text: 272
  
  SURFEN EN TWITTER
  
  Michel Serres, De wereld onder de duim. Lofzang op de internetgeneratie,
  Meppel, Boom, 2014, 96 blz.€ 12,50
  Michel Se1Tes (geb. 1930), bij ons minder bekend, is in Frankrijk een grote naam.
  Hij doceerde geschiedenis van de wetenschappen aan de Universiteit Paris I. Die
  historische interesse is typisch voor de Franse épistémologie. Michel Foucault
  vroeg hem bij de redactie van Critique. Voor dit tijdschrift, dat de amour de la
  dissidence koestert, schreef hij verscheidene artikels waarin hij met een opvallend
  genoegen de thermodynamische modellen ontdekt in heel uiteenlopende teksten,
  bijvoorbeeld in de filosofie van Bergson, wat voor de hand ligt, maar ook bij Jules
  Verne en de Kuifjes van Hergé. Hij bundelde die teksten in vijf volumes met de
  titel Hermès (1968-1980). Hij was gastprofessor aan Stanford University. In 1991
  werd hij verkozen tot lid van de gerenommeerde Académie Française.
  Soms wordt het onderscheid gemaakt tussen Serres' academische boeken,
  bijvoorbeeld de genoemde Hermès-reeks of zijn gewaardeerde studie over Leibniz
  uit 1968, versus zijn populaire geschriften zoals Petite Poucette, vertaald als De
  wereld onder de duim. De centrale ideeën zijn echter gelijklopend in beide: kritiek
  op de wereldvreemdheid van het wetenschappelijk bedrijf, pleidooi voor
  maatschappelijke betrokkenheid, dialoog tussen natuur- en menswetenschappen,
  multidisciplinariteit, orde vanuit en niet tegen de chaos, aandacht voor nieuwheid
  en verandering maar ook respect voor tradities, denken in termen van netwerk (wat
  Leibniz ensembles noemt) liever dan lineaire deductie (Descartes). In de bundel
  De nieuwe Franse filosofie (Amsterdam, Boom, 2011) krijgt Serres een plaats
  naast zijn geestgenoten Gilbert Simondon, Bruno Latour en Isabelle Stengers.
   Eén ding staat vast. Serres wil niet vallen in de rol van de geleerde, de
  bejaarde die met onbegrip en misprijzen neerkijkt op het surfende en twitterende
  volkje, met hun GSM, IPad, GPS, et cetera. 'De filosofie is haar tijd in gedachten
  gevat', zegde Regel. 'Wie gaat lesgeven, in wat dan ook en aan wie dan ook, moet
  minstens weten om wat voor leerlingen het gaat', schrijft Serres (p. 8). Hij houdt
  van Petite Poucette, 'codenaam voor de studente, de patiënte, de arbeidster, de
  kiezeres, de senior of de tiener en zelfs voor het kind en de consumente, kortom
  voor de naamloze burgeres uit het volk.' (p. 87). Hij schrijft een lofzang op deze
  internetgeneratie.
  Serres merkt in het huidige informaticatijdperk een derde pedagogische
  revolutie. Toen het schrift ontstond, vonden de Grieken de paideia uit om te leren
  schrijven en argumenteren. We vinden de sporen van die discussie in Plato's
  kritiek op het geschreven woord. De Renaissance introduceerde de boekdrukkunst,
  wat een hele pedagogische en culturele revolutie betekende. Je hoefde Thucydides
  
  273
  en Aristoteles niet meer uit het hoofd te leren, als je maar hun werken in de
  bibliotheek kon terugvinden. De huidige omwenteling is technologisch, maar ook
  geestelijk, lichamelijk, cultureel en politiek. Elkeen heeft een overvloed aan
  informatie onmiddellijk bij de hand, bij de duim zegt SeJTes. Jonge mensen hebben
  een hekel aan langdurige concentratie, ze multitasken en hun aandacht gaat vlot
  over en weer. Vooral worden de relaties tussen meester en leerling, opdrachtgever
  en uitvoerder, zorgverstrekker en zorgvrager symmetrisch en wederkerig. 'His
  master 's voice' (p. 4 7) maakt plaats voor 'de vooronderstel! ing van competentie'
  (p. 89). Een zelfde ommekeer in de verhouding tussen de seksen. Hier kondigt
  zich volgens Serres zelfs de mogelijkheid aan voor een nieuwe democratie.
   Om hun ' parate kennis ' te testen vroeg ik aan een groep studenten wat zij
  wisten over Robespierre. Even vragende ogen, maar daarna begonnen hun duimen
  te dansen over de toetsen. Binnen de kortste keren wordt een pak informatie
  verzameld. Op de taak van kennisoverdracht kan de leraar gerust afbouwen. Wie
  wijst echter de weg in al die informatie? Hoe onderscheid je pulp van relevante
  zaken, details van hoofdzaken? Hoe een kritisch oordeel vormen? Hoe manipulatie
  onderkennen? Hoe een synthese maken? Aan die taken mocht Serres best wat meer
  aandacht besteden. Ik heb de indruk dat Serres vooral bij de tijd wil zijn , bang is
  zijn geliefde Duimpinnetje tegen te spreken: bijvoorbeeld over de oppervlakkige
  informatie, de vluchtige relaties, de consumptieve levensstijl, het geroezemoes in
  de leslokalen. 'Duimpinnetje en haar zussen en broers, die drieduizend jaar tot
  stilte zijn gemaand, produceren tegenwoordig in koor een achtergrondgeluid dat
  de verklaring van het geschrevene overstemt. ' (p. 4 7) Is het surfende en reizende
  publiek meer verdraagzaam en solidair geworden? Het kan ouderwets of
  tegendraads lijken, maar wat Michel Foucault schrijft over de parrèsia van de
  leraar ten opzichte van de leerling, de leerlingen onderling, en de leerling ten
  opzichte van de meester lijkt mij ook wezenlijk in een pedagogische relatie.
  Rob DEVOS (Leuven).
  