text: 210
  
  FICHTE VERSUS SCHILLER
  
  Emiliano Acosta, Schiller versus Fichte. Schillers Begriff der Person in der Zeit
  und Fichtes Kategorie der Wechse/bestimmung im Widerstreit, in: Fichte-Studien
  Supplementa 27, Amsterdam & New York, Rodopi, 2011, 302 pp., € 60 ISBN
  978 98 420 3392 4
  Tot de weinige debatten die door de protagonisten in elkaars presentie gehouden
  worden, behoort de Horen-strijd (1795), een discussie over een door J. G. Fichte
  beloofde tekst 'Über Geist und Buchstab in der Philosophie' voor het tijdschrift
  van Fr. Schiller, waarbij die tekst door Schiller afgewezen werd. In deze studie
  belicht Acosta de fundamentele posities die tot deze controverse gevoerd hebben,
  maar niet om de discussie te ontrafelen, want op het Horen-opstel en de
  uitgelokte strijd wenst hij niet in te gaan. Evenmin wil hij een mogelijke
  beïnvloeding vanwege Fichte op Schillers eerste belangrijke filosofische
  publicatie Über die ästhetische Erziehung des Menschen in einer Reihe von
  Briefen, 1795 (eerste concept 1793) (verder Briefe{ aannemen, zelfs waar
  Schiller deze tot in de terminologie toe suggereert. Ten slotte besteedt hij
  vrijwel geen aandacht aan het gemeenschappelijk uitgangs- of discussiepunt,
  ondanks het feit dat Schiller zich uitdrukkelijk in het spoor van Kant (Brief 1)
  situeert, want het gemeenschappelijke is niet de zaak van de filosofie. Acosta
  neemt daarentegen met Heribert Boeder aan dat filosofieën eigen, autonoom
  genoemde en onherleidbare posities innemen; zulke posities tracht Acosta tot een
  niet op te heffen tegenspraak op te bouwen, waarbij de 'eenheid van de rede' bij
  Fichte tegenover de 'dualiteit van een persoon in de tijd' bij Schiller gesteld
  wordt. Bij zulke opvatting over autonome posities komen vragen op: waarom is
  er dan toch gediscussieerd geworden? Waarom zijn beide postkantiaanse posities
  door tegenspraak gekenmerkt? Is die tegenspraak een uitdrukkelijke of enkel een
  geïnterpreteerde positiebepaling? Nog minder evident is de aanname van Acosta
  dat ook Fichtes Wissenschaftslehre een vrije, eigen positie wordt als Schillers
  positie niet door Fichte beïnvloed is (52), te meer omdat Fichtes positie meestal
  en terecht zonder enige invloed van de kant van Schiller gevat wordt.
   Het grote voordeel van deze autonomiestelling is wel een samenhangende
  reconstructie van Schillers Briefe in het eerste deel van de studie. Hierin
  positioneert Acosta Schillers 'basisbegrip' van de mens als 'persoon in de tijd'.
   Het probleem en de opgave van het historisch moment - tijdens één van de fasen
  van de Franse Revolutie - is daarenboven hoe een werkelijke staat of ware
  politieke vrijheid daarbij tot stand komt. Voor Schiller is echter de concrete
  verwerkelijking van menselijkheid een individuele vorming, waarbij het individu
  niet bij één van de twee vermogens, de rede of de zintuiglijkheid, blijft staan. Als
  de filosofie abstractie maakt van de zintuiglijkheid, bedreigt zulke heerschappij
  
  211
  
  van de rede de autonomie van de kunst die de levende eenheid van de menselijke
  wereld wil herstellen (71); het opheffen van de zintuiglijkheid is immers een
  tegennatuurlijke oplossing, want het verdwijnen van de menselijke dualiteit
  vernietigt de menselijkheid. Maar ook het alledaagse zintuiglijke denken kan
  schoonheid niet vatten, de alledaagsheid bedreigt immers ideale kunst. Het
  schone als zodanig is vrijheid in de verschijning en 'zweeft' tussen de
  zintuiglijke natuurtoestand en de zuivere redelijke toestand. Met deze
  fundamentele aanname beslist Schiller over twee onuitgewezen opvattingen: er
  kan een 'levende eenheid' van twee eigen vermogens of stammen gevonden
  worden én daartoe bestaat er een 'autonome' kunst. Acosta's interpretatie is een
  uiteenzetting van deze nergens meer te verantwoorden opvatting. Als het denken
  het gezocht karakter van het zweven kan tonen, wordt het esthetisch. Het
  construeert volgens Schiller een specifieke geschiedenis van de momenten van
  een zelfonderscheiding als de zelfkennis van zijn productief vermogen; de
  menselijke natuur is immers niet enkel de rede, maar de mogelijke overgang van
  zintuiglijkheid naar rede door schoonheid; daarbij poneert het tegenover de
  tegenwoordige tijd een schone Griekse cultuur als harmonieus ideaal. Uit de
  constructie van deze tegenstrijd volgt dan de opgave van een esthetische
  opvoeding als weg naar waarheid en vrijheid: als het denken een kunstwerk
  aanschouwt, herinnert het zich zijn bestemming; dat herinnerde ideaal is de zaak
  zelf van het esthetische denken. Het gaat in de esthetische Brieven om
  schoonheid, betrokken op de ganse mens en vrij tussen neiging en plicht; zulke
  harmonie van tegengestelde krachten is denkbaar en zichtbaar op grond van de
  'persoon in de tijd'. Voor zulke schoonheid moet zowel het zedelijke als ook het
  2
  zintuiglijke gelimiteerd worden of anders, in schoonheid 'moet' de
  onherleidbare dualiteit samen gedacht en beschouwd worden. Het schone biedt
  zo de zuivere idee van de waardigheid van de mens en kunst brengt een nieuwe
  soort autonomie, de mens in de idee.  Ook al zijn er fundamentele vragen te stellen bij de terminologische of
  begrippelijke uitleg die Schiller en met hem Acosta geeft, waarom er een nieuwe
  autonomie optreedt (118) of waarom het ideaal als weg tot vrijheid doel is,
  belangrijker is in een filosofische studie de verantwoording die voor de theses
  gegeven wordt. Voor Acosta biedt Schiller een transcendentaal te noemen
  opvatting hoe vrijheid door de persoon in de tijd gerealiseerd wordt. Deze
  
  212
  
  transcendentale weg biedt een oplossing voor de cns1s m de Xe brief, die
  ontstond wegens de historische toestand van tegengestelde wegen van abstractie;
  de begrippen van schoonheid en menszijn komen op die esthetischtranscendentale weg samen. Er moet een redebegrip van de schoonheid zijn en
  dit is de noodzakelijke voorwaarde voor het menszijn. Uitgangs- en
  verantwoordingspunt is de eeuwige dualiteit in de mens: Schiller neemt aan dat
  het blijvende in de mens zijn persoon is en het wisselende zijn toestand; of,
  anders gezegd, geest en lichaam zijn laatste begrippen in de deductie. Uit dit
  duale begrip van de menselijke natuur volgt de idee van vereniging in het ideaal
  als schoonheid. Deze is geen godheid, want er blijft de onmogelijkheid om een
  afzonderlijke, verenigende grond weer te geven. De tendensen die in twee
  richtingen drijven en elk een eigen wet volgen, staan beide met gelijk recht als
  tegengestelde krachten voor de vorming van het individu. Er 'moet' dus
  esthetisch een verhouding gedacht worden waarin beide drijfveren optreden; op
  die wijze is schoonheid uit de tegengestelden afleidbaar. De nieuwe hannonie
  moet uitgewerkt worden: de mens moet dus in wisselwerking met zichzelf zijn in
  een harmonisch verhouding tussen zijn drijfveren. Deze wisselwerking is een
  wederzijdse beperking van beide tegengestelden met het doel schoonheid te
  verwerkelijken. Deze harmonie wordt aldus gededuceerd als het speelse wonen
  van de opgevoede of edele zielen. Als idee behoort schoonheid tot de rede, maar
  niet tot de loutere rede, wèl tot een esthetische rede; ze is dus noch pure rede,
  noch enkel zin, maar ze is levende gestalte, waardoor ze tegelijk als schijn in de
  werkelijkheid verschijnt. Schoonheid is de onmiddellijke aanschouwing van een
  idee; de esthetische toestand is een nul, die tegelijk alles en niets is; of ze zweeft
  tussen toestanden in haar spel. De esthetische staat ten slotte is een vrije
  verhouding van de mensen als edele zielen onderling, want de edele ziel vormt
  zich een tweede natuur met het hele geslacht.  Maar is Schillers opzet nu gelukt? De door Acosta overbeklemtoonde
  dualiteit mist Schillers opzet; wat Schiller op het oog heeft is een eenheid van
  onherleidbare momenten, rede en zintuiglijkheid, die tot verzoening of
  vereniging van beide 'abstracte' kenmerken binnen 'dezelfde eenheid' leidt,
  zodat een eenheid van het zelfbewustzijn of van de geest die basaal vóór iedere
  dualiteit gelegen is, tot voltooiing komt (Brief XIV, XIX en XXI). Zulke
  voltooide, maar niet tot één noodzakelijke component (tot één regel- of
  wetssysteem) te reduceren eenheid die vrijheid mogelijk maakt, is Schillers
  oogmerk. In zover is het zuiver redebegrip van schoonheid een noodzakelijke
  voorwaarde voor de voltooiing van de mensheid. Het transcendentale speelt
  daarbij eigen specifieke rol, omdat het redebegrip van de schoonheid bepaald
  
  213
  
  wordt als verwerkelijking van het begrip van de mens. Schillers transcendentale
  redeneerwijze is echter in Acosta's versie meer dan twijfelachtig: op basis van
  een niet uit zich inzichtelijk, duaal begrip van 'persoon in de tijd' kan moeilijk
  sluitend tot een vereniging geredeneerd worden. Uit de abstracte eenheid van de
  mens kan daarentegen door vorming of opvoeding die de abstracte uitwerking
  van zijn componenten overstijgt, wèl een absolute voltooiing ontvouwd of
  bereikt worden, hoewel ook dan nog steeds oninzichtelijk blijft hoe een idee
  gezien kan worden.
   Ook al heeft Fichte geen invloed op de esthetische Brieven van Schiller,
  toch wordt Fichtes Grundlage der gesamten Wissenschaftslehre (1794/95) als
  een tegenpool geconstrueerd. Deze leer biedt de uiteenzetting van de rede die in
  haar eigen proces geobserveerd wordt. Om op te stijgen naar de eerste
  grondstelling, begint ze met vrijheid als willekeur. De grondstelling zelf, A=A,
  poneert geen existentie, het denken vat of stelt ermee zijn grens: zulk Ik
  (op)stellen is enkel de voorwaarde voor de eenheid van het bewustzijn (en het is
  geen substantie of geen absolute). De tweede grondstelling is wat tegengesteld
  wordt. Daarmee is de (re)constructie van het redelijke in een crisis voor het
  transcendentaal denken beland, hoe absolute vrijheid en noodzaak toch samen
  kunnen opgesteld worden en hoe de eenheid van het (individueel) ik te vinden is.
   De derde stelling is de beslissende stelling voor het ene bewustzijn; het ik is
  daardoor een tegenstrijd (Widerstreit) tussen stellen en tegenstellen; de rede en
  haar machtspreuken zijn onvoorwaardelijk en onbewijsbaar en ze worden tot
  stand gebracht door het ideaal als wat geëist is. Het systematisch geheel van de
  wetenschapsleer is dan als deze wisselwerking te vatten, die een verdergaan van
  het ik of de ontvouwing van de derde grondstelling is; ieder ik is een
  wisselwerking van zich met zich; het is een doen én leiden; het ik is door de
  eigen beperking een eigen iets; daarmee is geen theoretische causaliteit ingesteld,
  wel een zodanige waardoor het ik door het absolute stellen zich tot eenheid met
  zich bepaalt; deze is dus praktisch voor alle eindige redewezens en praktisch
  betekent, wat door vrijheid mogelijk is. De mens is voor zich dus een opgave om
  wat hij is met zijn zuiver ik gelijk te maken: daartoe dient hij zedelijke
  verbetering na te streven; in dit proces ontstaat ook de staat, die echter overbodig
  wordt als zuivere moraliteit bereikt wordt.
   In zijn slotconclusie herhaalt Acosta zijn hoofdthesen: er zijn alleen
  autonome posities. Maar, opnieuw, waarom wordt Fichte dan als een tegenpool
  geconstrueerd? Voor een tegenstelling moet er toch minstens een
  gemeenschappelijke probleemhorizon bestaan. Het weglaten van die kantiaanse
  achtergrond brengt nu slechts schijnbaar een duidelijker profiel naar voor, twee
  schematische posities, 'eenheid der rede' versus 'tweeheid van de mens'. Zou het
  kunnen dat het onderscheid tussen beide posities toch iets anders te situeren is?
  Vooreerst is Schiller geen filosoof pur sang, zoals Fichte, die het geheel van de
  filosofie kritisch wil (her)opbouwen; verder zijn de esthetische brieven geen
  
  214
  antisceptische presentatie van de gronddiscipline van de filosofie vanuit de
  praktische, typisch menselijke rede, maar slechts de bijzondere behandeling van
  een esthetisch probleem; minder welwillend geformuleerd, Schiller publiceert als
  een ideoloog een deeltheorie ten voordele van zijn voorafgaande artistieke
  werken; welwillender gaat het daarbij om de precieze soort en vorm van eenheid
  die de mensheid bereiken kan. Met een aantal van zijn voorstellen hebben de
  esthetica en ook de bekronende, laatste gedachten in de klassieke Duitse filosofie
  hun voordeel gedaan, maar deze gedachten hebben, in tegenstelling tot Fichtes
  wetenschapsleer, die filosofische beweging niet als zodanig of ten minste niet in
  haar (transcendentale) deducties beïnvloed.
  Lu De Vos (Leuven)
  Noten
  1 Schiller zelf wijst erop dat zijn positie allenninst met deze van Fichte verbonden is: in
  de IVe Brief refereert hij de Bestimmungen des Gelehrten, wat Acosta gebruikt om,
  ondanks beider streven naar veredeling, het verschil tussen beide te accentueren (262-3).
  Nog uitdrukkelijker refereert Schiller aan Fichte in de XIIIe Brief én gebruikt hij de toch
  wel volstrekt specifiek Fichteaanse tenn 'Tathandlung "in Brief XIX.
   2 Waarom zowel het verstand als het theoretische vennogen van de rede wegvalt, is niet
  in te zien. Acosta aanvaardt zonder meer Schillers beslissingen die zelfs het kantiaanse
  perspectief van de praktische rede verengen.
  213
  Personalia
  Willy Coolsaet is ere-professor aan de
  Moraalwetenschap van de Universiteit Gent.
  vakgroep
  
  Wijsbegeerte
  
  en
  
  Elwin Hofman studeerde Geschiedenis van de Nieuwe Tijd aan de KU Leuven.
  Hij specialiseert zich in deviant gedrag en sociale controle in de lange achttiende
  eeuw. Momenteel is hij als praktijkassistent verbonden aan de onderzoeksgroep
  Moderniteit en Samenleving.
  Rechtzetting
  In de kroniek die in het vorige nummer verscheen onder de titel 50 jaren
  filosofische gesprekken met RudolfBoehm werden enkele fouten afgedrukt :
  1) Er werd vermeld dat het boek Economie et meta.fysiek, werd vertaald door G.
  Quintelier. Dat boek werd vertaald door Lode Frederix, m.m.v. G. Quintelier.
  2) Er werd vermeld dat R. Boehm in 1952 naar het pas opgerichte Husserlarchief te Leuven kwam om er, " aanvankelijk onder leiding van W. Biemel en
  later als directeur samen met J. Taminiaux, de uitgave van de nalatenschap van
  Husserl in goede banen te leiden." Rechtzetting: Boehm werd naar Leuven
  gehaald als opvolger van W. Biemel, die de directeur was van de uitgave van de
  nalatenschap van Husserl, en Jacques Taminiaux van zijn kant nam kort daarna
  de leiding van de Husserliana-reeks.
  3) Tenslotte wensen we nog de naam te vermelden van Martine Lejeune, als één
  van de medewerksters die aan de gesprekken van het genootschap Kritiek
  gestalte gaven.
  Paul Willemarck (Destelbergen).
  