text: AGUNG'S EERSTE VEROVERINGEN.
  1613-19
  Agung's troonsbestijging en naamgeving.
  1613
  De troonsbestijging van pan. Krapjak's opvolger, die gewoonlijk als
  sultan Agung bekend staat, is niet dadelijk vlot verlopen. De Javaanse
  overlevering geeft hierover het volgende verhaal (Babad Meinsma 117;
  Serat Kançla 673) :
  Op zijn sterfbed heeft pan. Krapjak zijn zoon dèn-mas Rangsang tot
  opvolger bestemd, in tegenstelling tot een vroegere belofte, volgens
  welke M arta-Pura, een jongere zoon, zou opvolgen. Deze laatste zal
  dan ook maar voor een ogenblik vorst zijn en dadelijk zijn waardigheid
  aan zijn oudere broeder overdragen.
  Inderdaad wordt eerst rd. Marta-Pura tot vorst uitgeroepen door
  ki dip. Manda-Raka en pg. Purbaja. Hij treedt zelfs naar buiten om
  gehuldigd te worden en neemt plaats op de gouden çlampar. Doch op
  influistering van ki dip. Manda-Raka legt hij zijn waardigheid terstond
  neder en verzoekt zijn oudere broeder dèn-mas Rangsang op de çlampar
  te gaan zitten. Daarna heeft de uitroeping van de nieuwe vorst plaats,
  die de naam zal dragen van sultan Agung, S énapati-ing-Alaga, N gabd'urRahman. Die er niet mee tevreden zijn, worden uitgedaagd, doch allen
  stemmen in koor ermee in.
  De Babad B.P. (VII, 48) wijkt slechts hierin af, dat hij de nieuwe
  vorst de naam van Prabu Pantf,ita Tjakra-Kusuma toekent. De reden
  dezer naamgeving, n.l. dat de ganse adel (kusuma) hem prijst, lijkt
  niet erg overtuigend.
  De afwijkende wijze van erfopvolging wordt zijdelings belicht door
  Jan Pz. Coen, welke in zijn reeds eerder aangehaald schrijven van
  1 jan. 1614 bericht, dat de overleden vorst van Mataram een zoon van
  omstreeks 7 tot 8 jaren naliet; "daerenboven seeckere van sijnen bloede,
  die nae de croone staen". (Besch. 1,24).
   Ook kunnen wij de zaak misschien duidelijker maken door het raadplegen van de Sadjarah Dalem, generatie 133. Hierin wordt sultan
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  27
  
  Agung als oudste zoon vermeld, geboortig uit een voorname gemalin
  (garwa padmi), de ratu Adi, een prinses uit Padjang. Zijn jeugdnaam
  luidde rd. mas Djetmika (zedig en bescheiden van optreden); daarna
  heet hij pg. Rangsang (begerig ?).
  Zijn jongere broeder Marta-Pura is het vierde kind en diens moeder
  is eveneens een garwa padmi, ratu Lung Ngaju, afkomstig uit PanaRaga. Eerst heette hij rd. mas Wurjah.
  Beide zonen waren dus van goede geboorte. Terwijl volgens Coen,
  Marta-Pura 7 tot 8 jaar oud was, moet zijn oudere broeder ruim
  20 jaren geteld hebben, daar De Haen hem in 1622 op 28 tot 30 jaren
  schatte (d. J. IV, 313). Dat toch eerst de jongere .tot vorst werd aangewezen, kan wellicht verklaard worden uit het feit, dat hij geboren
  werd, toen zijn vader reeds vorst was, terwijl de oudere zoon het
  levenslicht zag, toen zijn vader wellicht nog niet eens tot kroonprins
  was aangewezen. Het kan vergeleken worden bij de opvolging van
  koning Salomo, die met voorbijgaan zijner oudere broeders, zijn vader
  David mocht opvolgen, daar hij geboren werd, toen deze reeds koning
  was. Vergeefs hebben de gepasseerden zich tegen deze erfopvolging
  verzet. Tegen Marta-Pura heeft de oudere broeder meer succes gehad.
  Of de vader dit alles van te voren zo zou beschikt hebben, mag betwijfeld worden. Overigens kan tegen Marta-Pura gepleit hebben, dat
  hij bij tijden krankzinnig was (Babad E.P. VII, 72; S.K. 690; Babad
  Meinsma 120---21).
   Volgens Hageman (par. 79 Ind. Archipel lIl, 270) zou Marta-Pura
  in 1638 zijn overleden.
  Agung's uitvoerige titelnaam, welke de Babad Meinsma vermeldt, is
  ongetwijfeld in zijn geheel pas later bedacht. Die in de Babad B.P.
  voorkomt kàn deze vorst misschien wel gevoerd hebben en moet een
  geestelijk karakter gedragen hebben, daar ook de wali, sunan Bonang
  hem heeft gehad. Pas een eind verder, op blz. 122 komt hij ook in de
  Babad Meinsma voor~ waar wij lezen: "Hij werd genoemd Z.H. sultan
  Agung, priestervorst N jakra-Kusuma, en was bekend als begaafd met
  buitengewone sekti (bovenmenselijke kracht)".
  Gelijktijdige Nederlandse bronnen noemen deze vorst in den beginne
  pangéran of panembahan lngalaga (H. J. de Graaf, Titels en namen
  van Jav. vorsten ... B.K.!. CIX 1951 p.62 & vlg.). Eenmaal, in mrt.
  1622, noemt de gouverneur van Kençlal zijn meester: Radja Ingalaga
  (Besch. VII, 936). Over later verleende titels en namen zal hierna
  gesproken worden.
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  28
  
  H. J. DE GRAAF
  
  De strooptochten naar de Oosthoek.
  1614
  De nieuwe vorst is niet dadelijk in de voetstappen zijns vaders
  getreden. De strijd tegen Sura-Baja heeft hij voortgezet, doch op een
  andere wijze. Vóór 1620 is n.l. geen rechtstreekSe aanval op deze
  machtige stad aanwijsbaar, doch wel een reeks van ten dele zeer
  geslaagde aanvallen op haar bondgenoten of onderhorigheden.
   De eerste veldtocht, in 1614 ondernomen, is een strooptocht tot ver
  in de Oosthoek. De overlevering, vervat in de Babad B.P. VIII, 3-8;
  Serat KançIa 694--98 en de Babad Meinsma 122-23, vertelt hier het
  volgende van:
  Volgens de Babad Meinsma geeft de vorst tijdens een openbaar gehoor
  aan tg. Sura-Tani het straffe bevel, naar Oost-Java op te rukken. Die
  terugwijkt moet afgemaakt worden. De tumenggung vertrekt daarop
  met een geweldig leger. De vorst stuurt hem nog rd. Djaja-Supanta
  achterna, om er op te letten, wie er goed vechten, en tevens om te
  bevelen, dat men Pasuruhan maar voorlopig links zal laten liggen.
  De Serat KançIa deelt bovendien mede, dat ook 's vorsten oudoom,
  pg. Mangku-Bumi meegaat. De tocht gaat door het KaçIirische, doch
  van gevechten horen we niets. De regent van Pasuruhan is de zoon
  van pg. Sura-Baja; hij vlucht naar zijn vader, zodat slechts tg. Kapulungan en de patih in Pasuruhan overblijven. De stad wordt evenwel
  niet aangevallen, doch enkel mondeling bedreigd. Men zou zich daarop
  onderworpen hebben, doch van die onderdanigheid wordt later niets
  meer vernomen.
  Te W inongan worden voorts enige versperringen aangelegd en bezet,
  ten einde Pasuruhan te observeren. Van hieruit zendt tg. Sura-Tani
  een afdeling onder tg. Alap-Alap uit, om Lumadjang en Renong te
  veroveren, waartoe hij vier bupati's meekrijgt. De bupati's van beide
  plaatsen nemen de vlucht, hun bezittingen worden geplunderd, de
  vrouwen weggevoerd.
  Na Alap-Alap's terugkeer rukt het ganse leger naar Malang op,
  welks regent, rg. Toh-Djiwa, over een beek 's nachts de wijk neemt.
  Hij wordt achtervolgd. Daarop neemt men de versterkte plaats.
   Het verhaal ziet er niet onwaarschijnlijk uit. Blijkbaar is de aanval
  op Pasuruhan gericht, doch deze stad weet zich te handhaven, dank zij
  de kordaatheid van de bupati Kapulungan. Daarop wordt Pasuruhan
  geneutraliseerd door een bezetting van het nabijgelegen Winongan, en
  de rest van het leger plundert Lumadjang en Renong. Aftrekkende
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  29
  
  maakt het ganse leger zich nog van Malang meester, welks regent een
  minder krachtige houding aanneemt dan zijn collega van Pasuruhan.
  Omtrent de identiteit van tg. Sura-Tani worden wij in gelijktijdige
  Nederlandse berichten voorgelicht, n.l. "de Remonstrantie ... van de
  ghelegenheyt van den Mattaramsche Keyser van Java ... " opgesteld
  in het jaar 1615, doch waarvoor de gegevens tijdens een gezantschapsreis in mei 1614 door B. v. Eyndhoven werden verzameld (d. J. IV,
  57--62). Hij vermeldt n.l. de "Gouverneur Generaal van den Mattaram,
  ghenaempt Key Sorandani of Sorandanj". Met de opperste paap "Kalifagypan" staat hij de vorst bij in het voeren van het opperbewind. Deze
  drie, de Keizer en zijn beide "raetsheeren regieren met stranghicheyt,
  alsoo het een groot ryck is". Het is ook kjai Sura-Tani, die er voor
  gezorgd heeft, dat er ten behoeve van een loge in Japara voldoende
  materiaal aanwezig zal zijn.
  Deze heer bekleedt dus blijkbaar een ambt, dat wij later door de z.g.
  tumenggung M ataram zullen zien bekleden, ongeveer overeenkomende
  met de taak van de z.g. rijksbestuurders. Wij zullen meer hiervan
  kunnen opmerken bij de bespreking van de persoon, die vermoedelijk
  Sura-Tani's opvolger is geworden, t.w. tg. Singa-Ranu, welke veel
  langer in deze functie is werkzaam geweest, n.l. van 1615 tot 1629.
   Omtrent de zoon van de vorst van Sura-Baja, die naar zijn vader
  de wijk neemt, vernemen wij uit de Babad B.P., dat hij de naam droeg
  van adipati Pekik. Indien dit juist mocht zijn, zou hij gelijk te stellen
  wezen met de zoon van de vorst van Sura-Baja, welke eens zulk een
  belangrijke rol in de geschiedenis van Mataram zou spelen, nadat hij
  in 1625 als vertegenwoordiger zijns vaders bij de overgave der stad
  aan Mataram was opgetreden.
  Opvallend is, dat zijn gedrag bij deze eerste vermelding in 1614 even
  weinig krijgshaftig is als later, b.v. tijdens zijn veldtocht tegen Giri
  in 1636.
  Tg. Kapulungan heet wel naar de desa in het regentschap Sida-Ardja,
  die thans Pulungan genoemd wordt 1). Later zullen we hem minder
  heldhaftig, doch wel listig zien optreden.
  De Serat Kançla toont een zekere voorkeur voor 's vorsten oom, pg.
  M angku-Bumi, die ook in de Babad Meinsma enige malen voorkomt.
  Is hij te vereenzelvigen met de "Pangaran Acobomy", vermeld in Jan
  1) Eertijds moet Kapulungan een belangrijke plaats geweest zUn. daar het
  viermaal in de N agarakrtagama vermeld wordt: Hayam W uruk passeert er op
  zijn rondreis; er zijn Sjiwaïetische stichtingen.
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  30
  
  H. J. DE GRAAF
  
  Vos' gezantschapsverslag van 1624, waarin gezegd wordt, dat hij
  "hem by den Matharam houdt" (d. J. V, 45)?
  Renong is het Kuta Renon, gelegen ten noorden van Lumadjang,
  waar tot in de 1ge eeuw een uitgebreid complex van bouwvallen nog
  van vroegere grootheid getuigde (Krom, H. J. kunst 2 II,410-11).
  De slag aan de Andaka.
   1614
  Na de beschrijving van de stoutmoedige tocht naar de Oosthoek
  spreekt de overlevering over de grootscheepse tegenaanval der oostelijke regenten, waarbij wij in hoofdzaak de Babad Meinsma (p. 123-24),
  in mindere mate de Babad B.P. (VIII,9-18) en de Serat Kançla
  (p. 699-704) volgen.
  Pg. Sura-Baja verzamelt alle bupati's van Lasem tot Pasuruhan met
  hun volk, zo ook de Madurezen. De aanvoerder der laatsten, rd. pandji
  Pulang-Djiwa, is een krachtig man, moedig en knap van uiterlijk. De
  overige bupati's voeren hun troepen zelf aan. In de Babad B.P. worden
  heel wat meer namen vermeld, zoals: Rongga Lelana van Sura-Baja,
  ki tg. Kapulungan van Pasuruhan, dip. Pasagi van Sura-Baja, kj. pati
  Djaja-Suponta van Tuban, ki Marta-Negara van Siçlaju enz. Terwijl
  zij oprukken, steken de bondgenoten de bossen in brand.
  De Matarammers, bemerkende, dat zij achtervolgd worden, stellen
  zich achter de rivier Andaka op, welke in de Serat Kançla de rivier van
  Kadiri, dus de Brantas genoemd wordt. De Sura-Bajanen legeren zich
  ten oosten daarvan.
  Uitgedaagd springen de Matarammers overhaast te water en geraken
  in moeilijkheden. Om hun troepen bij te staan begeven zich ook rd.
  Sura-Tani en de bupati's in de rivier, waarbij de Mataramse aanvoerder verdrinkt. Zijn volk, dit ziende, vist het lijk op en plaatst het in
  een kist. De strijd wordt voor een ogenblik gestaakt, en terecht: de
  Andaka gelijkt een stroom van bloed en lijken. De Oostelijken vieren
  vrolijk feest.
  De volgende morgen herhalen de Matarammers de aanval en ditmaal
  met meer succes. Alle oostelijke regenten nemen de vlucht en slechts
  rd. pandji Pulang-Djiwa houdt stand en sneuvelt. Beladen met buit
  keren de Matarammers huiswaarts.
   De Serat Kançla is, zoals wel vaker, uitvoeriger over de militaire
  acties en deelt over de strijd het volgende mede:
  Na elkander drie dagen lang van weerszijden te hebben beschoten,
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  31
  
  besluit aria Sura-Tani, op voorslag van ng. Ketawangan, de overtocht
  te wagen. Hiertoe worden voorbereidende maatregelen, als het slaan
  van noodbruggen, getroffen. Bij het passeren daarvan worden aria
  Sura-Tani en ng. Ketawangan gedood en de punggawa pandji WiraBumi gewond. Pg. Mangku-Bumi neemt het bevel over.
  Deze handelt met meer beleid. Hij marcheert een anderhalf uur verder naar Pelabuhan, waar de rivier ondiep is, en trekt daar over. Zo
  kan hij de zorgeloze vijand verrassen, die na een ganse dag van hevig
  vechten, verslagen wordt.
  Djaja-Suponta reist vooruit om de vorst over de veldslag in te lichten.
  Deze is zeer door Sura-Tani's dood getroffen. Zijn weduwe licht de
  vorst in, terwijl hij haar geld zendt, om voor de dode te laten bidden.
  Na de terugkeer van het leger met het lijk volgt de traditionele beloning.
  Over deze zo breedvoerig in de overlevering verhaalde veldtocht
  bezitten wij enige Nederlandse berichten. In de reeds vermelde Remonstrantie van Van Eyndhoven (d. J. IV, 58) noemt deze Nederlandse
  gezant Mataram's vijanden: "Toeban, Lassam, Brondong (bij Gresik),
  Sorbeye, Passerewan, die samen in contract getreden zyn, om teghen
  den Mataramsche Keyser te oorlogen, Anno 1615". De vermelding van
  dit jaartal maakt het echter twijfelachtig, of reeds in 1614 de oostelijke
  regenten tot een nauwer samenwerking gekomen zijn.
   In Jan Pz. Coen's schrijven van 10 nov. 1614 wordt deze veldslag
  kortelings vermeld (d. J. IV, 23; Besch. 1,74): "De legers van den
  Mattaran ende den Coninck van Sorbaya syn in Septembris lestleden
  aen den anderen geweest; men seyt, datter van den Mattaran 40.000
  ende van Sorbaya 10.000 man gebleven zijn, hetwelcke ... voor den
  Coninck van Sorbaya een groote nederlaghe is ende voor den Mattaran
  nyet mach maecken, alsoo te populeux van volck is, in voegen dat nyet
  en twyfelen, ofte sal meester worden ende noch voorder attenteeren" . 1)
  Nog een aanwijzing omtrent het tijdstip van de veldslag is de mededeling van de Babad, dat de bossen in brand gestoken werden" hetgeen
  slechts in de oostmoeson mogelijk is. Ten overvloede bevestigt dit dus
  de datering op grond der Nederlandse gegevens.
  Wat de plaats van het gevecht betreft, deze was, gelijk wij meenden,
  aan de Brantas. De Babad B.P. bevestigt deze opvatting. Na Malang
  kampeert het aftrekkende Mataramse leger te Kençlat, waarin Kandat
  in het regentschap Kaçliri te herkennen valt (Babad E.P. VIII, 8) :
  1) Waarschiinliik was de vorst van Sura-Baja bii de veldslag tegenwoordig,
  daar hii in augustus van 1614 te Sura-Baja afwezig was (Bes chr. I. 75).
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  32
  
  H. J. DE GRAAF
  
  daarop houden ze halt te Tambak-Baja, ten oosten van Kaçliri.
  Overigens is dit een vreemde route!
  Sura-Tani's dood wordt enigermate bevestigt door het feit, dat zijn
  naam na de vermelding in Van Eyndhoven's Remonstrantie (d. J. IV,
  58) niet meer in de Nederlandse berichten voorkomt, terwijl zijn ambt
  ten minste sedert 1615 door een ander wordt waargenomen, n.1. door tg.
  Singa-Ranu.
   De verovering van Wira-Saba.
  1615
  Coen's voorspelling, dat de Mataramse vorst na de slag aan <}.e
  Andaka iets zou ondernemen, werd reeds het volgende jaar bewaarheid.
  Hij ondernam toen een tocht tegen de plaats Wira-Saba, waarbij hij
  zelfs tegenwoordig was. De overlevering is hierover zeer uitvoerig. In
  hoofdtrekken volgen wij de Babad Meinsma (p.127-28), aangevuld
  door de Serat Kançla (p.705-12) en de Babad B.P. (VIII,I8-31).
  Na een half jaar (S.K. 705: reeds na een maand) wil de vorst zelf
  tegen Wira-Saba optrekken. Vergeefs verzetten zich zijn groten hiertegen (Babad B.P. VIII, 19). Niet alleen worden de troepen uit Mataram en Mantja-Nagara opgeroepen, doch ook die uit de Pasisir (S.K.
  706: zelfs die uit Padjadjaran), in het geheel 10.000 man, zonder de
  dragers). Aanvoerder wordt tg. Marta-Laja. Ze marcheren over
  Madiun, waar zich de lieden uit Pana-Raga bij hen aansluiten (Babad
  B.P. VIII, 22).
  De bupati van Wira-Saba, kortweg pangéran Arja geheten, telt pas
  15 jaren, is knap van uiterlijk en houdt ervan, onvoldoende te slapen
  en te eten. Zijn patih, rongga Pramana is onkwetsbaar en vol sekti
  (bovennatuurlijke kracht), doch in de benen verlamd. Daarom wordt hij
  in een tandoe vervoerd, zowel bij troepenschouw als in het gevecht.
  Op het hulpgeroep van de pangéran van Wira-Saba beveelt die van
  Sura-Baja aan de bupati's van de kuststreek om te helpen, hetgeen
  geschiedt. Aldus krioelt het te Wira-Saba van krijgers. Bovendien
  zijn er stevige versterkingen gebouwd. Allen zijn op hun hoede.
  De voorstelling van de Serat Kançla (p.706-8) en Babad B.P.
   (VIII, 23) is minder gunstig. De bondgenoten worden n.1. wel opgeroepen, doch zij verklaren pas te zullen verschijnen, wanneer de pangéran van Sura-Baja ook zelf ten strijde trekt. Deze blijft echter weg,
  omdat hij de Tubanners in de gaten moet houden, die hem z.g. te hulp
  gesneld zijn. Dezen hebben zich op de pasar te Sura-Baja gelegerd en
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  33
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  de Sura-Bajanen liggen tegenover hen. In het geheim stuurt de SuraBajaan evenwel nog 1000 van zijn volk en evenveel Madurezen onder
  Rongga-Lawe, zonder dat de Tubanners er erg in hebben (Babad
  B.P. VIII, 24).
  De vorst van Mataram en zijn scharen legeren zich te Pala-Dadi
  (S.K. 708: Rodjo Dadie; Babad E.P. VIII, 20: Radja-Dadi, ten westen van Wira-Saba), waar de Mataramse krijgslieden reeds na een
  halve maand hevig van de "pest" te lijden hebben (S.K. 708). Velen
  sterven, zodat de vorst voorstelt, maar terug te keren. Marta-Laja is
  echter onwrikbaar. Hij vraagt nog één dag uitstel, om Wira-Saba te
  vermeesteren (S.K. 708-9). Na een drievoudige stormaanval wordt de
  stad genomen onder leiding van ad. Marta-Laja, pg. Purbaja en pg.
  Mangku-Bumi. Dank zij het gebruik van breekijzers en stormladders
  slaagt deze aanval.
  De Babad Meinsma (p.128) en de Babad E.P. (VIII,27) kennen
  nàg een mislukte aanval. Nadat de vorst zijn voornemen om het beleg
  op te heffen, aangekondigd heeft, laten pg. Purbaja, de sentana's en
  tg. Marta-Laja haastig op de oorlogsbekkens slaan en gaan, na WiraSaba omsingeld te hebben, tot de stormaanval over, welke deerlijk
  mislukt.
  Wederom slaat de vorst de aftocht voor, doch pg. Purbaja en tg.
   Marta-Laja houden voet bij stuk. Liever sterven, dan Wira-Saba niet
  veroveren I
  Een gesprek van tg. Marta-Laja, die er vermomd op uitgetrokken
  is, met enige grassnijders uit Wira-Saba, overtuigt hem van de inneembaarheid dier veste. Een tweede aanval wordt zorgvuldig voorbereid.
  Allerlei gereedschap: ladders, patjols en koevoeten, wordt klaar gemaakt. Deze aanval leidt tot het beoogde doel. Onder zware verliezen
  rukken de Matarammers Wira-Saba binnen, dat geplunderd wordt.
  De patih rongga Pramana sneuvelt en zijn hoofd wordt afgehouwen,
  of hij wordt gevangen genomen en onthoofd (S.K. 711). De regent van
  Wira-Saba wordt met een zijden pathooI geboeid en weggevoerd (S.K.
  711-12). Hem wordt de keus gesteld: gevangenschap of dood, doch
  hij weigert verder te leven (Babad B.P. VIII, 28). Hij wordt meegenomen en in zee geworpen (Babad Meinsma 128) of eenvoudigweg
  gedood (Babad B.P. VIII, 29).
  Ten slotte wordt verhaald, hoe de lieden van Djapan de Tubanners
  weer uit Sura-Baja verdrijven (Babad B.P. VIII, 30-31).
  Ongetwijfeld is de verovering van Wira-Saba door de Matarammers
  een belangrijke gebeurtenis, waarvan men zich gemakkelijk kan overVerh. dl. XXIII
  
  3
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  34
  
  H. J. DE GRAAF
  
  tuigen door op de aardrijkskundige ligging van deze plaats te letten.
   Thans zal men de naam Wira-Saba vergeefs op de kaart van Java
  zoeken. Zelfs als desanaam is hij verdwenen. Toch plaatst Raffles nog
  de naam Wira-Saba op zijn "Map of Java", zowel om een hoofdplaats
  als een regentschap in de bocht van de Brantas aan te duiden. Volgens
  Valentijn zou Wira-Saba 2 mijlen ten zuiden van Djapan gelegen hebben (IV, 50). Djapan heet thans Madja-Kerta en Wira-Saba zal daarom
  wel met Madja-Agung dienen gelijk gesteld te worden, dat op een
  15 km ten zuidwesten van Madja-Kerta ligt, dus inderdaad op 2
  "Duytsche mijlen" van ongeveer 7500 meter.
  De ligging van dit Wira-Saba-Madja-Agung is strategisch belangrijk,
  omdat het, indien behoorlijk bezet en verdedigd, de toegangsweg tot de
  Brantasdelta en vandaar naar de Oosthoek kan helpen afsluiten. Zijn
  verovering door de vorst van Mataram zou dus stroop- en rooftochten
  tot voor Sura-Baja's muren mogelijk maken, zo niet meer. Bovendien
  moet de verovering van een plaats, zo dicht bij de bouwvallen van het
  roemruchte Madja-Pait gelegen, op de verbeelding der Javanen gewerkt hebben.
  Beide partijen blijken het strategisch belang in te zien. De vorst van
  Mataram neemt persoonlijk deel aan de veldtocht, terwijl de vorst van
  Sura-Baja de oostelijke regenten tot medewerking poogt te bewegen.
  Uit het verslag van de Serat Kan~a en nog duidelijker uit dat in de
  Babad B.P. blijkt, dat aan de samenwerking zeer veel heeft ontbroken.
  De bondgenoten willen Sura-Baja wel helpen, mits het zelf ook ten
  strijde trekt. Evenwel, de vorst van Sura-Baja durft zijn residentie
  niet te verlaten, daar het zijn bondgenoot Tuban daar niet vertrouwt.
   Deze laatste wil zijn hulp slechts beperken tot een bezetting van SuraBaja. Dreigend liggen de bondgenoten in Sura-Baja tegenover elkander. Het resultaat is, dat Sura-Baja slechts in het geheim een klein
  aantal troepen naar Wira-Saba durft te zenden en dat de Tubanse
  troepen ten slotte nog met geweld uit Sura-Baja moeten verwijderd
  worden. De overige bondgenoten schitteren helemaal door afwezigheid.
  Hoe geheel anders zou het verloop van de strijd geweest zijn, indien
  Sura-Baja niet enkel zijn gehele eigen macht, doch ook die van al zijn
  bondgenoten had kunnen inzetten. Door gebrek aan samenwerking der
  verbondenen ging deze uiterst belangrijke voorpost verloren.
  De Midden-Javaanse overlevering laat zich waarderend uit over de
  aanvoerders in Wira-Saba. Wat hun aan leeftijd of lichaamskracht ontbreekt, wordt ruimschoots door hun geestelijke energie (sekti) aangevuld. Het onvoldoende slapen en eten van de jeugdige bupati van
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  35
  
  Wira-Saba, pangéran Arja, kan moeilijk iets anders wezen dan een
  soort van askese of tapa, waardoor men een grote geestelijke kracht
  verzamelt. Evenzo is zijn rijksbestuurder, rongga Pramana, ofschoon
  buiten staat om zijn benen te gebruiken, een krachtig en onkwetsbaar
  persoon. Hij sterft pas, nadat men hem geboeid in het water geworpen heeft.
  Bovendien heeft men de voorzorg genomen, de stad stevig te versterken, wellicht gedachtig aan de strooptocht van het vorige jaar.
   Dat de verovering van Wira-Saba een dubbeltje op zijn kant is
  geweest, bewijst wel de herhaalde vermelding van 's vorsten besluit,
  om het beleg op te breken. Men kan deze wankelmoedigheid in verband
  zien met de besmettelijke ziekte - de pest, zegt de Serat KancJa waardoor het Mataramse leger geteisterd wordt. Agung's medelijden
  met zijn wegkwijnende onderdanen wordt in de Babad B.P. geschilderd (VIII, 24).
  Tegen Agung's défaitisme verzet zich allereerst de aanvoerder tg.
  Marta-Laja op heftige wijze. Hij wil nàg een aanval wagen I De traditie
  weifelt tussen één (Serat KancJa) en twee aanvallen (Babad Meinsma
  en Babad B.P.), gescheiden door de vermomming van Marta-Laja en
  zijn gesprek met de grassnijders, een traditioneel motief. Vermoedelijk
  is daarom de enkele aanval het oorspronkelijkst. Hoe het ook zij, het
  grote bolwerk aan de Brantasrivier valt in Mataramse handen en de
  beide aanvoerders worden onschadelijk gemaakt.
  Dat deze verovering inderdaad heeft plaats gevonden, blijkt niet
  slechts uit de spoedig voor Sura-Baja merkbare gevolgen, doch ook uit
  een mededeling van de koopman Andries Soury te Bantam aan de
  Bewindhebbers der Compagnie dd. 22 oct. 1615 (d. J. IV, 30). Ter herziening van een vroeger contract met Mataram was hij in juli 1615
  naar Kali-Njamat gevaren, ten einde het hoofd der Mataramse stranden, de gouverneur van KencJal te vragen, hoe men bij de vorst van
  Mataram zou kunnen komen. Hij kreeg echter ten antwoord, dat het
  "vooreerst presentelyck niet doendelyck en was, by ditto Mattaram te
  comen, alsoo hy persoonlyck in't legher voor Veresaba ... was". Er
  valt moeilijk aan te twijfelen, of 's vorsten aanwezigheid voor Wira-Saba
  staat in verband met het in de overlevering vermelde beleg dier stad.
  De slag bij Siwalan.
   1616
  De val van Wira-Saba schijnt de bondgenoten tot nauwer samenwerking gebracht te hebben, zodat zij een aanval op het hart van het
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  36
  
  H. J. DE GRAAF
  
  Mataramse rijk waagden. Hierover vertellen de overleveringen die men
  aantreft in de Babad E.P. 31-56, Serat Kanga 716-32 en Babad
  Meinsma 129-31 het volgende:
  De Oostelijke regenten komen in Sura-Baja bijeen en besluiten, om
  te Giri de zegen van de priestervorst op hun onderneming tegen Mataram te vragen De pangita echter, op de hoogte van Allah's raadsbesluit,
  weigert deze. Niettegenstaande zijn sombere voorspellingen zetten ze
  toch door, vertrouwend op hun groot getal en goede samenwerking.
  Terwijl zij te Sura-Baja over de te volgen weg beraadslagen, raadt
  hun een kadjineman (waker) van Sura-Baja aan over Madiun te gaan:
  het terrein is er vlak, de rijst goedkoop en er is veel water. Doch een
  Mataramse spion, Rangu Watang, die reeds lang in dienst van de ad.
  Tuban staat, ontraadt het: Madiun, Djaga-Raga en Pana-Raga staan
  onder Matarams gezag en men zal bij het doortrekken hard moeten
  vechten. Hij raadt de weg over Lasem en Pati aan. Zijn slecht advies
  vindt bijval en de goede raadgever wordt gedood.
   De vorst van Mataram wordt tijdig door de ad. Pati van de opmars
  der oostelijke regenten op de hoogte gesteld (of, volgens de S.K. 722,
  dankt hij zijn kennis omtrent de 100.000 man tellende vijanden aan
  zijn bijzondere alwetendheid) en beveelt snel aan tg. Alap-Alap om
  deze plaats te hulp te schieten. Daarop volgt het hoofdleger van de
  vorst zelf, die zich ten westen van Padjang legert, onder de aanvoerders de tgs. Marta-Laja en Djaja-Suponta. Laatstgenoemde is, met
  enige anderen, pas in rang verhoogd (Babad E.P. VIII, 41). Daardoor
  wordt ad. Padjang verhinderd zijn afspraak met de bondgenoten, n.l.
  om naar de vijand over te lopen, ten uitvoer te leggen. Hij heeft zijn
  stad reeds verlaten, en is naar Siwalan getrokken, om zich met de
  bondgenoten te verenigen, doch tijdig wordt hij door de Mataramse
  vorst ontboden en keert op zijn schreden terug. Voorgevende, dat hij
  tegen de vijanden wilde strijden, krijgt hij vergiffenis.
  Het intussen te Siwalan kamperende leger, dat zich verschanst heeft,
  wacht vergeefs op Padjangs hulp. Lange tijd liggen de legers tegenover
  elkander.
  Op 's vorsten bevel snijdt tg. Marta-Laja met ruiterafdelingen de
  voedseltoevoer der vijanden af. In hun kamp lijden ze hevig onder
  gebrek en ziekten. Men eet slechts walur en gagung, wat kwade lichamelijke gevolgen heeft (S.K. 725). Zo worden de bondgenoten gedwongen
  de strijd onder ongunstige omstandigheden te aanvaarden.
  Ad. Tuban, beschaamd, omdat de leugens van zijn spion de bondgenoten in zulk een kwade positie hebben gebracht, waagt de eerste
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  37
  
  uitval, doch geweervuur drijft zijn troepen terug, die al vluchtende ten
  dele in een moeras terecht komen (Babad B.P. VIII, 49-51; S.K. 728).
  De volgende dag wordt een tweede uitval door ad. Djapan ondernomen, welke met de volkomen nederlaag der bondgenoten eindigt.
  Hun aanval is tegen de rechtervleugel der Matarammers gericht, waar
  Marta-Laja en Djaja-Suponta bevel voeren. Deze beide aanvoerders
  lokken de vijanden in hun dorpen, welke daarna in brand worden
  gestoken. Verstikt door de rook delven de bondgenoten het onderspit
  en nemen de vlucht. Ad. Tuban moet zijn olifant en bijvrouwen op
  zijn vlucht te paard in de steek laten. Tegelijkertijd worden ook de
  Madurese en Sura-Bajase troepen door de Matarammers aangetast,
  die, ziek en zwak als ze zijn, weinig weerstand meer kunnen bieden en
  op de vlucht worden afgemaakt. Ad. Djapan sneuvelt na een dappere
  tegenstand en wordt op bevel van de Mataramse vorst, die zich prijzend
  over zijn heldenmoed uitlaat, te Butuh bij de vorst van Padjang ter
  aarde besteld (Babad E.P. VIII, 56; S.K. 732) 1).
  Voor de dood en begrafenis van ad. Djapan geeft de Babad E.P.
  (VIII, 58) de tjandra sengkala: Resi guna pontjaning rat (de wijze is
  het vernuft der vijf werelden), wat de cijferwaarde 735 1 geeft, dus
  A.J. 1537 (A.D. 1615).
  Zowel de Babad Sengkala als de Babad Sengkalaning Momana geven
  voor de "Pasiwalan" het jaartal A.J. 1538 (A.D. 1616).
  Bezien wij deze Javaanse overlevering wat nader.
  De Girische priestervorst, tot wie de bondgenoten zich wenden, blijkt
  nog in even groot aanzien te staan, als te voren en nog lang daarna
  tot aan zijn val in 1680. Het verzoek om raad kan dus zeer wel historisch zijn.
   De keuze van de route behoeft niet enkel door een valse raadgever
  beïnvloed te zijn. Doordat de Mataramse scharen sedert 1610 reeds
  vele malen door de Solo-vallei opgerukt waren, zal langs deze weg de
  kans om te fourageren gering zijn geworden, wat een reden kan geweest zijn, om deze rivier te mijden.
  Wanneer men van de noordzijde aanvalt, rekent men blijkbaar op
  de neutraliteit van Pati, dat, veilig binnen zijn wallen, alleen maar
  alarm slaat, en op de krachtdadige medewerking van Padjang. Dit
  laatste gewest, kort geleden nog Mataram's meerdere en thans door
  deze parvenu onderworpen, zal enige jaren later inderdaad de vaan des
  opstands verheffen. De Oostelijke Javanen hadden dus een goede kans
  1) Was hij verwant met het Padjangse vorstengeslacht?
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  38
  
  H. J. DE GRAAF
  
  om binnenslands steun te krijgen en dit verklaart alleszins, waarom zij
  zich zo diep in het vijandelijk gebied waagden, immers, Siwalan zal
  wel Siwal zijn, dat onder Karta-Sura, dus bij Padjang ligt.
  Toen de Matarammer juist op tijd een opstand van Padjang wist
  te voorkomen, betekende dit voor de bondgenoten de katastrofe. Ver
  van hun punt van uitgang, in vreemd, vijandelijk gebied, door ruiterafdelingen van voedseltoevoer afgesneden, ging hun legermacht binnen
  het kamp te Siwalan een zekere ondergang tegemoet. Door honger
  gedwongen moesten de Oost-Javaanse regenten de slag onder ongunstige voorwaarden aanvaarden. Het einde was een volkomen nederlaag.
  De voorstelling ,gelijk deze in de Javaanse geschriften wordt aangetroffen, wordt bovendien door verschillende Nederlandse berichten
  op menig punt ondersteund.
   Een algemeen overzicht van de samenwerking der Oostelijke regenten verschaft de brief van de opper koopman Andries Soury aan de
  Bewindhebberen uit Bantam, dd. 22 october 1615 (d. J. IV, 28-29).
  Andries Soury had enige tijd in de loge te Gresik gelegen en mag dus
  tot op zekere hoogte als een kenner van de Oost-Javaanse toestanden
  gelden. Hij verhaalt dan, dat de "ommeleggende Coningen", zoals die
  van Sura-Baja, Pasuruhan, Tuban, Djapan, Wira-Saba, Aros-Baja,
  Sumenep enz. een verbond gesloten hebben, ten einde elkander tegen
  Mataram bij te staan. Tevens zouden zij "dit jaer" (dus nog 1615) een
  "defensiven oorlogh" voeren. Gezien de feiten moet hier i.p.v. defensief
  eerder offensief bedoeld zijn. Het resultaat dezer actie is Soury nog
  niet bekend, doch naar zijn mening, zullen ze "den Mataram wercx
  genouch geven". Evenwel, naar hij vernomen heeft, "verloopt den
  meesten tyd met bitschare ofte raeden, en de minste met daden; is te
  beduchte(n), alles als een roock vergaen ofte verdwine(n) sal". Soury
  betwijfelt dus ernstig, of de verbondenen een belangrijk succes zullen
  behalen, gezien de weinige daadkracht, die er van hen uitgaat. De
  meeste tijd wordt met praten verdaan.
  Inderdaad weet de Javaanse overlevering ook van een slappe bevelvoering. De verbondenen, onzeker welke weg te nemen, laten zich door
  een Mataramse spion overhalen, de slechtste te kiezen.
  Over de slag zelf schrijft Jan Pz. Coen op 31 mrt. 1616 uit Bantam,
  op grond van nieuws uit Japara, dat hij op 1 febr. 1616 had ontvangen:
  "alsdat ditto Mattaram in eenen veltslach alle sijn partyen, de coningen
  in 't oosten van Java gelegen, nedergeleyt soud' hebben" (Besch. I,282).
   Aan het slot van zijn brief (p. 189) bevestigt hij het bericht dezer
  Mataramse overwinning, waaraan hij de schoonste verwachtingen
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  39
  
  knoopt. Hij hoopt n.l., dat de Matarammer westwaarts zal trekken,
  waardoor de Nederlanders tegenover Bantam in een gunstiger positie
  zullen komen te staan.
  De omvang der zege, gelijk zij door Coen kortelings beschreven
  wordt, is volkomen gelijk aan de Javaanse berichten, die daardoor een
  welkome bevestiging krijgen. Ook de datering wordt er door versterkt.
  Immers, de slag zal op grond van het bericht, dat de brief over deze
  veldslag te Japara op 1 febr. 1616 gedateerd werd, wel niet véél vroeger
  geleverd zijn, dus ongeveer in de maand januari 1616. In dit geval is
  de weifeling der Javaanse gegevens tussen 1615 en 1616 volkomen
  begrijpelijk.
  Slechts het jaargetijde, waarin het lot der Oost-Javaanse krijgsmacht
  beslist werd, wekt bevreemding. Gewoonlijk voerden de Javanen in de
  regentijd geen oorlog. Men heeft hier echter met buitengewone omstandigheden te maken. Het Oost-Javaanse leger, ofschoon tijdig genoeg
  vertrokken om in de droge tijd Mataram aan te tasten, had deze onderneming door het falen van Padjang niet door kunnen zetten en was
  geruime tijd, dus wel enige maanden, in Siwalan geblokkeerd blijven
  liggen, terwijl het voor- noch achteruit kon. Slechts de honger dwong
  het in de natte moes on tot een actie, welke met de ondergang eindigde.
  Aldus ondersteunt ook de datering van Coen's bericht de juistheid der
  Javaanse overlevering.
  De benoemingen.
   1615
  Terwijl het leger der bondgenoten zich gereed maakte, om tot in
  het hart van Mataram door te dringen, ging de vorst tot enige benoemingen over, welke, hoewel slechts in de Babad B.P. vermeld (VIII,
  41-42), toch niet zonder belang lijken.
  De demang Djaja-Suponta wordt gelijkgesteld met tg. Marta-Laja.
  Ieder hunner krijgt de helft der panumpings.
  De zoon van grootvader M angku-Bumi de jongere wordt MangkuBumi. Over deze benoeming valt weinig meer te zeggen, dan dat de
  titel Mangku-Bumi in die tijd één maal in een Nederlandse bron voorkomt, en wel verbasterd tot Pangaran Acobomy, zodat de identiteit
  niet geheel vast staat (d. J. V, 45).
  Ten slotte verheft de vorst de enige zoon van een krijgsman (wadya),
  Barat Tiga genaamd, tot zijn patih onder de naam van tg. Singa-Ranu.
  Steeds zal hij zich voor zijn vorst moeten bevinden. Inderdaad wordt
  tg. Singa-Ranu zowel in de Nederlandse berichten als in de Babad B.P.
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  40
  
  H. J. DE GRAAF
  
  herhaaldelijk vermeld, b.v. in VIII, 58 in de onmiddellijke nabijheid
  van de vorst 1).
  Door de benoeming van een persoon van eenvoudige afkomst tot
  patih moet de kleinzoon van de eertijds beroemde patih van Sénapati,
  n.l. pg. Mandura-Redja, zich tamelijk geschokt gevoeld hebben. Het
  behoeft ons daarom niet te verbazen, wanneer wij hem daarna meermalen een weerspannige houding zien aannemen.
  De verovering van Lasem.
   eind 1616
  De verovering van Lasem wordt in de Babad B.P. (VIII, 56-58)
  vrij uitvoerig, in de Serat Kan~a (p. 732-33) zeer kort, en in de Babad
  Meinsma helemaal niet besproken. De eerstgenoemde kroniek verhaalt
  het volgende:
  Een halve maand na de terugkeer der Mataramse troepen zendt de
  vorst hen uit, om Lasem te bemachtigen. Marta-Laja voert hen aan.
  Hij heeft order, ook de lieden van Pati mee te nemen. Dezen kamperen
  ten Z.W. van de stad, terwijl de Matarammers ten zuiden daarvan hun
  legerplaats hebben. De hele stad wordt omsingeld en de bewoners geraken in zulk een vrees, dat de kleine lieden naar die van Pati overlopen.
  Daarop vallen de Matarammers de stad aan en dringen er binnen.
  Tegenstand wordt niet geboden; de wapens worden gebundeld. Daarna
  worden de bewoners tussen die van Pati en de Matarammers verdeeld
  en meegenomen.
  Volgens een tjandra sengkala had deze inneming in 1616 plaats, daar
  zij luidde: UIa ngel).çog margeng djagad, d.i.: de slang legt eieren op
  de weg der mensen, met de cijferwaarde 835 1, hetgeen A.J. 1538
  (A.D. 1616) aanduidt.
  Als bijzonderheid weet de Serat Kan~a hier nog slechts aan toe te
  voegen, dat het Mataramse leger 3000 man telde en de Patische aanvoerder ad. Pragola was.
  Over deze militaire actie staan nauwelijks buitenlandse berichten ter
  f) In hoofdstuk 13 van de Babad Alit (p. 25) komt een mededeling omtrent
  tg. Singa-Ranu voor, die niet geheel van belang ontbloot is. De vorst zou een
  volgeling (pakatik) gehad hebben, die ki Bangat of ki Singa heette en zeer bij
  hem in de gunst stond wegens z\jn bekwaamheid om te toveren en zijn kennis
  der geheime wetenschap. Daarom verhief hij hem tot patih onder de naam van
  Singa-Ranu.
   Daar van dit bericht niet vaststaat, dat het zeer oud is, geven wij de vOQt'keur
  aan dat in de Babad B.P., doch het w\jst in ieder geval op het aanzien, dat tg.
  Singa-Ranu nog in later eeuwen genoot.
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  41
  
  beschikking. Op 11 nov. 1616 schrijft Coen aan het opperhoofd te
  ]apara: "Tot voldoeninge van UI. beloften sullen tot des Mattarams
  assistentie ... de twee isere stucken voor Lasem te lande brengen". De
  beide schepen, die dit geschut daar zullen brengen, dienen op hun hoede
  te wezen voor aanvallen van Tubanners en Sura-Bajanen, "alsoo dese
  daertoe de macht ende oock de couragie wel souden mogen hebben"
  (Besch. Il, 107). Er is dus blijkbaar bij Lasem iets aan de hand: de
  Matarammers hebben deze plaats pas veroverd, of zijn daarmede bezig.
  Was Lasem n.l. reeds lang in hun bezit, dan zouden zij het wel weer
  ontruimd hebben onder wegvoering van buit en bewoners. Thans zijn
  er genoeg gewapende Matarammers aanwezig, om het Hollandse geschut in ontvangst te nemen.
  Overigens mag men zich afvragen, in hoeverre Pati zijn hulp belangeloos verleende. Liet het Mataram de kastanjes uit het vuur halen?
  
  De verovering van Pasuruhan.
  1617
  Over de verovering van de stad Pasuruhan is de Babad Meinsma
  uiterst kort (p. 131), terwijl de Babad E.P. (VIII, 58-67) er zeer uitvoerig over is. Ook de Serat Kançla weet er heel wat over te verhalen
  (p. 733-37).
   De Babad B.P. vertelt het volgende:
  Tg. Marta-Laja wordt door de vorst uitgezonden, om Pasuruhan te
  veroveren, waartoe hij enige orders geeft; de santana's moeten ten
  zuiden van de stad kamperen, Marta-Laja zelve echter ten zuid-oosten
  daarvan, de Padjangers mogen niet ver van deze hun kamp hebben,
  terwijl A lap-A lap zijn legerplaats ten noorden der stad moet hebben.
  Verder mogen ze enkel op vrijdag aanvallen. Daarop krijgt tg. DjajaSuponta, die daartoe binnen de Kamandungan geroepen wordt, een
  bijzondere opdracht, n.l. om.toe te zien, of iedereen wel zijn best doet.
  Het leger rukt van Sala op in oostelijke richting onder vreselijke
  verwoestingen. De reeds uit 1615 bekende tg. Kapulungan bewaakt de
  stad Pasuruhan. Aanvankelijk schijnt deze een flinke houding aan te
  nemen, doch al spoedig ontzinkt hem de moed. Op een donderdagavond
  spoort hij zijn troepen aan, om een uitval te doen; daarentegen geeft
  hij zijn vrouwen bevel, alles voor de aftocht gereed te maken. De
  vrouwen klimmen te paard en levensmiddelen worden meegenomen.
  N adat de aanval op de Matarammers ingezet is, zwenkt tg. Kapulungan
  plotseling in westelijke richting en begeeft zich naar Sura-Baja, zonder
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  42
  
  H. J. DE GRAAF
  
  zich aan de scheldwoorden zijner onderdanen te storen. Dezen keren
  in verwarring terug.
  De volgende morgen (vrijdag) vallen de Matarammers op de stad
  aan, nemen haar in onder plundering en brandstichting. Tg. Kapulungan, die door vijanden achterna gezeten wordt, ontkomt ternauwernood. Zijn vrouwen vallen in handen der Matarammers.
   De Serat Kançla (p.735-36) verhaalt nog over een onbetamelijke
  list, waardoor deze tg. Kapulungan aan zijn verbitterde ondergeschikten weet te ontkomen. Door Moord! Amok! te schreeuwen, weet hij
  de aandacht der Matarammers van zich zelf op de hem vervolgende
  Pasuruhanners te richten en ontsnapt.
  Een tocht van een groot deel van het Mataramse leger tot voor
  Pasuruhan op zulk een verre afstand van zijn punt van vertrek is
  slechts mogelijk na de nederlaag der Oost-Javanen bij Siwalan. Wij
  vernemen dan ook niets van pogingen der bondgenoten, om de Matarammers bij de belegering van Pasuruhan een strobreed in de weg te
  leggen. De eertijds zo standvastige tg. Kapulungan krijgt een zeer welkome kans om zich naar Sura-Baja te begeven, doordat de stad aan
  de westzijde niet wordt ingesloten. Van deze gelegenheid maakt de
  tumenggung een dankbaar, maar niet eervol gebruik.
  De verovering van het aan zee gelegen Pasuruhan is de zeevarende
  Nederlanders niet ontgaan. In juli 1617 vertoefde de pangéran van
  Djakarta tien dagen in Bantam en sprak daar met Coen over de hachelijke toestand van zijn gebied: "Wat wil 't dan worden? De oorloch is
  voorhanden. Passeruan heeft den Mattaram gewonnen. Daer en resteert
  in 't oosten niet meer dan Surrebaya ende Tuban". Aldus de regent
  van Djakarta (Besch. 1,252).
  Dit bericht maakt niet de indruk, dat het onmiddellijk na het vermelde feit is opgetekend; het is niet recht duidelijk, of de verovering
  van Pasuruhan in 1616 dan wel in 1617 heeft plaats gevonden. Voor
  het laatste zou het tijdsverloop - opmars, belegering en inneming,
  alles in twee maanden - wel wat kort zijn. Aannemelijker is daarom
  1616, ook al meldt de Babad Sengkala voor dit feit het jaar 1617.
   Hierbij komt nog, dat een Nederlands vaartuig, hetwelk omstreeks
  sept. 1616 Sura-Baja aandeed, daar de "koning" niet thuis aantrof,
  "alsoo ditto magisteyt te velde was" (Besch. 1,226). Trachtte hij Pas uruhan te helpen, of in ieder geval zijn eigen gebied te dekken?
  Het verhaal heeft alleen in de Babad B.P. (VIII, 65---67) een enigszins afwijkend en moeilijk te begrijpen slot.
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  43
  
  Op de terugtocht van het Mataramse leger voert tg. Djaja-Suponta
  een hem door de vorst blijkbaar heimelijk verstrekt bevel uit, n.l. het
  ontbinden van het Mataramse leger bij een versperring (rangkah), gelegen bij Djurang Parahu of Palwa. De adipati's zullen hem echter met
  de buit volgen. Djaja-Suponta zal de rangkah bij de Gunung Parahu
  bewaken, waar niemand mag passeren.
  Alle bupati's staan hierover versteld en protesteren min of meer
  heftig, b.v. Marta-Laja, ad. Purbaja, doch vooral Mandura-Redja, die
  voorgeeft, de versperring te willen doorbreken.
  Door een zekere ng. Singa-Wedana van Mandura-Redja's vastbeslotenheid op de hoogte gesteld, breekt tg. Djaja-Suponta ten slotte van
  de rangkah op, zodat de Matarammers onverhinderd kunnen passeren.
  Als tjandra sengkala (terus katiga kang djanma) wordt een onvolledig cijfer gegeven (VIII, 66), n.l. 1. 39, dat wij gerust tot A.J. 1539
  (A.D. 1617) mogen aanvullen.
  Dit vreemde verhaal levert moeilijkheden op, omdat de tekst vermoedelijk niet zuiver is overgeleverd. Het is niet duidelijk, waar Djurang of Gunung Parahu (of Palwa) op de lange weg tussen Pasuruhan
  en Mataram gelegen is. Java telt vele bergen, die Prahu heten.
   Misschien is 's vorsten bedoeling geweest, Mandura-Redja, tegen wie
  hij, wellicht terecht, wantrouwen koesterde, van het rijkscentrum verwijderd te houden, waartoe een versperring, een rangkah, tussen de
  bergen aangelegd, gebezigd werd. Het verzet der groten is echter te
  sterk en de nieuwe aanvoerder, Djaja-Suponta, moet voor de ouderen
  wijken. Een andere verklaring zou misschien kunnen wezen, dat men
  het krijgsvolk ten bate van 's vorsten schatkist van hun buit wilde
  beroven.
  Intussen is het verhaal ook waardevol door de eerste vermelding van
  rangkah's of tolpoorten, die meermalen in de Nederlandse bronnen
  genoemd worden. Op grond hiervan moet tussen 1614 en 1618 met de
  aanleg daarvan een begin gemaakt zijn, zodat het jaartal 1617 in dit
  verband zeer goed past.
  De opstand van Padjang.
  1617
  De reeks van overwinningen wordt plotseling onderbroken door een
  rebellie, n.l. die van Padjang, beschreven in de Babad B.P. 67-75,
  Serat Kançla 737-43 en Babad Meinsma 131-35.
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  44
  
  H. J. DE GRAAF
  
  Het verhaal over de opstand in de Babad B.P. wordt daar voorafgegaan door een mededeling van de tg. Mataram, Singa-Ranu aan de
  vorst (VIII, 67). Deze zou n.l. het bericht vernomen hebben dat de
  heer van Padjang met de Tubanners in familierelatie wilde treden.
  De vorst wordt door dit bericht echter evenmin uit zijn evenwicht
  gebracht als door de tijding van Mandura-Redja's euveldaad t.a.v. de
  versperring, die deze wilde doorbreken, welk nieuws Djaja-Suponta
  hem gedienstig mededeelt.
   Het is in ieder geval duidelijk, dat er partijen aan het hof zijn. De
  misnoegden zijn de afstammelingen van Sénapati's rijksbestuurder adipati Manda-Raka en het zich verongelijkt voelende geslacht van
  Padjang, waaraan de Mataramse vorsten een zeker zelfbestuur gegund
  hebben.
  Weldra zullen de ontevredenen elkander vinden.
  Het initiatief gaat van M andura-Redja uit. Hij stuurt n.1. een bode
  met een brief aan de adipati Padjang met veel zegenwensen, en deelt
  mede, dat, indien de ad. Padjang in opstand wil komen, het thans de
  tijd is. In de strijd belooft Mandura-Redja zijn vorst van achteren aan
  te vallen. De ad. Padjang antwoordt, dat hij zal verraad plegen, als hij
  de kans krijgt (VIII, 67~). Mandura-Redja moet echter niet met
  ontrouw beginnen.
  Dit wijst op een aarzelende geest. De vorst van Mataram is hem
  ook voor. Adipati Padjang heeft n.l. een vazal, ng. Tambak-Baja, die
  in het bezit van een fraai paard is, Domba (schaap) geheten. Tekenend
  is, dat deze Tambak-Baja niet ten gehore bij de ad. Padjang verschijnt
  (VIII, 69). Ad. Padjang krijgt nu van de Mataramse vorst de last, hem
  dit paard snel uit te leveren. De eigenaar geeft echter een trots en
  hoogmoedig antwoord, niettegenstaande de kalmerende vertogen van
  ad. Padjang. Hij wil liever zijn vrouw dan zijn paard aan de Mataramse
  vorst afstaan (VIII, 70). Hij kan zijn huid nog wel twee maanden in
  de strijd met Mataram behouden. Onderwijl rijdt hij rond en zwaait
  met de lans. Dit alles wordt de vorst gemeld.
   De vorst vertoornt daarop zeer en de wadana's vallen ter aarde vol
  ontzetting; zij zijn echter opgelucht, wanneer zij vernemen, dat de
  vorst hun beveelt tegen de Padjangers op te rukken en hen als slaven
  weg te voeren. Bij verzet zal men ze doden. Aldus geschiedt. De bevolking vlucht naar de stad. Het ganse zuiden des lands wordt naar
  Mataram gebracht. De Padjan&"ers maken zich gereed. Tal van corpsen
  worden genoemd. Ki demo Djaja-Baja is aanvoerder. Mandura-Redja
  wordt leider van het Mataramse leger, begeleid door Pura-Baja, Djumi-
  
  Dr H. J. de Graaf - 9789004286450
  Downloaded from Brill.com 07/14/2024 07:37:00AM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  DE REGERING VAN SULTAN AGUNG
  
  45
  
  nah, Sumeçlang en demo Tanpa-Nangkil (VIII, 72-73). Ad. ManduraRedja voelt zich echter bezwaard.
  Men trekt op. Het centrum wordt door dip. Mandura-Redja gekommandeerd, de linkervleugel door dip. Sumeçlang, met pg. Djuminah, de
  rechtervleugel door pg. Purbaja en zijn jongere broeder, demo TanpaNangkil. De Padjanger plaatst Tambak-Baja rechts, demo Djaga-Raga
  vooraan op de rechtervleugel. Vernemend, dat dip. Mandura-Redja
  aanvoerder is, stemt dit de dip. Padjang kalm, daar hij vertrouwt op
  de afspraak.
  De strijd begint. Dip. Sumeçlang raakt gewond door Tambak-Baja.
  Pg. Djuminah drijft de Padjangers op de vlucht. Ki Tambak-Baja moet
  wijken en scheldt dip. Mandura-Redja uit wegens zijn woordbreuk.
  Ook ad. Padjang vlucht. Bij de Semanggi gekomen stappen dip. DjagaRaga, Tambak-Baja en dip. Padjang in een bootje en roeien stroomafwaarts. Het paard Domba wordt gegrepen.
  De Serat Kançla (p. 737-43) geeft een enigszins andere voorstelling
  van de slag. Aria Tambak-Baja is de aanvoerder der Padjangers.
  Mandura-Redja's afval wordt belet, doordat hij onder het hoger gezag
  van pg. Sumeçlang komt te staan.
  