text: 216
  
  Recensies
  
  voor het predikambt, en dus met een verminderde religieuze belangstelling, maar met een
  combinatie van de normale 'varkensfokkercyclus' en een nieuwe opvatting van het predikantschap die samenhing met het bredere proces van nationale eenwording. Binnen één generatie
  voltrok zich toen volgens de auteur een revolutionaire verinnerlijking en moralisering van het
  geloof. In de nieuwe morele natie fungeerden nadien de predikanten als een nationale stand
  van volksopvoeders voor wie vroomheid gelijk stond aan burgerzin.
  Misschien komt het door mijn eigen preoccupatie op dit terrein, maar naarmate het verhaal
  opschuift naar de moderne tijd overtuigt het minder. Ondanks Van Roodens aanstekelijke afrekening met de historiografische constructies van de nationaal-verzuilde geschiedschrijving,
  klinkt achter de deugdzame lierzang der verlichte natievorming en de verzuilde strijdmarsen
  van het religieus nationalisme ongemerkt toch weer de grondtoon van de moderniseringsthese.
  Het schema staat hem hier in de weg, en de stellige uitspraken over aard en periodisering van
  het verzuilingsproces contrasteren te zeer met het beperkte eigen onderzoek naar de religieuze
  'ligging' der hervormde predikantenstand. Gezien Van Roodens schatplichtigheid aan het lokale verzuilingsonderzoek verbaast ook de geringe aandacht voor de negentiende-eeuwse religieuze sociabiliteit en de godsdienstige beleving onder het gewone kerkvolk. Conform het
  traditionele beeld wordt echter weer veel gewicht toegekend aan nationale initiatieven, in het
  bijzonder aän Kuypers fameuze kerkelijk-politieke dubbelrol als initiator van de verzuiling en
  de zuilengedachte (de idee der volksdelen), die hem zelfs de term 'etnisering' in de mond legt.
   Ofschoon tal van heikele problemen uit de recente literatuur de revue passeren, zoals de samenhang van geografische, godsdienstige en politieke verschillen en het onderscheid tussen
  elite- en volkscultuur, wordt niet duidelijk hoe religie in Nederland ook buiten de herenwereld
  van predikanten en genootschappen om, onder gewone mensen, als regime functioneerde. De
  titel zet de lezer wat dit betreft op het verkeerde been, of het moet zijn dat de auteur hiermee
  wil zeggen dat godsdienst in weerwil van wat moderne gelovigen (en cultureel antropologen)
  denken, draait om macht in plaats van overtuiging. Hoe het ook zij, zonder inzicht in de grillige praktijk achter de voorgeschreven orde lijkt me dat het pad der religiegeschiedenis nog
  maar halfis afgelegd. Wat blijft staan is mijn waardering voor deze moedige poging om godsdienst te lokaliseren binnen het kerndomein der vaderlandse geschiedenis.
  Rob van der Laarse
  
  A Verhulst, ed., Anfänge des Städtewesens an Schelde, Maas und Rhein bis zum Jahre 1000
  (Städteforschung. Veröffentlichungen des Instituts für vergleichende Städtegeschichte in
  Münster, A, XL; Keulen/Weimar/Wenen: Böhlau, 1996, xli + 393 blz., DM 98,-, ISBN 3 412
  11695 5).
  Bovengenoemde bundel is in de mooie reeks van het Münsterse instituut voor stedengeschiedenis
  van een wat uitzonderlijk karakter. Doorgaans immers vinden we in de Reihe A. Darstellungen
  oorspronkelijke bijdragen, gerangschikt rondom een bepaald thema. In dit geval is het thema
  weliswaar duidelijk, maar gaat het in de collectie om de Wege der Forschung, bewandeld sinds
  Pirenne zijn invloedrijke theorie over het ontstaan van de middeleeuwse stad had uiteengezet.
   De uitgever, Verhulst, op wiens initiatief de bundel tot stand kwam, verzamelde achttien relevante artikelen die de gang illustreren. Hij zelf is in de bundel met niet minder dan acht artikelen vertegenwoordigd; verder vindt men er twee bijdragen van Petri (de oudste uit 1958), twee
  van Dhondt (1957, 1962) en Despy (1968, 1975), en artikelen van Jankuhn (1958), Van Es
  (1975), Koch (1970), Vercauteren (1950) en mevrouw Van Winter (1972), in eerste instantie
  gedrukt (soms inmiddels ook al eens herdrukt) deels in algemeen toegankelijke tijdschriften
  
  Recensies
  
  217
  
  en bundels, sommige in aanzienlijk minder courante publicaties. Ze zijn gesteld in het Duits,
  Frans en Engels. Voorzien van de oorspronkelijke paginering (ook waar het de bijgevoegde
  kaartjes betreft) kunnen zij door gebruikers van de collectie worden geciteerd alsof dezen de
  eerste druk ervan onder ogen hebben gehad — ook dat doet aan de sinds vele decennia bestaande reeks Wege der Forschung (Darmstadt 1956 en volgende) denken. Het is een handzaam geheel, waarvan de waarde wordt vergroot door het bruikbare overzicht van sedert 1935
  (Pirenne's sterfjaar) verschenen studies op het bestreken terrein dat Verhulst met een kort commentaar in het Duits en het Frans ter inleiding heeft samengesteld.
   De volgorde van de stukken is niet chronologisch; om de ontwikkeling der gedachten over
  het onderwerp te volgen moet de niet reeds enigszins met het onderwerp vertrouwde lezer zich
  dan ook terdege rekenschap geven van het jaar waarin een bijdrage thuis hoort. De ordening is
  uiteraard niet willekeurig: vrij algemene studies aan het begin en in het laatste deel, met daartussen detailstudies over Domburg en Dorestad, Quentowic, Utrecht, Brugge, Gent en Antwerpen. Centraal staat het vraagstuk van de door Pirenne ontkende continuïteit van handelsnederzettingen van voor de Noormannentijd en 'de middeleeuwse stad', en de betekenis van
  de handel over verre afstand voor de stedelijke ontwikkeling. Enige overlapping van de uiteenzettingen is in een verzameling als deze natuurlijk niet te vermijden, al lijkt een enkele keer
  een door een schrijver gegeven aperçu van een grote en belangrijke studie van zijn hand (zoals
  Despy 353-360 na idem, 299-322) nogal overbodig.
   Het is aardig in deze bundel de grote verschuivingen in de houding der onderzoekers ten
  opzichte van Pirenne te volgen: van een voorzichtige, zij het duidelijke distantiëring — zoals
  in Petri's 'Anfänge des mittelalterlichen Städtewesens in den Niederlanden und dem
  angrenzenden Frankreich' uit 1958 — tot de radicale verwerping waar Despy en Verhulst toe
  geraken. En het is boeiend te zien hoe groot de betekenis van de numismatiek en in toenemende mate van de archeologie voor deze verandering van optiek is geweest, hoe belangrijk
  de interpretatie van geschreven bronnen ook blijft. Verhulst roemt in zijn inleiding de voortgang op het terrein van de stadsarcheologie die onvermoede verbindingen ontdekte, maar legt
  in zijn hier als laatste afgedrukte studie (een synthese uit 1986) nadruk op de voorzichtigheid
  waarmee men hieruit conclusies omtrent een continuïteit van bewoning van de Romeinse tijd
  tot diep in de Middeleeuwen moet trekken; de kern van een Romeinse nederzetting blijkt
  immers nogal eens net niet gelegen op de plaats van een latere middeleeuwse stad. Van belang
  vindt hij daarom de 'geografische' continuïteit binnen een enigszins uitgestrekt terrein waar op
  verschillende ogenblikken topografisch verschillende kernen van bewoning en economische
  activiteit zijn ontstaan. In hetzelfde artikel komt de — hetzij primaire hetzij secundaire —
  betekenis van de burcht voor de stadsontwikkeling in de tiende en elfde eeuw aan de orde in
  meer algemene termen dan overigens in de bundel het geval is. Verhulst hield er zich in 1960
  mee bezig in een studie over Brugge (hier bladzijden 225-240). Pirenne's stelling dat burchtbouw een reactie op de invallen der Noormannen was en van louter defensieve betekenis, trok
  hij toen blijkbaar nog niet in twijfel. Dat deed hij een kwart eeuw later wel. Hoe groot ook het
  respect is waarmee Pirenne in deze bundel wordt behandeld, het is duidelijk dat in de loop der
  jaren van diens ideeën omtrent het ontstaan van de middeleeuwse stad praktisch niets is overgebleven.
   J. A. Kossmann-Putto
  J. B. Oosterman, De gratie van het gebed. Middelnederlandse berijmde gebeden: overlevering
  enfunktie, met bijzondere aandacht voor produktie en receptie in Brugge (1380-1450) (Amsterdam: Prometheus, 1995,460 blz., ƒ70,-, ISBN 90 5333 379 7).
  Deze studie bestaat uit twee gedeelten: in het eerste deel vinden we allereerst begripsbepaling,.
  