text: NIEUWE UITGAVEN.
  CHARLOTTE A. VA~r MANEN, Armenpflege in
  Amsterdam, in ihrer historischen Entwicklung, Leiden,
  A. W. Sijthoff, 1913.
  Dit boek wacht reeds geruimen tijd op aankondiging in
  dit tijdschrift. De daarin behandelde stof ligt niet alleen op
  het terrein der armenverzorging, doch evengoed op dat
  der economie. De schrijfster heeft immers getracht den
  economischen ondergrond duidelijk te maken van de maatschappij, wier geestelijke en godsdienstige stroomingen aan
  de armenzorg den vorm gaven. Het werk van Mej. van
  Manen is een proefschrift, samengesteld ter verkrijging van
  den graad van doctor ,,oeconomiae publicae" aan de universiteit van Zfirich en door de Faculteit der Staatswetenschappen aan die Universiteit goedgekeurd den 13 en Juli
  1912. Reeds aanstonds zij gezegd, dat wij de verschijning
  van dit zeer verdienstelijke boek met ingenomenheid begroeten.
  In de laatste jaren toch heeft onze armenzorg-literatuur
  zich bij voorkeur niet op het historisch-economische terrein
  bewogen. Allerhand vragen van wetgeving en praktijk, de
  afbakingen van de grenzen van Kerk en Staat, de rechtsgrond der overheidszorg, de huidige toestand in woord en
  cijfer, dat alles werd uitvoerig beschreven en besproken;
  doch aan de aandachtige beschouwing van het werk der
  eeuwen, zonder welke een rechtvaardige beoordeeling van
  het heden evenmin als een juiste blik in de toekomst
  mogelijk zijn, werd niet de aandacht geschonken, welke
  bet verdient.
   De schrijfster heeft zich beperkt tot de historie van de
  armenzorg te Amsterdam, geeft dus geen geschiedenis van
  de geheele Nederlandsche armenzorg. Een ieder, die weet
  hoe verschillend zich de economische en staatsrechtelijke
  omstandigheden in de Nederlandsche steden gedurende de
  
  113
  14e tot de 18e eeuw hebben ontwikkeld, moet deze beperking
  goedkeuren, lk wijs vooreerst op de zeer verschillende
  plaats, die de gereformeerde arrnenzorg in haar verband
  tot de overheid in de grootere steden van ons land innam,
  voorts op het ontstaan van de armenzorg van de ntet
  erkende gezindten, dat in de eene stad veel later plaats
  vond dan in de andere, ten slotte op den zeer verschillenden
  ornvang van de burgerlijke armenzorg in de onderscheidene
  steden gedurende de 17e en |8 e eeuw, welke zijn gevolgen
  thans hog afspiegelt in bet groote verschil in belangrijkheid
  en positie van onze hedendaagsche burgerlijke armbesturen.
  AI deze ornstandigheden motiveeren eerie beperking van bet
  terrein van onderzoek, evenzeer als lhans nog het gebrek
  aan uniformiteit in den opzet en de methode van armverzorging aan de rnonographistische behandeling van de stof
  de voorkeur doet geven boven eene algemeene beschrijving,
  die b.v. in Engeland en Duitschland zeer goed rnogelijk is.
  Zooals reeds boven met een enkel woord werd gezegd,
  heeft de schri~ster getracht naast de beschrijving van de
  armenzorg in elke periode ook te geven eene uiteenzetting
  van de economische en politieke omstandigheden, waaronder die armenzorg tot stand of tot ontwikkeling kwarn.
  Tegen ~eze methode is niets in te brengen, hoewel van te
  voren vaststaat, dat het verband tusschen beide dikwijls
  moeilijk te leggen is en inderdaad van den auteur eene
  kennis van de maatschappelijke geschiedenis vordert, welke
  slechts aan weinigen gegeven is. Dit is dan ook bij Mej.
   van Manen bet zwakke punt gebleven. Niet zelden blijven
  de beide geschiedkundige beschrijvingen naast elkaar staan,
  zonder dat het innige verband, dat gezocht werd, duidelijk
  kon worden gemaakt, lk vermoed, dat als de schrijfster
  haar eigen boek thans, na anderhaif jaar, eens aandachtig
  overleest, zij niet alleen dit gebrek zal inzien, maar ook
  zal weten hoe dit te verbeteren. De historische tijdperken,
  die de schrijfster als een zelfstandig geheel beschouwt, zijn
  de tijd v56r de Hervorming, de Hervorming, het tijdperk
  der Republiek (1578--1795), waarin het ontstaan ligt van
  de armenzorg der onderscheiden gezindten, dat van de
  pogingen tot centralisatie en uniformiteit in de jaren 1795-1813, van her Koninkrijk tot 1848, van het ontstaan der
  
  114
  Armenwet van 1854 tot hare groote wijziging in 1870, ten
  slotte her tijdperk tot de nieuwe Armenwet van 1912. In
  den omvang der hoofdstukken en de uitvoerigheid, waarmede de stof wordt behandeld, is niet altijd dat evenwicht,
  dat men gaarne aanwezig zou zien in een geschrift, dat
  overigens blijk geeft van groote rijpheid.
  Gebreken heeft Mej. van Manen's eersteling zeker; maar
  deze nemen niet weg, dat de indruk, dien de lezing achterlaat, zeer gunstig is. Daarenboven mag bij de beoordeeling
  van de door ons gevoelde gebreken niet vergeten worden,
  dat de auteur schreef voor eerie Faculteit, wier bekendheid
  met de historie van Nederland en zijne politieke en maatschappelijke instellingen, wel niet zoo heel diep zal gaan.
  Er waren dus hier en daar uitwijdingen noodig, die wellicht
  in een Nederlandsch boek achterwege hadden kunnen
  blijven, leder, die in de wetenschap der armverzorging
  belangstelt, zij aanbevolen het boek ter hand te nemen.
  Hij zal er veel wetenswaardigs in vinden, wellicht de oude
  zaken in een nieuw licht.
  December 1913.
  FALKENBU~G.
  