni opset ofghekeert en mach worden, so sel men se, alst der priorinnen goetduncket, vermanen van een van de susteren te bidden om
  ontfanghen te worden totten habijt. Ende dan sel si op enen
  ghesetten dach comen in den capittel ende nedervallen voer den
  rectoer ende den convent. Als si dan van den rectoer ghevraecht
  23 vo. worst, wat is dyn begheerte, so sel si also legghende antwoerden:
  Ic begheer die ontfermhticheit Goods ende uwe medesusterscap.
   Dan sel si bi beveel des rectoers staen op haer knyen ende
  men sel haer vraghen voer hem allen of si ut enigher oerden
  is ghegaen, of si vry is, of si enighe man trouwe ghelooft heeft
  of si verbonden is mit enigher gheloften ende of si enighe
  heymelike ziecte onder haer lede heeft, die niet nezelic en is,
  of si van beclachten of sculde voldaen heeft, of si enighe andere
  hinderen heeft om welke het gheen oerbaer en waer dat men
  se aennaem. Ende als si dan elken gheantwoert heeft, so sel die
  rectoer in den eersten haer voerlegghen die strengheit der oerden
  ende wat moynissen ende becoringhen si in der oerden liden
  _
  moet in verbiedinghe haerre eyghen wille ende ghehoersamheit
  te volghen. Hoe strenghelike alle observancie der reghelen van
  denghenen gheeysschet sel worden die se loven, ende hoe
  scarpelike die versummende ende wederspannich sijn, gheoerdeelt
  worden ende die ander dinghen die in den oerden swaerste
  ende scarpste sijn sel hi haer segghen ende vraghen of si tot
  allen desen om haer salicheit bereit is dat si voer hem allen
  haer wille openbaert. Ende ist, dat si dan onvervaert blivende antwoert, dat si overmits betruwen in alleen die goedertierentheit Goods ende den susteren ghebeden dese dinghen
  naedat die godlike goedertierentheit verleent volbrenghen sel,
  dan sel weder segghen die rectoer: Die Heer moet die gheven
  24. alle dese dinghen te volbrenghen, opdat u totten ewigen leven
  
  83
  mogheste comen. Ende dat convent antwoert Amen. Dan sel si
  voer der priorinnen voeten neder knielen ende haer handen te
  samen legghen in den handen der priorinnen. Ende die priorinne
  sel segghen : Van Goods weghen ende onser ontfanghen wi di
  ende gheven onse gheselscap. Dan sel die rectoer voer hem
  allen tughen nemen, dat ghelik als si haer vriheit houden ut
  te gaen, desghelijc mede houdet dat convent haer vriheit ut te
  setten, of, dat God verbieden moet, haer conversaci hem niet en
  behaghede ende dan sel die rectoer haer een dach setten daer
  men se op cleden sel, ende men seit haer, -dat si haer bescacke
  dat Heilighe Sacramente ontfanghen. Hier en binnen sel sy
  haer, naedat si vermach, ontreiden van sculden ende ander
  saken die noot en nut sijn ghedaen.  Van insettinghe der novicen IJ capittel.
  Als die novicia ghecleet is, so sel si haer dinghen geheel
  der priorinnen gheven, ist dat sij se heeft, ende niet si selver
  mer die priorinne of die sij beveelt sel die dinghen bewaren.
  Van welken dinghen wanneer, of wien, of hoe die novicia voer
  1) Werscap = Gastmaal.
  84
  haar profesia ordinieren wil, dat sel si vrilike moghen doen.
  Nochtan hebben wi een loeflike ghewoent, dat si dat vluchts
  als si int cloester coemt overghevet in der priorinnen handen.
   Men sel se bevelen een van de susteren die goet ghetuucht
  heeft, dat si se naersteliken lere hoe si haer hebben sel in nighen,
  in gaen, in staen, ende in al haer ghelaet, hoe dat si sel hebben
  nedergheslaghen ende behoede oghen, stilleken ende niet haestelike spreken, ende in allen zeden een teiken der oetmoedicheit
  tonen. Si sel oec haer leeren lesen ende singhen hogher ende
  25. lagher nadat die tiden eysschen; ende dat si int openbaer doen
  sel, dat sel si voer haer meerstersse eerst int heimelike proeven
  ende wennen. Si sel haer oec leren hoe si totten priorinnen
  ende totten anderen susteren spreken ende reverencie tonen
  sel. Mer sonderlinghe sel si haer dicwijl vermanen dat si hair
  waerlike zeden ende ghewoenten int beter pine te verwandelen
  ende die quade di si ghedaen heeft pine te biechten ende te
  bescreyen, oec die ghebreken ende vleyschelike begheerten, te
  verdrucken haren eighen wille ende goetduncken om dat goet
  der ghehoersamheit te sterven, ende alle oetmoedighe ende verwerpen dinghen ende alle arbeit gaern aen te vaten. Ende aldus
  sel si den ouden mensch uttrecken mit sinen wercken, ende
  voertan die doechden volghende worden een nyewe mensch in
  Christo. Ende opdat si dat te volcomeliker mach vercrighen so
  en sel si, als diegheen die der werelt doot is ende haer selve,
  haer van ghenen dinghen van buten of van saken des huses in
  enigher wijs onderwinden heimelic of openbaer, alleen Gode
  begherend te leven als een besorchde behoedster haerre consciencien. Si sel scuwen lawe ledicheit ende haer pinen te
  veronledighen mit heilige lessen, mit ghebeden, met grondighen
  beweghen des herten, mit heilighe ghedachten ende mit arbeit
  hairre handen na ghemeenre wisen, also alst haer bevolen
  wort. Of te leren die dinghen die tot die ghemene insettinghe
  ende tot waerachtighen religien ende tot gheesteliken voertganc
  25 vo. behoren haer ghemoede toe te gheven ende te wennen bi rade
  ende leere haere meestersse. Ende opdat si haer te bet mach
  raden, so sel si haer meestersse al haer swaricheit ende al haer
  conversaci dicwijl openbaren. Si en sel haer selven niet bieden
  mitten anderen susteren te spreken of van haren wercken te
  onderwinden, mer hem alle eer bewisende en sel nauwe yet voer
  den anderen dorven spreken ende tottien dat men haer vraghet,
  sel si mit scaemte ende ante oetmoedeliken ende mit luttel
  
  85
  woerden leren antwoerden.  Oec en sellen si hem niet te kennen gheven van den staet des
  huys of van die ghebreke der personen of van enighen anderen
  dinghen; die dat dede soude swaerlic ghecorrigiert worden. Die
  priorinne en sel gheen novicie oerlof gheven te spreken mit
  luden van buten, si of een besochte suster en si daer teghenwoerdich, sonderlinghe daer men voer ducht vrese des wedertreckinge ter werelt. Die novicien die sterven voer haer professie,
  gheeft men moghelic dat selve na haerre doot, dat men denghenen doet die gheprofessijt sijn, utghenomen dat men se niet en
  scriven in den kalender sonder merckelike sake. Ende denghenen
  oec die sterven eer si ghecleet worden gheeft men dat selver,
  mer den souter en leest men niet van dat verbant
  Van der professien. Capittel IIJ.
  Als die tijt aenstaet dat die novicia gheconsecreert sel worden,
  1) Verbant = verbintenis. In het middeleeuwsch HS. van het klooster
  te Bethlehem staat "scholde"; in het latijnsche HS. uit Albergen psalterium ex debito non legitur".
   86
  ist dat si ontfanclic scijnt ende in ontfermherticheit te bidden
  stadich is, so sel men se alst den rectoer ende der priorinnen
  goetduncket in den capittel laten roepen. In welke capittel als si
  26 vo. nederlegghende oetmoedelic ontfermherticheit begheert, so gheeft
  men haer haren vryen wille wech te gaen of si wil, ende al haer
  dinghen hoe ende wye si wil te deylen. Ende ist dat si volherdet cloppende, so gheeft men haer consent als si begheert
  ende men sel haar segghen dat si haer bereit totten Heilighen
  Sacrament ende haer profesi mit haer selfs hant scrive. Mer
  ist dat si niet scriven en can so sel si enen anderen bidden
  diese haer scrive, nochtan sel si mit haer selfs hant daer een
  teyken des cruses onderscriven. Ende in der missen naedat Offertorium sel si voer den grade des altaers nederlegghen ende
  daer sellen die clederen haerre professien, die men benedien
  sel, bi haer legghen. Alle andere dinghen die men doen sel,
  sijn ghescreven int manuael. Die forme der professien is dese:
  Ic suster N love voer God ende allen Heilighen in teghenwoerdichit des prioers ende onses rectoers stantachicheit in desen
  cloester; ewighe reynicheit des lichaems ; derven eyghens goets
  ende ghehoersamheit onser priorinnen ende haer rechte naecomelinghen na sinte Augustijns reghel ende ghemeen insettinghe
  ons generaels capittels.
   Dieghene die professi ghedaen hebben sellen in den convent
  die stede houden, die een yghelic dien dach dat si ghewijt
  sijn ghegheven heeft, ten waer dat den oversten prioer om saken
  wille van enighen anders goetdochte of ten waer dat die rectoer ende die priorinne enighe om saken wille een wyl tijts
  lagher setteden. Nochtan en sel ghene professide susteren stemme
  27. in den capittel hebben tensi dat si haer vijf ende twintichste
  iaer naket noch si en sel niet eer in den choer ebdomedaria
  wesen, ten waer dat men om ghebrec der personen den rectoer
  ende der priorinnen anders goetdochte.
  Hoe hem die susteren hebben sellen onder die ghetiden.
  Dat IIIJ capittel.
  Alle die nonnen sellen te samen onder die ghetiden ende des
  convents misse wesen, utghenomen die om siecte of crancheit
  daer niet en wesen en moghen. Mer dieghene die gheset sijn
  tot enighe wercken of diensten, die en sellen niet uten choer
  bliven sonder oerlof, utghenomen die procuratrix. Ende ist dat
  si overmits sake of node gheen oerlof en moghen bidden, dat selve
  sellen si in den cappittel te kennen gheven ende venia bidden.
  _
  
  87
  Als men dat teyken doet ter kerc te gaen so sellen die susteren, waer dat si sijn, alle dinghen laten ende te choer haesten.
  Ende van die tijt dat men enighe ghetide van den daghen beghinnet, thent dattet al ut is, dat men doen sal en sel niement
  uten choer gaen, si en heeft eerst oerlof ghenomen ende als si
  dat ghedaen heeft daer si om ut ghinc sel si weder comen.
   Onder Te Deum, Benedictus, Magnificat ende Nunc dimittis
  ende in der misse onder die collecten, epistel ende Angeli,
  Prefaci, Sanctus, ende Agnus Dei, ten waer dat nootsake
  dwonghe, sellen si sonderlinc scuven uten choer te gaen. Des mnrgens dan, als men dat teyken doet, sellen si wackerlic opstaen
  ende hem cleden ende bi haren bedden rustelic bliven, ten waer
  27 vo. dat hem die noot dwonghe ut te gaen, ende haer herten bereiden
  mit goede ghedachten of ghebeden totter heiligher wakinghen,
  tot dat men dat leste teiken doet ende dan sellen si devoteliken
  toe ten bedehuus gaen. Als si in der kercken comen, so sellen
  si totten altaer laghe nighen ende voertgaen tot haren stoelen
  ende staen mitten aensichte ten altaer ghekeert, thent men dat
  luden aflaet ende dan nighen si totten knyen toe of knyelen
  voer die form 1) nadat die tijt eysschet ende lesen Pr. Nr. Also
  langhe als si singhen of knyelen so sellen si hem hoeden
  van allen gheruchten ende in die kerc te comen of doer dat
  choer te gaen sellen si scuwen. Ende oft gheviel als si in die
  kerc comen of utgaen dat men seide Gl(ori)a P(at)ri of
  van den (h)ymmen of collect, so sellen si vluchts nighen. Dieghene die laet comet ter metten nadattet Invitatorium beghonnen is of totten cleynen ghetiden onder die (h)ymmen, die sel
  tot sijn stoel gaen ende sijn knyen een luttel bughen ende opter
  formen mit een cussen venia nemen. Ende ist dat yement coemt
  als die (h)ymmen totter metten begonnen is of oec tot allen
  ghetiden als die eerste psalm begonnen is die en sel sonder oerlof
  niet ingaen ende sel oec opter formen mit een kussen venia
  nemen. Ende al ist dat na der reghel die susteren al sulke
  zeden overal houden sellen dat niet geschien en sel in allen
  haren ghelate daer hem yemant anstoten mach, nochtan sel
  men dat naersteliker honden in den tempel Goods daer men
  28. die godlike diensten doet. Daerom sellen si haer oghen alsoe
  houden ende bewaren sonderlinghe in der kercken ende in den
  1) In het latijnsclie HS. uit Albergen staat: Quamdiu ad genua vel
  supra formas inclinatur. Zie Arch. voor Nederl. Kerkgesch. Dl. V,
  blz. 288, 14e regel.
   88
  reventer, dat si hem selven gheen reescap der verstroynghe of
  der murmuracien en maken. Si sellen oec wennen haer handen
  tsamen te houden, ten waer of si wat houden souden of wat doen,
  ende alle haer andere leden betaemt hem van alle onsedicheit ende
  overvloedighe becommeringhen te bedwinghen, opdat si hem
  selven ende ander susteren van aendacht der psalmen ende
  ander dinghen die men in den dienst Goods oefent niet en verstroyen ende verletten. Die bladen oec omme te legghen of
  ander dinghen sonder noot over te sien, sel men scuwen, allermeest als men Pr. Nr. stilleken leset of als men enich lesse
  of collecte seit of yet anders. Daerom sellen si die cantrices
  ende ebdomedarien voer den godliken dienst voersien wesen,
  dat si dan gheen noot en hebben mit sulken dinghen hem te
  becommeren wanneer si hem selven ende ander susteren, overmits onrusticheit ende confuse, van inwendighe aendachte oftrecken moghen. Men sel oec daer toe een stede sacken (sic)
  (zoeken) in welke die susteren te samen comen sellen op een
  seker ure den dienst Goods over te sien, sonderlinghe teghen
  hoochtiden of als buten der ghewoenten enighe dinghe te doen
  of te singhen sijn, daer die priorinne, of die cantrix of een ander,
  die dat die priorinne beveelt, bij sel wesen. Als si een boec of
  ,
  een stoel of anders wat mit merckelic gheluut laten vallen sellen
  si opter formen mit een kussen venia nemen. Als si niet en
  28 via. nighen, als men nighen soude, dan bi vermaninghe van enen
  ander of anders dat si doen souden niet en deden, die sellen
  mitter hant op dat paviment venia nemen. Als si alleen dwalen
  in den convent, sellen si mitter hant op dat paviment venia
  nemen, mer als si ander mede doen dwalen so sellen si oec
  mede haer scout daerof in den capittel bekennen. Die wat
  alleen singhen of lesen ende dan dwalen, die en sellen niet
  vluchts, mer als sijt al ut hebben mitter hant op dat paviment
  venia nemen. Als dan in der metten dat Pr. Nr. ut is, ende
  die priorinne een teyken doet, so sellen si hem oprechten ende
  keren hem totten altaer. Ende als Domine labia gheseit is ende
  men beghinnet Deus in adiutorium so teikenen si hem mitten
  teiken des cruses, daerna keren si hem te choer ende nighen
  tot Gloria Patri ende desghelijc totten anderen ghetiden.  89
  die versikelen, die responsen totten ghetiden ende dat vaers
  totter vesperen. Mer in dubbelden feesten singhen twee susteren
  dat vaers totter vesperen in dat choer daer die ebdomedaria
  is ende in meerre dubbelde feesten ende daerboven int middel
  van den choer. Mer ist dat men lesen sel, so sellen al dese
  29. dinghen in dat choer, daer die ebdomedaria is, van die versicularia ghelesen worden ende die lessen van dieghene die lesen
  van elken drie ghelesen worden. Totter psalmen der ghetiden
  setten si, mer tot leste Gloria Patri sellen si op staen. Onder.
   Ecce nunc benedicite staen si alle als men singhet,. Die psalmen
  sel men besceidelic ende volcomelic singhen ende in dat middel
  des vaers een volcomen pause maken ende die laeste sillaba
  niet utrecken mer cortelic ofbiten, oec mede int leste des
  vaers. In den psalmen die men sonder sanc segghet, sel men
  int middel des vaers een corte pause maken. In der metten die
  susteren, die een lessen lesen sel of wat singhen sel int middel
  des choers, ist dat si van den nedersten is so sel si voer ende
  nae nighen an den grade des choers, is si van den bovensten
  so sel si int middel des choers nighen. Die wat te samen sellen
  singhen, die sellen te samen nighen an den grade. Die versicularia ontsteket dat licht totten lessen voer dat Pr. Nr. Die
  ionghen sellen die lessen lesen van die laetsten 'opclimmende
  ende elcs singhet dat vaers van sijn lesse. Die ebdomedaria is
  en leset gheen lessen ten waer dat luttelheit der susteren dat
  eysschede. In dubbelden feesten singhet dat vaers mitter suster,
  die dat lesse ghelesen heeft, die bi haer boven staet in die
  meeste dubbelde feesten, ende daer boven singhen de outste
  die lessen ende die haer beneden naeste staet singhet mit haer
  dat vaers. Die susteren die dat eerste, dat vier ie ende dat
  29,vo. sevende lesse lesen gaen voer dat lectrijn eer men dat Pr. Nr.
  