text: De kwaliteit van publiek toegankelijke kennis kan men vergroten door een
  kennisinstituut op het gebied van biotechnologie op te richten. Zo’n instituut
  moet uiteenlopende actoren een platform bieden voor het confronteren van
  kennis. Binnen een dergelijk instituut kunnen universiteiten en andere door de
  overheid gefinancierde onderzoeksinstellingen, bedrijven en ngo’s hun kennis
  beschikbaar stellen, confronteren en delen. Zo’n instituut kan tevens bijdragen
  aan sectoroverstijgende inzichten. Wetenschappelijk onderbouwde aannames op
  verschillende terreinen lopen nu behoorlijk uiteen. Dat bevordert niet de consistentie van het beleid.
  234
  
  Zo’n kennisinstituut zou een virtueel karakter kunnen krijgen. Het accent zou
  moeten liggen op het toegankelijk maken, uitwisselen en onderling beoordelen
  van kennis. Het gaat dus niet alleen om het bij elkaar brengen van verschillende
  soorten kennis, ook selectie en kwaliteitsbeoordeling zijn van belang.
  Wetenschappelijke en maatschappelijke participanten in de publieke discussie
  zouden een inbreng kunnen hebben bij de vormgeving van zo’n virtueel instituut. Verder is het belangrijk dat zo’n instituut een onafhankelijke status krijgt.
  Wil er voldoende kennis beschikbaar komen, dan is bescherming van intellectuele eigendom van belang. Men moet daarbij onderscheid maken tussen morele en
  economische aspecten van biotechnologie. Het intellectuele eigendomsrecht is
  niet de plaats om morele grenzen te stellen. Het gaat om een afweging tussen het
  publieke en private belang van kennisverwerving. De breedte van de octrooibescherming en de duur van het monopolie vragen aandacht. Dat in het geval van
  ggo’s organismen zich kunnen voortplanten stelt nieuwe problemen op het
  gebied van licentieovereenkomsten en het klassieke kwekersrecht.
   9.3
  
  algemeen beleid
  Bij de beoordeling van biotechnologie vormt niet alleen de technologie zelf een
  probleem, maar ook het vertrouwen van burgers in de gedegenheid van de
  besluitvorming over en de controle op de veiligheid van biotechnologische
  toepassingen. Het huidige gebrek aan duidelijk biotechnologiebeleid geeft de
  burger het gevoel geen houvast te hebben. Dit ondermijnt het vertrouwen in de
  sturende invloed van de overheid op dit terrein. Juist nu er zoveel onzekerheid
  
  conclusies voor het beleid
  
  bestaat over mogelijke effecten is een transparant beleid noodzaak. Dit vraagt
  maatregelen op institutioneel niveau om het vertrouwen van burgers in de kwaliteit van de afwegingen te vergroten.
  Consistentie van het beleid
  In de huidige situatie berust het overheidsbeleid niet op gemeenschappelijke
  uitgangspunten. Of het nu gaat om kennis, innovatie, volksgezondheid, milieu of
  landbouw, veel vragen zijn gemeenschappelijk. Overwegingen van ethische en
  ecologische aard spelen in vele sectoren. Daarom behoort er naar afstemming en
  sectoroverstijgende uitgangspunten te worden gezocht. Door vergelijking tussen
  sectoren kan men lering trekken van redeneerpatronen en afwegingen elders.
  Wel moeten de binnen de diverse contexten gevolgde procedures en redeneringen
  consistent zijn. Het ondermijnt het vertrouwen in de overheid wanneer er per
  sector verschillend wordt geoordeeld over argumenten die velen van principieel
  belang vinden, zoals het geval is bij discussies over ethische uitgangspunten en
  over het hanteren van moeilijk in te schatten risico’s van ecologische aard.
  Dit betekent overigens niet dat de afwegingen voor verschillende sectoren tot
  hetzelfde resultaat moeten leiden. De context zal immers steeds uiteenlopen.
   Een heldere koers vraagt om meer coördinatie dan nu het geval is tussen de
  verschillende ministeries. De vorm kan variëren, waarbij het aanwijzen van een
  coördinerend minister een mogelijkheid is. Maar vooral is van belang dat de
  beleidsontwikkeling niet uitsluitend sectorgewijs geschiedt. Een samenhangende
  beleidsvisie, daar gaat het om. Het instellen van de Tijdelijke Commissie Biotechnologie in de Tweede Kamer was een verwachtingsvol initiatief voor het brengen
  van meer samenhang in de beleidsbeoordeling. Het zou goed zijn wanneer die
  samenhang ook in de toekomst gehandhaafd kon blijven, bijvoorbeeld door deze
  Commissie een vast karakter te geven.
  Publieke en private verantwoordelijkheid
  Het is primair een verantwoordelijkheid van de overheid om de aanvaardbaarheid van toepassingen van biotechnologie te beoordelen. Het mag niet zo zijn dat
  er in de private sector een scenario ontstaat waarin de kansen privaat en de risico’s publiek zijn. De overheid moet daarom een omgeving scheppen waarin
  verantwoordelijkheden worden toegedeeld en gedragen. Tot die verantwoordelijkheid behoort dat private partijen de maatschappelijke gevolgen van hun acties
  zoveel mogelijk transparant maken en publiekelijk verantwoorden. Het betekent
  ook dat zij hun verantwoordelijkheid nemen voor de gevolgen van acties
  wanneer deze onverhoopt anders uitpakken dan verwacht. Dat moet consequenties hebben voor de aansprakelijkheid. Risicoaansprakelijkheid behoort uitgangspunt te zijn, niet een op schuld gebaseerde aansprakelijkheid. Bovendien zou een
  verplichting om die aansprakelijkheid zeker te stellen een onderdeel van het
  overheidsbeleid moeten zijn. Goed werkende risicoaansprakelijkheid vereist een
  markt waarop risico’s kunnen worden verhandeld. In situaties waarin risico’s
  worden genomen die onverzekerbaar zijn, is sprake van een impliciete collectieve
  
  235
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  verzekering, waarbij uiteindelijk de burgers de schade dragen. Een dergelijke
  keuze kan worden gemaakt, maar dan dient men die wel te verantwoorden.
   236
  
  Regie in de beleidsvorming
  De overheid vertegenwoordigt de belangen van alle burgers. Daarom moet zij
  boven belangengroepen staan en de regie voeren. Een van de voorwaarden daarvoor is een duidelijker splitsing dan nu van de fasen van beleidsoriëntatie,
  besluitvorming en beleidsuitvoering. Zowel in de fase van beleidsoriëntatie,
  waarbij zoveel mogelijk relevante partijen worden gehoord, als in de fase van
  besluitvorming, waar politici met een democratisch mandaat besluiten nemen, is
  transparantie belangrijk. In de fase van beleidsoriëntatie tellen vooral de aard van
  de standpunten en de kracht van de argumenten. In de fase van besluitvorming is
  daarnaast het democratisch mandaat bepalend. Doel van de oriënterende fase is
  een gedeeld afwegingskader te creëren. Voorwaarde daarvoor is het horen van
  alle argumenten en standpunten. Daarvoor is naar de mening van de raad actieve,
  open en transparante consultatie van belanghebbenden noodzakelijk.
  Permanente vertegenwoordiging van belangengroepen, actiegroepen of lobbygroepen in adviesorganen acht de raad niet gewenst (zie ook wrr 2002a).
  Wel kan een formalisering van de consultaties de transparantie verbeteren.
  Doel van de besluitvormende fase is het creëren van een werkbaar compromis
  op basis van een gedeeld beoordelingskader en een democratisch mandaat.
  De regierol van de overheid verplicht ook tot besluitvaardigheid.
  Besluitvorming vindt plaats op politiek niveau. Het leidt tot het stellen van regels
  en het vaststellen van de instrumenten voor de handhaving ervan. De uitwerking
  van de handhaving is veeleer een bestuurlijk proces.
   Onafhankelijkheid van het toezicht
  Ook bij de beleidsuitvoering is vertrouwen van grote betekenis. Organen die met
  de uitvoering en het toezicht zijn belast moeten zich houden aan de afwegingen
  die in het politieke proces zijn gemaakt. De raad adviseert de uitvoerende en
  toezichthoudende taken op het gebied van voedings- en geneesmiddelen op te
  dragen aan een onafhankelijke autoriteit. Op nationaal niveau zou die onafhankelijkheid de vorm kunnen aannemen van een zelfstandig bestuursorgaan.
  Dit betekent dat zo’n orgaan onafhankelijker is dan de recent opgerichte Voedsel
  en Waren Autoriteit (vwa). Het is van belang dat zo’n autoriteit voldoende taken
  en competenties heeft om toezicht te kunnen uitoefenen.
  De raad vindt dat het toezicht op voedings- en geneesmiddelen meer op elkaar
  moet worden afgestemd. Belangrijke argumenten daarvoor zijn dat de opkomst
  van functionele voeding de grens tussen voedings- en geneesmiddelen doet
  vervagen en dat de gezondheidsaspecten van voeding steeds belangrijker
  worden. Die gezondheidsaspecten overstijgen de traditionele oriëntatie van het
  voedselveiligheidstoezicht op microbiologische en toxicologische verontreinigingen. Ook kan de bestaande expertise bij het toezicht op geneesmiddelen en de
  goede reputatie ervan behulpzaam zijn bij het toezicht op voedingsmiddelen.
  Een dergelijke integratie van het toezicht bevordert ook de beleidsconsistentie in
  
  conclusies voor het beleid
  
  deze beide, tot nu toe te sterk gescheiden sectoren. De raad adviseert dan ook een
  onafhankelijke voedings- en geneesmiddelenautoriteit in te stellen. Volgens de
  raad dient de taak van deze autoriteit drieledig te zijn:
  1. bestuurlijk invullen van door de wet vastgestelde normen;
  2. controleren en handhaven;
  3. beschikbaar en toegankelijk maken van kwalitatief goede informatie die de
  invulling van de eerste twee taken bij betrokkenen legitimeert.
  Het toezicht op voedings- en geneesmiddelen moet uiteraard op Europees niveau
  gestalte krijgen. Wat voor de Nederlandse vwa geldt, geldt ook voor de Europese Voedselveiligheidsautoriteit, de European Food Safety Authority (efsa).
   Ook op Europees niveau zou een onafhankelijke voedings- en geneesmiddelenautoriteit met een bredere dan alleen onderzoekscompetentie de voorkeur verdienen. De daadwerkelijke uitvoering van het toezicht zal echter steeds ook om
  nationale autoriteiten vragen. Door het instellen van een onafhankelijke Nederlandse voedings- en geneesmiddelenautoriteit zou Nederland een voortrekkersrol kunnen spelen bij de vormgeving van een Europese pendant.
  De overheid als schakel tussen schaalniveaus
  Door de voortschrijdende processen van mondialisering en Europeanisering
  krijgt de overheid steeds meer een schakelfunctie tussen verschillende schaalniveaus. Naar de mening van de raad moet de overheid die rol op zich nemen.
  Dit houdt enerzijds in dat zij actief het Nederlandse standpunt uitdraagt op
  internationale fora in fases waarin invloed op de besluitvorming mogelijk is,
  anderzijds dat zij draagvlak creëert voor en doorvoering bewerkstelligt van Europese richtlijnen in de nationale wetgeving. Regelgeving wordt in toenemende
  mate op Europees niveau vastgesteld. De besluitvorming op Europees niveau
  komt echter mede onder verantwoordelijkheid van de nationale overheid tot
  stand. Integratie van Europese richtlijnen in nationale wetgeving moet daarom
  worden opgevat als eindpunt, niet als beginpunt van de besluitvorming. De gang
  van zaken rond de octrooirichtlijn laat zien wat er gebeurt wanneer de overheid
  in zijn schakelfunctie faalt.
  De mondiale dimensie van technologiebeleid
  Het internationale technologiebeleid heeft normatieve kanten. Het proces van
  mondialisering heeft economische, bestuurlijke, ecologische en sociaal-culturele
  dimensies, zij het dat de ontwikkelingen op die dimensies met verschillende
  snelheden verlopen. De economische dimensie heeft de grootste snelheid.
   Daardoor ontstaat er spanning tussen deze en andere dimensies van mondialisering. Die spanning maakt naar de mening van de raad ook normatieve keuzen in
  relatie tot ontwikkelingssamenwerking noodzakelijk. Samenwerking met
  ontwikkelingslanden op het gebied van biotechnologie moet gericht zijn op het
  overdragen van biotechnologische kennis als basis voor ontwikkelingsmogelijkheden en uitgaan van de lokale situatie. Uit analyse van de lokale situatie zal
  veelal blijken dat er ook binnen de conventionele agrarische sector en industrie
  nog veel verbeteringen mogelijk zijn. Niet de technologie, maar besturings-
  
  237
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  structuren en maatschappelijke instituties zijn daarvoor het eerste aangrijpingspunt. Niettemin verdient het ook aanbeveling biotechnologische kennis over te
  dragen als deze aansluit bij de lokale context en kansen biedt voor economische
  ontwikkeling. Een geïntegreerde benadering verdient de voorkeur.
  9.4
  
  238
  
  sectorspecifiek beleid
  Gezondheid en geneeskunde
  In de sector gezondheid en geneeskunde gaat het bij biotechnologie om kansen
  op verbetering van de individuele gezondheid en daarmee samenhangende ethische vragen. Persoonsgebonden informatie over iemands genetische constitutie
  zal naar verwachting steeds belangrijker worden voor diagnose en therapie.
  Gebruik ervan kan echter ook leiden tot ongewenste effecten. Voor de bescherming van het individu is daarom regulering van de toegankelijkheid van die
  informatie noodzakelijk. Het kan daarbij gaan om het afwegen van belangen van
  een individu tegenover die van zijn of haar naasten, maar ook om het gebruiken
  van opgeslagen bloed- en weefselmonsters en patiëntgebonden informatie voor
  wetenschappelijke doeleinden waarvoor ze niet zijn afgestaan. Ten slotte kunnen
  de toegenomen mogelijkheden ook ongewenste effecten hebben op efficiënte
  risicoselectie en -spreiding.
  Op het gebied van medische toepassingen dient de overheid naar de mening van
  de raad te waarborgen dat patiënten binnen vastgestelde ethische kaders in geïnformeerde vrijheid kunnen beslissen over medische ingrepen. Bij de voortplantingskeuzen vragen tevens de belangen van het kind expliciete aandacht.
   De initiatieven op dit terrein verdienen ondersteuning.
  Kennis over het genoom zou via risicoselectie kunnen leiden tot uitsluitingsprocessen. Algemene toegankelijkheid van gezondheidszorg kan zo in gevaar komen.
  Het borgen van die algemene toegankelijkheid is een taak van de overheid.
  De raad ziet biotechnologie als een extra argument voor de invoering van een
  basisverzekering in de gezondheidszorg. Daarnaast vraagt ook de algemene
  toegankelijkheid van andere verzekeringen zoals levens- en arbeidsongeschiktheidsverzekeringen aandacht. De toegankelijkheid kan zodanig onder druk
  komen dat overheidsingrijpen noodzakelijk is. Dat wil echter niet zeggen dat de
  garantie van toegankelijkheid steeds op dezelfde wijze vorm moet krijgen.
  Voeding
  Alle voedingsmiddelen die op de markt komen moeten veilig zijn. Gezien de
  uiteenlopende waardeoordelen van burgers en de daarmee verbonden beoordeling van wat veilig is en wat niet, moet de overheid de transparantie over kwaliteit, herkomst en productiewijze vergroten en de autonomie en keuzevrijheid
  van burgers bevorderen. Etikettering en keurmerken bieden daartoe een mogelijkheid. Etikettering moet de gemiddelde burger in staat stellen producten naar
  zijn voorkeur te herkennen. Het gevolg daarvan kan zijn dat groepen burgers met
  zeer specifieke voorkeuren zijn aangewezen op nichemarkten.
  conclusies voor het beleid
  
  Industriële toepassingen
  Biotechnologische innovaties bieden mogelijkheden de ecologische prestaties
  van productieprocessen te verbeteren. Daarom zouden ze actief gestimuleerd
  moeten worden. In veel gevallen bieden dergelijke innovaties ook bedrijfseconomische voordelen, maar als gevolg van padafhankelijkheid vinden ze vaak niet
  spontaan plaats. Wet- en regelgeving op milieuterrein kan dit stimuleren via de
  milieulasten van de bedrijfsvoering.
   Grootschalige productieprocessen zijn vaak georganiseerd op een geografisch
  gespreide wijze. Biotechnologische innovaties in zulke processen vragen om een
  beoordeling op systeemniveau. Binnen grootschalige productieprocessen is Life
  Cycle Analysis (lca) hiervoor een geschikte methode. Naar de mening van de
  raad zou het milieubeleid van de overheid daarom sterker op die lca-methodiek
  gebaseerd moeten zijn. Zo’n lca-benadering zou ook ten grondslag moeten
  liggen aan wet- en regelgeving op milieuterrein en aan de instrumenten voor de
  handhaving daarvan. Een te gedetailleerde, op specifieke stoffen gebaseerde
  regelgeving kan een averechts effect hebben. Verder verdient in alle productiesectoren het denken in termen van industriële ecologie aandacht. Ten slotte is het
  nodig de mogelijke bijdrage van biotechnologie aan hernieuwbare energievoorziening in kaart te brengen.
  9.5
  
  ten slotte
  Biotechnologiebeleid en het toezicht daarop moeten zodanig zijn dat burgers
  erop kunnen vertrouwen dat de overheid beslissingen neemt conform hun preferenties en op een zo transparant wijze dat zij hun functie als ultieme toezichthouder in een democratie kunnen uitoefenen. In dit licht moet men ook het pleidooi zien om kennis over biotechnologie voor een breder publiek in het algemeen
  en voor overheid en politiek in het bijzonder toegankelijk te maken.
  De aanbevelingen in dit rapport zijn te lezen als een programma voor een
  systeem van checks en balances dat zowel recht doet aan de toegenomen mondigheid van de burger als aan de rol van de overheid als vertegenwoordiger van alle
  burgers. Zo’n systeem is altijd dynamisch. Het is een manier om met verschillende overtuigingen en belangen om te gaan. De raad beoogt dan ook niet het
  maatschappelijk debat over biotechnologie te beslechten, maar eerder het op een
  vruchtbare wijze te structureren.
  239
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  240
  
  literatuur
  
  liter atuur
  Allansdottir, A., et al. (2002) Innovation and competitiveness in European biotechnology,
  Brussel: Europese Commissie.
   Anonymus (1992) Agenda 21, Vols. i, ii, iii of the report of the United Nations Conference
  on Environment and Development (Rio de Janeiro, June 1992), document
  a/conf. 151/26, preliminary version of August 1992, United Nations Geneva, 5
  Volumes.
  awt (2002) Brief aan de ministers van ocenw en ez over matching onderzoekssubsidies,
  Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid, Den Haag.
  Beauchamp, T. F. en J. E. Childress (1989) Principles of biomedical ethics, Oxford: Oxford
  University Press.
  Beaufort, I. de et. al (1996) In the eye of the beholder; Ethics and medical change of appearance, Oslo: Scandinavian University Press.
  Beck, U. (1992) Risk society. Towards a new modernity, Londen: Sage Publications.
  Beck, U. (1997) De wereld als risicomaatschappij, Amsterdam: De Balie.
  Beek, P. van en A. J. M. Beulens (1999) Ketenlogistiek in de food- en agribusiness,
  Bedrijfskunde: tijdschrift voor modern management, 71, 2: 2 4-33.
  Beer, P. de (2002) PvdA moet terug naar de oorsprong, nrc Handelsblad (6 juli 2002):
  http://www.nrc.nl/opinie/artikel/1025932899592.html.
  Bekkering, J. M. en R. M. A. Jansweijer (1998) De verdeling van arbeid en zorg: prikkels en
  belemmeringen, wrr Werkdocumenten W101, Den Haag.
  Belt, H. van den, et al. (1999) Functional foods: van dilemma’s naar beleid, Wageningen:
  Stuurgroep Technologisch Aspectenonderzoek.
  Bijman, W. J. (2001) Restructuring the life science companies, Biotechnology and Development Monitor, nr. 44/45: 26-31.
  Bijman, W. J. en L. A. P. Lotz (1996) Transgene herbicideresistente rassen, Den Haag:
  Ministerie van lnv.
  Biotechnological Innovations in Chemical Synthesis, Butterworth-Heinemann, London,
  1997.
  Boender, C. G. E., et al. (2000) Intergenerationele solidariteit en individualiteit in de
  tweede pensioenpijler: een scenario-analyse, wrr Werkdocumenten W114, Den
  Haag.
  Bostyn, S. J. R. (2002) dna-octrooien: mag het ook een beetje meer zijn? Nederlands
  Juristenblad, 77, 6: 253-259.
   Bovenberg, A. L. en C. N. Teulings (1999) Op zoek naar de grenzen van de staat: publieke
  verantwoordelijkheid tussen contract en eigendomsrecht, blz. 19-136 in W.
  Derksen et al., Over publieke en private verantwoordelijkheden, wrr Voorstudies en Achtergronden, V105, Den Haag: Sdu Uitgevers.
  Bras, R., R. Heijungs en P. van Mourik (2003) Levenscyclusanalyse voor onderzoekers,
  ontwerpers en beleidsmakers, Delft: Delft University Press, nog te verschijnen.
  Brown, K. (2000) The human genome business today, Scientific American, 283, 1: 50-57.
  Buchanan, A. et. al. (2000) From chance to choice. Genetics and justice, Cambridge:
  University Press.
  241
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  242
  
  Butter, F. den (2001) De vloek van het gezag, Economisch Statistische Berichten, 86, 4309:
  403.
  cbd, Commissie Biotechnologie bij Dieren (2000) Jaarverslag 1999, Utrecht: cbd.
  Commissie Terlouw (2002) Eten en genen. Een publiek debat over biotechnologie en voedsel, Den Haag.
  Cramer, J. (1999) Design for Sustainability within the Chemical Industry: the case of
  Akzo Nobel, The Journal of Sustainable Product Design, nr. 9: 12-19
  Dam-Mieras, M. C. E. van. (2001) Biotechnologie in maatschappelijk perspectief, wrr
  Werkdocumenten W117, Den Haag.
  Daniels, N. (1985) Just health care, Cambridge (uk): Cambridge University Press.
  Davis, G. R. (1990), Energy for Planet Earth, Scientific American, 263, 3: 21-27.
  Dinham, B. (2001) gm-cotton – farming by formula?, Biotechnology and Development
  Monitor, nr. 44/45: 7-9
  Dolfsma, W. en L. L. G. Soete (2002) Kennis op markten. Verkenning en betekenis voor
  overheidsbeleid, blz. 117-170, in H. Dijstelbloem en C. J. M. Schuyt, De publieke
  dimensie van kennis, wrr, Voorstudies en achtergronden V110, Den Haag: Sdu
  Uitgevers.
  Dommelen, A. van en K. M. van Steensel (2001) Biotechnologie in debat. Van stellingname
  naar vraagstelling, Den Haag: Stichting Maatschappij en Onderneming (smo).
   Dunné, J. M. van (2002) Het risicobegrip vanuit het perspectief van het milieuaansprakelijkheidsrecht, blz. 103-143 in B. Wissink en J. Bouma (red), Perspectieven op
  milieurisico’s, wrr Werkdocumenten W128, Den Haag.
  Dupuis, H. (1998) Over Moraal, Amsterdam:Uitgeverij Nieuwezijds.
  Eck, W. van (2002) De toekomst van de milieubeweging is links, Natuur en Milieu, 26,
  10: 30-31.
  ecn European Chemical News (2000) Biotechnology comes of age, 73, 1918: 20-21.
  Enzing, C. M., et al. (2002) Life Sciences in Nederland: Economische betekenis, technologische trends en Scenario’s voor de Toekomst, tno-rapport in opdracht van het
  Ministerie van Economische Zaken, stb-02-23.
  Erkman, S. (1997) Industrial ecology: a historical view, J. Cleaner Prod., 5, nr. 1/2: 1-10.
  Ernst & Young (2002) The global biotechnology report 2002, www.ey.com/beyondborders.
  Europese Commissie (2000a) Communication from the Commission on the precautionary
  principle, 2 febr. 2001.
  Europese Commissie (2000b) Economic Impacts of Genetically Modified Crops on the
  Agri-Food Sector. A first review, Directorate-General for Agriculture:
  http://europa.eu.int/comm/agriculture/publi/gmo/fullrep/cover.htm
  Europese Commissie (2000c) Report from the Commission on the Application of Directive
  85/374 on Liability for Defective Products, com(2000) 893 final.
  Europese Commissie (2001) Naar een strategische visie op biowetenschappen en biotechnologie: consultatiedocument, com(2001) 454 def.
  Europese Commissie (2002a) Life sciences and biotechnology – A Strategy for Europe.
  Communication from the Commission to the Council, the European Parliament,
  the Economic and Social Committee and the Committee of the Regions,
  com(2002) 27.
  literatuur
  
  Europese Commissie (2002b) Proposal for a Directive of the European parliament and of
  the council on environmental liability with regard to the prevention and restoration of environmental damage, com(2002) 17.
  Ezzell, C. (2000) Beyond the human genome, Scientific American, 283, 1: 64-69.
  Fenton-O’Creevy, M. en E. Soane (2000) De subjectieve inschatting van risico, Het
  Financiële Dagblad (28 november 2000): Risicobijlage 1: 14-15.
   Folstar, P. (2001) Terug naar de basis. Naar een beter begrip van een veilige en duurzame
  voedselvoorziening, inaugurele rede, Universiteit Wageningen.
  Foster, K. R., et al. (2000) Science and the precautionary principle, Science, 288, 5468:
  979-981.
  Fox, M. (1990) Transgenic animals; ethical and animal welfare concerns, blz. 31-45 P.
  Wheale en R. McNally (Eds) The Bio-Revolution. Cornuscopia of pandora’s box,
  London: Pluto Press.
  Gezondheidsraad (1998a) Advies inzake ivf: afrondende advisering, Nr. 1998/08, Den
  Haag.
  Gezondheidsraad (1998b) Advies inzake dna-diagnostiek, Nr. 1998/11, Den Haag.
  Gezondheidsraad (1999) Advies inzake klinisch genetisch onderzoek en erfelijkheidsadvisering, Nr. 1999/07, Den Haag.
  Gezondheidsraad (2001a) Celkerntransplantatie bij mutaties in het mitochondriale dna,
  Nr. 2001/07, Den Haag.
  Gezondheidsraad (2001b) Prenatale screening: Downsyndroom, neuralebuisdefecten,
  routine-echoscopie, Nr. 2001/11, Den Haag.
  Gollier, C. (2001) Should we beware of the precautionary principle? Economic Policy, nr.
  33: 301-328.
  Greenpeace et al. (2001) Verslag, ‘De keerzijde van gentechnologie’, 29 oktober 2001, Den
  Haag.
  Griffiths, M.(1999) Biotechnology for industrial sustainability, oecd, sti Review, nr. 25:
  65-97.
  Grove-White, R., et al. (2000) Wising up. The public and new technologies, Lancaster:
  Lancaster University.
  Grübler, A. (1998) Technology and global change, Cambridge (uk): Cambridge University
  Press.
  Hanekamp, J. C. (2001) Risico’s van preventie: het voorzorgprincipe nader bekeken,
  Amsterdam: Stichting Heidelberg Appeal Nederland.
  Hart, P. ’t. (2002) De inquisitiedemocratie. Waarom de politiek niet leert van het verleden, nrc Handelsblad (9 februari 2002): Z25.
  Helmuth, L. (2001) Map of the human genome 3.0, Science, 293, 5530 (27 july): 583-585.
  Heugens, P. P. M. A. R. (2001) Strategic issues management: implications for corporate
  performance, dissertatie, Rotterdam: Erasmus Universiteit.
  Hin, C. J. A., P. Schenkelaars en G. A. Pak (2001) Agronomic and environmental impacts
  of the commercial cultivation of glyphosate tolerant soybean in the usa, Wageningen: Centrum voor Landbouw en Milieu.
   Hoban T. J., et. al. (1992) Consumer attitudes about the use of Biothechnology in agriculture and food production, Raleigh (nc): North Carolina State University.
  Ibarreta, D. I. en N. Thumm (2002) Ethical aspects of biotechnological patenting revisited, The ipts Report, 65 (june): 17-23.
  243
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  244
  
  Interdepartementaal onderzoekprogramma duurzame technologische ontwikkeling
  (1997) dto sleutel Chemie; zon en biomassa: bronnen van de toekomst, Den Haag:
  Ten Hagen & Stam.
  ipts (1999) On science and precaution in the management of technological risk, eur
  19056, Brussel, Luxemburg: Institute for Prospective Technological Studies.
  Ivens, W. P. M. F., H. M. Lövenstein, R. Rabbinge, H. van Keulen (1992) Biophysical
  factors in agricultural production, Course World Food Production, textbook 2,
  Heerlen: Open Universiteit.
  Jaffe, A. B. (1996) Economic analysis of research spillovers. Implications for the advanced
  technology program, National Bureau of Economic Research (nber), Cambridge
  (ma).
  Jelsma, J. (1999) Van onhandelbaar naar onderhandelbaar risico? De introductie van genetisch gemodificeerde organismen in het milieu, Den Haag, Rathenau Instituut.
  Jochemsen, H. (2000) Toetsen en begrenzen; een ethische en politieke beoordeling van de
  moderne biotechnologie, Amsterdam: Buijten & Schipperhijn.
  Jones C. I. en J. C. Williams (1998) Measuring the social return to r&d, Quarterly Journal
  of Economics, 113, 4: 1119-1135.
  Jonkers, K. (2001) Functionele voeding in Japan, Technieuws, 39, 6: 4-9.
  Karel, M. (2000) Tasks of food technology in the 21st century, Food Technology, 54, 6: 5664.
  Kasper, R. G. (1980) Perceptions of risk and their effects on decision making, in R. C.
  Schwing en W. A. Albers, Societal risk assessment. How safe is safe enough?, New
  York: Plenum Press.
  Kasperson, R. E., et al. (1992) Social distrust as a factor in siting hazardous facilities and
  communicating risk, Journal of Social Issues, 48, 4: 161-187.
   Kitzinger, J. en J. Reilly (1997) The rise and fall of risk reporting. Media coverage of
  human genetics research, ‘false memory syndrome’, and ‘mad cow disease’,
  European Journal of communication, 12, 3: 319-350.
  Kleter, G. A., M. Y. Noordam, E. J. Kok en H. A. Kuiper (2000) New developments in crop
  plant biotechnology and their possible implications for food product safety, Wageningen: rikilt.
  knaw (1999) Bio-exact. Mondiale trends en nationale positie in biochemie en biofysica,
  Verkenningen, Amsterdam: Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.
  Köhler, W. (2002) Commerciële kolder. Bestaande medische gegevens zeggen meer dan
  genetische tests, nrc Handelsblad (13 april 2002): Wetenschap en Onderwijs:
  39.
  kpmg (2002) Duurzaamheidsverslag krijgt in Nederland steeds vastere vorm, Den Haag.
  Kruijff, A. F. en R. F. Schreuder (1999) Toekomstscenario’s voorspellende geneeskunde,
  Werkdocument 73, Den Haag: Rathenau Instituut.
  Lee, T. R. et. al. (1985) Consumer attitudes towards Technological Innovations in Food
  Processing, Guilford (uk): University of Surrey.
  Lorch, A. (2001) Is this the way to solve malnutrition?, Biotechnology and Development
  Monitor, nr. 44/45: 18-22.
  literatuur
  
  Louwaars, N. en M. Minderhout (2001) When a law is not enough: biotechnology patents
  in practice, Biotechnology and Development Monitor, nr. 46: 16-19 (zie ook:
  www.percyschmeiser.com).
  Lucas, A. (2002) Het risicobegrip vanuit het perspectief van de financiële economie en de
  kansrekening, blz. 25-66, in B. Wissink en J. Bouma (red), Perspectieven op
  milieurisico’s, wrr Werkdocumenten W128, Den Haag.
  Marres, N. en G. H. de Vries, Tussen toegang en kwaliteit. Legitimatie en contestatie van
  expertise op het internet, blz. 171-2 48 in H. Dijstelbloem en C. J. M. Schuyt, De
  publieke dimensie van kennis, wrr, Voorstudies en achtergronden V110, Den
  Haag: Sdu Uitgevers.
  Marris, C., et al. (2001) Public perceptions of agricultural biotechnologies in Europe,
  http://www.lancs.ac.uk/depts/ieppp/pabe/.
  McLaren, A. (2000) Cloning: Pathways to a Pluripotent Future, Science 288, 5472: 17751780.
   Merkx, F., et al. (1999) Risicocommunicatie over nieuwe technologie op het gebied van de
  levenswetenschappen. Een literatuurstudie, Utrecht: Stichting Wetenschap en
  Techniek Nederland.
  Ministerie van vrom (Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer) (2000)
  Integrale nota biotechnologie, Den Haag: Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (Tweede Kamer 2000-2001, 27428).
  Ministerie van vrom (2002), Nationale strategie voor duurzame ontwikkeling. Verkenning
  van het Rijksoverheidsbeleid, Den Haag: Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
  Ministerie van vws (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (2001) De toepassing van genetica in de gezondheidszorg, Tweede Kamer nr. 27543, Den Haag: Ministerie van
  Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
  Ministerie van vws (2000) De toepassing van genetica in de gezondheidszorg. Beleidsnota, Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
  Mos, J., et al. (2002) Schetsen en etsen. Biotechnologie en de organisatie van de gezondheidszorg, Zoetermeer: Stichting Toekomstscenario’s Gezondheidszorg (stg).
  Nationale Strategie voor Duurzame Ontwikkeling. Verkenning van het Rijksoverheidsbeleid (2002), Den Haag.
  Nieuwstadt, M. (2001) De overschatte invloed van de consument, nrc Handelsblad (4
  augustus 2001): 12.
  oecd (1999), sti Review 25, Parijs.
  oecd (2000a) Genetic testing. Policy issues for the new millennium, Parijs.
  oecd (2000b) The oecd Guidelines for Multinational Enterprises, Parijs,
  http://www.oecd.org/.
  oecd (2001) The application of biotechnology to industrial sustainability, Working Party
  on Biotechnology, Parijs.
  Okkerse, C., en H. van Bekkum (1996) Vernieuwbare grondstoffen voor de chemische
  industrie, in: Duurzaamheid en chemie, dto, Delft.
  Oostveen, M. en B. Czerwinsky (2001) De lokroep van het dna, nrc Handelsblad,
  Bijlage M, maart: 53-62.
  Open Universiteit (1996) Environmental Technology: Towards Cleaner Production, Heerlen.
  245
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  246
  
  Ouweland, A. M. W. van den en H. Scheffer (2001) Kwaliteitscontrole op dna-diagnostiek bij erfelijke aandoeningen, Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 145,3:
  125-12.
   Paula, L. E. et al. (2001) Biotechnologie bij dieren ethisch getoetst? Een onderzoek naar het
  functioneren van het Besluit Biotechnologie bij Dieren, Werkdocument 84, Den
  Haag: Rathenau Instituut.
  Pennisi, L. H. Th. en G. Vogel (2000) Clones: A Hard Act to Follow, Science, 288, 5472:
  1722-1727.
  Pieterman, R. (2001) Weg met het voorzorgsbeginsel? Een rechtssociologische cultuurkritiek, Nederlands Juristenblad, 76, 22: 1023-1029.
  Pinxteren, G. van (2002) Transgeen China. Biotechnologie kent geen publiek debat in
  China, nrc Handelsblad (23 februari 2002): Wetenschap en Onderwijs: 37.
  Poldermans, B. en J. Maat (1991) Processing aids for the food industry: The state of the
  art, in: Biotechnological innovations in food processing, Oxford: Butterworth
  Heinemann.
  Pretty, J. en R. Hine (2001) Reducing Food Poverty with Sustainable Agriculture: A
  Summary of New Evidence, University of Essex: Centre for Environment and
  Society.
  Raad voor Gezondheidsonderzoek (2002) Advies nieuwe toepassingen van genetische
  kennis in de gezondheidszorg: welke kennis is nodig?, Advies 35, Den Haag.
  Rathenau Instituut (2001) Het debat over biotechnologie anno 2000. Beleving, zorg en
  waarden, Jaarverslag 2000, Den Haag.
  Rawls, J. (1971) A Theory of justice, Cambridge (ma): Harvard University Press.
  Reiss, M. J. and R. Straughan (1996) Improving nature? The science and ethics of genetic
  engineering, Cambridge: Cambridge University Press.
  Rifkin J. (1985) Declaration of a heretic, London: Routledge & Kegan Paul.
  Roemer, J. (1996) Theories of distributive justice, Cambridge (ma): Harvard University
  Press.
  Røpke, I. (2001) New technology in everyday life – social processes and environmental
  impact, Ecological Economics, 38, 3: 403-422.
  Rotmans, J., J. Grosskurth, M. B. A. van Asselt en D. Loorbach (2001) Duurzame ontwikkeling: van concept naar uitvoering, Conceptrapport van het icis voor de Nationale Strategie Duurzame Ontwikkeling (nsdo).
  Sanders, J. P. M. (1991) Introduction, in: Biotechnological innovations in food processing,
  Oxford: Butterworth Heinemann.
   Scharpf, F. W. (2000) Notes Toward a Theory of Multilevel Governing in Europe, Köln:
  Max-Planck Institut für Gesellschaftsforschung.
  Schendelen, M. P. C. M. van (2002) Machiavelli in Brussels: the art of lobbying the eu,
  Amsterdam : Amsterdam University Press.
  Schomberg, R. von (2000) Agricultural biotechnology in the trade-environment interface: counterbalancing adverse effects of globalisation, in D. Barben en G. Abels,
  Biotechnologie - Globalisierung-Demokratie, Berlijn: Edition Sigma.
  Schot, J., en A. Rip (1997) The past and Future of Constructive Technology Assessment,
  Technological Forecasting and Social Change, 54, nr. 2/3: 251-268.
  ser (2000a) Naar een gezond stelsel van ziektekostenverzekeringen, Advies nr. 2000/12,
  Den Haag: Sociaal Economische Raad.
  literatuur
  
  ser (2000b), De winst van waarden, Sociaal Economische Raad, Advies nr. 2000/11, Den
  Haag: Sociaal Economische Raad.
  Sijmons, R, (2000) De vechtmarkt om het patent op leven, Vrij Nederland, 26 augustus:
  20-25.
  Slovic, P., et al. (1980) Facts and fears: understanding perceived risk, blz. 181-214, in R. C.
  Schwing en W. A. Albers, Societal risk assessment. How safe is safe enough?, New
  York: Plenum Press.
  Sonntag, V. (2000) Sustainability – in light of competitiveness, Ecological Economics 34:
  101-113.
  Stich, S. P. (1989) The recombinant dna debate, blz. 229 235 in M. Ruse (ed.) Philosophy
  of biology, New York: Macmillan.
  Stichting DCO (2000), ibos, integration of biosynthesis and organic synthesis.
  Stichting Pandora (2001) Vitaal. Naar een solide en solidaire verzekering voor mensen met
  een verhoogd medisch risico, Hoofddorp: kpmg/bea.
  The Royal Society of London et al. (2000) Transgenic plants and world agriculture,
  London: The Royal Society.
  Tijdelijke Adviescommissie Kennisinfrastructuur Genomics (Commissie Wijffels)
  (2001) Advies van de Tijdelijke Adviescommissie Kennisinfrastructuur Genomics,
  Den Haag:
  http://www.genomics.rug.nl/Genomics_Advies_Wijffels_110401.pdf.
  Tijdelijke Commissie Biotechnologie en Voedsel (Commissie Terlouw) (2002) Eten en
  genen. Een publiek debat over biotechnologie en voedsel, Den Haag.
   Tijmstra, T. (1987) Het imperatieve karakter van medische technologie en de betekenis
  van ‘geanticipeerde beslissingsspijt’, Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde,
  131, 26: 1128-1131.
  Tijmstra, T. (1997) Kennis maakt verantwoordelijk. In welke beslissituatie mogen
  mensen worden geplaatst? Medisch Contact, 52, 50: 1578-1580.
  Tijmstra, T., et al. (2000) Ervaringen van vrouwen die besloten de zwangerschap uit te
  dragen na de diagnose ‘Downsyndroom’, Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 144, 44: 2104-2107.
  Turner, G. en B. Wynne (1992) Risk communication. A literature review and some implications for biotechnology, blz. 109-141, in J. Durant, Biotechnology in public. A
  review of recent literature, Londen: Science museum.
  undp (United Nations Development Program) (2001) Human development report 2001.
  Making new technologies work for human development, New York: undp,
  http://www.undp.org/dpa/index.html.
  Vermeij, P. (1999) Amerikaanse rechters krijgen les in moderne genetica, Advocatenblad,
  79, 18: 948-951.
  Visser, A. J. C., et al. (2000) Crops of uncertain nature? Controversies and knowledge gaps
  concerning genetically modified crops, Wageningen: Plant Research International.
  vno ncw (2001) Onwards with Profit, People, Planet. A Dutch Approach to Sustainable
  Enterprise, brochure, Den Haag.
  Vogel, G. (2001) Can adult stem cells suffice? Science, 292, 5523: 1820-1822.
  Vriend, G. (2000) Bioinformatica met vallen en opstaan, inaugurele rede kun 13 oktober
  2000, Nijmegen.
  247
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  248
  
  Vries, G. H. de, K. Horstman en O. Haveman (1997) Politiek van preventie. Normatieve
  aspecten van voorspellende geneeskunde, Werkdocument 58, Rathenau Instituut,
  Den Haag.
  Vroom, B. de (1998) Betwijfelde zekerheden. Reacties op nieuwe risico’s in Nederland,
  Universiteit Twente.
  Weaver, P., L. Jansen, G. van Grootveld, E. van Spiegel en Ph. Vergragt (2000) Sustainable technology development, Sheffield (uk): Greenleaf publishing.
  Wilde, R. de (2000) De voorspellers, Amsterdam: De Balie.
   Wilde, R. de, N. Vermeulen en M. Reithler (2002) Bezeten van Genen. Een essay over de
  innovatieoorlog rondom genetisch gemodificeerd voedsel, wrr Voorstudies en
  Achtergronden V117, Den Haag: Sdu Uitgevers.
  Willigenburg T. van, et al. (1993) Ethiek in praktijk, Assen: Van Gorcum.
  Willink, B. (1998) De tweede gouden eeuw, Nederland en de Nobelprijzen voor natuurwetenschappen 1870-1940, Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker.
  World Commission on Environment and Development (1987) Our Common Future,
  Oxford: Oxford University Press.
  wrr (1994) Duurzame risico’s: een blijvend gegeven, Rapporten aan de Regering nr. 44,
  Den Haag: Sdu Uitgevers.
  wrr (1997) Volksgezondheidszorg, Rapporten aan de Regering nr. 52, Den Haag: Sdu
  Uitgevers.
  wrr (2000) Doorgroei van arbeidsparticipatie, Rapporten aan de regering nr. 57, Den
  Haag: Sdu Uitgevers.
  wrr (2001a) Naar een Europabrede Unie, Rapporten aan de Regering nr. 59, Den Haag:
  Sdu Uitgevers.
  wrr (2001b) Ontwikkelingsbeleid en goed bestuur, Rapporten aan de Regering nr. 58,
  Den Haag: Sdu Uitgevers.
  wrr (2001c) Nederland als immigratiesamenleving, Rapporten aan de Regering nr. 60,
  Den Haag: Sdu Uitgevers.
  wrr (2002a) Duurzame ontwikkeling. Bestuurlijke voorwaarden voor een mobiliserend
  beleid, Rapporten aan de Regering nr. 62, Den Haag: Sdu Uitgevers.
  wrr (2002b) eu 28 (werktitel), Rapporten aan de Regering nr. 65, Den Haag: Sdu Uitgevers, nog te verschijnen.
  wrr (2002c) Van oude en nieuwe kennis. De gevolgen van ict voor het kennisbeleid,
  Rapporten aan de Regering nr. 61, Den Haag: Sdu Uitgevers.
  Zhang, H. X. en E. Blumwald (2001) Transgenic salt-tolerant tomato plants accumulate
  salt in foliage but not in fruit, Nature Biotechnology, 19, august: 765 – 768.
   ontwikkelingen op het gebied van de life sciences
  
  bijl age 1: ontwikkelingen op het gebied
  van de life sciences
  Ontwikkelingen op het gebied dat wordt aangeduid met life sciences kunnen in
  essentie worden teruggevoerd op de effecten van ontwikkelingen binnen het
  domein van de biomoleculaire wetenschappen op de terreinen biologie en
  geneeskunde.Die biomoleculaire wetenschappen hebben zich in de tweede helft
  van de vorige eeuw zeer snel ontwikkeld. De context waarbinnen die ontwikkeling plaats vond werd, wetenschappelijk gezien, bepaald door de spanning tussen
  de paradigmata van chemie en biologie. Daarnaast was de voortdurend veranderende interactie tussen onderzoek, overheid en bedrijfsleven van invloed op de
  institutionalisering van kennisontwikkeling op het gebied van biomoleculaire
  wetenschappen in Nederland.
  In de periode kort na de Tweede Wereldoorlog financierde de overheid fundamenteel onderzoek aan universiteiten waarbij de onderzoeksrichting grotendeels
  werd bepaald door individuele hoogleraren. Universiteiten bleven op afstand van
  het bedrijfsleven en toepassingsgericht onderzoek was ondergebracht bij tno.
   In de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw nam de maatschappelijke invloed op
  universitair onderzoek toe. In de eerste plaats was er sprake van een zekere
  sturing van wetenschappelijk onderzoek aan universiteiten door een deel van de
  publieke financiering voor onderzoek te laten verlopen via zwo, de voorganger
  van nwo. In de tweede plaats leidde de democratisering van hoger onderwijs en
  onderzoek tot de eis dat wetenschappelijk onderzoek maatschappelijk relevant
  moest zijn. Ook in deze periode bleef de afstand tussen universiteit en bedrijfsleven grotendeels gehandhaafd. In de laatste decennia van de vorige eeuw werd
  de relatie tussen publiek gefinancierde onderzoeksinstellingen, overheid en
  bedrijfsleven echter intensiever. Dit had verschillende oorzaken. Er was sprake
  van een in relatieve zin teruglopende bijdrage van overheidsfinanciering voor
  onderzoek waardoor de directe financiering van onderzoek door het bedrijfsleven belangrijker werd. Verder was er ook sprake van een sterkere sturing van
  publiek gefinancierd onderzoek via onderzoekscholen, via stimuleringsprogramma’s van het ministerie van Economische zaken, via Europese kaderprogramma’s
  en via het door overheid en experts uit kennisinstellingen en bedrijven gemeenschappelijk uitzetten van technology roadmaps. Voorbeelden hiervan zijn de bij
  nwo ondergebrachte tijdelijke aansturingsorganen Advanced Catalytic Technologies for Sustainability (acts) en het Nationaal Regieorgaan Genomics (nrog),
  beide op het gebied van de moleculaire wetenschappen. Voor wat betreft de
  kennisinfrastructuur op het gebied van moleculaire wetenschappen adviseerde
  de Tijdelijke Adviescommissie Kennisinfrastructuur Genomics (2001) in nationaal en Europees verband zwaartepunten te kiezen. Deze aanbeveling resulteerde
  in het voor een periode van vijf jaar instellen van het Nationaal Regieorgaan
  Genomics. Het genomics initiatief is als taskforce ondergebracht bij nwo en
  wordt gefinancierd door vijf ministeries. Het totale budget voor vijf jaar bedraagt
  189 miljoen euro, verder aan te vullen met financiering uit ices/kis-3.
   249
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  Zomer 2002 is het door het Regieorgaan opgestelde strategisch plan 2002-2006
  door het kabinet geaccordeerd. Het plan voorziet in het oprichten van vier Genomics Centres of Excellence (te weten Cancer Genomics Centre, Centre for BioSystems Genomics, Centre for Society and Genomics en het Kluijver Centre for Genomics of Industrial Fermentation) waar publieke en private partners aan
  deelnemen. Verder horen tot het plan een kennis- en servicecentrum voor bioinformatica (Bio asp: Bioinformatics Application Service Provider), een platform
  voor het ondersteunen van proteomics technologie (Netherlands Proteomics
  Platform) en een valorisatie eenheid gericht op de overdracht van resultaten van
  onderzoek naar de markt.
  250
  
  De in het voorgaande beschreven toenadering tussen publiek en privaat gefinancierd onderzoek is niet een typisch Nederlandse trend. Een heel aansprekend
  voorbeeld op mondiale schaal dat tevens de invloed van ict op kennisontwikkeling illustreert is het humane genoom project. Voor wat betreft de (bio)moleculaire wetenschappen wordt deze ontwikkeling gestimuleerd door minimaal twee
  factoren: de snelheid van kennisontwikkeling en de zeer kostbare apparatuur die
  nodig is voor (bio)moleculair onderzoek. Dit noodzaakt tot samenwerking op
  nationaal, Europees en internationaal niveau. Die in belang toenemende internationale dimensie is minder problematisch voor onderzoek en bedrijfsleven – van
  oudsher al in zekere mate internationaal georiënteerd – dan voor de overheid, van
  oudsher hoofdzakelijk nationaal georiënteerd, al wint hier het Europese niveau
  steeds meer aan belang. Tegen deze achtergrond moeten de in het nu volgende
  beschreven recente beleidsinitiatieven op het gebied van de biomoleculaire
  wetenschappen worden bekeken.
   Volgens de Verkenningen over biochemie en biofysica van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen (knaw 1999) is het Nederlandse onderzoek in de biochemie/moleculaire biologie en biofysica goed ontwikkeld. In dit rapport wordt
  verdere versterking bepleit van het onderzoek op het gebied van moleculaire
  interacties in grotere functionele complexen, cellulair metabolisme in samenhang
  met genetische expressie, en bioinformatica. Verder wordt gepleit voor landelijke
  coördinatie op het gebied van de apparatuur en infrastructuur die vereist is voor
  het moleculaire structuur- en functieonderzoek, voor participatie in internationale instellingen op dit gebied zoals het embl (European Molecular Biology Laboratory), en voor het stimuleren van samenwerking tussen fysica, chemie, biologie,
  geneeskunde, technische wetenschappen en informatica. Dit laatste is ook met
  name voor de ontwikkeling van micro- en nanotechnologie van belang.
  Volgens rapporten van het ministerie van ez en nwo is de kwaliteit van het onderzoek op het gebied van de informatie-en communicatie technologie goed, maar is
  de omvang ervan te gering (Ministerie van ez 2000a; nwo/ew en ipn 2000).
   Ook de nwo strategienota 2002-2005 Thema’s met Talent (nwo 2001) beschrijft
  dat volgens de Wetenschaps- en Technologie Indicatoren 2000 van het Nederlands Observatorium van Wetenschap en Technologie de Nederlandse weten-
  
  ontwikkelingen op het gebied van de life sciences
  
  schap van wereldklasse is, maar vermeldt ook dat de bestedingen van Nederland
  aan wetenschappelijk onderzoek in vergelijking met die van andere Europese en
  oecd-landen een dalende tendens vertonen. Gemeten naar r&d-intensiteit nam
  Nederland in 1998, net als in 1990, een zesde plaats in binnen Europa, maar de
  uitgaven van Nederland daalden in die periode in relatieve zin van 2,15 procent
  van het bbp naar 1,95 procent, terwijl het gemiddelde van de andere Europese
  landen steeg van 1,69 procent naar 1,80 procent en van de oecd-landen van 1,84
  procent naar 1,94 procent. Volgens deze nota daalden de overheidsuitgaven aan
  wetenschappelijk onderzoek in de periode 1990-1998 zowel in absolute als in
  relatieve zin. Bij het Nederlandse bedrijfsleven was er sprake van een lichte
  daling in relatieve termen, terwijl de financiering van Nederlands onderzoek
  vanuit het buitenland steeg. Deze groei compenseerde echter niet de teruglopende besteding door de overheid.
  nwo beschrijft in bovengenoemde strategienota dat in de komende tijd onderzoek op de volgende gebieden gestimuleerd zal worden:
  1. Cultureel Erfgoed;
  2. Ethische en Maatschappelijke Aspecten van Onderzoek en Innovatie;
  3. Bestuur in Beweging;
  4. Cognitie en Gedrag;
  5. Fundamenten van Levensprocessen;
  6. Systeem Aarde;
  7. Digitalisering en Informatisering;
  8. Nanowetenschappen;
  9. Opkomende Technologieën.
   In eerste benadering zijn de thema’s Ethische en Maatschappelijke Aspecten van
  Onderzoek en Innovatie, Fundamenten van Levensprocessen en Nanowetenschappen van belang voor de ontwikkeling van de (bio)moleculaire wetenschappen en de moderne biotechnologie, de thema’s Cognitie en Gedrag en Digitalisering en Informatisering voor de ontwikkeling van de informatie- en
  communicatietechnologie, en de thema’s Systeem Aarde en Opkomende Technologieën voor de ontwikkeling van duurzamer productiesystemen.
  nwo oordeelt dat instituutsvorming een belangrijk instrument van wetenschapsbeleid vormt met het oog op het op nationaal niveau beschikbaar maken
  van dure apparatuur en het vanuit diverse kennisdomeinen delen van kennis en
  expertise rond een bepaald thema. Het kan daarbij zowel om een fysiek als om
  een virtueel instituut gaan. nwo stelt verder dat de ontwikkeling van, meestal
  internationale, netwerken van onderzoekers een voorwaarde is voor kwalitatief
  goede wetenschap. nwo pleit tenslotte tevens voor een grotere investering in
  wetenschappelijk onderzoek door de overheid.
  Uit deze rapporten mag worden geconcludeerd dat de prestaties op het gebied
  van onderzoek op de voor biotechnologie relevante domeinen aan de maat zijn,
  dat nationale coördinatie op het gebied van investeringen in infrastructuur en
  kostbare apparatuur gewenst lijken en dat participatie in internationale onder-
  
  251
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  zoeksnetwerken noodzakelijk is om dit niveau te handhaven. In dit verband moet
  echter wel worden opgemerkt dat de geringe instroom van studenten in bèta- en
  technische studies op termijn aanleiding zou kunnen zijn voor een tekort aan
  wetenschappers op voor de life sciences relevante vakgebieden en tekorten op de
  arbeidsmarkt. Met name de gebieden natuurkunde scheikunde, wiskunde, elektrotechniek en werktuigbouwkunde zijn in dit opzicht zorgelijk. Verder is participatie van vrouwelijke en allochtone studenten in bèta- en technische studies
  nog steeds laag (awt 1999; Ministerie van oc&w 2000; Van den Dool en Geurts
  2000; Overleg Chemie Nederland 2000; Hofman et al. 2001).
   252
  
  In de afgelopen jaren zijn veel nota’s betreffende stimulering van kennisontwikkeling en -toepassing op voor de moderne biotechnologie relevante domeinen
  verschenen. In relatie tot de biowetenschappelijke kant kunnen worden genoemd
  de Integrale beleidsnota Biotechnologie (vrom 2000), de Voorstudie iop genomics (tno-stb 2000), het Strategisch Actieplan Genomics: Innovatie en versterking van de kennisinfrastructuur in Nederland (opgesteld onder coördinatie van
  het Ministerie van ez 2000b), het rapport Inventarisatie van Nederlands onderzoek op het terrein van de maatschappelijke aspecten van het Human Genome
  Project (tno 2000), de beleidsnota De toepassing van genetica in de gezondheidszorg (Ministerie van vws 2000),, het awt Briefadvies Maatschappelijke
  aspecten van ontwikkelingen in de humane genetica (awt 2001a), het Strategisch
  actieplan nanotechnologie (Ministerie van ez 2001), het Actieplan Life Sciences
  2000-2004: Ontsnappen aan het peloton (Ministerie van ez 2000b) en het
  Advies van de Tijdelijke Adviescommissie Kennisinfrastructuur Genomics
  (Tijdelijke Adviescommissie Kennisinfrastructuur Genomics 2001).
  Op het gebied van de informatie- en communicatietechnologie kunnen worden
  genoemd de De Digitale Delta: Nederland oNLine (Regeringsnota 1999), Deltawerkers voor de digitale delta (ict-taskforce 1999), De Digitale Delta: e-Europe
  voorbij (Ministerie van ez 2000c), Concurreren met ict-competenties: Kennis
  en Innovatie voor De Digitale Delta (Ministeries van ez en oc&w 2000), Verlangen naar de eindeloze zee (awt 2001b), de Nationale OnderzoeksAgenda Informatica (nwo/ew en ipn 2000).
  Op het gebied van de levenswetenschappen zijn de meeste nota’s overwegend
  gericht op stimulering van moderne biotechnologie, met name (functional) genomics, binnen de sectoren gezondheid, geneeskunde, landbouw en voeding.
  Het Strategisch Actieplan Genomics van het ministerie van ez is gericht op het
  houden van aansluiting met ontwikkelingen in de internationale wetenschappelijke wereld en het bedrijfsleven met name in de Verenigde Staten, teneinde
  de potentiële kansen voor economische groei in Nederland te versterken.
   De acties zijn gericht op het biomedisch en het agrofood-domein. Het Strategisch
  Actieplan Genomics onderstreept het belang van het verbreden van het politiek
  en maatschappelijk draagvlak vanwege de grote economische en maatschappelijke impact van genomics.
  ontwikkelingen op het gebied van de life sciences
  
  Het Actieplan Life Sciences 2000-2004 van het ministerie van ez heeft een
  budget van 100 miljoen euro en gaat uit van de volgende vijf actielijnen:
  1. de opzet van het platform Biopartner Nederland dat het Actieplan zal coördineren;
  2. de regeling Zaaikapitaal (uitgevoerd door nwo) voor onderzoekers aan
  publieke kennisinstellingen die overwegen om een eigen onderneming te
  starten. De financiële steun betreft onderzoek gericht op octrooieren en
  commercialiseren van innovatieve vindingen en het oprichten van een eigen
  onderneming (maximale bijdrage 135.000 euro);
  3. de ontwikkeling van zogeheten Incubators, die voorzieningen zoals kantoorruimte en laboratoriumfaciliteiten bieden in de onmiddellijke nabijheid van
  een wetenschappelijke instelling met een aanzienlijke onderzoekscapaciteit op
  het gebied van de levenswetenschappen (11 miljoen euro voor 5 incubators);
  4. een Apparatenfonds voor starters (beheerd door de Stichting Mibiton) dat
  ondersteuning biedt bij de aanschaf door publieke kennisinstellingen van
  specialistische onderzoeksapparatuur waar starters op het gebied van levenswetenschappen en andere bedrijven gebruik van kunnen maken;
  5. een start-up participatiefonds dat in combinatie met private investeerders risicokapitaal beschikbaar stelt aan starters op het gebied van levenswetenschappen. Dit fonds zal gedurende de eerste vijf jaar participaties verwerven, de
  tweede vijf jaar zullen uitsluitend lopende participaties worden beheerd, en na
  tien jaar wordt het fonds gesloten en vloeien de middelen terug naar de Staat.
   De Tijdelijke Adviescommissie Kennisinfrastructuur Genomics adviseert het kabinet gedurende de komende vijf jaar 272 miljoen euro te investeren in het onderstaande pakket van maatregelen op het gebied van het genomics-onderzoek:
  1. 136 miljoen voor versterking van een vijftal zwaartepunten in het onderzoek
  en het opzetten en uitvoeren van een plan voor het stimuleren van de bioinformatica;
  2. 90 miljoen voor vernieuwend onderzoek en versterking van de publiekprivate samenwerking;
  3. 23 miljoen voor onderzoek naar en communicatie over de maatschappelijke
  gevolgen van genomicsontwikkelingen;
  4. 16 miljoen voor valorisatie van het onderzoek en kennisoverdracht;
  5. 7 miljoen voor het management van bovengenoemde investeringsimpuls.
  Als uitgangspunt hanteert de Commissie dat de investeringen moeten bijdragen
  aan de verbetering van de kwaliteit van leven voor de burger. De investeringen
  zouden daarom in ieder geval gericht moeten zijn op:
  1. de relatie tussen voeding en gezondheid;
  2. methoden voor de verbetering van de voedselveiligheid;
  3. mechanismen van infectieziekten;
  4. het ontstaan van multifactoriële ziekten waarbij zowel genetische als
  omgevingsfactoren van invloed zijn;
  5. het functioneren van ecosystemen en duurzaamheid, gericht op milieuveilige
  en gezonde plantaardige en dierlijke producten.
  253
  
  besl issen ov er biot echnologie
  
  De Commissie adviseert de meest kansrijke en kwalitatief hoogstaande onderzoeksgroepen uit te bouwen tot een netwerk waarin aan de in het voorgaande
  beschreven vijf zwaartepunten van onderzoek wordt gewerkt en hierbij nwo te
  laten optreden als nationaal regieorgaan. De Commissie adviseert verder bij dit
  regieorgaan een maatschappelijk platform op te richten, waarin maatschappelijke
  organisaties zitting nemen. Ten slotte adviseert de Commissie objectief informatiemateriaal te ontwikkelen ten behoeve van een afgewogen meningsvorming
  van individuele burgers.
   254
  
  Op 26 maart 2002 informeerde de minister van Economische Zaken de Tweede
  Kamer over de stand van zaken ten aanzien van de derde investeringsimpuls in de
  kennisinfrastructuur. Dit na de eerdere impulsen in 1994 en 1998, respectievelijk
  ices/kis-1 en ices/kis-2. De derde impuls van 805 miljoen euro is door 6
  ministeries voorbereid, namelijk oc&w, lnv, v&w, vrom en ez.
  Het doel is een ondersteuning van de ontwikkeling van een hoogwaardige en
  duurzame kenniseconomie in Nederland door te investeren in de publieke en
  private onderzoeksinfrastructuur. Op deze wijze kan een belangrijke bijdrage
  geleverd worden aan de groei van de arbeidsproductiviteit, die voor een belangrijk deel berust op technologische innovaties en ontwikkeling. Het kabinet heeft
  voor zes kennisthema’s gekozen:
  1. systeeminnovatie;
  2. informatie- en communicatietechnologie;
  3. kwalitatief hoogwaardig ruimtegebruik;
  4. duurzaamheid;
  5. microsysteem- en nanotechnologie;
  6. gezondheids-, voedings-, gen- en biotechnologische doorbraken (waaronder
  genomics).
  De keuze van het kabinet voor het beleidszwaartepunt genomics is gebaseerd op
  het bovengenoemde rapport van de Tijdelijke Adviescommissie Kennisinfrastructuur Genomics. Het gaat hierbij zowel om het in kaart brengen van de genen
  van mensen, dieren, planten en micro-organismen, als ook het ontwikkelen van
  high throughput technologieën, zoals proteomics, metabolomics en bioinformatica. In het geval van biomedische technologie gaat het om innovaties die gericht
  zijn op de preventieve en curatieve kanten van de gezondheidszorg. Dit zwaartepunt hangt samen met de kennisvragen die voortvloeien uit de beleidsvoornemens van het kabinet gebaseerd op verkenningen zoals onder andere geformuleerd in de Zorgnota 2001, toepassing van de genetica in de gezondheidszorg en
  de Integrale Nota Biotechnologie 2000. Beide zwaartepunten zijn ook een
  thematische prioriteit in het 6e kaderprogramma van de eu.
  