text: 598
  
  Recensies
  
  middelen in ons land heeft beïnvloed. Wat zou er bijvoorbeeld met onze spoorwegen zijn
  gebeurd, wanneer de overheid het busvervoer in de crisistijd niet aan banden had gelegd, of het
  railvervoer in een latere periode niet langdurig had gesubsidieerd? Zouden de meeste spoorwegen dan evenals in de Verenigde Staten het loodje hebben gelegd tegenover de auto? En in
  hoeverre heeft de evenredige vrachtverdeling — waardoor de binnenvaart door een bureaucratisch beurssysteem van zijn onmiddellijke klanten werd afgesneden — ertoe geleid, dat deze
  bedrijfstak binnenslands traag op nieuwe ontwikkelingen inspeelde en daardoor vervoer aan
  de vrachtwagen verloor?
  Het boek van Verheij is geen boek om met rode oortjes te lezen, maar wel een degelijk werkstuk dat een goed overzicht van het vervoerbeleid in de twintigste eeuw geeft.
  R. Filarski
  
  H. Derks, Deutsche Westforschung. Ideologie und Praxis int 20. Jahrhundert
  (Geschichstwissenschaft und Geschichtskultur im 20. Jahrhundert, IV; Leipzig: Akademische
  Verlagsanstalt, 2001, 304 blz„ €27,-, ISBN 3 931982 23 8).
  De Nederlandse mediëvist en cultuurhistoricus Hans Derks heeft met deze opvallende studie
  in Duitsland het afgelopen jaar voor felle discussies gezorgd. De laatste jaren was de belangstelling voor het functioneren van wetenschappers, in het bijzonder historici, tijdens het Derde
  Rijk in de Bondsrepubliek groeiend. Daarbij stond vooral het leveren van propaganda voor het
  nationaal-socialistisch streven naar 'Lebensraum' in de vorm van onderwerping van OostEuropa centraal. Verschillende Duitse historici en geografen hadden met hun studies de verovering van Polen en Rusland voorbereid in die zin, dat zij een rechtvaardiging voor die expansie in de geschiedenis trachtten te vinden. Over deze zogenaamde 'Ostforschung' is de laatste
  jaren vrij wat gepubliceerd.
  Michael Fahlbusch (Wissenschaft im Dienst der nationalsozialistischen Politik? Die
  Volksdeutschen Forschungsgemeinschaften von 1931-1945 (Baden-Baden, 1999)) en Peter
  Schüttler (in: Geschichtsschreibung als Legitimationswissenschaft 1918-1945 (Frankfurt a.
   M., 1997)) beklemtoonden, dat er ook 'Westforscher' waren geweest, die met hun publicaties
  net zo'n belangrijke rol hadden vervuld bij de verwezenlijking van de Duitse oorlogsdoelen in
  West-Europa. En ook hier waren naast de uitmoording van joden en zigeuners grootscheepse
  etnische zuiveringen en volksverhuizingen in Noord-Frankrijk en België voorzien om deze
  gebieden meer 'germaans' te maken.
  Derks heeft deze 'Westforschung' tot onderwerp van een omvangrijke studie gemaakt op een
  moment, waarop verschillende andere Duitse, Belgische en Nederlandse auteurs zich eveneens met dit onderwerp gingen bezighouden. Zo verscheen reeds een uitgebreid artikel van
  Karl Ditt over een van de belangrijkste 'Westforscher', Franz Petri, in 1996 in Westfälische
  Forschungen (73-177). Een uitgebreide studie met meer dan veertig deelnemers uit vier landen onder leiding van Helmut Gabel werd toen reeds voorbereid en is kortgeleden verschenen.
  Maar dat de 'Westforschung' een totaal nieuw onderwerp zou zijn, zoals Derks stelt, is toch
  feitelijk onjuist. Al lang geleden, in 1956, promoveerde Ivo Schöffer op zijn nog altijd zeer
  waardevolle studie over het nationaal-socialistisch geschiedbeeld van de geschiedenis der
  Nederlanden. In 1978 werd deze baanbrekende, historiografische studie opnieuw uitgegeven.
   Hierin behandelde Schöffer naast verschillende Nederlandse en Belgische historici en amateur-
  
  Recensies
  
  599
  
  historici, die probeerden de Nederlanden 'Heim ins Reich' te schrijven, ook hun Duitse voorbeelden Franz Petri, Franz Steinbach, Werner Reese en Edith Ennen.'Derks kon dus gebruikmaken van dit werk en hij doet dat ook, maar daarbij toont hij zich bepaald niet ingenomen met
  hetgeen Schöffer reeds aan pioniersarbeid heeft verricht. Integendeel, hij beschuldigt Schöffer
  er van de daden van met name Franz Petri bewust onder druk van oudere collega's als Pieter
  Geyl behoorlijk te hebben afgezwakt. En daarmee komen we meteen bij de zwakke kant van
  het boek van Derks: het staat stijfvol van beschuldigingen en verdachtmakingen, niet alleen
  tegen nationaal-socialisten, maar tegen bijna alle historici, die zich maar met de betrekkingen
  tussen het westen van Duitsland en de Nederlanden hebben beziggehouden.
   De 'Westforschung' ontstond volgens Derks als een politieke, ideologische richting onder de
  Duitse wetenschappers rond 1918 als reactie op de door velen gevoelde diepe teleurstelling en
  radeloosheid als gevolg van de nederlaag in de Eerste Wereldoorlog. Vanuit die frustraties
  werd gepoogd een wetenschappelijk gefundeerde propaganda te ontwikkelen met als voornaamste doel het ongedaan maken van de geleden verliezen in het westen. Verder liggend doel
  was de verovering van Nederland, België, Luxemburg, het 'germaanse' Noord-Frankrijk en
  Zwitserland. Hiervoor leverden mediëvisten, germanisten, geografen en volkskundigen (een
  nieuwe wetenschap!) het nodige materiaal. De nationale grenzen werden van ondergeschikt
  belang geacht. Het wetenschappelijk onderzoeksterrein omvatte niet de nationale staten, maar
  de 'ruimte', waarin deze staten op kunstmatige wijze waren ontstaan en geforceerd aan de
  oorspronkelijk 'germaans' gedachte bevolking opgelegd. Ook hier dook het begrip 'Lebensraum'
  op. Deze beweging van 'Westforscher' ging uit van het 'Strahlungszentrum' Rijnland/Westfalen, met als wetenschappelijke uitvalsbases de universiteiten in Bonn en Keulen, waar zij
  door de lokale autoriteiten werd ondersteund en gefinancierd met goedvinden van de Berlijnse
  regering.
   De mediëvist Franz Steinbach (1895-1964) was als leider van de in Bonn gevestigde
  'Westdeutsche Forschungsgemeinschaft' de toonaangevende figuur tot in de jaren dertig. In
  zijn publicaties ging hij er van uit, dat de vroeg-middeleeuwse taalgrens tussen de romaanse en
  germaanse dialecten door Noord-Frankrijk had gelopen, hetgeen betekende dat de huidige
  veel meer naar het noorden opgeschoven taalgrens als een 'Rückzugslinie' moest worden beschouwd, maar dat de Walen en Noordfransen qua ras toch als echt-germaans moesten worden
  gezien, die opnieuw gewonnen moesten worden voor 'das Reich'. Hiermee werd al de latere
  noordgrens van Vichy-Frankrijk bepaald en een 'groot-germaanse ruimte' voorbereid. Steinbachs
  belangrijkste medestander werd vanaf 1927 de mediëvist Franz Petri (1903-1993). Steinbach
  inspireerde hem tot het uitwerken van zijn eigen these in een 'Habilitationsschrift' aan de
  universiteit van Bonn. Met behulp van dialectonderzoek in combinatie met archeologie, geografie, politieke en economische geschiedenis en kunstgeschiedenis poogde hij het merendeels germaanse karakter van de Walen en Noordfransen te bewijzen in zijn in 1937 verschenen 'Germanisches Volkserbe in Wallonien und Nordfrankreich.' Dit omvangrijke werk zou
  voortaan fungeren als de bijbel van de 'Westforscher'. Volgens Petri was het Merovingische
  rijk een zuiver Germaans rijk geweest, niet alleen in taalkundige, maar ook in rassistische zin.
   In het jaar, waarin zijn hoofdwerk verscheen sloot hij zich aan bij de NSDAP. Het jaar daarvoor was hij al opgetreden als mede-uitgever van het radicaal-nationalistische en pro-Duitse
  tijdschrift DeVlag (Duits-Vlaamse Arbeidsgemeenschap), dat na mei 1940 onder leiding van
  de historicus Jef van der Wiele voor de Vlaamse SS zou kiezen. De hele oorlog door zou Petri
  met deze groep radicale nazis verbonden blijven. Petri kreeg na de verovering van België de
  leiding over het Duitse propaganda-apparaat in dat land. Ditt en Schöffer hadden daar reeds
  melding van gemaakt, Derks beklemtoont terecht de positieve houding van Petri tegenover de
  
  600
  
  Recensies
  
  SS. Na de oorlog werd Petri korte tijd gevangengezet, maar al gauw slaagde hij erin zich te
  rehabiliteren. Van 1948-1950 werd hij medewerker van Steinbach, die nog altijd als hoogleraar
  in Bonn optrad. In 1961 werd hij diens opvolger als hoogleraar voor middeleeuwse en nieuwe
  geschiedenis. Hij publiceerde nog verschillende studies, waarin hij zijn oorspronkelijke standpunten niet wezenlijk gewijzigd naar voren bracht. Hetzelfde was het geval met Steinbach en
  met de meeste 'Westforscher'.
   Derks besteedt veel aandacht aan het optreden van Petri tijdens de oorlog. Daarnaast gaat hij
  uitgebreid in op de contacten van Duitse 'Westforscher' met Nederlandse wetenschappers in
  de jaren dertig , de bezettingstijd en de jaren daarna. Na de oorlog werden Petri, Steinbach en
  een aantal andere 'Westforscher' door hun Belgische en Nederlandse collega's met open armen ontvangen en zelfs, zoals in het geval van Petri, met eerbewijzen overladen. Dat bracht
  Derks er toe te stellen, dat ook na de oorlog de historische wereld in Nederland en België de
  ideeën van de 'Westforscher' geheel had geaccepteerd. Volgens Derks was er slechts één Nederlands historicus, die openlijk inhoudelijk kritiek op het onderzoek van de Duitsers heeft
  geleverd zowel tijdens als na de bezetting (Derks, 131 vlg.). En dat was Bernard Slicher van
  Bath. In 1942 nam hij ontslag als medewerker van de Duitse hoogleraar in de mediëvistiek in
  Utrecht O. A. Oppermann, omdat hij weigerde een hem opgedragen onderzoek naar de rol van
  Vlamingen en Nederlanders in Oost-Pruisen in de late Middeleeuwen uit te voeren. In zijn
  proefschrift Mensch en land in de Middeleeuwen. Bijdrage tot een geschiedenis der nederzettingen in Oostelijk Nederland (Assen, 1944/1945) bekritiseerde hij scherp de stellingen van
  Steinbach en Petri als 'fantasieën over 'Blut und Boden". De houding van Jan Romein en
  Johan Huizinga tegenover het fascisme en de 'Westforscher' wordt door Derks afgedaan als
  vaag en opportunistisch. Geyl moet het helemaal ontgelden. Ondanks het feit dat Geyl bijna
  vier jaar in Duitse gevangenschap heeft doorgebracht, beweert Derks 'unverfroren' dat hij tot
  de collaborateurs gerekend moet worden, omdat hij zich voor en na de oorlog nauw bij Petri
  zou hebben aangesloten. Met dit soort van beweringen heeft Derks enorm veel schade aan zijn
  in de kern toch ook wel waardevolle boek gebracht.
   Links en rechts krijgen allerlei vakgenoten, ook van de huidige generatie, er van langs. Zij
  worden op suggestieve en vaak vileine manier er van beschuldigd hun nationaal-socialistische
  collega's te hebben ondersteund, ook na de bezetting. Natuurlijk heeft Derks een punt, als hij
  er op wijst, dat Petri en de zijnen na de oorlog weer snel de eerste viool konden spelen. En het
  is op zijn zachtst gezegd nogal pijnlijk, dat de vooroorlogse contacten zo snel weer konden
  worden hersteld. Niet alleen Geyl, maar ook W. Jappe Alberts, die een hoogleraarschap voor
  Oostnederlandse geschiedenis bekleedde, spande zich voor het wetenschappelijk werk van
  Petri in. In de ogen van Derks was dat allemaal dubieus en wees dat op continuïteit van de
  vermeende collaboratie. Maar Jappe Alberts maakte met zijn studies over Gelderland en de
  beide Limburgen nu juist duidelijk, dat er in de Middeleeuwen wel veel contacten tussen deze
  vorstendommetjes en de iets oostelijker gelegen graafschappen Gulik, Kleef en Bentheim hadden bestaan, maar dat er in de zeventiende eeuw een steeds steviger vastgelegde grens tussen
  deze gebieden was ontstaan.
   Derks slaat helemaal op hol, als hij ook de samenwerking tussen hedendaagse Duitse en
  Nederlandse historici, zoals Horst Lademacher en Willem Frijhoff, in een dubieuze hoek plaatst
  van continue 'Westforschung'. Zeker, Lademacher is ooit bij Petri gepromoveerd, ver na de
  oorlog, en hij heeft zich veel beziggehouden met de betrekkingen tussen Nederland, België en
  Duitsland, maar dat maakt hem toch niet tot een soort van 'neo-Westforscher'? En dat Frijhoff
  als bestuurder van het Meertens-instituut daarmee ook het werk van nazistische volkskundigen
  als D. J. van der Ven en S. J. van der Molen zou voortzetten is te onzinnig voor woorden. Dat
  
  Recensies
  
  601
  
  P. J. Meertens zelf tijdens de oorlog het contact met deze lieden niet heeft geschuwd, kan toch
  moeilijk zijn latere opvolgers worden aangerekend?
  Nog ernstiger vind ik, dat Derks zijn hele chaotisch opgezette boek door de Duitse jodenmoord in Nederland grotendeels probeert te verklaren uit de collaboratie van het Nederlandse
  ambtenarenapparaat en naar het voorbeeld van Nanda van der Zee uit de zogenaamde vlucht
  van koningin Wilhelmina.
   Een goed voorbeeld van de bewijsmethoden van Derks biedt een scherpe beschuldiging tegen mij persoonlijk. Op bladzijde 151 stelt hij, dat ik in een artikel over Colijn geprobeerd heb
  diens oorlogsmisdrijven in Nederlands-Indië te verbloemen door een document weg te laten,
  dat enkele jaren later door mijn collega Herman Langeveld wel openbaar werd gemaakt. Derks
  neemt voetstoots aan, dat ik de inmiddels beruchte brief van Colijn over het vermoorden van
  vrouwen en kinderen op Lombok bewust heb weggelaten. Maar dat was niet het geval. Die
  brief was niet aanwezig in het door mij onderzochte deel van het Colijn-archief. Langeveld
  was zo gelukkig de brief later wel te ontdekken in een heel ander deel van dat omvangrijke
  archief. Ook Jan Bank, en passant nog even als katholiek tegenover de calvinist Langeveld
  geplaatst (bij Derks is sprake van een onvervalst anti-papisme), wordt van het weglaten van de
  brief beschuldigd, terwijl ook hij deze brief helemaal niet heeft gezien.
  Dit kleine voorbeeld is typerend voor de oppervlakkige wijze, waarop Derks heeft gemeend
  zijn conclusies te funderen. De betekenis van zijn studie heeft de auteur met dit soort van
  beweringen volkomen ongedaan gemaakt.
  Gjalt Zondergeld
  
  E. Captain, Achter het kawat was Nederland. Indische oorlogservaringen en -herinneringen
  1942-1995 (Dissertatie Utrecht 2002; Kampen: Kok, 2002, 444 blz., ISBN 90 435 0592 7).
   De immer intrigerende vragen wat oorlog met mensen doet én wat mensen met oorlog doen
  ligt aan de basis van de fraai uitgevoerde handelseditie van Esther Captains proefschrift Achter
  het kawat was Nederland. Bijna veertig jaar na het verschijnen van Dora van Veldens proefschrift De Japanse interneringskampen voor burgers gedurende de Tweede Wereldoorlog, heeft
  Captain een caleidoscoop aan emoties in een historische context geplaatst en daarmee een
  nieuwe toon gezet. Aan de hand van dagboeken van Europeanen tijdens de Japanse bezetting
  van Nederlands-Indië (1942-1945) en later gepubliceerde memoires hierover analyseert Captain hoe deze oorlogservaringen op schrift zijn gesteld. Ze beperkt zich daarbij tot de regio's
  Noord-Celebes/Sulawesi, Sumatra's Oostkust en West-Java. Uit de interneringsperiode analyseerde Captain twaalf dagboeken uit de rijke collectie van het Nederlands instituut voor oorlogsdocumentatie. Van het totale aantal van vierenvijftig memoires die tussen 1946 en 1995
  verschenen zijn, heeft ze er tweeënveertig opgenomen in haar onderzoekscorpus.
  Captain onderscheidt in het naoorlogse herinneren vier periodes met elk hun specifieke kenmerken. Tussen 1946 en 1949 staan de memoires in het teken van de wederopbouw van
  Ind(ones)ië. De periode tussen 1950 en 1968 duidt Captain aan als de periode van het fluisteren, waarin vooral binnen de eigen kring over het oorlogsverleden gesproken werd. Vanaf
  1969 tot een decennium later is er een toenemend Indisch zelfbewustzijn. De stroom gepubliceerde herinneringen neemt pas vanaf de jaren tachtig een vlucht. Toon en thema's van de
  memoires veranderen dan vooral doordat andere auteurs, voormalige kampkinderen en Indoeuropeanen, gaan publiceren. Door de invloed van het tijdstip van verschijnen mee te laten.
  