text: Uit de tabellen 3.2 en 3.3 blijkt dat remigratie met gebruik van een van beide
  subsidieregelingen zowel absoluut als relatief (in verhouding tot het totale
  aantal remigranten) een duidelijke stijging vertoont. Dit neemt niet weg dat
  verschillende verdere verruimingen van de regelingen denkbaar zijn. Tot Ben
  uitbreiding van de doelgroep heeft de regering zich inmiddels bereid verklaard: in de Nota Herstructurering van het migratiebestel wordt het voornemen aangekondigd de Remigratieregeling ook open te stellen voor Surinamers
  met de Nederlandse nationaliteit 46. Het probleem dat zij twee jaar na remigratie het Nederlanderscha~verliezen. maar niet de Surinaamse nationaliteit
  toegekend krijgen, zal tevoren in overleg met de Surinaamse autoriteiten moeten worden opgelost. In het bijzonder de Emigratiecommissie van de SociaalEconomische Raad heeft in een tweetal adviezen nog tal van andere versoepelingen gesuggereerd 4? Deels zijn deze voorstellen ook in de laatste versie van
  de regelingen verwerkt, deels echter zijn zij in de Herstructureringsnota afgewezen. Het ging hierbij om openstelling van de Basisregeling voor alle - niet
  alleen minder draagkrachtige - Antillianen en Arubanen en voor 'alle overige
  allochtonen' en van de Remigratieregeling voor Antillianen, Arubanen en
  werkenden boven de leeftijd van 50 jaar. Ten aanzien van de 'overige allochtonen' werd het ontbreken van voldoende specificatie van de doelgroep als argument genoemd, tegen toevoeging van de West-Indische groepen werd hun bezit
  van de Nederlandse nationaliteit aangevoerd. Uitbreiding tot werkenden ten
  slotte zou leiden tot een individuele vrije keuze tussen betaald werk en een uitkering en hierdoor indruisen tegen de kenmerken en regels van het sociale
  zekerheidsstelsel.
   Dit laatste bezwaar kan onderschreven worden. Bovendien zou de beoogde verruiming een zo sterke prikkel tot remigratie inhouden dat ook het principe van
  vrije keuze in het gedrang zou komen. Ook zou het moeilijk met het in hoofdstuk 1 van dit rapport gelegde positieve verband tussen werk en integratie verenigbaar zijn om werkenden tot terugkeer te stimuleren. In het licht van dit
  hoofdstuk is ook de we1 gesuggereerde verlaging van de minimumleeftijd bij de
  Remigratieregeling tot bijvoorbeeld 45 jaar twijfelachtig: de pretentie dat door
  scholing, werkervaring en een ander arbeidsmarktbeleid in beginsel alle
  allochtonen aan werk geholpen moeten worden, zou aan geloofwaardigheid
  inboeten.
  De conclusie moet zijn dat een substantiele verruiming van de bestaande remigratiesubsidieregelingen niet goed mogelijk is zonder op diverse principiele
  bezwaren te stuiten. Ook daarbuiten zijn de mogelijkheden voor financiele
  maatregelen beperkt. Zo past uitbetaling ineens van gei'nde premies slecht in
  het sociale zekerheidsstelsel en zou een algemene 'remigratiebonus' als a1 te
  stimulerend kunnen worden aangemerkt. Anderssoortige, op potentiele remigranten gerichte maatregelen, zoals het TPP-programma dat onder meer zelfstandig ondernemerschap beoogde te stimuleren of een recent scholingsprogramma van jongeren, hebben als nadeel de hoge kosten die per individu
  gemaakt worden; alleen hierdoor a1 zal hun rol ondergeschikt blijven.
  Aan de groeiende betekenis van de twee subsidieregelingen zou zonder twijfel
  afbreuk worden gedaan door invoering van het 'woonlandbeginsel',die onlangs
  
  "1 Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Tweede Kamer 198711988, 20 707, nr. 2. blz. Z
  "1 Sociaal-Economische Raad. Advies remigratiebeleiden Advies (rjemigratiebestel,SER-publikatienr. 17 van 2 juli 1985, respectievelijk nr. 15 van 2 september 1987.
   WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  nog als mogelijk bezuinigingsscenario is genoemd door de Ambtelijke Commissie Heroverweging Sociale Voorzieningen Niet-Nederlanders 48. Aanpassing
  van met name de uitkeringen op grond van de 'ouderenregeling' aan de kosten
  van levensonderhoud in het land waar de ontvanger gevestigd is, zou de financiele barrieres om te remigreren vergroten. Een substantiele (verdere) verlaging van de periodieke uitkeringen, die zich nu a1 beneden het niveau van de
  hier betaalde voorzieningen bevinden, zou de terugkeer zozeer kunnen afremmen dat het netto financiele effect ervan averechts kan worden 49. Ten slotte
  kan het woonlandbeginsel leiden tot toeneming van het aantal migranten in
  Nederland en zo tot hogere kosten leiden. 'Ibegepast op de kinderbijslag bijvoorbeeld zou het naar alle waarschijnlijkheid tot meer en snellere gezinshereniging aanleiding geven. Alleen a1 hierom - de principiele aspecten blijven hier
  buiten beschouwing - is een omzichtige benadering aan te bevelen.
  Goede voorlichting, intensief overleg tussen de Nederlandse overheid en buitenlandse autoriteiten en het vergroten van de bestaanszekerheid na terugkeer, zijn van groot belang om de mogelijkheden tot een verantwoorde remigratie te vergroten. Niettemin is terugkeer naar het land van herkomst na vaak
  zeer lang verblijf elders een avontuurlijke en riskante aangelegenheid. Enkele
  elementen in het vreemdelingenrecht lijken de bereidheid om dergelijke risico's te nemen meer dan noodzakelijk te beperken.
   Minderjarige kinderen worden verondersteld mee te remigreren, een eis die,
  als zij hier een groot deel van hun leven verbleven hebben of met een opleiding
  bezig zijn, problemen kan opleveren. Hieraan wordt slechts ten dele tegemoet
  gekomen door het feit dat zij, onder omstandigheden, vanaf het 15dejaar een
  zelfstandige verblijfstitel kunnen krijgen. Ook de terugkeeroptie waarin de
  nieuwe Vreemdelingenwet zal voorzien, biedt door de strenge eisen - onder
  meer ten minste tien jaar legaal verblijf in Nederland na het vierde levensjaar - volgens sommigen onvoldoende soelaas. Meer algemeen geldt dat voor
  iedere potentiele remigrant een remmende werking kan uitgaan van het feit
  dat er, in beginsel, na remigratie geen weg terug is: een vergunning tot vestiging vervalt van rechtswege zodra de houder zijn hoofdverblijf buiten Nederland vestigt en een vergunning tot verblijf in Nederland zal in dat geval ingetrokken worden wegens niet-naleving van de beperkingen waaronder zij is verleend. De nieuwe Vreemdelingenwet zal hierin geen wezenlijke verandering
  brengen. Zowel de vergunning voor bepaalde als voor onbepaalde tijd die het
  ontwerp noemt, kent vertrek naar het buitenland om zich daar opnieuw te vestigen als imperatieve intrekkingsgrond. Slechts om 'klemmende redenen van
  humanitaire aard' kan nu (en straks) hernieuwd toegang worden verkregen.
  In hoeverre dit laatste element voor degenen die voor de Remigratieregeling in
  aanmerking komen werkelijk een rol speelt, is moeilijk te zeggen. Gezien hun
  leeftijd zal dit vermoedelijk niet vaak een doorslaggevend bezwaar zijn. Dit ligt
  anders voor gebruikers van de Basisregeling en zeker ook voor degenen die zonder overheidssteun willen terugkeren. Illustratief is in dit verband de volgende
  passage uit de reactie van het Inspraakorgaan Thrken in Nederland op een van
  de voorversies van de nieuwe Vreemdelingenwet.
   'Ook onder de groep zijn velen die naarl'urkije zouden willen terugkeren, maar
  die de beslissing niet aandurven omdat er een groot aantal onbekende economische, sociale e~psychologischeomstandigheden zijn, die zij vanuit Nederland
  niet kunnen overzien. Waarom is de staatssecretaris niet bereid om voor dezen
  een terugkeeroptie in de wet op te nemen? Daarmee wordt immers niemand
  benadeeld, tenvijl er we1 een groot aantal voordelen aan verbonden zijn. Stel
  
  "1
  49]
  
  103
  
  Rapport van de Heroverwegingswerkgroep 'De positie van niet-Nederlanders in Nederlandse stelsels van sociale en culturele
  voorzieningen'; Begrotingsvoorbereiding 1989. Deelrapport nr. 3. juni 1988.
  Deze stelling vindt steun in de notitie 'Enkele berekeningen in verband met het woonlandbeginsel' van het Sociaal en Cultureel
  Planbureau van 22 november 1988 (niet uitgegeven;verkrijgbaar bij het SCP. Rijswijk). In deze notitie wordt ingegaan op de effecten van invoering van het beginsel bij de kinderbijslag.
  ALLOCHTONENBELEID
  
  dat iemand na drie jaar of eerder tot de conclusie moet komen dat hij geen
  mogelijkheden ziet om zijn brood te verdienen of dat hij, zijn vrouw of zijn kinderen niet kunnen aarden. In dat geval keert hij terug en herstelt zich de situatie die nu ook a1 bestaat. Alleen het betrokken gezin heeft een groot aantal
  onkosten voor niets moeten maken. In het geval echter dat de remigratie we1
  slaagt worden de betrokkenen er alleen maar gelukkiger door. In geen van
  beide gevallen ondervindt iemand anders schade' 50.
  ~ e r d ein
  r de reactie was a1 opgemerkt: 'Wie in Nederland woont mag het niet
  eens in'l'urkije proberen. Wie eenmaal inlhrkije woont mag niet meer terug en
  de zorg op zich nemen voor behoeftige familieleden inTurkije mag a1 helemaal
  niet. Het restrictieve toelatingsbeleid wordt zo stringent toegepast, dat het zijn
  doe1 voorbij schiet'.
   Wat van dit laatste precies zij, het is duidelijk dat het ontbreken van een terugkeeroptie (nu voor ieder, in de toekomst voor meerderjarigen en veel kinderen)
  door betrokkenen als een rem op remigratie wordt ervaren. Dit geldt uiteraard
  niet alleen voor Turken. Het Nederlands Centrum Buitenlanders b e ~ l e iin
  t een
  vergelijkbare reactie een recht op terugkeer naar Nederland gedurende twee
  jaar voor degenen die na permanent verblijf alhier in het buitenland hebben
  verbleven 51. Eerder a1 had ook de Emigratiecommissie van de SER zich in
  grote meerderheid tot voorstander van een terugkeeroptie verklaard 52. De
  vrees dat hierdoor per saldo minder definitieve remigratie zou optreden speelt
  bij de stellingnames kennelijk geen doorslaggevende rol: aangenomen wordt
  dat dan meer extra remigratie zal plaatsvinden dan gebruik van het terugkeerrecht.
  5']
  
  lnspraakorgaanTurken in Nederland, Advies over de nieuwe Vreemdelingenwet 1987. augustus 1987, blz. 14 (niet uitgegeven).
  Stichting Nederlands Centrum Buitenlanders, brief aan de staatssecretaris van Justitie; 14 september 1987, blz. 9 (niet uitgegeven).
  52]
  
  Emigratiecommissie van de SER, Advies remigrotiebeleid, op. cit., blz. 64 en Advies (r)emigratiebestel, op. cit., blz. 13,
  
  50]
  
  104
  
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  Arbeidsmarkt
  4.1
  
  De positie op de arbeidsmarkt en in het arbeidsproces
  In de adviesaanvraag van de regering wordt het terrein van het werken
  genoemd als een van de gebieden waar ondanks geleverde inspanningen nog te
  weinig vooruitgang is geboekt. De positie van de minderheden is als men de
  beschikbare informatie overziet niet rooskleurig te noemen. Er is in de jaren
  tachtig duidelijk een verslechtering opgetreden. Hieronder wordt ingegaan
  op de positie van minderheden op de arbeidsmarkt en in het arbeidsproces.
   Werkloosheid
  Onderstaande tabel geeft een eerste inzicht in de geregistreerde werkloosheid
  van enkele doelgroepen van het huidige minderhedenbeleid. Het percentage
  werklozen van de beroepsbevolkingloopt per allochtone groep sterk uiteen. De
  werkloosheid van Turken, Marokkanen en van onderdanen van andere landen
  van buiten de EG is veel hoger dan die van Surinamers en Antillianen, maar
  deze laatste is weer veel hoger dan die van autochtone Nederlanders. De in ver-
  
  Tabel 4.1
  
  Geregistreerde werkloosheid n a a r geslacht, in absolute aantallen e n in
  percentages v a n d e beroepsbevolking p e r bevolkingsgroep 9
  Absoluut (x 1000)
  
  mannen vrouwen
  
  totaal
  
  Als percentage van d e beroepsbevolking per bevolkingsgroepd)
  mannen vrouwen
  
  totaal
  
  Autochtone
  Nederlanders b,
  
  375.5
  
  219.4
  
  594.8
  
  Surinamers ')
  
  13.0
  
  6.7
  
  19.7
  
  27
  
  25
  
  27
  
  Antillianen ')
  
  3.2
  
  1.9
  
  5.1
  
  21
  
  27
  
  23
  
  Turken b,
  
  18,6
  
  7.6
  
  26.2
  
  40
  
  58
  
  44
  
  Marokkanen b,
  
  13.5
  
  3.3
  
  16.8
  
  41
  
  49
  
  42
  
  Marokkanen) b)e)
  
  3,6
  
  1.2
  
  4.8
  
  18
  
  21
  
  18
  
  Overige niet-EG-onderdanen ( o m . vluchtelingen) b,
  
  14,O
  
  4.2
  
  18.2
  
  35
  
  38
  
  36
  
  Buitenlanders uit enkele
  voormalige wervingslanden (excl. Turken en
  
  Bron: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
  De werkloosheidscijfers zijn afkomstig van het Ministerie van Sociale Zaken en
  Werkgelegenheid, de cijfers van de beroepsbevolking van het CBS.
  Werkloosheid per medio 1987 gerelateerd aan gegevens beroepsbevolking per
  
  31-3-1987.
  Situatie per 1-1-1988,
  Voor Surinamers en Antillianen is aangenomen dat de deelnemingspercentages
  naar leeftijd en geslacht dezelfde zijn als voor de totale bevolking.
  Uit Italie, Griekenland, Portugal en Spanje.
   ALLOCHTONENBELEID
  
  houding tot de andere allochtone groepen lage werkloosheid van personen
  afkomstig uit Italie, Griekenland, Spanje en Portugal is opmerkelijk. Hun
  werkloosheidsniveau nadert dat van de autochtone bevolking. Bij deze gegevens moet overigens we1 bedacht worden dat onnauwkeurigheden niet zijn uitgesloten. De schattingen van de werkzame Turkse en Marokkaanse bevolking
  berusten op steekproeven van het CBS, waarvan deze bevolkingsgroepen een
  zeer beperkt deel uitmaken. Van de Surinamers en Antillianen is daarentegen
  de participatiegraad niet bekend en is hiervoor derhalve een veronderstelling
  ingevoerd. Over de omvang van de Molukse beroepsbevolking is geen recente
  raming voorhanden. Veenman schatte op basis van gegevens uit 1983 de werkloosheid onder hen op 41 procent van de beroepsbevolking(mannen 45 en vrouwen 39 procent) '. In totaal behoort eind 1988 ruim 13 procent van alle werkloZen tot Ben der allochtone groepen afkomstig van buiten de EG, terwijl hun
  aandeel in de totale bevolking 5 procent bedraagt.
  Volgens tabel 4.1 is de werkloosheid van vrouwen, behalve bij Surinamers,
  steeds hoger dan die van mannen. Dit komt vooral door een aanzienlijk hogere
  werkloosheid van allochtone vrouwen die ouder zijn dan 45 jaar en bij Turken
  en Marokkanen ook bij de vrouwen van 15 tot 25 jaar '.
  Niet alleen is de omvang van de werkloosheid onder minderheden veel hoger
  dan onder de autochtone bevolking, ook de duur ervan is -met uitzondering
  van die van de Antillianen - gemiddeld langer, vooral bij Surinamers, Molukkers en Marokkanen.
   Tabel 4.2
  
  Geregistreerde werkloosheid naar duur van inschrijving per 30-12-1987
  in percentages van het aantal werklozen per bevolkingsgroep
  
  Aantal rnaanden
  
  <6
  
  6-12
  
  12-24
  
  >24
  
  %
  
  Totaal
  
  Autochtone Nederlanders
  Surinamers
  Antillianen
  Molukkers
  Turken
  Marokkanen
  Buitenlanders uit voormalige
  wervingslanden (excl. Turken
  en M a r ~ k k a n e n ) ~ )
  Overige niet-EG-onderdanen
  ( o m . vluchtelingen)
  
  a)
  
  Bron: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
  Uit Italie, Griekenland, Portugal en Spanje.
  In zijn dissertatie gaat Penninx in op de ontwikkeling van de werkloosheid
  onder minderheden. Hij constateert dat, waar de totale werkloosheid vanaf
  1984 is gedaald, de werkloosheid van minderheden is gestegen. De werkloosheid onder mediterranen was tot 1975 lager dan het gemiddelde van de gehele
  Nederlandse loonafhankelijke bevolking, maar is sindsdien disproportioneel
  sterk gestegen. Aanvankelijk ging het vaak om werkloosheid van korte duur,
  maar in de jaren tachtig is dit snel verslechtert. Het schaarse onderzoek naar
  
  '1 J. Veenman, De orbeidsrnorktproblernotiek von Molukkers; Erasmus Universiteit Rotterdam. 1985.
  2]
  
  106
  
  Zie ook Emancipatieraad,Zworte en migrontenvrouwen op de orbeidsmorkt: 1988.
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  de werkloosheid van Antillianen en Surinamers toont vanaf 1979 steeds een
  veel negatiever beeld dan voor de autochtone bevolking 3. Tabel 4.3 geeft een
  indruk van de werkloosheidsontwikkeling in de periode 1983-1987.
  Tabel 4.3
  
  Geregistreerde werkloosheid naar bevolkingsgroep (indexcijfers) per
  1-1-1987
  
  Totale werkloosheid
  AntillianenlArubanen
  Surinamers
  Turken
  Marokkanen
  Totaal mediterranen
  Autochtone Nederlanders
  
  a)
  
  Bron:Th.Roelandt en J. Veenman, Minderhedenin Nederland; Achtergrondstudie 1987; Rotterdam, Instituut voor Sociologisch-Economisch Onderzoek, 1987,
  blz. 15.
  De cijfers zijn gecorrigeerd voor de vervallen inschrijfverplichtingvoor werklozen van 57%jaar en ouder per 1-1-1984.
  De stijging is in deze recente periode vooral groot onder Surinamers en Antillianen. Voor de mediterranen is de werkloosheid a1 voor 1983 sterk toegenomen.
   Wanneer wordt gekeken naar het opleidingsniveau van de ingeschreven werkzoekenden blijken grote verschillen tussen de verschillende groepen. Tabel 4.4
  toont dat het bij de Turken en Marokkanen voornamelijk om zeer laag geschoolden gaat; de verdeling laat bij Surinamers, Antillianen, en in mindere mate
  ook bij Molukkers, een patroon zien dat meer lijkt op dat van de autochtone
  Nederlanders.
  Tabe14.4
  
  Geregistreerde werkloosheid naar opleidingsniveau per 30-12-1988
  (in procenten)
  Autoch-
  
  Antil-
  
  Surina-
  
  Marok-
  
  tone
  
  lianen
  
  mers
  
  kanen
  
  Turken
  
  Molukkers
  
  Nederlanders
  basisonderwijs
  
  17
  
  21
  
  27
  
  73
  
  68
  
  7
  
  drop-outs
  
  17
  
  27
  
  24
  
  13
  
  13
  
  22
  
  m a v o e n Ibo
  
  35
  
  40
  
  38
  
  II
  
  15
  
  56
  
  havolvwolmbo
  
  19
  
  9
  
  8
  
  2
  
  3
  
  12
  
  hbo en univ.
  I2
  
  3
  
  3
  
  I
  
  I
  
  3
  
  totaal
  
  Yo
  
  100
  
  100
  
  100
  
  100
  
  100
  
  100
  
  n
  
  577.809
  
  6.004
  
  20.851
  
  19.280
  
  28.829
  
  2.125
  
  Bron: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
  '1 M.J.A.Penninx. Minderheidsvorming en emoncipatie; balans von kennisvenverving ten oonzien van immigranten- en waonwogenbewoners 1967-1987; Alphen aan den Rijn. Sarnsom. 1988. blz. 68-73.
  107
  
  ALLOCHTONENBELEID
  
  De werkloosheid onder allochtonejongeren is de laatste jaren verder gestegen,
  tenvijl die bij de autochtone jongeren afnam. Er zijn verhoudingsgewijs meer
  allochtone jongeren dan ouderen werkloos. De Raad voor het Jeugdbeleid stelt
  in haar recente advies over de arbeidsmarktpositie van etnische jongeren dat
  de werkloosheid bij deze categorie, afhankelijk van de etnische groep, schommelt tussen de 35 en 60 procent. Dit laatste cijfer heeft betrekking op Molukkers, Surinamers en Antillianen. Landelijk is gemiddeld in 1986 21,5 procent
  van de jongeren werkloos. Vergeleken met de autochtone jongeren is de werkloosheid van allochtone jongeren, met uitzondering van Antillianen, voorts
  van langere duur 4.
   De arbeidspositie
  De plaats in het arbeidsbestel is vooral van Turken zeer eenzijdig, zowel gelet
  op de bedrijfsklasse, het beroep als het functieniveau. De tabellen 4.5 en 4.6
  geven hierover enige informatie.
  Tabel 4.5
  
  Totaal a a n t a l werkzame personen, e n Turken e n M a r o k k a n e n in loondienst n a a r bedrijfsklasse 1979 e n 1985 (in procenten)
  Totaal aantal
  werknemers
  
  Code ")
  
  Turken
  
  Marokkanen
  
  0
  114
  
  5
  6
  7
  8
  9
  
  totaal
  Yo
  
  n (x 1000)
  
  a)
  
  Bron: CBS, Arbeidskmchtentelling I979 en 1985, en Buitenlandse werkn~
  in Nederland 1979-1985.
  Verklaring codes:
  0 = Landbouw en visserij.
  114 = Delfstoffenwinning, industrie e n openbare nutsbedrijven.
  5
  6
  7
  
  = Bouwnijverheid.
  8
  
  = Bank- en verzekeringswezen.
  9
  
  = Overige dienstverlening.
  = Handel, horeca- en reparatiebedrijven.
  = lkansport-, opslag- en communicatiebedrijven.
  1' Raad voor het Jeugdbeleid.Binnen ploots ofbuiten spel;Advies overde orbeidsmorktpositievan etnischejongeren; Rijswijk,Ministerie
  van Welzijn. Volksgezondheid en Cultuur, 1987. blz. 28-31.
  WETENSCHAPPELIJKERAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  Tabel 4.6
  
  Codea)
  
  Totaal aantal werkzame personen, en a r k e n en Marokkanen in loondienst naar beroepstak 1979 en 1985 (in procenten)
  Totaal aantal
  werknemers
  
  Turken
  
  Marokkanen
  
  01I
  2
  3
  4
  5
  6
  
  71819
  
  totaal
  Yo
  
  n (x 1000)
  
  a)
  
  Bron: CBS, Arbeidskrnchtentelling1979 en 1985, en Buitenlandse werknemers
  in Nederland 1979-1985.
  Verklaring codes:
  011 = Wetenschappelijke en andere vakspecialisten,kunstenaars.
  2
  = Beleidsvoerende en hogere leidinggevendefuncties.
  3
  = Administratieve functies.
  4
  = Commerciele functies.
  5
  = Dienstverlenendefuncties.
  6
  = Agrarische beroepen,vissers en dergelijke.
  71819 = Ambachts-,industrie-,transportberoepenen verwante functies.
   In verhouding tot de autochtone beroepsbevolkingis er een zeer sterke concentratie vanTurken en Marokkanen in ambachtelijke en industriele beroepen en
  in de industrie, zij het dat deze sinds 1979 we1 iets is afgenomen. Uit de Arbeidskrachtentelling 1985 blijkt ook dat lbrken en Marokkanen veel minder dan de
  autochtone bevolking werkzaam zijn als zelfstandige. Van de gehele werkzame
  bevolking is 89 procent in loondienst en werkt 9 procent als zelfstandige; bij de
  Turken en Marokkanen is dit 98 respectievelijk 2 procent. Uit de dissertatie
  van Penninx blijkt dat minderheden nog steeds ovenvegend werken op de laagste functieniveaus, met relatief veel inconvenienten. Jongeren doen het nauwelijks beter dan ouderen. Jongens werken eveneens in grote meerderheid in
  ambachtelijke en industriele beroepen. Van hen verricht 64 procent eenvoudige tot zeer eenvoudigearbeid. Bij meisjes is dit 80 procent; zij werken behalve
  in de industrie ook vaak in dienstverlenende beroepen, vooral in wasserijen en
  als schoonmaakpersoneel.
  Ook Surinamers, zowel mannen als vrouwen, werken relatief vaak in industriele en ambachtelijke beroepen, maar ook in administratieve beroepen. Hun
  beroepsniveau is veel lager dan dat van de autochtone bevolking. De arbeidspositie van Antillianen lijkt naar niveau en bedrijfstak veel op die van de Nederlanders. We1 werken Antillianen minder vaak dan de autochtonen in handel en
  verkeer, tenvijl relatief veel Antilliaanse meisjes in medische en sociale beroepen werken. De werkzame Molukkers zijn vooral weer te vinden in de lagere
  functieniveaus. Met name de oudere mannen vinden vooral emplooi in de
  industriele sector. Jonge Molukse mannen werken wat meer in de dienstverlening. De verdeling van Molukse vrouwen over de sectoren lijkt meer dan bij de
  mannen op die van de totale vrouwelijke beroepsbevolking 5.
  5]
  
  109
  
  M.J.A.Penninx, op. cit.. blz. 73-76.
   ALLOCHTONENBELEID
  
  4.2
  
  Algemene processen
  De zeer sterke groei van de werkloosheid onder minderheden in het laatste
  decennium, moet worden beschouwd als de resultante van een veelheid van factoren. Hierbij speelt een aantal algemene processen een belangrijke rol. De economische herstructurering van de afgelopen jaren is met name ten koste
  gegaan van de industriele werkgelegenheid en van arbeidsintensieve vormen
  van dienstverlening. Cijfers over Amsterdam, waar een aanzienlijk deel van de
  bevolking tot de minderheden behoort, zijn in dit verband veelzeggend. In veertien jaar nam in de gemeente Amsterdam de industriele werkgelegenheid af
  van 76.000 tot 37.000, halveerde de werkgelegenheid eveneens in de bouw, terwijl in de tertiaire sector de werkgelegenheid terugliep van 198.000 tot
  155.000.Alleen in de quartaire sector vertoonde de werkgelegenheid een lichte
  stijging. Hierdoor, maar ook door verandering van vereiste kwalificatieniveaus, liep de vraag naar ongeschoolde of laag geschoolde arbeid sterk terug.
  Deze veranderingen hebben niet alleen plaatsgevonden in Amsterdam; ze zijn
  typerend voor de algehele verandering van de Nederlandse economie 6. Tegelijk treffen deze processen de steden onevenredig zwaar gezien de concentratie
  van lager opgeleiden. Ongeveer tweederde van de doelgroepen van het huidige
  minderhedenbeleid woont in een twintigtal gemeenten. In de vier grootste steden woont 47 procent van de Surinaamse, Turkse, Marokkaanse en Antilliaanse bevolking. De gevolgen hiervan drukken dan ook zwaar op die steden.
  Maar liefst 81 procent van de werkloze Surinamers en 55 procent van de werkloze Antillianen woont in Ben van de vier grote steden, en dit is het geval voor
  46 procent van de overige buitenlandse werklozen ?
  Ook de SER wijst in zijn advies over de werkgelegenheid voor etnische minderheden op de groeiende discrepantie naar scholingsniveau op de arbeidsmarkt.
   CBS-gegevens tonen sinds 1980 een halvering van de vraag naar ongeschoolden en een stijgende vraag naar middelbaar opgeleiden. Dit resulteert in het
  volgende beeld van de arbeidsmarktpositie van ongeschoolde werklozen.
  Tabel 4.7
  
  Arbeidsmarktpositie v a n ongeschoolde werklozen
  Beroepsbevolking ')
  x 1000
  
  Vrijkomende
  vacatures b,
  perjaar
  x 1000
  
  Werk100sheid ')
  x 1000
  
  Aantal
  werklozen
  Per
  vacature
  
  5660
  
  500
  
  776
  
  1,55
  
  lo
  lbolmavo
  mbolhavolvwo
  hbo
  hoger
  totaal
  
  Bron: SER, Advies werkgelegenheid etnische mmderheden, publikatie nr. 24,
  18 december 1987.
  a)
  b)
  C)
  
  6]
  
  CBS, Arbeidskrachtentelling 1985. Supplement bij de Sociaal-economische
  maandstatistiek 1986, nr. 9.
  ILBO-schatting, herberekend naar de vacature-opbouw in de steekproef.
  Gegevens ultimo januari 1986, Rapportage arbeidsmarkt 1986, Ministerie van
  Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
  Ontwerp Raamnota gerneentelijk minderhedenbeleid;deel I. Gemeente Amsterdam, 1987. blz. 32-34.
  '1 Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Rapportage Arbeidsmarkt 1988; f-Gravenhage, blz. 30.
  110
  
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  '
  
  De feitelijke situatie van ongeschoolden is nog ongunstiger dan uit deze tabel
  naar voren komt. Uit onderzoek blijkt namelijk dat circa een derde van het aantal 'ongeschoolde' vacatures wordt vervuld door kandidaten met een hoger
  opleidingsniveau. Voorts dat van het totale aantal vacatures bijna 22 procent
  wordt vervuld door werklozen met werkervaring en 17 procent door werkloze
  schoolverlaters. Het resterende gedeelte, ruim 60 procent van de vacatures,
  wordt ingenomen door werknemers die van baan veranderen en dus niet als
  werkloos geregistreerd zijn of zijn geweest. Dit betekent dat er voor de ruim
  300.000 (langdurige) werkloze ongeschoolden per jaar ten slotte nog maar
  12.000 vacatures vrijkomen, een verhouding van 1 op 25. Dit gegeven illustreert de problematische positie van vooral de ongeschoolden binnen de werkloze allochtonen '.
   De verhoging van het vereiste kwalificatieniveau heeft niet louter betrekking
  op een verandering van functies of functie-eigenschappen, maar is ook een
  g&olg van verbetering van het opleidingsniveau van het arbeidsaanbod. Hierdoor wordt het mogelijk de kwalificatie-eisen voor een functie te verhogen. Een
  en ander leidt, met name waar van ruime arbeidsdeelmarkten sprake is, tot
  een verdringing van lager opgeleiden door hoger opgeleiden '.
  Niet alleen is voor lager en ongeschoolden de huidige situatie op de arbeidsmarkt ongunstig, ook de toekomstige vooruitzichten zijn blijkens een prognose
  van het Centraal Planbureau weinig rooskleurig.
  Tabel 4.8
  
  Aanbodoverschotten naar opleiding (x 1000 personen, tussen haakjes
  als % van het arbeidsaanbod per opleidingscategorie)
  
  Lager
  
  235
  
  (25%)
  
  Uitgebreid lager
  
  290
  
  (16%)
  
  Middelbaar
  
  200
  
  (9%)
  
  Semi-Hoger en Hoger
  
  65
  
  (7%)
  
  Totaal
  
  790
  
  (13%)
  
  Bron: Centraal Planbureau, De arbeidsmarkt naar opleidingscategorie 19752000;werkdocument nr. 17,1987,tabel 6.1 en 6.2.
   Bij deze prognose van aanbodoverschotten wordt uitgegaan van de middenvariant van de CBS-bevolkingsprognose. In deze prognose veronderstelt men
  voor de migratie tot 2000 een vestigingsoverschot van jaarlijks slechts enkele
  duizenden personen. In latere prognoses wordt van een aanzienlijk hoger vestigingsoverschot uitgegaan. De CPB-prognose houdt voorts rekening met een
  jaarlijkse groei van het BNP van gemiddeld 3 procent. De auteurs benadrukken overigens de onzekerheid zowel van geraamde saldi als van deze aanbodoverschotten op de arbeidsmarkt. Deze onzekerheid betreft niet alleen de ontwikkeling van vraag en aanbod afzonderlijk maar ook de interacties tussen
  beide, zoals substitutie- en verdringingseffecten en de impact van om- en bijscholing. De raming wijst op een-ook in het komende decennium - zeer problematische positie van ongeschoolden en - in mindere mate -van lager geschoolden. Door de hogere feitelijke immigratie dan waar voor deze raming van werd
  uitgegaan, zou deze positie nog ongunstiger kunnen zijn dan uit tabel 4.8
  
  1' Sociaal-EconomischeRaad. Advies werkgelegenheidetnische minderheden; publikatie nr. 24, 1987, blz. 30.
  9]
  
  M. Kooprnanschap en C. Teulings. 'Verdringing op de arbeidsmarkt'; Economisch Statistische Berichten;24 juni 1987,72e jaargang
  nc 361 1. blz. 592-599.
  ALLOCHTONENBELEID
  
  blijkt. Op middelbaar niveau bestaan de meest gunstige perspectieven; deze
  gelden vooral voor technisch opgeleiden. Hoezeer ook met onzekerheid behept,
  de prognose moet worden opgevat als een ernstige waarschuwing voor een zeer
  problematische positie van lager en ongeschoolden op de arbeidsmarkt bij het
  voortduren van huidige tendenties.
   De veranderingen in structuur en vereist kwalificatieniveau van de werkgelegenheid die zich in bovenvermelde cijfers weerspiegelen, zijn niet beperkt tot
  Nederland. Toch zijn er factoren aanwijsbaar die speciaal in Nederland tot relatief grote problemen leiden, namelijk de nog steeds betrekkelijk hoge arbeidskosten en de hoogte van de wig. De hoge arbeidskosten houden vele werkwilligen buiten het arbeidsproces. Zij worden niet aangenomen, ontslagen of
  arbeidsongeschikt verklaard. Het hoge niveau van de sociale uitkeringen leidt
  er voor velen toe dat er nog weinig verschil bestaat tussen uitkering en te ontvangen loon, waardoor de financiele stimulans tot werken voor velen thans
  ontbreekt. De wig schommelt in Nederland rond de 52 procent. Nederland
  behoort met dit percentage tot de koplopers. In zijn rapport Waarborgen voor
  zekerheid (1985) gaf de WRR aan dat sommige bedrijven en bedrijfstakken
  door de eenzijdige belasting op de factor arbeid kwetsbaarder zijn dan andere.
  Arbeidsintensieve bedrijven of ondernemingen met een lage loonstructuur
  moeten naar verhouding meer premie afdragen dan relatief kapitaalintensieve ondernemingen met naar rat0 meer personeel dat een inkomen heeft
  boven de premiegrens. De verschillen worden nog versterkt doordat de premie
  voor wachtgeld en Ziektewet naar sectoren gedifferentieerd wordt, waarbij
  hogere risico's zich vertalen in hogere premies. Bedrijven met een hoge arbeidsintensiteit, lage loonstructuur en hogere werkloosheid en ziektefrequenties
  worden zodoende relatief zwaar belast door de huidige financieringsstructuur lo.
   De uitstoot van arbeid die als gevolg hiervan heeft plaatsgevonden, treft vooral
  de laag en ongeschoolde werknemers, voor wie een relatief hoge premielast
  moet worden opgebracht. Dit zijn juist die groepen van werknemers aan wie in
  de jaren zestig een grote behoefte bestond en die toen in grote getale uit mediterrane gebieden werden 'gelmporteerd'. Deze uitstoot heeft een zelfversterkend karakter. Het groeiende beroep op de sociale zekerheid bekostigd uit premieheffing op de loonsom, leidt tot uitstoot van arbeid, waardoor het beroep op
  de sociale zekerheid weer toeneemt. Door het terugdringen van de factor
  arbeid trachten bedrijven hun kosten te drukken ll.
  Door deze mechanismen is ook de sector van de dienstverlening sterk aangetast. De aanvankelijke venvachting dat de gestegen welvaart tot een grotere
  vraag naar diensten zou leiden en dat die diensten in het commerciele circuit
  zouden worden aangeboden, is slechts waar gebleken voor dienstverlening ten
  behoeve van het bedrijfsleven. De dienstverlening aan huishoudens is sterk
  achtergebleven, vooral omdat de hoge arbeidskosten hier een vlucht in het
  informele circuit teweeg hebben gebracht.
  Zoals eerder gesteld, zijn vele, tot de allochtonen behorende personen het
  slachtoffer van deze ontwikkelingen. Zowel naar kwalificatieniveau, als naar
  bedrijfssector bezetten velen van hen een zeer ongunstige positie op de arbeidsmarkt. Hun concentratie in de grote steden versterkt deze ongunstige positie
  nog eens. Hierbij komen nog processen van directe en indirecte discriminatie.
  4.3
  
  Processen van selectie en toewijzing
  Penninx maakt een onderscheid tussen positietoewijzing en positievenver-
  
  lo]
  
  WRR, Waarborgen voorzekerheid; Rapporten aan de Regering, nr. 26, 's-Gravenhage, Staatsuitgeverij, 1985, blz. 145
  
  "1 Ibid.. blz. 146.
   112
  
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  ving. Positietoewijzing heeft betrekking op de structurele factoren in de
  samenleving die de handelingsruimte van individuen inperken en voorstructureren. Bij positieverwerving gaat het om de kenmerken en handelingen van
  een persoon en de groep waartoe hij of zij behoort 12.
  Met betrekking tot de positietoewijzing concludeert Penninx dat expliciet
  negatieve positietoewijzing, dat wil zeggen expliciete uitsluiting van minderheden van beroepen of functies, bij de overheid nauwelijks nog voorkomt.
  Alleen speelt het vereiste van de Nederlandse nationaliteit voor bepaalde functies bij de rijksoverheid nog een rol. Met expliciet positieve toewijzing, waarbij
  aan minderheden een voorkeursbehandeling wordt toegekend, is een begin
  gemaakt. Het huidige minderhedenbeleid kent als doelstelling een evemedige
  deelname van de minderheden aan betaalde arbeid. Op korte termijn gaat het
  hierbij om evenredige deelname aan arbeid zonder nadere specificaties; op de
  langere termijn ook om evenredigheid naar functieniveau. lkr concretisering
  hiewan heeft de regering besloten er naar te streven dat in 1990 3 procent van
  het personeel van de rijksoverheid uit leden van minderheidsgroepen bestaat.
  Een onderdeel van dit beleid betreft het 1000-banenplan voor Molukkers. Ook
  is een aantal gemeenten tot een beleid van voorkeursbehandeling overgegaan,
  waarbij streefgetallen voor het gemeentelijk apparaat en de gesubsidieerde
  instellingen worden gehanteerd.
   Expliciete positietoewijzing in de particuliere sfeer komt nog weinig voor,
  maar raakt steeds meer in discussie. Sommige gemeenten, zoals Amsterdam
  en 's-Gravenhage, proberen incidenteel we1 vormen van 'contract compliance'
  toe te passen, waarbij eisen gesteld worden aan het personeelsbeleid van grote
  leveranciers en opdrachtnemers. In zijn Advies werkgelegenheid etnische minderheden heeft de SER de wenselijkheid uitgesproken van een inspanningsverplichting door de sociale partners ten behoeve van etnische minderheden. De
  concrete invulling hiervan zal moeten plaatsvinden door de contractpartners
  op het niveau van bedrijfstak, branche of onderneming, en op regionaal en lokaal niveau. Deze regionale inspanningsverplichtingen zullen vooral vorm
  kunnen krijgen bij de voorgenomen tripartisering van de arbeidsvoorziening 13.
  Belangrijker dan directe positietoewijzing als verklaringsgrond voor de hoge
  werkloosheid onder minderheden, is de indirecte positietoewijzing.Veel werkgevers zijn bijvoorbeeld onbekend met de status en gevolgen van de verschillende verblijfstitels. Dit weerhoudt hen van het aanstellen van allochtonen.
  Ook de extra administratieve last die hieruit voortvloeit, vormt een belemmering voor indienstneming. Procedures van wewing impliceren vaak dat indirect onderscheid wordt gemaakt. Bij een ontspannen arbeidsmarkt wordt bij de
  werving, vooral van ongeschoold of laag geschoold personeel, vaak gebruik
  gemaakt van het eigen personeel. Bij zo'n benadering maken allochtonen
  momenteel weinig kans. Bovendien zijn er veel vacatures waarin wordt voorzien door interne werving. Deze praktijk bestaat niet alleen bij het bedrijfsleven, maar eveneens bij de overheid. Het zich afsluiten van de externe arbeidsmarkt of het bij externe werving gebruik maken van interne kanalen beperkt
  de toegankelijkheid van de arbeidswereld voor leden van minderheidsgroeperingen, die daar immers nog maar in beperkte mate tot zijn doorgedrongen,
  aanzienlijk.
  Maar ook als een bedrijf of instelling we1 een beroep doet op de externe arbeidsmarkt, of langs officiele kanalen personeel werft, zijn er belemmeringen.
   Advertenties verschijnen lang niet altijd in de media waar allochtonen gebruik
  van maken. Ook vormt een probleem dat allochtonen niet altijd Nederlands
  
  12]
  
  M.J.A.Penninx, op. cit.. blz. 55.
  "1 Sociaal-Economische Raad. op. cit.. blz. 53.
  113
  
  ALLOCHTONENBELEIO
  
  begrijpen. Intermediaire instellingen als uitzendbureau en arbeidsbureau,
  blijken voor hen vaak weinig succesvol te functioneren.
  Als men a1 in de positie komt dat men naar een baan kan solliciteren, zijn er
  voor allochtonen opnieuw extra handicaps. De vaak gebrekkige beheersing
  van de Nederlandse taal, zowel schriftelijk als mondeling, beperkt de sollicitatievaardigheid. Ook psychologische tests kunnen een struikelblok vormen.
  Niet alleen is er onbekendheid met dit fenomeen, ook kan het zijn dat deze tests
  eigenschappen en vaardigheden niet op een cultureel 'faire' wijze meten, waardoor personen met een andere culturele achtergrond benadeeld worden.
   Er zijn volgens het door Penninx samengevatte onderzoek drie soorten criteria
  op grond waarvan kandidaten voor een baan worden geselecteerd: technischinstrumentele vaardigheden, opleidbaarheid en sociaal-normatieve ovenvegingen. Als iemand elders een opleiding heeft genoten, is er het probleem van
  onbekendheid met of vooroordelen over de kwaliteit van de betreffende opleiding en het behaalde diploma. Voorts biedt de ruime arbeidsmarkt werkgevers
  de mogelijkheid functievereisten op te schroeven. De verhoging van het scholingsniveau, waarover eerder werd gesproken, is voor een deel de resultante
  van een verdringing van lager door hoger opgeleiden.De minst opgeleiden worden hiervan het sterkst de dupe. Bij sociaal-normatieve criteria gaat het om
  factoren als motivatie, betrouwbaarheid, flexibiliteit, inpasbaarheid en voorkomen. Zij worden vaak ten nadele van minderheden gehanteerd. De beoordeling van die factoren is sterk subjectief en biedt derhalve veel ruimte voor
  onderscheid, ook van discriminatoire aard. Het beschikbare onderzoek levert
  voor dit laatste zeker indicaties, maar daarbij gaat het toch vaak om verhulde
  vormen. Openlijke discriminatie komt weinig voor. Bij deze sociaal-normatieve factoren doemt uit het beschikbare onderzoek het beeld op van werkgevers die, zolang de arbeidsmarktsituatie het hen mogelijk maakt, kiezen voor
  het bekende, voor zekerheid.
  De drempels voor allochtonen zijn niet overal even hoog; er zijn hierin grote
  verschillen. Zo blijkt uit onderzoek van Oosterhuis en Glebbeek dat de meeste
  discriminatie voorkomt bij bedrijven met een grote marktgevoeligheid, die
  veel contact met publiek hebben, zoals winkelbedrijven. Discriminatie komt
  veel minder voor in bedrijven die minder direct afhankelijk zijn van de markt
  en klanten 14.
   Discriminatie vloeit niet altijd voort uit welbegrepen eigenbelang. Winkelbedrijven die veel personen uit minderheidsgroepen tot hun klanten mogen rekenen, zouden -juist vanwege marktoverwegingen - gebaat kunnen zijn bij personeel uit deze groeperingen. Bij weerstanden tegen het aantrekken van
  allochtone werknemers speelt ook vaak het 'onbekend maakt onbemind'. In dit
  verband heeft de gemeente Den Haag goede ervaringen opgedaan met werkervaringsprojecten. Deze projecten blijken niet alleen effectief in het tot stand
  brengen van werkervaring, maar ook in het bevorderen van bekendheid en
  ervaring van autochtone werkgevers en werknemers met allochtonen en omgekeerd. Als eenmaal deze eerste drempels genomen zijn, kunnen zich zelfversterkende processen gaan voordoen.
  Selectiviteit ten nadele van de minderheden is niet alleen aanwijsbaar bij de
  toetreding tot de arbeid, maar ook bij uittreding. Hoewel het onderzoek hiernaar schaars is, zijn er indicaties dat de gehanteerde regels bij individueel en
  massa-ontslag minderheden disproportioneel treffen. Ancienniteit werkt voor
  minderheden anders dan voor autochtone werknemers. Penninx concludeert
  dat een hoge ancienniteit hen niet tegen ontslag beschermt, terwijl een kort
  dienstverband we1 tegen hen werkt. Door hun relatief korte aanwezigheid zal
  het 'last in, first out' principe op hen relatief vaak toepasbaar zijn.
  "1 G. Oosterhuis en A. Glebbeek, 'Ras en geslacht bij de personeelsselectie'; Mens en Maatschoppij; augustus 1988. 63e jaargang
  nr. 3. blz. 250.
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  Een aantal voor de arbeidsmarkt relevante kenmerken en handelingen van de
  minderheden zelf, de positieverwerving dus, zijn in het voorgaande a1 aan de
  orde gekomen. Zo bleek het opleidingsniveau van de verschillende groepen,
  met uitzondering van de Antillianen, in vergelijking met de autochtone bevolking laag. Dit vormt in de huidige situatie, waar de opleidingseisen sterk toenemen, een grote handicap.
   De beheersing van het Nederlands vormt een tweede probleem, vooral voor de
  eerste generatie Turken en Marokkanen en de jongeren die niet in Nederland
  zijn geboren. Voor het in aanmerking komen voor functies is de arbeidservaring veelal een belangrijke factor. Ook hierin verkeren minderheden in het
  nadeel. De in het land van herkomst opgedane ervaring is voor het werk in
  Nederland vaak niet van belang, of moeilijk beoordeelbaar. De snel gestegen
  duur van de werkloosheid van velen onder hen vorrnt op zichzelf ook een hindernis voor herintreding. Voor zover onderzoek is verricht naar de arbeidsmotivatie, ontstaat hieruit niet de indruk dat deze een belemmering zou vormen
  voor participatie aan de arbeid, of dat deze sterk zou afwijken van de motivatie
  van autochtone werkzoekenden. De zeer hoge werkloosheid werkt we1 ontmoedigend, evenals de lange duur ervan. Het blijkt dat allochtone werklozen even
  intensief naar werk zoeken als autochtone werklozen. De segmenten van de
  arbeidsmarkt waarbinnen naar werk gezocht wordt, verschillen per groep. Turken en Marokkanen richten zich sterk op het bedrijfsleven, Surinamers en
  Antillianen daarentegen meer op de overheid 15.
  Het zoekgedrag van allochtonen op de arbeidsmarkt speelt zich voor een
  belangrijk deel af via informele kanalen. Voor zover aan vacatures via formele
  kanalen bekendheid wordt gegeven, bereikt deze informatie de minderheden
  minder gemakkelijk. In de sfeer van de arbeidsbemiddeling heeft de oprichting
  van Coloured Holland in Amsterdam sterk de aandacht getrokken. Dit uitzendbureau blijkt zo succesvol te functioneren, dat dit voorbeeld in verschillende andere grote steden navolging heeft gekregen.
   Organisaties voor de belangenbehartiging van minderheden hebben zich
  vooral met welzijnsbeleid beziggehouden. De laatste jaren beginnen deze zich
  echter meer op de verdeling van arbeid te richten. De activiteiten van het
  Inspraakorgaan Welzijn Molukkers hebben sterk bijgedragen aan de totstandkoming van het 1000-banenplan voor Molukkers. Vaak wordt er samengewerkt
  met gemeenten bij werkprojecten ten behoeve van werkloze allochtonen 16.
  Uit het voorgaande blijkt dat vele factoren, zowel in de sfeer van positietoewijzing als in die van positievenverving, een rol spelen bij de arbeidsmarktpositie
  van allochtonen. Welke hiervan vooral van belang zijn, is in algemene zin moeilijk te zeggen. De resultaten van het schaarse onderzoek hiernaar spreken
  elkaar tegen. Zo bleek uit onderzoek van Roelandt en Veenman dat het lage
  opleidingsniveau maar een beperkte verklaring biedt voor de relatief hoge
  werkloosheid van allochtonen ?' Hier tegenover staat de bevinding van Gowricharn van een in opdracht van de raad verricht onderzoek in Rotterdam, dat op
  het niveau van etnische groepen geaggregeerde verschillen in opleidingsniveau doorslaggevend zijn bij de verklaring van werkloosheidsverschillen tussen deze groepen. Maar, zoals de auteur zelf opmerkt, opleiding zelf moet als
  
  15]
  
  16]
  
  "1
  
  Vgl. bijvoorbeeld].G. Vos en AS. Langveld. De non-respons von Werkraat; I februori 1987 - I februori 1988; f-Gravenhage, juni
  1988, blz. 13.
  M.J.A.Penninx, op. cit., blz. 55,78-93.
  Zie voor werkprojecten bijvoorbeeld R. Koolen en S. van Vlerken, Een schijn van kans; lokaal werkgelegenheidsbeleidvoorjongeren
  uit etnische groepen; Stichting N l M O i.0.m. het SamenwerkingsverbandWajeg. 1988.
  Th. Roelandt en J. Veenman. De orbeidsrnarktpositie van ollochtonen in Nederland; een pogrng tot beschrijvingen verkloring; Rotterdam, notitie van het ISEO. September 1988. blz. 10.
  ALLOCHTONENBELEID
  
  een indicator worden beschouwd voor veel meer voor de arbeidsmarkt relevante kenmerken, zoals taalbeheersing, sociale vaardigheden, enzovoort 18.
   De betekenis van de in het geding zijnde factoren voor verschillende aspecten
  van de arbeidsmarktpositie, zoals werkloosheid, duur hiervan, doorstroming
  in de arbeid, mate van aansluiting van het werk op de genoten opleiding, zal
  mede afhangen van kenmerken van de deelmarkt waar allochtonen op opereren, alsook van de arbeidsmarktsituatie op die deelmarkt. Uit een in opdracht
  van de raad door het Centrum voor Onderwijsonderzoek verricht onderzoek
  bleek dat allochtone abiturienten van het middelbaar beroepsonderwijs in
  enkele grote steden in de Randstad niet vaker werkloos zijn en niet vaker werk
  krijgen dat minder aansluit op de opleiding dan autochtone abiturienten van
  dezelfde opleidingen. Dit geldt zowel voor mannen als voor vrouwen 19. Mboabiturienten zijn echter gewild; bij een ruimere arbeidsmarkt zijn de mogelijkheden voor werkgevers om selectiemaatstaven ten nadele van allochtonen te
  hanteren groter dan bij een krappe arbeidsmarkt.
  In het algemeen bestaan tussen deelmarkten grote verschillen met betrekking
  tot de vraaglaanbodverhouding, het functie- en beroepsniveau, de vereiste
  taalvaardigheid en sociale vaardigheden. De verklaring van de achterstandspositie moet dan ook niet gezocht worden in een enkele oorzaak, maar in een
  samenspel van vele factoren.
  4.4
  
  Ondernemerschap
  
  Omvang
  Het totale aantal in het Handelsregister ingeschreven ondernemers van
  allochtone herkomst - zij die niet in Nederland zijn geboren enlof een nietNederlandse nationaliteit hebben - is door het Instituut voor Toegepaste
  SocialeWetenschappen (ITS) in een recent onderzoek geraamd op 62.313personen 20. Het aantal bedrijven van allochtonen is ongeveer 43.500; in een aantal
  gevallen oefenen verschillende personen samen een bedrijf uit. Van het totaal
  aantal bedrijven in Nederland is 7 a 8 procent als allochtoon aan te merken.
  Niet alle allochtone ondernemers behoren tot de groepen die vallen onder het
  minderhedenbeleid.
   In tabel 4.9 is voor enkele allochtone groepen het aantal ondernemers weergegeven met daarbij een ruwe schatting van het percentage ondernemers binnen
  de desbetreffende allochtone groep.
  Opmerkelijk is dat er relatief veel ondernemers onder Chinezen, Egyptenaren,
  Israeliers, Pakistanen en Indiers zijn. Vaak zijn zij als ondernemer geemigreerd 21. De groep met de meeste ondernemers betreft de Chinezen uit China
  en Hongkong. Zowel procentueel als absoluut zijn ook veel Italianen en Grieken ondernemer. Gelet op het aantal lhrken, Marokkanen, Surinamers en
  Antillianen in Nederland zijn er slechts weinig van hen ondernemer.
  "1 R. Gowricharn. Verschillen in werkloosheid en etnische afkomst: Rotterdam, 13 april 1989.
  19]
  
  Stichting Centrum voor Onderwijsonderzoek, Onderbenutting bij allochtone mbo-gediplomeerden?;voorlopig verslag. Amsterdam, april 1989.
  lo]
  
  H.J.M.van den Tillaart enT.J.M. Reubsaet,Etnische ondernemers in Nederland;Nijmegen, lnstituut voorToegepaste Sociale Wetenschappen. 1988. blz. 222.
  F. Bovenkerk, A. Eijken en W. Bovenkerk-Teerink, ltalioons ijs; de opmerkelijke historie van ltaliaanse ijsbereiders in Nederland;
  MeppelIAmsterdam, Boom, 1983, blz. 184.
  2']
  
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HETREGERINGSBELEID
  
  Allochtone ondernemers naar land van herkomst, als percentage van de
  allochtone groep 1986
  
  Tabel 4.9
  
  Aantal
  Turkije
  
  Percentage*)
  
  2153
  
  Marokko
  
  97 3
  
  Suriname
  
  2300
  
  Ned. Antillen
  
  779
  
  Italie
  Spanje
  Portugal
  Griekenland
  Joegoslavie
  Tunesie
  Kaap Verdie
  Egypte.Algerije, Libie
  
  745
  
  34% (excl. LibiE.)
  
  Israel
  
  462
  
  28%
  
  Pakistan
  
  523
  
  13%
  
  India
  
  559
  
  27%
  
  China. Hong Kong
  
  287 1
  
  16%
  
  *
  
  Bron: ITS, Etnische ondernemers in Nederland; Nijmegen, 1988, blz. 223-224.
  De gegevens zijn bewerkt door de WRR; voor de berekening van het percentage
  is daarbij gebruik gemaakt van de CBS-gegevens per I januari 1986 en van een
  ruwe schatting van het aantal allochtonen met de Nederlandse nationaliteit.
   Branches
  Niet alle branches blijken in gelijke mate aantrekkingskracht uit te oefenen
  op de verschillende allochtone groepen. Uit tabel 4.10 blijkt dat allochtone
  ondernemers zeer sterk in de horecasector zijn vertegenwoordigd. Dit geldt
  met name voor Chinezen, Kaapverdiers, Grieken en Egyptenaren. Samen met
  het gegeven dat in het westen van het land niet alleen de allochtonen zelf,
  maar ook hun bedrijven zijn geconcentreerd, betekent dit dat de vier grote steden van het land veel horecabedrijven van allochtonen tellen. Dit draagt bij
  aan het kosmopolitisch karakter van de grote steden.
  In de allochtone horecasector kan een onderscheid worden gemaakt tussen
  bedrijven die zich uitsluitend richten op klanten uit de eigen groep en bedrijven die zich richten op een algemeen klantenbestand. De meeste horecabedrijven uit categorie B en C van tabel 4.10 richten zich met hun etnische produkten
  op een algemene klantenkring. Reeds decennia lang zijn de Chinees(-Indische)
  restaurants befaarnd, maar ook de restaurants van Grieken en Italianen en
  eetgelegenheden als shoarmazaken van Egyptenaren en Israeliers hebben
  zich een plaats in het horeca-aanbod voor de gehele bevolking weten te venverven. Veel horecabedrijven uit categorie A van tabel 4.10 richten zich daarentegen juist op klanten uit de eigen allochtone groep. Marokkanen en vooral Turken hebben met de oprichting van caf6s en koffiehuizen voor zichzelf plaatsen
  van ontmoeting en recreatie geschapen.
   In de detailhandel is een redelijk aantal allochtonen terug te vinden, hoewel
  maar enkele groeperingen, namelijk Pakistanen en Marokkanen, het landelijk gemiddelde van 26 procent overstijgen. Een islamitische slagerij is een
  vaak voorkomend bedrijf onder allochtonen. Marokkanen bezitten 120 islamiALLOCHTONENBELEID
  
  tische slagerijen en Turken en Surinamers respectievelijk 87 en 17 22. Dit betekent dat circa l op de 8 Marokkaanse en l op de 24Turkse bedrijven een slagerij
  is. De klantenkring van deze slagerijen betreft voor het merendeel moslims,
  consumenten die naar islamitische opvattingen rein (helal) vlees eten. In de
  praktijk behoren zij vaak tot dezelfde allochtone groep als de slager zelf. Deze
  ondernemers en hun klanten vormen een eigen deelmarkt; gelet op de voortgaande immigratie heeft deze de potentie te groeien 23.
  Indiase en andermaal de Pakistaanse bedrijven zijn relatief sterk vertegenwoordigd in de groot- en tussenhandel. In vergelijking met het landelijk gemiddelde zijn alleen de Chinezen en de Marokkanen in deze branche niet erg actief.
  Opmerkelijk is de oververtegenwoordiging van Turkse en Joegoslavische
  industriebedrijven. Met name in Amsterdam hebben veel Turken een textiel-
  
  Tabel 4.10
  
  Bedrijven van leden uit een beperkt aantal allochtone groepen,
  in procenten naar hoofdbranche, 1986
  Hoofdbranche *)
  
  A.
  6.
   Totaal
  
  Turkije
  
  16
  
  I2
  
  18
  
  39
  
  4
  
  11
  
  Marokko
  
  4
  
  8
  
  33
  
  39
  
  5
  
  11
  
  100
  
  Suriname
  
  7
  
  15
  
  19
  
  20
  
  18
  
  21
  
  100
  
  Ned. A n t i l l e n
  
  8
  
  18
  
  10
  
  10
  
  28
  
  26
  
  100
  
  100
  
  ltalie
  Spanje
  Portugal
  Griekenland
  Joegoslavie
  Tunesie
  Kaap Verdie
  Egypte,Algerije, Libie
  
  3
  
  15
  
  6
  
  54
  
  13
  
  9
  
  100
  
  Israel
  
  4
  
  25
  
  10
  
  31
  
  23
  
  7
  
  100
  
  Pakistan
  
  3
  
  42
  
  32
  
  I2
  
  6
  
  5
  
  100
  
  India
  
  6
  
  43
  
  19
  
  11
  
  14
  
  7
  
  100
  
  China, Hongkong
  
  I
  
  4
  
  4
  
  6
  
  I
  
  100
  
  A l l e i n h e t Handelsregister
  
  8
  
  12
  
  26
  
  22
  
  24
  
  100
  
  C.
  8
  
  4
  8
  
  ingeschreven bedrijven
  (KvK, 1986)
  
  *)
  
  12]
  23]
  
  118
  
  N = 11.750
  
  Bron: ITS, Etnische ondernemers in Nederland; Nijmegen, 1988, blz. 229-230.
  1 = Industrie.
  2 = Groot- en tussenhandel.
  3 = Detailhandel en reparatiebedrijven voor gebruiksgoederen.
  4 = Hotels, restaurants, cafes en dergelijke.
  5 = Bank- en verzekeringswezen,zakelijke dienstverlening.
  6 = Overige:Landbouw en Visserij + Delfstoffenwinning, Produktie en distributie van elektriciteit, gas, water, warmtevoorzieningsbedrijvenen dergelijke; Bouwnijverheid en installatiebedrijven, overige dienstverlening.
  E.S.J. Bakker en L.J.Tap, lslamitischeslagerijen in Nederland; Utrecht. Onderzoekerscollectief Utrecht. 1985, blz. 72. Het betreft
  een telling per I januari 1985.
  Ibid.. blz. 152-153.
  WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
  
  atelier 24. Joegoslavische industriele ondernemingen leggen zich vaak toe op
  de fabricage van metaalprodukten, machines en transportmiddelen 25.
  Functies
  Ondernemerschap van allochtonen is om verschillende redenen belangrijk.
  