text: Recensies
  
  447
  
  H. Lademacher, S. Groenveld, ed., Krieg und Kultur. Die Rezeption von Krieg und Frieden in
  der Niederländischen Republik und im Deutschen Reich 1568-1648 (Münster, New York,
  München, Berlijn: Waxmann, 1998, 582 blz., DM68,-, ISBN 3 89325 575 3).
  De vrede van Munster vormde zowel voor de Republiek als voor het Duitse Rijk een waterscheiding. De Republiek stond op het toppunt van haar macht en welvaart; zij had het Spaanse Rijk
  aan haar zegekar gebonden en had zich tot centrum van de wereldhandel ontwikkeld. Het
  Duitse Rijk bood een troosteloze aanblik; het land was een rokende ruïne en alle gezag rustte
  bij de afzonderlijke rijksdelen. De oorlogsmoeheid in de Republiek mag echter niet worden
  onderschat; het contrast met het Duitse Rijk was minder scherp dan de inleiding suggereert.
  Het onderwerp van het boek is goed gekozen; de effecten van de Tachtigjarige Oorlog en de
  Dertigjarige Oorlog zijn nooit systematisch op vergelijkende wijze in kaart gebracht. Helaas
  praten vrijwel alle auteurs, zoals gebruikelijk, langs elkaar heen; er is nauwelijks sprake van
  een comparatieve aanpak. Ik zal daarom, mede gelet op de aard van dit tijdschrift, hoofdzakelijk
  ingaan op de Nederlandse kant van het verhaal.
   De invloed van de eindeloze oorlogvoering op het dagelijks leven was aanzienlijk. De bevolking
  van het Duitse Rijk had, zoals bekend, verschrikkelijk te lijden van het oorlogsgeweld; de
  bevolking van de Republiek had er over het algemeen minder langdurig en rechtstreeks mee te
  maken. S. Groenveld geeft een impressie van de oorlogsellende in het zuiden en oosten van de
  Republiek, waarbij hij veelvuldig gebruik maakt van een eerder verschenen studie over
  Geertruidenberg rond 1590; de fiscale, economische en maritieme effecten van de oorlogvoering
  komen slechts zijdelings ter sprake. De eindeloze oorlogvoering vormde tegelijk een stimulans
  voor de vaderlandsliefde. Volgens G. Schmidt was er in het Duitse Rijk zelfs sprake van
  'Nationsbildung' en 'föderativer Nationalismus'; men neemt met bevreemding kennis van dergelijke uitspraken. S. Groenveld waagt zich voor de Republiek niet op zulk glas ijs; de zorgvuldige
  analyse van begrippen als 'natie' en 'patria' sluit aan bij de beschouwingen in het Nederlands
  archievenblad (1980) en de bundel Vaderland (Amsterdam, 1999).
  Het geestelijk klimaat komt er in de volgende vier bijdragen wat bekaaid af. De veranderende kijk op het fenomeen oorlog in de zeventiende eeuw wordt door J. Engelbrecht breed
  uitgemeten; de raison d'état maakte zich, zoals bekend, na 1648 los van religieuze en ethische
  overwegingen. Hugo de Groot ging nog niet zo ver, hoewel hij het volkenrecht op het natuurrecht
  baseerde en gebruik maakte van de deductieve methode; hij bleef, zoals D. Janssen benadrukt,
  een aanhanger van het idee van een rechtvaardige oorlog. Natuurlijk is de mate van religieuze
  verdraagzaamheid in de Republiek onvergelijkbaar met die in het Duitse Rijk. H. Lademacher
  beperkt zich bij het verkennen van de grenzen in de Republiek echter tot een wandeling door
  de overbekende portrettengalerij met Erasmus, Castellio, Oranje, Coornhert en hun geestverwanten.
   De oorlog vond in de Republiek op veel ruimer schaal verbeelding in de kunst dan in het
  Duitse Rijk; de kunstmarkt was in de Republiek natuurlijk van een andere orde. Volgens A.
  Lorenz werd de Dertigjarige Oorlog bovendien niet op een realistische wijze in de Duitse
  kunst weergegeven; deze was eerst programmatisch van karakter en werd daarna uitdrukking
  van een barok levensgevoel. De kwaliteit van de Duitse kunst hield blijkens de reproducties
  niet over; elke vergelijking met de Gouden Eeuw in de Republiek gaat mank. M. Bielmann
  komt voor de Republiek niet verder dan een korte beschrijving van schilderijen, gravures en
  tekeningen die met de oorlogvoering te land en ter zee verband hielden; het komt mij voor dat
  de inventarisatie allesbehalve uitputtend is.
  De literaire verbeelding van de oorlog (of eerder: de vrede) is niet minder dan vijf bijdragen
  toebedeeld. Deze houden zich met minuscule thema's bezig. M. B. Smits-Veldt behandelt
  
  448
  
  Recensies
  
  enige tableaux met verzen die Gerard Brandt en Jan Vos ter viering van de vrede in 1648 in
  opdracht van het Amsterdamse stadsbestuur ontwierpen, waarbij de een zich op het Bataafse
  verleden en de ander zich op de Europese context concentreerde; de studie is reeds verschenen
  in De zeventiende eeuw (1997). H. Duits beschouwt enige toneelspelen en gedichten van Vondel
  uit 1647/8 in het licht van zijn ambivalentie over de vrede: zijn teleurstelling over de
  achterstelling van de katholieken vergalde de meeste vreugde. De andere essays hebben nog
  minder om het lijf. Vol verwachting begint men aan de studie van K. Haberkamm over J. J. Ch.
   von Grimmeishausen; deze bestaat echter uit een aantal 'Gedanken-Splitter' over Der abentheurliche Simplicissimus die hoogstens interessant zijn voor iemand die het werk van binnen en
  van buiten kent. Een vreemde eend in de bijt vormt het opstel van J. Arndt over de legale en
  illegale boekdrukkers te Keulen, Wesel en Emden die voor de Nederlandse markt produceerden;
  de beschouwing smaakt naar meer.
  Het muziekleven in het Duitse Rijk is, evenals de schilderkunst, door het verschil in politieke
  en sociale constellatie moeilijk met dat in de Republiek te vergelijken. Elke poging blijft dan
  ook achterwege. L. Hortschansky verschaft voor het Duitse Rijk een systematisch overzicht
  dat voor de Republiek ontbreekt. L. P. Grijp concentreert zich op de hem vertrouwde geuzenliederen, die in de zeventiende eeuw zeer populair waren en in de negentiende eeuw, met de
  verbreiding van het nationalisme, weer in de belangstelling kwamen.
  Het politiek bedrijf komt er in het boek zeer bekaaid af. H. Gabel vraagt zich af hoe de vrede
  in het Duitse Rijk van 1648 tot 1672 werd gehandhaafd. Het garantiesysteem moest geleidelijk
  wijken voor een evenwichtspolitiek. Het is frappant hoezeer deze evolutie correspondeert met
  de ontwikkeling in de Republiek; deze parallel had beslist uitgewerkt moeten worden. De
  bijdrage van H. Th. Graf over de buitenlandse politiek van de Republiek na 1648, die al in
  1996 is verschenen, getuigt van weinig inzicht in de Nederlandse verhoudingen. J. Aalbers
  tenslotte beschouwt op gedegen wijze de verhoudingen in het gewest Utrecht tegen de
  achtergrond van de ontwikkeling van de Republiek in de jaren 1648-1713; de studie ligt in het
  verlengde van zijn bijdrage aan de Geschiedenis van de provincie Utrecht, II (Utrecht, 1997).
   Dit boek had het karakter van een gelegenheidswerk verre te buiten kunnen gaan. Een systematische vergelijking tussen het Duitse Rijk en de Republiek had allerlei interessante overeenkomsten en verschillen aan het licht kunnen brengen. Helaas is daarvan geen sprake. Elke auteur
  volgt eigen gedachtenspinsels en belangstellingssferen langs gebaande paden. Het boek heeft
  de Nederlandse lezer dan ook weinig nieuws te bieden.
  G. de Bruin
  
  J. Koppenol, Leids heelal. Het loterijspel (1596) van Jan van Hout (Dissertatie Leiden 1998;
  Hilversum: Verloren, 1998,510 blz., ƒ79,-, ISBN 90 6550 032 4).
  Hoewel de literatuurgeschiedenis evengoed tot de geschiedenis behoort als de politieke, de
  sociaal-economische of de cultuurgeschiedenis, hebben haar vakontwikkeling als tekstwetenschap en de esthetiserende canonvorming ertoe geleid dat ze sedert haar ontstaan stukje
  bij beetje van de historische hoofdstroom is vervreemd. Lange tijd is ze door de historici maar
  mondjesmaat als een volwaardige zuster erkend. Overigens heeft ze hen beslist met gelijke
  munt betaald. Zonder de regels van de tekstwetenschap te verwaarlozen, is de laatste generatie
  historici van de Nederlandse letterkunde echter weer een stuk in de richting van een belangengemeenschap met de globale geschiedschrijving opgeschoven, door hercontextualisering van
  het literair materiaal, door verbreding van de belangstelling tot teksten uit de populaire en de.
  