text: Recensies
  
  63
  
  van Italiaanse wetenschappers uit de renaissance en de uit dat land afkomstige gewoonte om de
  zomer in een buitenhuis door te brengen werden geïntroduceerd in de Zuidelijke Nederlanden.
  De omvang van het buitenhuizenbezit in de regio Antwerpen wordt aangetoond met kwantitatieve gegevens uit de zestiende eeuw en van de periode 1830-1840.
  De bundel bevat tenslotte een bibliografie van de geschiedenis van het wonen in België vanaf
  de vroege middeleeuwen tot 1940, ondergebracht in zes hoofdrubrieken, waarin 2016 titels zijn
  opgenomen. In grote lijnen gebruiken de samenstellers dezelfde indeling als die van de
  bibliografie van de Nederlandse wooncultuur in de bundel Wonen in het verleden, maar zij
  hebben nog een chronologisch onderscheid gemaakt tussen het ancien régime en de nieuwste
  tijd. Een register van auteurs- of stedennamen op deze bibliografie ontbreekt echter.
  Th. Wijsenbeek-Olthuis
  J. Huck, Neuss, der Fernhandel und die Hanse, I, Neuss bis zum Ende der Hansezeit (Neuss:
  Stadtarchiv, 1984, vii+ 191 blz.,lSBN 3 922980 08 2), Idem,II, Der Fernhandel und die Hanse
  (Idem, 1991, xvi + 420 blz., ISBN 3 922980 09 0).
   Een dubbele aanleiding inspireerde de schrijver tot het schrijven van een economische
  geschiedenis van de stad waarvan hij de archivaris is: de viering van het 2000-jarige jubileum
  vanNeussen de bijdie gelegenheid terplaatse gehouden 'Hansetag' in 1984. De laatste bepaalde
  ook de titel van het boek en de afsluiting van het onderzoek aan het eind van de zeventiende
  eeuw, niet helemaal terecht, want de stad die in de onmiddellijke nabijheid van een aantal
  vooraanstaande hanzesteden lag was zelf nooit direct betrokken bij het hanzeverbond. Schrijver
  erkent dit aan het slot van deel II, maar constateert dat die omstandigheid de handel van Neuss
  niet heeft geschaad. Minder duidelijk is hij omtrent het feit dat deze handel blijkbaar in
  hoofdzaak een passief karakter had: men kwam er van heren der ter markt of deed de stad aan
  om er waren over te laden. De stad lag op een plaats die buitengewoon gunstig was voor het
  oversteken van de Rijn, een kruispunt van veel handelswegen. Tegenover het nabije Keulen wist
  zij zich vrij goed te handhaven. De Neusser ossenmarkt krijgt ruime aandacht; veel van de
  aanvoer blijkt uit Noordoost-Nederland afkomstig. De ossedrift vanuit Groningen door het
  Oversticht en Gelderland bewoog zich kennelijk niet alleen in de richting van Den Bosch. In deel
  I beziet Huck de economie van Neuss vanuit de stad zelf. Op een uitvoerige inleiding over de
  geschiedenis van de eind twaalfde eeuw tot stad gegroeide nederzetting volgt een gedetailleerd
  overzicht van de takken van nijverheid en handel die er werden uitgeoefend. Dat het middeleeuwse archief van Neuss in 1586 grotendeels verloren is gegaan, vormde uiteraard een ernstige
  moeilijkheid bij het onderzoek. Deel II is ambitieus van opzet: schrijver stelde zich ten doel een
  compleet inzicht te geven in de buitenlandse betrekkingen van zijn stad: handelsbetrekkingen
  in de eerste plaats maar daarnaast (of, wanneer die niet waren vast te stellen, alleen:) religieuze
  verbindingen, eventueel slechts af te leiden uit blijken van verering van de typisch Neusser
  heilige Quirinus, en ten slotte gegevens over emigratie van Neusser burgers naar elders. Om zijn
  doel te bereiken ging Huck na welke steden van enig economisch belang aan de handelswegen
  lagen die naar en van Neuss voerden en trachtte hij per stad vast te stellen wat daarover aan
  bruikbaar materiaal te vinden was.  (In dit verband is het voor de Duitse lezers jammer dat Huck zijn gedeelte over de handel op
  Noord-Nederland illustreert met een kaartje waarop de IJsselmeerpolders al zijn ingetekend, al
  ontbreekt de Afsluitdijk.) Bij veel plaatsen moet de schrijver zich echter beperken tot een:
  'handelsbetrekkingen met Neuss konden tot nu toe niet worden aangetoond', of een 'hoewel niet
  bewijsbaar toch wel waarschijnlijk' of tot vermelding van de ontmoeting van één koopman uit
  zo'n stad met een koopman uit Neuss op de markt van Deventer. Het gevolgde systeem doet dan
  rijkelijk geforceerd aan, hoewel we niet hoeven te twijfelen aan het bestaan van geregelde
  relaties van Waal- en IJsselgebied, van Utrecht en van een enkele Hollandse stad met Neuss.
  Meer geluk had Huck bij zijn onderzoek in Brabant en Vlaanderen. De Neusser kooplieden
  bezochten hier de jaarmarkten, exporteerden wijn naar Den Bosch (dat zelf vis aan Neuss
  leverde) en onderhielden geregelde vrachtdiensten op Antwerpen. In het Limburgse Maasgebied waren de connecties met het nabije Roermond en Venlo prominent. Al met al schreef Huck
  een solide, zaakrijk boek dat tot de kennis van de handel tussen de Nederlanden en het
  Rijngebied een betrouwbare bijdrage vormt.
  Johanna Kossmann-Putto
  J. Michman, H. Beem en D. Michman, Pinkas. Geschiedenis van de joodse gemeenschap in
  Nederland (Ede/Antwerpen: Kluwer algemene boeken, Amsterdam: Nederlands-Israëlitisch
  kerkgenootschap, Amsterdam: Joods historisch museum, 1992, xii + 618 blz., ISBN 90 6117
  291 8).
   Pinkas Hakehillot (Notulen van de gemeenten). Encyclopaedia of Jewish communities, zo luidt
  de oorspronkelijke en treffende titel van de in 1985 verschenen Hebreeuwse uitgave van het hier
  gerecenseerde werk. Bij de in het Nederlands vertaalde en aanmerkelijk uitgebreide versie van
  dit werk luidt het tweede deel van de titel Geschiedenis van de joodse gemeenschappen in
  Nederland. Waarbij mijns inziens de Hebreeuwse titel de inhoud meer recht doet dan de
  Nederlandse.
  De voorgeschiedenis van dit werk gaat terug tot 1960. In dat jaar werd door Yad Vashem, het
  instituut dat zich richt op de herdenking van de shoah, het besluit genomen om een serie boeken
  te publiceren met artikelen over alle joodse gemeenten in de door de Duitsers bezette gebieden
  tijdens de tweede wereldoorlog. Dit ter herdenking en als monument voor de slachtoffers uit die
  gemeenschappen. Directeur van Yad Vashem was sinds 1957 de oorspronkelijk uit Nederland
  afkomstige Jozef Michman, tevens oprichter en voorzitter van het Institute for research on
  Dutch jewry in Jeruzalem. Michman vond de uit Leeuwarden afkomstige Hartog Beem ( 18921987) bereid om het deel over Nederland voor zijn rekening te nemen. Beem geldt als een van
  de grootste kenners van de geschiedenis van de joodse gemeenten buiten Amsterdam en heeft
  hierover meerdere studies gepubliceerd. Het enige voorbehoud dat hij maakte was om niet het
  artikel over Amsterdam te hoeven schrijven. Michman besloot daarop dit artikel zelf voor zijn
  rekening te nemen. Hij kon zich hier echter eerst na zijn pensionering in 1977 voor vrij maken.
  De door Hartog Beem ingeleverde artikelen werden later aangevuld en uitgebreid door Jozef
  Michmans zoon Dan en Victor Brilleman. Hun werk moet in dit geheel niet onderschat worden.
   De artikelen over de joodse gemeenten in de provincie Groningen bijvoorbeeld zijn sterk
  uitgebreid in vergelijking met de concepten van Beem. Tijdens de voorbereidende werkzaamheden kwamen de schrijvers tot de conclusie dat Amsterdam zo'n centrale positie in de geschiedenis van de joden in Nederland heeft ingenomen, dat dit een aparte behandeling rechtvaardigde.
  