text: 55 Vgl. Janssen, Johannes: Geschichte des deutschen Volkes seit dem Ausgang des Mittelalters,
  Bd. 4: Die politisch-kirchliche Revolution und ihre Bekämpfung seit dem sogenannten Augsburger Religionsfrieden vom Jahre 1555 bis zur Verkündung der Concordienformel im Jahre 1580,
  Freiburg im Breisgau 1885, 260f.
  56 Vgl. ebd., 308–328, wo Janssen über die „Absichten Frankreichs auf die Niederlande und das
  Reich“ schreibt.
  57 Janssen, Johannes: Rezension zu: Matthias Koch: Untersuchungen über die Empörung und den
  Abfall der Niederlande. Leipzig 1816, in: Der Katholik NF 2, 1862, 368–384.
  58 Ebd., 375.
  59 Ebd., 376.
  … stolz darauf der deutschen Nation anzugehören …
  
  „Geschützt von innen und von außen (Frankreich60), durchbrachen die Reformierten
  alle Schranken der Ordnung und Mäßigung, und statt den Erfolg von Oraniens Bewerbungen um freie Religionsausübung abzuwarten, verschafften sie sich dieselbe selbst,
  indem sie bei ihren Versammlungen bewaffnet erschienen. Später richteten sie an die
  Stadtbehörden die dreiste Forderung, die Abgötterei des katholischen Gottesdienstes
  abzustellen, Bilder und Altäre aus den Kirchen wegzuschaffen und ihnen dieselben
  einzuräumen, und bevor sie noch einen Bescheid erhalten hatten, setzten sie sich gewaltsam in den Besitz derselben, Alles, was zum Gottesdienste gehörte, vorerst zertrümmernd und die Heiligthümer (Hostien, geweihte Oele usw.) schändend.“61
  
  Bekanntermaßen schrieb der Lothringer Jean le Bon 1568 in seinem revisionistischen
  Pamphlet Le Rhin au Roy: „Quand Paris boira le Rhin, toute la Gaule r’aura sa fin“.62
  Ähnliche Äußerungen dieser Art sind in Frankreich nach dem Frieden von CateauCambrésis im Jahr 1559 keine Seltenheit,63 so dass man für die zweite Hälfte des 16.
   Jahrhunderts das Rheinland wie auch die Niederlande durchaus als Interessensphäre Frankreichs bezeichnen kann. Dessen ungeachtet instrumentalisiert Janssen aber die
  historisch-politischen Bedürfnisse des Nachbarn im Westen und zeichnet ein Bild von
  ihm, das wenig mit der historischen Situation im 16. Jahrhundert zu tun hat, dafür aber
  umso mehr mit Janssens eigener Gegenwart und seiner Weltanschauung, die von vielen Zeitgenossen – insbesondere solchen katholischen Glaubens – geteilt wurde und die
  später in der sogenannten „Historikerschlacht“ um den Rhein64 kulminieren sollte.
  Fragt man danach, was Johannes Janssen und sein Werk heutigen Historikern noch
  zu sagen haben, so kann man mit Kaspar Elm sicher konstatieren, dass Janssen der
  Geschichtswissenschaft in vielerlei Hinsicht noch bis heute wirksame Impulse verliehen hat und seiner Zeit auf verschiedenen Ebenen voraus war: Sehr viel systematischer
  und energischer als andere hat Janssen „der bis dahin auf Staatsaffären, Diplomatie-,
  Dynastie- und Kriegsgeschichte beschränkten Historie weitere Horizonte eröffnet und
  neue Räume erschlossen“; er hat sich „mehr für die Strukturen und den langfristigen
  Wandel der Gesellschaft“ interessiert „als für die konkreten Ereignisse und die kurzfristigen Veränderungen“; er hat sich „mit Alltagsgeschichte, mit den Eßgewohnheiten,
  dem Freizeitverhalten und der Kleidung der Menschen beschäftigt, lange bevor die Bedeutung solcher Phänomene für das Verständnis von Kultur und Zivilisation erkannt
  wurde“; er hat bereits früh interdisziplinär gearbeitet, d. h. „Wirtschafts-, Sozial- und
  60 Offenbar spielt Janssen hier auf François-Hercule de Valois, duc d’Alençon, einen Bruder des
  französischen Königs, an, dem Wilhelm von Oranien 1579 angetragen hatte, die Vereinigten
  Niederländischen Provinzen als Erbsouverän zu führen. Im Jahr 1580 unterzeichneten die Generalstaaten – ausgenommen die Provinzen Seeland und Holland – den (letztlich nicht realisierten)
  Vertrag von Plessis-lès-Tours, der François-Hercule den Titel „Défenseur de la liberté des Pays
  Bas“ und damit die faktische Souveränität und das Gouvernement über das Herzogtum Brabant
  zugestand.
  61 Ebd., 379.
   62 Vgl. Richet, Denis: Frontières Naturelles, in: François Furet / Mona Ozouf (Hg.): Dictionnaire
  critique de la Révolution française, Vol. 4: Interprètes et historiens, Paris 1992, 221.
  63 Vgl. Smets, Josef: Der Rhein. Deutschlands Strom, aber Frankreichs Grenze, in: Jahrbuch für
  westdeutsche Landesgeschichte 24, 1998, 12.
  64 Vgl. dazu Papst, Klaus: Die „Historikerschlacht“ um den Rhein, in: Jürgen Elvert / Susanne
  Krauss (Hg.): Historische Debatten und Kontroversen im 19. und 20. Jahrhundert (Historische
  Mitteilungen der Ranke-Gesellschaft 46), Stuttgart 2003, 70–81.
   279
  
  280
  
  Jens Lieven
  
  Geistesgeschichte, Theologie-, Sprach- und Kunstgeschichte zusammengeführt“, längst
  „bevor von einer Mediävistik, von einer fächerübergreifenden Mittelalterforschung also,
  die Rede war“.65
  Mit großem Nachdruck ist zugleich aber darauf hinzuweisen, dass Janssen inmitten der für das 19. Jahrhundert zentralen Debatte um die nationale Einheit Deutschlands als ein Historiker anzusprechen ist, der die Geschichtswissenschaft in den Dienst
  der Politik gestellt hat. Er tat dies, indem er die Geschichte des alten Reiches beleuchtete und dabei für sich nicht nur ein Höchstmaß an Objektivität in Anspruch nahm,
  sondern auch mit den Ergebnissen seiner Bemühungen die Schaffung eines deutschen
  Nationalstaats unter Führung Österreichs begründete. Der ungemein politische Historiker Johannes Janssen war in seiner Arbeit – bewusst oder unbewusst – dem Historismus verpflichtet, das heißt, er war davon überzeugt, dass „alles und jedes geschichtlich
  geworden und geschichtlich vermittelt“ sei.66 Janssen betrieb also mit anderen Worten Geschichtswissenschaft als Legitimationswissenschaft und verlieh damit der Geschichte einen spezifischen, angeblich über jeden Zweifel erhabenen Sinn, indem er
  Vergangenheit, Gegenwart und Zukunft aufeinander bezog und zusammenband. Zum
  Ausdruck kommt dies in Janssens Barbarossabild, das kein statisches war, sondern ein
  dynamisches, ein Bild, das er aktuellen Gegebenheiten seiner Zeit entsprechend angepasst hat – immer in der Absicht, den für ihn beklagenswerten Zustand der deutschen
  Nation hervorzuheben und auf eine (vermeintlich) bessere Zukunft hinzuabreiten. Das
  Maß aller Dinge war dabei für ihn das Reich des frühen und hohen Mittelalters, die
  „großen Jahrhunderte unserer nationalen Einheit“, wie er sie nannte. Mit Blick auf die
  Geschichtswissenschaft bedeutet dies aber, dass sie für Janssen ihre Berechtigung erst
  durch einen gesellschaftlichen Bedarf erfuhr und als Bestandteil der sozialen Konstruktion von Wirklichkeit zur Orientierung und Stabilisierung gesellschaftlicher Ordnung
  diente. Persönliche Überzeugungen und Werturteile konnte Janssen dabei trotz gegenteiliger Beteuerungen nicht vermeiden – ein Dilemma, von dem Janssen sich freizumachen ebenso wenig in der Lage war, wie wir dies heute vermögen, auch wenn die
  erkenntnistheoretischen Grundlagen der „modernen“ Geschichtswissenschaft längst andere sind.
   65 Elm Johannes Janssen, 14–16.
  66 Vgl. Oexle, Otto Gerhard: Geschichtswissenschaft im Zeichen des Historismus. Studien zu Problemgeschichten der Moderne (Kritische Studien zur Geschichtswissenschaft 116), Göttingen
  1996, 17.
  Ann Marynissen
  
  Italiaanse leenwoorden in het Nederlands en het Duits
  1
  
  De invloed van het Italiaans op de Nederlandse en de Duitse
  woordenschat
  
  1.1 Cultuurhistorische achtergrond
  Het Italiaans heeft in vele Europese talen lexicale sporen nagelaten. Italiës leidende positie in diverse socioculturele domeinen heeft zijn stempel gedrukt op de woordenschat
  van zowel het Nederlands als het Duits.
  Vanaf de middeleeuwen dreven de Nederlanden en Italië handel met elkaar, zowel
  over land via Frankrijk en Duitsland als over zee. Aan het einde van de dertiende eeuw
  introduceerden geldwisselaars uit Lombardije de geldhandel in de Zuidelijke Nederlanden. In de eeuwen nadien verbleven vele Italiaanse kooplieden in de Lage Landen, en
  omgekeerd gingen tal van Nederlandse koopmanszonen enige tijd in de leer in Italië.
  In de 15de en 16de eeuw werd Italië het middelpunt van literatuur en kunst. Het gehele Westen kwam onder de culturele invloed van Italië, de bakermat van de renaissance, te staan. In de literatuur werden Dante en Petrarca bewonderd; in de beeldende
  kunst volgde men Leonardo da Vinci, Rafaël, Michelangelo, Donatello en Titiaan na.
  Rome werd het mekka van de schilderkunst, waar talentvolle schilders zich van heinde
  en verre kwamen bekwamen.
  Ook de klassieke muziek kwam tot hoge bloei in Italië. Het genre van de opera,
  ontstaan in Italië, verspreidde zich in de 17de en 18de eeuw naar de rest van Europa.
   De massale arbeidsmigratie van Italianen naar Nederland, Vlaanderen en Duitsland,
  vooral na de Tweede Wereldoorlog, leidde tot intensieve contacten met Italianen en hun
  taal. Vanaf de jaren zestig van de 20ste eeuw nam het aantal Italiaanse restaurants in
  Europa een hoge vlucht en werd Italië bovendien een populaire vakantiebestemming.
  De eeuwenlange contacten met Italianen en hun cultureel erfgoed zorgden voor een
  continue stroom van Italiaanse leenwoorden uit welbepaalde domeinen in het Nederlands en het Duits.1
  
  1
  
  Sijs, Nicoline van der: Groot Van Dale Leenwoordenboek. De invloed van andere talen op het
  Nederlands, Utrecht / Antwerpen: Van Dale, 2005, 227–229; Best, Karl-Heinz: Italianismen im
  Deutschen, in: Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft 13, 2006, 77–86.
  282
  
  Ann Marynissen
  
  1.2 Italiaanse leenwoorden in het Nederlands en het Duits: frequentie,
  periodisering en domeinverdeling, ingeburgerdheid en vorm
  1.2.1 Frequentie
  Het Italiaans heeft de Nederlandse en de Duitse woordenschat in belangrijke mate verrijkt. Het neemt in beide talen de vijfde plaats in wat de herkomst van leenwoorden betreft:
  Tabel 1:
  
  Aantal ontleningen aan andere talen in het Nederlands2 en het Duits3
  
  herkomst leenwoorden in het Nederlands
  
  herkomst leenwoorden in het Duits
  
  taal
  
  aantal
  
  taal
  
  aantal
  
  1.
  Frans
  
  4605
  
  Latijn
  
  2031
  
  2.
  Latijn
  
  1905
  
  Frans
  
  1424
  
  3.
  Engels
  
  1857
  
  Nederduits
  
  545
  
  4.
  Duits
  
  998
  
  Engels
  
  519
  
  5.
  Italiaans
  
  360
  
  Italiaans
  
  286
  
  6.
  Spaans
  
  169
  
  Grieks
  
  144
  
  7.
  Indonesisch
  
  109
  
  Nederlands
  
  87
  
  8.
  Jiddisch
  
  107
  
  Slavisch
  
  44
  
  9.
  Grieks
  
  80
  
  Spaans
  
  43
  
  10.
   Japans
  
  68
  
  Rotwelsch
  
  41
  
  Van der Sijs’ Chronologisch Woordenboek, waarvan het materiaal voornamelijk gebaseerd is op ongelede trefwoorden uit het Van Dale Etymologisch Woordenboek (1997),
  bevat 360 directe ontleningen aan het Italiaans. Zij stelt vast dat het aantal Italiaanse
  leenwoorden het hoogst is na die uit het Frans, Latijn, Engels en Duits.4
  Tot haast dezelfde conclusie komt Körner in een studie van ‚Fremdwörter‘ uit het
  Herkunftswörterbuch Duden (2001). Met vreemde woorden zijn leenwoorden bedoeld
  die geheel uit een andere taal dan het Duits stammen, zoals bijvoorbeeld Handy, Immatrikulation.5 Enkel aan het Latijn, het Frans, het Nederduits en het Engels heeft het
  Duits meer vreemde woorden ontleend dan aan het Italiaans.6
  
  2
  3
  4
  5
  6
  
  Sijs, Nicoline van der: Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002, 73–74.
  Körner, Helle: Zur Entwicklung des deutschen (Lehn-)Wortschatzes, in: Glottometrics 7, 2004,
  25–49, hier 30.
  Van der Sijs Chronologisch woordenboek, 238.
  Körner Entwicklung Lehnwortschatz, 27.
  Körner Entwicklung Lehnwortschatz, 30.
  Italiaanse leenwoorden in het Nederlands en het Duits
  
  1.2.2 Periodisering en domeinverdeling
  Ook de periode waarin aan het Italiaans ontleend werd en het domein van ontlening
  zijn voor het Nederlands en het Duits zeer gelijklopend. Heel wat Italiaanse leenwoorden in het Nederlands zouden overigens via het Duits ontleend zijn.7
  De Italiaanse invloed op de Nederlandse woordenschat begint in de 16de eeuw. De
  meeste woorden die in de 16de en 17de eeuw ontleend werden, stammen uit het domein ‚geldhandel en economie‘. Voorbeelden van algemeen verspreide Italiaanse leenwoorden uit de financiële wereld zijn: bruto, contant, deposito, franco, giro, incasso,
  kassa, netto, ristorno, saldo, valuta.
   Op het gebied van kunst en literatuur werden woorden ontleend als terracotta, replica, torso (beeldende kunst), fresco, patina, koloriet (schilderkunst), corridor, loggia,
  pergola, piazza (architectuur), motto, paskwil, scenario (literatuur). Maar het grootste
  aantal ontleningen op het domein van de schone kunsten zijn muziek- en toneeltermen,
  die vooral in de 17de en de 18de eeuw uit het Italiaans overgenomen werden, bijvoorbeeld aria, ballerina, bariton, bas, contrabas, diva, fagot, fuga, libretto, madrigaal,
  maestro, opera, solo, sonate, sopraan, tenor, tremolo, trio, violoncello. Vele van deze
  termen worden in de gespecialiseerde muziekwereld gebruikt, maar woorden als animo,
  dilettant, fiasco, furore, intermezzo en tempo hebben een ruimer gebruik buiten de muziek- en toneelwereld gekregen.
   In de 20ste eeuw is deze verzameling oorspronkelijk Italiaanse woorden uitgebreid
  met benamingen van Italiaanse gerechten en dranken, die door de populariteit van Italiaanse restaurants en van Italië als vakantieland gemeengoed geworden zijn in het Nederlands. Het betreft culinaire termen als cappuccino, carpaccio, chianti, espresso, lasagne, macaroni, mascarpone, minestrone, pasta, pesto, pizza, ravioli, rucola, salami,
  scampi, spaghetti, tagliatelle, vermicelli en vele andere.8
  Ook in het Duits stammen de oudste Italiaanse leenwoorden uit de financiële sector
  en het handelswezen. Voorbeelden van vroege ontleningen uit de 15de eeuw zijn Bank,
  Kommission, Konto, Kredit. Vooral in de 16de eeuw kwamen leenwoorden uit deze sector in het Duits terecht, bijvoorbeeld Agent ‚Geschäftsträger‘, Prinzipal ‚Geschäftsleiter‘, Bankrott, Kapital, Provision. Nadien taande de Italiaanse invloed op dit domein,
  maar in de 17de en de 18de eeuw vonden van oorsprong Italiaanse woorden als Inkasso, Firma, Giro, Manko, Rabatt nog hun weg naar de Duitse woordenschat.9
  Ook de Duitse artistieke vakterminologie is sterk door het Italiaans beïnvloed. Net
  zoals in het Nederlands werden vooral in de 17de, maar ook nog in de 18de eeuw tal
  van Italiaanse vaktermen uit de kunst, muziek, literatuur en het theater in het Duits
  overgenomen, zoals Arie, Fresko, Impresario, Kadenz, Pergola, Sonett, Spinett, Toccata enz.10
  
  Van der Sijs Leenwoordenboek, 238.
  Van der Sijs Chronologisch woordenboek, 238–249.
  Schmöe, Friederike: Italianismen im Gegenwartsdeutschen unter besonderer Berücksichtigung
  der Entlehnungen nach 1950, Bamberg: Collibri-Verlag, 1998, 34–38; Best Deutsche Fremd­
  wörter, 78.
  10 Schmoë Italianismen im Gegenwartsdeutschen, 51–60; Best Deutsche Fremdwörter, 81–83.
   7
  8
  9
  
  283
  
  284
  
  Ann Marynissen
  
  In de 20ste eeuw werd als gevolg van taalcontact een reeks culinaire termen toegevoegd aan de al bestaande verzameling italianismen, zoals Cappuccino, Chianti, Gorgonzola, Peperoni, Pizza, Spaghetti enz.11
  1.2.3 Ingeburgerdheid en vorm
  De Italiaanse leenwoorden zijn in het Nederlands over het algemeen gemakkelijk te
  herkennen, doordat ze niet of nauwelijks zijn aangepast aan het Nederlands, maar de
  Italiaanse uitgangen -o, -a, -i of -e hebben behouden, bijv. allegro, opera, cappellini,
  pianoforte. Ook hun klemtoon, spelling en uitspraak zijn meestal niet vernederlandst,
  hoewel sommige leenwoorden al drie of vier eeuwen in het Nederlands voorkomen,
  bijv. intermézzo /dz/. Waarschijnlijk zijn ze ongewijzigd gebleven omdat ze vanaf het
  begin af aan beperkt waren tot een bepaald vakgebied: handel en economie, kunst. Ze
  werden slechts in een kleine kring van specialisten gebruikt, met een specifieke betekenis.
  Vrijwel alle Italiaanse leenwoorden zijn internationale woorden voor een nieuw begrip. Ze tonen de algemene invloed van het Italiaans op de westerse cultuur aan. 12
  Ook de meeste Duitse italianismen zijn fonologisch niet aangepast aan het Duits.
   Duitse nomina als Carpaccio, Lasagne, Pizza en Gnocchi, die hun volle vocaal aan
  het woordeinde behouden hebben, worden om die reden als vreemde woorden gepercipieerd. Andere Italiaanse leenwoorden zijn wel formeel geïntegreerd in het Duits, bijvoorbeeld Kolorit, Klavizimbel. De meerderheid van de Italiaanse leenwoorden maakt
  vast deel uit van de Duitse woordenschat: zowel in de algemene taal als in de vaktalen
  hebben ze een vaste plaats verworven.13
  
  2
  
  De genustoekenning van Italiaanse leenwoorden
  in het Nederlands en het Duits
  
  2.1 Probleemstelling
  Aan een substantief dat ontleend wordt uit een brontaal, wordt bij genustalen in de
  doeltaal een genus toegekend. Hiervoor zijn er theoretisch twee mogelijkheden:
  1. het genus van de brontaal wordt in de doeltaal overgenomen (gender copying),
  2. de genustoekenning volgt de regels van de ontlenende taal: de systematiek van de
  ontlenende taal bepaalt in welke genusklasse de ontleende woorden worden opgenomen.
  Bij ontlening van een substantief uit het Italiaans, dat twee genera heeft, nl. masculien
  en feminien, is de vraag hoe het ontleende woord ingepast wordt in de tweeledige Nederlandse classificatie met genus commune (de-woorden) en genus neutrum (het-woor11 Schmöe Italianismen im Gegenwartsdeutschen, 51.
  12 Van der Sijs Chronologisch woordenboek, 248–249.
  13 Schmöe Italianismen im Gegenwartsdeutschen, 510, 64.
  Italiaanse leenwoorden in het Nederlands en het Duits
  
  den) resp. in het Duitse driegenerasysteem met masculiene, feminiene en onzijdige nomina.
  Om die vraag te kunnen beantwoorden, overlopen we eerst welke criteria de genustoekenning in het Italiaans, het Nederlands en het Duits bepalen: in alle drie deze
  talen blijken semantische, morfologische en fonologische factoren het nominale genus
  in meerdere of mindere mate te sturen. Bovendien bespreken we de criteria die de genustoekenning van leenwoorden in het Duits en het Nederlands mogelijk bepalen.
   2.2 Het genus in het Italiaans
  Het Italiaans heeft twee nominale genera: masculien en feminien. Deze corresponderen
  als volgt met de auslaut van nomina:14
  Tabel 2:
  
  Fonologisch criterium: congruentie tussen auslaut en genus
  
  auslaut
  
  genus
  
  voorbeelden
  
  -o
  
  masculien
  
  il naso
  
  -a
  
  feminien
  
  la persona
  
  consonant
  
  masculien
  
  il film, lo sport
  
  -e
  
  masculien of feminien
  
  il ristorante, la notte
  
  -i
  
  masculien of feminien
  
  il tassi, la crisi
  
  In het Italiaans is er – in tegenstelling tot het Duits en het Nederlands – een relatief
  eenduidige congruentie tussen de auslaut van een substantief en zijn genus.15 Nomina
  die op -o eindigen zijn meestal mannelijk, bijv. il naso, il verbo, il cavallo. Nomina die
  op een consonant uitgaan, zijn in de regel masculien; meestal gaat het om transferenties, bijv. il film, lo sport. Nomina op -a zijn meestal feminien: bijv. la sera, la porta,
  la finestra. Niet aan de auslaut afleesbaar is het genus van substantieven die op -i of op
  -e eindigen: bijv. il tassi, maar la crisi, il dente, maar la notte.
  Morfologische criteria spelen een rol bij afleidingen: nomina met bepaalde suffixen
  hebben een vast genus. Enkele voorbeelden: woorden op -ore (il colore), -one (il cotone), -ile (il campanile), -me (il costume, il fiume), -ma (il cinema), -ale (il canale) en
  -ante (un istante) zijn mannelijk. Afleidingen met de suffixen -zione (la soluzione), -tà
  (la verità), -tù (la virtù), -ice (la pendice), -ie (la serie), -i/a/uggine (la stupidaggine)
  zijn vrouwelijk.
  Ten slotte is er in het Italiaans een vergaande parallellie tussen genus en natuurlijk
  geslacht (semantisch criterium): mannelijke personen hebben het masculiene, vrouwelijke het feminiene genus. Er zijn ook andere betekenisklassen met een vast genus (bij-
  
  14 Colicchia, Rosanna: Basisgrammatica Italiaans, 5de druk, Houten / Antwerpen: Uitgeverij
  Unieboek / Het Spectrum, 2014, 20–21.
   15 Aangezien het Duitse en het Nederlandse substantief in het meervoud geen genusonderscheid
  hebben, beperk ik me voor het Italiaans eveneens tot het enkelvoud.
  285
  
  286
  
  Ann Marynissen
  
  voorbeeld namen van bomen, metalen, vruchten e.d.), maar vanwege het grote aantal
  tegenvoorbeelden biedt dit criterium weinig houvast voor de genusbepaling. 16
  
  2.3 Het genus in het Duits
  Het Duits heeft drie genera: masculien, feminien, neutrum. Ook het Duitse nominale genus wordt door fonologische, morfologische en semantische factoren gestuurd.17­
  Köpcke stelt volgende hiërarchie op tussen deze criteria:18
  semantische regels > morfologische regels > fonologische regels
  Indien de semantische regels, waarop het minst uitzonderingen zijn, niet van toepassing
  zijn, worden de morfologische en vervolgens de fonologische regels geactiveerd.
  Bij de genustoekenning van leenwoorden spelen deze criteria een rol:19
  1. leenwoorden behouden meestal het genus dat ze in de oorsprongstaal hebben (gender copying), bijv. die Allee, die Chance, die Karriere, die Soße (Frans: vrouwelijk),
  der Code, der Coup, der Appetit (Frans: mannelijk). Heel wat Franse leenwoorden
  zijn echter zowel in het Duits als het Nederlands onzijdig, bijv. das Budget – het
  budget (le budget), das Buffett – het buffet (le buffet), das Problem – het probleem
  (le problème), das Œuvre – het œuvre (l’œuvre: feminien);
  2. semantische criteria:
  a. het genus van de Duitse tegenhanger wordt overgenomen, bijv. der Airport –
  der Flughafen, der Star – der Stern, die Rush-hour – die Stunde, die Show – die
  Schau,
  b. bij persoonsnamen wordt het genus bepaald door het natuurlijke geslacht, bijv.
   die Queen,
  c. het toebehoren tot een bepaalde betekeniscategorie kan een rol spelen, bijv. bij
  namen van fruit wordt het feminiene genus overgenomen, bijv. die Kiwi, die
  Mango, die Ananas;
  3. morfologische criteria:
  a. als het leenwoord een vergelijkbare morfologische structuur heeft als in het
  Duits, wordt het behandeld zoals in het Duits, bijv. der Receiver, der CD-Player,
  cfr. masculiene afleidingen op -er,
  b. mannelijke Franse leenwoorden op -e worden bij overname in het Duits vaak feminien, bijv. die Bagage (le bagage), die Garage (le garage);
  4. fonologisch criterium: speelt bij eenlettergrepige woorden mogelijk een rol.20
  16 Schmöe Italianismen im Gegenwartsdeutschen, 204–206.
  17 Köpcke, Klaus-Michael: Untersuchungen zum Genussystem der deutschen Gegenwartssprache,
  Tübingen: Niemeyer, 1982; Cate, Abraham ten: Deutsche Grammatik. Eine kontrastive ­DeutschNiederländische Beschreibung für den Zweitspracherwerb, Bussum: Coutinho, 2004; Hentschel,
  Elke: Deutsche Grammatik, Berlin: De Gruyter, 2010, 106–108.
  18 Köpcke Genussystem der deutschen Gegenwartssprache, 111.
  19 Ten Cate Deutsche Grammatik, 237–243; Hentschel Deutsche Grammatik, 108.
  20 Hentschel Deutsche Grammatik, 108.
  Italiaanse leenwoorden in het Nederlands en het Duits
  
  Volgens de Duden-grammatica21 wordt bij overname uit talen met genus, zoals het Italiaans en het Frans, het genus van de brontaal gedeeltelijk overgenomen, maar spelen de
  Duitse regels voor de genustoekenning ook een rol, bijvoorbeeld bij een woord op -e
  als die Bagage, in het Duits feminien omwille van zijn eind-sjwa.
   2.4 Het genus in het Nederlands
  De Nederlandse nomina worden onderverdeeld in de-woorden (genus commune: masculien en feminien, ca. 75%) en het-woorden (genus neutrum, ca. 25%). Een klein aantal substantieven kan zowel de- als het-woord zijn, al dan niet met betekenisverschil.22
  De de-woorden worden, ook als ze geen animate wezens aanduiden, onderscheiden
  in mannelijke en vrouwelijke substantieven. In het noorden worden ze in de gesproken
  taal vrij algemeen als mannelijk behandeld. In het zuidelijke deel van het taalgebied
  echter, waar de dialecten een driegenerasysteem hebben, worden een aantal van deze
  de-woorden als feminina behandeld. Het zuidelijke driegenerasysteem lijkt evenwel te
  evolueren in de richting van het noordelijke tweegenerasysteem.23
  De genusbepaling wordt gestuurd door semantische (bepaalde betekeniscategorieën)
  en morfologische criteria (bepaalde afleidingen).24
  Hoe aan leenwoorden een genus toegekend wordt, is tot nu toe onduidelijk.25 In de
  studies die over dit thema verschenen zijn, komen volgende factoren aan bod:
  1. gender copying: komt volgens Geerts minder vaak voor dan gedacht; ook Van Marle plaatst kanttekeningen bij de algemeenheid van gender copying bij de genustoekenning van Franse leenwoorden in de Zuid-Nederlandse dialecten; volgens De
  Schutter / Taeldeman en De Vriendt / De Schutter speelt het genus van de donortaal
  evenwel een grote rol bij ontlening uit het Frans in deze dialecten,26
  2. semantische criteria: invloed van cognaat, bijv. het copyright – het recht, het gingerbeer – het bier,
  3. morfologische criteria: aanwezigheid van suffix, bijv. de boiler, de pullover; de floppy, de privacy; de marketing, de coaching,
  21 Duden Band 4 – Die Grammatik, hg. v. Angelika Wöllstein und der Dudenredaktion, 9. Auflage,
  Berlin 2016, 171.
  22 Algemene Nederlandse Spraakkunst, uitgegeven door Haeseryn, Walter et al., tweede herziene
  druk, 2 delen, Groningen: Martinus Nijhoff / Deurne: Wolters Plantyn, 1997, 147–148.
  23 ANS, 160–161.
  24 ANS, 151–159.
  25 ANS, 150.
   26 Geerts, Guido: Het genus van Engelse leenwoorden in het Duits en in het Nederlands,
  in: R. Jansen-Sieben / S. De Vriendt / R. Willemyns (red.): Spel van zinnen. Album A.
  Van Loey, Brussel 1975, 115–122; Geerts, Guido: De genusbepalende eigenschappen van
  Engelse leenwoorden in het Nederlands, in: Verslagen en Mededelingen van de Koninklijke
  Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, 1996, 137–146; Marle, Jaap van: Over het
  veronderstelde proces van „gender copying“ in de Zuid-Nederlandse dialecten, in: Johan De
  Caluwe / Jacques Van Keymeulen (red.): Voor Magda. Artikelen voor Magda Devos bij haar
  afscheid van de Universiteit Gent, Gent: Academia Press, 2010, 747–759; Schutter, Georges
  De / Taeldeman, Johan: Het genus van leenwoorden in de Vlaamse en Brabantse dialecten
  in België, in: Taal & Tongval, themanummer 22, 2009, 38–81; Vriendt, Sera De / Schutter,
  Georges De: Het genus van leenwoorden in het Brussels, in: Taal & Tongval 64,2, 2012, 195–
  241.
   287
  
  288
  
  Ann Marynissen
  
  4. fonologische criteria: de an- en auslaut van leenwoorden en de syllabebouw en
  klemtoonpatronen kunnen een invloed hebben op de genustoekenning.27
  
  2.5 De genustoekenning bij Italiaanse leenwoorden in het Nederlands: een
  empirisch onderzoek
  Om inzicht te krijgen in de genustoekenning bij Italiaanse leenwoorden in de Nederlandse standaardtaal, heb ik een empirische studie doorgevoerd aan de hand van de
  elektronische Van Dale, Groot Woordenboek van de Nederlandse taal (2012). Dit woordenboek bevat 1109 substantieven met Italiaanse herkomst. Uit deze lijst heb ik geschrapt:
  −− de vele woorden die via een andere taal, meestal het Frans, aan het Italiaans ontleend zijn, bijv. Nederlands artiest is ontleend aan het Franse artiste. Het Frans
  heeft dit woord zelf ontleend aan het Italiaanse artista,
  −− samenstellingen met een Nederlands woord als rechterlid, bijv. carbonarasaus, chipolatapudding, espressokoffie, omdat het rechterlid van samenstellingen het genus
  bepaalt,
  −− meervoudsvormen op -i/-e, het betreft overwegend recente culinaire termen, bijv.
  gnocchi, penne, tortellini, vongole.
  Hierna bleven 607 enkelvoudige substantieven over die rechtstreeks aan het Italiaans
  ontleend zijn en geen eerste lid van samenstellingen zijn. De enkele woorden met dubbel genus zijn dubbel geteld. Vervolgens heb ik het genus van deze woorden opgetekend (masculien, feminien, neutrum) en het vergeleken met het genus van het oorspronkelijke Italiaanse woord.
  2.5.1 Resultaten
  Deze cijfers zijn vergelijkbaar met de verdeling van de genera in de erfwoordenschat,
  die geschat wordt op 75% genus commune, 25% genus neutrum (zie boven). Het aantal
  neutrale woorden ligt bij de italianismen evenwel wat hoger dan in de erfwoordenschat.
  Bij ontlening van Italiaanse nomina in het Nederlands wordt het Italiaanse tweegenerasysteem omgezet in het Nederlandse nominale driegenerasysteem, zoals dat in het
  woordenboek opgetekend is.
   27 Zie hierover bv. De Schutter / Taeldeman Genus in Vlaamse en Brabantse dialecten;
  Schutter, Georges De: Het-genus bij leenwoorden in het Brusselse dialect en in de Nederlandse
  standaardtaal. De invloed van syllabebouw en klemtoonpatronen, in: Verslagen & Mededelingen
  van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, 122/3, 2012, 277–303, in
  aansluiting bij Treffers-Daller, Jeanine: Mixing two Languages – French-Dutch Contact in a
  Comparative Perspective, Berlin / New York: Mouton de Gruyter, 1994.
  Italiaanse leenwoorden in het Nederlands en het Duits
  
  Tabel 3:
  
  Procentuele verdeling over de drie genera
  
  genus van Italiaanse leenwoorden in het Nederlands
  masculien
  
  38%
  
  feminien
  
  33%
  
  neutrum
  
  29%
  
  2.5.1.1 Fonologie
  Om na te gaan of de fonologisch bepaalde genustoekenning van het Italiaans in het Nederlands wordt overgenomen, heb ik alle italianismen ingedeeld naar hun uitgang. Indien gender copying plaatsvindt, is de verwachting dat een masculien Italiaans woord
  op -o in het Nederlands bij de masculina wordt ingedeeld, een Italiaans feminien woord
  op -a in het Nederlands eveneens feminien wordt en Italiaanse woorden op -e en -i, die
  masculien of feminien kunnen zijn, ook in het Nederlands masculien of feminien worden. Italianismen die hun eindvocaal verloren hebben, zijn als vernederlandsingen gecategoriseerd.
  Tabel 4:
  
  Verdeling van de genera per uitgang resp. vernederlandste vorm
  
  uitgang
  
  genus
  masculien
  
  feminien
  
  neutrum
  
  -o
  
  130
  
  (56%)
  
  11
  
  (5,5%)
  
  127
  
  -a
  
  32
  
  (14%)
  
  127
  
  (64%)
  
  14
  
  (8%)
  
  -e
  
  31
  
  (13%)
  
  12
  
  (6%)
  
  6
  
  (3,4%)
  
  (71%)
  
  -i
  
  4
  
  (1,7%)
  
  1
  
  (0,5%)
  
  3
  
  (1,7%)
  
  Nederlands
  
  34
  
  (15%)
  
  47
  
  (23%)
  
  28
  
  (16%)
  
  totaal
  
  231
  
  198
  
  178
  
  Vaststellingen:
  1. Er zijn relatief weinig vernederlandsingen. De klankvorm van de meeste Italiaanse
  leenwoorden is niet aangepast aan het Nederlands; meestal hebben ze hun Italiaanse slotvocaal behouden. Voorbeelden van vernederlandsingen zijn: brokaat, coloriet,
  duet, contrapunt, breviatuur, coloratuur, gondel, intrigant, mediant, piaster.
   2. Er vindt op grote schaal gender copying plaats. Bij ontlening van Italiaanse substantieven in het Nederlands wordt het Italiaanse tweegenerasysteem grotendeels
  overgenomen: de fonologisch gestuurde genustoekenning die het Italiaans kenmerkt,
  wordt in het Nederlands nagevolgd.
  −− De meeste nomina op -a, in het Italiaans feminien, zijn in het Nederlands eveneens feminien.
  −− Ruim de helft van de nomina op -o, in het Italiaans masculien, zijn in het Nederlands eveneens mannelijk.
  289
  
  290
  
  Ann Marynissen
  
  Ook bij ontlening aan het Frans worden de Franse masculina en feminina in het Nederlands meestal met dit genus ontleend.28
  3. Er heeft een opmerkelijke genuswisseling plaats: een groot deel van de masculiene Italiaanse woorden is in het Nederlands als neutrum ontleend. Hierdoor wordt de
  duale genusclassificatie van de brontaal in het nominale driegenerasysteem van de
  doeltaal omgezet, een bevinding die ook geldt voor het Frans:29
  −− Bijna de helft van de Italiaanse masculina op -o is in het Nederlands onzijdig geworden. Deze neutra zijn allemaal niet-animate begrippen. Het gaat overwegend om
  oude ontleningen uit het domein van de muziek en het bankwezen. Voorbeelden zijn
  allegro, adagio, glissando, moderato, rondo en conto, disconto, deposito. Sommige
  ervan zijn tot de algemene woordenschat gaan behoren, bijv. duo, inferno.
  −− Ook een aantal masculina op -e/-i zijn in het Nederlands neutraal geworden. Ook
  hier betreft het voornamelijk muzikale benamingen zoals andante, cantabile, dolce,
  grave en handelstermen zoals delcredere, pari.
  −− Slechts enkele Italiaanse feminina op -a zijn in het Nederlands onzijdig geworden.
  Voorbeelden zijn boccia (een spel), cassata (een soort ijs), fulp (stofnaam).
  2.5.1.2 Morfologie
  Alle Nederlandse nomina op -isme zijn onzijdig, zo ook degene die aan het Italiaans
  ontleend zijn, zoals fascisme, verisme.
   2.5.1.3 Semantische analogie
  Zoals boven vermeld, wordt de genustoekenning van Italiaanse leenwoorden in het Nederlands in ruime mate door de auslaut van de nomina bepaald. Met uitzondering van
  de groep Nederlandse neutra op -o hebben Italiaanse nomina en hun Nederlandse pendanten in de regel hetzelfde genus. De weinige gevallen van genuswisseling zijn te verklaren door semantische analogie:
  −− Italiaans vrouwelijk > Nederlands mannelijk:
  • alcoholische dranken: bijv. grappa, sambuca
  • kazen: bijv. fontina, mozzarella, provola
  −− Italiaans mannelijk > Nederlands vrouwelijk:
  • minestrone (feminien soep)
  • pianoforte (feminien piano)
  • do (muzieknoten zijn in het Nederlands alle feminien)
  28 Zie De Schutter / Taeldeman Genus in Vlaamse en Brabantse dialecten en De Vriendt / De
  Schutter Genus van leenwoorden in het Brussels.
  29 Zie Marle, Jaap van: Nogmaals het genus van Franse leenwoorden in het Nederlands, in:
  Johan De Caluwe et al. (red.): Taeldeman, man van de taal, schatbewaarder van de taal, Gent:
  Academia Press, 2004, 917–925 en Van Marle Gender copying; Treffers-Daller Mixing two
  Languages; De Schutter / Taeldeman Genus in Vlaamse en Brabantse dialecten, De Vriendt /
  De Schutter Genus van leenwoorden in het Brussels; De Schutter Het-genus bij leenwoorden.
   Italiaanse leenwoorden in het Nederlands en het Duits
  
  −− Italiaans vrouwelijk > Nederlands onzijdig:
  • dolce vita ‘het goede leven’
  • cassata (neutrum ijs)
  
  2.6 De genustoekenning van Italiaanse leenwoorden in het Duits
  In haar dissertatie over italianismen in het Duits behandelt Schmöe ook het genus van
  Italiaanse leenwoorden. Schmöe toetst een aantal hypotheses over de genustoekenning
  aan een verzameling van 343 algemene begrippen, die zowel uit woordenboeken als uit
  kranten en tijdschriften geëxtraheerd zijn.30
  Zij stelt de volgende hiërarchie van genusbepalende factoren vast:31 semantische
  factoren (natuurlijk geslacht en semantische analogie) primeren op morfologische criteria (suffixen) en fonologische factoren (auslaut -o = masculien of neutraal; auslaut -a
  = feminien).
  Er is een grote overeenstemming tussen het genus in het Italiaans en het Duits, met
  uitzondering van de courante genuswisseling van Italiaanse masculina op -o naar Duitse neutra, bijvoorbeeld das Carpaccio, das Risiko, das Adagio. Ook semantische analogie is de oorzaak van genuswisselingen.32 Voorbeelden hiervan zijn:
  −− Italiaans vrouwelijk > Duits mannelijk: bijv. der Grappa (der Schnapps), der
  Mozza­rella (der Käse)
  −− Italiaans mannelijk > Duits vrouwelijk: bijv. die Limone (die Zitrone)
  −− Italiaans vrouwelijk > Duits onzijdig: bijv. das Bella Italia (landnaam), das dolce
  Vita (das Leben)
  Ik heb vervolgens een eigen verzameling met Italiaanse leenwoorden in het Duits samengesteld en Schmöes resultaten over de genustoekenning naast de mijne gelegd.
  Mijn corpus bevat de Duitse equivalenten uit het Duden Herkunftswörterbuch (2014)33
  van de Italiaanse leenwoorden die in de Dikke Van Dale opgenomen zijn. Van de 607
  Italiaanse leenwoorden in Van Dale staan er 480 in het Duden Herkunftswörterbuch.
  Net zoals bij het Nederlandse corpus zijn de substantieven met dubbel genus dubbel
  geteld.
   2.6.1
  
  Resultaten
  
  De verdeling van de Italiaanse leenwoorden over de drie genera in het Duits is zeer
  vergelijkbaar met die in het Nederlands: ca. driekwart is masculien of feminien, ruim
  een kwart van de leenwoorden is bij ontlening onzijdig geworden. Het enige verschil is
  dat het aantal feminiene substantieven in het Duits (38%) wat hoger ligt dan in het Ne30 Schmöe Italianismen im Gegenwartsdeutschen, 210f.
  31 Schmöe Italianismen im Gegenwartsdeutschen, 227.
  32 Schmöe Italianismen im Gegenwartsdeutschen, 212–215.
  33 Duden Band 7 – Herkunftswörterbuch. Etymologie der deutschen Sprache, hg. v. der Duden­
  redaktion, 5. Auflage, Berlin 2014.
  291
  
  292
  
  Ann Marynissen
  
  derlands (33%), terwijl vice versa het Nederlands meer masculina heeft (38%) dan het
  Duits (34%). Het hogere aantal feminina in het Duits is toe te schrijven aan het feit dat
  de Italiaanse nomina op -e in het Duits vaker dan in het Nederlands feminien geworden
  zijn (zie verder).
  Tabel 5:
  
  Procentuele verdeling over de drie genera
  
  genus van Italiaanse leenwoorden in het Duits
  
  Tabel 6:
  
  masculien
  
  34%
  
  feminien
  
  38%
  
  neutrum
  
  28%
  
  Verdeling van de genera per uitgang resp. verduitste vorm
  
  uitgang
  
  genus
  masculien
  
  feminien
  
  neutrum
  
  -o
  
  86
  
  (53%)
  
  1
  
  (0,5%)
  
  96
  
  (71%)
  
  -a
  
  12
  
  (7,5%)
  
  111
  
  (61%)
  
  4
  
  (3%)
  
  -e
  
  20
  
  (12%)
  
  19 (10,5%)
  
  5
  
  (3,7%)
  
  -i
  
  2
  
  (1,2%)
  
  0
  
  (0%)
  
  1
  
  (0,8%)
  
  (28%)
  
  Duits
  
  43 (26,5%)
  
  51
  
  totaal
  
  163
  
  182
  
  29 (21,5%)
  135
  
  Bevindingen:
  1. Indien het genus van het Italiaanse leenwoord in het Nederlands en het Duits van elkaar afwijkt, dan blijkt dat het Duits vaker dan het Nederlands het genus van het Italiaans volgt. Er is dus in het Duits een nog grotere overeenstemming tussen het genus
  van het Italiaanse bronwoord en het genus van dit leenwoord in het Duits dan in het
  Nederlands.
   2. Vergeleken met het Nederlands is de klankvorm van de Italiaanse leenwoorden in
  het Duits vaker verduitst. Vooral de masculiene Italiaanse woorden hebben in het Duits
  (26,5%) vaker dan in het Nederlands (15%) hun slotvocaal verloren, maar ook bij de
  feminina en de neutra ligt het aantal adaptaties aan het Duits 5% hoger dan in het Nederlands. Bij verduitste nomina treedt niet vaker genuswisseling op dan bij ontleningen
  die hun Italiaanse uitgang behouden hebben.
  3. Italiaanse leenwoorden op -a zijn in het Duits altijd vrouwelijk. De enige afwijkingen op deze regel worden veroorzaakt door semantische analogie en het natuurlijk geslacht. Het gaat om precies dezelfde uitzonderingen als in het Nederlands:
  −− namen van kazen: bijv. der Mozzarella, der Provola, der Ricotta
  −− namen van alcoholische dranken: bijv. der Grappa, der Sambuca, der Valpolicella
  −− namen van mannelijke personen: bijv. der Podesta, der Barista
  
  Italiaanse leenwoorden in het Nederlands en het Duits
  
  In het Nederlands zijn de meeste Italiaanse ontleningen op -a eveneens vrouwelijk,
  maar een aantal voedingsmiddelen en muziektermen op -a zijn bij ontlening masculien
  geworden, bijv. mortadella, frittata, fettunta, focaccia, ciabatta, corvina; opera, caccia, celesta.
  4. Italiaanse masculina op -e zijn in het Duits vaker dan in het Nederlands vrouwelijk
  geworden, bijv. il furore > die Furore, lo zabaglione > die Zabaglione. Dat de slot­sjwa
  in het Duits als feminiene genusmarkeerder functioneert, heeft deze genuswisseling wel
  gestimuleerd.
   Afwijkingen op de Duitse feminiene ontleningen op -e zijn toe te schrijven aan
  morfologische en semantische factoren:
  −− een aantal afleidingen met de suffixen -one en -ile, in het Italiaans mannelijk, zijn
  in het Duits eveneens masculien, bijv. der Cassone; der Campanile; der Spumante. Vergelijk echter Italiaans masculien / Duits feminien: die Minestrone (soep), die
  Calzone, die Zabaione, die Chitarrone. Het voor de Italiaanse genusbepaling bindende criterium van de woordvorming is in het Duits niet dwingend, evenmin als in
  het Nederlands overigens.
   −− mannelijke persoonsnamen hebben altijd het mannelijke genus: bijv. der Duce, der
  Cicerone, der Pantalone, der Barista
  5. Meer dan de helft van de Italiaanse masculina op -o is bij ontlening in het Duits ingedeeld bij de klasse van de onzijdige nomina. Parallel met het Nederlands is ook in
  het Duits bij ontlening aan het Italiaans het duale masculien/feminien-onderscheid van
  de brontaal in de doeltaal tot een drieledige genusclassificatie getransformeerd. De genuswisseling masculien > neutrum bij nomina op -o treedt in het Duits en het Nederlands bij precies dezelfde, veeleer oudere woorden, op:
  −− de overgrote meerderheid zijn muziektermen, bijv. das Adagio / het adagio, das Andante / het andante, das Libretto / het libretto
  −− daarnaast betreft het:
  • begrippen uit het geldwezen, bijv. das Konto / het conto, das Inkasso / het incasso
  • algemeen geworden woorden, bijv. das Kasino / het casino, das Getto / het getto, das Manko / het manco, das Fiasko / het fiasco, das Intermezzo / het intermezzo, das Szenario / het scenario, das Tempo / het tempo
  • benamingen van eeuwen als cultuurtijdperk en stijlperiode, bijv. das Duecento /
  het duecento, das Novecento / het novecento
  In de 20ste eeuw zijn nog maar weinig woorden als neutra ontleend, hetgeen spoort
  met de masculiniseringstendens die Geerts heeft waargenomen bij ontlening aan het
  Engels,34 die doorgaans van recentere datum is dan ontlening aan het Italiaans.
  34 Geerts Genusbepalende eigenschappen van Engelse leenwoorden, 137, 146.
   293
  
  294
  
  Ann Marynissen
  
  2.7 Een tentatieve verklaring voor de courante genuswisseling Italiaans
  masculien > Duits/Nederlands neutrum bij nomina op -o
  Zowel in het Duits als in het Nederlands zijn vele Italiaanse masculina op -o als neutra
  ontleend, een fenomeen dat voor beide Germaanse talen ook bij ontlening aan die andere Romaanse taal, het Frans, is vastgesteld. Kennelijk wordt de genustoekenning in het
  Duits en het Nederlands door vergelijkbare mechanismen aangestuurd.
  De genuswisseling bij vele Italiaanse muziektermen kan door conversie worden verklaard. Vele van de muziektermen zijn immers gesubstantiveerde adjectieven, die altijd
  onzijdig zijn, bijv. adjectief andante > substantief het andante / das Andante, adj. largo
  > subst. het largo / das Largo.
  Deze verklaring snijdt echter geen hout voor de leenwoorden uit de overige kunsten
  en uit het bankwezen, die deels tot de algemene woordenschat zijn gaan behoren. Is de
  genuswisseling naar het neutrum bij deze in oorsprong specialistische vaktermen bevorderd door hun atypische uitgang op -o, die ze als Italiaanse ontleningen kenmerkt? Indien men met Van Marle (2004) aanneemt dat het onzijdige genus als markeerder van
  een ‚Fremdwort‘ een krachtig signaal is van integratie in de ontvangende taal, is echter niet te verklaren waarom ‚slechts‘ de helft van de Italiaanse masculina op -o neutraal is geworden.
  Of heeft het feit dat het vaak abstracta betreft, die volgens de animaatheidshiërarchie het neutrale genus prefereren, de genuswisseling masculien > neutrum getriggerd?
  Verder onderzoek is hier geboden.
   3
  
  Conclusie: italianismen in het Nederlands en het Duits
  
  Het Duits en het Nederlands hebben in dezelfde eeuwen grotendeels dezelfde woorden
  uit dezelfde domeinen aan het Italiaans ontleend. In de 16de en de 17de eeuw werden
  begrippen uit de geldhandel en de economie overgenomen. In de 17de en 18de eeuw
  volgden een groot aantal vaktermen uit de klassieke muziek, het theater en de literatuur. Van recente oorsprong (20ste eeuw) zijn de Italiaanse culinaire termen. Italianismen zijn internationalismen. Ze weerspiegelen de grote culturele invloed van Italië op
  de westerse cultuur.
   Hoewel vele Italiaanse leenwoorden al enkele eeuwen oud zijn, zijn ze fonologisch
  meestal niet aangepast aan het Nederlands of het Duits, maar hebben ze hun Italiaanse uitgang -o, -a, -e of -i behouden. Bij ontlening hebben ze het genus van de brontaal meestal overgenomen: er vindt op grote schaal gender copying plaats. De fonologische regels die de genustoekenning van Italiaanse nomina bepalen (congruentie tussen
  auslaut en genus), worden bij de genustoekenning van zowel Duitse als Nederlandse
  italianismen in grote mate gekopieerd:
  −− nomina op -a en -e komen in de groep van feminina terecht. In het Duits, waarin de
  slotsjwa als feminiene genusmarkeerder fungeert, is dit met nog grotere regelmaat
  het geval dan in het Nederlands. Enkel bij semantische analogie (bijv. namen van
  kazen en alcoholische dranken) en bij persoonsnamen stuurt niet de fonologie, maar
  wel de semantiek de genustoekenning bij ontlening. De in het Italiaans bindende
  
  Italiaanse leenwoorden in het Nederlands en het Duits
  
  correlatie tussen woordvormingssuffixen en een vast genus is in beide Germaanse
  talen niet dwingend
  −− de helft van de Italiaanse nomina op -o wordt als masculina overgenomen, maar opmerkelijk is dat de andere helft van deze substantieven zowel in het Duits als in het
  Nederlands bij de neutra wordt ingedeeld. Hierdoor wordt de duale genusclassificatie van het Italiaans (masculien/feminien) bij ontlening in het Nederlandse en Duitse systeem met drie nominale genera (masculien/feminien/neutrum) ingepast. Een
  groot gedeelte van de gevallen met genuswisseling masculien > neutrum is te verklaren door conversie tot gesubstantiveerde adjectieven
  De factor ‚trouw aan het genus van de donortaal‘ speelt bij ontlening aan het Italiaans
  een grote rol, een vaststelling die ook voor ontlening aan het Frans geldt. Bij semantische analogie en bij conversie geven de kenmerken van de ontvangende talen echter de
  doorslag voor de genustoekenning. Het Italiaans heeft de Nederlandse en Duitse woordenschat verrijkt met een groot aantal nomina op -o, deels masculien, deels onzijdig,
  die door hun uitgang herkenbaar Italiaans gebleven zijn.
   295
  
  Jos Wilmots
  
  „Denn sie hatten sonst keinen Raum in der Herberge“
  Over meertalige woordvelden van plaats en ruimte
  1
  
  Het corpus
  
  De bovenstaande titel is een zin uit het Lucasevangelie, hoofdstuk 2, laatste deel van
  vers 7, en komt als zodanig voor in de tekst van het Weihnachtsoratorium van J. S.
  Bach (1734), Deel I, 6. Recitatief evangelist, overgenomen uit de Lutherbijbel:
  (1)
  
  … denn sie hatten sonst keinen Raum in der Herberge.
  De Griekse evangelietekst (eerste eeuw), waaruit Luther (1522) vertaalde, luidt:
  (2)
  
  διότι οὐκ ἦν αὐτοῖς τόπος ἐν τῷ καταλύματι.
  Naar Latijns schrift omgezet:
  (3)
  
  … dioti ouk ēn autois topos en tō katalumati.
  In de Vulgaat (Editio Vulgata, 390–405) wordt dit:
  (4)
  
  … quia non erat eis locus in diversorio.
  Voor het Griekse τόπος en het Latijnse locus koos Luther dus het woord Raum, en in
  moderne uitgaven van Das Neue Testament, nach der Übersetzung Martin Luthers (zoals de Revidierter Text 1984 van de Evangelische Haupt-Bibelgesellschaft zu Berlin
  und Altenberg – toen nog DDR – en zelfs in een uitgave van 2017) is dat niet anders.
  Ook in de Elberfelder Bibel van 1855 staat Raum, al is de causaliteit daar niet met
  nevenschikkend denn, maar met het onderschikkende weil weergegeven:
  (5)
  
  … weil in der Herberge kein Raum für sie war.
  Of weil directer aansluit bij quia van de Vulgaat, laat ik in het midden.1 Ook dat het
  woord sonst hier ontbreekt, doet weinig ter zake.
   1
  
  Het verschil tussen weil in (5), (6), (7), (9), resp. da in (8) en denn in (1) resp. dan in (17) zou
  theoretisch overeenkomen met dat tussen omdat in (10), (11), (12) plus Afr. (18) en want, maar
  dat laatste treffen we in geen van de Ndl. versies aan, evenmin als for in de Engelse vertalingen:
  in (13), (14), (15) en (16) staat telkens because. In het Frans staat parce que (19) tegenover car
  (20), maar in die taal is er geen verschil in de woordvolgorde.
  De redengevende verklaringen van alle geciteerde bijbelverzen volgen op de hoofdzin, de vaststelling/mededeling die in een moderne Ndl. versie “… wikkelde Hem in doeken en legde Hem
  neer in een kribbe,” luidt. De versies met denn, dan resp. car uitgezonderd, hadden ze allemaal
  syntactisch ook aan de hoofdzin vooraf kunnen gaan, maar de Griekse en de Latijnse tekst gingen al van een volgorde feit > verklaring uit. Dat denn en car überhaupt mogelijk zijn, heeft
  ermee te maken dat er geen verschil tussen factief en niet-factief (presuppositie of niet) nodig
  is. Met een Ndl. voorbeeld want > < omdat: Ze zijn nog niet naar bed, want er brandt nog licht.
  – (Er wordt alleen verondersteld dat ze nog niet naar bed zijn.) – *Ze zijn nog niet naar bed,
  omdat er nog licht brandt.
  „Denn sie hatten sonst keinen Raum in der Herberge“
  
  In modernere Duitse vertalingen staat niet (meer) Raum, maar Platz. Einheitsüber­
  setzung (1980/2016) respectievelijk De Bibl auf Bairisch (1998):
  (6)
  
  … weil in der Herberge kein Platz für sie war.
  (7)
  
  … weil in dyr Hörberg kain Plaz niemer war für ien.
  Die Textbibel (1899–1911):
  
  (8)
  
  … da sie in der Herberge keinen Platz fanden.
  